open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cornwall

**Cornwall** (Cornualles simipi: *Kernow*) nisqaqa Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk suyum. Uma llaqtanqa Truro llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
7 distritu
* Penwith 
* Kerrier 
* Carrick 
* Restormel 
* Caradon 
* North Cornwall
* Isles of Scilly 
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Bodmin, Boscastle,Botallack, Bude,
* Camborne, Charlestown, Coverack, Crows-an-Wra
* Devoran
* Falmouth, Fowey
* Hayle, Helston
* Launceston, Lelant, Liskeard, Lizard, Looe
* Marazion, Mevagissey, Mousehole
* Newlyn, Newquay, Newtown
* Padstow, Penzance, Polperro, Polruan, Porthleven, Portreath
* Redruth
* St Agnes, St Austell, St Ives, St Just, St Mawes
* Truro, Tintagel
* Zennor

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

* Bodmin Moor
* Carn Euny
* Chûn Castle, Chûn Quoit
* Cornwall Wildlife Trust
* The Eden Project
* Glendurgan Garden
* Godolphin House
* Goonhilly Satellite Earth Station
* Kynance Cove
* Land's End
* Lanhydrock
* Lanyon Quoit
* The Lizard
* The Lost Gardens of Heligan
* Mên-an-Tol
* Merry Maidens
* Minack Theatre
* Penlee House
* River Fowey
* Roseland Peninsula
* St Michael's Mount
* Tintagel Castle
* Trebah Garden
* Trelissick Garden
* Trerice
* Zennor Quoit
## Rikchakuna

  Rikcha:Godrevypoint.jpg|Godrevy Point
  Rikcha:Godrevyisland.jpg|Godrevy Island
  Rikcha:Lamornacoast.jpg|Lamorna


  Rikcha:Navaxpoint.jpg|Navax Point
  Rikcha:Hellsmouth.jpg|Hell's Mouth
  Rikcha:Stivesbay.jpg|St Ives 


  Rikcha:Lelantchurch1.jpg|Lelant
  Rikcha:Mousehole02.jpg|Mousehole
  Rikcha:Zennor03.jpg|Zennor


## Cornwall suyupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kent

**Kent** nisqaqa huk suyum Inlispampapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Maidstone llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

13 distritu
# Dartford
# Gravesham
# Sevenoaks
# Tonbridge and Malling
# Tunbridge Wells
# Maidstone
# Swale
# Ashford
# Shepway
# Canterbury
# Dover
# Thanet
# Medway
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Ashford, Aylesford, Allhallows-on-Sea
* Bearsted, Broadstairs, Biddenden
* Canterbury, Charing, Chatham, Cliffe at Hoo, Crockenhill
* Dartford, Deal, Detling, Dover, Dunton Green, Dymchurch
* Eythorne, Edenbridge, Eastry
* Faversham, Folkestone
* Gillingham, Gravesend, Greenhythe
* Hartley-Cranbrook, Hartley-Longfield, Hawkhurst, Herne, Herne Bay, Higham, High-Halstow, Hollingbourne, Hythe
* Kemsing
* Langley, Leigh, Linton, Lydd
* Maidstone, Manston, Marden, Margate, Marsh Green, Martin, Martin Mill, Minster-in-Thanet, Minster-in-Sheppey, Maxton, Minster, Monkton
* Netlestead, Nettlestead Green, New Ash Green, New Romney, Northfleet
* Otford
* Paddock Wood, Pembury, Penshurst, Postling
* Queenborough
* Ramsgate, Reculver, Rochester
* Sandwich, Seal, Sevenoaks, Sheerness, Shoreham, Sittingbourne, Stone, Sturry, Swanley
* Thurnham, Tonbridge, Tunbridge Wells
* Upnor, Upchurch
* Walmer, Westerham, Whitstable, Westbrook
## Yachay tarpuy

## Karu puriy
* Canterbury katidral
* Chatham Historic Dockyard
* Isle of Sheppey
* Isle of Thanet
* Dover
* Leeds Castle
* Sissinghurst 
## Rikchakuna
## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Kent suyupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Hessen

**Hessen** nisqaqa huk suyum (*Land* / *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi.

Uma llaqtanqa Wiesbaden llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Großer Feldberg - Kleiner Feldberg
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Rhein

## Distritukuna

# Bergstraße (HP) 
# Darmstadt-Dieburg (DA) 
# Groß-Gerau (GG) 
# Hochtaunuskreis (HG) 
# Main-Kinzig-Kreis (MKK) 
# Main-Taunus-Kreis (MTK) 
# Odenwaldkreis (ERB) 
# Offenbach (OF) 
# Rheingau-Taunus-Kreis (RÜD) 
# Wetteraukreis (FB) 
# Gießen (GI) 
# Lahn-Dill-Kreis (Wetzlar) (LDK) 
# Limburg-Weilburg (LM) 
# Marburgo-Biedenkopf (MR) 
# Vogelsbergkreis (VB)
# Fulda (FD) 
# Hersfeld-Rotenburg (HEF) 
# Kassel (KS) 
# Schwalm-Eder-Kreis (HR) 
# Werra-Meißner-Kreis (ESW) 
# Waldeck-Frankenberg (KB)

### Hatun llaqtakuna
* Frankfurt am Main (F) 
* Wiesbaden (WI) 
* Kassel (KS) 
* Darmstadt (DA) 
* Offenbach (OF)

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Frankfurt, Marburg, Gießen, Darmstadt, Kassel llaqtakunapi
Qhana

**Qhana** (inlish simipi: Ghana) nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

* Uma llaqtan: Accra
* Tukri simin: Inlish simi

## Wiñay kawsay

## Pulitika Rakiy
### Suyukuna
Devon

**Devon** nisqaqa huk suyum Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Exeter llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
10 distritu
# Exeter
# East Devon
# Mid Devon
# North Devon
# Torridge
# West Devon
# South Hams
# Teignbridge
# Plymouth (Unitary)
# Torbay (Unitary) 
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Exeter
* Plymouth
* Torquay
* Princetown
* Exmouth 
* Newton Abbot 
* Barnstaple

Ashburton, Axminster, Bideford, Brixham, Bovey Tracey, Buckfastleigh, Buckland Monachorum, Burgh Island, Chudleigh Knighton, Clovelly, Crediton, Dartington, Dartmouth, Dawlish, Drewsteignton, Great Torrington, Hartland, Honiton, Ilfracombe, Ivybridge, Kingsbridge, Kingswear, Lynton, Moretonhampstead, Okehampton, Ottery St. Mary, Paignton, Postbridge, Princetown, Salcombe, Seaton, Sidmouth, Tavistock, Teignmouth, Tiverton, Torquay, Totnes, Westward Ho.
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Dartmoor mama llaqta parki
* Exmoor mama llaqta parki
* Jurassic Coast (Tukuy runakunap qhapaq kaynin)
* Lundy
* Buckfast Abbey
* Powderham Castle
* Castle Drogo
* Compton Castle
* South Devon Railway

## Rikchakuna
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
*  Yachay sunturkuna
## Musiku
## Apaykachana
## Devon suyupi paqarisqa runakuna
* Sir Francis Drake
* Sir Richard Grenville
* Sir Walter Raleigh
* Agatha Christie
* TV Smith
* Chris Martin
* Snowy White
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Sussex

**Sussex**, Hukllachasqa Qhapaq Suyu.

## Llaqtakuna
Brighton, Chichester, Crawley, Eastbourne, Hastings, Haywards Heath, Lewes, Worthing.
Norfolk

**Norfolk** nisqaqa huk suyum Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Norwich llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas

## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

7 distritu
* Norwich 
* South Norfolk 
* Great Yarmouth 
* Broadland 
* North Norfolk 
* King's Lynn & West Norfolk 
* Breckland 
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Hatun llaqtakuna: Norwich, King's Lynn, Great Yarmouth.

* Acle, Attleborough, Aylsham
* Bacton, Banham, Beeston, Belton, Blakeney, Bradenham, Brancaster, Bressingham, Briston, Brooke, Brundall, Burgh Castle, Burnham Thorpe, Burnham Market, Buxton Lamas
* Caister, Castle Acre, Chedgrave, Clenchwarton, Cley next-the-Sea, Cockley Cley, Coltishall, Cromer
* Denver, Dersingham, Dilham, Diss, Downham Market
* East Dereham, East Ruston
* Fakenham, Fincham
* Gorleston
* Halvergate, Hanworth, Happisburgh, Harleston, Heacham, Hemsby, Hilgay, Holkham, Holme-next-the-Sea, Holt, Hopton-on-Sea, Horning, Horsey, Hoveton, Hunstanton
* Langham, Loddon, Ludham, Ludham Bridge
* Merton, Middleton, Morston, Morton, Mundesley
* New Houghton, North Walsham
* Oulton, Ovington
* Paston, Potter Heigham
* Reedham, Reepham
* Sandringham, Sea Palling, Sheringham, Smallburgh, Snettisham, Stalham, Sutton, Swaffham, Swafield
* Terrington St. Clement, Thetford, Thorpe Market, Thorpe St. Andrew,  Trunch, Thurne
* Upton
* Waxham, Walsingham, Wells-next-the-Sea, Welney, Weybourne, Winterton-on-Sea, Woodbastwick, Worstead, Wroxham, Wymondham

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Grimes Graves
* Norfolk Broads (Broads mama llaqta parki)
* Sandringham House
* Walsingham
* Wymondham
## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Norfolk suyupi paqarisqa runakuna
* Horatio Nelson (Admiral Nelson) (*Burnham Thorpe)
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Tamil Nadu

**Tamil Nadu** nisqaqa (tamil simipi: தமிழ் நாடு) Indya mama llaqtapi huk suyum (*state*). Uma llaqtanqa Chennai llaqtam. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy

30 distritu:

## Hatun llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Nilgiri-Hills.jpg|Nilgiri urqukuna, Tamil Nadu
Rikcha:Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow.jpg|
Auvergne

**Auvergne** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi (*region*). Uma llaqtanqa Clermont-Ferrand llaqtam.
Languedoc-Roussillon

**Languedoc-Roussillon** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk suyum (*region*). Uma llaqtanqa Montpellier llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
Dorset

**Dorset** nisqaqa huk suyum Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Dorchester llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Frome mayu
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

8 distritu
:

		Weymouth and Portland
		West Dorset	
		North Dorset
	    Purbeck	
		East Dorset	
		Christchurch
		Bournemouth 
	    Poole       

## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Abbotsbury, Ashmore
* Beaminster, Blandford Forum, Bournemouth, Bridport, Broadstone
* Cerne Abbas, Charmouth, Christchurch, Corfe Castle
* Dorchester
* East Lulworth
* Ferndown
* Gillingham
* Iwerne Courtney, Iwerne Minster
* Kington Magna
* Langton Matravers, Lyme Regis, Lytchett Matravers, Lytchett Minster
* Melcombe Regis, Milton Abbas
* Poole, Poundbury, Puddletown
* Shaftesbury, Sherborne, St. Ives, Stalbridge, Sturminster Marshall, Sturminster Newton, Swanage
* Tolpuddle
* Verwood
* Wareham, West Lulworth, West Moors, West Stour, Weymouth, Wimborne Minster, Worth Matravers

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

* Abbotsbury Swannery
* Abbotsbury
* Badbury Rings
* Brownsea Island
* Cerne Abbas Giant
* Corfe Castle
* Edmondsham House
* Forde Abbey
* Hardy Monument 
* Hardy Cottage (Thomas Hardy, qillqaq)
* Jordan Hill
* Jurassic Coast (Tukuy runakunap qhapaq kaynin)
** Chesil Beach, The Fleet
** Durdle Door
** Durlston Country Park
** Isle of Portland; Portland Bill
** Kimmeridge
** Lulworth Cove
** South West Coast Path
** Studland Bay
* Kingston Lacy
* Lulworth Castle
* Maiden Castle
* Nothe Fort
* Purse Caundle Manor
* Sherborne Abbey
* Sherborne Castle
* Swanage Railway
* Tank Museum, Bovington
* Wimborne Minster

## Rikchakuna
## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Dorset suyupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Provence-Alpes-Côte d'Azur

**Provence-Alpes-Côte d'Azur** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi (*region*). Uma llaqtanqa Marseille llaqtam.

## Rikchakuna

Rikcha:Marseille hafen.jpg|Marseille


## Hawa t'inkikuna
Poitou-Charentes

**Poitou-Charentes** nisqaqa huk riqyunmi (*region*) Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Poitiers llaqtam.
Sawri Arapisuyu

**Sawriya,** **Sawutya Arapya** icha **Sawutya Arapisuyu** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam.
Uma llaqtanqa Riyad llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Hawa t'inkikuna
Leipzig

**Leipzig** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Leipzig llaqtapiqa 510.651 runakunam kawsachkanku (2008 watapi).

## Kaypipas qhaway
* Johann Sebastian Bach
## Hawa tinkikuna
Paygal qucha

**Baykal qucha** (Mungul simipi: *Baygal nuur*)) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi huk qucham..

## Allpa saywachi

* Wat'akuna: Olkhon wat'a (Olchon wat'a); (Swjatoj Nos)

## Flora Faunawan

## Llaqtakuna

* Baikalsk 
* Baikalskoje 
* Irkutsk 
* Listwjanka 
* Selenginsk 
* Sewerobaikalsk
* Sljudjanka 
* Ust-Bargusin
Ch'uru

**Ch'uru** nispaqa isku rumi wasichayuq wiksachakikunatam *(Gastropoda)* ninchik, yakupi kawsaqkunata allpapi kawsaqkunatapas.

Kaymi huk rikch'anankuna, Urin Awya Yalapi kawsaq:
* Ukupanku (*Megalobulimus*)
* Alimpuchi (*Pomacea‎*)

## Hawa t'inkikuna
Wiksachaki

**Wiksachaki** *(Gastropoda)* nisqakunaqa alli-allillamanta suchuq, wiksapi huk chaki nisqayuq (mana chiqap chakiyuq) llamp'ukakunam, yakupi kawsaqkuna allpapi kawsaqkunapas.

Isku rumi wasichayuq wiksachakikunataqa **[[ch'uru]]** ninchikmi, wasichannaqtataq **[[llunk'as]]**.

## Hawa t'inkikuna
Susyalista Suwit Ripuwlikakunap Huñun

**Susiyalista Suwit Ripuwlikakunap Huñun** (SSRH; rusu simipi: *Союз Советских Социалистических Республик, СССР, [Soyuz sovetskih socialističeskih respublik, SSSR]*) icha **Suwit Huñu** *(Советский Союз, [Sovetskiy Soyuz])* huk ancha hatun susyalista mama llaqta kamachinam karqan.

Rusya mama llaqta huk ñiqin pachantin maqanakuypi llallisqa karqaptin Hatun Uktuwri Pachakutiy nisqapi 1917 watapi tukusqa Rusu Suwit Republika 1922 watapi Bolshewikkunap Yuraqkunata atiyninpi Susyalista Suwit Republikakunap Huñun tukukuptin Vladimir Lenin sutiyuq kumunista pusaq ñawpaq umalliqninmi tukurqan. Lenin wañurqaptin Yosif Stalin achka watakuna tiranu hina kamachirqan, iskay ñiqin pachantin maqanakuypi Adolf Hitlerpa Alimanyanta atipaspa ancha atiyniyuqmi tukurqan.

Suwit Huñuqa 1991 watakamam karqan, Mihail Gorbachov umalliqninpa tukupusqankama.

## Hawa t'inkikuna
Hapun

**Nihun** icha **Hapun**qa (nihun simipi: 日本 [nihon]) icha **Hapun** (kastilla simipi: Japón) Asyapi huk llaqtam. Uma llaqtanqa Tokyo llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
:* Fuji
* **[[Qucha]]kuna:**
:* Biwa qucha
* **[[Wat'a]]kuna:**
:* Hokkaido
:* Honshu
:* Kyushu
:* Shikoku

## Pulitika rakiy
### Suyukuna

8 suyukuna:
* Chūbu suyu
** Hokuriku suyu
** Koshin'etsu suyu
** Tokai suyu
* Chūgoku suyu
* Hokkaidō suyu
* Kantō suyu
* Kinki suyu (o Kansai)
* Kyūshū suyu:
** Ryūkyū wat'akuna wan Okinawa
* Shikoku suyu
* Tōhoku suyu
### Llaqta kamachiykuna

### Hatun llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Emperor Akihito and empress Michiko of japan.jpg|Akihito & Michiko
Rikcha:Skyscrapers Shinjuku 2007 rev.jpg|Tokyo
Rikcha:Osaka Castle 02bs3200.jpg|Osaka

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Nihun)
## Hawa t'inkikuna
Martin Luther

**Martin Luther** icha **Luder** (10 ñiqin ayamarq'a killapi 1483 paqarisqa Eisleben llaqtapi, Alimanyapi, 18 ñiqin hatun puquy killapi 1546 wañusqa Eisleben llaqtapi) kristiyanu rifurmasyun nisqap kamaqninsi yachachiqpas karqan.

Awgustinu munqhi, katuliku munqhi, Dyusmanta yachachiq kaspa, katuliku inlisyapi mana allin wiñaykuykunata allinchayta munarqan, Dyuspa simillanmanta, Jesu Kristullamanta yuyaykuspa.

Kristiyanu iñiq runakunap Dyuspa Simin Qillqata allinta hap'inankupaqqa chay Bibliataqa iwriyu simimanta grigu simimantapas aliman simiman t'ikrarqan, Wartburg nisqa pukarapi (Eisenach k'itipi) pakasqa kachkaspa.

Katuliku inlisyata allinchayta munaptinpas, Hatun Papa mana atiyninta chinkayta munaspa Lutherta ñakarqan. Huk aliman qhapaqkunaqa Lutherpa yachachiyninta chaskiptin, wakinkuna Aliman hatun qhapaqpas (Habsburg hatun qhapaq) mana chaskispa ñakarqan. Chay hinatam Alimanyapi inlisya rakikurqan. Lutherpa yachachiyninta uyariq iñiqkuna musuq inlisya tukurqan, prutistantismu nisqata kamaspa.

## Hawa t'inkikuna
Susyalista

**Susyalista** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

*Susyalismu nisqapaq chharpuykuq runa icha partidu
*Susyalismu nisqa wakiyuq mama llaqta kamachina

## Kaypipas qhaway
*Kumunista
Susyalismu

**Susyalismu***, *'Susyaliyay** icha **Sapsiwaki*' (Socialismo)* nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, llamk'aqkuna mama llaqtapi kamachichkaptin kapitalistakunap kapuqninkunata llamk'aq llaqtapaq hap'ispa sapsi ruruchinata ruraspa kapitalismu wakimanta kumunismu wakita llamk'apunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Kumunismu

**Kumunismu** nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, lliw runakuna kaqlla kachkaptin, kaqlla hayñiyuq, kaqlla kapuqniyuq. Chay kumunismu wakita ruranapaqqa llamk'aqkunas susyalismu nisqapi mama llaqtapi kamachinman.

Kumunista yachaypi, tukuy runakuna kaqlla hayñiyuqmi kanman, tukuykunap llam'kananmi kanman, manataqmi hatun pusaq runachu kanman. Karl Marxpa yuyaypiqa tukuy kapitalista mamallaqtakunapi llamk'aq runakuna hatun pachakutiytas ruranqa, chay qhipa, huk hatun susyalista mamallaqtas kanqa. Kay hinallas tukuy runakuna kaqlla qullqiyuqsi, kaqlla hayñiyuqsi kanqaman, Kumunismutas ruranqaman.

Wiñay kawsaypiqa achka susyalista nikuq mamallaqtakunam karqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (1922 watamanta 1991 watakama), Yuguslawya (1945 watamanta 1991 watakama), Kuba, Chinchay Kuriya, Runallaqta Republika China. Achka wiñay kawsay yachaqkuna nin, chay mamallaqtakunapi manam allin runa hayñi kanchu, aswantaq achka llakikunam. Achka susyalista nisqa mamallaqtakunaqa musuqmanta kapitalistam tukurqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun 1991 watapim, Aliman Dimukratiku Republika 1990 watapim.

Achka kapitalista mamallaqtakunapi kumunista partidukunam tiyan, ahinataq Piruwpi Piruwanu Kumunista Partidukuna, Ikwadurpi *Ikwadurpak Kumunista Partidu*, *Ikwadurpak Marxista-[[lenin]]ista Kumunista Partidu*.

## Hawa t'inkikuna

* Marx, Engels: Partido comunistamanta willachin I. Europa mama llaktapi shuk llantu kutin kallpakun: Chayka comunismo llantumi. ... Tukuy mama pachapak llaktakunamanta proletariokuna, tantarishunchik! Karl Marx, Friedrich Engelspa qillqasqan Kumunista maniphistu, kichwa rimayman t'ikrasqa.
José Carlos Mariátegui

**José Carlos Mariátegui La Chira** sutiyuq runaqa (14 ñiqin inti raymi killapi 1894 paqarisqa Muqiwa llaqtapi, 16 ñiqin ayriway killapi 1930 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu kumunista willariy kamayuq, qillqaq, pulitiku, yachay wayllukuqpas karqan.

Piruwpa kikin susyalismupaqsi chharpuykurqan. APRA partidupi wankurisqa kachkaspa paskakuspa 1928 watapi Piruwanu Susyalista Partidutam (qhipaq pacha Piruwanu Kumunista Partidu) kamarqan,1929 watapitaq Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuytam (CTGP).

## Qillqasqankuna
*7 ensayos de Interpretación de la Realidad Peruana

## Hawa t'inkikuna
Javier Pulgar Vidal

**Javier Pulgar Vidal** sutiyuq runaqa (2 ñiqin qhulla puquy killapi 1911 watapi paqarisqa Panaw llaqtapi, 18 ñiqin aymuray killapi 2003 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq allpamanta yachaqsi karqan.

Javier Pulgar-qa kay musuq Piruwpa t'ipiynintam, *Mapa Fisiográfico* nisqatam rikhurichirqan, kay *región* nisqa pusaqnintin suyuyuq: 

*Chala *(Costa)*
*Yunka suyu *(Yunga)*
*Qhichwa suyu *(Quechua)*
*Suni suyu *(Suni, Jalca)*
*Puna
*Hanka *(Janca)*
*Rupa-Rupa *(Selva Alta)*
*Umawa *(Omagua, Amazonía, Selva Baja)*

## Qillqasqankuna
* Pulgar Vidal, Javier: *Geografía del Perú; Las Ocho Regiones Naturales del Perú* ("Piruwpa pusaqnintin sallqa suyun"). Edit. Universo S.A., Lima 1979.
:(Ñawpaqta liwruchasqa:) *Las ocho regiones naturales del Perú*, Boletín del Museo de historia natural „Javier Prado“, n° especial, Lima, 1941, 17, pp. 145-161 

## Willay pukyukuna
* Universidad Alas Peruanas de Lima: *Yachaq yachacheq / El sabio que enseña* (2004).

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Kuyuq rikch'a kunsula

**Wiryu kunsula, kuyuq rikch'a kunsula** icha **kuyuq rikch'a puklla kunsula**qa (Inlis simipi: *video game console*) kuyuq rikch'a pukllakunata pukllanallapaq antañiqiqmi, huk ruwanapaq llamk'achiyta manam atinchikchu. 

Kaymi huk kuyuq rikch'a kunsulakuna:
* PlayStation (Sony) Piliyistiysiyun
* Wii (Nintendo) Nintinthu
Karurimana

:*Sinchis kunan p'unchaw karurimanakunamanta yachayta munanki chayqa* **''"[[Yuyaysapa karurimana]]**"-man riy.*


*'Karurimana,Karuparlana** icha **Karuwaqyana,** **Karüyarina**, **Karüyana**, **Yawirka rimana** icha **Tilihunu** ([[grigu simi|Iliniki simi]]manta: Τηλέφωνο[ν] ''Tīléphōno[n]'' 'karu uyarikuq', chaymanta [[kastilla simi]]pi: ''teléfono'') nisqaqa karu rimanakunaspa uyarinakunapaq, [[ruqyay]]ta rimasqakunata pinchikilla [[yawirka]]nta icha ratyu [[illanchay]]wan apaykuq, pisilla [[pinchikilla mast'ay|mast'ay]] [[pinchikilla]]wan llamk'aykuq llamk'ana [[llikacha|llikacham]].

Karurimana maki hap'inap [[simi]] kinrayninpiqa [[ruqyay musyana]]m, ruqyayta [[hukchakuq]] [[pinchikilla]]man t'ikraq. [[Rinri]] kinrayninpitaq [[rinri uyarina]]m, hukchakuq pinchikillata ruqyayman t'ikraq.

Karurimana llamk'ana **karu rimana** icha **tilihunu*' *(teléfono)* ninchik.

Maymanpas apana karu rimanakunataqa *kuyuylla karu rimana'' ninchikmi.

## Pukyukuna
Unancha

**Unancha** nisqa huk sanancha kaqmi.

**Unancha** nisqaqa aswanta riman:

* Pinchikilla unancha
* Laphara unancha
Pachanka

Pacha tupuypiqa ima kimsa hinaman kachkaqtapas **Pachanka** icha **Kurku** ninchik.

Kaymi huk pachankakuna:
*Uyarara (*poliedro*, achka p'allta uyayuq pachanka)
**Suqtawask'a (*ortoedro*, suqta wask'a kaq uyayuq pachanka)
***Machina (*cubo*, suqta t'asra kaq uyayuq pachanka)
*Rump'u (*esfera*)
*Chuqu (*cono*)
*Tiñiqi (*cilindro*)

## Kaypipas qhaway
*Pampa suyu

## Hawa t'inkikuna
Wallqanqa

**Wallqanqa** icha **pukllanka** nisqaqa huk amachana ayñim.

Wallqanqapi llimphisqa tuyruchakuna, llimphikunata mama llaqtap, huk llaqtakunap wallqanqa sananchan hina llamk'achinchik.

Ankash qallupi **kullana**
Wallqanqa sanancha

**Wallqanqa** (**Wallqanqa sanancha**, ispaña simipi: *escudo*) nisqaqa wallqanqapi (amachana ayñipi) allichasqa llimphikunayuq, llimphi tuyruchakunayuq tuyrum, ima mama llaqtappas, suyuppas, tantanakuypapas sanancham.

## Kaypipas qhaway
* Unancha
Chupasapa ukucha

**Chupasapa ukucha** *(familia Muridae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, suni chupayuq, rinrisapa ukuchakunam. Ñawpa pachas Iwrupa, Asya, Aphrika chayllapi kawsaq karqan, kunantaq tukuy Tiksimuyuntinpim kawsan (runa waqlliq rikch'aqkuna: wasi ukucha, hatun ukucha).

## Hawa t'inkikuna
Mit'awa

**Mit'awa** icha **Kamar qillqa**, kichwapi **Mitanta**, **Chirwillan** (**Tsirwillan**)  icha **Willaypanka** (**Willay panka**: **Willay p'anqa**; kastilla simipi: *periódico*) nisqaqa llaqtamanta, k'itimanta, tukuy pachamantapas willaykuq, sapa p'unchaw, simana icha killa kutiykuq, ch'ipachisqa qillqam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Qalla

**Qalla**, **Phirunku** icha **Ruwira** nisqaqa ima muyu hinapas, muyunapaq, kuyuchinapaqpas.

Qallapurinapi tawa icha aswan qallakunam. Lliw allpapi kuyuchisqa apaykachanakuna qallakunayuqmi.

Tawantinsuyupiqa manas kuyuchinapaq qallatachu riqsirqan.

## Kaypipas qhaway
* Phiruru
* Qalla iruru

## Hawa t'inkikuna
Marseille

**Marseille** (Occitan simipi: *Marselha*) nisqaqa .

Marseillepiqa 855.393 runakunam kawsachkanku (2013).
Toulouse

**Toulouse** llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Toulousepiqa 439.228 runakunam kawsachkanku (2006).
Reims

**Reims** llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Waki
Reimspiqa 197 660 runakunam kawsachkanku (2006).

## Kaypipas qhaway
* Huwan Bawtista La Sallemanta
* Alsace
## Hawa t'inkikuna
Toulon

**Toulon** - **Tolon** occitan simipi - llaqtaqa Ransiya (Provençawanpi) mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Toulonpiqa 169.101 runakunam kawsachkanku (2006).

## Qillqasquankuna

* Maurice Arreckx, *Vivre sa ville*. La Table ronde, Paris, 1982 ; *Toulon, ma passion*, 1985
* Jean-Pierre Thiollet, *Le Chevallier à découvert*. Laurens, Paris 1998
Tallinn

**Tallinn** llaqtaqa Istunya mama llaqtap uma llaqtanmi. Tallin llaqtapiqa 403.505 runakunam kawsachkanku (2006).
Iriwan(Arminia)

**Iriwan** 
(arminya simi: Երևան) llaqtaqa Arminya mama llaqtap uma llaqtanmi. Yerevan llaqtapiqa 1.093.485 runakunam kawsachkanku (2005).
Bratislava

**Bratislava** llaqtaqa Isluwakya mama llaqtap uma llaqtanmi. Bratislava llaqtapiqa 425.155 runakunam kawsachkanku (2004).

## Allpa saywachi
* Danuwyu mayu

## Hawa t'inkikuna
Baile Átha Cliath

**Thuplin, L/Ruplin **icha** Baile Átha Cliath** (Inlish simipi: *Dublin*) llaqtaqa Irihallp'a mama llaqtap uma llaqtanmi. Baile Átha Cliathpiqa 506.211 runakunam kawsachkanku (2006).
Vilnius

**Vilnius** (lituano simipi **Vilnius**, pulacu simipi *Wilno*, bielorruso simipi (*grafía latina/cirílica* Vilnia/Вільня) llaqtaqa Lituwa mama llaqtap uma llaqtanmi. Vilniuspiqa 541 824 runakunam kawsachkanku (2006).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: 
** Vilnius yachay suntur (*Vilniaus universitetas*) 

## Llaqtapi paqarisqa
* Bohdan Paczyński (1940 - 2007)
* Romain Gary, qillqaq (1914 - 1980)
## Ñaña llaqtakuna
*  **[[Aalborg]]**, Dansuyu
*  **[[Budapest]]**, Unriya
*  **[[Chicago]]**, USA
*  **[[Duisburg]]**, Alimanya
*  **[[Erfurt]]**, Alimanya
*  **[[Joensuu]]**, Phinlandya 
*  **[[Kiyiw]]**, Ukranya 
*  **[[Kraków]]**, Pulunya
*  **[[Madison (Wisconsin)|Madison]]**, USA
*  **[[Oslo]]**, Nurwiga
*  **[[Pavia]]**, Italya
*  **[[El Pireo]]**, Grisya 
*  **[[Salzburg]]**, Awstiriya
*  **[[Taipei]]**, Taiwan
*  **[[Warszawa)]]**, Pulunya

## Hawa tinkikuna
* Wilno
* Jewish Partisan Group Near Vilna
* Kurzbiographien
* Partisan Rachel Rudnitzky After Liberation
* Partisans in Vilna
* Partisans of Vilna
* Vilna Partisans
* Phutukuna
* Phutukuna
* Vilnius Life: English-language travel guide to Vilnius
Minsk

**Minsk** icha **Miensk** (*Менск*) llaqtaqa Bilarus mama llaqtap uma llaqtanmi. Minsk llaqtapiqa 1.974.819 runakunam kawsachkanku (2017).

## Galerea


Rikcha:Belarus-Minsk-City Hall-3.jpg|
Rikcha:Belarus-Minsk-Cathedral of Holy Spirit-12.jpg|Katidral
Rikcha:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-3.jpg|
Rikcha:Kaścioł śv. Jazepa - 3.jpg|San Husiy
Rikcha:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|
Rikcha:Belarus-Minsk-Loshytsa-Manor of Lubanski Family-2.jpg|
|
Rikcha:Pradmieście Kašary, Miensk.JPG|
Rikcha:Saints Peter and Paul Cathedral.jpg|

Rikcha:Belarus-Minsk-Convent of Basilians of Holy Spirit-2.jpg|
Rikcha:Miensk - Plac Niezaležnaści.jpg|



## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna

* Official website
Sofiya

**Sofia, Sofiya** icha **Suphiya** llaqtaqa Pulqarya mama llaqtap uma llaqtanmi. Sofiya llaqtapiqa 1.203.680 runakunam kawsachkanku (2006).

## Hawa tinkikuna
Khankiq

**Khankiq**, shukllachishka kichwapi **Wiskachak** *(ordo Rodentia)* nisqakunaqa huk ñuñuq uywakunam.

## Mitan kamay
Kaymi huk khankiqkunam:

**Subordo [[Anomaluromorpha]]**

**Subordo [[Castorimorpha]]**

**Subordo [[Hystricomorpha]]**
* Kichka ukucha *(Echimyidae)*
* Kichka k'usillu *(Erethizontidae)*
* Quwi rikch'aq ayllu *(Caviidae)*
** Quwi *(genus Cavia)*
** Kapiwara, karpinchu, runsuqu icha ariraña *(Hydrochoerus hydrochaeris)*
* Chiwayru *(Dasyproctidae)*
* Chinchilla rikch'aq ayllu *(Chinchillidae)*
** Wisk'acha *(genera Lagidium, Lagostomus)*
** Chinchilla *(genus Chinchilla)*
**Subordo [[Sciuromorpha]]**
* Antharu / Waywacha *(Sciuridae)*
**Subordo [[Myomorpha]]**
* Chupasapa ukucha *(Muridae)*
** Hatun ukucha *(genus Rattus)*
** Wasi ukucha *(Mus musculus)*
* Chutuchupa ukucha *(Cricetidae)*
** Awya Yala ukucha *(Sigmodontinae)*
*** Qachu ukucha *(genus Akodon)*
*** Hawa ukucha *(Oecomys bicolor)*
*** Palanta ukucha *(Oecomys concolor)*

## Hawa t'inkikuna
Aycha uquq ñuñuq

**Aycha uquq ñuñuq** *(ordo Carnivora)* nisqakunaqa huk ñuñuq, aycha mikhuq uywakunam.

Kaymi huk aycha uquq ñuñuqkuna (Piruwpi kawsaq: **wira qillqasqa**):
* Michi rikch'aq ayllu *(Felidae)*
** **[[Puma]]** *(Puma concolor)*
** **[[Tuwi puma]]** *(Puma yaguarondi *icha* Herpailurus yaguarondi)*
** **[[Usqullu]]** *(Leopardus jacobitus)*
** **[[Usqhullu]]** *(Leopardus colocolo)*
** **[[Chinchay]]** icha **Atalla puma** *(Leopardus pardalis)*
** **[[Tirika]]** icha **Kunawaru** *(Leopardus tigrinus)*
** **[[Uturunku]]** *(Panthera onca)*
** Liyun *(Panthera leo)*
** Tigri *(Panthera tigris)*
** Misti hawar *(Panthera pardus)*
** Michi *(Felis silvestris catus)*
* Ukumari *(Ursidae)*
** **[[Piruwanu ukumari]]** *(Tremarctos ornatus)*
* Mayuatu rikch'aq ayllu *(Procyonidae)*
** **[[Mayuatu]]** icha **Mapachi** *(genus Procyon)*
** **[[Achuni]]** icha **Tihun** *(Nasua narica)*
** **[[Kuycha]]** *(Potos flavus)*
* Allqu rikch'aq ayllu *(Canidae)*
** **[[Antikuna atuq]]** *(Pseudalopex culpaeus)*
** **[[Sichura atuq]]** *(Pseudalopex sechurae)*
** **[[Mayu atuq]]** *(Chrysocyon brachyurus)*
** **[[Hatun sach'a allqu]]** *(Atelocynus microtis)*
** **[[Uchuy sach'a allqu]]** *(Speothos venaticus)*
** Puka atuq *(Vulpes vulpes)*
** Lupu *(Canis lupus)*
** Allqu *(Canis lupus familiaris)*
* Achuqalla rikch'aq ayllu *(Mustelidae)*
** Achuqalla *(Mustela)*
*** **[[Chupasapa achuqalla]]** *(Mustela frenata)*
*** Uchuy achuqalla *(Mustela nivalis)*
** **[[Yaku puma]]** *(Pteronura brasiliensis)*
** **[[Manqu]]**, **Ukati**, **Umsiri** icha **Waminku** *(Eira barbara)*
* **[[Añas]]** *(Mephitidae)*
**[[Asuka]]** *(Pinnipedia)*

## Hawa t'inkikuna
Ch'ulla ruk'anayuq

**Ch'ulla ruk'anayuq** (ordo *Perissodactyla*) nisqakunaqa huk ñuñuq, yura mikhuq uywakunam, llapa chakinpi huklla phapayuq.

Kaymi huk ch'ulla ruk'anayuqkuna:
* Sinqawaqra *(Rhinocerotidae)* - Afrikapi kawsaq
* Sach'awaka / Sachawakra *(Tapiridae)*
* Kawallu rikch'aq ayllu *(Equidae)*
** Asnu *(Equus asinus)* - uywasqa
** Kawallu *(Equus caballus)* - uywasqa
** Siwra *(Equus grevyi, Equus quagga, Equus zebra)* - Afrikapi kawsaq

## Hawa t'inkikuna
Iskay ruk'anayuq

**Iskay ruk'anayuq** *(ordo Artiodactyla)* nisqakunaqa huk ñuñuq, yura mikhuq uywakunam, llapa chakinpi iskay phapayuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay ruk'anayuqkuna:

**Tylopoda**
* Llama rikch'aq ayllu *(Camelidae)*
** Llama *(Lama glama)* - Awya Yalapi kawsaq, uywasqa
** Wanaku *(Lama guanicoe)* - Awya Yalapi kawsaq
** Paqucha *(Vicugna pacos)* - Awya Yalapi kawsaq, uywasqa
** Wik'uña *(Vicugna vicugna)* - Awya Yalapi kawsaq
** Kamillu *(Camelus dromedarius, Camelus bactrianus)* - Afrikapi kawsaq
**Ruminantia**
* Taruka, Luwichu/Luychu *(Cervidae)*
** Hatun taruka *(Hippocamelus antisensis)* - Awya Yalapi kawsaq
** Yuraqchupa luwichu *(Odocoileus virginianus)* - Awya Yalapi kawsaq
** Uchpa luwichu icha Wasuncha *(Mazama gouazoubira)* - Awya Yalapi kawsaq
** Puka luwichu *(Mazama americana)* - Awya Yalapi kawsaq
** Tanka taruka *(Mazama chunyi)* - Awya Yalapi kawsaq
** Ch'ura taruka *(Blastocerus dichotomus)* - Awya Yalapi kawsaq
* Waka rikch'aq ayllu *(Bovidae)*
** Waka *(Bos taurus)* - uywasqa
** Uwiha *(Ovis aries)* - uywasqa
** Kawra *(Capra aegagrus hircus)* - uywasqa
** Antilupi - Afrikapi kawsaq
*** Misti luwichu *(Gazella)* - Afrikapi kawsaq
*** Ñu *(Connochaetes)* - Afrikapi kawsaq
* *Giraffidae*
** Hirafa *(Giraffa camelopardalis)* - Afrikapi kawsaq
**Suina**
* Khuchi rikch'aq ayllu *(Suidae)*
** Khuchi - uywasqa *(Sus scrofa domestica)*
** Ispaña sach'a khuchi *(Sus scrofa)* - Iwrupapi kawsaq, Awya Yalaman apamusqa
* Sintiru / Sach'a khuchi *(Tayassuidae)* - Awya Yalapi kawsaq
** Wankana *(Tayassu pecari)* - Awya Yalapi kawsaq
** Lumu khuchi *(Pecari tajacu)* - Awya Yalapi kawsaq
* Mayu khuchi *(Hippopotamidae)* - Afrikapi kawsaq

## Hawa t'inkikuna
Kiyiw

**Kiyiw** (ukranya simipi: *Київ*) llaqtaqa Ukranya mama llaqtap uma llaqtanmi. Kiyiw llaqtapiqa 2.455.900 runakunam kawsachkanku (2006).

## Hawa tinkikuna
Istanpul

**Istanpul** icha **Istanbul** llaqtaqa Turkiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Istanpulpiqa 12.573.836 runakunam kawsachkanku (2007).

## Riqsisqa wasikuna
* Aya Sophiya
* Anqas Miskita
San Marino (uma llaqta)

**San Marino** llaqtaqa San Marino mama llaqtap uma llaqtanmi. San Marino llaqtapiqa 4.426 runakunam kawsachkanku (2006).
Llamp'uka

**Llamp'uka**, kichwapi **Atyawa** *(Mollusca)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Llamp'u uywakunaqa yaqulla nisqawan isku rumi sillp'ita ruraqmi. Mikhunanta kiruchasapa qalluchanwan khachunku. Huk llamp'u uywaqa yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi, lakachukunataq yaku hurquqmi.

Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
* Kichka llamp'uka *(Aculifera)* 
** Sillp'i-sillp'i *(Polyplacophora)* 
** Kuru llamp'uka *(Aplacophora)* 
* Sillp'i llamp'uka *(Conchifera)* 
** Ch'ullasillp'i *(Monoplacophora)* 
** Wiksachaki (Ch'uru, Llunk'as) *(Gastropoda)* 
** Kirusillp'i *(Scaphopoda)* 
** Iskaysillp'i (Lakachu) *(Bivalvia)* 
** Umachaki *(Cephalopoda)*

## Hawa t'inkikuna
Sarajevo

**Sarajevo** llaqtaqa Busna-Hirsiquwina mama llaqtap uma llaqtanmi. Sarajevo llaqtapiqa 897.523 (?) runakunam kawsachkanku (2005).
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna

[Category:Uma llaqta (Iwrupa)]]
Wasa tiwlliyuq

**Wasa tiwlliyuq** *(Chordata)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum.

Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
* Llikllayuq *(Urochordata, Tunicata)* 
** *[[Ascidiacea]]*
** *[[Thaliacea]]*
** *[[Larvacea]]*
* Tullunnaq *(Cephalochordata, Acrania)* 
* Tulluyuq *(Vertebrata)* 
** Muyu simi *(Cyclostomata)* 
** K'apa challwa *(Chondrichthyes)* 
** Tullu challwa *(Osteichthyes)* 
*** Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)*
*** Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)*
** Allpa yaku kawsaq *(Amphibia)* 
** Suchuq *(Reptilia)* 
** Pisqu *(Aves)* 
** Ñuñuq *(Mammalia)*

## Hawa t'inkikuna

Ñuqanchik
Sillwichaki

**Sillwichaki** *(Arthropoda)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwichakikunaqa *[[khitina]]* nisqamanta kapka qarayuqmi. Chakikunaqa raki-rakisqam, sillwikuna hina.

Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
* Qaraqruyuwa *(Crustacea)* 
** Cephalocarida 
** Remipedia 
** Samanachaki *(Branchiopoda)* 
** Pura-pura qara *(Malacostraca)*: Apanqura, Yukra, hukkunapas 
** K'akichaki *(Maxillopoda)* 
** Qallu kuru *(Pentastomida)* 
* K'aki phapayuq *(Chelicerata)* 
** Chakilla qhampu *(Pycnogonida)* 
** Pakcha *(Arachnida)* (Awaq uru, Sira-sira, Chakisapa uru, hukkunapas)* 
** [[Chukichupa]] *(Merostomata)* 
* [[Tunquchayuq]] *(Tracheata)* 
** [[Waranqachaki]] *(Myriapoda)* 
** [[Pachakchaki]] *(Chilopoda)* 
** [[Ch'iñichaki]] *(Symphyla)* 
** [[Iskaynintinchaki]] *(Diplopoda)* 
** [[Asllachaki]] *(Pauropoda)* 
** [[Palama]] *(Insecta)* 
** [[Iskaychupa]] *(Diplura)* 
** [[Llukchichaki]] *(Protura)* 
** [[Phinkichupa]] *(Collembola)''

## Hawa t'inkikuna
Wanaku

**Wanaku** nisqaqa *(Vicugna pacos)* huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq sallqa uywam. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.
København

**København** (kastilla simipi: *Copenhague*, dan simipi: **København**) llaqtaqa Dansuyu mama llaqtap uma llaqtanmi. København llaqtapiqa 503.699 runakunam kawsachkanku (2007).

## Pulitika Rakiy
* Østerbro
* Nørrebro
* Vesterbro 
* Amagerbro 
* Valby 
* Ørestad 
* Islands Brygge 
* Bellahøj 
* Brønshøj
* Ryparken 
* Bispebjerg
* Vigerslev
* Vestamager
* Vanløse

## Llaqtapi paqarisqa

## Hawa tinkikuna

* Copenhagen Portal - Tourist & Visitors Guide to Copenhagen
* Copenhagen For Partiers - Guide to Copenhagen Nightlife
* Turismo en Copenhague
* Fotos de Copenhague
* Copenhague.info
* Christiania
Ljubljana

** Ljubljana** llaqtaqa Isluwinya mama llaqtap uma llaqtanmi. Ljubljana llaqtapiqa 255.115 runakunam kawsachkanku (2005).

## Hawa tinkikuna
Bern

** Bern ** (Bern-aliman simipi: *Bärn*) llaqtaqa Suwisa mama llaqtap uma llaqtanmi, Bern suyup uma llaqtanmi. Bern 128 153 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Bern yachay suntur

## Rikchakuna

Rikcha:University of Bern.JPG|Universidad de Bern
Rikcha:Palaisfederalberne.JPG|Palasyu Wasi


## Hawa t'inkikuna
* Futus Berna (kastilla simipi).
Zürich

** Zürich ** llaqtaqa Suwisa mama llaqtap lliwmanta aswan hatun llaqtanmi, Zürich suyup uma llaqtanmi. Zürich llaqtapiqa 347.517 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Zürich yachay suntur

## Hawa t'inkikuna
* Phutukuna
* http://ril.es/viajes/guias_de_viaje/Europa/CH_Suiza/guia-de-zurich.html (kastilla simipi)
Riwi

**Riwi** icha **Ch'aki puquy** *(cereales)* nisqakunaqa chakrapi puquchisqanchik uma t'ikanpi miqusapa murusapa chakra yurakunam, aswanqa qachu yurakunam.

Riwi yurakunata qallcharqaspa iranchik murukunata chaskinapaq. Murukunataqa kutanchik, hak'umanta t'antata ruranapaq, ichataq murukunata yanunchik.

Kaymi huk riwikunam:

*Qachu yurakuna *(Poaceae)*
**Sara
**Triyu
**Siwara
**Sintinu
**Awina
**Arrus

*Kinwa yura rikch'aq ayllu *(Chenopodiaceae)* 
**Kinwa
**Qañawa

*Kiwicha yura rikch'aq ayllu *(Amaranthaceae)* 
**Kiwicha

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Ch'uyanchaku (Musika)

**Ch'uyanchaku (Musika)**
## Ch'uyanchaku
Taki kapchiyqa qati-qatilla, uyaywakunam huk mit'api, ñiqichisqa icha mana ñiqichisqa.

## Taki kapchiypa kayninkuna
Taki kapchiypiqa kay iskaynintinmi: uyaywakunawan ch'inkunam.
Uyaywayqa tawantin kayniyuqmi: 
*hayñiq kay (*altura* nisqapas), 
*pachayay (*durasyun* nisqapas), 
*sinchi kay *(intensidad)* 
*ñañukunka *(timbre)*

Uyaywakunawan ch'inkunawanpas ñiqichiyqa kay taki kapchiypa tiksinkunatam quwan:
*Uyaywa qatiy *(miludiya)* 
*Uyaywa huñu *(armuniya)*
*Paqta kuyuy *(ritmu)*

## Kaypipas qhaway
*Musika
*Taki kapchiy
Wiñay kawsay (Musika)

**Wiñay kawsay (Musika)**. Kay p'anqaqa taki kapchiypa wiñay kawsayninmantam willasunki.

## Wiñay kawsay
Taki kapchiypa pachakuna:

### Unay-unay pacha

### Ñawpa pacha

### Chawpi pacha (IX - XV kaq pachakwata)

*Inlisya (*música sacral*): Canto gregoriano, Papa Gregorio I; Adam de St. Victor; Godric (Saint Godric); Hildegard von Bingen, Hucbald, Notker (Notker Balbulus), Odo de Arezzo, Odo de Cluny, (Tutilo), Wipo
*Minnesang (Alimanya, Geisslerlieder (Alimanya); Walther von der Vogelweide, Wolfram von Eschenbach, 
***[[Ars Antiqua]]** (Fransya): Leonin, Pérotin, W. de Wycombe, Petrus de Cruce (Pierre de la Croix); 
***[[Ars Nova]]** 

### Paqariray (XV - XVI kaq pachakwata)

*Takich'unku musika: Misa; Motete;  Madrigal; 4 *rangos vocales*: Soprano - Alto - Tenor - Basso
*Puywanku musika: Toccata; Preludio; Ricercar;
*Pasyun
*Pulifuniya
*Taki aranway 
*Josquin Desprez , Giovanni Pierluigi da Palestrina, William Byrd, Hans Leo Haßler, Orlando di Lasso, Giovanni Gabrieli, Claudio Monteverdi;
 
### Barruku (1600 - 1750)

*Da-Capo-Aria; Opera seria; Opera buffa; 
*Jean-Philippe Rameau, Georg Philipp Telemann, Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel, Antonio Vivaldi, Domenico Scarlatti.

### Klasisismu (1750 - 1830)

*Orfeo ed Euridice 
*Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven

### Rumantika (siglo XIX)

*Lied; 
*Franz Schubert, Robert Schumann, Johannes Brahms, Frédéric Chopin, Giacomo Puccini, Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Georges Bizet; Franz Liszt; Anton Bruckner; César Franck; Modest Mussorgsky; Pjotr Iljitsch Tschaikowsky; Edvard Grieg; Manuel de Falla;
  
### Imprisyunismu (1910 - 1950)

*Claude Debussy, Maurice Ravel

### XX & XXI pachakwatakuna

*Klasiku musika: Béla Bartók; Alban Berg; Igor Strawinsky; Anton Webern; Arnold Schönberg; Carl Orff; Sergej Prokofjew; Olivier Messiaen; Pierre Boulez;  
*Folk  
*Pop musika  
**Blues, Country music, Jazz, Rock and roll, Progressive Rock, Punk Rock, Heavy metal, Disco, Funk, Hip hop, Salsa, Soul, Iliktruniku musika, Pachantin musika *(World music)*, New Age

## Kaypipas qhaway
Musika
Taki kapchiy
Hampi yura

**Hampi yura** nisqakunaqa lliw runakunata hampinakunapaq, unquymanta alliyachinapaq llamk'achisqan yurakunam.

Kaymi huk hampi yurakunam:
*Allqu kichka (Qusqu suyupi: allqukiska, *Xanthium spinosum, Xanthium catharticum, familia Asteraceae)
*[[Maych'a]] *(Senecio pseudotites, familia Asteraceae)*
*[[Ispiha muña]] *(Mentha spicata, familia Lamiaceae)*
*[[Muña]] *(Menthostachys setosa, familia Lamiaceae)*
*[[Asnaq qura]]
*[[Q'itu-q'itu]] *(Gnaphalium spicatum)*
*[[Pinku-pinku]], [[Pinqu-pinqu]], [[Akurma]] *(genus: Equisetum)*
*[[Pilli-pilli]]
**1. *(Hypochaeris sonchoides, Cichorium sp., familia Asteraceae,* [[kastilla simi]]pi: *achicoria)*
**2. *(Taraxacum officinale, familia Asteraceae,* [[kastilla simi]]pi: *diente de león)*
**3. *(Lobelia nana, familia Campanulaceae)*
*[[P'uru-p'uru]] 
*[[P'irka]] icha [[Sillkiwa]] *(Bidens siegesbeckia)* 
*[[Kisakisa]]
*[[Raki-raki]] (*Pteridopsida)*
*[[Sullu sullu]] 
*[[Qhamatu]]
*[[Tara]] *(Caesalpinia spinosa, familia Fabaceae)*
*[[Sutuma]] 
*[[Awaymantu]] / Yawar ch'unqa yura *(Physalis peruviana)*
*[[Panti]] *(genus Cosmos)*
*[[Sanu-sanu]], pinku-pinku *(Ephedra rupestris)* (Ephedraceae) (Buliwyapi, Ikwadurpi)
*[[Mulli]] *(Schinus molle)*
*[[Kutu-kutu]] *(Mutisia orbignyana)* (Buliwya)
*[[Chijchipa]] *(Tagetes terniflora)* (Buliwya)
* [[Janq'u warmi]] *(Werneria villosa)* (Buliwya)
* [[Wilka]] *(Anadenanthera colubrina)* (Buliwya)
* [[K'ila]] *(Lupinus bogotensis)* (Buliwya)
* [[Wallakay]] *(Otholobium pubescens)* (Buliwya)
* [[Alusima]] *(Lavandula latifolia)* (Buliwya)
* [[Siwinka]] *(Cortaderia sp.)* (Buliwya)
* [[Chapi]] *(Relbunium sp.)* (Buliwya)
* [[Amay sapatu]] *(Calceolaria buchtieniana)* (Buliwya)
* [[Chinchirkuma]] *(Mutisia acuminata)* (Buliwya)
* [[Kuti-kuti]] *(Solanum tripartitum)* (Buliwya)
* Machu añu (*Tropaeolum crenatiflorum*) Hook (Piruw)
* Wallpa-wallpa *(Tropaeolum peregrinum var. weberbaueri)* (Loesener) (Piruw)
* Atuq añu, Kita añu *(Tropoaeolum seemannii)* Buchenou (Piruw)
* Atuq lisas, Machu lisas, Kumpis lisas, Paya lisas, Machu lisas, Illaqu *(Ullucus aborigeneus)* Caldas subesp aborigeneus (Bruecher) Sperling (Piruw)
* [[Kunuwa]] *(Triolena pluvialis)*
* [[Awirinri]] *(Zingiber officinale)*

== Hawa t'inkikuna ==
* [https://web.archive.org/web/20110816203903/http://www.cedsip.org/PDFs/3diversidad.pdf Susana Arrázola Rivero, Margoth Atahuachi, Edwin Saravia, Alvaro Lopez, *Diversidad floristica medicinal y potencial etnofarmacológico de las plantas de los valles secos de Cochabamba - Bolivia*] (kastilla simi),  r. 70 - 76: Hampi yurakunap sinru qillqan qhichwa simipi sutinkunawan
* [https://web.archive.org/web/20111111220707/http://www.utlamericas.org/wp-content/themes/pdf/it/7/3/01.Plantas.Medicinales.La.experiencia.de.Tinguipaya.pdf] Alberto Camaqui Mendoza, *Plantas Medicinales, La experiencia de Tinquipaya'', 2009 (pdf) (Hampi yurakunap sinru qillqan qhichwa simipi sutinkunawan)
Yuyu

**Yuyu** nisqa yurakunapiqa llapan yurata, allpa hawanpi yurap rakinkunata icha raphikunatam, ima q'umir kaq rakinkunatapas mikhunchik. Yuyukunaqa chakra yurakunam, k'ita yurakunapas. Siwulla hina yurakunata hinallataq yuyu ninchik.

Kaymi huk yuyukunam:

* Nabus
* Kulis
* Siwulla
* Ahus

Huk wayuqkuna, allpapi puquq yurakunatapas yuyu hina yanuspa mikhunchik.
Wayu

**Wayu** icha **Misk'i ruru** nisqakunaqa lliw mikhunalla, misk'i rurukunam, chakra yurakunapi, mallkikunapi, k'ita yurakunapi puquqmi.

Piruwpi lliwmanta aswan chaninchasqa wayukunaqa kay qatiqpim:

* Paqay
* Tintin
* Kachan
* Luqma *(ruqma)*
* Achupalla
* Chirimaway
* Chirimuyu
* Usuma
* Tunas 
* Sawku
* Awaymantu
* Uwas
* Papaya
* Lurasnu
* Laranqa
* Mansana
* Muntipuquy
* Khari-khari
* Yananara

## Hawa t'inkikuna
Khari-khari

**Khari-khari** **Siraka** icha **Shiraka** *(genus Rubus)* nisqa kunaqa huk wayuq, kichka-kichkasapa yurakunam, Waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq rikch'anam, achka waranqa rikch'aqniyuqmi tukuy Tiksimuyuntinpi.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*llanqha khari-khari *(Rubus roseus)*
*qurpa khari-khari *(Rubus urticaefolius)*
*yunka khari-khari *(Rubus robustus)*
*hatun shiraka, kastilla shiraka *(Rubus glaucus)*
*hukkunapas:
***Rubus acanthophyllus, Rubus adenothallus*
***Rubus ulmifolius*
***Rubus boliviensis* Focke, *Rubus megalococcus* Focke
***Rubus urticaefolius* Poir.


File:Blackberry with fruits2.jpg|Khari-khari (genus Rubus)
File:Rubus_fruticosus_Luc_Viatour.JPG|Khari-kharip tuktun


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*''Rubus'', Western Kentucky University
Kalasiku taki

**Kalasiku taki**; (*genre, not period*)

## Kalasiku takipa pachakuna
*Unay-unay pacha
*Ñawpa pacha
*Chawpi pacha (IX - XV kaq pachakwata)
*Paqariray (XV - XVI kaq pachakwata)
*Barruku (1600 - 1750)
*Klasisismu (1750 - 1830)
*Rumantika (siglo XIX)
*Imprisyunismu (1910 - 1950)
*XX & XXI pachakwatakuna

## Kaypipas qhaway
*Grafika 
*Taki
Allpapi puquq

**Allpapi puquq** nispa chakrapi puquchisqanchik chakra yurakunata ninchik, imapachus chillkin icha saphinkunata allpa ukhunpi puquqtam mikhunchik.

Antikunapi lliwmanta aswan chaninchasqa allpapi puquqkunaqa kay qatiqpim:

* Papa
* Uqa
* Kumar
* Maswa

## Hawa t'inkikuna
Luqma

**Luqma**, **Lukma**, **Ruqma** icha **Rukma** *(Pouteria lucuma)* nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

Kay simi samun **ruku** **uma**manta, ninkumi. (Ks.: cabeza pelada de vejete).

## Hawa t'inkikuna
Paqay

**Paqay** icha **Pakay** *(Inga feuilleei)* nisqaqa huk wayuq chaqallu mallkim. Misk'i rurunkunatam mikhunchik.

Paqayqa *Inga* nisqa yura rikch'anamanmi kapun. Chay rikch'anaman kapuq huk yurakunatapas pakay ninkum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tintin

**Tintin** icha **Kururunku** *(Passiflora ligularis)* nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna

* Rurun
* Kichasqa rurun
Kururunku

**Kururunku**, **Tintin** icha **Hulun** *(genus Passiflora)* nisqakunaqa huk wayuq yurakunam, 530 rikch'aqmi. Achka rikch'aqkunap rurunkunatam mikhunchik.

## Huk rikch'aqkuna
* *[[Passiflora arborea]]* Spreng. - sach'a hulun
* *[[Passiflora caerulea]]* L.
* *[[Passiflora coriacea]]*  A.L. Juss - uchuy ankirisi
* *[[Passiflora grasilens]]* A.Gray Harms - atuq tumpu, ukucha hampaqway, ukucha hampaway, pichinchu hampaqway
* *[[Passiflora ligularis]]* A.L. Juss  - tintin
* *[[Passiflora mixta]]* - hampaway
* *[[Passiflora mollissima]]* (Kunth) Bailey  - tumpu, kita hampaway
* *[[Passiflora pinnatistipula]]* - tintin, k'ita tumpu
* *[[Passiflora rubra]]* L.Escobar - masu manchachi
* *[[Passiflora trifoliata]]* - ñawpa machu hampaway

## Pukyukuna

*

## Hawa t'inkikuna
Astana

**Astana** llaqtaqa Qasaqsuyu mama llaqtap uma llaqtanmi. Astana llaqtapiqa 351.343 runakunam kawsachkanku (2006).

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Vaduz

**Warus** icha **Vaduz** llaqtaqa Liechtenstein mama llaqtap uma llaqtanmi. Vaduz llaqtapiqa 5047 runakunam kawsachkanku (2005).
Podgorica

**Podgorica** llaqtaqa Yanaurqu mama llaqtap uma llaqtanmi. Podgorica llaqtapiqa 139.724 runakunam kawsachkanku (2004).
Uslu

**Oslo** llaqtaqa Nurwiga mama llaqtap uma llaqtanmi. Oslo llaqtapiqa 547 155 runakunam kawsachkanku (2006).

## Rakiy
* Alna 
* Bjerke 
* Frogner 
* Gamle Oslo 
* Grorud 
* Grünerløkka 
* Nordre Aker 
* Nordstrand 
* Sagene 
* St. Hanshaugen 
* Stovner 
* Søndre Nordstrand 
* Ullern 
* Vestre Aker 
* Østensjø 

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: 
** Oslo yachay suntur (*Universitetet i Oslo*) 

## Ñaña llaqtakuna
*  Göteborg
*  Schleswig-Holstein
*  Chunwa, Shanghai 
*  San Petersburgo
*  Lituwa, Vilnius
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Futu Oslo
* Global Stroll's Oslo
Istukulmu

**Istukulmu** (Suysu simipi *Stockholm*) llaqtaqa  mama llaqtap uma llaqtanmi. Istukulmu llaqtapiqa 935 619 runakunam kawsachkanku (2006).  381.63 km²

## Kuraka
* Sten Nordin 
## Hawa tinkikuna
Awaymantu

**Awaymantu** icha **Yawarch'unqa** *(Physalis peruviana)* nisqaqa huk wayuq yuram, tupu-tupum. Rurunkunatam mikhunchik. Ankash qallupi sutin *uchun*  .

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tunas waraqu

**Tunas waraqu**, **Tuñas** icha **Tunas** *(Opuntia ficus-indica)* nisqaqa huk wayuq, waraqu hina kichkasapa yuram. Rurunkunatam mikhunchik. *Tuunas* nisqa qhichwa Q.I. pi, huk pachapi sutin: *winka*

## Rikchakuna

Image:Opuntia ficus-indica,peeled,Morocco.jpg|Tunas rurukuna
Image:Opuntia ficus-indica.jpg|Tunaspa tuktun
Rikcha:Cultivo de Tuna.jpg|"La tuna,nopal" 
Rikcha:Tuna.png|"Frutos de tuna peruana"
Rikcha:
Rikcha:
Rikcha:


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Skopje

**Skupji** llaqtaqa Chinchay Masitunya mama llaqtap uma llaqtanmi. Skopje llaqtapiqa 653.584 runakunam kawsachkanku (2005).

## Hawa t'inkikuna
Lisboa

**Lisboa** llaqtaqa Purtugal mama llaqtap uma llaqtanmi. Lisboa 564 657 runakunam kawsachkanku (2001).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Lisboa yachay suntur

## Rikchakuna

Rikcha:Lisboa-Oceanario.jpg|Oceanario de Lisboa
Rikcha:Lissabon Strassenbahn.jpg|Lisboa


## Kaypipas qhaway
* San Antonio
* San Vicente
## Hawa t'inkikuna
* Câmara Municipal de Lisboa (en idioma portugués)
* Alfama y Castelo Ensayo fotográfico con textos sobre los más antiguos barrios de Lisboa
* Guía de Lisboa y alrededores 
*Página con información para Viajar a Lisboa
* Información práctica sobre Lisboa
* Historia de Lisboa
* Asociación de Turismo de Lisboa
* Portal das Nações
Rikch'aq

**Rikch'aq** (latin simipi: *species*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.

Kay hinam rikch'aqpaq sut'ichakun: *Huk rikch'aqman kapuq lliw huk kaqkunaqa [[yumay|yumanakuspa]] kuskanpa [[miraywa]] kana [[wawa]]nkunata wachaspa [[miraykuy]]ta atinmi.*

Carl von Linné sutiyuq Suysya mama llaqtayuq runaqa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutita kamarqan.
Rikch'ana

**Rikch'ana** (latin simipi: *genus*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.
Rikch'aq ñiqi

**Rikch'aq ñiqi** (latin simipi: *ordo*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.