open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ñusta

**Ñusta**qa kamachiqpa ayllunmanta warmip icha warmi kamachiqpa sutinmi. Qhari niraq simiqa awkim (latin simimanta *princeps*, qullana llaqtayuq niyta munan). Aswan achka kutipiqa, chay simiqa kamachikuqpa warminpaqmi, icha kamachiqpa ususinpaqpis. Pillu ñustaqa kanmanmi kamachiq chukunamanta saqinata chaskiq utaq saqinata chaskiqpa warmiqusanpis.

## Pukyukuna
Angelines Fernández

**María de los Ángeles Fernández Abad** sutiyuq warmiqa (30 ñiqin Inti raymi killa, 1924 watapi paqarisqa - 25 ñiqin Ayamarq'a killa, 1994 watapi wañusqa), tukri llamk'ayninpi **Angelines Fernández** sutiwan riqsisqa, huk Ispaña-Mishikumanta aranwaq warmim karqan, asipachikuqpis. Payqa aswan yuyarisqam Doña Clotilde "La Bruja del 71" nisqa sitcom *[[El Chavo del Ocho|El Chavo del Ochopi]]* pukllasqanrayku. Payqa Francop awqanpi ayqikuqmi karqan, Mishiku mama llaqtapi (Kuwa suyupi pisi pachalla kasqanmantapas) 1947 watamanta kawsaynin tukukunankama.

## Pukyukuna
Standoff 2

***Standoff 2*** nisqaqa huk yanqalla-pukllanapaq llikapi kuruwaqayana achka pukllaqpaq ñawpaq kaq runapi illapaq pukllam, Axleboltpa 2017 watapi Androidpaq,  2018 watapi iOSpaq 2020 watapi HarmonyOS yuyaysapa karuwaqayanapaqpis kacharimusqan.

## Pukyukuna
Dawid Jung

**Dawid Jung** (17 chakra yarisqa killapi 1980 watapi Kłecku llaqtapi) - Pulunya qillqaqmi, qamay, ñuqaqmi, rimaqmi, qatariqmi, waniraqmi, qullqanmi, huk maqqa munay yachaywanqiman, runasimi qallariwaqmi, waranqanmi, qhaway kulturalqaqa qillqanmi.

## Punchawpi
Jina Mahsa Amini nisqanqa. Muzeo de los órganos electrónicos polacos saqsaqmi sasaqmi, "Poetic Notebooks" nisqanqaqa willarqanmi. Watapi rimasqay, yachaywasqay, qhawaywasqay, maqqa munaywasqay, yachachiq kay, kultura taripasqaqa qillqayuq. Julio Słowacki Medalo (2009), Joven Arte Medalo (primer laureadoqa literatura rimaqmi Stanisław Barańczakmi saqsaqmi) (2014), Qni yachanaqaqa ñawpa sasaqmi (2014), Joven Periodistas Medalo (Polish Journalists Associationqa sasqayqa) (2016), Magellanu Medalo (2016), Bolesław Leśmian Medalo (2017), "Qhaway kulturalqaqa meritorio" willarqanmi (2018), Identidad literaria y históricaqaqa Medalo (2019), Joven Positivistamedalo (2019), "Mamayllapa tarpuylla munanchanmanta pachay" willarqanmi (2020), Santo Juan Pawl IIqaqa Wayra (2021), Polo Negro Cruzqaqa Mayor Sasaq (2021), Tayta Wayraqaqa ñawpa sumaqqa willarqanmi (2022), "Pisqo qillqanmanta meritorio" willarqanmi (2023), huk rikch'amanta.

Ñuqaqaqaqa 2023 qhawarayku Stowarzyszenia Pisarzy Polskich en Poznanumanta.

## Qillqasqankuna
* *312685 powodów* (2006)
* *Wierszopisowie Kłecka w latach 1590–1623. Przyczynki do historii kultury staropolskiej* (2012)
* *Gdańskie hymny Jakuba Gembickiego* (2014)
* *Poemat o mówieniu prawdy* (2014)
* *Glosy* (2017)
* *Polska, ulubiona masochistka Europy* (2017)
* *Karaoke* (2018)
* *Legendy królewskiego miasta. Z przekazów ustnych zebrał i opracował Dawid Jung* (2018)
* *#SPAM* (2020)
* *Ostatni rybałci polszczyzny. Poeci ludowi XIX wieku związani z Ełkiem* (2020)
* *To je wiôldżé. Antologia poetów kaszubskich okresu międzywojennego* (2020)
* *Legendy zamku ełckiego* (2021)
* *Szlak. Znani Nieznani* (2021)
* *Szczecińskie legendy* (2023)
The Finals

***The Finals***qa hamuq ñawpaq kaq runapi illapaqmi, Nexonpa uran ruruchin Embark Studiospa wiñarichisqan, kacharimusqanpis ima. Kay pukllaqa pukllaq huñukunawan pukllanpaq pukllaykunapim chawpichasqa kachkan, pampa muyuriq pachamanta thuñichikuq saywitikunapi, chaypim pukllaqkunata kallpanchanku chay k'uchi-kallpaysapa muyuriq pachawan allinninkupaq yallitakunankupaq. Ñawpaq kaq wichq'asqa beta 7–21 Pacha puquy killakama 2023 watapi, iskay kaq wichqasqa betataq 14–21 Inti raymi killakama ruwakurqa. Huk kichasqa beta ruwakuchkan 26 Pawqarwara killamanta 5 Ayarmarq'ay killakama.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Hayrampu

**Hayrampu** icha **Ayrampu**, ***Tunilla soehrensii*** (*Opuntia tilcarensis*) (Britton, Rosa ima) D. R. caza, Iliff ima kayqa huk muruyuq rikch'akuqmi, Cactaceae rikch'akuq aylluman kapuq.
Arwaku runa

**Arwaku** runakunaqa Kulunsuyumanta huk yuriqi runam. Paykunaqa Chipchan simi rimaq runakunam, Tayruna kawsay saphimanta miraqkunam, Kulunsuyup wasariyninpi Sierra Nevada de Santa Martapi huñusqa.

## Suti
Arwaku runakunaqa Aruwaku, Pintukwa, Pintuk, Pintukwa, Ika, Ijca, Ijka, Ika, Ike runakunawanpas riqsisqam.

## Pukyukuna
Session

**Session**qa huk chimpa patapata huk tukukuyninmanta wak tukukuyninkama khipu ukhullisqa chaylla qillqanakuy ruwachina, ruwaqpaq mana willayunalla, sutinnaq kaypi ima chawpinchasqa. Chayqa The Oxen Projectpa wiñarichisqanmi, mana qullqipaq Oxen Privacy Tech Foundationpa kamachisqan. Blockchain patapi ruwasqa mana chawpichasqa llikata llamk'achin, kachaypaq. Ruwaqkuna hukmanta hukman chaymanta huñu willakuykunata apachiyta atinku, mayqinkunachus willañiqikuna, kunka qillqakuna, rikch'akuna chaymanta kuyuq rikch'akuna ima kanman.

Sessionqa achka patapatakunapaq ruwanakuna qun, macOS, Windows, chaymanta Linux, chaymanta karuwaqyana rantikuqkuna iskaynin iOS chaymanta Androidpi tarikunku.

## Hawa T'inkikuna

* Tukri llikak'iti
* Github waqaychanawasi

## Pukyukuna
XAI

**X.AI Corp.**, **xAI** sutiwan llamk'an, kayqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunap qallariy ruruchinmi, kapchisqa yuyay (KY) llamk'aypampapi llamk'an, Pacha puquy killa, 2023 watapi Elon Muskpa paqarichisqan. Nisqa chayana munayninqa "pachantinpa chiqap kayninta hamut'aymi".

## Ruruchisqankuna
4 ñiqin Inti raymi killa, 2023 watapi, xAI Grok, kayqa huk KY rimanakuypunqu Twitterwan lliwchasqa, Premium+ qillqayukusqakunallaman (Piriminyun+) qusqa.

## Hawa t'inkikuna
Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Grok (rimanakuypunqu)

**Grok**qa rimanakuq mirachikuq kapchisqa yuyay rimanakuypunqu, xAIpa wiñarichisqan, hatun simi wallpamakuna (HSWkuna) patapi tiqsichasqa. Elon Muskpa qallarñawpariyninhinam OpenAIpa ChatGPTninpa wasariyninman chiqan kutichinanpaq wiñarichisqa karqan. Kay rimanakuypunquqa "huk asichikuyniyuq"-hina qhatirachasqa kachkan, Xman chiqan yaykuyniyuq ima (ñawpa Twitter).

## Hawa t'inkikuna
Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Ronqa pantanmi

Ronqa pantanmi 2021 watapi rurasqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu - Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq siq'isqa pilikulam . 22 ñiqin chakra yapuy killapi 2021 p'unchawpi 20th Century Studios rurasqanmi karqan, 20th Century Animation ñawpaq rurasqanmi karqan, The Walt Disney Company chay estudiota rantisqanmanta.  

## Rimanakuy
Barney sutiyoq 11 watayoq waynan reparan robot compañeron mana allintachu llank’ashasqanmanta, chaymi huk pachaman astakun, chaypin puriq, rimaq, digital nisqawan tupachisqa robotkunapas wawakunaq allin amigon kanku.
Sinqani

**Sinqani** icha **Sinkani**qa Puliwyamanta eau-de-vie icha brandy yuraq Muscat de Alejandría uwasmanta ch'usaqyachisqa. Puliwya suyupi hatun wayq'ukunallapi ruruchisqa, suyup destilada nacional nunan, patrimonio cultural patapi qhawasqa.
Flask

**Flask**qa huk t'una web pawallamk’ana, Pythonpi qillqasqa. T'unapawallamk'anahinam p'atachasqa kachkan, mana huk kaq ruwallakuna utaq ñawiriywasikuna mañakusqanrayku.

## Pukyukuna
Spring Framework

**Spring Framework**qa Java patapatapaq ruwachina pawallamk'anam, kamachiypa tikraynin winana. Pawallamk'anap ukhun ruwachinakuna mayqin Java ruwachinawanpas llamk'achiy atikun, ichaqa mast'ariykuna kanku web ruwachinakuna ruwanapaq Java EE (Enterprise Edition) patapata patapi.

## Pukyukuna
Vue.js

**Vue.js**qa huk kicha-pukyu wallpama–rikuna–rikunawallpama ñawpaq tukukuy JavaScript ñawiriywasim, ruwaq chawpin-uyakunata, single-page ruwachinakuna ima ruwachanapaq. Evan Youpa kamasqanmi, paywan, wakin kawsaqlla sunqu huñupi kaqkunawanpis uywarichisqa.

## Pukyukuna
React

**React**qa (**React.js** icha **ReactJS** sutiwanpis riqsisqa) huk qhispi, kicha-pukyu ima ñawpanpa tukukuynin JavaScript ñawiriywasi ruwaq chawpin uyakuna ruwachanapaq nipayakunapi. Metawan (ñawpa Facebook) sapallan wiñarichiqkunap, kumpañiyakunap ayllunwan uywarikusqa.

## Tiqsisqa llamkachiynin
Kay qhatiqqa huk t'unqiraq rikuchina React webpaq llamk'achiyta, JSX, JavaScriptpi ima qillqasqa.
```javascript
import React from 'react';
import ReactDOM from 'react-dom/client';

/** Huk willakunata rikuchiq ch'uwa nipaya */
const Napay = () => {
  return (
    <div className="yaw-tiqsimuyu">
      <h1>Yaw, tiqsimuyu!</h1>
    </div>
  );
};

/** Qullana app nipaya */
const App = () => {
  return <Napay />;
};

/** Reactqa HTML uyawpi saphiman (root) rikch'a-yallichisqa */
const root = ReactDOM.createRoot(document.getElementById('root'));
root.render(<App />);
```
HTML qillqa willakuy patapi hap'ipakuspa.
```html
<!DOCTYPE html>
<html lang="en">
<head>
  <meta charset="utf-8" />
  <title>React App</title>
</head>
<body>
  <noscript>You need to enable JavaScript to run this app.</noscript>
  <div id="root"></div>
</body>
</html>
```
Napaypa puriyninqa Reactpa rakYaw, tiqsimuyu"ta rikuchiq.

Web wamp'uqpi rikuchisqa kaqtinqa, lluqsisqan huk rikch'a yallichiy kanqa:
```html
<div class="yaw-tiqsimuyu">
  <h1>Yaw, tiqsimuyu!</h1>
</div>
```


## Pukyukuna
FaceTime

**FaceTime**qa huk kapuqniyuq karu rikch'a karurimanay ruruchisqan Apple Inc.pa wiñarichisqan, FaceTimeqa kuskallamk'akuq iOS apaychana llamk'anakunapi iOS 4 chaymata qhipa kaqpi Mac antañiqiqkuna Mac OS X 10.6.6 chaymanta qhipa kaqpi puriqkunapi tarikun.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webuyaw
Google Assistant

**Google Assistan**t icha **Google Yanapaysiq**qa huk sirma yanapaysiq software ruwachina Googlepa wiñarichisqan chaymanta ñawpaqta apaychanakunapi chaymanta wasi kikillanmanta llamk'aqman tukuchiy lisupitipukunapi tarikun. Kapchisqa yuyaypi hap'ipakuspa, The Google Assistant iskay ñan rimanakuykunapi ruwayta atin, mana kumpañiyap ñawpaq sirma yanapaysiqninhinachu, Google Now.

## Pukyukuna
Willay kamayuq

**Willay kamayuq**, **Yurnalyaq runa** icha **Piryurista**qa *(periodista)* willanakuy chawpinpaq - willay p'anqapaq, ankichiypaq, karurikunapaq - willay kamayuypi llamk'aq runam, willaykunata mast'ariq, puruhisyunmi.

* Willay p'anqa (Karma qillqa, Qillqasqa rapra)( Quya rapra) (Diario, Periódico)
* Ankichiy (Wayrasimi) Radio (medio de comunicación)

## Huk shimikuna
* **Maqtsiy**' (difundir, propagar, propalar)
* **Ñawpanchu tapuy** ( entrevistar)
* **Ishkaq rimay** (dialogar)
* **Qillqa ñupuy** ( imprimir)
* **Sas willakuq** ( titular)
* **Willana** ( noticia)

## Kaypipas qhaway
* Willa 

## Hawa t'inkikuna

* Periodistas, Periodismo y Medios de Comunicación en Internet. Pressnet: Portal especializado. Directorio Mundial
* Red Social para Periodistas
* Federación de Internacional de Periodistas (FIP/IFJ)
* Federación de Sindicatos de Periodistas de España (FeSP)
* Foro de Organizaciones de Periodistas (España)
* Todo sobre periodistas y periodismo
* Premios Pulitzer de periodismo
* Asociación de Periodistas de Información Ambiental
* Asociación de Prensa Juvenil
* Asociación Nacional de Periodistas de las Administraciones Públicas
* Sindicato de Periodistas de Andalucía
* Asociación española de Prensa Deportiva
* Perfil Ocupacional: Periodista
* Reportajes de interés
* [Sitio de la organización [Reporteros Sin Fronteras]]
The Verge

***The Verge***qa huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta allwiya kamay willaycha web k'itim, Vox Mediapa llamk'achisqan, willakuykunata, ruwanakuna willakuykunata, pusaq qillqakunata, ruru qhawaykunata, rantiqpaq illari willakuykunata, podcastkunatapis lluqsichin.

## Pukyukuna
Celia (sirma yanapaysiq)

**Celia**qa huk kapchisqa yuyay sirma yanapaysiq Huaweipa wiñarichisqa qhipa HarmonyOS, Android patapi ima ruwasqa EMUI karurimanakunapaq chaymanta mana Google Serviceskunayuqpaq, huk Google Yanapaysiq ima. 

## Pukyukuna
Bixby

**Bixby**qa (Kurya simipi: 빅스비) Samsung Electronicspa wiñarichisqan sirma yanapaysiqmi. Imaymana Samsung irpariyuq aparatukunapi purin, ñawpaqtaqa apaykachanakunapi ichataq wakin khutuchiqkunapipis. Bixbyqa 2017 watapi qallarirqan, S Voice yanapaysiqpa rantinpi.

## Pukyukuna
ITunes

**iTunes**qa huk Apple Inc.pa wiñarichisqan llamp'ukaq wakichim, chawpin pukllachiq, chawpin ñawiriywasihina, apaychana listusitiw kamachiy llamk'ay yanapakuqhina, chaymanta iTunes Storepaq rantikuq apphina llamk'aq.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Tencent QQ

**Tencent QQ** (Chunsuyu simipi: 腾讯QQ), **QQ** sutiyuqpis, chaylla qillqanakuyapaq llamp'ukaq qarana, web yaykunapis, Chunsuyup qallwaya kamay kumpanñiya Tencentpa wiñarichisqanmi. QQqa qaranakunata qun mayqinkunachus llikapi qutukawsay pukllakunata, taki, rantiy, microblogging, kuyuq walthakuna, chaymanta qutu chaymanta kunkawan rimanakuy software qun. 2023 watapi marsu killakama,  sapa killa 597 hunu t'inkikamuq QQ yupanayuq karqan.

## Hawa t'inkikuna

* QQ tukri webk'iti

## Pukyukuna
ICloud

**iCloud**qa huk Apple Inc.pa wiñarichisqan phuyu qaranam, 2 uktuwri killa, 2011 watapi qallarisqa, iCloud ruwaqkunata atichin willayta hallch'ayta chaymanta t'inkiyta lispusitiwkunapura, chaymanta Apple Mail, Apple Calendar, Apple Photos, Apple Notes, tinkuqmasikuna, mat'inakuna, willaku-hallch'akuna, chaymanta willañiqikuna, huk ruwaqkunawan yanapanakunaykipaq, chaymanta kapuqninkunata qhatipanapaq Find My kaqnintakama. Kayqa iOS, iPadOS, watchOS, tvOS, chaymanta macOSpi ruwasqa kachkan chaymanta yapamanta huk pisi web chawpin uyawan chaymanta Windows ruwachinawan yaykuyta atikun.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Janeth Bonilla

**Erlinda Janeth Bonilla Andrade**'qa (Qutakachi, 1995), Ikuador'pa Kichwa Utawalu indihina agronomista ingeniristami kan. Peru'paq Ikuador'paq Globant Awards'pa Estrella Naciente suñayta chaskikurqa. 

## Kawsay Yachay
Ikuador'pi Universidad Técnica del Norte hatun yachana wasipi Agronomista Ingeniriyata yachakushqa, shinallataq agrorista pekurista rakipi, kunakuqshina llamkakushqa.

Imantag'pi shuklla yachachiqmi kashqa, chaypi 60 yachaqaqkunatam yachachirqa, wamramanta pasña-maqtakama, yupay yachayta, phisikata, kimikatapash allillatami yachakunkapaq.  EmpoEducate Fountation'pipash llamkashqa. 
Kichwa Institute of Science of Technology'pa (KISTH) qallarichiqmi kashqapas, kaytaq rural ayllukunapi sasachakuykunanta paskananta yanapakunmi. Shinallataq, mushuq yuyaykunata kallpachanmi, indihina kitikunamanta wawakunata STEAM projektukunapi yaykuchinanpaq.

Pablo VI'pa IV Programa de liderazgo Iberoamericano'npi (Iberuamerika Pusachina Prugrama) minkakuqmi kashqapash.

2003 watapi, Banco Pichincha'pa "shamuqpachapaq pushaqnin"shina riqsichishqapash.

## Philosophiya
Indihina wamra-warmikunatapas kallpachananta hamurpakunmi; yachayman, llamkayman, hamutayman, sinsiapa tekniapa yupaypa hanaq yachaymanninpash paqta yaykuna harkakuykunata atipakunankupaq.

## Kallpachishqa Prujiktukuna
* *Warmi Stem*: Indihina wawakuna sinsiata, teknologiyata, ingeniriyata, yupay yachaytapash allillata yachanankapaq.

* *RunaSpace*: Kayqa shuk prujiktumi kan, kaypi payqa biophisistawan, kimistawan, hampi yachaqwanpash llamkakushqa, mikroyura semi-idrophonista sistemata paqarichinapaq, ispatiu unaypaq mikunata qunapaq. Prujiktuqa NASA'pa Deep Space Food Challenge'npi minkakushqa, Awqakuq'ta riqsinapaq.

Iskaynin Kichwa Institute of Science of Technology KISTH'pa prujiktunmi kakunku.

## Suñaykuna
2022 watapi UK'pi Manchester'pa One Young World'ninpi Ikuador'pa ayllunpa inwahada umanmi kashqa.

Women that Build Awards'paq Rising Star katiguriyapi sutichashqa, STEAM industriapi yachayninta qallariq -kallpakushqa yachayniyuq- warmikunashina hatun impaktuyuqpash. 

## Pukyu
Javier Milei

**Javier Gerardo Milei** icha **Hapyir Miliy**qa (22 ñiqin Chakra yapuy killa,1970 watapi paqarisqa) huk Arhintinamanta kawpaq, qullqi musiykamayuq, qillqaqpas, Arhintinap akllasqa umalliqninmi. Manaraq kawpayman yaykuspaqa Mileiqa qullqi musiykamayuqhinamanta aswan riqsisqa karqan, qullqi musikuy yachaymanta, kawpaymanta ima achka qillqa mayt'ukunata qillqaqhinaqa, sapaq kawpaq hamawt'ayninraykupis.
Gemini

**Gemini**qa huk Google DeepMindpa wiñarichisqan achka wallpamayuq hatun simi wallpama ayllum, LaMDApa, PaLM 2pa ima qhatiqninhinam llamk'achkan. Gemini Ultramanta, Gemini Promanta, Gemini Nanomanta ima ruwasqa, 6 ñiqin Qhapaq raymi killa, 2023 watapi willasqa karqan, OpenAIpa GPT-4pa atillchanhina sayamusqa.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llikak'iti
Quora

**Quora**qa huk qutu kawsay tapuy-kutipay web k'itim, llikapi yachay qhatupis Mountain View, California llaqtapi umalliq wasiyuq. 25 ñiqin qhapaq raymi killa, 2009 watapi kamasqa karqan, 21 ñiqin qhapaq raymi killa, 2010 watapitaq lliw runakunaman riqsichisqa karqan Ruwaqkuna yanapanakunkuman tapuykunata allichaspa chaymanta huk llamk'aqkuna apachisqa kutipaykunamanta rimaspa. 2020 watapiqa kay webk'itiman sapa killapi 300 hunu ruwaqqa yaykuykachamurqanku.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Tuqi

**Tuqi**qa (tuqi rimaqa tokimanta hamun Mapuchi simipiqa *[[ayri]]* icha ayri *apaq niyta munan*) Mapuchi runap (Chili suyumanta, Arhintinamanta yuriqi runa) awqanakuypachallapi akllasqakunaman umalliq kananpaq huk qusqan umallina sutim.

## Pukyukuna
Pulutinu

**Pulutinu**qa (Ilinika simipi: πλωτίνος; Latin simipi: *plotinus* ; 205-270) huk helenista ilinikasuyumanta hamawt'a, *Enneadspa qillqaqninmi karqan* (*ἐνεάάες* ; latin simipi: Enneades) Musuq palatunismup kamaqninpis, chay qhatinapiqa Numenius de Apamea, Porfirio, Iamblichus, Proclus nisqakunapas lliwchirqanmi. Ihiptupi paqarirqan, Alejandría llaqtapitaq yachaqarqan, Amonio Saccas (payqa Aristutiriswan Palatunwan hukllanachiyta munarqan) yachakuqmi karqan. Tukuyninpiqa Ruma llaqtapi tiyaykurqan.

## Pukyukuna
Find My

**Find My**qa huk kapuqqi yupipay qarana ruwasqa Apple Inc. kaqmanta chaymanta ruwaqkunata atichin maypi iOS, iPadOS, macOS, watchOS dispositivokuna, AirPods, AirTags chaymanta huk yupay yanapasqa kimsa kaqmanta yanapakuykuna huk tinkisqa iCloud yupaywan. Ruwaqkuna GPS maypi kasqankuta wakkunaman Apple dispositivokunawan qunakunkuman chaymanta wakkuna maypi kasqankuta qhawayta atinku mayqinkunachus maypi kasqankuta qunakunankupaq akllanku. Find My iOS 13 kaqwan kuska lluqsirqa 19 ñiqin tarpuy killapi 2019 watapi, ñawpaq Find My iPhone (Mac computadorakunapi Find My Mac sutiwan riqsisqa) chaymanta Find My Friends kaqpa ruwayninkunata hukllachasqa. watchOS kaqpi, Find My kimsa wak ruwanakunapi t'aqasqa kachkan: **Dispositivokuna tariy**, **Runakuna tariy** chaymanta **imakuna tariy**.

## Sapanchasqa willakuykunamanta llakikuy
Find My, chaymanta ñawpaqnin Find My Friends kaqpas, sapalla willaymanta sasachakuykunata hatarichisqa, huk ruwaqpa chiqan maypi kasqan qatiymanta, mana ruwaqkunaman willasqa kaptinku qatipasqa kasqankumanta. Askha hark'ay ruwanakuna huk llamk'achiq maypi kasqankuta akllasqanku runakunallawan willayta atirqanku chaymanta mayk'aqllapas permisota wañuchirqanku. "Amigokuna" yaykuy mañakuyninkuta chaskisqa ruwaqkunallata qatiyta atirqanku. Ruwaqqa mayk'aqllapas yaykuymanta hurquyta atinman utaq qatiyta huk pachallapaq ruwayta atinman.

Item qatiy riqsichiyqa aswanta wakinmanta llakikuyta hatarichin, manchakuywan kay dispositivo llamk'achiy atikunman piqpa maypi kayninta qatiypaq mana yachayninwan huk AirTag kaqwan kaqninkuna ukhupi churaspa. Apple chaymanta willakuykunata riqsichisqa mayqinkunachus huk ruwaqta willanku sichus huk mana riqsisqa dispositivo qatisqa kachkanku huk hark'ayta dispositivota stalking kaqpaq llamk'achiyta munaspa.

## Pukyukuna
Lunku

**Lunku** icha **lonkgo**qa (Qhichwa simipitaq > niyta munan) achka Mapuchi ayllup umalliqninmi kaq. Kayqa yaqa sapa kutinpiqa ülmenkunallapuni karqanku, lofpi aswan qhapaq runakuna kanku. Awqanakuypachapiqa imaymana pampa rewe utaq aswan hatun ayllarewekunap lunkukunan kollag utaq kawpay rimanawasipi huñunakunku, hinaspam huk tuqita akllanku awqayllikunata maqanakuypi umallinankupaq.

## Pukyukuna
Guido Lombardi

**Guido Paolo Lombardi Almonacín** (Limaq, 1966) Hampikamayuq antropólogo nisqa. Tarisqa kiti Petroglifos de Huaycán. hinallataq imaymana yurakuna *Peperomia dolabriformis var. lombardii* nisqamanta willasqa Guillermo Pino. Yachachiqmi Universidad Peruana Cayetano Heredia. 

Dr. Uriel García Cácereswan kuska chaypi Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú tomografía nisqamanta yachay maskay tullupi isótopo estable nisqa anlisis ñawpa runapa puchunkunapi.

2023 watapi sitwa killapi, Jaime Maussan wan Ricardo Quebrada paykunaqa iskay momificasqa extraterrestre ayakunatan presentarqanku México suyupa Congreso nisqa ñawpaqninpi. Hinaspapas, Guido Lombardi nisqa chay huch’uy momia nisqakuna nisqa estructurakuna huñusqa kasqanmanta.

## Qillqakuna
### Yachaymanta qillqasqakuna
* Lombardi, G., Buitron, Valladolid. 2023. *The Handling of the Remains of the Ancestors in Peru*.
* Lombardi, G. 2016. *Mummies and Teaching: Where do we Stand?*. ​doi 10.15406/frcij.2016.02.00072
* Lombardi, G., Wann, S., Ojeda, B. 2015. *The Tres Ventanas Mummies of Peru*. *The Anatomical Record Advances in Integrative Anatomy and Evolutionary Biology* 298(6):1026-35. doi 10.1002/ar.23137
* Lombardi, G., Thomas, G., Allam, A. 2015. *Response to: Low 25-Hydroxyvitamin D Concentrations May Explain Atherosclerosis in Ancient and Modern Humans*. doi 10.1016/j.gheart.2014.12.014
* Lombardi, G., Cox, S., Sutherland, L. 2014. *Funerary Artifacts, Social Status, and Atherosclerosis in Ancient Peruvian Mummy Bundles*. Global Heart 9(2):219–228. doi 10.1016/j.gheart.2014.04.004

### Eponimo sutiyuq
* *Peperomia dolabriformis var. lombardii* Pino

## Pukyukuna
Lafkenche runa

**Lafkenche** icha **Lapkinchi runa**qa (Maputhunkun simipi: *ḻafkeṉ* "lamarqucha", *chewan* "runa"; *ḻafkeṉche*, "lamarqucha runa" icha "Qunti runa») Mapuchi runakunap huknin huñunkunam, kunan pachataq Cañetewan Toltén mayuwan chawpipi quchapatanpi kawsanku, Lleulleu quchapi, Tirúa, Puerto Saavedra, Puerto Domínguez, Huapi wat'apipas tiyaqkunata riqsichispa. Ñawpaqqa allpanpiqa Biobío mayuwan Corral quchawan chawpipi kaq quchapatankunam karqan. Paykunaqa kastilla simita, mapudungun simitapas rimanku, aswantaqa artesanal challwakuymanmi churakunku. Ñawpaqmanta pacha wamp'unkuqa monoxil nisqa canoa nisqa, chay llaqtapi wampo nisqa sutiwan riqsisqa.

## Pukyukuna
Ñawpa Inlis simi

**Ñawpa Inlis** icha **Anlusaksun simi**qa Inlis simip ñawpaq qillqasqa rikch'ayninmi, Inlispampa mamallaqtapi, hurin, anti ima Iskuthallp'ap, chawpi wiñay qallariypi rimasqa. Kayqa wiñarqan 5 kaq pachakwatap chawpinpi anlusaksun llaqtayuq runakunap Hatun Pritañaman apamusqan simikunamanta, ñawpaq ñawpaq Inlis qillqa kapchiy llamk'aykunataq 7 kaq pachakwatap chawpinmantam. 1066 watapi Nurmanu atipaymanta qhipaman, Inlis simip rantinpi, huk pacha, Anlu-Nurmanu (Pharansis simip ayllun) nisqawan, hatun runakunap rimayninhina. Kayqa ñawpa Inlis pachap tukukuyninhinam qhawasqa, kay pachakunapi Inlis simiqa ancha Anlu-nurmanuwan kallpachasqa karqan, huk phasimanmi wiñarqan, kunan Inlispampapi Chawpi Inlis simiwan, Iskuthallp'api ñawpaq Iskut runawan.
Kawiri

**Kawiri**qa (Qusqu llaqtapi, XVI pachakwata qallariyninpi, 1536 watapi paqarisqa, Pedro Pizarro qillqaqpa ñisqanmanhina) qhapaq inkam, awqaq runam ima karqan, Saksay waman awqanakuypi awqanakurqa, wakmanta atipay awqanakuypi Manqu Inkap pusasqan karqan. Kastilla mitmachaqkuna, paykunaman sayaqnintin ima harkaykusqa pukarata wisq'aykusqankuta rikuspa, Saksay wamanpa pirqa patanmantapachas phawaykurqan mana sirpakakunapaq, q'ara awqaqkunawan sumaq awqanakuyninmanta riqsisqa karqan.

## Suti
Kurunistakuna paytaqa Qhispi T’itu, T’itu Kusi Wallpa sutichanku, wakin Kulla wakkunataq Suriwaman, sutinqa manaraqmi yachakunchu.
Pablo Zarate Willka

**Pawllu Sarati Willka** icha **Pablo Zarate Willca** (Sika Sika ruwinsiya ; XIX pacha – Ururu, Pulipya; 1905), *Sarati Willka*wan icha *"manchachikuq Willka" sutiwan a*swan riqsisqa, Puliwya mamallaqtap inrihina umalliqnin, umalliqninpas karqan, Puliwya Awqaq Sunturpi awqaq pusaqhina yachachispa, coronel nisqa gradomanpas chayarqan. Payqa conservador nisqa kamachiypa awqanpi inrihinakunap hatariyninpa umalliqninmi karqan.

## Pukyukuna
Station F

**Station F** nisqaqa qallariykunapaq negocio incubadora nisqa, Paris llaqtap 13 kaq distritonpi tarikun. Tiksimuyuntinpi aswan hatun qallariy wasi hinam riqsisqa.

Ñawpaq ferrocarril mercancías depósito nisqapi tarikuq, ñawpaq la Halle Freyssinet sutiwan riqsisqa (chayraykum "F" nisqa Station F). Kay 34.000 m2 (370.000 sq ft) wasiqa 2017 watapi junio killapi Emmanuel Macron umalliqwan formalmente kicharisqa karqa, chaymanta 1.000 qallariy empresakunapaq chaymanta qallariy etapa empresakunapaq oficina alojamientota qun chaymanta empresa sociokunapaq Facebook, Microsoft chaymanta Naver hina.

Estación F nisqaqa achka yanapanakuyniyuqmi, qallariy programakunapaq, empresariokunaman dirigisqa. Sociokuna Google, Ubisoft chaymanta Zendesk kanku.

Campusqa imaymana yachaywasikunap yanapaqninmi, ahinataq HEC Paris, aswan allin Europapi negocio yachaywasi.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna
* Station F
Kallwarinu

**Kallwarinu** icha **Kallphuruni**qa (Mapuchi simimanta *Kalwarëngo*, Mapuchi simimanta *Kallfürüngi,* Kastilla simipi: Galvarino) (wañusqa s. 30 ñiqin inti raymi killa, 1557 watapi) Arawku awqanakuy qallarinninpi yaqa tukuy unayninpi sumaq riqsisqa mapuchi awqayllim karqan. 

Payqa pachak pichqa chunka mapuchekunawan kuska maqanakuspa hap'isqa karqan, Lagunillas maqanakuypi kamachiq García Hurtado de Mendozawan. Insuwriksiyun nisqamanta muchuchiy hinaqa, wakin kay p'iñaskunatan huchachasqaku paña makinkuta, siminkuta kuchunankupaq, wakinkunataq Kallwarinuhina iskaynin makinkuta khuchusqaku. Chaymantataq Kallwarinuta, wakinkunatapas kacharirqanku, wakin mapuchikunapaq yachachikuyhina, willakuyhina ima. Mendozaqa kacharqanmi wamink'a Kallphulikanman willananpaq, hayk’a kasqanmanta, allin kayninmantawan, chay runakunaq hallp’anman yapamanta haykumusqankuta, payta manchinanpaq, wak llamk'asqa ruwanakunapuranmanta, chhaynapi mana maqanakuyman hamuspa chaskikachikunanpaq.

## Pukyukuna
Amuwru qhapaq marka

**Amuwru** icha **Amuwri**qa (Sumiryu simipi: 𒈥𒌅𒆠 *MAR.TU <sup>KI</sup>*; Akkathiyu simipi: 𒈬𒌨𒊏 *Amûrra*, 𒈬𒊑 *Amuri*, 𒄯𒊑 *Amurri*) huk Amuwrita qhapaq marka utaq llaqtam karqan, s. 2000 wata Kiristup ñawpan pacha, kunan pachapitaqqa chay chincha Lipanunta, chincha-qunti Siryata ima hap’iq suyupi.

## Pukyukuna
Kasimiru

**Kasimiru**qa Puluña suyumanta hamuq qhari sutim, kaytaq Qhichwa simipi wak rikch'aynin, kay wak rikch'ayninqa Kastilla simimanta Qhichwa simiman yaykumurqa.

## Wak nirayninkuna

### Wak simikunapi waknirayninkuna
Crusader Kings III

***Crusader Kings*** **III**qa huk hatun allin qhawariy rulis kuyuq rikch'a pukllam, Chawpi wiñaypi churasqa, Paradox Development Studiop wiñarichisqan, Paradox Interactivepa lluqsichisqanpis *Crusader Kings* (2004), *Crusader Kings II* (2012) nisqap ima qhatiqninhinam. Kay pukllaqa PCpi 1 ñiqin Tarpuy killa, 2020 watapi lluqsirqan, Xbox Series X/Spi, PlayStation 5pipis 29 ñiqin Ayamarq'a killa, 2022 watapi.

## Pukyukuna
Helmut Rahn

**Helmut Rahn** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Essen llaqtapi -  paqarisqa Essen llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Hawa t'inkikuna
Thinis

**Thinis**, **tennis** icha **pampa thinis**qa iskay pukllaqwan pukllana (sapa sapa) icha iskay iskay (sapa pukllaq huñupi iskay pukllaqwan pukllana) kurku kallpachaymi.

## Pukyukuna
Wasawasi mayu

**Wasawasi mayu** (kastilla simipi: *Río Huasahuasi*), nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk mayum, Sunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, Wasawasi distritupi.

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sora

**Sora**qa qillqamanta wiryuman tukuchiq hinanam, Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunapi kaq runap ruwasqan yuyay (AI) nisqa mask'ay tantanakuy OpenAI. Wiryukunata ruwayta atin willakuq tapuykuna kaqpi chaymanta kunan kaq wiryukunata ñawpaqman utaq qhipaman pachapi mast'ariyta atin. 2024, Pawqar waray killakamaqa manaraqmi lluqsisqachu, manaraqmi lliw runakunapaqchu.

## Pukyukuna
Killa maskanapaq yuyaysapa allpaman chayaq

**Chayqa Japón Aeroespacial Exploración Agencia** (JAXA) nisqap killaman chayaq misionninmi. Chay antawapa lluqsiyninqa 2017 watapi 2021 watapi yuyaykusqa karqan, ichataq kayqa 2023 watakamam qhipaman churasqa karqan SLIMpa ridesharing misionnin tardasqanrayku, chaymi Misión de Imagen y Espectroscopia de Rayos X (XRISM) nisqa. Allintam qallarirqan 6 ñiqin tarpuy killapi 2023 watapi 23:42 UTC (7 ñiqin tarpuy killapi 08:42 JST). 25 ñiqin disimri killapi 2023 p'unchawpi Killa muyuriqpi muyuriqman yaykurqan, 19 ñiqin kantaray killapi 2024 watapi 15:20 UTC p'unchawpi allpaman chayarqan. Chhaynapin Japón nacionqa phisqa kaq nacion kapurqan killapi.

SLIM misionqa Japón suyupa ñawpaq killaman chayananpaq misionmi, chaymi killa hawapi allinta hinaspa chiqap aterrizajekunata qawachiyta munan. Killaman antawa uraykamuptinqa, uya riqsiy tecnología nisqawanmi killa cráteres nisqakunata riqsinqa, chaymantam maypi kasqankuta riqsinqa, Selene killa orbitador misión nisqapa huñusqan qawariy willakuykunata servichikuspa. SLIMqa llampu aterrizaje ruwayta munan, 100 m (330 ft) nisqakama chiqan kayninwan.

SLIMqa allintam qallarirqa °E) nisqawan huk pisi kallpayuq takyasqa kayninpa linderonta chimpaspa pista hina.
Apple Vision Pro

**Apple Vision Pro**qa huk chhaqrusqa sullull kay umachurakuna Apple Inc.pa wiñarichisqanmi, 5 ñiqin qhapaq raymi killa, 2023 watapi willasqa, Applepa tiqsimuyuntinpi paqarichiqkunap huñunakuyninpi, ñawpaq kamachiykunaqa 19 ñiqin kantaray killa, 2024 watapi qallarirqan, rurutaq 2 ñiqin pawqar waray killa, 2024 watapi Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunapi qallarirqan. Tiqsimuyuntinpi qallarichinapaqqa manaraqmi wakichinasqachu kachkan. Chayqa Applepa ñawpaq musuq hatun rurukunap t'aqanmi, 2015 watapi Apple Watchpa lluqsisqanmanta pacha.

## Pukyukuna
P. Ramlee

**P. Ramlee** sutiyuq runaqa, huk . llaqtayuq aranwaypi, kuyu walltaypi, ñawikaruypipas aranway pukllaqmi qarqan. 

Taytan: Teuku Nyak Puteh Teuku Karim, Maman: Che Mah Hussein.

## Suñaykuna
*
## Hawa t'inkikuna
Hiro Matsushita

**Hiro Matsushita** ( paqarisqa 13 ñiqin ayamarq'a killapi 1961 Nishinomiya - ), huk   Japón nacionmanta negociante, ñawpaq carrerapi chofer. Payqa Kōnosuke Matsushita sutiyuq runap willkanmi, Panasonic nisqap kamaqnin. 1989 watapi Matsushita qa Toyota Atlantic Championship (Pacífico) nisqapi atiparqan, ñawpaq kaq, sapallan Nihun mama llaqtapi chayta ruwaq. Hinallataqmi ñawpaq Nihunmanta Indy 500 nisqapi kallpaq karqan. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* IMBD
Taddeo Passini

**Taddeo Passini** sutiwan riqsisqa **Padre Tadeo Pasini** (* 22 ñiqin ayriway killapi 1952 watapi paqarisqa​ Gromo, Italya llaqtapi - 4 ñiqin anta situwa killapi 2020 watapi wañusqa Bergamo llaqtapi) karqan a tayta cura Italiamanta. Payqa misionero karqan.

Parroquia San Andrés tayta Taddeopa qusqan suti, nisqapi sayarichisqa karqan 25 ñiqin inti raymi killapi 1992 watapi. Payqa Huaycán llaqtapa kamaqninmi, allin ruwaqmi.

## Riqsiy
*Tadeo Pasini nisqa pukllana wasi​
*Chaninchay Tadeo Pasini

## Pukyukuna
Ivirgarzama mayu

**Ivirgarzama mayu** (kastilla simipi: *Río Ivirgarzama*) nisqaqa huk 102 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi.
Taramayu

**Tarma mayu**, **Tarma**, **Tarama**, **Tarmayu**, **Taramayu**, **Tara mayu**, **Taruma** icha **Tarmamayu** (kastilla simipi: *Río Tarma*), nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rikch'aq pruwinsyapi , Junín suyupi . Hatun mayukunaqa Río Collana, Río Huantay mayukunam, Tarma llaqtap chawpinpi Palca distritumanta wicharin, Carpapata, Huasahuasi mayukuna, huch'uy afluentekuna ima hukllawakun. Hinallataqmi mama quchamanta 4.400 mitru hanaqpi tarikun. hinaspapas Chanchamayo, Tulumayo mayukunaman hukllawakuptin Perené mayupa hukninmi.

## Etimología nisqamanta
Es hamun quechua simimanta *Tarma mayo*, *Taramayo*, *Tarama*, *Taruma* o *Tarumayu*: Tara niyta munan planta o sacha y Mayu o Mayo significa mayu, en pisi simikuna Tarakunawan muyurisqa mayu utaq tara tara mayu pasasqan mayu niyta munan.

## Ñawpa pacha
* Tarma mayu:
:* Paqarisqa: Francisco Otero avenidapi, Malecón Gálvezpi, Tarma llaqtapi paqarisqa
:* Largo: ND
:* Hatun afluentekuna: Distritu ukhupiqa Yanango mayu, Huacará mayu, Oxabamba mayu, Huasahuasi mayu, Carpapata mayu, huch’uy afluentekuna ima kan.
:* Importante llaqtakuna: Tarma, Acobamba, Palca, Huasahuasi y San Ramón.
:* Tukuchin: Jirón Cáceres llaqtapi San Ramón llaqtapi puriyniyki tukuchiy.

## Hawa t'inkikuna

## Qillqa pukyukuna
Bactrocera melanogaster

***Bactrocera melanogaster*** nisqaqa huk palamam (Insecta). *[[Bactrocera]] [[rikch'ana]]*manta, Tephritidae rikch'aq ayllumanta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqimantam kan.

## Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.

## Pukyukuna
Gianna Camacho

Gianna Camacho sutiyuq warmiqa (* 28 ñiqin pawqar waray killapi 1987 watapi paqarisqa) Piruw mama llaqtayuq aktrismi , LGBTIQ ayllupaq hayñikuna amachaqmi.

Escuela Bauzate y Mesa nisqapi periodismo nisqamanta yachaqarqan. Mi Vida Trans nisqapiqa, trans warmi kayninwan tupaq experiencianmantam qillqan. COVID-19 Perú suyuman chayamuptin, trans runakunawan rimarirqa hinaspa willakurqa gobiernopa mana allin ruwasqanmanta. Payqa Des-tapadas, La transfobia no da risa nisqa pisi peliculakunapim llamkarqa.
Zoho Corporation

**Zoho Corporation**qa Inriyamanta achka kawsayllaqtachasqa qallwaya kumpañiyam, antañiqichaq softwarekunata, webpi tiqsichasqa wakinapaq ruwallakunata ruwaq. Zoho Office Suite Internetpi llamk'aywasi q'ipi quywan aswan riqsisqam.

## Pukyukuna
Thinking

**Thinking** harawi qillqasqa by Walter D. Wintle, harawiq ima kawsarqan to pachak wata 19 chaymanta 20.

## Pukyukuna
Arc (web wamp'uq)

**Arc**qa The Browser Companyp wiñarichisqan yanqalla software web wamp'uqmi, Josh Miller, Hursh Agrawalwan kamasqanku qallariy kumpañiyam. 19 ñiqin, Ayriway killa, 2022 watapi wisq'asqa beta mallina ruwasqa kaptin lluqsirqan. Arcqa macOSpi, iOSpi, Microsoft Windowspi ima llamk'anapaqmi kachkan.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti
Linspire

**Linspire**qa (ñawpaqta **Lindows** sutiwan riqsisqa) qhatunapaq llamk'achiy llikacham, Debian patapi, Ubuntu patapi ima tiqsichasqa, kunantaq PC/OpenSystems LLCp kapuyninmi. Kayqa 2001 watamanta 2008 watakama Linspire, Inc. impirisaptam karqan, chaymantataq Xandroswan 2008 watamanta 2017 watakama karqan.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
GPT-4o

**GPT-4o**qa (GPT-4 omni) achka simiyuq, achka-wallpamayuq mirachikuq ña yachachisqa wakmantukuchiqmi, OpenAIpa yachachisqan. OpenAIpa CTO Mira Muratip willasqanmi karqan, kawsaq rikuchiypi 13 ñiqin Qhulla puquy killa, 2024 watapi, chay p'unchawllapitaqmi kacharimurqanku.

GPT-4oqa llapa ruwaqkunapaq yanqallam. APIninqa ñawpa GPT-4 Turbomanta iskay pachatawan aswan utqan chanta chaytaq kuskan chaninllapi kachkanmi.

## Pukyukuna
Ñuwli suyu

**Ñuwli suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Región del Ñuble*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Chillán llaqtam.

Ñubli suyupiqa Ñuwli mayum, chay mayumanta suyu sutinchasqam.
Diguillín pruwinsya

**Diguillín** (Kastilla simipi: *Provincia de Diguillín*) nisqaqa Ñuwli suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam.

## Hawa t'inkikuna
Cámara digital nisqa

**Kamara digital** nisqaqa fotokunata videokunatapas electrónico nisqawan hap'iq aparatom. Mana ñawpaq cámaras nisqakuna hinachu, fotográfica película nisqawan siq'ikunata waqaychanku, digital cámaras nisqakunaqa sensores electrónicos nisqawan, digital waqaychay nisqawan ima, siq'ikunata grabanankupaq, waqaychanankupaq ima.

Cámaras digitales nisqakunaqa fotografía nisqatam tikrarunku, chaylla siq'ikunata qhawayta saqispa, peliculata wiñachiyta manaña munaspa, chaymanta hatun flexibilidad nisqatapas, edición nisqatapas quspa, formato digital nisqaman gracias nispa.
Hugging Face

**Hugging Face, Inc.** nisqaqa Musuq York Llaqtapi tiqsisqa Ransiya-Amirikamanta Qallwa yachaqaywan ruwachinakunata ruwachanapaq antañiqichay ruwallakunata wiñarichiq kumpañiyam. Kayqa purum simi thatkichay aplikasyunkunapaq wakman-tukuchiqkuna ñawiriywasinrayku aswan riqsisqam, ruwaqkunata qallwa yachaqay wallpamakunata, willaku tantachakunata ima llikapi rikuchiysiywan yanapaq latahurmanrayku ima chaymanta chay llamk'asqankuta yachachinankupaq ima.

### Hawa t'inkikuna

* Uhisyal webk'iti

## Pukyukuna
Aquapet

**Aquapets** kamachiq, electronic kuyuchiykunapas kunanmi, Estados Unidos llaqtapi 2004 watapi pachakunata kay Wild Planet maqan ruran. Huk kunanmi, yaku waman ch'illachasqa huch'uy ima kuyuchiy, kunanqa huk ura mich'iq, mikrófono, parlanteqa micuchkan, runa hinasqa kunanqa kay Aquapets huk sonidota quyllurmi warmiy, warmikunapa mask'anqa. Kanqa watakunapi, huk rikch'ata, sonidotapas, takiykunapas mask'anqa. Kanqa watakunapim, huk kuyuchiykunapim, huk takiykunapas masqa huk kachkananmi, kunanqa huk llaqta mikupas wark'ani.

## Willarina
Manuel Medrano

**Manuel Medrano** (Los Angeles, 1996) Yupay yachay Hukllachasqa Amirika Suyukuna. Yachakuy Yupay yachay in Harvard Yachay Suntur. Yachakuy Khipu q'aytu.

## Maytu
* *Quipus: Mil años de historia anudada en los Andes y su futuro digital*. 2021. Planeta. ISBN 978-612-319-671-4

## Chaninchay
* Detur Book Prize. Harvard Yachay Suntur
* John Harvard Scholar
* Marshall Scholarship

## Referencias
Basilio Awki

**Pawllu Pasilyu Awki Waytalla** (Incaraq kay, Kankallu Pampa, 18 ñiqin, pawqar waray killa, 1750 watapi - Wamanqa, pawqar waray killa, 1822 watapi), **Basilio Awki** sutiwan aswan riqsisqa , huk Muruchuku umalliq, awqayphuru, Piruwpa qhispikuyninmanta martiryu ima karqan. Piruwpi ñawpaq qhispichiq Muruchuku kawallupi puriq runakunap umalliqninhina qhawasqa, Piruwpa hurin urqukunapi awqaykachaqkunata kamarirqan, achka kutitaq Riypa awqaqninkunata atiparqan, 1814 watapi Kuskup hatariyninta yanapaspa, chaymantataq apu José nisqap kacharichiq kallpankunata de San Martín, 1820 watamanta 1822 watakama. Huk awqanakuy ayqiq willasqa, hap’isqa hinaspa illap'asqa, warminwan, wawankunawan, willkankunawan kuska. Payqa Kankalllu llaqtap hatun awqayphurunmi, mana chanin kaywan, sarunchakuywan maqanakuypa siq'inmi.

## Pukyukuna
Yatsiri runa

**Yatsiri**, **Yitsiri**hinatapis qillqakun (Kurthi simipi: ئێزیدی, *Êzidî*hina Rumanutukuchisqa), Kay runakunaqa kurthu simi rimaq Inruqamyaq   iñiq qutum, Kurthusuyupi yuriqi, Qunti Asyapi huk suyu, Iraq, Sirya, Turkiya, Iranpa wakin rak'inkunata hap'in.

## Pukyukuna
Thurusi runa

**Thurusi runakuna** (Arapsuyu simipi: دَرْزِيّ, *darzī* icha  *durzī*, -kuna , *durūz*), **al-Muwaḥḥidūn** kikinkunata sutichakunku (kikin niynin: 'huk wak'allapi iñiqkuna' icha 'hukllachaqkuna'), huk Qunti Asyamanta Arapsuyu runa, Arapsuyu simita rimaq ukhulli willay ayllumama-iñiy qutum.

## Pukyukuna
Wak'a iñiy

**Wak'a iñiy, wak'a yuyay, wak'a much'ay, wak'a yupaychay, wak'a hayninqay** icha **wak'ay**qa (Kastilla simipi: Huaccanismo, 'Wak'anismo', Inlis simipi: Wak'anism) Apu Qun Illa Tiqsi Wiraquchaq pacha yachachiq pacha kamaqpi, apukunapi, illapi, wak'api, kamaqipi, kawsaypi, kallpapi, wankapi, willkapi, nunapi, inqipi, sami icha atawpi, pachamamapi, pachayayapi, haynipi, ch'allaypi ima iñiymi.

**Wak'akamayuq**

## Pachakuna
Hawa pacha -

Hanan pacha -

Kay, kunan, tinkuy pacha -

UKhu pacha -

## Wak'akuna

## Apukuna
Apu Imaymana Wiraquchaq -

Mama Hallp'a

Mama qucha

Pacha kamaq

Illapa 

Qun

Mama Killa

Inti

Supay

Apu katakil

Saramama

Papamama

Uchumama

Kukamama

Challwamama

Kinwamama

### Urqu Apukuna
Apu Awsanqati

Apu P'utuqsi

Apu Machu pikchu

Apu Wayna pikchu

Apu Waskaran

Apu Pichincha

Apu Kutupaksi

## Qhapaq ñan

## Hamawt'akuna
Thunupa

## Manqus wasikuna
Quri kacha

### Usnukuna
Awqay pata -

## Yanantin, masintin ima

## Watuy
Django (web pawallamk'ana)

**Django**qa (wakin kutipiqa **django**hina istilisasqa) huk yanqallapaq, kicha pukyu ima, Python patapi tiqsisqa web pawallamk'ana, web qaraqpi puriq. Kayqa wallpama–palantilla–rikunakuna (Inlis simipi model–template–views MTV) wasimusikap awariyninta qhatipanmi. Kayqa Django Software Foundationwan (DSF) uywarisqa kachkan, huk mana qullqipaqchu ruwaq 501(c)(3) HAMpi kamasqa kikillanmanta llamk'aq tantanakuymi.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Uhisyal llikak'iti
Make Mine Music

Make Mine Music (inlish simipi: **Make Mine Music**, kastilla simipi: **Música maestro**) nisqaqa 1946 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Jack Kinney, Clyde Geronimi, Hamilton Luske, Joshua Meador, Robert Cormackmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Natan Levy

**Natan Levy**qa (30 ñiqin tarpuy killa, 1991 watapi paqarisqa) Israyilmanta puruhisyunniyuq chhaqrusqa takanakuy wallpaqmi, Ultimate Fighting Championshippa (UFC) chhalla llasay rak'inpi yallinakuq.

## Pukyukuna
Apa

**Q'illay apa, apaykachaq, purina/purichina, awtu,** **hallp'a wamp'u** icha **apa**qa kikillanmanta aysakunapaq ruwasqa antaqallwam, aswantaqa runakunata, q'ipikunata icha iskaynintintapas apanapaq. Antawakunaqa qallakuna, iskaymuyukuna, mutur antawakuna (mutur phirunkukuna, antawakuna, chaqna antawa, rampana antawakuna, purinapaq iskutir), q'illayñanpi puriq antawakuna (antakhurukuna, Taramkuna), yakupi puriq wamp'ukuna (hatun wamp'ukuna, wamp'ukuna, yaku ukhupi kuyuq antachallwakuna), hallp'ayakupi puriq wamp'ukuna (phillinku-phillwisqa puriq wamp'ukuna, lusq'aywamp'u), wayra wamp'ukuna (antanka, antachikaru, ayrustatu), hanan pacha wamp'ukuna.
Gabriel Boric

**Qaprill** icha **Gabriel Boric Font''qa**'' (11 ñiqin Pawqar waray killa, 1986 watapi paqarisqa) Chilisuyumanta kawpaq, 11 ñiqin Ayamarq'a killa, 2022 watapi Chilisuyu mama llaqtap kamachiq apunmi karqan. Ñawpataqa iskay tawa watapaqmi Luputarukuna kawpay rimanawasinpi liputaru karqan.

## Pukyukuna
Benjamin Netanyahu

**Pinhamin** **Nitinyahu** > icha **Benjamin Netanyahu**qa (Iwiriyu simipi: בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ; y. 21 ñiqin Chakra yapuy killa, 1949 wata, Tel Avivpi paqarisqa) Israyilmanta kawpaq, 2022 watamanta pacha Israyilpa qullana minisrunmi kachkan, ñawpaqta 1996 watamanta - 1999 watakamapurapi, 2009 watamanta -2021 watakamapurapipis chayllapitaq llamk'arqa. Payqa Likud partirup umalliqninmi. Netanyahuqa Israyilpa kasqanmanta aswan unayta kaq qullana minisru kachkan, llapantinpiqa 16 watamanta kuraqtapunim kachkan.
## Pukyukuna
Nicolás Maduro

**Nikulas Maruru** icha **Nicolás Maduro Moros**qa (23 ñiqin inti raymi killa, 1962 watapi paqarisqa) Winisuylamanta kawpaq, 2013 watamanta pacha Winisuyla mama llaqtap kamachiq apunmi kachkan.
Kustantinupla

**Kustantinupla**qa (Latinu simipi: *Constantinopolis*, Ilinu simipi: Κωνσταντινούπολις) Kiristumanta 330 wata qhipamanta pacha chay kasqan qillqakuna Pisantinu qhapaq suyu sutichasankukama Rumanu qhapaq suyupta uma llaqtan​ karqan. Kustantinupla llaqtaqa Pusphuru mayupim karqan, Palkanuwan Huch'uy Asyawan chawpinkuprurapi kaq k'akllu larq'anchu.

## Pukyukuna
Daniel Noboa

**Linyil Nupwa** icha **Daniel Roy Gilchrist Noboa Azín**qa (30 ñiqin Inti raymi killa, 1987 watapi paqarisqa) huk Ikwathurmanta kawpaq, qhatuqruna ima, kunan pacha 23 ñiqin Inti raymi killapi 2023 watapi Ikwathurp 48 ñiqin kamachiq apunmi. 35 watayuq kachkaspa kamachiyta qallarispa, mama llaqtap willayninpi iskay ñiqin aswan wayna kamachiq apum, Juan José Floresmanta aswan wayna akllasqa.

## Pukyukuna
Tel Aviv

**Tel Aviv-Yafo** llaqta (Iwriyu simipi: תֵּל אָבִיב-יָפוֹ, Rumanuyachisqa: *Tēl ʾĀvīv-Yāfō*; Arapisuyu simipi: تَلّ أَبِيب – يَافَا, Rumanuyachisqa: *Tall ʾAbīb-Yāfā*) nisqaqa Israyilpi huk munisipyu, ñaqa sapa kutita **Tel Aviv** nispalla sutichasqa. Israyilpa iskay ñiqin hatun llaqtanmi, hatun qhatuy, qullqi apana, kamaychalli, kawsay saphi pachapis. Kayqa Hallp'apura hatun qucha mama quchap inti lluqsimuy waqtapim kachkan.
Gustavo Petro

**Khustaw Pitru** icha **Gustavo Francisco Petro Urrego**qa (19 ñiqin Ayriway killa, 1960 watapipaqarisqa) Kulunsuyumanta kawpaq, ñawpaqta mana takya awqanakuq runa karqan, 2022 watamanta pacha Kulunsuyup 34 ñiqin kamachiq apunmi, kunantaq. Takyachiy/Arichiy/t'uqyachiy, ch'allay kaptin, Kulunsuyup kasqanmanta qhipa qhipaq kaqninpi ñawpaq kaq lluq'i rikra kamachiq apum lluqsirqan.

## Pukyukuna
Rclone

**Rclone**qa kicha pukyu, achka khichusqayuq, kamachi siq'icha kumputarura wakichim, phuyupi chaymanta wak hatun unayaynin waqaychaypi winasqata kamachinapaq ichataq hukmanta wakman apachinapaq. Atiyninkunaqa kuskallayachiy, hukmanta wakman apachiy, khipu ukhulliy, cache (mana sut'ichasqa yuyana), union, ñit'iyachiy, wallpariy ima kanku. Rclone web k'itiqa yananayniyuq qhipa tukuykunata S3ta, Google Driveta ima winasqa sinru-qillqasqa kachkan. 

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Startpage.com

**Startpage**qa Nirlanrispampamanta mask'ana kuyuchiq kumpaniyam kachkan, sapallapaqchiyta sapaqchaq ruwayninhinata riqsichin. Web kit'i qhatuywillan chaymanta ruwaqkunaman Google Mask'ay ruwaykunata tarichiysin chaymanta ruwaqkunap pakasqa willayta waqaychan mana sapallap willata ichataq mask'ana willakuta hallch'aspa chaymanta tukuy yupipaqta hurqhuspa.

## Pukyukuna
Vodafone

**Vodafone Group Plc**qa Hukllachasqa Qhapaq Markamanta achka kawsaymarkachasqa karuwillanakuy kumpaniyam. Kaypa kamayuq qillqapusqa llamk'aywasinpis, tiqsimuyuntinpi umalliq wasinqa Newbury (Berkshire, Inlispampa) mamallaqtapin kachkan. Aswantaqa Asya, Aphrika, Iwrupa, Usyaña hallp'a pachakunapi yananakunata llamk'achin.

## Pukyukuna
Searx

**Searx**qa (**searX**hina istilisasqa) huk qhispi, kicha pukyu mask'anapurayuq kuyuchiqmi, GNU Affero General Public License 3 kaq wakniraqpi tarikun, llamk'achiqninkunap sapallapaqchachiyninta waqaychaypaq. Kaypaq, Searx mana ruwaqkunap IP tiyapuyninta ichaq hallch'asqa mask'ayninkuta mask'ana kuyuchiqkunawan qunakunchu maymantachus ruwasqakunata huñun. Mask'ana kuyuchiqkunap qarasqa qhatipaq kukis nisqakunanta harkasqa kanku, ruwaqpa runa chirunninta kamaypi lluqsiqninkunata waknachiyta harkan.

## Pukyukuna
Inditex

**Industria de Diseño Textil, SA**, **Inditex** qallariy k'utusutinwan aswan riqsisqa, Ispañamanta achka kawsaymarkachasqa away makikamay, rak'ichiy ima kumpaniyam. Sabón Kamaykachay Pampapi umalliq wasiyuqmi, Arteijo (La Coruña), Ispaña.

## [[Irpari|Inditexpa Irpanan]]
Zara, Zara Home, Massimo Dutti, Pull & Bear, Bershka, Oysho, Lefties, Stradivarius ima.

## Pukyukuna
Apple Music

**Apple Music**qa uyarina, kuyuq rikch'a ima purichiy yananam, Apple Inc.pa winyarichisqan, Ruwaqkunaqa munasqanku takikunata akllayta atinku lispusiwninkuman purichinankupaq mañasqankumanhina, ichataq kunan kaq takiy listakunata uyariyta atinku.
Perl

**Perl**qa hana-pata, tukuy ima-ruwanapaq, simi yachapusqa, linamiku wakichi simim. Perlqa mana  huk uhisyal huñusqa suti kamachisqa kaptinpis, imaymana tukiriy huñusqa sutiwan sutichasqa kachkan, chaymanta "Inlis simipi: Practical Extraction and Reporting Language, Ruwapayllapaq Hurqhuy, Willay Simi ima".

## Pukyukuna
Android 15

**Android 15**qa Anruyit nisqa apaychana llamk'achiy sistimap hamuq qullana lluqsichimuyninmi. Ñawpaqñiqnin kamaykachaq ñawpaqta rikuchiyqa Hatun puquy killa, 2024 watapim lluqsimurqan.

## Pukyukuna
TempleOS

**TempleOS**qa (ñawpaqta **J Operating System** sutiwan, **LoseThos** sutiwan, **SparrowOS** sutiwan ima riqsisqam karqan) Apuyaya simi qillqamayt'upi-yuyanchasqa (Pipliya) chhalla llamk'achiy sistima, chay Pipliyapi Yuspa nisqanta nisqa Kimsa kaq Yus Wasi kananpaq ch'antasqa. Kaytaqa Hukllachasqa suyukunamanta wakichiq Terry A. Davis kamarqan, paymi achka utiq unquy ipisuryuta kamaykuspa sapallan chunka watapurapi wiñarichirqan, chaymanta payqa Yusmanta apu-mast'ara kasqanmanta willarqan.

## Pallqasqakuna, hawa t'inkikuna ima

* ZealOS — Zeal Operating System nisqaqa 64 bit Temple Operating System nisqap musuqchasqa pallqanmi.  
* TinkerOS
* Santuario

## Pukyukuna
HMD Global

**Human Mobile Devices** (**HMD**), **HMD Global** nisqa Hinishallp'amanta apaychana tilihunukunata makikamaqmi. Kay kumpaniyaqa silular qhatunayuqmi, chaytam Nokia Corporation Microsoftwan 2014 watapi rantichirqa, chaymanta 2016 watapi wakmanta rantichikurqa.
Nubia Technology

**Nubia Technology**qa Chinusuyumanta yuyaysapa tilihunu makikamaykachaqmi, Shenzhen, Guangdong llaqtapi qullana wasiyuq. 2012 watapi ZTE paqarpa kapuqinhina takyachisqa, 2015 watapitaq kikillanmanta llamk'akapuq kumpiyaman tukurqan.

## Ruruchisqakuna

### Yuyaysapa Tilihunu

### RedMagic uraq-irpa
Infinix Mobile

**Infinix Mobile**qa yuyaysapa tilihuna kumpaniyam, Chinusuyupi umalliq wasiyuq, 2013 watapi Transsion Holdings nisqap kamasqan. Kaypata aparatunkuqa achka mamallaqtakunapim makikamakun.

## Pukyukuna
ZTE

**ZTE Corporation**qa Chinusuyumanta tumpa mamallaqtapta qhallwallakamay  kumpaniya kapuqisqanmi, karuwillanakuypi aswan yachayniyuq. 1985 watapi kamasqa, ZTEqa Hong Kongpi, Shenzhen Qullqa chhalaypi ima suti qillqasqa kachkan.
Tecno Mobile

**Tecno Mobile**qa Chhinsuyumanta apaychana tilihunu makikamaqmi, Shenzhen, Chinnsuyupi. 2006 watapi takyachisqa kachkan. Transsion Holdingspa uraq kumapiyanmi.

## Pukyukuna
Devin AI

**Devin AI**qa kikillanmanta llamk'aq runap kaqchisqan yuyay yanapaysiq ruwallam, Cognition Labspa kamasqan.