open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wankani pruwinsya

**Wankani pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Wankani jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huancané*) Piruw mama llaqtap Punu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wankani llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Titiqaqa mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Wisk'achani
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Ramis mayu - Such'i mayu

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan:

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Punu
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Wankani pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Puno magico
* www.mphuancane.pe.nu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Lampa pruwinsya

**Lampa pruwinsya** (aymara simipi: *Lampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Lampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Coarita 5.333 m - Hatun Pastu -  Ikinitu - Lamparasi 5.329 m - Minapunta - Qillqa - San Carlos - San Luwis - Waykira 5.400 m - Wira Apachita - Yanawara; **[[Walla]]kuna:** Raya walla - Sillapaka walla (Santa Lusiya / Paratya) 
* **[[Qucha]]kuna:** Ananta qucha, Lagunillas qucha, Saraqucha, Suytuqucha, Compuesta, Waychu qucha (Santa Lusiyapi); Sayt'uqucha, Jarpaña, Kimsaqucha, Churu (Paratyapi); Warmi Qhari (Pallqapi); Kunturini, Paraqullu, Quchapata (Wila Wilapi); Parina, Inikilla  (Uquwiripi); Quchapata, Quimirqucha, Tataqulqi, Waypara (Pukarapi), Quchapampa, Laruqucha, Titiqucha, Mariyaqucha, Yanaqucha, Huerta qucha, Puquña (Qhawanillapi); Pukaqucha, Liwichaku, Calera (Lampapi)
* **[[Mayu]]kuna:** Lampa mayu - Qhawanilla mayu - Pukara mayu

## Yurakuna
* Titanka sach'a sach'akuna (*Puya raimondii*)

## Uywakuna
* Sach'a ansu *Neochen jubata*
* Chururu *Phoenicoparrus andinus*
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Karu puriy
* Pukara (mawk'a llaqta, Punu)
* Pukara llaqta
* Qalasaya

## Kaypipas qhaway
* Punu
## Willay pukyukuna

* www.birdlife.org (pdf), p. 591
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Punu pruwinsya

**Punu pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Punu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Puno*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Titiqaqa mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Qunawiri mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha - Umayu qucha

## Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq distritunmi kan.

## Runakuna

Punu pruwinsyapiqa Qhichwa runakunam, Uru runakunam tiyanku.
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Amantani
* Chukuwitu
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Intika
* Istiwis wat'a
* Jisk'airumuqu
* Qapachiqa yaqa wat'a
* Kutimpu
* Sillustani chullpakuna
* Tikunata wat'a
* Uru wat'akuna

## Raymikuna
* Mamacha Kandilariya Raymi
## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Punu suyu
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
* bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: ''Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno'' (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 153 - 157)
Tumipampa

**Tumipampa** (kastilla simipi: *Cuenca*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Asway markap uma llaqtanmi. 

## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1999 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
## LLaqta kitillikuna
Tumipampa llaqtapiqa kay llaqta kitillikuna tarikunku: 

## Llaqtapi paqarisqa
* Rosalía Arteaga Serrano
* Antonio Borrero Cortázar
* Abdón Calderón
* Luis Cordero Crespo
* Gonzalo Córdova
* Patricio Cueva
* Carlos Cueva Tamariz
* Miguel Febres Cordero
* José de La Mar
* Guadalupe Larriva
* Byron Piedra
* Jefferson Pérez

## Ñaña llaqtakuna
*  Concepción, Chili
*  Cuenca, Ispaña
*  Qusqu, Piruw
*  La Habana, Kuba

## Kaypipas qhaway
* Cajas mama llaqta parki
* Kañari
* Tumipampa mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tumipampa kiti (Cuenca)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Waranta

**Waranta** (kastilla simipi: *Guaranda* icha *San Pedro de Guaranda*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Bolívar markap Waranta kitipas uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Chimpu mayu (Salinas mayu - Waranta mayu / (Llamanka mayu)) 
## Llaqta kitillikuna
Kimsa llaqta kitillinmi kan: Gabriel Ignacio de Veintemilla (icha Veintemilla), Angel Polibio Chávez (icha Chávez), Wanuku (*Guanujo*)

## Apaykachana
* Waranta - Wayakil: 204 km
* Waranta - Kitu: 235 km
* Waranta - Rispampa: 61 km
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Waranta kiti (PDF)

## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Asuwi

**Asuwi** (kastilla simipi: *Azogues* / *San Francisco de Pelengui de Azogues*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kañar markapi Asuwi kitip uma llaqtanmi. Asuwi llaqtapiqa 31.151 runakunam kawsachkanku (2005).

## Runakuna

## Maki kapchiy
* Panama k'umpukuna
## Karu puriy
* Kuritampu (10 km)

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kañari 
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec/ Yupaykuna: Asuwi kiti
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
Tulkan

**Tulkan** (kastilla simipi: *Tulcán*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Karchi markapi, huk llaqtam, Tulkan kitip uma llaqtanmi. Tulkan llaqtapiqa 82.734 runakunam kawsachkanku (2007 watapi).

* Kulumbyawan saywamantaqa 7 km karum.
* *Panamericana* nisqa Awya Yalantin Ñanmi Tulkanninta purin.

## Karu puriy
* Ayamarka

Rikcha:Tulcán, al fondo el Chiles.jpg|Tulkan llaqta Chiles nina urquwan

Rikcha:Tulcan-Cemetery-1.jpg|Tulkan ayamarka


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tulkan kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.carchi.gov.ec
Rispampa

**Rispampa** nisqaqa (kastilla simipi: *Riobamba* icha *San Pedro de Riobamba*) Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Rispampa kitipi, Chimpurasu markap uma llaqtanmi.
Rispampa llaqtapiqa 135.588 runakunam kawsachkanku (2005).

## Allpa saywachi
* Champu mayu

## Kitillikuna
Pichqa llaqta kitillinmi kan: Lizarzaburu kitilli, Maldonado kitilli, Velasco kitilli, Veloz kitilli, Yaruquíes kitilli.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
* Tunqurawra
* Qhapaq Urqu
* Qariwayrasu
* Sankay mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.ec  *Noticias Kichwa* - Chimpurasu markamanta willakuna  (kichwa simi)
Latakunka

**Latakunka** (kastilla simipi: *Latacunga*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Kutupaksi markap uma llaqtanmi.
* Kitu: 89 km

## Allpa saywachi
* Nina urqu: Kutupaksi
* Mayukuna: Patati mayu (Alakis mayu - Kutuchi mayu)
## Kitillikuna
Pichqa llaqta kitillinmi kan: La Matriz , Eloy Alfaro, Ignacio Flores, San Buenaventura, Juan Montalvo.

## Runakuna
Latakunka llaqtapiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Latakunka kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Makas

**Makas** (kastilla simipi: *Macas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, Muruna kitipi huk llaqtam, Morona Santiago markap uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi

* Sangay nina urqu
* Upanu mayu (*Rìo Upano*)

## Karu puriy

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Morona kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Puyu llaqta

**Puyu llaqta** (kastilla simipi: *Puyo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Pastasa markap uma llaqtanmi. 

## Runakuna
Puyu kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.

## Rikchakuna

Rikcha:Ecudor Puyo HosteriaTuringia.JPG|*Hostería*, Puyu


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puyu mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.puyo.gov.ec (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
* captur-pastaza.com/ Pastasa kitimanta (kastilla simipi)
Ampatu llaqta

**Ampatu llaqta** nisqaqa (kastilla simipi: *Ambato*) Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Tunkurawa markap uma llaqtanmi.

## Kitillikuna
Ampatu llaqtapiqa 9 llaqta kitillinmi kan: Atocha-Ficoa, Celiano Monge, Huachi Chico, Huachi Loreto, San Francisco, La Matriz, La Merced, La Península, Pishilata.

(Pukyu:)   

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Kichwa Amawta Kamachik

## Llaqtapi paqarisqa

* Juan Montalvo, qillqaq

## Kaypipas qhaway

* Chibuleo
* Tunkurawra Kichwa runa
## Pukyukuna

* www.tungurahua.gov.ec (PDF) (kastilla simi)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Musuq Loja

**Musuq Loja** (kastilla simipi: *Nueva Loja*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi Sukumpiyu markap uma llaqtanmi, P'uchqu qucha kitipi. Musuq Loja k'itipiqa ancha achka allpa wiratam hurqunku.

## Wiñay kawsay
Musuq Loja llaqtataqa 1970 watapis kamarirqanku. Chaypi kaq paray sach'a-sach'apiqa Hukllachasqa Amirika Suyuyuq, Texaco sutiyuq ruruchinap llamk'aqkuna allpap ukhunpi allpa wiratam tarirqan, k'itita *[[P'uchqu qucha|Lago Agrio]]* ("P'uchqu qucha") sutichaspa, *[[Sour Lake]]* sutiyuq, Texas suyupi kaq Texacop tiyaynin llaqtamanta. Chaymantapacha chay llaqtaqa anchatam wiñarqan.

Musuq Loja k'itipi kaq sach'a-sach'aqa ancha dañuchisqañam.

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

Rikcha:Ecuador Lago Agrio Maniok 200411240291.jpg| P'uchqu qucha

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: P'uchqu qucha kiti
* AGRIO www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka

{stub}}
Tariha

**Tarija** (kastilla simipi: *Tarija* icha *San Bernardo de Tarija*) nisqaqa Puliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, *Cercado* nisqa Tarija pruwinsyapi, huk llaqtam, Tarija suyup uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa

Víctor Paz Estenssoro, Puliwya suyup umalliqnin (1952-1956,  1960-1964,  1964 watamanta  1964 watakama, 1985-1989), paqarimurqa Tarija llaqtapi .

## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tarija munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sallqantay

**Sallqantay** (*Salcantay*) nisqaqa Piruwpi, Willkapampa wallapi, huk urqum Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Urupampa pruwinsyapi, Killapampa pruwinsyapipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.271  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Humantay (5.450 m)
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
* www1.inei.gob.pe pdf, p. 16 (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu
Qullpa Ananta

**Qullpa Ananta** (kastilla qillqaypi *Collpa Ananta*) icha **Qallanqati** (kastilla qillqaypi *Callangate, Ccallangate*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Willkanuta wallapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.110 mitrum aswan hanaq.

Pikchukuna:
* Qullpa Ananta icha Qallanqati V,  6.110 m (13° 43′ 55″ S 71° 9′ 34″ W) 
* Qallanqati I, 5.950 m (13° 42′ 41″ S 71° 9′ 26″ W) (Qallanqati qutup chinchayninpi)

## Kaypipas qhaway
* Amruqa
* Awsanqati
* Chumpi (6.106 m)
* Allqamarinayuq icha Qullqi Krus (6.102 m) 
## Pukyukuna

* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu,  Qullpa Ananta (Qallanqati), Hatun Uma rit'i urqu,  Allqamarinayuq (Qullqi Krus), Chumpi (Wisk'achani)
* www.allthemountains.com
* www1.inei.gob.pe pdf, p. 16 (kastilla simi)
Willka Wiqi

**Willka Wiqi**, **Waqrawillk'i**,  **Waqaywillk'i**, **Waynawillka** **Waqaywillka**  icha **Waqaywillkay** (kastilla qillqaypi: *Willka Weqe*, *Wequey Willca*, *Huacrahuilki*, *Wakaywillque*, *Huacay Huilcay*, *Huajayhuillca*, *Padre Eterno* icha *Verónica*) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Wayupata distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.682  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Markuni
* Sallqantay
* Pumasillu
* Waqaywillka
* Willkapampa walla
* Willkamayu
* Ullantaytampu
* Machu Pikchu
* Aguas Calientes
* Luq'umayu

## Pukyukuna

* Saywitu: Machu Pikchu, Aguas Calientes, Wiqi Willka rit'i urqu (Verónica), Waqaywillka, Malaga q'asa, Halankuma, Patakancha mayu, Ullantaytampu llaqta.
* www.terra.com.pe
Siwinaqucha

**Siwinaqucha** (kastilla qillqaypi: *Sibinacocha*) nisqaqa Piruwpi, Willkanuta wallapi, huk qucham,Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, 265,40 km² hatunmi, mama quchamanta 4.865 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Amayani qucha (Jasjana)
* Awsanqati
* Hatun Uma
* Qayanqati (Qullpa Ananta)
* Alqamarinayuq (Qullqi Krus)
* Wisk'achani
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu, Qayanqati urqu (Qullpa Ananta), Hatun Uma rit'i urqu, Alqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu
Chumpi urqu

**Chumpi**(kastilla qillqaypi *Chumpe*), **Hatunrit'i**, **Ñañaluma** icha **Yanaluma** icha **Wisk'achani** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapipas, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.106 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Awsanqati
* Allqamarinayuq icha Qullqi Krus (6.102 m)
* Qullpa Ananta icha Qallanqati (6.110 m)
* Wisk'achani rit'i urqu, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi

## Pukyukuna

* Saywitu: Qispiqanchi pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu,  Qayanqati urqu (Qullpa Ananta), Hatun Uma rit'i urqu,  Alqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu
Allqamarinayuq

**Allqamarinayuq** (kastilla qillqaypi: *Alcamarinayoc*) icha **Qullqi Krus** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.102 mitrum aswan hanaq.
## Kaypipas qhaway
* Awsanqati (6.372 m)
* Chumpi (6.106 m)
* Hatun Uma (6.093 m)
* Qullpa Ananta (6.110 m)
* Wisk'achani (5.000 m)

## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe p. 16, pdf (kastilla simi)
* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu,  Qullpa Ananta, Hatun Uma rit'i urqu,  Allqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu
Ukhu Qucha (Piruw)

**Ukhu Qucha** icha **Pumaqanchi qucha** (kastilla qillqaypi *Pomacanchi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi, Pumaqanchi distritupi, Sankarara distritupipas, Pumaqanchi llaqta ñiqpi. 

Hawanqa mama quchamanta 3.679 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaqucha
* Hawa Qucha
* Pampamarka qucha
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
## Hawa t'inkikuna
* wikimapia.org / Pumaqanchi qucha
* Pampamarka quchamanta (kastilla simi)
Asnaqucha (Qusqu)

**Asnaqucha** (kastilla simipi: *Laguna Asnacocha / Laguna de Mosoqllacta*) nisqaqa Piruwpi mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Musuqllaqta distritupi, Musuqllaqta ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Aqupiya qucha
* Pampamarka qucha
* Pumaqanchi qucha

## Hawa t'inkikuna
* wikimapia.org / Asnaqucha
*  Asnaquchamanta ''(Laguna de Mosoqllacta)'' (kastilla simi)
Pampamarka qucha

**Pampamarka qucha** icha **Tunka Suka quta** (aymara simim, kastilla qillqaypi: *Pampamarca* icha *Tungasuca*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Pampamarka distritupi, Tupaq Amaru distritupipas, Aqumayu pruwinsyapipas, Musuqllaqta ñiqpi. 

Hawanqa mama quchamanta 3.750 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Aqupiya qucha
* Asnaqucha
* Pumaqanchi qucha
## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna
* wikimapia.org / Pampamarka qucha
* Pampamarka quchamanta (kastilla simi)
Lankilayu

**Lankilayu** (kastilla simipi: *Languilayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Lanki distritupi, Layu distritupipas. Lankilayu quchaqa Qusqu llaqtamanta 168 km karum.

## Yurakuna
* Tutura
## Uywakuna

* Such'i (*Trichomycterus rivulatus*)
* Chiñichallwa (*Orestias agassizii*)
* Qiwlla (*Laridae*) 
* Pili (*familia Anatidae*) 
* Wallata ( (*Chloephaga melanoptera*)

## Kaypipas qhaway
* Lanki
* Layu
## Hawa t'inkikuna
* www.geonames.org: Satilliti rikcha
* Lankilayu quchamanta (kastilla simipi)
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf),p. 26
Hawa Qucha

**Hawa Qucha**, **Aquphiya qucha** icha **Aqupiya qucha** (kastilla simipi: *Laguna (de) Acopia / Acopía *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi, Aqupiya llaqta ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Asnaqucha
* Pampamarka qucha
* Ukhu Qucha
## Pukyukuna

* IGN, Piruw
## Hawa t'inkikuna
* wikimapia.org "Acopia Lake"
* Hawa Quchamanta (kastilla simi)
Muyurqa qucha

**Muyurqa qucha** (kastilla qillqaypi *Mueurca*, huk mana allin sutikuna *Mururca, Mucurca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chincha) pdf
* INEI, Compendio Estadistica 2007 pdf
Pikchu Pikchu

**Pikchu Pikchu** (kastilla qillqaypi: *Nevado Picchu Picchu*) nisqaqa Piruwpi, huk nina urqum Ariq Wallapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi, Puqsi distritupi, San Juan Tarukani distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chhachani
* Misti
* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* Salinas qucha
## Pukyukuna

* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (qulla) pdf
* www.allthemountains.com / Saywitu: Ariqipa, Chili mayu, Misti, Pikchu Pikchu
* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Wallqa Wallqa

**Wallqa Wallqa** (kastilla simipi: *Hualcahualca* icha *Hualca Hualca*) nisqaqa Piruwpi, Hamp'atu wallapi, Kunti Wallapi, huk rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi, Maqa distritupi, Qhawanakunti distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.025 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hamp'atu urqu
* Lipayuq
* Mururqa qucha
* Sawanqaya
* Qullqa mayu
## Pukyukuna
* Saywitu: Kaylluma pruwinsya
* www.allthemountains.com
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wallqa Wallqa, Hamp'atu, Sawanqaya, Qullqa mayu, Siwas mayu, Maqa llaqta
Salinas

**Salinas** nisqaqa kastilla simipi **[[kachi]] [[qhuya]]**, **kachi hurquna**, **[[kachi-kachi]]** niyta munanmi.

* **[[Salinas qucha]]**: Piruwpi, Ariqipa suyupi huk qucha. 
* **[[Salinas (Ikwadur)]]**: Ikwadurpi, Santa Elena markapi huk llaqta.
Sulimana

**Sulimana** (kastilla simipi: *Solimana*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk nina urqum, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Chichas distritupi, Salamanka distritupi, Unyun pruwinsyapipas, Qutawasi distritupi, Turu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.093 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qurupuna
* Qutawasi qhichwa risirwa
* Qutawasi mayu
## Pukyukuna

* Saywitu: Sulimana, Salamanka llaqta, Chichas llaqta, Qutawasi mayu, Arma mayu 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Ukhuña mayu

**Ukhuña** icha **Juqhuña mayu** (aymara simi) (kastilla simipi: *Ocoña*) nisqaqa Piruwpi huk mayum, Ariqipa suyupi, Kamana pruwinsyapi, Ukhuña distritupi, Uraski distritupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Hatun Mayu distritupi, Yanaqiwa distritupi, Qarawili pruwinsyapi. Pukyunqa yaku tinkuqmi Maran mayumanta Kutawasi mayumantawan. Pasiphiku mama quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
* Kutawasi qhichwa

## Pukyukuna
Suntuntu mayu

**Suntuntu mayu** (kastilla simipi: *Sondondo*) nisqaqa huk mayum Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi.

## Llaqtakuna
* Suntuntu
Khallkamayu

**Khallkamayu**, **Pampas mayu** icha **Kankallu mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *río Calcamayo, río Pampas, río Cangallo*) Piruwpi huk mayum, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, Lukana pruwinsyapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Apurimaq suyupipas, Chinchiru pruwinsyapi.
Pariwanaqucha

**Pariwanaqucha** icha **Parinaqucha** (kastilla simipi: *Laguna Parinacochas* icha *Laguna Parihuanacochas*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Pullu distritupi, Puyusqa distritupipas, Sara Sara urqup chakinpi.

## Flora
* Tutura
* Laqu (*Alga*)
## Fauna

Rikcha:Two andeanflamingo june2003 arp.jpg|Chururukuna (*Phoenicopterus andinus*) 
Rikcha:Fulica gigantea.jpg|Turpiña *Fulica gigantea*
Rikcha:Black-necked Stilt.jpg|*Himantopus himantopus*
Rikcha:Rm pb erismature des andes. wiki.jpg| Q'upu *Oxyura ferruginea*
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|Liqichu *Ptiloscelys resplendens* = *Vanellus resplendens*
File:Lessonia rufa.jpg|Kallawaya *Lessonia rufa*



* Pariwana
* *Artemia* spp.
* Turpiña *Fulica gigantea*
* Suk'a *Fulica ardesiaca*
* *Fulica americana*
* *Gallinula chloropus*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* Pili (*familia Anatidae*):
** Puka pili (*Anas cyanoptera*)
** Sutru (*Anas flavirostris*)
** Patu jirka(*Anas georgica*)
** (*Anas platalea*)
** (*Anas specularoides* = *Lophonetta specularioides*)
** Puna pili (*Anas versicolor*)
** Q'upu (*Oxyura ferruginea*)
** Mayu patu (*Merganetta armata*)
* *Recurvirostra andina*
* *Himantopus himantopus*
* Liqichu *Ptiloscelys resplendens* = *Vanellus resplendens*
* Qullaw qiwlla (*Larus serranus*)
* Kallawaya *Lessonia rufa* 
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Wanaku (*Vicugna pacos*)
* Taruka

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.peruecologico.com.pe (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Qarwarasu (Ayakuchu)

**Qarwarasu** (kastilla simipi: *Ccarhuarazo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Chipaw distritupi, Qirupampa pruwinsyapipas, Suras distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.112 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Suntuntu mayu / Muyupampa mayu

## Pukyukuna
Kashamarka mayu

**Kashamarka mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Cajamarca*) Piruwpi mayum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi.
Chili mayu

## Kaypipas qhaway
* Misti
* Chhachani
## Pukyukuna

* www.allthemountains.com / Saywitu: Ariqipa, Chili mayu, Misti, Pikchu Pikchu
## Hawa t'inkikuna
Hiqitipiqi mayu

**Hiqitipiqi mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Jequetepeque*) huk piruwanu mayum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi, Qispi kay suyupipas.
Kuntipampa mayu

**Kuntipampa mayu** (kastilla simipi: *Río Condebamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 25 km suni mayum, Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi, Kachachi distritupi, Kashapampa distritupi, Kuntipampa distritupi, Wamachuku pruwinsyapipas, Wamachuku distritupi, Sanaquran distritupi. Krisniqas mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Markawamachuku
Chutanu mayu

**Chutanu mayu** (kastilla simipi: *Río Chotano*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk mayum.
Wankapampa mayu (Pasqu)

**Wankapampa mayu** (kastilla simipi: *Rìo Huancabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Wankapampa distritupi.
Rumi Rumi

**Rumi Rumi** nisqaqa Piruwpi, Chawpi Urqukunapi urqum. Chay urquqa Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi, Sitaqucha distritupim kachkan. Pikchunqa mama quchapatapi 4.496 mitruyuqmi.

## Kaypipas qhaway
* Yanaurqu
## Pukyukuna
* www.regioncajamarca.gob.pe (pdf)
## Hawa t'inkikuna
Altar (Chunta walla)

**Altar** nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Awrawa distritupi, Chuqlluqucha distritupipas, Wankawillka pruwinsyapipas, Ascensión distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.268 mitrum aswan hanaq.

## Iñi
* Wamanrasu
* Kunti Walla (Piruw)
## Pukyukuna
* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna
Wamanrasu

**Wamanrasu** (kastilla simipi: *Nevado Huamanrazo*) nisqaqa Antikunapi, Piruwllaqtapi, huk rit'i urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi, Wankawillka pruwinsyapipas, Wankawillka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.298 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna
Kalwaryu urqu (Wankawillka)

**Kalwaryu** (kastilla simipi: *Calvario*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk urqum.
Hawiña

**Hawiña** icha **Hawina** (kastilla simipi: *Jahuina / Jahuiña*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi, Waytara pruwinsyapipas, Pilpichaka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.288 mitrum aswan hanaq.
Erie qucha

**Erie qucha** (inlish simipi: *Lake Erie*) nisqaqa huk Kanada mama llaqtapi Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapiwan hatun qucham. 

## Kaypipas qhaway
* Hananqucha
* Michigan qucha
* Huron qucha
* Ontario qucha
Kunuqucha

**Kunuqucha** (urin runasimipi: *Q'uñiqucha*, kastilla simipi: *Laguna Conococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk qucham Anqash suyupi, Rikuway wamanipi, Qataq listritupi.

Sutin samun Kunununumanta, pisir *kunu* + qucha; mananachi q'uñiqa.

## Kaypipas qhaway
* Tuku rit'i urqu
* Saqtaq mayu

## Puykukuna
## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Qiruqucha

**Qiruqucha** (kastilla simipi: *Laguna Querococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Tikapampa distritupi.

## Pukyukuna

* peru.inka.free.fr (pdf), p. 116
## Hawa t'inkikuna
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Pallqarahu

**Pallqarahu** nisqaqa, Anqash rimaypi **Pallqarasu**, (kastilla qillqaypi *Palcaraju*) Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, Aqu distritupi, Waras pruwinsyapipas, Independencia distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.274 mitrum aswan hanaq (Chawpi Pallqarahu).

Pikchukuna:
* Anti Pallqarahu (6.180 m) 
* Kunti Pallqarahu (6.110 m) 
* Urin Pallqarahu (5.900 m) 

## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Chinchiy
* Ishinka
* Pisqu 
* Phaqcharahu
* Pukaranra
* Ranrapallqa
* Shaprarahu 
* Tullparahu / Wantuy
* Tuqllarahu
* Urus
* Qupa
* Waskaran
* Parun qucha
* Pallqaqucha 
* Waskaran mama llaqta parki 
* Waras llaqta:  25 km
* Waylas

## Pukyukuna

* www.allthemountains.com / Saywitu: Chinchiy, Ishinka, Qupa, Pallqarahu, Phaqcharahu, Pukaranra, Ranrapallqa, Tuqllarahu, Uqshapallqa
Pukaranra

**Pukaranra**, **Pukaranka** icha **Kuhup** nisqaqa Piruw llaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, San Miyil Aqu distritupi, Waras pruwinsyapipas, Independencia distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.156 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Chinchiy
* Ishinka
* Pallqarasu
* Phaqcharahu
* Pisqu 
* Ranrapallqa
* Shaprarahu 
* Tullparahu / Wantuy
* Tuqllarahu
* Urus
* Qupa
* Waskaran
* Parun qucha
* Llankanuku quchakuna
* Waskaran mama llaqta parki 
* Pallqaqucha 
* Waylas
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chinchiy, Ishinka, Qupa, Pallqarasu, Pukaranra, Ranrapallqa, Tuqllarahu, Uqshapallqa
Wisk'achani rit'i urqu (Qusqu)

**Wisk'achani** (kastilla qillqaypi *Vizcachani*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Markapata distritupi, Uqunqati distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.000 mitrum (16.405 ft) aswan hanaq.

## Pukyukuna

* Saywitu: Qispiqanchi pruwinsya
Ananiya

**Ananiya** icha **Hatun Ananiya** nisqaqa (kastilla simipi: *Ananea* icha *Ananea Grande*) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Piruw mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.853 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* La Rinconada
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu
Rurimachay

**Rurimachay** nisqaqa Antikunapi, Piruwpi huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.309 mitrum aswan hanaq.    

## Kaypipas qhaway
* Waskaran mamallaqta parki
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Antikuna ukumari

**Antikuna ukumari** icha **Allqa ukumari** *(Tremarctos ornatus)* nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpi, Winisuylapi) kawsaq ukumari rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Marakaypu qucha

**Marakaypu qucha**; (kastilla simipi: *Lago de Maracaibo*) nisqaqa huk Winisuyla mama llaqtapi hatun qucham.
Puerto Maldonado

**Puerto Maldonado**  nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Mayutata suyup uma llaqtanmi.

## Rikchakuna

File:Goldwäscher.jpg|Puerto Maldonado llaqta ñiqpi

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amarakaeri
* Amawaka runa
* Mayutata
* Sandoval qucha
* Tampupata mama llaqta risirwa

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
Muqiwa

**Muqiwa** (kastilla simipi: *Moquegua*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Muqiwa suyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ariqipa
* Taqna
## Willay pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Arapya siq'i llumpa

**Arapya siq'i llumpa** nisqaqa huk siq'i llumpam, Arapya simipi, pharsi simipi, urthu simipi, uyq'ur simipi llamk'achisqa.
Braille

**Braille**
* Louis Braille (* 4-I-1809 - † 6-I-1852),


Image:Braille A1.svg|A, 1
Image:Braille B2.svg|B, 2
Image:Braille C3.svg|C, 3
Image:Braille D4.svg|D, 4
Image:Braille E5.svg|E, 5
Image:Braille F6.svg|F, 6
Image:Braille G7.svg|G, 7
Image:Braille H8.svg|H, 8
Image:Braille I9.svg|I, 9
Image:Braille J0.svg|J, 0
Image:Braille K.svg|K
Image:Braille L.svg|L
Image:Braille M.svg|M
Image:Braille N.svg|N
Image:Braille O.svg|O
Image:Braille P.svg|P
Image:Braille Q.svg|Q
Image:Braille R.svg|R
Image:Braille S.svg|S
Image:Braille T.svg|T
Image:Braille U.svg|U
Image:Braille V.svg|V
Image:Braille W.svg|W
Image:Braille X.svg|X
Image:Braille Y.svg|Y
Image:Braille Z.svg|Z
Sarumilla mayu

**Sarumilla mayu** (kastilla simipi: *Zarumilla mayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Ikwadur mama llaqtapipas, Kuri markapi, huk mayum.
Yawari mayu

**Yawari mayu** (kastilla simipi: *Río Yavarí*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, Brasil mama llaqtapipas, huk mayum.
Mink'a

**Mink'a** icha **Minka** nisqaqa ima huk runakunapaq yanapaymi.

Mink'ataqa ayllu llaqtanchikkunapi sapsi ruranakunapim ruranchik, ahinataq ñanchaypi, sapsi wasichaypi, sapsi chakrakunapim kuskalla llamk'aspa. Kay hinam, Tawantinsuyupi hinam ñawpa pachamantañam ayninakuq kanchik.

## Kaypipas qhaway
*Ayni
*Ayllu llaqta
Tumpis mayu

**Tumpis mayu** icha **Puyanku** (Piruwpi kastilla simipi: *Río Tumbes*; Ikwadur: *Río Puyango*) nisqaqa huk 210 suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Ikwadur mama llaqtapipas, Loja markapi, Kuri markapipas. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka Puyanku mayuwan
Putumayu

**Putumayu**, inga kichwapi **Walsayaku**, Brasilpi **Içá** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Putumayo; Valsayacu* nisqapas) Brasilpi, Ikwadurpi (Sukumpiyu markapi), Kulumbyapi Piruwpipas, Luritu suyupi, huk mayum. Amarumayuman rin.

## Hawa t'inkikuna
Wallaqa mayu

**Wallaqa mayu** (kastilla simipi: *Río Huallaga*) nisqaqa Piruwpi huk mayum, Luritu suyupi, San Martin suyupi (Mariscal Cáceres pruwinsyapi), Wanuku suyupi, Pasqu suyupi. 

## Llaqtakuna
* Wanuku
* Tinku Mariya
* Yurimawas 
* Huwanhuy

## Rikchakuna

Image:Huallaga River.jpg|Wallaqa mayu
Rikcha:Huallaga Ferry.jpg|Wallaqa mayu


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Awariku mayu

**Awariku mayu** (kastilla simipi: *Río Aguarico*) nisqaqa Ikwadurpi huk mayum, Karchi markapi, Orellana markapi Sukumpiyu markapipas.
Rimaq mayu

**Rimaq mayu** (kastilla simipi: *Río Rímac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi huk mayum. Pukyunqa Paka rit'i urqupim, Paryaqaqa wallapi.


Rikcha:RImac3.JPG|Rimaq qhichwa
Rikcha:Lima Rimac Railroad tracks.jpg|Rimaq mayu, Limapi.
Rikcha:Rimac2.JPG|Rimaq mayu
Image:Lima Río Rímac Bridge.jpg| Rimaq mayu, Puente Piedrapi 


## Hawa t'inkikuna
Degussa

**Degussa GmbH** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.

18 ñiqin qhulla puquy killapi 1873 p'unchawpis kamasqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* BASF
* Bayer
Bayer

**Bayer AG** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Leverkusen llaqtapim, Alimanyapi.

1863 watapis kamasqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* BASF
* Degussa
Kumpaniya

**Wakinakuy**, **ruruchina tantanakuy**, **huñunakuy**, **waki**, **imrisa**, **hirma**, **kumpaniya**, **kurpurasyun** icha **kumpanya**qa (Kastilla simipi: *compañía*) musikuq, ruruchiq nisqa runakunap tantanakuynin icha wakinakuymi, umalli musikunapaq. 

Marsismu nisqakamaqa kapitalista nisqakunaqa chay ruruchinakunatas kaman llamk'aqkunap rurayninmanta qullqichakuspa qhapaqyanapaq.

Kunlumiranti = huch'uykunayuq kumpaniya

Kurpurasyun = kamachisqa wakinakuy

## Pukyukuna
Wacker Chemie

**Wacker Chemie AG** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa München llaqtapim, Alimanyapi.

1914 watapis kamasqa karqan.
Vestolit

**Vestolit GmbH** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Marl llaqtapim, Alimanyapi.

## Kaypipas qhaway
* PVC (*[[Polyvinylchlorid]]*)
Hoechst

**Hoechst AG** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam karqan. Uma tiyananqa Frankfurt am Main llaqtapim, Alimanyapi, karqan.

1951 watapis kamasqa karqan (*Farbwerke Hoechst AG*).

## Kaypipas qhaway
* Wacker Chemie
BASF

**BASF SE** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Ludwigshafen llaqtapim, Alimanyapi.

1865 watapis kamasqa karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Bayer
* Degussa
Stockhausen GmbH

**Stockhausen GmbH** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Krefeld llaqtapim, Alimanyapi.

1881 watapis kamasqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* Degussa
Henkel

**Henkel KGaA** nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.

1876 watapis kamasqa karqan.
DuPont

**DuPont** (**E. I. du Pont de Nemours and Company**)  nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Wilmington llaqtapim, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.

1802 watapis kamasqa karqan.
Dow Chemical

**Dow Chemical Company** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Midland (Michigan) llaqtapim, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.

1897 watapis kamasqa karqan.
ThyssenKrupp

**ThyssenKrupp AG ** nisqaqa huk aliman ruruchinam.

Uma tiyay: Essen, Duisburg, Düsseldorf (Alimanya).

1999 watapis kamasqa karqan.
Muyupampa (San Martin)

**Muyupampa** (kastilla simipi *Moyobamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Muyupampa pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Kaypipas qhaway
* Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Pasqu urqu

**Pasqu urqu** (kastilla simipi: *Cerro de Pasco*) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Pasqu suyup uma llaqtanmi.

Pasqu urquqa Lima llaqtamanta 295 km karum.

## Allpa saywachi
* Qucha: Patarqucha
* Urqu: Ulyanchin
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Musiku

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna

* Daniel Alcides Carrión

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
Chupikiña

**Chupikiña** (kastilla qillqaypi: *Chupiquiña*) nisqaqa Antikunapi, Barroso wallapi,  huk nina urqum, Chili mama llaqtapi, Arika Parinaqutapas suyupi (chawpin), Piruw mama llaqtapipas, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.789 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Barroso rit'i urqu
* Taqura nina urqu
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsya, Piruw
Dr. Oetker

**Dr. August Oetker KG** nisqaqa huk aliman ruruchinam. Uma tiyananqa Bielefeld llaqtapim, Alimanyapi.

1891 watapis kamasqa karqan.
Amarupa mayu

**Amaru mayu**  (Kastilla simipi: *Río Madre de Díos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Buliwya mama llaqtapipas huk 1.150 km suni mayum. Paqarin Pillqupata mayu Piñipiñi mayuwan tikuptin Q'usñipata hacha hachanpi, Pauqartanpu wamani, Qusqu suyupi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]** (Piruwpi): Wawaha-Sunini mamallaqta waricancha - Manu mamallaqta waricancha - Tanpupata mamallaqta churakusa

## Llaqtakuna
* Malyunatu Punkullku

## Rikchakuna

Rikcha:Rivers of Madre de Dios.png|Mayutata mayup purimuq mayunkuna (Piruwpi)
Rikcha:Río Madre de Dios Bolivia.png|Mayutata mayu, Pando suyupi, Buliwyapi
Rikcha:Madre de Dios, Schmetterlinge.jpg|Mayutata patapi pillpintukuna, Piruwpi


## Maskaypaq
* Enciclopedia temática del Perú de Tamayo Vargas
* Diccionario Quechua- español, Runa simi -español de Yaranga Valderrama 
* Qheswa-español- qheswa de Municipalidad del Qosqo.
* Pantasqa 'Diccionario quechua sureño'

## Kaypipas qhaway
* Hiyats mayu
* Inampari mayu
* Takwatimanu mayu

## Hawa t'inkikuna
Saqtaq mayu

**Santa mayu** (Kastilla simipi: *Río Santa*)  nisqaqa Piruwpi huk 347 km suni mayum, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Santa pruwinsyapi, Waras pruwinsyapi, Waylas pruwinsyapi, Qispi kay suyupipas, Waylas qhichwanta Pasiphiku mama quchaman puriq.

## Llaqtakuna
* 0 km Qunuqucha (4.050 m ü.NN)
*62 km Rikuway (3.400 m)
*88 km Waras (3.090 m)
*126 km Qarwas (2.650 m)
*153 km Yunkay (2.500 m)
*163 km Qaras (2.290 m)
*205 km Wallanka (1.820 m)
*215 km Yuramarka (1.420 m)
*343 km Santa (20 m)

## Kaypipas qhaway

* Patu Wayq'u
* Waylas

## Pukyukuna
* Instituto Nacional Geográfico
Beni mayu

**Beni mayu** nisqaqa Buliwyapi huk 1.600 km suni mayum. 

## Rikchakuna


File:Beni River, Rurrenabaque, Bolivia.jpg|Beni mayu, Rurrenabaque
File:San Buenaventura, Beni River, Bolivia.jpg|San Buenaventura


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mapuchi runa

**Mapuchi** runa (icha *arawkanu*) nisqaqa lliw mapudungun simita rimaq runakunam, Arhintina Chili suyuwan mama llaqtakunapi tiyaq.

Inkakunas Mapuchikunata *[[Awqa]]* icha *[[Purun]] awqa* nirqan, Inkap hayunkuna kaptinsi.

## Rikchakuna

Rikcha:Mujer Mapuche.jpg|Mapuchi warmi, 1890-chá watapi
Rikcha:Mapuche.jpg| Mapuchi Talcamanta
Awahun

**Awaruna** icha **Awahun** (awahun simipi: *Awajún*) nisqakunaqa Piruwpi,  Amarumayu suyupi, Kashamarka suyupi, Luritu suyupi, San Martin suyupipas tiyaq runa llaqtam, awahun simita rimaq.
## Tiyay
### Mayukuna
* Marañun mayu, Cenepa mayu, Chinchipi mayu, Nieva mayu, Mayu, Apaga mayu, Potro mayu, Uray Santiago mayu.
### Suyukuna

## Musiku
## Indihina tantanakuykuna
* CAH - *Consejo Aguaruna Huambisa*
* FECONADIC - *Federación de Comunidades Nativas del Distrito de Cahuapanas*
* FAD - *Federación de Comunidades Aguarunas del Río Dominguza*
* FECONARIN - *Federación de Comunidades Nativas Aguarunas del Río Nieva*
* IJUMBAU CHAPI SHIWAG - *Organización Aguaruna* IJUMBAU CHAPI SHIWAG
* OAAM - *Organización Aguaruna del Alto Mayo*
* OCCAAM - *Organización Central de Comunidades Nativas Aguarunas del Alto Marañón*
* ODECOFROC - *Organización Central de Desarrollo de las Comunida des Fronterizas del Cenepa*
* ONAPAA - *Organización Nativa Aguaruna de la Provincia Alto Amazonas*
* ORASI - *Organización Aguaruna de San Ignacio*
* ORIAM - *Organización Regional Indígena del Alto Mayo*

## Kaypipas qhaway
* Aymara runa
* Qhichwa runa
* Uru runa

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mississippi mayu

**Mississippi mayu** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk 6.270 km suni mayum. 
## Hatun purimuq mayukuna
* Big Black mayu Mississippi
* Yazoo mayu Mississippi
* Red River Louisiana
* White River Arkansas
* Arkansas mayu Arkansas
* Ohio mayu Kentucky
* Big Muddy mayu Illinois
* Kaskaskia mayu Illinois
* Missouri Missouri
* Illinois mayu Illinois
* Des Moines mayu Iowa
* Skunk mayu Iowa
* Rock River Illinois
* Maquoketa mayu Iowa
* Wisconsin mayu Wisconsin
* Chippewa Wisconsin
* St. Croix mayu Minnesota, Wisconsin
* Minnesota mayu Minnesota

## Hatun llaqtakuna

* Bemidji, Minnesota
* Little Falls, Minnesota
* Saint Cloud, Minnesota
* Minneapolis, Minnesota
* St. Paul, Minnesota
* Winona, Minnesota
* La Crosse, Wisconsin
* Dubuque, Iowa
* Bettendorf, Iowa
* Davenport, Iowa
* Rock Island, Illinois
* Moline, Illinois
* Burlington, Iowa
* Fort Madison, Iowa
* Keokuk, Iowa
* Quincy, Illinois
* Hannibal, Missouri
* St. Louis, Missouri
* Cape Girardeau, Missouri
* Cairo, Illinois
* New Madrid, Missouri
* Memphis, Tennessee
* Helena-West Helena, Arkansas
* Greenville, Mississippi
* Vicksburg, Mississippi
* Natchez, Mississippi
* Baton Rouge, Louisiana
* New Orleans, Louisiana
## Hawa t'inkikuna
Yangsi mayu

**Yangsi mayu** nisqaqa Asyapi huk 6.380 km suni mayum. 

## Llaqtakuna

* Panzhihua
* Yibin
* Luzhou
* Chongqing
* Yichang
* Jingzhou
* Shashi
* Shishou
* Yueyang
* Xianning
* Wuhan
* Ezhou
* Huangshi
* Huanggang
* Chaohu
* Chizhou
* Jiujiang
* Anqing
* Tongling
* Wuhu
* Hefei
* Chuzhou
* Maanshan
* Taizhou
* Yangzhou
* Zhenjiang
* Nanjing
* Nantong
* Shanghai
Suqratis

**Suqratis**qa (grigu simipi: Σωκράτης) (469 Kiristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi; 399 Kiristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Palatunpa yachachiqninsi.

Kaysi huk rimasqan: *Mana yachayniymantam yachani (οἴδα οὐκ εἰδώς).*

Suqratispa kawsasqanmantaqa, mana chiqan wañusqanmantapas Palatunsi willarqan.
Chawpikallki

**Chawpikallki** icha **Chawpi Kallki** (kastilla qillqaypi: *Chopicallqui*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi , Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi, Yunkay distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Shilla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.345 mitrum aswan hanaq.


Rikcha:Chopicalqui2013.jpg|lluq'imanta pañaman: Wantuy (Tullparahu), Waskaran, Chawpikallki rit'i urqukuna 
Rikcha:Huarazview.jpg|lluq'imanta pañaman: Wantuy, Waskaran, Chawpikallki (chawpi), Wallqan rit'i urqukuna, Waras llaqtamanta rikusqa
Rikcha:Climbing in Huarascaran.jpg| lluq'imanta pañaman: Waskaran, Wallqan, Chawpikallki rit'i urqukuna 


## Kaypipas qhaway
* Chaqllaku
* Chiqllarahu
* Tullparahu (Wantuy)
* Wallqan (Rahupakinan)
* Waskaran
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.montanasperuanas.com
Chakrarahu

**Chakrarahu**, **Chakra rahu**, **Chakra Rahu** (Chacrarraju), **Shaprarahu**, **Shapra rahu**, **Shapra Rahu** icha **Shaprarasu**  (*Shapraraju*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Yunkay distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.112 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna

Image:Paron Lake.jpg| Parun qucha Garcilaso rahuwan (chawpi); paña: Chakrarahu rit'i urqup kinraynin


## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu
* Chawpikallki
* Llankanuku quchakuna
* Pisqu
* Parun qucha
* Waskaran
* Wantuy
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna‎

## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chakrarahu
Tullparahu

**Tullparahu**, **Tullpa rahu**, **Tullpa Rahu**, **Tullparaju** (mawk'a sutin) icha **Wantuy** (kastilla simipi: *Huandoy*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, Waskaran mamallaqta parkipi, huk urqum, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritupi (Urin Tullparahu) Waylas pruwinsyapipas, Qaras distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.395 mitrum aswan hanaq.


Rikcha:Nevado Huandoy Sur.jpg|Urin Tullparahu, Yunkay pruwinsya, Yunkay distritu 


## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Chinchiy
* Ishinka
* Matarahu 
* Pallqarasu
* Phaqcharahu
* Pukaranra
* Qaras
* Ranrapallqa
* Shaprarahu 
* Tuqllarahu 
* Urus
* Qupa
* Waskaran
* Parun qucha
* Llankanuku quchakuna
* Waskaran mamallaqta wari kancha 
* Pallqaqucha 
* Waylas

## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna

* www.allthemountains.com / Saywitu: Wantuy / Tullparahu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Pukarahu

**Pukarahu**, **Kharwallun** icha **Santa Krus** (kastilla qillqaypi *Pucaraju, Caruayun, Santa Cruz, Pico de Waylas *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.259 mitrum aswan hanaq. 

Kanmi kimsa pikchu:
* Chinchay Santa Krus (*Santa Cruz Norte*): 5.800 m
* Hatunqucha rit'i urqu *(Atunqocha)* icha Ichik Santa Krus (*Santa Cruz Chico*): 5.829 m
* Pukarahu icha Urin Santa Krus (*Santa Cruz Sur*): 6.259 m

## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Kitarahu
* Millwaqucha
* Matarahu (Pisqu)
* Pukahirka 
* Pumapampa icha Wankarwas (*Huancarhuas*)
* Qaras
* Shaprarahu 
* Shuyturahu (Allpamayu)
* Tawllirahu
* Tullparahu
* Parun qucha
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Waylas pruwinsya
* Instituto Geográfico Nacional
Palatun

**Palatun**qa (Ilinika simipi: Πλάτων) (427 icha 428 Kiristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi; 347 Kiristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Sokratispa yachakuqninsi, Aristotelispataq yachachiqninsi.

Palatunqa Athinapi akadimiyap kamaqninsi karqan. *Runap nunan manam wañunchu* nispa nirqan. *Politiya (Πολιτεια)*, "Mama llaqta" nisqa qillqasqanpis mama llaqtapi runakunap kuska kawsayninmanta yuyaychakurqan. *Huklla, allinlla* nisqamantas qillqarqan.
Artisanrahu

**Artisanrahu** icha **Artisan Rahu** (kastilla qillqaypi *Artesonraju*) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Qaras distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5,999m (6,025 m)  mitrum aswan hanaq.
## Allpa saywachi
 

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
* Parun qucha

## Pukyukuna
* Instituto Nacional Geográfico
* Saywitu: Waylas pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
Pastururi

**Pastururi** (kastilla simipi: *Pastoruri*) nisqaqa huk urqum Piruwpi, Anqash suyupi, Waskaran mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.200  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kawllarahu
* Pongos
* Patuqucha
* Waylas qhichwa
## Pukyukuna
* Saywitu: Kawllarahu, Pachaqutu mayu, Callan mayu, Tuco rit'i urqu, Rarya rit'i urqu, Warapaska rit'i urqu, Pogos urqu, Pastururi urqu.
## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
Chankuwaña

**Chankuwaña** (kastilla simipi: *Chancohuañachico / Chancohuana / Chancoaña*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum, Wansu wallapi, Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi, Urupisa distritupi, Qusqu suyupipas, Chumpiwillka pruwinsyapi, Santu Tumas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.494 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna

* Saywitu
Tetón

**Tetón** (kastilla simipi: *Tetón*) nisqaqa Piruwpi, Apurimaq suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.300  mitrum aswan hanaq.
Aristutiris

**Aristutiris** icha **Aristotelis**qa (grigu simipi: Αριστοτέλης) (384 Kiristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kiristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Palatunpa yachakuqninsi.

342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.

335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. *[[Praktiku]]* nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. *Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi* nispa nirqan.

"Kawpaymanta" *(Πολιτικά - Politiká)* nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:
# Monarkhiya
# Aristokratiya
# Dimokratiya
# Okhlokratiya
# Oligarkhiya
# Tiraniya

Aristutirisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" *(Περὶ τα ζωα ιστοριαι)*, "Yurakunamanta" *(Περὶ φυτων)* nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.