open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CA San Lorenzo de Almagro

**CA San Lorenzo de Almagro (Club Atlético San Lorenzo de Almagro)**  nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi. Buenos Aires wamani.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Bajo Flores, Buenos Aires wamani.

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **[[Huk Divisyun (Arhintina)]] (15)**: Arhintina kampiunatu 1923, Arhintina kampiunatu 1924, Arhintina kampiunatu 1927, Arhintina kampiunatu 1933, Arhintina kampiunatu 1936, Turnyu 1946, Turnyu 1959, Metropolitano 1968, Metropolitano 1972, Arhintina kampiunatu 1972, Arhintina kampiunatu 1974, P'uchukay 1995, P'uchukay 2001, P'uchukay 2007, P'uchukay 2013.

### Mamallaqtapura kupakuna
* **[[Awya Yala Libertadores Kupa]] (1)**: 2014.
* **[[Mercosur Kupa]] (1)**: 2001.
* **[[Urin Awya Yala Kupa]] (1)**: 2002.

## Piluta hayt'aqkuna
* Héctor Veira
* José Cardozo
* Oscar Ruggeri
* Luis Monti

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)
* Marcelo Tinelli

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web sitel
Racing Club

**Racing Club de Avellaneda** nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Avellaneda, Buenos Aires wamani.

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **[[Huk Divisyun (Arhintina)]] (16)**: Arhintina kampiunatu 1913, Arhintina kampiunatu 1914, Arhintina kampiunatu 1915, Arhintina kampiunatu 1916, Arhintina kampiunatu 1917, Arhintina kampiunatu 1918, Arhintina kampiunatu 1919, Arhintina kampiunatu 1921, Arhintina kampiunatu 1925, Arhintina kampiunatu 1949,  Arhintina kampiunatu 1950, Arhintina kampiunatu 1951, Arhintina kampiunatu 1958,Arhintina kampiunatu 1961, Arhintina kampiunatu 1966, Kichay 2001

### Mamallaqtapura kupakuna
* **[[Allpa pachapura Kupa]] (1)**: 1967.
* **[[Awya Yala Libertadores Kupa]] (1)**: 1967
* **[[Urin Awya Yala Superkupa]] (1)**: 1988

## Piluta hayt'aqkuna
* Tucho Méndez
* César Luis Menotti
* Roberto Perfumo
* Carlos Galván
* Ubaldo Fillol

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web sitel
Tomás Unger

**Tomas Unger** sutiyuq runaqa  (1930 watapi paqarisqa Kraków llaqtapi, Pulunya llaqtahuñupi - )  huk Piruwpi yachaq runa, Limaqpi tiyan. Payqam yachay mast'ariq.

## Kawsay qillqa
*Yayan: Gerardo
* Maman : Dorotea Golsztyn
* Kallpachaq maman: Portland Yachaywasi suntur, Oregonpi Huñu Kasqankunapi;
* Huñikay: Pirqakamariq; wasikamayuq.
* Yachay pata: *Un campamento minero* ( Qhuya puquy tanpuna)(1953)
## Ruwanakuna
* 1960 watakama karqan wasikamayuq.
* Chaymanta, *Impresit del Paífico*pa pusaqnin.
* Puriqkamaypa llapan pusaqnin.
* Yachachisa  * Transporte urbano* ( Marka apaykachana)yachay apaqta.

## Qillqanqankuna
** Petróleo: hora cero* (1963) ('Copé: chusaq phani)
**Crónicas Miraflorinas* ( 1964) ('Wayta qhaway willanakuna')
* *El secreto del tren eléctrico* (  'Pinchikillasqa qillay tinkullpapa pakay simin')
## T'inkakuna
* World Population Council pinita (Jakarta, 1987)
**Cinpec*pa pininta (Kulumwyapi, 1989)
* Pini: Centro superior de investigación científica de España (1993).

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ch'usaq cheqa

**Ch'usaq cheqa**qam huk ima wakichasa.

Kachun huk  *wakcha* yupa (primo) *pallwasa*  *tawak'a*pas (cuadrado perfecto), chaynuw kaptin *lloq'e* yupam (número negativo). ¿Kay nisqa cheqaku (cierto) icha q'ollmaku (falso)? Manan *aykhu*chu (absurdo). *Wakcha*, *tawak'a*, *lloq'e yupa* 'iskaymanpa yupa'kunapi (enteros) kan.Manan tarikanchu huk shuqan wakcha tawak'a nisqa manam atinchu lloq'e yupa kanmanchu. Chaykunatam nikan *ch'usaq cheqa*.Chayqam cheqa , manam atinchu ichiyta.
Juan de Espinoza Medrano

**Juan de Espinoza Medrano** ( 1629 ? watapi paqarisqa; wañusqa 1688 watapi) Karqan iñiy mast'aq (sacerdote) y simikapchiq.

## Kawsay qillqa
* Niyan Kalkawaso llaqtapi,  Antapanpa wamanipi, Apurimaq suyupi paqarisqa. 
*Sutiyan: *El Lunarejo* ( 'Anayuq').
* Icha ayllu suti: Chankawaña.
* Yachakusa: San Antonio Iñiy yachaywasi (seminario), Qosqopi; San Ignacio Suntur Yachaywasi, Qosqopi. Chaypi 'yachay patata' (grado o licencia) chaskiran.

*Rimaran: griqu simipi, latin simipi, ibryu simipi; runasimipi.

## Ruwanakuna
* "El rapto de Proserpina" / Prusirpinata suwasa
* "Amar su propia muerte" / Wañuyninta kuyan
*"Libro de los Jueces" / Paqtachaqkunapa yachaypanq'an
* "Hijo pródigo" / Chikchaq churi
*" Apologético a favor de D. Luis de Góngora" / Luwis Gunqurapaq alli rimay, amacharan Gunqurata
## Rikuy chaymanta
* Apurimaq suyu 
## Pukyukuna

## T'inkikuna
Mit'a tupuy

* **Iskaylli** ( second for time); 
****Pisilli** ( minute)
*****Pachalli** (hour)

## Tinkuychanin
*"Pisilli" = 60 iskaylli;
**"Pachalli" = 60 pisilli = 3600 iskaylli
***"P’unchaw" = 24 pachalli.

## Hukkuna
***P’unchaw** = 24 pachalli
** **Hunqahuna** = 7 p’unchaw
*** **Killa** = 30 p’unchaw
**** **Wata** = 365.25 p’unchaw 

## Tupuq llamk'ana
* Mit'atupuq ( Kastilla simipi : cronómetro)
**Pachaqatiq ( Kastilla simipi: reloj)
***Chilliku ( Kastilla simipi: celular)

## Pukyukuna
Andrés Bello

**Andrés Bello** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Karakas llaqtapi -  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi), huk  mama llaqtayuq yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa qarqan.

Warmi: Mary Ann Boyland (1794-1821) / Elizabeth Antonia Dunn (1824-1873)

## Qillqasqankuna
**Obras completas de don Andrés Bello*, Santiago de Chile: tomos I-XIII, Imp. de Pedro G. Ramírez, 1881-1890; tomos XIV-XV, Imprenta Cervantes, 1891-1893; (1881-1893), 15 vols. Los volúmenes III y V a XI llevan introducciones de Miguel Luis Amunátegui; los volúmenes del XII al XV de Miguel Luis Amunátegui Reyes.
**I. Filosofía del entendimiento. Lógica.
**II. Poema del Cid.
**III. Poesías.
**IV. Gramática de la lengua castellana
**V. Opúsculos gramaticales.
**VI-VIII. Opúsculos literarios y críticos.
**IX. Opúsculos jurídicos.
**X. Derecho internacional.
**XI. Proyecto de código civil.
**XII. Proyecto de código civil (1853)
**XIII. Proyecto inédito de código civil.
**XIV. Opúsculos científicos.
**XV. Miscelánea
**Obras completas*, Caracas: Fundación La Casa de Bello, 1981-1986, 26 vols.
### Harawi
* *El romance a un samán*, (Caracas)
* *A un Artista*, (Caracas)
* *Oda al Anauco*, 1800.
* *Oda a la vacuna*, 1804.
* *Tirsis habitador del Tajo umbrío* (1805)
* *Los sonetos a la victoria de Bailén* (1808)
* *A la nave (imitación de Horacio)* (1808)
* *Alocución a la Poesía*, Londres, 1823.
* *Silva a la Agricultura de la Zona Tórrida*, Londres, 1826.
**El incendio de la Compañía (canto elegíaco)*, Santiago de Chile, Imprenta del Estado, 1841.
 
## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa Wiñay kawsaynin 
* Yachay wayllukuq
* Simón Bolívar 

## Hawa t'inkikuna

* Andrés Bello en la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
* Andrés Bello en VenezuelaTuya
Simón Rodríguez

**Simón Narciso Jesús Rodríguez ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Karakas llaqtapi -  wañusqa Amutapi distritupi), huk  mama llaqtayuq yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa qarqan.

## Qillqasqankuna
 
## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa Wiñay kawsaynin 
* Yachay wayllukuq
* Simón Bolívar 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Simon Rodríguez en Simon Bolivar Hombre
* Sociedades Americanas, Versión HTML.
* Defensa de Bolívar, Simón Rodríguez,1828. Publicado en 1916
Sapalla yuyayka

**Sapalla yuyayka** (oración básica   ) huk simikuna qoto alli yuyaywan. Ruranataqa hukllaylata apan.
## Shuqan
*Ipaa tantata rantin ( Mi tía compra pan).Hukllaylla rurana: 'rantin'
** **Aruq**: Ipaa ( mi tía)
*****Ima**: tantata (a- pan)
******Rurana**: rantin (pan)

## Mana shuqan
* Ipaa tantata rantiskir chamuran ( Mi tía comprando pan llegó). 
**Ishkay ruranakunapa tikraynin: 'rantiskir' 'chamuran'wan.
***Ñawpañiqin rurana *rantiy*. Iskayñiqin rurana: *chamuy*

Kay yuyaykata niyan **waknasa yuyayka** ( oración compleja  ).

## Sapalla yuyaykapa kayninkuna
Allqu  ukusshta tsarin.
***Aruq** (sujeto): Allqu.
****Ima** (objeto): tsarin
*****Rurana** (verbo):tsarin.

## Pukyukuna
Luis Monti

**Luis Felipe Monti** (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -   paqarisqa Escobar llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk Arhintina-Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna
### Como futbolista

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
* Estadísticas Luis Monti RSSSF
Guillermo Stábile

**Guillermo Stábile** (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk Arhintina-Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Arhintina)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna

* Enciclopedia del Calcio
James Polk

**James Knox Polk** sutiyuq runaqa (*2 ñiqin ayamarq'a killapi 1849 watapi Pineville llaqtapi Meckenburg  – † 15 ñiqin inti raymi killapi 1849 watapi Nashville) Hukllachasqa Amirika Suyukunap taripay amachaq, apulliq wan ñawpa umalliqninsi karqan (1845 watamanta - 1849 watakama).

Tayta: Samuel Polk; Mama: Jane Knox . 

Warmi: Sarah Childress Churinkuna:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Zachary Taylor

**Zachary Taylor** sutiyuq runaqa (*24 ñiqin ayamarq'a killapi 1784 watapi Barboursville llaqtapi – † 9 ñiqin anta situwa killapi 1850 watapi Washington DC) Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaq pusaq wan ñawpa umalliqninsi karqan (1849 watamanta - 1850 watakama).

Tayta: Richard Taylor; Mama:  Sarah Stroher. 

Warmi: Margaret Smith Churinkuna:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Gary J. Parker

**Gary J. Parker** sutisa runa qichwa rimaq kan; simiyachayyuq. Askha yachaypanq'ta rurasa.Pay runasimikamayuq, yurisqa Huñuq Kasqapi.

## Chaskisa kasqapas
:Sapan yachaq patata  chaskisa  Cornell Suntur Yachaywasipi.
:Yachachisa  Western Ontario Suntur yachaywasipi, Kanada llaqtahuñu.
:Yachachisa San Marcos Suntur yachaywasipi, Piruwpi.
:Kuskiyuq CILApi, San Marcospa : runasimikamayta kuskiyananpaq.

## Qillqankuna
### Tinkuypa ñawpakamasqa

*1963 "Clasificación genética de los dialectos quechuas". *Revista del Museo Nacional* 32: 241-52.
*1969 Comparative Quechua phonology and grammar I: classification. University of Hawaii, Working Papers in Linguistics 1/1: 65-88.
*1971 Comparative Quechua phonology and grammar V:  the evoluion of quechua B. University of Hawaii, Working Papers in Linguistics 3/3: 45-109.
*1965 Gramática del quechua ayacuchano. Lima: UNMSM, inlis siminam tikrasqa 1969 watapi.
*1969 Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary, kastilla simimanta tikrasqa.

### Pachqaypa panq'akuna
*1967 "Fonología y morfofonémica del quechua de Caraz"
*1973 Derivación verbal en quechua de Ancash
*1975 "Huaylas Quechua phonology; a preliminary generative statement using markedness"
*1975 Diccionario polilectal del quechua de Ancash.
*1976 Gramática quechua Ancash-Huailas
*1976 Diccionario quechua Ancash-Huaylas , yanapi Amancio Chávez.

## Pukyukuna

## Rikuy chaymanta
Alberto Suppici

**Alberto Horacio Suppici Sedes** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Colonia del Sacramento llaqtapi - †  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna

### Pukllaykamachiq

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Luis Cubilla (kastilla simipi)
Vittorio Pozzo

**Vittorio Pozzo** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Ponderano llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna

### Pukllaykamachiq

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Italya)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna
* Fifa.com (kastilla simipi)
John Ford (kullu walltay)

**John Martin Feeney** sutiyuq runaqa icha **John Ford **(1 ñiqin hatun puquy killapi 1884 watapi paqarisqa Cape Elizabeth llaqtapi - 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1973 watapi wañusqa Palm Desert llaqtapi) huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Warmi: Mary Ford (1920-1973)

## Suñaykuna
* Oskar Suñay (4): 
** 1935 - The Informer
** 1940 - The Grapes of Wrath
** 1941 - How Green Was My Valley
** 1952 - The Quiet Man

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
 
## Hawa t'inkikuna

* IMDb.com
Bernardo Bertolucci

**Bernardo Bertolucci** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Parma llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi) huk   mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Taytan: Attilio Bertolucci (1911–2000), Maman: Ninetta Giovanardi (1912–2005)Warmi: Adrian Asti / Clare Peploe (1990 watamanta) Churinkuna: 

## Pilikulakuna

## Suñaykuna
* Oskar Suñay
** 1987 - El último emperador (The Last Emperor)  
* Quri globo
** 1988 - El último emperador (The Last Emperor)  

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
 
## Hawa t'inkikuna

* IMDb.com
Roberto Rossellini

**Roberto Rossellini** sutiyuq runaqa (8 ñiqin aymuray killapi 1906 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - 3 ñiqin inti raymi killapi 1977 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk  Italya mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Warmi: Assia Noris / Marcella De Marchis (1936-1950) / Ingrid Bergman (1950-1957) / Sonali Das Gupta (1957-1977) Churinkuna: Romano Rossellini, Renzo Rossellini, Roberto Rossellini, Isabella Rossellini, Isotta Rossellini wan Gil Rossellini.  

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
 
## Hawa t'inkikuna

* IMDb.com
William Wyler

**William Wyler** sutiyuq runaqa (1 ñiqin anta situwa killapi 1902 watapi paqarisqa Mulhouse llaqtapi - 27 ñiqin anta situwa killapi 1981 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Warmi: Margaret Sullavan (1934-1936) / Margaret Tallichet (1938-1981)

## Suñaykuna
* Oskar Suñay (3): 
** 1942 - Mrs. Minver
** 1946 - The Best Years of Our Lives.
** 1959 - Ben-Hur
* Qori Globo
** 1960 - Ben-Hur
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
 
## Hawa t'inkikuna

* IMDb.com
Miguel Ximénez

**Miguel Alejandro Ximénez Acosta** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Maldonado llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna
### Individual suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Perfil y estadísticas
Barbara Stanwyck

**Ruby Catherine Stevens** sutiyuq warmiqa, icha **Barbara Stanwyck** (16 ñiqin anta situwa killapi 1907 paqarisqa Brooklyn llaqtapi - 20 ñiqin qhulla puquy killapi 1990 wañusqa Santa Mónica) huk aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Runa: Frank Fay (1928–1935) / Robert Taylor (1939–1951) Churinkuna: Anthony Dion Fa 

### Pilikulakuna

## Suñaykuna
* Oskar Suñay: 1981 (Oskar honorifiku)
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Lana Turner

**Julia Jean Mildred Frances Turner** sutiyuq warmiqa, icha **Lana Turner** (8 ñiqin hatun puquy killapi 1921 paqarisqa Wallace llaqtapi - 29 ñiqin inti raymi killapi 1995 wañusqa Century City llaqtapi) huk aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Runakuna: Artie Shaw (1939) / Steve Crane (1942) / Bob Topping (1944) / Lex Barker (1953) / Fred May (1961). Churinkuna:  Cheryl Crane.

### Pilikulakuna

* *Ha nacido una estrella* (1937) (escenas eliminadas del montaje final)
* *They Won't Forget* (1937)
* *[[La pareja invisible]]* (1937) 
* *El Gran Garrick* (1937)
* *Las aventuras de Marco Polo* (1938)
* *[[Love finds Andy Hardy]]* (1938) 
* *The Chaser* (1938)  (escenas eliminadas del montaje final)
* *Four's a Crowd* (1938)
* *Rich Man, Poor Girl* (1938)
* *Dramatic School* (1938)
* *Calling Dr. Kildare* (1939)
* *These Glamour Girls* (1939)
* *Dancing Co-Ed* (1939)
* *Two Girls on Broadway* (1940)
* *We Who Are Young* (1940)
* *Las chicas de Ziegfeld* (1941)
* *El extraño caso del doctor Jekyll* (1941)
* *[[Quiero A Ese Hombre]]* (1941) 
* *[[Senda prohibida]]* (1942) 
* *[[Somewhere I'll find you|Te encontraré en alguna parte]]* (1942)
* *Strictly G.I.* (1943)
* *The Youngest Profession* (1943) (Cameo)
* *Slightly Dangerous* (1943)
* *[[Show Business at War]]* (1943) 
* *[[Du Barry Was a Lady]]* (1943) (Cameo)
* *Marriage Is a Private Affair* (1944)
* *Keep Your Powder Dry* (1945)
* *Week-End at the Waldorf* (1945)
* *[[El cartero siempre llama dos veces]]* (1946)
* *[[La calle del Delfín Verde]]* (1947)
* *Cass Timberlane* (1947)
* *Homecoming* (1948)
* *[[Los tres mosqueteros]]* (1948)
* *A Life of Her Own* (1950)
* *Mr. Imperium* (1951)
* *[[La viuda alegre]]* (1952)
* *[[Cautivos del mal]]* (1953)
* *Mi amante brasileño* (1953) 
* *The Flame and the Flesh* (1954)
* *Betrayed* (1954)
* *El hijo pródigo* (1955)
* *El zorro de los océanos* (1955)
* *Las lluvias de Ranchipur* (1955)
* *Diane* (1956)
* *[[Vidas borrascosas]]* (1957)
* *The Lady Takes a Flyer* (1958)
* *[[Another Time, Another Place]]* (1958)
* *[[Imitación a la vida]]* (1959)
* *Retrato en negro* (1960) 
* *Poseídos por el amor* (1961)
* *Soltero en el paraíso* (1961)
* *Who's Got the Action?* (1962)
* *Mil caras tiene el amor* (1965)
* *[[La mujer X]]* (1966)
* *El terrón de azúcar* (1969) 
* *El demonio de Sheba* (1974)
* *Bittersweet Love* (1976)
* *Conjuro de brujas* (1980)
* *Thwarted* (1991)

## Suñaykuna
*  
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Joseph L. Mankiewicz

**Joseph Leo Mankiewicz**  sutiyuq runaqa, (11 ñiqin hatun puquy killapi 1909 watapi paqarisqa Wilkes-Barre llaqtapi - 5 ñiqin hatun puquy killapi 1993 watapi wañusqa Bedford llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Taytan: Franz Mankiewicz; maman: Rosaria Nicolosi. Warmikuna: Elizabeth Young (1934–1937) / Rose Stradner (1939–1958) / Rosemary Matthews (1962).

## Suñaykuna
### Oskar Suñay
* Mejor kuyu walltay pusaq
** Oskar 1949: A Letter to Three Wives
** Oskar 1950: All About Eve
* Mejor guion adpatado
** Oskar 1949: A Letter to Three Wives
** Oskar 1950: All About Eve.
### Quri Globo
* Mejor guion
** Quri Globo 1951:  All About Eve.
** Quri Globo 1953:  5 Fingers.

## Hawa t'inkikuna

* IMDb Mankiewicz
John Huston

**John Huston**  sutiyuq runaqa, (5 ñiqin chakra yapuy killapi 1906 watapi paqarisqa Nevada llaqtapi -  wañusqa Rhode Island llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Taytan: Walter Huston (Walter Houghston); Maman: Reah Gore.Warmikuna: Dorothy Harvey (1925–1926) / Lesley Black (1937–1945) / Evelyn Keyes (1946–1950) / Enrica Soma (1950–1969) / Celeste Shane (1972–1977) Churinkuna: Anjelica.

## Suñaykuna
### Oskar Suñay
* Mejor kuyu walltay pusaq
** Oskar 1948: The Treasure of the Sierra Madre
* Mejor guion adaptado
** Oskar 1948: The Treasure of the Sierra Madre
### Quri Globo
* Mejor kuyu walltay pusaq
** Quri Globo 1949: The Treasure of the Sierra Madre.
** Quri Globo 1986: Prizzi's Honor.
* Mejor repartu aranway pukllaq
** Quri Globo 1964: The Cardinal

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* IMDb John Huston
Oliver Stone

**William Oliver Stone**  sutiyuq runaqa, ( paqarisqa New York llaqtapi -  ) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Taytan: Louis Stone (Louis Silverstein); Maman: Jacqueline Goddet.Warmikuna: Najwa Sarkis (1971-1977) / Elizabeth Stone (1981-1993) / Sun-jung Jung (1996 watamanta) Churinkuna: .

## Suñaykuna
### Oskar Suñay
* Aswan allin kuyu walltay pusaq
** Oskar 1986: Platoon
** Oskar 1989: Born on the Fourth of July
*Aswan allin tinkurpachisqaa apaq qillqa 
** Oskar 1978: Midnight Express

### Quri Globo
* Aswan allin kuyu walltay pusaq
** Quri Globo 1987: Platoon
** Quri Globo 1990: Born on the Fourth of July
** Quri Globo 1992: JFK
* Aswan allin qillqa apaq 
** Quri Globo 1979: Midnight Express
** Quri Globo 1990: Born on the Fourth of July

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* IMDb Oliver Stone
Robert Zemeckis

**Robert Zemeckis**  sutiyuq runaqa,  paqarisqa Chicago llaqtapi -  ) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Taytan: Alphonse Zemeckis; Maman: Rose Nespeca.Warmikuna: Mary Ellen Trainor / Leslie Harter Churinkuna: Alexander Francis / Zane wan Rhys.

## Suñaykuna
### Oskar Suñay
* Mejor kuyu walltay pusaq
** Oskar 1994: Forrest Gump
* Mejor pilikulao
** Oskar 1994: Forrest Gump
### Quri Globo
* Mejor kuyu walltay pusaq
** Quri Globo 1995: Forrest Gump

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* IMDb Robert Zemeckis
Ch'onqaykay

**Ch'onqaykay** huk kaynin qotokunapa, yupatupuyachaypi (Matemáticas). Astawan sutikuna: *suquykay*, *shuqukay* (Kastilla simipi, *absorción*)

Sqa, Tqa qotom ( qurqam).

;S ∪ (S ∩ T) = S ∩ (S ∪ T) = S
Kikinkallpa

**Kikinkallpa**. Qotokunapa kaynin. Huk sutinkuna *Maskikallpa*, *Patsallankallpa); (Kastilla simi, *idempotencia'').  Sqam huk qoto.

; S ∪ S = S ∩ S = S
Kutiykuy

**Kutiykuy** askha imakunapa kaynin yupay yachaypi.Kastilla simipi: *involución*
## Churakuykuna/ casos

### Pisin/ complemento

(Sc)c  =  S; Sqam qoto.

### Hayusa/opuesto

-(-y)  = y; yqam yupa.

### T'ikrasa/inverso

(x-1)-1  = x; xqam yupa, x ≠ 0 .
### Qhawasiq/ conjugada
N(a + bi) = a - bi; 
::N = 'kinray qespiwam wataqnin' = *qhawasiq*. 
:::Chaymanta: N[N(a + bi)] = a + bi; 
::::a +bi, panpa yupam.

## Qillqakuna ñawinchaypaq
*Mischa Cotlar, Cora Ratto de Sadosky: *Introducción al álgebra* , Eudeba , Buenos Aires·
*Javier Gómez Calderón: *Conjuntos*, ISBN 968-26-0051-0
*Lía Oubiña: *Introducción a la teoría de conjuntos*, Eudeba, Buenos Aires
Jaime Guardia

**Jaime Guardia Neyra** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pawsa llaqtapi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi -  wañusqa), huk  mama llaqtayuq takichaqmi, charanku waqachiqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas takiqmi. 

1950 watakunapi Jacinto Peve, Luis Nakayama sutiyuq masikunawan kamarirqan La Lira Paucina nisqa kusituytam.

Jaimeqa Manuelcha Pradop yachachiqninmi karqan. Manuelcha Pukyu llaqtamanta hamuspa Lima llaqtaman chayarqaspa urqukunatapas pampakunatapas kuskiykurqan Jaimeta maskaq uyarispa yachaqananpaq.

## Willay pukyukuna
* Arguedas, José María. Todas las sangres 1. Buenos Aires: Losada, 1975.
* Nalvarte, Soledad (10 de abril de 2013). «Don Jaime Guardia, el legendario maestro del charango, no es Marca Perú». RPP Noticias.

## Hawa t'inkikuna
* Tukri tiyaynin
* IMDb
* Charango Perú
Punpa

**Punpa** sutiqa nin:
#*Utuskuru* Apurimaqpaq runasimipi; Kastilla simipi: oruga.
#Huk llaqtapa sutin; chay llaqta tiyan kaylla *Hatunqora * mayupa ( río Marañón) k'uchunman, Anqas suyupi.
Puyway

Ñawpataqa sarata aymuranchik. Chaymanta watanchik iskay puqusqa choqllota, panq'awan tinkir, chaytam nisqa **Wayunka**. Wayunkakunatana  hanapanchik askhata: Chay hanapaytam nisqa **Puyway**. **Puywa** nisqa huk huk qotokunata. Puywanchikqa saratallam.

## Rikuy chaymanta
*Chakra kamay
*Tarpuy
*Hallmay
*Aymuray
*Qullqay
Allay

Papa puqusana kaptin quriyan; chaytam nisqa **Allay**. Aspiyananpaq apayan **kashu**'ta, icha **rakwa**ta icha **ishwi** (azadilla, Kastilla simipi). Huk punchawpi allayan; chakrallapimi papata yanuskir, alli uchutawan mikupakuyan. Allasa papata wayaqaman wiñaskir chaqnayan asnuwan, wasiyaq. Chaypi mastayan suqukananpaq. Allpata pichaskir qullqaman churayan, muña hacha killpayan allilla kananpaq.

## Rikuy chaymanta
*Tarpuy
*Hallmay
*Yapuy
*Chakra kamay
*Aymuray
Wanuy

Tarpusa mikuykuna sumaq wiñanpaq, hichanchik rurukuna hananman *wanu*ta (abono, Kastilla simipi). Chay wanu wiñayta nisqa **Wanuy**. Wanukan tarpuy punchawpi, hallmay punchawpi atisqar. *Wasi wanu* alli aswan niyan. Karumanta wanu apasa allapa chanin, astawanraq chakra munan  pacha aywaptin.

## Rikuy chaymanta
*Chakra kamay
*Yapuy
*Tarpuy
*Hallmay
*Qullqay
Willis Tower

**Willis Tower** icha **Sears Tower** nisqaqa Chicago llaqtapi ancha hatun, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi lliwmanta aswan hatun wasikunam karqan.
Hallmay

**Hallmay** nisqa tarpuykisa rurukunata, papakunata, mayqan mikuytapas wiñamuptin, yapanchik allpata, (Kastilla simipi, *aporcar*); qipanpi yapayan allpata chayta nisqa **Kutipay** (kastilla simipi, reaporque). Atirqa, wanuta wiñayan yurakuna k'uchunman. Huk pachapi ninku, hallmay rantin, **uryay**.

## Rikuy chaymanta
* Tarpuy
*Aymuray
Qullqay

Papata  allaskir; siwarata, triyusta, awasta, allwita, amauraypi quriskir, qullqaman churanchik. Chayta nisqa **Qullqay**, manaqa **Taqiy**, manaqa **Pirway**.

## Rikuy chaymanta
*Tarpuy
*Hallmay
*Aymuray
*Yapuy
Yarqhachay

Mikuykunata tarpuskir parata (tamyata) manchar ruwayan hanan hanallanpa *yarqhakunata* (canaletas); chaytam nisqa **Yarqhachay** icha **Wayantsay**; aspiyan allpata kashuwan icha 'barritawan'.Allapa unu yaykurqa rurukunata ismuskachin.

## Rikuy chaymanta
*Wanuy
*Parquy 
*Chakra kamay
Runasimi qillqaqkuna kankuchu

Runasimi qillqaqkuna sinrunpi mana kankuchu, chaykunatapas churakaman.

## Kamariqkuna qillqaynikunawan
*;Adolfo Viendrich
:: Azucenas Quechuas, 1905 ( Qichwa amanqaykuna)
::: Fábulas Quechuas, 1906  (Qichwa aranwaykuna)
::::Apólogos Quechuas, 1906

*; Néstor Espinoza Haro
::En "Poemas Andinos", Lima 2010 ( Antiki Harawikuna)

*;Rodolfo Cerrón Palomino
::"Onomástica andina" ( Antiki kikillanpa shutinkuna)

*;Amancio Chávez
::"Toponimias ancashinas" ( Ankashki llaqta shutitsaykuna)
*;Wallawalla Kuntur
:: Rumi shanka, Lima 1996
:::Qanchisqocha/ Lírica bilingüe, Lima 2011

*;Alejandro Collas Páucar
::
*;Santiago Márquez Zorrilla
::"Nuevo Testamento" (Mushuq qillqar haqisha)en quechua de Ancashsuroriental
*; Eudoxio H. Ortega P.
::"Ayllus del Imperio de los Inkas y lenguas aborígenes y dialectos" (Inkapa Harushqa llaqta ayllunkuna. Patsan shimikunapis aswan Ichik shimikuna)

*;Francisco Carranza Romero
::Autor de diccionario de quechua ancashino ( Ankash qichwa shimiqullqa kamaqnin)
::: "Mito del Achikay y otros relatos" ( Achikay yurii willay wakin willanakunawan)
*; Marcos Yauri Montero
::"Puerta de la Alegría" (Kushikuy punku) ISBN 9972-236-02-1
*;Mario Mejía Huamán
::"Teqse/ La Cosmovisión Andina y las categorías quechuas como fundamentos para una filosofía peruana y de América Andina" (Antiki mamapatsa rikay, qichwa patapataykunapis Piruwki Antiki Awya Yala yachaykuyaypa tiqsinpaq) ISBN 978-612-4059-50-6
;Sergio Quijada
; Macedonio Villafán
::
Julie Andrews

**Julie Elizabeth Wells** sutiyuq warmiqa, icha **Julie Andrews** (1 ñiqin kantaray killapi 1935 paqarisqa Walton-on-Thames llaqtapi - ) huk  Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap aranway pukllaqmi karqan.

Runa: Tony Walton (1959-1967) / Blake Edwards (1969-(†) 2010)Churinkuna: Emma Walton (1962) / Amy Edwards (1974) wan Joanna Edwards (1975) 

### Pilikulakuna

* 1964: *[[La americanización de Emily]]*
* 1964: *[[Mary Poppins]]* - Mary Poppins
* 1965: *[[The Sound of Music]]* - Fräulein Maria
* 1966: *[[Cortina rasgada]]*
* 1967: *[[Millie, una chica moderna]]*
* 1968: *[[Star!]]*
* 1970: *[[Darling Lili]]* - Lili
* 1974: *[[The tamarind seed]]*
* 1979: *[[10, la mujer perfecta]]*
* 1981: *[[Sois honrados bandidos|(SOB) Sois honrados bandidos]]*
* 1982: *[[Victor Victoria]]*
* 1983: *[[Mis problemas con las mujeres]]*
* 1986: *[[¡Así es la vida!]]*
* 1986: *[[Ansias de vivir]]*
* 1991: *[[Cin Cin]]*
* 1992: *[[A fine romance]]*
* 2000: *[[Relative values]]*
* 2001: *[[Princesa por sorpresa]]* *(The Princess Diaries)* - Reina Clarisse Renaldi de Genovia
* 2003: *[[Eloise at the Plaza]]*
* 2004: *[[Shrek 2]]* (voz de la reina Lillian).
* 2004: *[[Princesa por sorpresa 2| The princess diaries 2: Royal engagement]]* - Reina Clarisse Renaldi de Genovia
* 2005: *[[The Sisterhood of the Traveling Pants]]* -Helen
* 2007: *[[Enchanted]]* (voz).
* 2007: *[[Shrek tercero]]* (voz de la reina Lillian).
* 2010: *[[Despicable Me]]* (voz).
* 2010: *[[Shrek felices para siempre]]* (voz).
* 2010: *[[Tooth Fairy]]*

### Aranwa
* 1940 watakuna: *[[Humpty Dumpty]]*
* 1954: *[[The Boy Friend]]*
* 1956: *[[My Fair Lady (musical)|My fair lady]]*
* 1958: *[[The King And I (musical)|The King And I]]*
* 1961: *[[Camelot (musical)|Camelot]]*
* 1993: *[[Putting It Together]]*
* 1995: *[[Victor/Victoria (musical)]]*
## Suñaykuna
* Oskar Suñay: 1964 (warmi aranway pukllaq)
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
* IMDb Julie Andrews
* Julie Andrews (kastilla simipi)
* Filmografía - hoycinema
* Julie Andrews - cine5x.com
Rimaykuna

**Achkatam kawsarqa, allin kawsakuq*.Bastante vivió, el que vivió bien.

**Hatun challwa uchuk challwata mikun*. El pez grande devora al pez pequeño.

**Yuyaymanay manaraq rimaspa*. Reflexiona previamente para hablar.

**Qonqayqa wañuy hinam*. La desmemoria equivale a la extinción.

**Utulu takiptin risaq*. Arrancaré luego que cante el gallo.

**Mama Oqllo pachakunapi*. Por los años de Mama Ocllo.

**Kawsapa kani, wañuspari mañana kaniñachu*. Viviendo soy, y cuando fallezca ya no soy.

**¿Kay mana kay? Sasa hay niymi*. ¿Ser o no ser?. Es difícil responder.

**Kawsaywan wañuni, wañuy kawsani*. Desaparezco con la vida, con la desaparición existo.

**Kaspa mana kaspa*. Siendo y no siendo.

**Allintam qillqanki, allinta rimaspaykiqa*. Escibirás adecuadamente, si hablas apropiadamente.
Kancha ruway

Rurukunata tarpuskir, qharpakunata ruwaskir, mana lluta waatakuna yaykunan tumay k'uchunpa ruwayan *kanchan*. Chaytam nisqa **Kanchay** icha *qinchay*. Atirqa ruwayan rumiwan; hukmanpa yura kashata hawiyan, imayka allim, harkayta atirqa. Wakinqa lluta punkutapas churyaan askha qiruta ,wichaypa churaskir, chariskachir kinray iskay qiruman. Chakra chawpinman ichichiyan **walli** nisqanta ( espanta pájaros en Kastilla simipi), ratash llatapamanta ruwasa.

## Rikuy chaymanta
*Tarpuy
*Parqoy
*Wanuy
*Ruru
*Mikuna
Allichanikuna

Kaykunatam wanakan Pacha, runakuna, kaway allin aswan kananpaq.

## Ñawpañiqin thallki
* *Kuskiy munay*. Curiosidad
* *Qatiy munay*. Motivación
**Runapaq kaway*. Filantropía
**Allaw niy*. Solidaridad
**Reciprocidad*. Yanapay
**Llaqta sunquy*.Patriotismo
**Pinqakuy*. Pudor
**Honestidad*. Mana makisapa
## Iskayñiqin thallki
**Sinchikay*. Fortaleza
**Qasikay*.Pacifismo
**Justicia*.Panpachay
**Arininakuy*. Conciliación
**Kuyakuy*. Amor
**Qhalikay*.Salud
**Ama llulla*. Verdad
## Kimsañiqin thallki

**Alli sunqukay*. Bondad
**Ama qela*. Laboriosidad
**Wiñay kaway*. Eternidad
**Yanasakay*. Amistad
**Sumaqkay*. Belleza
**Kikikikay*. Humildad
**Allishyay*. Superación
**Manyawan kaway*. Vecindad
## Tawañiqin thallki
**Pachakuyay*. Amor a la naturaleza
**Rikuy hinalla*. Mutuo respeto
**Ma kawsaypaq*. Derecho
**Ka kawsaypaq*. Deber
**Huñukay*. Inclusión
**Mañanakuy*. Compartir
**Kawsay kuyay*. Amor a la vida

## Willayllaykuna

## Rikuy chaymanta
*Teqse* /cosmovisión andina; Mario Mejía Huamán ISBN 978-612-4059-50-6

## T'inkikuna
*

*
Rudyard Kipling

**Joseph Rudyard Kipling** sutiyuq runaqa  (* 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1865 watapi paqarisqa Mumbai llaqtapi - † 18 ñiqin qhulla puquy killapi 1936 wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap  qillqaqpas karqan. 

 Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1907 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Terence H. White

**Terence Hanbury White** sutiyuq runaqa, icha **T.H.White**  (* 29 ñiqin aymuray killapi 1906 watapi paqarisqa Mumbai llaqtapi - 17 ñiqin qhulla puquy killapi 1964 wañusqa Piriws llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap  qillqaqpas karqan. 

## Qillqasqankuna
* *[[Loved Helen]]* (1929)
* *[[The Green Bay Tree]]* (1929)
* *[[First Lesson (novel)|First Lesson]]* (1932) (as James Aston)
* *[[They Winter Abroad]]* (1932) (as James Aston)
* *[[Darkness at Pemberley]]* (1932)
* "Farewell Victoria" (1933)
* *[[Earth Stopped]]* (1934)
* *[[Gone to Ground]]* (1935)
* *[[England Have My Bones]]* (1936)
* *[[Burke's Steerage]]* (1938)
* The Once and Future King (**Camelot**)
** *[[The Sword in the Stone]]* (1938)
** *[[The Queen of Air and Darkness]]* (1939, original version *The Witch in the Wood*)
** *[[The Ill-Made Knight]]* (1940)
** *[[The Candle in the Wind]]* (1958)
* *[[Mistress Masham's Repose]]* (1946)
* *[[The Elephant and the Kangaroo]]* (1947)
* *[[The Age of Scandal]]* (1950)
* *[[The Goshawk]]* (1951)
* *[[The Scandalmonger]]** (1952)
* *The Book of Beasts* (translator, 1954)
* *The Master* (1957)
* *The Godstone and the Blackymor* (1959)
* *America at Last* (1965)
* *The Book of Merlyn* (1977)
* *A Joy Proposed* (1980)
* *The Maharajah and Other Stories* (edited by Kurth Sprague). (1981).
* *Letters to a Friend'' (1984)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
* THWhite (inlish simipi)
Luis Llontop

**Luis Ricardo Llontop Godeau** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Footballdatabase
Armando Villegas

**Armando Villegas** ( paqarisqa Puwaqpanpa wamanipi, Anqas suyupi 1926 watapi; allaw wañusqa Inti punchawpi, 31ñiqi chunka iskayniqi killapi ) huk piruwki runa kasqa.Kulumwyapi yachakákusa 1951 watamanta. Llinpiy yachaq kasqa. Pay nisqa: "Llapan kawsapi kaska mask'aykar tiqsi llinpita; may kusichiman chay pakaraq qollanan yuyaypa ripranninpi".Iskaymi kasqan llaqtahuñukaynin.

## Kawsay qillqa
* "Hatun llaqtahuñupa Yachaywasin Guadapupe", qatiran tiyana yachaykunata.
* "Suma wallpay llaqtahuñu Yachaywasi" yachakusa llinpiiyta
* " Llinpiy pi, siq'iy allisyachaq" (1950)
* Kikinpa ñawpaneq rikuchikuy, 1954 watapi. García Márquez riqsichikusa.

## Saminchaykuna
*Púkuta Santa Fe uma llaqtapi, huk reqsiyta, 1955 watapi.
*Piruwpi:  Suma wallqata, akllasa Apusimiyuqkuna Wasi (Congreso),Limaqpi, 2005 watapi.
* Thupa willana, hatun llaqta uma Kitupi Iskaywatayuqpi (1968).

### Sumaq simikuna
*Andrés Pastrana nisqa: "Awya yala uqrarun allin yanasata, hatun wallpaqta".
*Francisco santos nisqa: "Kulumwya chinkachin hatun walpaqta, alli runata,  amawtatapas" .

## Pukyukuna

## Rikuy chaymanta
*Ankash suyu

## Hawa t'inkikuna
*

*
*

 

]
Dean Barrow

**Dean Oliver Barrow**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Bilisi llaqtapi - ) huk Bilisi mama llaqtapi pulitiku karqan. 

Yaya:  ; Mama: 

Warmi: Lois Young / Kim Simplis.
Churinkuna: (4) Jamal "Shyne" Barrow, Anwar, Deanne wan Salima.

2008 watamanta  Bilisi Uma kamayuq.

1993 watamanta 1998 watakama Bilisi Hawa ministru. 

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Bilisi)

## Hawa t'inkikuna
George Cadle Price

**George Cadle Price**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Bilisi llaqtapi - †  paqarisqa Bilisi llaqtapi) huk Bilisi mama llaqtapi pulitiku karqan. 

Yaya:  ; Mama: 

Warmi: .

1981 watamanta 1984 watakama wan 1989 watamanta 1993 watakama  Bilisi Uma kamayuq.

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Bilisi)

## Hawa t'inkikuna
Yupana k'allmakuna

Ñawpataqa Yupay yachaypa sutin kanqa maypas Yupay tupuy yachay; ima nir: kan iskay tiqsi awrikasa (problems).
# Aykakay.
# Pacha tupuy. Chaymanta qipata paqarisa wakinkaq awrisakuna.

## Qallarinpi
Mathematics:= Yupay tupuy yachay 

## K'almakunapa sutin
#Yupay kamay:= Arithmetic
#Pacha tupuy:= Geometry
#Tullu allchay:= Algebre
#Rumicha yupay:= Calculus
#Pacha yuyay:= Topology
#Yupay yuyay:= Number Theory

## Willayllaykuna

## Rikuy chaymanta

## T'inkikuna
Sunquchay sutikuna

**Sunquchay suti**wan qayayan runakunata, imanaman akllasa sutiwan rimayan. Kaykunam kanku:

## Kuyay suti shinri
#Akush,Akuuchu: Augusto,Agustiín
# Trini, Trinidad (dual)
#Maakshi, Máximo o Maximina
# Witu, Victoria
# Shanti, Santiago
#Wili, Wilfredo
#Hashi, Jacinto o Jacinta 
#Ulli, Horencio, sino Ulises, también Olinda
#Willwi, Filiberta
#Shiwi, Ceferino, Ceferina
#Shiwa, Sebastián
#Tiwllu, Teodolfo, Teodoro, Téofilo.
#Llupi, Ruperto, Roberto, Roberta.
## Aswantaraq
#Wintu Buenaventura
#Milla, Medardo, Medarda.
#Lliku, Gregorio.
#Llawllika, Laurencia
# Llawi, David
# Llimaku Grimaldo
# Llimaka: Gimalda o Grimanesa
# Mikuchu Nicolás
#Hurtu Fortunato
#Timushku Timoteo
#Alika, Alejandrina
#Añaku, Anacleto, Anatilo
#Panchu icha Prashiku Francisco
#Illmichu, Herminio, Hermetes, Hermegildo
# Shilli: Celedonio, Celeina, Celestina
# Shillwi Slverio, Silvestre
#Shillwa: Silveria, Silvia
#Ishlli Herlinda
#Amacha Amalia
#Kishti Cristina
#Kishtu Cristóbal
#Awlli, Aurelia o Aurelio .

## Pukyukuna

## Rikuy chaymanta

## T'inkikuna
May wanay qallu

**May wanay qallu**. ¿Imanuupa? Qallum allin aswan kuyutsiqnin kikinkaypa.Paywan atintsik riqiyta rurin rurinyaq huk yachaymuruyta.

## Qallu tinkun yachay muruywan
Qallun allin aswan yachaymuruypa huk sinchi kaqnin. Paywan atintsik rimayta iñiykunapaq, allinchanikunapaq qillqapantsik imannu kayanqanta, musyantsik ruwatakikunapaq, tukuy yachayta riqintsik. Yupayta, qatuyta, waylluyta, imaykatapis qalluwanraqmi yarqapamantsik.
## Aywan
Qalluwan purin yayapita tsuriman, mamapita wawaman, imanuu ruranakuna kanqan. Unay kawayta musyantsik qalluwan.Willanakuykunata, kushisha wiyantsik. Alli runa kanapaq allichanikunata makyamanytsik yashqakaq runa mahintsikkuna. Llullaniraq rimaywan willanakuyan llaqtan yurinqanta. Rimayqa allin aswan wanay; maychusi mashtasha manam ushankanqatsu.Yashqakaqkuna willakuyan ima hacha hanpi kanqanta.

## Imawan
Wayrashimipa rimashun. Yachay wahichu ñawpataqa yachatsiyatsun runashimichuraq. Waynu takiqkuna, uullqusi, warmisi qutsunqa runashimichu. Hanpikuqkuna, panpatsaqkuna,rimapukuqkuna, waqaychaqkuna rimayanan runashimita. Ama mantsakunkitsu runasimichu rimayta, maychu kar, imay patsapis. Chimaychita yaqaykatsiyan lluta qalluchu qutsur.

## Pukyukuna

## Kayta qaway

## Waqtaman tinkishakuna

 ·  ·  ·  ·
Miguel Wenceslao Garaycochea

**Miguel Wenceslao Garaycochea** ( Paqarisqa Areq qhepa  llaqtapi, 1815 watapi; wañusqa Truhillu llaqtapi, Piruwpi. 1861 watapi)karqa piruwki runa, rimapukuq, arawiq, yupay kamaq.
## Kaway qillqa
*Yaya: Hermenegildo Garaycochea.
*Mama: Genara Delgado.
*Tákuna yachakuy: San Francisco yachay wasi; Iñipaq yachay wasi San Jerónimo.
*Wasapay yachakuy: Hatun suntur yachay wasi, San Agustín.
*Chaskiran: Kamarikusa, sapan yachaq rimapukuqkaypi (1838 watapi).
## Ati kaway
*Uman pusaq: San Juan Yachay wasi, Truhillupi ( 1845 watapi)
*Rimay rikuchiy: K'uchuta kimsa kuchuy (1846 watapi). Rimachisqa Juan de Dios Salazarwan.
*Panpachaq: Chachapuyas llaqtapi. Panpachay rimaq: Qaqamarka  llaqtapi.

## Yachay ruwanakuna
#*Cálculo binomial* ("Iskaychayana rumichay"), 
#*Poesías* ( "Arawikuna") 
## Rikuy chaymanta
*Matemática en el Perú del siglo XIX, Roberto *Velásquez López*, Ayaccucho, 1995

## Pukyukuna

· · · 

## Hawa t'inkikuna
Harald Helfgott

**Harald Helgott** sutipaqa runaqa, (1977 paqarisqa Lima llaqtapi) huk yupay yachayyuq, yupay yachaypi kuskiq (investigador en matemática). Payqam piruwki runa; kunan yachan hawa llaqtakunapi.

## Kawsay qillqa
Taytan: Michel Helfgott;
Maman: Edith Seier

* Yachakunqan Yachay wasikuna

## Ruwana
Pay ruwam kuskir "École Normale Supérieure de Paris"pi.  Mastasa **Golbachpa watuykachan**ta (Conjetura de Golbach). Kay nin: "llapan urwa yupa (número primo) 5ta atiqnin paqarin kimsa urwa yupakunata yapasa". Kay awrikay (problema) watasa  pakinnaq yupa yachaywan. Golbach watuykachanta nirqan 1742 watapi. Kunanyaq mana chuyaayasasu (no probado).

### Atikuq reqsina
Yupay yachay rimahuñuy, 2014 watapi, umallaqta Siwulpi(Seúl).

## Saminchakuna
**Leverhulme samincha*( premio) (2008)
**Whitehead samincha* ( 2010)
**Adams (2010)samincha* (2011) 

## Pukyukuna

## Rikuy chaymanta
* 
* 

## T'inkukuna
*
Nelson Ned

**Nelson Ned d'Ávila Pinto ** sutiyuq runaqa icha **Nelson Ned** (*  paqarisqa Ubá llaqtapi -  wañusqa São Paulo llaqtapi ) Brasil mama llaqtayuq takiq, takichaqmi karqan.

Warmi: Maria AparecidaChurinkuna: Ana Verónica, Nelson Jr. wan Monalisa.

## Diskukuna
### Purtuwal simi
* *O Poder Da Fé Vol. 1* (1976)
* *O Poder Da Fé Vol. 2* (1990)
* *Jesus Está Vivo* (1993)
* *Te Ama* (1994)
* *Glórias A Jesus* (1995)
* *Jesus Está Voltando* (1997)
* *Jesus É Vida* (2001)
* *Jesus Ressuscitou* (2004)

### Kastilla simi
* *Jesús está vivo* (1998)
* *Jesús te ama* (1998)
* *Jesucristo es vida* (2001)
* *Mi testimonio*
## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*IMDb
Loretta Young

**Gretchen Michaela Young**  sutiyuq warmiqa, icha  **Loretta Young** (6 ñiqin hatun puquy killapi 1913 watapi paqarisqa Salt Lake llaqtapi - 12 ñiqin chakra yapuy killapi 2000 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi) aranwaypi, kuyu walltaypi pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Tayta: Walter de Havilland, Mama: Lillian Fontaine.

Qusan: Grant Withers (1930-1931) / Tom Lewis (1940-1969) / Jean Louis (1993-1997). Churinkuna: Judy Lewis (1935-2011), Christopher Lewis (1944), Peter Charles Lewis (1945)

## Suñaykuna
* Oskar Suñay:
**Oskar 1947: The Farmer's Daughter (Un destino de mujer).
* Quri Globo Suñay:
**Quri Globo 1959: The Loretta Young Show
**Quri Globo 1987: mejor actriz de miniserie o telefilme: Christmas Eve.

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Warmiy llaqtacha

**Warmiy llaqtacha**qa Piruwpa pachanpi, chaypi qullana runakuna tiyaran.
## Atawchi
Piruwpi, Yachaypaq astawam atawchi rimaruwana kasqa *'Warmiy llaqtacha* tariyanqan 1913 watapi.
## Imatan
Huk unaykaq yachaqyuqkuna huñu chay llaqtachata tarisa. Paykuna kankuYachay wasi suntur Katulikapa (Piruw), Yachaywasi suntur Warsuwyapawan, pusaqnin Milosz Giersz, kuskiyarqanku chunka watamanta.

Tariyarqanku qhapaq ayawasu. Chay Wari yachaytarpuypa runakunapa ruwaynin. Wañusapa ukhunpi kasaqa 1200 imaqorikuna, ima qollqikuna. Tukuy kasqan 750 watapi, nuqanchikpa pachakutiq.

## Pukyukuna
Alto Biavo distritu

**Alto Biavo distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Alto Biavo*) nisqaqa huk distritum Sumaq qhaway pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
P'unchaw Kamasqa 5 &ntilde;iqin qhulla puquy killapi 1945 watapi wata; Manuel Prado Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Sumaq qhaway llaqtam.

## Waki
### Runakuna
5 396 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2007-2014: Luis Francisco Muzurrieta Yupanqui, Acción Regional.[1]
* 2002-2006: .

### Taytakura
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Muyupampa
* INEI
* Mapas de San Martín
Alma Muriel

**Alma Muriel** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi  -  wañusqa Karmin Challaku, Quintana Roo suyupi) huk  Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Qusan: José María Napoleón.

### Aranwa
* Partición del mediodia (1994), de Paul Claudel.
* Soa en la obscuridad (1988), de Frederick Knott.
* Ocho mujeres (1974), de Robert Thomas.
* Vaselina (1973).
* El juego que todos jugamos (1970), de Alejandro Jodorowsky.
* 40 kilates (1970), de Jean Pierre Grady y Pierre Barillet.

### Kuyu walltay
* Zapatos viejos (1992) .... Miss Thorina
* Policía judicial federal (1985)
* Territorio sin ley (1984)
* Vengador de asesinos (1984)
* Teatro Follies (1983)
* Luna de sangre (1982)
* Mar brava (1982)
* Retrato de una mujer casada (1982) .... Irene
* Barcelona sur (1981)
* D.F./Distrito Federal (1981)
* Preso No. 9, El (1981)
* Que viva Tepito! (1980) .... Perla
* Semilla de muerte (1980)
* El tonto que hacía milagros (1980) .... Julia
* Burlesque (1980) .... Christian
* El secreto (1980)
* Amor libre (1978)....Julia
* Cuando tejen las arañas (1977)....Laura
* Lo mejor de Teresa (1976) .... Aurelia
* El valle de los miserables (1974) .... Marina Guzmán
* El Imponente (1972)
*Mecánica nacional (1972) .... Rosarito
* Bikinis y rock (1972)
* Las chicas malas del padre Mendez (1971)
* Más allá de la violencia (1971)
* Rosario (1971)
* Los corrompidos (1971)
* Misión cumplida (1970)
* Papa en onda (1970)
* Confesiones de una adolescente (1970)
* ¿Porque nací mujer? (1970) .... Luisa
* Lio de faldas (1969)

### Ñawikaruy
* Fuego en la sangre (2008) .... Soledad
* Destilando amor (2007).... Ministerio Público
* Amar sin límites (2006/07) .... Leonarda Galván
* La esposa virgen (2005) .... Mercedes
* Mariana de la noche (2003/04) .... Isabel Montenegro
* El noveno mandamiento (2001) .... Clara Durán de Villanueva
* Nunca te olvidaré (1999) .... Consuelo Del Valle Vda. de Uribe
* Desencuentro (1997/98) .... Valentina Quintana de Rivera
* La culpa (1996) .... Andrea Lagarde
* Azul (1996) .... Elena Curi
* Si Dios me quita la vida (1995) .... Eva de Sánchez Amaro / Eva de Hernández
* Atrapada (1991/92) .... Luisa
* Yo compro esa mujer (1990) .... Matilde Montes de Oca
* Las grandes aguas (1989) .... Lena de Rivas
* El extraño retorno de Diana Salazar (1988) ... Dra. Irene Del Conde / Doña Lucrecia Treviño
* Como duele callar (1987) .... Aurelia
* Los años felices (1984) .... Eva
* Principessa (1984) .... Fernanda (#2)
* Vivir enamorada (1982) .... Estela
* Al rojo vivo (1980) .... Liliana
* Añoranza (1979)
* Cumbres borrascosas (1979) .... Cathy
* Yara (1979) .... Leticia
* Marcha nupcial (1977) .... Mary Lola
* Pobre Clara (1975) .... Susana
* Ven conmigo (1975) .... Bárbara
* Ha llegado una intrusa (1974) .... Nelly Carvajal
* La señora joven (1972) .... Luisa Padilla

## Suñaykuna
### [[TVyNovelas Suñay (Mishiku)|TVyNovelas Suñay]]

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Joaquín Cordero
* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
*
Uchisa

**Uchisa** (kastilla simipi *Uchiza* ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Tukachi pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1791 watapi.

Hallka k'iti kanchar: 723,73 km2

## Llaqtapi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: José Luis Escalante Mosquera-

## Kaypipas qhaway
* Wallaqa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
San Fernando distritu

**San Fernando  distritu**; (kastilla simipi: *distrito de San Fernando*) nisqaqa huk distritum Rioja pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 26 &ntilde;iqin qhapaq raymi killapi 1984 watapi wata; Fernando Belaúnde Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Fernando llaqtam.

## Waki
### Runakuna
4 127 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Huwan

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Roman Vega Díaz, Partido Aprista Peruano.
* 2007-2010: Benedicto Rojas Ortiz .

### Taytakura
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Rioja
## Hawa t'inkikuna

* Rioja munisipyu
* INEI
* Mapas de San Martín
Pisquyaku distritu

**Pisquyaku distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Piscoyacu*) nisqaqa huk distritum Wallaqa pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 10 &ntilde;iqin inti raymi killapi 1940 watapi wata; Manuel Prado Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Wallaqa
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Pisquyaku llaqtam.

## Waki
### Runakuna
3 688 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Huwan

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Juan Delgado Talledo, Nueva Amazonía.
* 2007-2010: Juan Delgado Talledo.

### Taytakura
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Sapusuwa
## Hawa t'inkikuna

* Sapusuwa munisipyu
* INEI
* Mapas de San Martín