open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
China t'ula

**China t'ula** icha **china thula**  (*Baccharis tricuneata*, Sin. *B. magellanica*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Buliwya, Piruw) wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

* www.ucsm.edu.pe / Reserva Nacional de Salinas y Aguada Blanca, Plan Maestro pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Miyu-miyu

**Miyu-miyu**  icha **miyu miyu** *(Baccharis coridifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sisachay

**Sisachay** nisqaqa yurakunapi huk tuktumanta - sisa raphinmanta - huk tuktuman - ruru raphiman - sisa apaymi. Sisaqa sisa raphi *(Stamina, Androeceum)* nisqapim tukukun. Sisachaywan ruru raphi *(Gynoeceum)* nisqamanmi hamun.

Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun.

Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam icha huk uywachakunam, q'intikunapas, tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku.

Sisa ruru raphiman chaymuspa, ukhunman wiñaspa *[[yuma huk'i]]* nisqankuna ruru raphip ukhunpi kaq *[[runtucha]]* nisqa kawsayniyuqta yumachan. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.

## Hawa t'inkikuna
Ñupchu

**Ñupchu** nisqaqa huk muruyuq yurakunap tuktunpi kaq misk'i hillim, palamakunata, q'intikunata, huk uywachakunata hamuchinapaq, tukukunata sisachanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Sisa

**Sisa** nisqaqa tuktupi paqariq allpa hinam, ch'iñi k'atakuna aslla kawsaykuqniyuq, muruyuq yurakunap *urqu* nisqa yumana yawrinmi. Sisaqa sisa raphi *(Stamina, Androeceum)* nisqapim tukukun.

Sisachay nisqawan sisaqa huk tuktup *china* kaq ruru raphimanmi hamun, wayrawan icha uywachakunawan, palamakunawan.

## Hawa t'inkikuna
Llakas ñukch'u

**Llakas ñukch'u**  *(Salvia rubrifaux)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
## Kaypipas qhaway
* Llaqa ñukch'u
* Sipita

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun ñukch'u

**Hatun ñukch'u**  *(Salvia sagittata)* nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Piruwpi) wiñaq quram, huk rikch'aq ñukch'um (sipita), hampi yuram.

## Layakuna
* k'ita ñukch'u - (Salvia sagittata vel. aff.)
## Kaypipas qhaway
* Sipita

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sut'uma

**Sut'uma** *(genus Perezia)* nisqaqa huk yurakuna rikch'anam, Antikunapi kawsaq hampi yurakunam.

## Rikch'aqkuna
*qupa sut'uma *(Perezia coerulescens)*
*t'ika sut'uma *(Perezia multiflora)*
*china sut'uma *(Perezia weberbaueri)*
*urqu sut'uma *(Perezia pinnatifida)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Pacha ñukch'u

**Pacha ñukch'u**  *(Salvia rhombifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Sipita
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
China wirwina

**China wirwina**  *(Verbena cuneifolius)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
China kiswar

**China kiswar** icha **China kiswara** *(Buddleja globosa)* nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) wiñaq hampi yuram, kiswarmi.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Nukña kiswar

**Nukña kiswar** icha **Nukña kiswara** *(Buddleja occidentalis)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Urqu kiswar

**Urqu kiswar** icha **Urqu kiswara** *(Buddleja americana)* nisqaqa huk kiswarmi, Urin Awya Yalapi, Chawpi Awya Yalapi, Mishikupipas wiñaq.

Runakuna hampi yura hinam llamk'achinku, ahinataq Buliwyapi.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Mayt'u ñukch'u

**Ñukch'u** icha **mayt'u ñukch'u** *(Salvia revoluta)* nisqaqa Antikunapi wiñaq quram, rikch'aq ñukch'um (sipita), achala tikam, hampi yurapas.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kiswar

**Kiswar** icha **Kiswara**, Kichwallapi **Kishwar** *(genus Buddleja)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, tawa chunka rikch'aqniyuq, thansa icha sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq.

Yura yachaqkuna ñawpa pacha *[[Loganiaceae]]* icha *Buddlejaceae* nisqa rikch'aq aylluman churarqaspankupas, kunan pacha *[[Kiswar yura rikch'aq ayllu|Scrophulariaceae]]* nisqamanmi churanku.

## Kiswara rikch'aqkuna
Qanchis kiswar rikch'aqmi Antikunapi wiñan:
* hatun kiswar, kiswar *Buddleja incana* syn. *Buddleja longifolia*
* qulli, puna kiswar *Buddleja coriacea*
* china kiswar *Buddleja globosa*
* ch'iñi kiswar *Buddleja montana*
* k'ita kiswar *Buddleja diffusa*
* nukña kiswar *Buddleja occidentalis*
* urqu kiswar *Buddleja americana*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Puka wiñay wayna

**Puka wiñay wayna** icha **Wiñay wayna** chaylla  *(Lycopodium rufescens)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Waka rinri

**Waka rinri**  *(Arisaema triphyllum)* nisqaqa Chinchay Awya Yalapi Buliwyapipas wiñaq hampi yuram.
## Kaqlla simikuna
* *Arum triphyllum* L. (1753).
* *Alocasia triphylla* (L.) Raf. (1837).
* *Arum atrorubens* Aiton (1789).
* *Arum vittatum* Salisb. (1796).
* *Arum triphyllum var. atropurpureum* Michx. (1803).
* *Arum triphyllum var. virens* Michx. (1803).
* *Arum triphyllum var. pallescens* Sims (1806).
* *Arum triphyllum var. viride* Sims (1806).
* *Arum triphyllum var. zebrinum* Sims (1806).
* *Arisaema atrorubens* (Aiton) Blume (1836).
* *Arisaema brasilianum* Blume (1836).
* *Arisaema hastatum* Blume (1836).
* *Alocasia atrorubens* (Aiton) Raf. (1837).
* *Alocasia lobata* Raf. (1837).
* *Arum triphyllum var. atrorubens* (Aiton) Dewey ex Alph.Wood (1847).
* *Arisaema quinatum var. obtusoquinatum* Alph.Wood (1861).
* *Arisaema atrorubens var. viride* Engl. in A.L.P.de Candolle & A.C.P.de Candolle (1879).
* *Arisaema zebrinum* G.Nicholson (1884).
* *Arisaema pusillum* Nash in N.L.Britton (1901).
* *Arisaema stewardsonii* Britton (1901).
* *Arisaema acuminatum* Small (1903).
* *Arisaema deflexum* Nieuwl. & K.Just (1931).
* *Arisaema pusillum f. pallidum* Eames (1931).
* *Arisaema atrorubens f. pusillum* (Peck) Fernald (1940).
* *Arisaema atrorubens f. viride* (Engl.) Fernald (1940).
* *Arisaema atrorubens f. zebrinum* (Sims) Fernald (1940).
* *Arisaema atrorubens f. pallascens* (Sims) Raymond (1949).
* *Arisaema atrorubens var. zebrinum* (Sims) Raymond (1949).

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Walusa

**Walusa**  *(Xanthosoma sagittifolium)* nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
**Alocasia talihan* Elmer ex Merr.	
**Arum nigrum* Vell.	
**Arum sagittifolium* L.	
**Arum xanthorrhizon* Jacq.	
**Caladium edule* G.Mey.	
**Caladium mafaffa* Engl.	
**Caladium sagittifolium* (L.) Vent.	
**Caladium utile* Engl.	
**Caladium xanthorrhizon* (Jacq.) Willd.	
**Philodendron nigrum* Kunth	
**Xanthosoma appendiculatum* Schott	
**Xanthosoma atrovirens* K.Koch & C.D.Bouché	
**Xanthosoma atrovirens var. appendiculatum* (Schott) Engl. 
**Xanthosoma atrovirens var. hybridum* K.Koch	
**Xanthosoma atrovirens var. kochii* Engl.	
**Xanthosoma atrovirens var. moritzii* Engl.
**Xanthosoma atrovirens var. panduriforme* Engl.	
**Xanthosoma atrovirens var. versicolor* K.Koch	
**Xanthosoma blandum* Schott	
**Xanthosoma edule* (G.Mey.) Schott	
**Xanthosoma ianthinum* K.Koch & C.D.Bouché	
**Xanthosoma jacquinii* Schott	
**Xanthosoma mafaffa* Schott	
**Xanthosoma mafaffa var. blandum* (Schott) Engl.	
**Xanthosoma mafaffa var. typicum* Engl.	
**Xanthosoma nigrum* Stellfeld	
**Xanthosoma peregrinum* Griseb.	
**Xanthosoma poeppigii var. mafaffa* (Schott) J.F.Macbr.
**Xanthosoma roseum* Schott	
**Xanthosoma sagittifolium* K.Koch	
**Xanthosoma utile* K.Koch & C.D.Bouché	
**Xanthosoma violaceum* Schott	
**Xanthosoma xantharrhizon* (Jacq.) K.Koch

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wiquntuy

**Wiquntuy**  *(Tillandsia latifolia)* nisqaqa Buliwyapi, Ikwadurpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*''Catalogue of Vascular Plants of Ecuador'' 
*BSI ''Cultivar Registry''
Uqi wiquntuy

**Uqi wiquntuy**  *(Tillandsia utriculata)* nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun llaqi

**Hatun llaqi**  *(Rumex conglomeratus)* nisqaqa Iwrupapi, Asyapi, [Chinchay Aphrika]pipas wiñaq [hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
**Rumex acutus* Sm.
**Rumex glomeratus* Schreb.
**Rumex litoralis* Kunth
**Rumex nemolapathum* Ehrh.
**Rumex paludosus* With.

## Kaypipas qhaway
* Rumasa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
K'ita p'akincha

**K'ita p'akincha**  *(Papaver argemone)* nisqaqa huk quram, puka tuktuyuq p'akincham, hampi yuram.

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
P'akincha

**P'akincha** icha **Amapula** *(genus Papaver)* nisqakunaqa huk qura rikch'anam, qurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* yuraq p'akincha, puñuchiq amapula *(Papaver somniferum)*
* puka p'akincha, puka amapula *(Papaver rhoeas)*
* k'ita p'akincha *(Papaver argemone)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Yawar ch'unqa

**Yawar ch'unqa** *(Oenothera)* nisqakunaqa huk qurakunam, yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu *(Onagraceae)* nisqaman kapuq, 125 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* qhichwa yawar ch'unqa, yawar ch'unqa *(Oenothera rosea)*
* puna yawar ch'unqa, q'illu t'ika yawar ch'unqa, ch'iñi sapay warmi *(Oenothera multicaulis)*
* sapay warmi *(Oenothera campylocalyx)*
* hatun sapay warmi *(Oenothera virgata)*
* pampa sapay warmi *(Oenothera rubida)*
* hatun yawar ch'unqa *(Oenothera nana)*
* saya-saya *(Oenothera versicolor)*

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
K'ita pulla

**K'ita pulla**  *(Allium ampeloprasum)* nisqaqa Iwrupa, Asyamanta hamuq, kunantaq tukuy Tiksimuyuntinpi wiñaq hampi yuram, rikch'aq pullam.

## Kaqlla simikuna
* *Allium ampeloprasum var. babingtonii* (Borrer) Syme  
* *Allium ampeloprasum var. bulbiferum* Syme  
* *Allium ampeloprasum var. bulbilliferum* J.Lloyd
* *Allium ampeloprasum var. holmense* Asch. & Graebn.  
* *Allium babingtonii* Borrer
* *Allium porrum subsp. eu-ampeloprasum* Breistr.
* *Allium scorodoprasum subsp. babingtonii* (Borrer) Nyman
## Rikchakuna

 Image:Elephant Garlic (Allium ampeloprasum).jpg|
 Image:Elephant Garlic (Allium ampeloprasum) 2.jpg|
 File:Allium ampeloprasum MHNT.BOT.2006.46.12.jpg|Allium ampeloprasum - Museum specimen


## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu

**Yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu** *(familia Onagraceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 20-chá 24-chá rikch'anayuq, 650-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk yawarch'unqa hina yurakuna:
* yawar ch'unqa *(Oenothera)*
** qhichwa yawar ch'unqa, yawar ch'unqa *(Oenothera rosea)*
** puna yawar ch'unqa, q'illu t'ika yawar ch'unqa, ch'iñi sapay warmi *(Oenothera multicaulis)*
** sapay warmi *(Oenothera campylocalyx)*
** hatun sapay warmi *(Oenothera virgata)*
** pampa sapay warmi *(Oenothera rubida)*
** hatun yawar ch'unqa *(Oenothera nana)*
** saya-saya *(Oenothera versicolor)*
* mayu yawar ch'unqa *(Epilobium denticulatum)*
* chiyu, wamintsi *(Fuchsia)*
** quwapaq ñukch'u, chimpu-chimpu, uchu-uchu, kampanilla *(Fuchsia boliviana)*
** chhilin kampanilla *(Fuchsia apetala)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu rup'u

**Urqu rup'u**  *(Malva parviflora)* nisqaqa Chinchay Aphrikapi, Iwrupapi Asyapipas wiñaq  hampi yuram, huk laya malwam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun yawar ch'unqa

**Hatun yawar ch'unqa**  (*Oenothera nana*) nisqaqa Buliwyapi wiñaq quram, yawar ch'unqam, hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Hatun sapay warmi

**Hatun sapay warmi**  (*Oenothera virgata*) nisqaqa Buliwyapi wiñaq quram, yawar ch'unqam, hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Allqu wira-wira

**Allqu wira-wira**  *(Achyrocline satureioides)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Layakunap sutinkuna
*china wira-wira *([[Achyrocline satureioides]] var. albicans)*
*chini wira-wira *([[Achyrocline satureioides]] vel. aff.)*
*hupu wira-wira *([[Achyrocline satureioides]])*
## Sutikuna
* waraniyi simi: jate'i ka'a, eloyatei-caá 
* kastilla simi: marcela, marcela macho, marcelita, (vira-vira), marcela hembra, marcela blanca https://web.archive.org/web/20071102210456/http://www.fcagr.unr.edu.ar/Investigacion/revista/rev11/4.htm
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ch'iwa

**Ch'iwa** *(genus Veronica)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qallu yura rikch'aq aylluman kapuq, pichqa pachak rikch'aqniyuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna Antikunapi wiñaq:
*hatun ch'iwa, puna mikhurana *(Veronica persica)*
**Veronica peregrina*

## Hawa t'inkikuna
Llantan

**Llantan**, **Llantin** icha **Chirakruyuyu** *(genus Plantago)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qallu yura rikch'aq aylluman kapuq, iskay pachak rikch'aqniyuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna Antikunapi wiñaq:
*qallu-qallu *(Plantago lanceolata)*
*waka qallu, k'aha saqarara, kara saqarara *(Plantago hirtella)*
*saqarara *(Plantago major)*
*pampa saqarara *(Plantago monticola)*

## Hawa t'inkikuna
Jean-Baptiste de Lamarck

**Jean-Baptiste Lamarck** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Bazentin-le-Petit, Ransiyapi;  wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

## Hawa t'inkikuna
Hipólito Ruiz López

**Hipólito Ruiz López** sutiyuq runaqa (1754 watapi paqarisqa Belorado llaqtapi, Ispañapi; 1816 watapi wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul kawsay yachaq runam karqan.

Antikunapim achka yura rikch'aqkunata t'iktuqarqan, José Pavón sutiyuq masinwanpas.

## Qillqasqankuna
* *Quinología o tratado del árbol de la quina*, Madrid 1792.
José Antonio Pavón y Jiménez-wan:
* *Florae peruvianae et chilensis prodromus ...*, 1794
* *Systema vegetabilium florae peruvianae chilensis*, 1798
* *Flora peruvianae et chilensis, sive descriptiones, et icones ...*, 1798-1802

## Hawa t'inkikuna
Alexander von Humboldt

**Friedrich Heinrich Alexander von Humboldt** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Berlin llaqtapi;  wañusqa Berlin llaqtapi) huk aliman kawsay yachaq runam karqan.

Wilhelm von Humboldtpa wawqinmi karqan.

Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.

## Hawa t'inkikuna
Puka p'akincha

**Puka p'akincha**  icha **puka amapula** *(Papaver rhoeas)* nisqaqa huk hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* *Papaver agrivagum*  Jord.
* *Papaver caudatifolium* Timb.-Lagr.
* *Papaver dodonaei* Timb.-Lagr.
* *Papaver fuchsii* Timb.-Lagr.
* *Papaver intermedium* Beck
* *Papaver rhoeas subsp. strigosum* (Boenn.) Cout.
* *Papaver rhoeas var. agrivagum* (Jord.) Beck
* *Papaver rhoeas var. caudatifolium* (Timb.-Lagr.) Fedde
* *Papaver rhoeas var. digitatum* Pau
* *Papaver rhoeas var. erraticum* (Jord.) Rouy & Foucaud
* *Papaver rhoeas var. erucifolium* (Timb.-Lagr.) Rouy & Foucaud
* *Papaver rhoeas var. genuinum* Elkan
* *Papaver rhoeas var. intermedium* (Beck) Cout.
* *Papaver rhoeas var. pallidum* Gren. & Godr.
* *Papaver rhoeas var. rhoeas* L.
* *Papaver rhoeas var. setigerum* Boenn.
* *Papaver rhoeas var. strigosum* Boenn.
* *Papaver rhoeas var. subintegrum* Lange
* *Papaver rhoeas var. torilifolium* Pau
* *Papaver rhoeas var. trichocarpum* Pamp.
* *Papaver rhoeas var. vestitum* Gren. & Godr. 
* *Papaver roubiaei* Vig.
* *Papaver strigosum* (Boenn.) Schur
* *Papaver uniflorum* Balb. ex Spenn.

## Rikchakuna

## Kaypipas qhaway
* P'akincha yura rikch'aq ayllu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wilhelm von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand von Humboldt** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Potsdam llaqtapi;  wañusqa Tegel llaqtapi, Berlin ñiqpi) huk aliman simi yachaq runam karqan, Berlin Yachay Sunturpa (*Universität Berlin,* kunan *Humboldt-Universität zu Berlin*) kamariqninmi.

Alexander von Humboldtpa wawqinmi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Humboldt

*kay runakunap ayllu sutin:
****[[Wilhelm von Humboldt]]**
****[[Alexander von Humboldt]]**
**Humboldt-Universität zu Berlin,* qhaway **[[Berlin Humboldt Yachay Suntur]]**
*Humboldt pinwinu *(Spheniscus humboldti),* qhawa **[[patranka]]**
Carl Sigismund Kunth

**Carl Sigismund Kunth** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Leipzig llaqtapi;  wañusqa Berlin llaqtapi) huk aliman kawsay yachaq runam karqan.

Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.

## Qillqasqankuna

* *Nova Genera et Species Plantarum Quas in Peregrinatione ad Plagam Aequinoctialem Orbis Novi Collegerunt Bonpland et Humboldt* (1815). Paris
* *Les Mimosees et Autres Plantes Legumineuses de Noveau Continent* (1819). Paris
* *Synopsis Plantarum Quas in Itinere ad Plagam Aequinoctialem Orbis Novi Collegerunt Humboldt et Bonpland* (1822). Paris
* *Les Graminees de L´Amerique du Sud* (1825) Paris
Estas cuatro obras editadas en Paris, forman parte del viaje y colaboración con Humboldt y Bonpland.

* *Handbuch der Botanik* (1831). Berlin
* *Enumeratio Plantarum Omnium Hucusque Cognitarum, Secundum Familias Naturales Disposita, Adjectis Characteribus, Differentiis, et Synonymis* (1833). Stuttgart
* *Lehrbuch der Botanik* (1847). Berlin
* *Les Melastomas et Autres Plantes Legumineuses de L´Amerique du Sud* (1847). Paris

Kaytapas qhaway:
* **[[H.B.K.]]** - Humboldt, Bonpland, Kunth

## Hawa t'inkikuna
Aimé Bonpland

**Aimé Jacques Alexandre Goujaud Bonpland** sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Rochelle llaqtapi;  wañusqa Santa Ana llaqtapi, Arhintinapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.

## Hawa t'inkikuna
Chichikara

**Chichikara**, **Anuqhura** icha **Chichira** *(Lepidium chichicara)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, rikch'aq chichiram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
H.B.K.

**H.B.K.** nisqa pisichayqa kaytam niyta munan - kay kawsay yachaqkunap t'iktuqasqan rikch'aqkuna: 
*Alexander von Humboldt
*Aimé Bonpland
*Carl Sigismund Kunth
Kuskan qillqasqankunari kaymi:
* *Nova Genera et Species Plantarum Quas in Peregrinatione ad Plagam Aequinoctialem Orbis Novi Collegerunt Bonpland et Humboldt* (1815). Paris
* *Synopsis Plantarum Quas in Itinere ad Plagam Aequinoctialem Orbis Novi Collegerunt Humboldt et Bonpland* (1822). Paris
Antoine Laurent de Jussieu

**Antoine Laurent de Jussieu** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lyon llaqtapi;  wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

## Qillqasqankuna
* *Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam*. 1789
* *Méthode Naturelle des Végétaux*. Kaypi: *Dictionnaire des Sciences Naturelles*. Liwru 30, Strasbourg / Paris 1824, p. 426-468

## Hawa t'inkikuna
Sanqhaya

**Sanqhaya** (*Echinopsis maximiliana* herdex.) nisqaqa Buliwyapi Piruwpipas wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna

## Sutikuna
* aymara simi: sankayu , sank'ayu, sankallu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Penarc/qillqasqankuna

**Edward Nathaniel Bancroft** ( * 1772, Londres - 18 de septiembre de 1842, Kingston, Jamaica) fue un Hampikamayuq y Kawsay yachay inglés.

Estudia en el Colegio St John de la Universidad de Cambridge y obtiene su *[[:fr:Bachelors of Medicine and Surgery|Bachillerato de Medicina]]* en 1794 y su Doctorado en medicina en 1804. 

Fue médico militar en Jamaica en 1811.

Fue umalliq de la "Horticultural and Agricultural Society" de Jamaica.

## Honores
James Macfadyen (1798-1850) le dedica en 1837 el género *[[Bancroftia]]* de la familia de Capparaceae.

### Fuente

* Ray Desmond (1994). *Dictionary of British & Irish Botanists & Horticulturists including Plant Collectors, Flower Painters and Garden Designers*. Taylor & Francis and The Natural History Museum (Londres).

## Enlaces externos
Ruiz & Pavón

**Ruiz & Pavón** nisqa pisichayqa kaytam niyta munan - kay kawsay yachaqkunap t'iktuqasqan rikch'aqkuna:
*‎José Antonio Pavón y Jiménez
*‎Hipólito Ruiz López
Kuskan qillqasqankunari kaymi:
* *Florae peruvianae et chilensis prodromus ...*, 1794
* *Systema vegetabilium florae peruvianae chilensis*, 1798
* *Flora peruvianae et chilensis, sive descriptiones, et icones ...*, 1798-1802
Cuvier

***[[Cuvier (Jura)|Cuvier]]**, Ransiyapi, Jura suyupi huk llaqta;
* **[[Georges Cuvier]]** (1769-1832), phransis kawsay yachaq;
* **[[Frédéric Cuvier]]** (1773-1838), phransis kawsay yachaq, Georgespa wawqin.
Georges Cuvier

**Georges Cuvier** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Montbéliard, Ransiyapi;  wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

Frédéric Cuvierpa wawqinmi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Hugo Gunckel

**Hugo Gunckel Lüer** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Valdivia llaqtapi,  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk chilinu kawsay yachaqmi karqan.

## Qillqasqankuna

::* Dr. Rodolfo Armando Philippi. Excursión botánica a la Araucanía efectuada en 1889 *Farmacia Chilena* 26 (9): 387-396, 26 (10): 435-451) traducción de Gunckel H. (1952): Philippi, R.A. 1896. Botanische Excursion in das Araukanerland. Ber. Vereins Naturk. Cassel 41:1-31. https://web.archive.org/web/20070927175248/http://www.chlorischile.cl/phlippiarauco/philippiarauco.htm
::* Gunckel H. (1948). La floración de la quila y el coligüe en la Araucanía. *Ciencia e Investigación* 4: 91-95.
::* Gunckel H. (1953). Plantas chilenas estudiadas por Linneo. *Revista Universitaria* (Chile) 38: 67-76
::* Gunckel, H. (1959). Nombres indígenas relacionados con la flora chilena. Facultad de Química y Farmacia, Universidad de Chile, Santiago de Chile, 
::* Gunckel H. (1967). Fitonimia atacameña, especialmente cunza. *Anales de la Academia Chilena de Ciencias Naturales* 52: 1 – 81
::* Gunckel H. (1972). Plantas chilenas descritas como nuevos por Juan Ignacio Molina y sus concordancias con la nomenclatura botánica actual. ''Noticiario Mensual del Museo Nacional de Historia Natural'', Año 17 (N° 197):3-11.
::* Gunckel H. (1979). Vocablos populares técnicos relacionados con la industria del alerce *Noticiario Mensual del Museo Nacional de Historia Natural* 274-275 
::* Gunckel H. (1980). Plantas magicas mapuche. *Terra Ameriga* 41:73-75.
::* Munizaga, C.-wan:
H. Gunckel (1958). Notas etnobotánicas del pueblo atacameño de Socaire, o etnobotánica de Socaire. *Publicaciones del Centro de Estudios Antropológicos* 5: 9-40.

## Hawa t'inkikuna
Ayamaych'a yura rikch'aq ayllu

**Ayamaych'a yura rikch'aq ayllu** *(Orobanchaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi. Achka atam yurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ayamaych'a hina yurakuna:
* qiswa ñukch'u *(Bartsia gracilis)*
* ayamaych'a *(Rhinanthus sp.)*
* yawar t'ayqu (genus *Castilleja*)

## Hawa t'inkikuna
Urqu sunila

**Urqu sunila**  *(Bidens oppositifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Pacha tariksa

**Pacha tariksa**  *(Calceolaria rosmarinifolia)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Puru-puru
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Urqu tariksa

**Urqu tariksa**  icha **hatun tariksa**    *(Calceolaria virgata)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Puru-puru
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
China tariksa

**China tariksa**  *(Calceolaria sp.)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Puru-puru
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sunila

**Sunila**  icha **kiku t'ika** *(Bidens humilis)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
P'irqa

**P'irqa**  icha **China muni** *(Bidens pilosa)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna

## Sutikuna
* kastilla simi: * Castellano: acetillo, amor seco, arponcito, asta de cabra, bidente piloso, cacho de cabra, cadillo, hierba amarilla, masquia, mazote, papunga chipaca, (pega-pega), (perca), rosilla, sirvulaca
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sulta kisulta

**Sulta kisulta**, **Sultaq-sultaq**, **Laranha-laranha**, **Laranha pinku-pinku** icha **Pinku-pinku** chaylla *(Ephedra americana)* nisqaqa huk rikch'aq pinku-pinkum, Antikunapi wiñaq thansam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wira-wira

**Wira-wira** icha **Uqiqura** *(Gnaphalium dombeyanum)* nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ayasapatu

**Ayasapatu** *(Calceolaria salicifolia)* nisqaqa Piruw suyullapi wiñaq yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
P'inqa phallcha

**P'inqa-p'inqa** *(Gentiana sedifolia)* nisqaqa Ikwadurpi Piruwpipas wiñaq yuram.

## Kaypipas qhaway
* Phallcha yura rikch'aq ayllu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Phasa mullaka

**Phasa mullaka**, **pulu-pulu** icha **pulu pulu** *(Muehlenbeckia volcanica)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq yuram, rikch'aq mullakam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Qinchusuq'una

**Qinchusuq'una** (waywash rimaypi **Qinchushuquna**, *[[Q'inti|qinchu]] [[Ñupchu|suq'una]]*) **qincha-qincha** *(jincha jincha)* icha **Chinchirkuma** chaylla *(Mutisia acuminata)* nisqaqa Antikunapi wiñaq sach'am, rikch'aq chinchirkumam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chaski unanchana

**Chaski unanchana** (kastilla simipi: *sello postal*) nisqaqa chaski wasip kamachisqankama ch'ipachisqan papil unanchacham, apaykachay mink'aqpaq rantiq runap qullqita qusqanta kaqnachanapaq. Chaski unanchanataqa apaykachana chaski qillqaman, pakitiman llut'anku. Achka chaski unanchanakunapiqa imakunamanta rikch'akunam.

## Hawa t'inkikuna
Tutuma

**Tutuma**,    **khuya pillchi** icha **pilchi** *(Crescentia cujete)* nisqaqa Awya Yalapi wiñaq sach'am.

## Kaqlla simikuna
* *Crescentia acuminata* Kunth
* *Crescentia angustifolia* Willd. ex Seem.
* *Crescentia arborea* Raf.
* *Crescentia cujete var. puberula* Bureau & K.Schum.
* *Crescentia cuneifolia* Gardner
* *Crescentia fasciculata* Miers
* *Crescentia plectantha* Miers
* *Crescentia spathulata* Miers

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Siwinkilla

**Siwinkilla**   *(Orthrosanthus occissapungus)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Mallki

**Mallki** nisqaqa runakunap ima *mallkisqan* yurapas, ima wayuqpas, k'ullu yurapas (sach'a nisqapas), ima chakra yurapas.

Inkakunaqa runap churasqan yurakunata *mallki* nispan mana runap mallkisqankunatataq *sach'a* nirqanku. Kunan pachataq runakuna ima yurakunatapas *mallki* ninku, sallqa kaqtapas.

Tawantinsuyu kultura nisqapi *mallki* kawsayninchiktapas unanchan.

## Hawa t'inkikuna
Q'ira

**Q'ira** *(genus Lupinus)* nisqakunaqa huk yurakunam, chaqallu yura rikch'aq aylluman kapuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk q'ira rikch'aqkuna:
*sach'a q'ira *(Lupinus ampaiensis)*
*tarwi: yuraq tarwi, anqas tarwi *(Lupinus mutabilis)*
*urqu tarwi, hanq'as *(Lupinus hornemanii)*
*pampa hanq'as, hanq'as, tarwi-tarwi *(Lupinus prostratus)*
*k'ita tarwi *(Lupinus saxatilis)*
*tarwi-tarwi *(Lupinus humifusus)*
*khira *(Lupinus paniculatus, Lupinus microphyllus)*
*q'ira *(Lupinus condesuflorus, Lupinus platyphyllus)*

## Hawa t'inkikuna
P'unu husk'a

**P'unu husk'a**, **P'unu jusk'a**, **Husk'a**, **Jusk'a** chaylla icha **Q'ira** *(Astragalus garbancillo)* nisqaqa huk yuram, Awya Yalapi, Antikunapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Husk'a

**Husk'a**, **Jusk'a** icha **Q'ira** *(genus Astragalus)* nisqakunaqa huk yurakunam, chaqallu yura rikch'aq aylluman kapuq. Iskay waranqa rikch'aqninmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk husk'a rikch'aqkuna:
* p'unu husk'a, husk'a, q'ira *(Astragalus gavbancillo)*
* waña husk'a *(Astragalus weddellianus)*
* hanq'as *(Astragalus uniflorus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Husqa

**Husqa** icha **Jusqa** *(genus Dalea)* nisqakunaqa huk yurakunam, chaqallu yura rikch'aq aylluman kapuq. 564 rikch'aqninmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk husk'a rikch'aqkuna:
*puna husqa *(Dalea weberbaueri)*
*pampa husqa *(Dalea pazensis)*
*k'ita husqa *(Dalea peruviana)*
*qhichwa bimbinilla *(Dalea exilis)*
*bimbinilla *(Dalea smithii)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pampa husqa

**Pampa husqa**   *(Dalea pazensis)* nisqaqa Buliwyapi Piruwpipas wiñaq yuram.

## Kaypipas qhaway
* Husqa
* Pillpintu tuktuyuq urin rikch'aq ayllu

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
K'ita tintincha

**K'ita tintincha**,  **tintincha**   icha **ukucha hampaway**  *(Passiflora gracilens)* nisqaqa Buliwyapi Piruwpipas kawsaq yuram.

## Kaypipas qhaway
* Tintin yura rikch'aq ayllu

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Kunquña

**Kunquña**   *(Peperomia galioides)* nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.

## Kaypipas qhaway
* Limanchu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chicha-chicha

**Chicha-chicha** (**Chichachicha**) icha **Uqchakanila** *(genus Carex)* nisqakunaqa runtuma yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunam, achka rikch'aqmi, 1100-chá. Uqhu k'itikunapim wiñanku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kipa (yura)

**Kipa**   *(Fabiana ramulosa)* nisqaqa Chilipi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Papa yura rikch'aq ayllu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Papa rikch'ana

**Papa rikch'ana** *(genus Solanum)* nisqaqa hatunkaray yura rikch'anam, ancha rikch'aqsapa, papa yura rikch'aq ayllu *(Solanaceae)* nisqaman kapuq. 1500-manta aswan rikch'aqninmi kan, tukuy Tiksimuyuntinpim.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* chilltu, pisq'i ch'illtu, tumati *(Solanum lycopersicum *syn.* Lycopersicon esculentum)*
* chimpalu *(Solanum pimpinellifolium *syn.* Lycopersicon pimpinellifolium)*
* qantu ch'illtu *(Solanum peruvianum)*
* yunka ch'illtu, sach'a tumati *(Solanum betaceum *syn.* Cyphomandra betacea)*
* chinchi-chinchi *(Solanum nitidum)*
* kusmayllu, china kusmayllu *(Solanum radicans)*
* waña, mallqu *(Solanum curtilobum)*
* puqutu *(Solanum elacognifolium)*
* apumpu *(Solanum grandiflorum)*
* kachan, q'achan, pipinu *(Solanum muricatum)*
* ñupchuy *(Solanum juninense)*
* allqu ñupchuy *(Solanum dulcamara)*
* q'aya-q'aya *(Solanum nigrum, Solanum sublobatum)*
* chillpi, puka luri wich'u *(Solanum nitidum)*
* upa t'ankar, tiri, t'ankar kichka *(Solanum pseudolycioides)*
* indya t'ankar, t'ankar kichka *(Solanum anguivi)*
* kichka t'ankar *(Solanum marginatum)*
* luri wichu *(Solanum pulverulentum)*
* puka luri wichu *(Solanum gnaphalioides)*
* kukuna *(Solanum quitoense)*
* apharuma, uchpa-uchpa, yana yaku k'aspi *(Solanum sp.)*
* papa, akshu *(Solanum tuberosum)*

## Hawa t'inkikuna
Suwasi wat'a

**Suwasi** nisqaqa (kastilla simipi: *Isla Suasi*) Titiqaqa quchapi huk wat'am, Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi, Qunima distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Wat'a yaqa wat'a
Khani-khani

**Khani-khani** icha **khani khani**  (*Salpichroa origanifolia*) nisqaqa huk yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tomás Frías Ametller

**Tomás Frías Ametller** sutiyuq runaqa ( paqarisqa P'utuqsi llaqtapi -  wañusqa Firenze llaqtapi, Italyapi), huk  mama llaqtayuq qhatuq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1872-1873,  1874-1876). 

Taytan: José María Frías; Maman: Alejandra Ameller.Warmi: Raymunda Ballivián.

Tomás Frías pruwinsyaqa Tomás Frías Ametllermantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Yuthu papa

**Yuthu papa**, **kipa papa**, **apharu**, **k'ita papa** (ita papa) icha **llutu papa**   *(Solanum berthaultii)* nisqaqa Buliwyapi chinchay-kunti Arhintinapipas wiñaq yuram.  

Buliwyapiqa Quchapampa suyupi kawsan, Arhintinapiqa Qhatamarka wamanipi, Jujuy wamanipi Salta wamanipipas wiñan.
## Kaypipas qhaway
* Papa rikch'ana
* Papa yura rikch'aq ayllu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Aya-aya

**Aya-aya** *(genus Alonsoa)* nisqakunaqa kiswar yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunap rikch'anam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqhinkuna:
* atuq t'ika, allqu llant'a *(Alonsoa acutifolia)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Víctor Paz Estenssoro

**Víctor Paz Estenssoro** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tariha llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Tariha llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi, llaqta pusaqpas karqan. 

Kimsa kuti Buliwyap umalliqninmi karqan, Nasyunalista Pachakutiy Rikch'arimuy *(Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR)* nisqap kamariqninmi karqan Hernán Siles Zuazowan. 1952 watapi Wuliwiya Mamallaqta Pachakutiypa pusaqninmi karqan.

Chay Wuliwiya Pachakutiywanqa, kaykunatam kamachirqan:
1) Chayanta qhuya mamallaqtachay;
2) Chakra kamay allinchay;
3) Tukuy runakunapaq akllanakuy hayñin;
4) Yachachiy allinchay.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
## Hawa t'inkikuna
 

* Biografía extensa en la Fundación CIDOB
* Biografía Red Pizarra
Hernán Siles Zuazo

**Hernán Siles Zuazo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Montevideo llaqtapi, Uruwayipi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitikupas karqan. 

Iskay kuti Buliwyap umalliqninmi karqan, Nasyunalista Pachakutiy Rikch'arimuy *(Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR)* nisqap kamariqninmi karqan Víctor Paz Estenssorowan. 1952 watapi Wuliwiya Mamallaqta Pachakutiypa huk pusaqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'ikikuna
 
* www.worldlingo.com
Adolfo Ballivián

**Adolfo Ballivián Coll** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Nucchu llaqtapi, Chuqichaka suyupi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1873-1874). 

Taytan:	José Ballivián Segurola; Maman: 
Mercedes Coll.Warmi: Carmen Grimwood Allende. 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Eusebio Guilarte Vera

**Eusebio Guilarte Vera** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Kuwiha llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwkya suyup umalliqninmi karqan ( 1847 watamanta  1848 watakama). 

Taytansi Miguel Guilarte, mamantaq Lorenza Mole kasqaku.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Gualberto Villarroel

**Gualberto Villarroel López** sutiyuqqa ( paqarisqa Villa Rivero llaqtapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1943 watamanta  1946 watakama). 

Gualberto Villarroel pruwinsyaqa Gualberto Villarroelmantam sutichasqa.
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Eliodoro Villazón

**Eliodoro Villazón Montaño** sutiyuqqa  paqarisqa Sakawa llaqtapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi,  wañusqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan (1913–1917). 

Taytansi José Manuel Villazón, Manuela Montaño mamantaq kasqaku.

Villazón llaqtaqa munisipyupas Eliodoro Villazónmantam sutichasqa.
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Germán Busch Becerra

**Germán Busch Becerra** sutiyuqqa ( paqarisqa San Javier llaqtapi, Santa Krus suyupi, Buliwyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan (1937-1939). 

Buliwyapi kay suyukunaqa Germán Busch Becerramantam sutichasqa:
* Germán Busch pruwinsya
* Conani kantun, kunan Germán Busch kantun, Sika Sika munisipyupi, Aruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi
* Pacollo kantun, kunan Germán Busch kantun, Ichuqa munisipyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi
* Siwayruta kantun (*Sihuayruta*), kunan German Busch kantun, Kurawara munisipyupi, Gualberto Villarroel pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi
* Germán Busch kantun, Puna munisipyupi, José María Linares pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
José María Linares

**José María Linares Lizarazu ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ticalapi, P'utuqsi llaqtapi -  wañusqa Valparaíso llaqtapi, Chilipi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1857 watamanta –  1861 watakama). 
Wuliwiya suyup Hawa ministrunin (1839-1841).

José María Linares pruwinsyaqa José María Linaresmantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Alfredo Ovando Candía

**Alfredo Ovando Candía** icha *Alprillu Uwanllu Kanlliya* nisqa Runa Simipi, sutiyuqqa ( paqarisqa Buliwyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1964-1966,  1969-1970). 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com
Agustín Morales Hernández

**Agustín Morales Hernández** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qhatuq, awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1871-1872). 

Taytan: Pedro Morales; Maman: Antonia Hernández. Warmi: Petrona López.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Guido Vildoso Calderón

**Guido Vildoso Calderón** sutiyuqqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) huk buliwyanu pulitikum. Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1982 watamanta  1982 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Celso Torrelio

**Celso Torrelio Villa** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1981 watamanta  1982 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Lidia Gueiler Tejada

**Lidia Gueiler Tejada** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa Chuqiyapu llaqtapu) Buliwyapi pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1979 watamanta  1980 watakama). 

Taytan: Moisés Gueiler; Maman: Raquel Tejada.Qusankuna: Mareiriam Pérez Ramírez / Edwin Möller Pacieri.Warmi wawa: María Teresa Pérez Gueiler.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com
Alberto Natusch Busch

**Alberto Natusch Busch** sutiyuqqa ( paqarisqa Riberalta llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Santa Krus suyupi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1979 watamanta  1979 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
David Padilla Arancibia

**David Padilla Arancibia** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi -  wañusqa Chuqichaka llaqtapi) huk   suyup umalliqninmi karqan ( 1978 watamanta  1979 watakama). 

## Qillqasqankuna
* *Decisiones y recuerdos de un general* (1980) 

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin

## Hawa t'inkikuna

* www.worldlingo.com
Luis Adolfo Siles Salinas

**Luis Adolfo Siles Salinas** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1969 watamanta  1969 watakama). 

Taytan: Hernando Siles. Warmi: Clemencia García Santa Cruz
Churinkuna: Luis, Clemencia, Luisa, Bernardo wan Loretto Siles.
## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
René Barrientos Ortuño

**René Barrientos Ortuño** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tarata llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Arqi llaqtapi, Wuliwiyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1964 watamanta  1965 watakama,  1965 watamanta  1966 watakama,  1966 watamanta  1969 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com
Hugo Ballivián Rojas

**Hugo Ballivián Rojas** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, 1995 wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1951 watamanta  1952 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Mamerto Urriolagoitia

**Mamerto Urriolagoitía Harriague** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi -  wañusqa Chuqichaka llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1949 watamanta 1951 watakama). 

Taytan: Mamerto Urriolagoitia; Maman: Corina Harriague.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
T'ankar (sut'ichana)

**[[T'ankar yura rikch'aq ayllu]]** *(Berberidaceae):*
***[[T'ankar]]** icha **Ch'iqchi** *(genus Berberis)
*'Papa yura rikch'aq ayllu** ''(Solanaceae):''
***Papa rikch'ana** nisqaman kapuq kichkasapa yurakuna:
****Tiri**, **Upa t'ankar** icha **T'ankar kichka** ''(Solanum pseudolycioides)''
****Indya t'ankar**,  **T'ankar** chaylla icha **T'ankar kichka** ''(Solanum anguivi)''
****Kichka t'ankar** ''(Solanum marginatum)''
***T'anqar*' *(Dunalia spinosa)''
Upa t'ankar

**Upa t'ankar** icha **Tiri** *(Solanum pseudolycioides)* nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Indya t'ankar

**Indya t'ankar** icha **T'ankar** chaylla *(Solanum anguivi)* nisqaqa Indya, Aphrika suyukunamanta hamuq hampi yuram. Antikunapi musuq yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Kichka t'ankar

**Kichka t'ankar**  *(Solanum marginatum)* nisqaqa Aphrika suyukunamanta hamuq hampi yuram. Antikunapi musuq yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Enrique Hertzog

**Enrique Hertzog Garaizabal** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1947 watamanta  1949 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Tomás Monje Gutiérrez

**Tomás Monje Gutiérrez** sutiyuqqa (1884-1959) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1946 watamanta  1947 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Enrique Peñaranda

**Enrique Peñaranda Castillo** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Madrid llaqtapi, Ispañapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1940 watamanta  1943 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
David Toro

**José David Toro Ruilova** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi, Chilipi), huk  mama llaqtayuq pulitiku karqan. 

Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1936 watamanta  1937 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Carlos Blanco Galindo

**Carlos Blanco Galindo** sutiyuqqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa Quchapampa llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1930 watamanta  1931 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.worldlingo.com
Severo Fernández Alonso Caballero

**Severo Fernández Alonso Caballero** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Qutaqayta llaqtapi, Wuliwiyapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1896 watamanta  1899 watakama). 

Taytan: Ángel Fernández, Maman: Casimira Caballero. Warmi: Filomena Perusqui Aramayo. 

## Kaypipas qhaway
' Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Gregorio Pacheco Leyes

**Gregorio Pacheco Leyes** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Liwi Liwi llaqtapi -  wañusqa P'utuqsi suyupi), huk  mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1884 watamanta  1888 watakama). 

Taytan: José Brígido Pacheco; Maman:  Josefa Leyes Madariaga.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Yara

**Yara** *(genus Dunalia)* nisqakunaqa huk thansachakunam, papa yra rikch'aq aylluman kapuq.

Kaymi huk rikch'aqkuna:
* kutu-kutu yara, kutu-kutu *(Dunalia brachyacantha)*
* t'anqar *(Dunalia spinosa)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kutu-kutu (sut'ichana)

***[[Kutu-kutu]]** *(familia Pteridaceae)*, huk raki-rakikuna;
***[[Kutu-kutu yara]]** *(Dunalia brachyacantha), familia Solanaceae;*
***[[Kutu-kutu chinchirkuma]]** *(Mutisia orbignyana), familia Asteraceae.*
Suphu-suphucha

**Suphu-suphucha**, **Wila-Wila** icha **Taruka ninri** *(Hieracium mandonii)*  nisqaqa Antikunapi wiñaq  taruka rinri quram, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq

**Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq** *(International Union for Conservation of Nature and Natural Resources)* **IUCN** nisqaqa mamallaqtapura sallqa amachay tantanakuymi,  Fontainebleau llaqtapi (Ransiyapi) kamarisqa. Uma tiyayninqa Gland (Suwisa) llaqtapim.

IUCN nisqaqa Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqatam ruraykun. Amachasqa sallqa suyukunatam ñiqichan.

## Wankurisqakuna
* 84 mamallaqtap ministiyunkuna, 
* 108 mamallaqtap tantanakuyninkuna, 
* 831 mana mamallaqta tantanakuykuna (NGO), 
* 33 wakin tantanakuykuna.

## Huñunakuykuna
Llapa tawantin watapim huñunakunku.

## Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyupi Chikichay Patantin

Kaymi Chikichay patakuna:
* **EX** *Extinct* (Wañusqaña rikch'aq)
* **EW** *Extinct in the Wild* (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
* **CR** *Critically Endangered* (Ancha chikichasqa rikch'aq)
* **EN** *Endangered* (Chikichasqa rikch'aq)
* **VU** *Vulnerable* (Chullchu rikch'aq)
* **NT** *Near Threatened* (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
* **LC** *Least Concern* (Mana llakiq rikch'aq)
* **DD** *Data Deficient* (Mana kaq willaykuna)
* **NE** *Not Evaluated* (Mana k'uskiykusqa)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* http://www.iucn.org/ (inlish simipi)
Genaro

**Genaro** *([[italya simi]]pi: Gennaro)*,  *Pichanapas santu* sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin pachakwata paqarisqa Napoli llaqtapi - † 305 wañusqa Pozzuoli llaqtapi) huk kathulikuSantu karqan.

Benevento Hatun yaya.

19 ñiqin tarpuy killapi San Genaroraymi p'unchawninmi.

Tayta: ; Mama: .

## Referenciakuna
* 

## Kaypipas qhaway
* Napoli

## Hawa t'inkikuna
Hatun panra

**Hatun panra** icha **hatun allqa-hukumari** *(Ailuropoda melanoleuca)* nisqaqa huk ukumarim, yanapas yuraqpas, Chunwa mama llaqtapi urqukunapi kawsaq. China suru *(Bambusa)* raphikunatam chillkikunatapas mikhun. Ancha chikichasqa rikch'aqmi. Aycha uquq ñuñuq *(Carnivora)* nisqakunaman kapuspanpas, yaqa yuralla mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Phawka

**Phawka**, **Urqu sunchu** icha **Urqu tiqwa** *(genus Flourensia)* nisqaqa huk yura rikch'anam, chantasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq, Awya Yalapi wiñaq yurakunam.

## Rikch'aqkuna
*t'ikasapa phawka *(Flourensia polycephala)*
*llañuraphi phawka *(Flourensia angustifolia)*
*ch'illka phawka, urqu sunchu *(Flourensia campestris)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wamanpinta

**Wamanpinta** icha **Ch'ana** *(genus Chuquiraga)* nisqaqa huk yura rikch'anam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq, Antikunapi wiñaq yurakunam.

Tuktunkunata puka tullpunapaqmi llamk'achinku.

## Rikch'aqkuna
*Urqu wamanpinta *(Chuquiraga spinosa)*
*China wamanpinta *(Chuquiraga rotundifolia)*
*Chukirawa *(Chuquiraga jussieui)*
*Chaklampa *(Chuquiraga atacamensis)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=201&taxon_id=107036
Rawaq

**Rawaq**, **Kisi**, **Lluq'i** icha **Uritmikuna** *(genus Kageneckia)* nisqakunaqa Antikunapi wiñaq sach'akunam, waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq.

## Rikch'aqkuna
* Lluq'i *(Kageneckia lanceolata)*
* Bullin *(Kageneckia oblonga)*
* Uliwillu *(Kageneckia angustifolia)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Hanan Tutuni

**Hanan Tutuni** nisqaqa (kastilla simipi: *Alto Totoni*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Chakuma kantunpi, Chili mama llaqtapipas. 

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* http://www.aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/potosi/dcampos.htm
## Hawa t'inkikuna
Irpa urqu

**Irpa** nisqaqa (kastilla simipi: *Cerro Irpa*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Chakuma kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.234 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hanan Tutuni
* Hanan Turuni
## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
* Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pampa Qullu (Chakuma kantun)

**Pampa Qullu** nisqaqa (Aymara simi, *pampa* pampa, *qullu* urqu, "pampa urqu", kastilla qillqaypi *Pampakkollu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, juk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Chakuma kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
* Pampa Qullu (San Pablo de Napa kantun)
* Pampaqullu (San Pablo de Napa kantun)

## Puykukuna

* http://www.aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/potosi/dcampos.htm
Carrizal mayu

**Carrzal mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Carrizal*) Ikwadurpi mayum, Manawi markapi, Bolívar kitipi, Tosagua kitipi, Sunqu wat'a risirwapi. Chuni mayuman rin.

## Pukyukuna
 
* www.birdlife.org / Isla Corazón y Fragatas risirwamanta (kastilla simipi)
Yuraq ramran

**Yuraq ramran**, **Antikuna ramran** icha **Ramran**, **Ramrash**, **Lamrash** chaylla *(Alnus acuminata)* nisqaqa Antikunapi wiñaq rikch'aq ramranmi, iskay chunka mitrukama wiñaq sach'am.

Yuraq ramranqa Urin Awya Yalapi sapallanmi ramran. Paytaqa *Alnus jorullensis* nispa t'iktuqankupas, ichataq chay *Alnus jorullensis* (mishiku ramran) nisqaqa Chawpi Awya Yalapim wiñan. Manaraqmi allinta riqsinchikchu hukllachu rikch'aq icha iskaychu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna