open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bagua

**Bagua** (kastilla simipi: *Bagua*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Bagua pruwinsyap uma llaqtanmi.

### Bagua tawqa wañuchiy
Ayriway killapi 2009 watapi Bagua k'itipi Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (AIDESEP) nisqapi wankurisqa ayllu runakuna sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.

## Rikchakuna

|Inlisya, Bagua


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qulan walla risirwa suyu
* Rintima punku
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Santa María de Nieva

**Santa María de Nieva** (kastilla simipi: *Santa María de Nieva*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Kunturkanki pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Runakuna
Nieva distritupiqa Awahun runakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ichigkat muja - Kuntur walla mamallaqta parki
* Kuntur walla
* Nieva mayu
* Santiago mayu
* Santiago-Kumayna risirwa suyu
* Shipipu-Qunibu runa
* Sinipa mayu
* Wampisa runa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Lamud

**Lamud** llaqtaqa (kastilla simipi: *Lamud*)  Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi llaqtam. Luya pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kuélap
* Carajía
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Amanqay

**Amanqay** icha **Hamanq'ay** nisqakunaqa wak hina rikch'anakuq yura rikch'aqkunam, huk rikch'aq ayllukunapim, ahinataq:

**[[Ch'ulla phutuy raphiyuq]]** *(Monocotyledoneae)*
***[[Asparagales]]**
****[[Amaryllidaceae]]**
*****genus [[Hippeastrum]]**
*******[[Hippeastrum bicolor]]***;
*******[[Hippeastrum solandriflorum]]***;
*****genus [[Ismene]]**
*******[[Ismene longipetala]]*** syn. ***[[Elisena longipetala]]*** *(chirka)*;
*******[[Ismene amancaes]]*** syn. ***[[Hymenocallis amancaes]]***;
****[[Alstroemeriaceae]]**
*****genus [[Alstroemeria]]**
*******[[Alstroemeria aurantiaca]]***;
*******[[Alstroemeria patagonica]]***;
**[[Iskay phutuy raphiyuq]]** *(Dicotyledoneae)*
***[[Gentianales]]**
****[[Apocynaceae]]**
*****genus [[Plumeria]]**
*******[[Plumeria alba]]***;
*******[[Plumeria rubra]]***;
*****genus [[Thevetia]]**
*******[[Thevetia nerifolia]]***;
*******[[Thevetia peruviana]]***;
***[[Asterales]]**
****[[Asteraceae]]**
******[[Helianthus chilensis]]***;
***[[Cucurbitales]]**
****[[Cucurbitaceae]]**
******[[Fevillea cordifolia]]***

## Kaypipas qhaway

* Awankay (Hamanqay llaqta): Apurimaq suyup uma llaqtan
* Munti hamanq'ay *(Sobralia mandonii)*: huk hillurina yura *(Orchidaceae)*
Hamanq'ay

**Hamanq'ay** (genus *Hippeastrum*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 75 rikch'aqniyuq, tukuynin Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk hamanq'ay rikch'aqkuna:

*yuraq hamanq'ay *(Hippeastrum solandiflorum)*
*alqa hamanq'ay *(Hippeastrum bicolor)*
*aputuqtu *(Hippeastrum miniatum)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Lukumpa

**Lukumpa** (kastilla simipi: *Locumba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, huk llaqtam, Jorge Basadre  pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Panama llaqta

** Panama llaqta ** (kastilla simipi: *Panamá*) llaqtaqa Panama mama llaqtap uma llaqtanmi. Panama llaqta 1 863 000 runam kawsachkanku (2000).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Panama
** Universidad Tecnológica de Panamá
** Universidad Interamericana
** Universidad del Istmo
** Universidad Santa María la Antigua

## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad de la Ciudad de Panama
* Guía urbana de la Ciudad de Panamá
* Mapas de Panama llaqta
* Conociendo la República de Panamá
Yanawanka

**Yanawanka** (kastilla simipi: *Yanahuanca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk llaqtam, Daniel Alcides Carrión pruwinsyap uma llaqtanmi, Chawpiwaranqa mayup patanpim.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
Uqshapampa

**Uqshapampa** (kastilla simipi: *Oxapampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk llaqtam, Uqshapampa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pususu
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
* oxapampa.biz
Managua

** Manawa ** (kastilla simipi: *Villa de Santiago de Managua*) llaqtaqa Nikarawa mama llaqtap uma llaqtanmi. Manawa llaqta 1 817 096 runakunam kawsachkanku (2005).

## Pulitiku rakiy
5 munisipyu

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Managua

## Ñaña llaqtakuna
* Sister Cities International, Inc. (SCI):
*  RAN'S (Ransiya)
*  Rio de Janeiro (Brasil)
*  Caracas (Venezuela)
*  Santiago de Chile (Chili)
*  Kitu (Ikwadur)
*  Valencia (Ispaña)
*  Amsterdam (Urasuyu)
*  Miami (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  Madrid (Ispaña)
*  San José (Costa Rica)
*  San Salvador (El Salvador)
*  Panama llaqta (Panama)
*  Watimala llaqta (Watimala)
*  Montelimar (Ransiya)
*  Taipei (Taiwán)
*  Tokio (Nihun)
*  Madison (Wisconsin) (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Salvación

**Salvación** (kastilla simipi: *Salvación*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, huk llaqtam, Manu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amarakaeri
* Amarakaeri ayllu llaqta risirwa
* Machiqinqa
* Manu mamallaqta parki
* Mayutata
* Piru runa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
Allqaminka distritu

**Allqaminka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Alcamenca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum  Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Allqaminka llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Turrini (+4.400 m) - Upuyri 
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pampas mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Qarampa llaqta 
* Wampu
* Unya
* Patara
* Patayakta

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
San José (Kustarika)

**San José** llaqtaqa Kustarika mama llaqtap uma llaqtanmi. San José llaqta 650 864 runakunam kawsachkanku (2005).

## Pulitiku rakiy
11 distritu:
* El Carmen 
* Merced 
* Hospital 
* Catedral
* Zapote 
* San Francisco de Dos Ríos 
* La Uraca
* Mata Redonda
* Pavas
* Hatillo
* San Sebastián

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de San José

## Ñaña llaqtakuna
* Sister Cities International, Inc. (SCI):
*  Santiago de Chile (Chili)
*  Miami Florida (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  Madrid (Ispaña)
*  McAllen, Texas, (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  San José California, (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  San José (Costa Rica)
*  Kfar Saba (El Salvador)
*  Managua (Nikarawa)
*  Beijing (Chunwa)
*  Guadalajara (Mexico)
*  Okayama (Nihun)
*  Ecatepec (Mexico)

## Rikchakuna

Rikcha:4- Vue San Jose.jpg|San José


## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad de San José de Kustarika
Garrincha

**Manuel Francisco Dos Santos** icha **Garrincha** (*Pau Grande, Rio de Janeiro, Brasil, (*28 ñiqin kantaray killapi 1933 - 20 ñiqin qhulla puquy killapi 1983) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Michel Platini

**Michel François Platini** (*  paqarisqa Jœuf llaqtapi, Ransiya mama llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Ransiya)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
## Hawa t'inkikuna
Germán Leguía

**Germán Carlos Leguía Drago** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Breña, Lima llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

### Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
* Wordpress.com
Kėdainiai

**Kėdainiai** (lituwa simipi **Kėdainiai**, pulaku simipi *Kiejdany*) llaqtaqa Lituwa mama llaqtapi huk llaqtam. Kėdainiaipiqa 31 226 runam kawsachkanku (2007).

## Allpa saywachi
* Nevėžis mayu
* Smilga mayu
* Obelis mayu
* Dotnuvėlė mayu

## Yachay tarpuy
* 4 inlisya
* 2 sinagoga
* 1 inlisya rusu

## Karu puriy
* inlisyakuna 
* museokuna

## Rikchakuna

Rikcha:Kedainiai14. 2007-05-06.jpg|
Rikcha:Evangelical Reformed Church in Kėdainiai, Lithuania in 2007.jpg|
Rikcha:Nevezis009.JPG|Nevėžis mayu


## Llaqtapi paqarisqa
* Czesław Miłosz (1911 - 2004)

## Ñaña llaqtakuna
*  **[[Svalov]]**, Suysya
*  **[[Zomerda]]**, Alimanya
*  **[[Kohtla-Järve]]**, Istunya
*  **[[Brodnica]]**, Pulunya
*  **[[Łobez]]**, Pulunya
*  **[[Rostov]]**, Rusiya

## Hawa tinkikuna
* www.kedainiai.lt
Kanka

**Kanka** icha **Aycha kanka** nisqaqa ninapi, sansapi wayk'usqa aycham.

Kankataqa quwimantam, kunumantam, uwihamanta, khuchimanta, wakamanta, huk uywakunap aychanmantapas wayk'unku.
Tawantin iñu

**Tawantin suyu Tawantin iñu** nisqaqa hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunam, **Hatun rikuchiq iñukuna** nisqam:
* Chincha (inti paña icha chawpi tuta law nisqapas): chaypi intiqa manam hayk'appas kachkanchu;
* Anti (intip lluqsinan, inti lluqsiy, intip siqamunan icha inti lluqsikuq law nisqapas): chaypi intiqa lluqsinmi, tutallamanta;
* Uralan (inti lluq'i icha chawpi p'unchaw law nisqapas): chaypi intiqa chawpi p'unchaw pachapi kachkan;
* Kunti (intip yaykunan, inti yaykuy, intip chinkanan, inti chinkay, inti wañukuq law, inti chinkakuq law icha inti wasakuq law nisqapas): chaypi intiqa yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.

**Uchuylla rikuchiq iñukuna** nisqakunataq kaymi:
* Chincha anti (chinchap antippas chawpinpi);
* Uralan anti (uralanpa antippas chawpinpi);
* Uralan kunti (uralanpa kuntippas chawpinpi);
* Chincha kunti (chinchap kuntippas chawpinpi).

Tawantin iñutaqa suyu rikuchiq nisqawanmi tarinchik.
Chincha

**Chincha**, **inti paña** icha **chawpi tuta waqta**, Arhintinap runasiminpi **anaqlaw** (**hanaq law**) nisqaqa huk rikuchiq iñum.
Chinchapiqa inti manam hayk'appas kachkanchu.

Tiksimuyup t'urpin chincha qhipannintam purin. Chay chincha qhipaqa Tiksimuyup hawanpi lliwmanta aswan chincha kaq iñunmi.
Inti lluqsiy

**Inti lluqsiy** nisqaqa Tiksimuyupi sapaq tiyachkay iñumanta antinpi, pachapantapi (winkumuyu nisqapi) intip hawa pachaman lluqsiyninpa pachanmi, **pachapaqariy** icha **achikyay** nisqa pachapi, paqarin nisqapim, p'unchawpa qallarinmi, tutap puchukayninmi.

Chay pachaqa manam tiyaqllachu, hukchakuqmi wata mit'amanta wachakuspa.

Tiksimuyu kuntimanta antiman muyuriptinmi, lluqsichkaq intitam antinchikpim rikunchik.
Inti yaykuy

**Inti yaykuy** nisqaqa Tiksimuyupi sapaq tiyachkay iñumanta kuntinpi, pachapantapi (winkumuyu nisqapi) intip hawa pachamanta chinkaspa yaykuyninpa pachanmi, ch'isipi, p'unchawpa puchukayninmi, tutap qallarinmi.

Chay pachaqa manam tiyaqllachu, hukchakuqmi wata mit'amanta wachakuspa.

Tiksimuyu kuntimanta antiman muyuriptinmi, yaykuchkaq intitam kuntinchikpim rikunchik.
Magdalena distritu (Kashamarka)

**Magdalena distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Magdalena*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
* Magdalena, Wana Wana

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Image:Huana_Huana_015.jpg| Wana Wana llaqta, Magdalena distritu
Rikcha:Cerro pungurume.png|Punkurumi urqu *(Pungurume)*
File:Cerro el mirador.png|qhawanachakuna, *Cerro el Mirador*
File:Agua Tapada Magdalena - Cajamarca.png|*Agua tapada*
File:Plan atuyoc.png|*Plan atuyoc*
File:Cruzes.jpg|Krusis raymi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Wana Wana

**Wana Wana** (*Huana Huana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Magdalena distritupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi.  

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Misk'i wiru, palta 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Tegucigalpa

** Tegucigalpa ** (kastilla simipi: *Real Villa de San Miguel de Tegucigalpa de Heredia*) llaqtaqa Unduras mama llaqtap uma llaqtanmi. Tegucigalpa llaqta 1 250 000 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Nacional Autónoma de Honduras UNAH 
** Universidad Tecnológica de Honduras UTH
** Universidad Tecnológica Centroamericana UNITEC
** Universidad Pedagógica Nacional Francisco Morazán UPNFM 
** Universidad Católica de Honduras UNICAH (Campus Tegucigalpa) 
** Universidad Metropolitana de Honduras 
** Universidad Politécnica de Honduras 
** Universidad Cristiana Evangélica Nuevo Milenio UCENM (Campus Tegucigalpa) 
** Universidad Politécnica de Ingeniería 

## Ñaña llaqtakuna
* Madrid, Ispaña 
* Taipei, Taiwan 
* Belo Horizonte, Brasil 
* New Orleans, Louisiana, Estados Unidos 
* Guadalajara, Jalisco, Mishiku 
* Lima, Piruw 
## Hawa t'inkikuna

* Mapa Satelital de Tegucigalpa
* Mapa Interactivo de Tegucigalpa
* AlcaldíaDeTegucigalpa.com
* LaTribunaHon.com Periódico 
* LaPrensaHn.com Diario 
* Vida Silvestre en Tegucigalpa y Honduras
* Universidad Nacional Autónoma de Honduras, UNAH
* GnuHonduras
* Universidad Pedagógica Nacional "Francisco Morazán", UPNFM
* Comisión Nacional de Bancos y Seguros
* Compras y Ventas por Internet
Inrunisya simi

**Inrunisya simi** nisqaqa Inrunisyap tukri siminmi, qhatu siminpas, kimsa chunka hunuchá runap mama siminñas, iskay pachak hunuptaq chaskisqan simi hina rimasqa.

Inrunisya simiqa Malaya simimantas paqarirqan, nirlandis simimanta (Inrunisya Urasuyup kulunyan karqan) huk simikunamanta rimakunata chaskispa.
Quchapitiq distritu

**Quchapitiq distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cochapeti*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Warmiy pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Quchapitiq llaqtam (255 runa, 2007 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Ishque Cruz, Nununcayoc, Llumacayán 
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Quchapitiq, San Antonio (Yauyán), Santa Cruz (Waqap), San Isidro (Uqup), Lampi, Pirawya

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Malayu simi

**Malayu simi** nisqaqa uralan anti Asyapi rimasqa rimaymi, Malayusuyup, Purunaypa, Sinqapurpa tukri siminmi, pusaq hunuchá mama rimaqniyuq.

Malayu simimantaqa Indunisya simis paqarirqan, huk simikunamanta rimakunata chaskispa.
Roberto Carlos

**Manuel Francisco Dos Santos** sutiyuq runaqa icha **Roberto Carlos** (* 10 ñiqin ayriway killapi 1973 paqarisqa Garça llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

Roberto Carlos paqarisqa São Paulo suyu, Brasil.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil) 
## Hawa t'inkikuna

* Página web oficial de Roberto Carlos portugués simipi
* Historial de Roberto Carlos en Realmadridfans.org
* Perfil en Diarios de Fútbol
Quchapitiq

**Quchapitiq** (kastilla simipi: *Cochapeti*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Warmiy pruwinsyapi, Anqash suyupi, Quchapitiq distritup uma llaqtanmi. 

Kay suti samun *qucha*manta, *piti*mantapas; (qucha = laguna, espejo de agua; *piti* = fracción o pequeña porción de algo). 

## Kaypipas qhaway
* Warmiy mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pharsi simi

**Pharsi simi** nisqaqa Iran, Tayikistan, Afganistan mama llaqtakunapi rimasqa rimaymi, tukri simim, suqta chunka hunumanta aswan rimaqkunayuq.
Ichmaqucha

**Ichmaqucha** (*Laguna Ichmaqucha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ayakuchu suyupi, Wanta pruwinsyapi, Wanta distritu.

## Kaypipas qhaway
* Chakaqucha
* Mituqucha
* Pampaqucha
* Pisququcha
* Qarqarqucha
* San Antonio qucha
* Yanaqucha
Ika mayu

**COMEME LOS HUEVO EN QUECHUA** 
 

## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Fauna Faunapas
## Llaqtakuna
## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Qarampa llaqta

**Qarampa** kastilla simipi: *Carampa* icha *San Isidro de Carampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Alqaminqa distritu, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, huk uchuy llaqtam.  

## Lantikuna

Rikcha:Carampaagosto1.JPG|Mamacha María raymi
Rikcha:Carampaagosto2.JPG|Tusuy
Rikcha:Carampacementerio.JPG|Qarampa llaqta, ayamarkamanta rikusqa


## Raymikuna
* Mamacha María

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Pachapanta

**Pachapanta** icha **Winkumuyu** *(horizonte)* nisqaqa Tiksimuyupi sapaq tiyachkay iñumanta rikusqanchik allpantinpa icha hatun quchap hawanpa hawa pachawan saywanmi, tukuy rikuchiq iñuntinmi.
Tuta

**Tuta** nisqaqa p'unchawnintinpi mana p'unchaw kachkaptin mana inti k'anchachkaptin laqha mit'am, inti yaykuymanta inti lluqsiykama.
Chawpi p'unchaw

**Chawpi p'unchaw** nisqaqa p'unchawpa chawpinmi, chunka iskayniyuq uras (12:00) nisqa pacham ("las dusi" nisqapas).

Chawpi p'uncha pachapiqa inti lliw pachamanta astawan hanaqpim tiyachkan, uralan rikuchiq iñupim.
Chawpi tuta

**Chawpi tuta** nisqaqa tutap chawpinmi, ch'usaq uras (00:00) nisqa pacham, mawk'a p'unchawnintinpa puchukayninmi, musuqpataq qallariyninmi.
Markuna

**Markuna** kastilla simipi: *Marcona* icha *San Juan de Marcona*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam,  Naska pruwinsyapi, Ika suyupi, Markuna distritup uma llaqtanmi.  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Ch'isi

**Ch'isi**, kichwapi **Chishi** nisqaqa p'unchawpa puchukayninmi, inti manaraq yaykurquptin ichataq yaykuchkaptin.
Achikyay

***[[Achkiy]] (K'anchay)**
*Inti lluqsichkaptin p'unchawpa qallariyninpi achkiypa, k'anchaypa qallariynin, pachapaqariy: qhaway **[[inti lluqsiy]]**
Naska distritu

**Naska distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Nazca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Naska llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy
* Naska siq'ikuna
* Chauchilla (ayamarka)
* Cahuachi
* Musiyu
## Yachachiy
* Huch'uy yachay wasikuna: 
**María Reiche
**Enrique Fracchia
**Micaela Bastidas
**R. Pisconti (San Carlos)
**Guadalupe
* Chawpi yachay wasikuna: 
**Simón Rodriguez
**Josefina Mejía de Bocanegra
**Fermín Del Castillo Arias
**Peruano-Chino
**Guadalupe
* Yachay sunturkuna:
**San Luis Gonzaga de Ica
*Institutukuna:
** I.S.T.P. Nasca
** I.S.P.P. Agustin Bocanegra y Prada

## Distritupi paqarisqa
* Fermín Del Castillo Árias 
* Maria Reiche 
* Manasses Fernandez Lancho (yachaq, qillqaq, hampikamayuq)
* Andrés Calle Benavides 
* Wilfredo Gameros Castillo 
* Josué Lancho Rojas
* Gregorio Martinez Navarro (qillqaq)
* Jorge Gamboa Segovia 
* Carlos Luykén Alvites (llimphiq)
* Miguel Oblitas Bustamante (kumpusitur).
## Kaypipas qhaway
* Ika 
* Naska mayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Chira mayu

**Chira mayu** (kastilla simipi: *Río Chira*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi,  Ikwadur mama llaqtapipas, Loja markapi, huk mayum. Chira mayuqa yaku tinkuqmantam Katamayu Makara mayuwan *(río Macará)* qallarin. Pasiphiku mama quchaman purin.
 
## Llaqtakuna
* Sullana, Piruw

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ / Saywitu: Loja markawan Chira mayu
Inti t'iksuy

**Inti t'iksuy** nisqaqa p'unchawpa iskay ñiqin kuskanmi, chawpi p'unchawmanta ch'isikama pacham, inti t'iksuchkaptinña.
Catacaos

**Catacaos** (kastilla simipi: *Catacaos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Catacaos distritu, Piwra pruwinsyapi, Piwra suyupi, huk llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachaychiy
## Musiku
* Maki kapchiy
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Cayetano Heredia

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kunka (sut'ichana)

***[[Kunka]]**: umata kurkuwan t'inkiq kurku yawri;
***[[Kunka (rimay)]]**: ima hinam huk runa riman;
***[[Kunkalla]]**: ima rimasqapas, hanllallipas kunkawakipas.
Kunka (rimay)

**Kunka** (latin simipi: *vox*) nisqaqa runap icha uywap rimayninmi, takiyninmi, ima rimasqapas, kunkallantinmi.
Mankaq listritu

**Mankaq listritu** (kastilla simipi: *Distrito de Mangas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Mankas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Patiwillka mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Francisco Bolognesi Cervantes 
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chiqllan distritu

**Chiqllan distritu** (kastilla simipi *Distrito de Chiquián*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Chiqllan llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Raymikuna
* Corpus Christi
* Santa Rosa Limamanta
## Karu puriy
* Usgor phaqcha
* Tampu (Ticllos llaqtapi)
* Chacha Puntas qhichwa
* Mawk'a Wanuku (*Huanoco viejo*)
* Armakuna (Llacllapi)
* Waywash walla Yerupajawan ( 6.634 m)
## Rikchakuna

Image:Chiquian - Corpo Christi 06'01.JPG|Corpus Christi 06'01, Chiqllan llaqtapi
Image:General des Inka mit Sonnenjungfrauen in Chiquian.JPG|Chiqllan
Image:Dos de Mayo y Chiquian agosto del 2009 140.jpg|Chiqllan llaqta Waywash wallawan


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Francisco Bolognesi Cervantes 
* Waywash walla
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Anqash suyu
Sichura

**Sichura** (kastilla simipi: *Sechura*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Sichura distritupi, Sichura pruwinsyapi, Piwra suyupi.  

## Rikchakuna

Rikcha:Típica construcción de Sechura.jpg|Sichura llaqtapi


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sichura ch'in pacha
* Sichura katidral
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
San Salvador

** San Salwadur** (kastilla simipi: *San Salvador*) llaqtaqa Salwadur mama llaqtap uma llaqtanmi. San Salvador llaqta 2 260 894 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de El Salvador
** Universidad Centroamericana "José Simeón Cañas"
** Universidad "Dr. José Matías Delgado"
** Universidad Francisco Gavidia

## Ñaña llaqtakuna
*  Managua (Nikarawa)

## Rikchakuna

Rikcha:Teatro Nacional San Salvador.jpg|Aranwa wasi
Rikcha:San Salvador downtown.jpg|San Salvador

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* San Salvador en Google Maps
* Médicos de El Salvador Directorio de médicos y servicios de salud
Qulla

**Qulla** nisqa runakunaqa ñawpa pacha huk runa llaqtas karqan, Qullasuyupi, Titiqaqa qucha k'itipis kawsaq. Manam riqsinchikchu imatachus rimarqan, pukina simichá, aymara simichá.

Qullakunap lliwmanta aswan hatun dyus kayninqa Tunupas karqan.
Santa Elena marka

**Santa Elena marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Santa Elena*) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Santa Elena llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Kimsa kitinmi kan.

## Hatun llaqtakuna
La Libertad, Salinas, Santa Elena, Manglaralto, Ancón, Anconcito, Punta Blanca, San José, Olón, Ayangue, Chanduy, Palmar

## Rikchakuna

Rikcha:Salinasecuador.jpg|Salinas

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: La Libertad llaqta / La Libertad kiti
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Salinas kiti
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Santa Elena kiti
Tsachila marka

**Tsachila marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Santo Domingo de los Tsáchilas*) huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santo Domingo Tsachila llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Toachi mayu

## Pulitika rakiy
Huk kitinmi kan: **Santo Domingo Tsachila kiti** (Santo Domingo de los Colorados kiti).

Qanchis chakrapura kitillinmi kan: 
* Puerto Limón
* San José de Alluriquín
* San Jacinto del Búa
* Santa María del Toachi
* Valle Hermoso
* El Esfuerzo
* Luz de América

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Santo Domingo Tsachila

**Santo Domingo Tsachila** nisqaqa (kastilla simipi: *Santo Domingo de los Colorados; "Los Colorados" =* "Tsa'chila runa") Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Tsachila markap uma llaqtanmi. 

## Pulitika rakiy
Llaqta kitillikuna:
* Santo Domingo de los Colorados 
* Chiguilpe 
* Río Verde 
* Abraham Calazacón 
* Bombolí 
* Zaracay

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tsa'chila
## Hawa t'inkikuna
Santa Elena (Ikwadur)

**Santa Elena** (kastilla simipi: *Santa Elena*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Elena markap uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
* Nina urqu: 
* Mayukuna: 
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Karu puriy
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Cevallos

**Cevallos** (kastilla simipi: *Cevallos*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Cevallos kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* - Yupaykuna: Cevallos kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Tarapoa

**Tarapoa** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk llaqtam, Cuyabeno kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kuyawinu risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Cuyabeno kiti
* www.ame.gov.ec 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Kayampi llaqta

**Kayampi** (kastilla simipi: *Cayambe*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk llaqtam, Kayampi kitip uma llaqtanmi.

## Pulitika rakiy
Kimsa llaqta kitillinmi kan: Kayampi kitilli, Ayora kitilli, Juan Montalvo kitilli. 

## Llaqtapi paqarisqa
*  Luis Humberto Salgado
## Kaypipas qhaway
* Kayampi runa
* Kayampi nina urqu, 5.796 m
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kayampi kiti 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
* Kayampi kitimanta
Tawakuntu

**Tawakuntu** (kastilla simipi: *Tabacundo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk llaqtam, Pedro Moncayo kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
* Alfredo Boada Espin
* Carlos Luis Espinoza
* Cecilio Espinoza 
* Homero Valencia
* Bolivar Jarrin Cahueñas

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Pedro Moncayo kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Machachi

**Machachi** (kastilla simipi: *Machachi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk llaqtam, Mejía kitip uma llaqtanmi. 

## Runakuna
Kitillipiqa Kitu Kara Kichwa runakunam tiyanku. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Atacazo
* Illinisa 
* Illinisa risirwa 
* Jóse Mejía Lequerica
* Kutupaksi mama llaqta parki
* Kunti Walla (Ikwadur)
* La Viudita
* Pasochoa
* Pasochoa risirwa
* Rumiñawi
* San Luis phaqcha
* Sinchulawa 
* Sunqu

## Pukyukuna

* Yupaykuna: Mejía kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Pedro Vicente Maldonado llaqta

**Pedro Vicente Maldonado** (kastilla simipi: *Pedro Vicente Maldonado*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk llaqtam, Pedro Vicente Maldonado kitip uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Pedro Vicente Maldonado
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Pedro Vicente Maldonado kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Arajuno

**Arajuno** (kastilla simipi: *Arajuno*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk llaqtam, Arajuno kitip uma llaqtanmi. 

## Rikchakuna

Rikcha:Operation Auca Map.svg|

## Kaypipas qhaway
* Arajuno mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
Mera

**Mera** nisqaqa (kastilla simipi: *Mera*) Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk llaqtam, Mera kitip uma llaqtanmi. 

Mera kitilliqa qillqaq Juan León Meramanta   sutichasqa (Ikwadurpa llaqta takin). 
## Runakuna
Mera kitillipiqa Pastasa runakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pastasa mayu
* Pastasa runa
* Sapara runa
* Shell Mera
* Amarumayu antanka pampa

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mera kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
Shell Mera

**Shell Mera** nisqaqa kastilla simipi: *Shell Mera*) Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, Mera kitipi, huk llaqtam.  

Shella Mera llaqtaqa  hatun allpa wira ruruchinamantam, Shell nisqa, qillqaq Juan León Meramantapas   sutichasqa (Ikwadurpa llaqta takin). 

## Allpa saywachi

## Apaykachana
* Amarumayu antanka pampa (Shell Mera MAF antanka pampa)
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pastasa runa
* Sapara runa
* Mera llaqta
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
Nuevo Rocafuerte

**Nuevo Rocafuerte** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk llaqtam, Awariku kitip uma llaqtanmi. 

Kay llaqtaqa Ikwadurpa umalliqnin (1835-1839) Vicente Rocafuertemantam sutichasqa.

## Runakuna
Nuevo Rocafuerte kitillipiqa  Napurunakunam tiyanku.  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Vicente Rocafuerte (* 1783, † 1847), Mamallaktata Pushak
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Awariku kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
Joya de los Sachas

**Joya de los Sachas** (kastilla simipi: *La Joya de los Sachas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk llaqtam, Joya de los Sachas kitip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Joya de los Sachas kitillipiqa Napurunakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Joya de los Sachas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec
Sangolquí

**Sangolquí** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk llaqtam, Rumiñawi kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Juan Sangolquí
* Rumiñawi (awqaq pusaq)
* Rumiñawi urqu
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Rumiñawi kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Archidona (Ikwadur)

**Archidona** (kastilla simipi: *Archidona*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk llaqtam, Archidona kitip uma llaqtanmi. 

## Apaykachana
* Archidona - Kitu: 170 km
* Archidona - Tina: 8 km

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Antisana risirwa 
* Napuruna
* Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Archidona kiti
* www.ame.gov.ec
* gobiernonapo.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
Carlos Julio Arosemena Tola llaqta

**Carlos Julio Arosemena Tola** (kastilla simipi: *Carlos Julio Arosemena Tola*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk llaqtam, Carlos Julio Arosemena Tola kitip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Carlos Julio Arosemena Tola kitillipiqa Napurunakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carlos Julio Arosemena Tola (* 1894, † 1952), Ikwadurpa umalliqnin

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Carlos Julio Arosemena Tola kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
Chaku llaqta

**Chaku** (kastilla simipi: *El Chaco*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk llaqtam, Chaku kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kayampi Kuka risirwa 
* Quijos mayu 
* San Rafael phaqcha
* Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
* Uyakachi mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chaku kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
General Leonidas Plaza Gutiérrez llaqta

**General Leonidas Plaza Gutiérrez** (kastilla simipi: *General Leonidas Plaza Gutiérrez / General Plaza / General Leonidas Plaza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk llaqtam, Limón Indanza kitip uma llaqtanmi.

Kasy llaqtaqa Ikwadur umalliq Leónidas Plaza Gutiérrezmantam sutichasqa.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Leonidas Plaza Gutiérrez, Ikwadurpa umalliqnin
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Limón Indanza kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
San Juan Bosco llaqta

**San Juan Bosco** (kastilla simipi: *San Juan Bosco*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk llaqtam, San Juan Bosco kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Juan Bosco kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Santiago (Ikwadur)

**Santiago** (kastilla simipi: *Santiago*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk llaqtam, Tiwintza kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Santiago mayu
## Pukyukuna

* turismo.moronasantiago.gov.ec / Tiwintza kitimanta 
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
Calceta

**Calceta** (kastilla simipi: *Calceta*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Bolívar kitip uma llaqtanmi. 

## Rikchakuna

Image:Relojpublico.jpg|Abdón Calderón parki, Calceta 
Image:BalseroCalceta.jpg|Calceta llaqtapi huk munumintu


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* world-gazetteer.com
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Bolívar kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
Chuni

**Chuni** (kastilla simipi: *Chone* icha *San Cayetano de Chone*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Chuni kitip uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** La Segua risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Chuni mayu

## Apaykachana
* Kitu: 250 km
* Portoviejo: 80 km
* Manta: 100 km

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chuni kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones4-chone
Montecristi

**Montecristi** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Montecristi kitip uma llaqtanmi. 

## Musiku
* Panama k'umpukuna
## Llaqtapi paqarisqa
Eloy Alfaro, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin (1895-1901), paqarimurqa Montecristi llaqtapi .

## Rikchakuna

Rikcha:Panama hats montecristi.jpg|Montecristimanta Panama k'umpukuna
Rikcha:Tribute Eloy Alfaro Montecristi.JPG|Eloy Alfaro munumintu, Montecristi llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Montecristi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones9-montecristi/
* www.enciclopediadelecuador.com
Puerto López

**Puerto López** (kastilla simipi: *Puerto López*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Puerto López kitip uma llaqtanmi. 

## Karu puriy
* Machalilla mama llaqta parki
* Isla de la Plata

## Musiku
* Challwa hap'iy
## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

Rikcha:Fisherman in puerto lopez.jpg|Puerto Lòpez llaqtapi challwa hap'iqkuna
Rikcha:Street in puerto lopez ecuador.jpg|Puerto Lòpez llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puerto López kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Port au Prince

**Port-au-Prince** llaqtaqa Ayti mama llaqtap uma llaqtanmi. Port au Prince llaqta 1 800 000 runakunam kawsachkanku (2005).

## Pulitika Rakiy
communes
* Port-au-Prince
* Delmas
* Carrefour
* Pétionville
* Kenscoff
* Gressier
* Cité Soleil
* Tabarre

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad del Estado de Haiti

## Llaqtapi paqarisqa
* Wagneau Eloi, piluta haytaq 

## Hawa t'inkikuna

* Port-au-Prince U.S Embassy
* Weather Underground Port-au-Prince
* Port-au-Prince Hotels
* Ayti
* Port-au-Prince, Haiti News
Kingston

** Kingston ** (inlish simipi: *Kingston*) llaqtaqa Shamayka mama llaqtap uma llaqtanmi. Kingston llaqta 660 000 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Indias Occidentales
** University of Technology

## Llaqtapi paqarisqa
* Mark Brown (1961-), Toastmasters International World Champion of Public speaking
* Chris Gayle (1979-), famous cricketer 
* John Barnes 1963-), English footballer
* Aston "Family Man" Barrett (1946 - ), bassist
* Buju Banton (1973-), reggae singer
* Bushwick Bill (1966-), of rap group Geto Boys
* Frederic Hymen Cowen (1852-1935), British composer
* Desmond Dekker (1941-2006) singer and songwriter
* Sandy Denton (1964-), "Pepa" of hip hop group Salt-N-Pepa
* Eek-A-Mouse (1957-), reggae singer
* Patrick Ewing (1962-), All-Star basketball player for the New York Knicks
* Howard Grant (1966-), boxer
* Fred William Kennedy (?- March 6, 1930), co-founder, GraceKennedy Limited
* Sandra Levy (1965-), field hockey player
* Beenie Man (1972-), reggae artist/DJ
* Damian Marley (1978-), reggae artist and youngest son of Bob Marley
* David Ziggy Marley (1968-), reggae artist and son of Bob Marley
* Sean Paul (1973-), dancehall/reggae artist
* Shaggy (1968-), reggae singer
* Courtney Walsh (1962-), famous cricketer
* Devon White (1962-), Major League Baseball player
* Willard White (1946-), opera singer
* Junior Reid (1965-), reggae singer
* Sly Dunbar (1952-), reggae musician, dub music producer
* Lisa Hanna (1975-), Miss World 1993, pulitiku

## Ñaña llaqtakuna
*  Miami, Hukllachasqa Amirika Suyukuna 
*  Kalamazoo, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Coventry, Reino Unido
*  Guadalajara, Mishiku
*  Mérida, Mishiku
*  Shenzhen, Chunwa
## Hawa t'inkikuna

* Extract from ''Tour Jamaica'' by Margaret Morris
* Jamaica Library Service: brief history of Kingston
* 2001 Census
* Accounts of 1907 Earthquake in The Times
* Kingston City Guide
* Jamaican Affairs - Kingston
* Kingston Guide
Ikwadurpa markankuna

**Ikwadurpi markakuna**
## Musuq rakiy
**[[Ikwadur]]** mama llaqtap **[[marka]]**nkunari kaymi (24 marka):

(++) Kamasqa wata: 2007

## Mawk'a rakiy

22 marka

Marka - (Uma llaqta):

*Asway marka (Tumipampa) 
*Bolívar marka (Waranta) 
*Kañar marka (Asuwi)
*Karchi marka (Tulkan)
*Chimpurasu marka (Rispampa)
*Qutuphaqsi marka (Latakunka)
*Quri marka (Machala)
*Esmeraldas marka (Esmeraldas)
*Yawatisuyu (Puerto Baquerizo Moreno)
*Wayas marka (Wayakil)
*Impapura marka (Ibarra)
*Loja marka (Loja)
*Mayukuna marka (Babahoyo)
*Manawi marka (Portoviejo)
*Morona Santiago marka (Makas)
*Napu marka (Tena)
*Orellana marka (Puerto Francisco de Orellana)
*Pastasa marka (Puyu llaqta)
*Pichincha marka (Kitu)
*Sukumpiyu marka (Musuq Loja)
*Tunqurawra marka (Ampatu llaqta)
*Zamora Chinchipi marka (Zamora llaqta)

## Kaypipas qhaway
* Lista: Ikwadurpi kitikuna

## Pukyukkuna
Podocarpus mama llaqta parki

**Podocarpus mama llaqta parki** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Zamora Chinchipi markapi, Zamora kitipi, Nangaritza kitipi, Chinchipi kitipi, Loja markapipas, Loja kitipi.

## Allpa saywachi

* **[[Qucha]]kuna:** ~ 100 qucha; Compadre quchakuna
* **[[Mayu]]kuna:** Bombuscaro mayu, Katamayu, Chinchipi mayu, Zamora mayu, Nangaritza mayu
## Chiriqunuy
## Flora

* Intimpa yura rikch'aq ayllu *Podocarpaceae*
* Ch'illka / T'ula *genus Baccharis*
* *Laurus nobilis*
* Kina, Kina-kina *Cinchona officinalis*
* *Prumnopytis sp.*
## Fauna

* Piruwanu ukumari *Tremarctos ornatus*
* Sach'awaka *genus Tapirus*, *familia Tapiridae*
** Urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Tirika *Leopardus tigrinus*
* Uturunku *Panthera onca* 
* Puma *Puma concolor* 
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* *Pyrrhura albipectus*
* Sach'akawra (*genus Pudu*)
** Chincha sach'akawra *Pudu mephistopheles*

**[[Pisqu]]kuna:**
* Tunki *Rupicola peruviana*

## Wiñay kawsay
## Karu puriy
* Compadre quchakuna
* Phaqchakuna: La Chismosa, La Poderosa 
## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.ambiente.gov.ec Podocarpus mama llaqta parkimanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.ecuador-travel.net / Podocarpus mama llaqta parkimanta (inlish simi)
Sankay mama llaqta parki

**Sankay mama llaqta parki** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, Kañar markapi (Asuwi kitipi), Morona Santiago markapi, Tunkurawa markapipas huk mama llaqta parkim.
## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1983 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
## Allpa saywachi

* Urqukuna: Sankay 5.230 m - Tunqurawra 5.016 m - Qhapaq Urqu 5.319 m
* Quchakuna: Usukuchi quchakuna {~ 30-60 qucha); Q'illu qucha - Qulayqucha - Patuqucha 
* Mayukuna: Puyla mayu - Yanayaku mayu - Machaqway mayu - Timaran mayu

## Flora

* Achupalla *Puya sp.*, *Bromeliaceae*
* *Oreopanax sp.*
* Ramran *Alnus acuminata*
* *Tessaria integrifolia*
* *Cederla odorata*
* *Cordia alliodora*
* Qiwuña (Pantza) *Polylepis sp.*
* *Ceroxylon quindiuense* 
* *Dyptiocaryum lamarckianum*
* *Dacryodes sp.*
* *Platymiscium pinnatum*
* Chukirawa *Chuquiragua jussieui*
* Phallcha *Gentiana spp.* *Gentianella spp.*
* Chunta *Bactris gasipaes*
* *Ocotea laxifora*
* *Phytelephas aequatorialis*
* Ichhu *Stipa sp.*; *Festuca sp.*

## Fauna

* Piruwanu ukumari *Tremarctos ornatus*
* Sach'awaka *genus Tapirus*, *familia Tapiridae*:
** Urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
** Pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* Uturunku *Panthera onca* 
* Puma *Puma concolor* 
* Tunki *Rupicola peruviana*
* Chiwayru: *Dasyprocta punctata*
* Atuq *Dusicyon culpaeus*
* Kuchipillan‎ *Tamandua tetradatyla*, *Myrmecophaga tridáctyla*
* Taruka: Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus* 
* *Mazama rufina*
* Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu *Alouatta seniculus* 
* Machin: *Cebus albifrons*
* *Sanguinus fuscicollis*
* Chipuru *Saimiri sciureus*
* Puchan *Coendou bicolor*
* Yaku puma *Pteronura brasiliensis*
* Hayupa *Agouti paca*
* *Merganetta armata*
* Hap'iq pisqu: *Phalcoboenus carunculatus*
* Sutru *Anas flavirostris* 
* Qullaw qiwlla (Larus serranus)
* Hatun khirkinchu *Priodontes maximus*
* Churu k'usillu: Ch'umpi churu k'usillu *Lagothrix lagothricha* 
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Usqhullu *Leopardus colocolo* = *Oncifelis colocolo*
* *Lontra speothos*
* *Venaticus longicaudis*

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Sangay mama llaqta parki
* encarta.msn.com / Saywitu
Cajas mama llaqta parki

**Cajas mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional El Cajas*) nisqaqa huk mama llaqta parkim, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi, Sayausí kitillipi, San Joaquín kitillipi, Chaucha kitillipi, Mullituru kitillipipas.
* Tumipampa: 33 km

## Yurakuna
* *Ceratos tema sp.*
* *Chausquca sp.*
* Chukirawa *Chuquiraga jussieui*
* *Clusia sp*
* *Embotrium grandiflorum*
* Chachakuma: T'asta *Escallonia mirtilloides*
* *Gentianella hirculus* ("sarashima")
* *Huperzia crassa*
* *Lomatia oblicua*
* *Lorantus nitidus*
* Qiwuña *Polylepis*
* *Puya clava-herculis* ("Achupilla", "Aguarongo")
* *Valeriana rigida*
* *Vallea stipularis*


Rikcha:Chuquiraga jussieui 2.jpg|Chukirawa, Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Gentianella hirculus.JPG|*Gentianella hirculus* ("sarashima"), Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Huperzia crassa.jpg|*Huperzia crassa*, Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Valeriana rigida 2.jpg|*Valeriana rigida*, Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Chuquiraga jussieui 3.jpg|Chukirawa, Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Puya clava-herculis 7.jpg|*Puya clava-herculis* ("Achupilla", "Aguarongo"), Cajas mama llaqta parkipi


## Uywakuna

* *Andigena laminirostris*
* *Chibchanomys orcesi* (*ratón de agua de Cajas*, parkilla kawsaq)
* Añas: *Conepatus quitensis*
* *Mazama rufina* ("yamala")
* *Gallaria quitensis*
* *Gallinago sp.*
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Taruka: *Odocoileus virginianus*
* Kara Kara (?): Phalcoboenus carunculatus ("curiquinga")
* Puma *Puma concolor*
* Sach'awaka: urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* Masu

## Rikchakuna

File:Cajas.entry.jpg
File:Una laguna en el cajas.jpg
File:Ecuador cajas national park.jpg

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* ambiente.gov.ec / Cajas mama llaqta parki

 

)
Kutupaksi mama llaqta parki

**Kutupaksi mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Cotopaxi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Kutupaksi markapi, Latakunka kitipi,  Napu markapi, Archidona kitipi, Pichincha markapi, Mejía kitipi.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**  Kutupaksi - Mururqu - Rumiñawi - Sinchulawa
* **[[Mayu]]kuna:**  Daule mayu - Kutuchi mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Limpyupunku (*Limpiopungo*)

## Yurakuna
 
 
 

* (*Aciachne flagellifera*)
* (*Agrostis breviculmis*)
* (*Andreana sp.*) 
* (*Azorrela sp.*)
* (*Archyroporus sp.*)
* (*Baccharis caespitosa*)
* (*Brasicaceae*)
* Chukirawa (*Chuquiraga jussieui*)
* Siqsi (*Cortaderia nitida*) ("sigse") 
* (*Cotopaxia asplundii*) 
* (*Culcitium nivale*)
* (*Culcitium rufescens*)
* (*Draba aretioides*)
* (*Draba hookeri*)
* (*Draba splendens*) 
* (*Festuca ibarrensis*)
* (*Festuca vaginalis*) 
* (*Genciana sp.*)
* P'inqa phallcha (*Gentiana sedifolia*)
* Phallchacha: (*Gentianella cerastioides*)
* Phallchacha: (*Gentianella limoselloides*)
* Phallchacha: (*Gentianella rupicola*)
* (*Grimmia sp.*) 
* (*Gyrophora sp.*)
* Tarukaqachu, urqu phallcha  (*Halenia weddelliana*)
* (*Lecanora sp.*)
* (*Monticalia microdon*)
* (*Pernettia pentlandry*)
* (*Sterocaulon sp.*)
* Ichhu (*Stipa ichu*)
* (V*aleriana pilosa*) 
* (*Werneria pumila*) 

### Kutupaksi mama llaqta parkilla wiñaq yurakuna
* (*Aphanes cotopaxiensis*) 
* (*Bomarea glaucescens*) 
* (*Centropogon subandinus*) 
* (*Cotopaxia asplundii*) 
* (*Festuca flaca*) 
* (*Lepidium ecuadoriense*) 
* (*Mutisia rimbachii*) 
* (*Myrosmodes rhynchocarpum*) 
* (*Puya retrorsa*) 
* (*Solanum lanuginosum*)
## Uywakuna
### Ñuñuqkuna

* (*Akodon mollis*)
* (*Caenolestes fuliginosus*)
* Añas: (*Conepatus semistriatus*)
* (*Cryptotis equatoris*)
* Q'arachupa: (*Didelphis albiventris*)
* (*Histiotus montanus*)
* Antikuna atuq (*Lycalopex culpaeus*)
* (Mazama rufina) ("yamala", "soche")
* Chukuri: Chupasapa achuqalla (*Mustela frenata*)
* (Myotis sp.)
* Kunu : (*Sylvilagus brasiliensis*)
* Puma  (Puma concolor)
* Yuraqchupa luwichu (Odocoileus virginianus)
* (Sturnida sp.)

### Pisqukuna
* Kurikinka *(Phalcoboenus carunculatus)*
## Pukyukuna

* ww.ambiente.gob.ec / Kutupaksi mama llaqta parki pdf
* www.ambiente.gov.ec / Kutupaksi mama llaqta parki
* Rapid Color Guide, The Field Museum Chicago - Plantas Llamativas de Cotopaxi
## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
Tirachina

**Tirachina** nisqaqa huk chakunapaq chuqana ayñim, pallqa (arawa) k'aspip iskaynintin puchupura watayuq, rumikunata chuqanapaq.
Chilipi amachasqa sallqa suyukuna

Kaypi p'anqapiqa **[[Chili]]pi [[amachasqa sallqa suyu]]kunata **-** [[mamallaqta parki]]kuna risirwakunapas** - rikunki.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna