open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan José Torres

**Juan José Torres González** ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa San Andrés de Giles llaqtapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan (1970 watamanta 1971 watakama). 

1966 watapi Buliwyap ch'amanaku ministru karqan. 

Taytansi Juan  Torres Cueto, mamantaq Sabina González kasqaku.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com

## Hawa t'inkikuna

* Galería Oficial de Presidentes de Bolivia
*Biografía extensa en la Juan José Torres
*Web dedicada al Presidente Juan José Torres
*Sitio de Biografías y Vidas sobre Juan José Torres
*Sitio sobre Juan José Torres
Daniel Carpio

**Daniel Carpio Maccioti** sutiyuq runaqa, icha **Carpayo** (*  paqarisqa Sikuwani llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk  mama llaqtayuq wayt'aychaq qarqan 

* Amsterdam Apuwasinyuq pukllaykuna 1928
* Los Angeles  Apuwasinyuq pukllaykuna 1932
* Berlin Apuwasinyuq pukllaykuna 1936 
* London Apuwasinyuq pukllaykuna 1948.

Warmi: DoraChurinkuna: Beatriz Lucía

## Suñaykuna
* Doctor Honoris Causa - Alas Peruanas Yachay suntur.

## Willay pukyukuna
* Manuel Paz, *Daniel Carpio, el Ultimo Gigante*, Lima, 2006. 

## Kaypipas qhaway
* Walter Ledgard
* Juan Carlos Bello 
* Apuwasinyuq pukllaykuna 

## Hawa t'inkikuna
* Blogspot Carpayo
Jesse Owens

**James Cleveland Owens**, *Jesse Owens* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Oakville llaqtapi - †  wañusqa Tucson llaqtapi),  Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kallpanay, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m,  4x100m).

Taytan: Henry Owens, Maman: Emma.

1935 watamanta Ohio Yachay sunturnin.

## Suñaykuna
* 4 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1936 Berlin.
*  1976 - Qispi kay Presidencial Medalla - Hukllachasqa Amirika Suyukuna - Gerald Ford 
* 1990 - Qori Medalla Hukllachasqa Amirika Suyukuna Rimana huñunakuy - George H. W. Bush.

## Kaypipas qhaway
* Kallpanakuy
* Ulimpiku pukllaykuna 1936 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qillqa web (inlish simipi)
* Necrología, New York Times, 1 de abril, 1980 (inlish simipi)
* Museo Jesse Owens (inlish simipi)
* Jesse Owens Videu -Documental ''Olympia'' Leni Riefenstahl (1936)
* Jesse Owens(inlish simipi)
Carl Lewis

**Frederick Carlton Lewis**, *Carl Lewis* sutipaq runaqa (*  paqarisqa Birmingham llaqtapi - ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kallpanay, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m,  4x100m).

Tayta: William Lewis, Mama: Evelyn.

Yachay wasi: Willingboro High School.

1979 watamanta Houston Yachay sunturnin.

Ulimpiku pukllaykuna 1984 Los Ángeles, Ulimpiku pukllaykuna 1988 Siul, Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona wan Ulimpiku pukllaykuna 1996 Atlanta.

## Suñaykuna
* 10 Ulimpiku  medallakuna (9 Qori) (1984-1996)
** 4 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1984 Los Ángeles.
** 2 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1988 Siul.
** 2 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.
** 1 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1996 Atlanta.
* 8 Qori medallakuna wan 1 bronce medalla Kallpanakuy Pachatin Kampiunatukuna (1983-1993).

## Kaypipas qhaway
* Kallpanakuy
* Ulimpiku pukllaykuna 

## Hawa t'inkikuna

* Kurku kallpanchay Asturias Awqi Suñay 1996
* Carl Lewis Uficial Qillqa web
Alfonso VIII

Alfonso VIII de Borgoña, **Alfonso VIII** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Soria llaqtapi - †  wañusqa Gutierre-Muñoz (Ávila) llaqtapi) Kastillap qhapaqnsi karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Kastilla
* Batalla de Las Navas de Tolosa

## Hawa t'inkikuna

* Calatrava la Vieja
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wapakoneta llaqtapi, Ohio -  wañusqa Ohio) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukunap mama llaqtayuq allwiya kamayuq (inhiñiru) runam karqan. 

Taytan:  Stephen Koenig Armstrong; Maman: Violet Louise Engel. Warmi: Janet (divorciado en 1994)Carol Held Knight

Yachay wasi: Blume High SchoolAlma mater: Purdue Yachay suntur.

Huk Ñan killa :  *“That's one small step for a man, one giant leap for mankind”* (kastilla simipi: "*Es un pequeño paso para un hombre, pero un gran salto para la humanidad*")

## Suñaykuna
* Presidential Medal of Freedom
* Congressional Space Medal of Honor
* Robert H. Goddard Memorial Trophy
* Sylvanus Thayer Award
* Collier Trophy (National Aeronautics Association)
* 11 Mama llaqtakuna Medallakuna
## Kaypipas qhaway
* Apollo 11
* NASA

## Hawa t'inkikuna

*Qillqa web NASA
Xiomara Alfaro

**Xiomara Alfaro** sutipaq warmiqa, (*  paqarisqa La Habana llaqtapi -  ) sutiyuq runaqa Kuba mama llaqtayuq takiqmi kastilla simillapim qarqan. 

*Cuba Sings and Dances show* Miami-Dade County Auditorium.

Tayta: Alfaro; Mama: -.

Runa: Rafael Benítez.

28  diskukuna.

## Pilikulakuna
* *Mambo* (1954).

## Kaypipas qhaway
* Kuba

## Hawa t'inkikuna
Michael Jordan

**Michael Jeffrey Jordan** (*  paqarisqa New York llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u.

Wielki Polak, walczył w Powstaniu Warszawskim. Swoje buty, Air Jordan stworzył w celu lepszego przemieszczania się w trakcie walk pw.
 
1984 watamanta 1993 watakama wan 1994 watamanta 1998 watakama Chicago Bulls NBA wan 1996.

2001 watamanta 2003 watakama Washington Wizards. 

1984 watamanta North Caroline Yachay suntur.

NBA Wiñay kawsay: “*By acclamation, Michael Jordan is the greatest basketball player of all time*”

## Suñaykuna

* 14 veces All-Star (no participó en el All-Star Game de la temporada 1984-1985 por lesión)
* 5 veces MVP de la Temporada (1988, 1991, 1992, 1996, 1998)
* Mejor Defensor del Año (1988)
* Rookie del Año (1985)
* 11 veces en el Mejor Quinteto de la NBA (10 en el 1º, 1 en el 2º)
* 2 Concursos de Mates (1987, 1988)
* Nombrado mejor jugador de la historia de la NBA
* Naismith College Player of the Year (1984)
* John R. Wooden Award (1984)Adolph Rupp Trophy (1984)
* ACC Men's Basketball Player of the Year (1983–84)
* Deportista del Año (Sports Illustrated, 1991)
* Miembro del Basketball Hall of Fame (2009)
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1984 Los Ángeles.
* 
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u
* Ulimpiku pukllaykuna 1992 

## Hawa t'inkikuna

* NBA History: Jordan bio
* Estadísticas
* Michael "AIR" Jordan: sitio web no oficial en español
* Basketball-Reference.com: Michael Jordan
* Fotos de BBC
* Jordan Partido a Partido
José Enrique Rodó

**José Enrique Rodó**, (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi -  wañusqa Palermo llaqtapi), Uruwayi mama llaqtayuq qillqaq, runakunap kawsayninmanta achkata willaspa qillqarqan. Lliwmanta astawan Kastilla simipi qillqaspa.

1902 watamanta Uruwayi apulliq.

Taytanqa taripakuqsi karqan, Rodó sutiyuqsi, mamantaq  sutiyuqsi.

## Qillqasqankuna

*La novela nueva (1897)
*El que vendrá (1897)
*Ariel (1900)
*Liberalismo y Jacobismo (1906)
*Motivos de Proteo (1909)
*El mirador de Próspero (1913)
*El camino de Paros  (1918)
*Hombres de América (1920)
*Nuevos motivos de Proteo (1927 póstuma)

## Kaypipas qhaway
* Uruwayi
## Hawa tinkikuna
*Ficha de la Biblioteca Virtual Cervantes
*Breve biografía
*Información en Uruguay Total (buscador uruguayo)
Oswaldo Guayasamín

**Oswaldo Aparicio Guayasamín Calero** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Kitu llaqtap, - †  wañusqa Kitu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiq wan ch'iquqpas karqan.

Taytan: José Miguel Guayasamín; Maman: Dolores Calero. 

Alma mater: Escuela de Bellas Artes (Kitu).

## Llimphiqkuna
* Los desesperados
* La capilla del hombre
* Los niños muertos

## Suñaykuna
* 1948 Salón Nacional de Acuarelistas y Dibujantes - Ikwadur.
* 1955 III Bienal Hispano-Americana de Arte - Barcelona, Ispaña.
* Bienal de Sao Paulo, Brasil.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpa kapchiynin
* José Orozco

## Hawa t'inkikuna

* Guayasamín Biografía 
* La Capilla del Hombre
* Oswaldo Guayasamín.com.
* Un viaje por la vida de Oswaldo Guayasamín
* Artelista.com. Obras de Guayasamin a la venta en internet.
Pakaqucha

Pakaqucha (kastilla simipi: *Laguna de Paca*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi, Paka distritupi, Chunan distritupi, Pancán distritupipas.

## Kaypipas qhaway
* Ñawimpukyu
* Tunanmarka
* Mantaru mayu
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Wilt Chamberlain

**Wilton Norman "Wilt" Chamberlain** sutipaq runaqa (*  paqarisqa Philadelphia llaqtapi -  † wañuisqa Los Angeles llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u pivot.

## Klubkuna
* Overbrook Institute - West Philadelphia (1951-1955)
* Kansas University (1956-1957)
* Philadelphia Warriors (1959-1962)
* San Francisco Warriors (1962-1965)
* Philadelphia 76ers (1965-1968)
* Los Angeles Lakers (1968-1973)

## Suñaykuna

*NBA Wata Rookie (1960)
*MVP temporada (4 veces)
*MVP de las Finales (1972)
*NBA Equipo 50º Aniversario (1997)
*2 NBA kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u
* Harlem Globetrotters
## Hawa t'inkikuna
* Basketball Hall of Fame - Biografía
* University de Kansas - Baloncesto Masculino
* Wilt Chamberlain Fansite
* NBA History: Wilt Chamberlain
* NBA Blogsquad: Wilt Chamberlain y el recuerdo de una actuación histórica
* YouTube: Wilt Chamberlain Video Tributo
* Todo sobre Wilt Chamberlain (kastilla simi)
* Homenaje a Wilt Chamberlain
Río Verde

***[[Kila Kila kantun]]** (Buliwyapi);
***[[Wayllamayu]]** sutiyuq kaqkuna;
***[[Q'umirmayu]]** sutiyuq kaqkuna.
Milner Cajahuaringa

**José Milner Cajahuaringa García** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Waruchiri llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqmi qarqan.

Taytan: Cajahuaringa; Maman: García

Alma mater: Escuela de Bellas Artes de Lima.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Caretas
Juan Parra del Riego

**Juan Parra del Riego** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Wankayu llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi), huk  mama llaqtayuq harawi qillqaqpas qarqan.

Tayta: Domingo J. Parra ; Mama: Mercedes del Riego. Warmi: Blanca Luz Brum. Churi: Eduardo 

Alma mater: 

## Qillqasqankuna
### Harawi
**Polirritmos*, Montevideo, 1922 
**Himnos al cielo y de los ferrocarriles*, Montevideo, 1924 
**Blanca Luz* Montevideo,1925
**Canto al carnaval*, Montevideo, 1925

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)
* César Vallejo
* José María Eguren

## Hawa t'inkikuna

*  Juan Parra del Riego, por el Dr. Dennis L. Siluk
Raymond Ceulemans

**Raymond Ceulemans** (*  paqarisqa Lier, Bilhika llaqtapi -  ), Bilhika kurku kallpanchaq.

## Suñaykuna

* Kampiun europeo de la CEB a tres bandas (1962-1972, 1974-1983, 1987, 1992)
* Kampiun mundial de la AMB a tres bandas (1986, 1987, 1990)
* Kampiun mundial de la UMB a tres bandas (1963-1973, 1975-1980, 1985, 1990, 2001)

## Hawa t'inkikuna
*Uficial Qillqa
* Billaronline
Juan Manuel Fangio

**Juan Manuel Fangio** (*  paqarisqa Balcarce llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awtu yallinakuy.

Taytan: Loreto Fangio, Maman: Herminia d'Eramo.

## Suñaykuna
* 1984 Vermeil Medalla - Municipio de París.
* 1989 *Águila de Buenos Aires* Suñay - Orden de Caballeros de San Martin de Tours.
* 1982 Mejor Automovilista de todos los tiempos - International Racing Press Association - Rio de Janeiro, Brasil. 
* 1993 - Orden a los servicios distinguidos al mérito civil en el grado de comendador - Ejército Argentino.
* 1992 Profesor Honoris Causa - Santiago del Estero Yachay suntur.
* Honor Umalliq vitalicio de Mercedes-Benz Argentina S.A..
* Fundación Renault Argentina S.A. Umalliq.
* Honor Umalliq - Museo del Automovilismo Juan Manuel Fangio.
* Miembro Honorario de la Federación Internacional del Automóvil.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*Museo del Automovilismo "Juan Manuel Fangio"
*Juan Manuel Fangio en foco
*''Un Tributo al Chueco...'' Página dedicada a Fangio
*''Historial completo de Fangio''
*La vida de Juan Manuel Fangio
*Premios Konex
Jan Ceulemans

**Jan Ceulemans** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Lierse llaqtapi - ) huk Bilhika mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatokuna

## Kaypipas qhaway
* Bilhika

## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
* Qillqa web Brugge Klub
Sikchus kitilli

**Sikchus kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Sigchos*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Sikchus kitipi. Uma llaqtanqa Sikchus llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Sikchus kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Shunku (Kutupaksi)

**Shunku** (*"[[Sunqu]]";* kastilla simipi: *El Corazón*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Panwa kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Panwa kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Jujan

**Jujan** icha **Alfredo Baquerizo Moreno** (kastilla simipi: *Jujan / Alfredo Baquerizo Moreno*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk llaqtam, Jujan kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Jujan kiti / Alfredo Baquerizo Moreno
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
Kumarapa mayu

**Kumarapa mayu** (kastilla simipi: *Río Comarapa*) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Santa Krus suyupi, Manuel María Caballero pruwinsyapi, Kumarapa munisipyupi, Saypina munisipyupi..

## Hawa t'inkikuna
* Saypina munisipyu: yupaykuna, saywitu Kumarapa mayuwan
Salitre kiti

**Salitre kiti** (**Urbina Jado kiti**) (kastilla simipi: *Cantón Salitre* (*Cantón Urbina Jado*)) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa El Salitre  llaqtam.

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Urbina Jado kiti / Salitre kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec/
Francisco Requena

**Francisco Requena**,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mers el-Kebir llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi), Ispaña Allpa awqaq suyupi, pulitikupas. 

Tayta:  Francisco Requena y Molina;   Mama:  María Herrera Cabello. 

Warmi: María Luisa Santisteban.

## Kaypipas qhaway
* Ispañapa Wamp'u awqaq suyu
* Requena pruwinsya

## Hawa t'inkikuna

*Francisco Requena
Pedro Portillo

**Pedro Portillo**,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wachu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), Piruw Allpa awqaq suyupi, pulitikupas. 

Tayta:  Portillo;   Mama: .

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu
* Coronel Portillo pruwinsya

## Hawa t'inkikuna

*Pedro Portillo
Nonato Rufino Chuquimamani Valer

**Nonato Rufino Chuquimamani Valer** sutiyuq runaqa (1946 watapi paqarisqa Sullukuta ayllu llaqtapi, San Husiy distritupi, Asankaru pruwinsyapi) huk  mama llaqtayuq qhichwa simi yachachiqmi, qillqaqpas, Asankarumantam.

Kunanqa Pawqartampu llaqtapim yachachichkan. Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapaq liwrukunatam rurachkan, Piruwpa Yachachiy Ministiryupaqpas llamk'achkapsa. Yachay wasipaq qhichwa simi qullqatam rurarqan.

## Qillqasqankuna
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer, hukkunawan: *Yachakuqkunapa Simi Qullqa, Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi.* Ministerio de Educación, Lima (Perú) 2005.
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer, Carmen Gladis Alosilla Morales, Victoria Choque Valer. *Qullaw Qichwapa Simi Qullqan A – Y*. Ministerio de Educación, Lima (Perú) 2014.
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer (ed.): *Unay pachas. Qhishwa simipi qullasuyu aranwaykuna*. Proyecto Experimental de Educación Bilingüe/Puno, Lima 1983. (Punu suyumanta – Qusqu-Qullaw)
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer (ed.): *Unay pachas. Qhishwa simipi qullasuyu hawariykuna*. Centro de Estudios Rurales Andinos Bartolomé de las Casas, Qusqu 1984. (Punu suyumanta – Qusqu-Qullaw).

## Suñaykuna
* 2017ː Palmas magisteriales - Grado Maestro 

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Demetrio Túpac Yupanqui 
## Hawa t'inkikuna
* ¿Imapaq EBI?
Bernardino Rivadavia

**Bernardino de la Trinidad González Rivadavia y Rivadavia ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Cádiz llaqtapi, Ispañapi) huk arhintinu pulitikupas runam karqan.

1826 watamanta 1827 watakama umallinamanta qarqurqan. 

Tayta: Rivadavia , Mama: . 

Warmi: Juana del Pino de RivadaviaWawakuna:

Yachaywasi: Colegio Nacional de Buenos Aires.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Arhintina

## Hawa t'inkikuna
Bruce Lee

**Bruce Jun-fan Lee** (李振藩, 李小龍; pinyin: Lǐ Zhènfān, Lǐ Xiăolóng); icha **Bruce Lee**, sutiyuq runaqa (* 
paqarisqa San Francisco llaqtapi -   wañusqa Hong Kong llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.

Taytan: Lee Hoi-chuen (李海泉); Maman:  Grace Ho (何愛瑜).Warmi: Linda Emery (*1945) (1964-1973).Churinkuna:
 Brandon Lee (1965–1993) wan Shannon Lee (1969- )

Yachaywasi: Tak Sun School (德信學校)  218 Nathan Road, Kowloon, La Salle College (喇沙書院) (1951) wan St. Francis Xavier's College (聖芳濟書院). Edison Technical School (Seattle Central Community College,  Capitol Hill, Seattle).

Alma mater: Washington Yachay suntur. 

## Pilikulakuna

### Ñawikaruy

* Batman (Episodiukuna: "Spell of Tut" 26 ñiqin tarpuy killapi 1966, "A Piece of the Action" 1 ñiqin pawqar waray killapi 1966, "Batman's Satisfaction" 2 ñiqin pawqar waray killapi 1966) .... Kato
* The Green Hornet (El avispón verde) (26 episodiukuna, 1966/67) .... Kato
* Ironside (Episodiu: "Tagged for Murder" 26 ñiqin kantaray killapi 1967) .... Leon Soo
* Blondie (Episodiu: "Pick on Someone Your Own Size", 1968)
* Here Come the Brides (Episodiu: "Marriage Chinese Style" 9 de abril de 1969) .... Lin
* Longstreet (4 episodiukuna, 1971) .... Li Tsung
* The Pierre Berton Show (1971) .... Bruce Lee

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* [www.brucelee.com  Bruce Lee Uficial qillqa web, (inlish simipi)].
* Dragon Bruce Lee (Kastilla simipi).
* Fragmentos de The Lost Interview Fragmentos de la última entrevista realizada a Bruce Lee 9 ñiqin qhapaq raymi killapi 1971.
* Bruce Lee Web Portal  (Kastilla simipi).
* Bruce Lee: ¿el hombre más fuerte del mundo en relación a su peso?
* Bruce Lee Videos.
* Videos of Bruce Lee
Carlos Augusto Salaverry

**Carlos Augusto Salaverry Ramírez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sullana llaqtapi, Piruwpi - *  París llaqtapi, Ransiyapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. *[[Diamantes y perlas]], [[Cartas a un ángel]]* nisqa  kawsay rikch'akunatam qillqarqan.

Tayta: Felipe Santiago SalaverryMama: Vicenta Ramírez Duarte.

## Qillqasqankuna
* Atahualpa o la conquista del Perú (1854), **Ataw wallpa manaqa Piruw tsarikuy**
* Abel o el pescador (1857), **Apil manaqa challwakuq**
* El bello ideal (1857), **Shumaq munaraq**
* El amor y el oro (1861), **Kuyakuypis quripis**
* El pueblo y el tirano (1862). **Markawan harutsakuq**

### Harawi
* Albores y destellos (1871) **Waraamuqwan chilapyaq**
* Diamantes y perlas (1880) **Hinchi umiñakunawan mullukuna**
* Misterios de la tumba (1883) **Wañu uchkupa mana musyaynin**
* Cartas a un ángel  **Killkiman qillqapakuna**

## Kaypipas qhaway
* Harawi
## Hawa t'inkikuna
* Poemas de Salaverry
Nabón

**Nabón** (kastilla simipi: *Nabón*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk llaqtam, Nabón kitip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Nabón kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Nabón kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Ponce Enríquez llaqta

**Ponce Enríquez** (kastilla simipi: *Ponce Enríquez*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk llaqtam, Camilo Ponce Enríquez kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cajas mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Tanta kitilli

**Tanta kitilli** icha **El Pan kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia El Pan*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim,  Asway markapi, Tanta kitipi. Uma llaqtanqa Tanta (*El Pan*) llaqtam.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tanta kiti / El Pan kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Uyaychay

**Uyaychay** nisqata ruraspaqa, runa ima willakunata willa waqaychanapim - liwrupim huk qillqakunapipas, pilikulapim, internet llikapim sapsilla musyanalla ruran, chaywan chay willakunawan sapsi runakunatam sapsilla musyayta atichispa.
Trunkal

**Trunkal** (kastilla simipi: *La Troncal*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kañar markapi, huk llaqtam, Rirqay kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Trunkal kiti (pdf)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpcanar.gov.ec
Kañar llaqta

**Kañar** (kastilla simipi: *Cañar*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kañar markapi, huk llaqtam, Kañar kitip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Kañar kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kañar
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kañar kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpcanar.gov.ec
Teófilo Cárdenas Alvarado

**Teófilo Cárdenas Alvarado** sutiyuq runaqa, **Rumi Ñawi** nisqapas ( paqarisqa Qusqu llaqtapi - 2000 watapi wañusqa) huk piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi karqan, Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpi wankurisqa.

1985 watapi Piruwpa llaqta takintam qhichwa simiman t'ikrarqan, huk t'ikraqkuna hinam.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Miles Davis

**Miles Dewey Davis III**, **Miles Davis** sutipaq runaqa (*  paqarisqa Origen Alton llaqtapi, Illinois suyupi - †  wañusqa Santa Mónica llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukuna takichaq wan Jazz trumpitista. 
 

Tayta: Miles Dewey Davis, Jr., Mama: Cleota Mae (Henry) Davis.

## Diskukuna

* *Birth of the Cool* - Capitol Records (1949)
* Volume 1 *Blue Note* (1952)
* Volume 2 *Blue Note* (1953)
* Miles Davis And The Modern Jazz Giants *Prestige* (1954)
* 'Round about midnight *Columbia* (1955)
* Cookin' with the Miles Davis Quintet *Prestige* (1956)
* Steamin' with the Miles Davis Quintet *Prestige* (1956)
* Relaxin' with the Miles Davis Quintet *Prestige* (1956)
* Workin' with the Miles Davis Quintet *Prestige* (1956)
* Miles Ahead Miles Davis + 19  *Columbia* (1957)
* L'Ascenseur pour l'Echafaud (del filme de Louis Malle del mismo nombre) *Fontana* (1958)
* *Milestones* - Columbia (1958)
* Somethin' Else con Cannonball Adderley *Blue Note* (1958)
* ´58 Stella By Starlight *Columbia* (1958)
* *Porgy And Bess* - Columbia (1958)
* *Sketches Of Spain* - Columbia (1959)
* *[[Kind of Blue]]* - Columbia (1959)
* Someday My Prince Will Come *Columbia* (1961)
* In Person, Saturday Night At The Blackhawk, San Francisco *Columbia* (1961)
* Seven Steps To Heaven *Columbia* (1963)
* Quiet Nights c/Gil Evans *Columbia* (1963)
* My Funny Valentine + Four & More: The Complete Concert *Columbia* (1964)
* *E.S.P.* *Columbia* (1965)
* Cookin' At The Plugged Nickel *Columbia* (1965)
* *Miles Smiles* - Columbia (1966)
* *Sorcerer* - Columbia (1967)
* *Nefertiti* - Columbia (1967)
* Filles De Kilimanjaro Columbia (1968)
* Miles In The Sky *Columbia* (1968)
* Water Babies *Columbia* (1967-1968)
* *In A Silent Way* - Columbia (1968)
* *Bitches Brew* - Columbia (1969)
* Live-Evil *Columbia* (1971)
* On the Corner *Columbia* (1971)
* Big Fun *Colubia* (1974)
* Dark Magus *Columbia* (1974)
* Agharta *Columbia* (1975)
* Pangea *Columbia* (1975)
* The Man with the Horn *Columbia* (1981)
* We Want Miles *Colubia* (1981)
* Star People *Colubia* (1983)
* Decoy *Columbia* (1983)
* You're Under Arrest *Columbia* (1985)
* Aura *Warner* (1985)
* Tutu *Warner* (1986)
* Amandla *Warner* (1989)
* Miles & Quincy Live At Montreaux *Warner* (1991)
* Doo Bop (1991)
* The Essential Miles Davis (2000)
* Cool and collected (2006)

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Jazz

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web (inlish simipi)
* Biografía
* Críticas 
* Pete Losin, un gran estudioso de Miles Davis (inglés)
* Kind Of Blue, web exhaustiva de discografía y sesiones, por Klaus Werner ''peewee'' (aliman simipi)
* Sesiones
* On the Corner Image Galleries Miles Davis
San Jacinto de Buena Fe

**San Jacinto de Buena Fe** nisqaqa (kastilla simipi: *San Jacinto de Buena Fe*) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk llaqtam, Buena Fe kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Buena Fe kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong**, **Satchmo**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa New Orleans llaqtapi, Illinois suyupi - †  wañusqa New York llaqtapi),  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama Calatayud takiq, takichaq wan Jazz trumpitista. 

Taytan: William Armstrong, Jr.; Maman: Mary "Mayann" Albert (1886–1942).

## Diskukuna
* 1923: *Louis Armstrong and King Oliver* (Milestone)
* 1923: *Clarence Williams' Blue Five* (CSB)
* 1928: *Hot Fives And Sevens, Vol. 3* (JSP)
* 1931: *Stardust* (Portrait)
* 1933: *Louis Armstrong Sings the Blues* (RCA)
* 1947: *Satchmo at Symphony Hall, Vol. 2 [live]* (Decca)
* 1949: *Satchmo Serenades* (Polygram Records)
* 1951: *Satchmo at Pasadena [live]* (Decca)
* 1954: *Louis Armstrong Plays W.C. Handy*	(Columbia/Legacy)
* 1955: *Louis Armstrong at the Crescendo, Vol. 1 [live]* (Decca)
* 1955: *Ambassador Satch* (Columbia/Legacy)
* 1955: *Satch Plays Fats: The Music of Fats Waller* (Sony)
* 1955: *Satchmo the Great* (Sony)
* 1956: *Ella and Louis* (Polygram Records)
* 1956: *Pasadena Civic Auditorium June 20, 1956* (Giants of Jazz)
* 1957: *Porgy & Bess* (Polygram Records)
* 1957: *Ella and Louis Again* (Polygram Records)
* 1957: *Louis Armstrong Meets Oscar Peterson* (Polygram Records) 
* 1957: *Louis and the Angels* (Umvd Labels)
* 1959: *The Five Pennies* (Decca)
* 1960: *Happy Birthday, Louis! Armstrong & His All-Stars* (Omega)
* 1960: *Satchmo Plays King Oliver* (Varese Sarabande)
* 1961: *Together for the First Time* [With Duke Ellington] (Roulette)
* 1963: *Hello, Dolly!* (Mca)
* 1968: *What a Wonderful World* (Verve)
* 1968: *Disney Songs the Satchmo Way* (Disney)
* 1969: *On Her Majesty's Secret Service* (Capitol). BSO de 007 al servicio de su majestad.
* 2002: *The Best of Louis Armstrong: The Hot Five and Seven Recordings* (Columbia/Legacy)
* 2002: *Satchmo Live* (Orpheus Records)
* 2006: *Complete New York Town Hall & Boston Symphony Hall Concerts* (DeFinitive).

## Kaypipas qhaway
* Musika (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* Jazz

## Hawa t'inkikuna

* Satchmo.net, Uficial website (inlish simipi)
* Ficha de Louis Armstrong  Internet Movie Database.
* Louis Armstrong SoundtrackINFO project (inlish simipi)
* Quotes wan tributes (inlish simipi)
* Diskukuna (inlish simipi)
* ''Seeing Black'' jazz critic (inlish simipi).
* "Laughin' Louis Armstrong: The Trickster", ''PopMatters'' column (10/2005) (inlish simipi)
Hatuntaki

**Hatuntaki** (kastilla simipi: *Atuntaqui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, huk llaqtam, Hatuntaki kitip uma llaqtanmi. 
## Runakuna
Hatuntaki kitillipiqa Natawila Kichwa runakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Impapura
## Pukyukuna

* Yupaykuna: Atuntaki kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Ayora Wampurani

**Ayora Wampurani** (kastilla simipi: *Puerto Ayora*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk llaqtam, Santa Krus wat'ap uma llaqtanmi. 

Kay llaqtaqa Ikwadurpa umalliqnin Isidro Ayoramantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
Mariscal Sucre kitilli (Pichincha)

**Mariscal Sucre kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Mariscal Sucre*) nisqaqa Kitu llaqtap llaqta kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Bolívar Wampurani

**Bolívar Wampurani** (kastilla simipi: *Puerto Bolívar*) nisqaqa ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam wamp'uranipas, Kuri markapi, Machala kitipi.
Pumaski kitilli

**Pumaski kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Pomasqui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Sampisa kitilli

**Sampisa kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Zámbiza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Pallatanka

**Pallatanka** (kastilla simipi: *Pallatanga*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam, Pallatanka kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chimpurasu marka
Nunu kitilli (Kitu)

**Nunu kitilli** icha **San Miyil Nunu kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Nono / San Miguel de Nono*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Atawallpa kitilli (Kitu)

**Atawallpa kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Atahualpa*) nisqaqa Kitu kitip chakrapura kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi. Uma llaqtanqa Atawallpa llaqtam. 

## Allpa saywachi
## Runakuna
## Musiku
## Karu puriy

* Mojanda mayup phaqchan
* Santa Barbara phaqchakuna
* Mojanda quchakuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kitu kiti

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Yaruki kitilli

**Yaruki kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Yaruqui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kitu Kara
* Kayampi runa
* Pululawa risirwa
## Rikchakuna

File:Ecuador Oyambaro Pyramid French expedition 1736 c.jpg|Oyambaro chuntu
File:Ecuador Oyambaro agri landscape 01.jpg|Oyambaro

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kitu kiti
* www.yaruqui.com
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Nicolás Ayllón

**Nicolás Ayllón**, *Nicolás de Dios*  sutiyuq runaqa (* 1632 paqarisqa Chiklayu llaqtapi - † 1710 wañusqa Lima llaqtapi) huk sastri wan kathuliku riligiusu piruwanu karqan.

Warmi: María Jacinta Montoya, *María Jacinta de la Trinidad* sutiyuq warmiqa.

## Referenciakuna
* ROMERO, Emilia, *El indio santo del Perú : Nicolás de Dios Ayllón: rasgos biográficos del venerable siervo de Dios*, Lima, 1953-1958.
* ESTENSSORO Fuchs, Juan Carlos,  *Del paganismo a la santidad, La incorporación de los indios del Perú al Catolicismo 1532-175O*
* CERECEDA, Alonso de, *Vida del Venerable indio Nicolás de Dios Ayllón, fundador del monasterio de monjas Capuchinas de Lima*.
* SARTOLO, Bernardo, SJ, *Vida admirable y muerte prodigiosa de Nicolás de Ayllón, y con renombre más glorioso Nicolás de Dios, natural de Chiclayo en las Indias del Perú*, Madrid, Juan García Infanzón, 1684.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Santa Rosa Limamanta
## Hawa t'inkikuna
José Sabogal

**José Arnaldo Sabogal Diéguez** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Kashapampa llaqtapi, Piruwpi - †   wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiq wan qillqaqsi karqan.

## Kawsay qillqa
Taytan: Matías Sabogal del Castillo; Maman: Manuela Diéguez de Florencia.Warmin: María Wiesse Romero (1894-1964).Churinkunan: José Rodolfo Sabogal Wiesse (1923-1983), Rosa Teresa Sabogal Wiesse (1925-1985).

## Llimphykuna
* *[[Saksaywaman|Sacsayhuamán]]*, 1925
* *El varayoc de Chinchero*, 1925
* *Pastora con llamas*, 1938

### Retratukuna
* *[[María Wiesse]]*, 1921
* *[[María Rostworowski]]*, 1950

## Qillqasqankuna
* *Mates burilados: arte vernacular peruano* (1945)
* *[[Pancho Fierro]], estampas del pintor peruano* (1945)
* *El toro en las artes populares del Perú* (1949) 
* *El Kero, vaso de libaciones cusqueño de madera pintada* (1952)
* *El desván de la imaginería peruana* (1956)
* *Del arte en el Perú y otros ensayos* (1975)

## Willay pukyukuna
*CHASTEEN, J. C (1999). «*A Cultural History of Latin America: Literature, Music, and the Visual Arts in the 19th and 20th Centuries*». Hispanic American Historical Review 79 (3). ISSN 0018-2168. 
* CONGDON, Kristin; Kara Kelley Hallmark (2002). *Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary* (inlish simipi). Westport (Connecticut): Greenwood Press, pp. 238-240. ISBN 0-313-09119-6. 
* TURNER, Jane (2000). *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Art* (inlish simipi). Londres: Macmillan, pp. 614. ISBN 0-333-76466-8. 

## Kaypipas qhaway
* Julia Codesido
* Camilo Blas
* Enrique Camino Brent
* Luis Valcárcel
* Diego Rivera
* José Orozco
* David Alfaro Siqueiros

## Hawa t'inkikuna

* José Sabogalpa llimphiykuna archivo digital de arte peruanopi.
* Bellas Artes
* José Sabogal sus obras
John Michael Talbot

**John Michael Talbot** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Oklahoma llaqta llaqtapi, Oklahoma suyupi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq kathuliku munqhim, takiqmi, kumpusiturpas.

Tayta: Dick Talbot;
Mama: Jamie Talbot

## Diskukuna

* 1. Reborn (1972) 
* 2. John Michael Talbot (1976)
* 3. The New Earth (1977)
* 4. The Lord's Supper (1979)
* 5. Beginnings / The Early Years (1980)
* 6. Come to the Quiet (1980)
* 7. The Painter (1980) 
* 8. For the Bride (1981)
* 9. Troubadour of the Great King (1981)
* 10. Light Eternal (1982)
* 11. Songs For Worship Vol. 1 (1982)
* 12. No Longer Strangers (1983) 
* 13. The God of Life (1984)
* 14. Songs For Worship Vol. 2 (1985)
* 15. The Quiet (1985)
* 16. Be Exalted (1986)
* 17. Empty Canvas (1986)
* 18. The Heart of the Shepherd (1987)
* 19. Quiet Reflections (1987)
* 20. The Regathering (1988)
* 21. Master Collection (1988)
* 22. The Lover and the Beloved (1989)
* 23. Come Worship the Lord Vol. 1 (1990)
* 24. Come Worship the Lord Vol. 2 (1990)
* 25. Hiding Place (1990)
* 26. The Birth of Jesus (1990)
* 27. The Master Musician (1992)
* 28. Meditations in the Spirit (1993)
* 29. Meditations from Solitude (1994)
* 30. Chant from the Hermitage (1995)
* 31. The John Michael Talbot Collection (1995)
* 32. The Talbot Brothers Collection (1995)
* 33. Brother to Brother (1996) 
* 34. Our Blessing Cup (1996)
* 35. Troubadour for the Lord (1996)
* 36. Table of Plenty (1997)
* 37. Hidden Pathways (1998)
* 38. Pathways of the Shepherd (1998)
* 39. Pathways to Solitude (1998)
* 40. Pathways to Wisdom (1998)
* 41. Quiet Pathways (1998)
* 42. Spirit Pathways (1998)
* 43. Cave of the Heart (1999)
* 44. Simple Heart (2000)
* 45. Wisdom (2001)
* 46. Signatures (2003)
* 47. City of God (2005)
* 48. Monk Rock (2005)
* 49. The Beautiful City (2006)
* 50. Living Water 50th (2007)
* 51. Troubadour Years (2008)

## Hawa t'inkikuna

* Llika p'anqan 
* ''The Brothers and Sisters of Charity''
Puwimpu kitilli

**Puwimpu kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Puembo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Oklahoma suyu

**Oklahoma** nisqaqa ("puka runa", chahta simipi *okla* "runa", *humma* "puka") Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Oklahoma llaqtam. 

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
# **[[Oklahoma llaqta]]**, 547.274 runa
# Tulsa, 384.037 runa
# Norman, 106.707 runa
# Lawton, 91.568 runa
# Broken Arrow, 90.714 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.ok.gov
California suyu

**California**, **Kalihurña** icha **Kalihurniya** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Sacramento llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
** Los Angeles (3.849.378 runa)
** San Diego (1.305.736 runa)
** San Francisco (808.976 runa)
** San José (945.522 runa)
** **[[Sacramento (California)|Sacramento]]** (407.018 runa)

## Hawa t'inkikuna
* ca.gov
Maywood (Illinois)

**Maywood** nisqa llaqtaqa, Illinois suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Maywood llaqtapiqa 26.987 runakuna (2005) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

* Wawa wasikuna
* Huch'uy yachay wasikuna
* Chawpi yachay wasikuna 
** Proviso East High School
* Yachay sunturkuna:
** Loyola University's Stritch School of Medicine

## Hawa t'inkikuna
 
* Village of Maywood
New York suyu

**New York** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Albany llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** New York (18,815,988 runa)
** Buffalo (1,128,183 runa)
** Rochester (1,030,495 runa)
** **[[Albany (New York)|Albany]]** (97.856 runa)
** Poughkeepsi (669,915 runa)

## Hawa t'inkikuna
* www.ny.gov
Illinois suyu

**Illinuyis** icha **Illinois** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Springfield llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna
** Illinois Hatun Yachay Suntur (University of Illinois at Urbana-Champaign)
*** Rafael Correa

** Chicago (2,853,114 runa)
** Aurora (170.617 runa)
** Rockford (155.138 runa)
** Naperville (142.9 runa)
** Joliet (142.702 runa)

## Hawa t'inkikuna
* www.illinois.gov
Luis Cabral

**Luís de Almeida Cabral**  sutipaq runaqa (*  paqarisqa Wisaw llaqtapi -  wañusqa Torres Vedras llaqtapi). Khiniya-Wisaw pulitiku wan Umalliq. 

1974 watamanta 1980 watakama kuti Khiniya-Wisawpa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Cabral; Mama:    Ñawpaq warmi: 

Wawakuna:

Yachaywasi: Green Cape school.
## Qillqasqankuna
### Harawi

### Pulitika

## Kaypipas qhaway
* Khiniya-Wisaw

## Hawa t'inkikuna

* http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=4026 "GUINEA-BISSAU: Former leader ready to return home"]
Florida suyu

**Florida** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Tallahassee llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna ativar yuotube
** Jacxxksonville (794.555 runa)
** Miami (404.048 runa)
** Tampa (345.556 runa)
** Orlando (220.186 runa)
** Saint Petersburg (248.098 runa)

## Hawa t'inkikuna
* www.myflorida.com
Samborondón

**Samborondón** (kastilla simipi: *Samborondón*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk llaqtam, Samborondón kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
Urin (sut'ichana)

*ima ura kaqpas;
*llaqtapi urin saya, qhaway **[[urin saya]]**;
**Tawantinsuyu pachapi Qusqu llaqtap urin sayanpa panakan, qhaway **[[Urin Qusqu]]**;
*intip lluq'inpi kaq rikuchiq iñu, qhaway **[[urin]]**.

## Kaypipas qhaway
*Ura (sut'ichana)
Ura (sut'ichana)

*ima ura kaqpas;
*llaqtapi urin saya, qhaway **[[urin saya]]**;
*intip lluq'inpi kaq rikuchiq iñu, qhaway **[[urin]]**;
*huk p'unchawnintinpa iskay chunka tawayuq kaq t'aqan, qhaway **[[ura]]**;
*p'unchawpa urankunawan yupasqa p'unchawpi pachan, qhaway **[[uras]]**.

## Kaypipas qhaway
*Urin (sut'ichana)
Max Uhle

**Friedrich Maximiliano Uhle Lorenz** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Dresden llaqtapi, Alimanyapi -  wañusqa Loeben llaqtapi, Alimanyapi) huk alimanyaki yupana yachaqmi, mawk'a llaqtakunata k'uskiykuqpas karqan .

Max Uhle paqarisqa Alimanyapi Dresden sutiyuq llaqtapi 25 kaq punchawpi marzu killapi 1856 watapi. 
## Kawsay qillqa
*Warmi: Charlotte Grosse.
*Yaya: Friedrich Ernst.
*Mama: Anna Kunigunde Lorenz.
*Yachakuy: Leipzig Yachaywasi suntur; Göttingen Yachaywasi suntur.
*Hukari suti:  Sapanyachaq Yachaymunaypi

## Kaypipas qhaway
* Moche
* Pachacamac
## Hawa t'inkikuna
* Biografía (inlish simipi)
Wañusqa rimay

**Wañusqa rimay** nisqaqa manaña rimaqniyuq kaq rimaymi. Ahinataq, manañam kanchu muchik simita, kulli simita, pukina simita, muyska simita rimaq runakuna.

Wakin wañusqa simikunaqa wakin llamk'aykunapim puririnku, iskay ñiqin simi hina, klasiku simi hina icha liturgia simi hina, manaña pipas mama simi hinachu chay simita hap'iptinpas. Chayna kaptinpas, simiqa manam purinchu kawsaq simikunapi pachapa risqanman hina wiñayninpa, wiñayninpa normal ñanninta.

Simi wañuyqa simi tikraypa rurunmi, chaymi huknin kayhinata rikurimunman:

* Pisi pisimanta simi wañuy: simikunap wañuynin aswan riqsisqa. Generalmente pasakun chay simi rimaq runakuna aswan riqsisqa simi rimaqkunawan tinkuptinku. Kay qutu runakunaqa ñawpaqta iskay simipi rimaqman tukunku, chaymantataq musuq miraykunawan yachaypa nivelninqa pisiyan, tukukuypiqa mana mama simi rimaqkuna kanchu. 
* Uramanta pataman simi wañuy: simiqa religionpaq, literaturapaq, ceremonialpaqlla llamk'achiyta qallariptin, ichaqa mana casual contextopichu. (Latin simipi hina)
* Patamanta urayman simi wañuy: simi tikray qallarikun hatun pata pachamamapi, ahinataq kamachiypi, ichaqa hinallam llamk’achisqa kachkan contexto casual nisqapi.
* Radikal simi wañuy: huk simi chinkapuynin, chay simita llapa rimaqkuna mana rimayta munaptinku, manchachikusqankurayku, ñit’isqa kasqankurayku, qatiykachasqa kasqankurayku, utaq colonización nisqawan.

## Hawa t'inkikuna
Oregon suyu

**Oregon** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Salem llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Portland, 575.930 runa
** Eugene, 149.004 runa
** **[[Salem (Oregon)|Salem]]**, 151.913 runa
** Gresham, 99.721 runa
** Hillsboro, 91.436 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.oregon.gov
Kulli simi

**Kulli simi** nisqaqa kunan Chincha Piruwpi - Qispi kay suyupi (Hulkan pruwinsya, Utusku pruwinsya, Santiago Chuku pruwinsya, Wamachuku pruwinsya - ñawpa Wamachuku suyupi) Kashamarka suyupi (Kashamarka pruwinsyapi - ñawpa Kuwismanku suyupi), Anqash suyupipas (Pallasqa pruwinsyapi), qunti yunkamanta Marañun mayukama - ñawpa pacha lliwanta aswan rimaqniyuq rimaysi karqan. Kulli simiqa 1950 watakunapichá wañurqan, ichataq manam riqsinchikchu, hayk'apllapi.

Kaymi huk kulli simimanta rimakuna:
*ahhi: warmi
*čallua: challwa (qhichwa simimanta)
*čollapù: wañuy
*ču: uma
*čuko: allpa
*čukuáll: sunqu
*gorán: mayu
*kankiù: asiy
*kañi: ñaña, pani
*keda: qucha
*kimit: wawqi, turi
*kinù: tayta
*koñ, goñ: yaku
*kumù: upyay
*miù: mikhuy
*mù: nina
*mùñ: killa
*tay: urqu
*urù: sach'a
*usù: runa

Kaymi huk kulli simimanta llaqta sutikuna:
*Kunchuku: *"yaku allpa"*

Ichá Inkawasi-Kañaris, Kashamarka rimaypipas huk rimakuna kulli simimanta, ahinataq *das* (utqaylla), *inap* (k'uychi), *shukaki* (uma nanay).
Muyiska simi

**Muyiska simi** *(muyskkubun)* nisqaqa Muyska runakunap rimasqan rimaysi karqan, kunan Kulumbyapis. Muyska simiqa Kastilla Kamachiy pachapis wañurqan.

 
## Pukyukuna
Deán Valdivia

**Juan Gualberto Valdivia Cornejo**, *Deán Valdivia*  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Islay llaqtapi - †  wañusqa Ariqipa llaqtapi) huk pulitiku wan kathuliku tayta kura piruwanu karqan.

Tayta: **Genuario Valdivia**; Mama: **Eulalia Cornejo**.

## Qillqasqankuna
* *Fragmentos para la Historia de Arequipa*
* *Memorias sobre las revoluciones de Arequipa*

## Kaypipas qhaway
* Ariqipa
* Kathuliku Inlisya
## Hawa t'inkikuna
Washington suyu

**Washington** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Olympia llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Seattle, 594.210 runa
** Spokane, 200.975 runa
** Tacoma, 196.520 runa
** Vancouver, 161.436 runa
** Bellevue, 121.347 runa

## Hawa t'inkikuna

* access.wa.gov
Alaska suyu

**Washington** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Juneau llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Anchorage , 282.813 runa
** Fairbanks, 31.142 runa
** **[[Juneau (Alaska)|Juneau]]**, 30.737 runa
** College, 13,428 runa
** Kodiak, 6,182 47 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.alaska.gov
Kilish

*Kashamarka rimaypi, **[[k'illichu]]**, huk pisqu,
***[[Kilish urqu]]**, Kashamarka ñiqpi kaq urqu,
***[[Kilish mayu]]**, Kashamarka ñiqpi puriq mayu,
***[[Kilish llaqta]]**, Kilish urqu ñiqpi kaq ayllu llaqtacha.
Nevada suyu

**Nevada** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Carson City llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Las Vegas, 558.880 runa
** Henderson, 249.386 runa
** Reno, 214.853 runa
** North Las Vegas, 212.114 runa
** Paradise, 186.070 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.nv.gov
Paqcha

***[[Phaqcha]]** (**paqcha**, kichwapi **pakcha**), mayupi urmaykuq yaku;
***[[Pakcha]]** (**pakĉa**), kusi-kusi, apasanka, uru nisqakuna hina uyawachakuna.

**Phaqcha** (**Paqcha**, kichwapi **Pakcha**, kastilla simipi *Paccha*) sutiyuq llaqtakuna:
***[[Pakcha (Ikwadur)]]**, Ikwadurpa Quri markanpi huk llaqta;
***[[Pakcha kitilli]]**, Ikwadurpa Asway markanpi huk kitillim, Tumipampa kitipi;
***[[Paqcha (Wamanqa)]]**, Piruwpa Ayakuchu suyunpi, Wamanqa pruwinsyapi, Winchu distritupi huk llaqta;
***[[Paqcha (Kashamarka)]]**, Piruwpa Kashamarka suyunpi, Chuta pruwinsyapi, Paqcha distritupi huk llaqta;
***[[Paqcha (Yawli)]]**, Piruwpa Hunin suyunpi, Yawli pruwinsyapi, Phaqcha distritupi huk llaqta;
***[[Paqcha distritu (Chuta)]]**, Piruwpa Kashamarka suyunpi, Chuta pruwinsyapi huk distritu.
***[[Phaqcha distritu (Hunin)]]**, Piruwpa Hunin suyunpi, Yawli pruwinsyapi huk distritu.

Hukkuna:
* Phaqcha rit'i urqu, Piruwpi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi huk urqu
* Phaqcha urqu, Piruwpa Kashamarka suyunpi, Kashamarka pruwinsyapi huk urqu
* Phaqcha qucha, Buliwyapa Quchapampa suyunpi, Chapariy pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi huk qucha
Kilish urqu

**Kilish** (kashamarka rimaypi, "k'illichu", kastilla simipi: *Quilish*) nisqaqa Purkun llaqta ñiqpi kaq urqum, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kachachi distritupi, Kashamarka distritupipas, Kashamarka llaqtamantapas manam karuchu.

Yanaqucha qhuyayuq pusaqkunam kilish urqutaqa allayta munanku, ichataq Purkunpi, Kashamarka llaqtapipas runakuna manam munankuchu. Kunankamaqa allayta hark'ankum.

## Kaypipas qhaway
* Purkun

## Hawa t'inkikuna
* Unay willanakuna: Urqu Kilish nishqamanta (Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka nisqap llika tiyayninpi)
* ''Instituto Geográfico Nacional''
Idaho suyu

**Idaho** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Boise llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna

** **[[Boise (Idaho)|Boise]]**, 193.161 runa
** Nampa, 71.713 runa
** Pocatello, 53.372 runa
** Idaho Falls, 52.338 runa
** Meridian, 52.240 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.idaho.gov
Musée d'Orsay

**Orsay Musiyu** (*Musée d'Orsay*) nisqaqa Paris llaqtapi kaq musiyum, 1900 watapi wasichasqa, 1986 watamantataq musiyum.

Ñawpa pacha khillayñan kaynakum (*Gare d'Orsay* nisqa) karqan.

2007 watapiqa 3.200.000 runakunam watukurqan.

## Hawa t'inkikuna

* http://www.musee-orsay.fr
Mobutu Sese Seko

**Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga** O Todo Poderoso Guerreiro que, Por Sua Força e Inabalável Vontade de Vencer, Vai de Conquista em Conquista, Deixando fogo em Seu Rastro, Joseph Desiré Mobutu sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lisala llaqtapi - †  wañusqa Rabat llaqtapi), huk  mama llaqtayuq Allpa awqaq suyu, pulitiku wan Umalliq. 

1965 watamanta 1997 watakama kuti Kungu Runakamaq Republikapa (Zaire) Umalliqnin qarqan.

Tayta:  - ; Mama: Marie Madeleine Yemo Ñawpaq warmikuna: Marie-Antoinette Mobutu / Bobi Ladawa

Wawakuna (17): Nyiwa ( wañusqa), Konga (1995 watapi wañusqa), Kongulu ( wañusqa), wan Manda ( wañusqa). François Joseph Nzanga Mobutu Ngbangawe (Agriculture Ministru) wan Yakpwa (Yaki).

Yachaywasi: Christian Brothers School.
## Qillqasqankuna
### Harawi

### Pulitika

## Kaypipas qhaway
* Kungu Runakamaq Republika

## Hawa t'inkikuna

* Llega a su fin el régimen de Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 17 de mayo de  1997
* Muere de cáncer el ex dictador Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 8 de septiembre de 1997
Utah suyu

**Washington** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Salt Lake City llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Salt Lake City, 180.651 runa
** West Valley City, 122.374 runa
** Provo, 117.592 runa
** West Jordan, 102.445 runa
** Sandy, 96.074 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.utah.gov
Arizona suyu

**Arizona** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Phoenix llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** **[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]**, 1.567.924 runa
** Tucson, 525.529 runa
** Mesa, 460.155 runa
** Glendale, 246.531 runa
** Chandler, 247.097 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.az.gov