open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramada urqu (Buliwya)

**Ramada** (kastilla simipi: *La Ramada*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Chawpi Wallapi, P'utuqsi suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.399 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
* Kunti Walla
* Apulupampa walla
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna
Hanan Turani

**Hanan Turani** icha **Hanan Turuni** (kastilla simipi: *Alto Torani / Alto Toroni*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Chili mama llaqtapipas huk urqum, Kunti Wallapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.995 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Tumasamil

**Tumasamil** (kastilla simipi: *Cerro Tomasamil*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.890 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Kañapa urqu
* Qaqilla
* Tapakilcha

## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Qulcha "K" munisipyu: yupaykuna, saywitu
Luksur urqu

**Luksur** icha **Luksar** (kastilla simipi: *Cerro Luxor* / Luxsar / *Luxar*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Pilquya kantunpi, Uyuni kachi quchap qulla-kuntinpi, Chiwana kachi quchap chinchayninpi, Pampa Luksarpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.398 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Araral
* Tumasamil
* Ullawi 
* Ulqa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu "Luxsar" urquwan
* www.volcano.si.edu/
Challwiri urqu

**Challwiri** (kastilla simipi: *Cerro Boratera de Challviri*, "Challwiri *bórax* qhuya urqu") nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwapi, Challwiri kachi qucha ñiqpi, Salvador Dalí ch'in pachap chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.814 m / 5.484 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Likankawur
* Lipis urqu
* Paqariy Inti
* Pukaqucha
* Qhusi qucha
* Q'umirqucha
* Uturunku
* Yuraqqucha

## Pukyukuna

* andes.org.uk/andes-information-files/
* peakery.com
## Hawa t'inkikuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chiwana nina urqu

**Chiwana** (kastilla simipi: *Volcán Chiguana*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.278 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chiwana kachi qucha 
* Luksur urqu

## Pukyukuna

* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Apulu 11 urqu

**Apulu 11** *(*Apolu 11*)* nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

Katantika qutupiqa kanmi kay umachakunam:
* Pilichuku Waracha 5.650 m
* Chawpi Katantika 5.630
* Bures rit'i urqu 5.560 m
* Radioafición 5.580 m
* Kunti Katantika 5.630 m
* Chawpi Katantika 5.630 m (5.610 m ?)
* Lluku Lluku 5.605 m
* Anti Katantika 5.592 m
* Katantika II 5.550 m
* Monte Alba 5.525 m
* Urin Katantika 5.310 m

## Kaypipas qhaway
* Kunti Walla
## Puykukuna
* Alain Mesili: Apulupampa wallamanta (inlish simi)
* www.ademiller.com p. 5 (inlish simi)
* www.saviabolivia.org(kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Wila Kullak

**Wila Kullak** (kastilla qillqaypi: Huelacollac) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi huk urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.816 mitrum  aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Kunti Walla

## Pukyukuna
Q'uru Qhini

**Q'uru Qhini** *(Coruquini)* nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk rit'i urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Jila Qallu (Pupuya) rit'i urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.810 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim.  

## Kaypipas qhaway
* Jisk'a K'uchu
* Kanisaya
* Mita

## Pukyukuna

* www.rgs.org, p. 9
* Saywitu
* Rikcha
Flor de Roca

**Flor de Roca** nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, Piruw mama llaqtapipas, huk rit'i urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Punu suyupipas, Putina pruwinsyapi, Sina distritupi, Salluyu rit'i urqup urayninpi, Palumani Kunka urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.808 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chawpi Urqu
* Palumani
* Salluyu

## Pukyukuna

* ande-mesili.com
* Saywitu
Tres Mujeres

**Tres Mujeres** (kastilla simi, "Kimsa Warmi") nisqaqa Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Buliwya suyupi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapipas, Putina pruwinsyapi, Flor de Roca rit'i urqup uray-kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Salluyu
* Chawpi Urqu
* Hatun Palumani

## Pukyukuna

* Saywitu
* Rikcha
Jisk'a K'uchu

**Jisk'a K'uchu** (*Iscacuchu / Iscacucho*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Puyu Puyu quchap antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim: *jisk'a* juch'uy, *k'uchu* chhuka,, "juch'uy chhuka".

## Kaypipas qhaway
* Mita
* Jila Qallu
* Q'ululu

## Pukyukuna

* www.huayna-potosi.com Saywitu
* www.rgs.org, p. 9
* Rikcha
Mita urqu

**Mita** (kastilla simipi: *Mita / Levisitio*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Jisk'a K'uchu
* Q'ululu
* Puyu Puyu qucha

## Pukyukuna

* Rikcha
## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Rinconada urqu

**Rinconada** (kastilla simipi: *Rinconada*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi huk urqum Apulupampa wallapi, Punu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.030 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Puynapata

**Puynapata** nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, Chuqiyapu suyupi, Piruw llaqtapipas,  huk urqum Apulupampa wallapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.264 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Kunti Walla

## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Jichuqullu

**Jichuqullu** icha **Jichu Qullu** (aymara simi *jichu* ichhu, *qullu* urqu, "ichhu urqu", kastilla qillqaypi *Ichucollo, Ichocollo*) nisqaqa Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Palumani Kunka rit'i urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.423 m / 5.880 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chawpi Urqu

## Pukyukuna
Wank'uchiri

**Wank'uchiri** (Aymara simim, kastilla qillqaypi *Huancuchiri, Huanchuchiri, Huanchochiri, Huanchuchuri*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Such'i quchap uray-antinpi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.382 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Palumani
* Pilichuku Waracha
* Such'i qucha

## Pukyukuna
Iskay Krus Rit'i

**Iskay Krus Rit'i** nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananiya distritupi hinallataq Sina distritupi, Iskay Krus q'asañiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ananiya
* Jorge Chávez rit'i urqu
* Rit'i Urmasqa

## Pukyukuna
Wilanqalluq

**Jila Qallu**,, **Wilanqalluq**, icha **Pupuya** (kastilla qillqaypi: *Huelancalloc / Huellancalloc / Jila Khallo*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk rit'i urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, saywapi Bautista Saavedra pruwinsyawan. Pikchunqa mama quchamanta 5.760 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Akhamani
* Casarara rit'i urqu (5.702 m)
* Ch'uxña Quta
* Iskillani
* Jisk'a K'uchu
* Nuwi
* Q'ululu
* Q'uru Qhini

## Pukyukuna

* Saywitu
Angelicum

**Angelicum** (kastilla simipi: *Angelicum*) nisqaqa Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Buliwya suyupi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Chawpi Urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.750 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chawpi Urqu
* Flor de Roca
* Hatun Palumani
* Salluyu

## Pukyukuna

* Saywitu
## Hawa t'inkikuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
Manqu Qhapaq urqu

**Manqu Qhapaq** nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Donegani urqup urayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.

Kay urquqa Manqu Qhapaqmantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Ananiya
* Rit'i Urmasqa
* Iskay Krus Rit'i
## Pukyukuna
Pichilimu

**Pichilemu** nisqaqa (mapudungun simi: *pichi* "uchuy", *lemu* "sach'a-sach'a", "uchuy sach'a-sach'a") Chili mama llaqtapi Libertador General Bernardo O'Higgins suyupi huk llaqtam.

## Wiñay kawsay
 ancha hatun pacha kuyuymi karqan, Pichilemu llaqtamanta 40 km urin kuntinpi kuyuy chawpiyuq. Iskay runam wañurqan, huk wasikunapas thuñisqam karqan.
Ayawa

**Ayawa** (kastilla simipi: *Ayagua / Ayahua*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.155 m / +4.500 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Lipis walla

## Pukyukuna

* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
* www.indexmundi.com
Rakhuurqu (Qimis kantun, Buliwya)

**Rakhuurqu** (**Rakhu Urqu**, kastilla simipi: *Cerro Gordo*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Qimis kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.684 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Rakhuurqu (Kana kantun, Buliwya)
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Lipis walla

## Pukyukuna

* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
Chuwilla

**Chuwilla** (kastilla simipi: *Chuhuilla*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, Suniqira kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.279 m / 5.435 m / mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Lipis walla
* Qaqilla
* Tumasamil

## Pukyukuna

* Saywitu: Qulcha "K" munisipyu
* www.traveljournals.net
* www.indexmundi.com
Tapakilcha

**Tapakilcha** (*Tapaquilcha*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, Suniqira kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.479 m / 5.758 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hatun Wayllaqucha
* Kañapa qucha
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Lipis walla

## Pukyukuna

* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Qulcha "K" munisipyu: yupaykuna, saywitu
Rakhuurqu (Kana kantun, Buliwya)

**Rakhuurqu** (**Rakhu Urqu**, kastilla simipi: *Cerro Gordo*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Lawani kachi quchap *(Salar Laguani)* chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.832 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Rakhuurqu (Qimis kantun, Buliwya)
* Paruma
* Ulqa
* Uqilla
* Lipis walla

## Pukyukuna

* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pawillun urqu (Chinchay Lipis)

**Pawillun** (kastilla simipi: *Cerro Pabellón*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Pilquya kantunpi, Kañapa urqup chinchay-antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.321 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Inti Pastu
* Kañapa qucha
* Kañapa urqu
* Qaqilla
* Tapakilcha

## Pukyukuna


* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ukilla

**Ukilla** (kastilla simipi: *Cerro Uquilla*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Qimis kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.917 m / 5.091 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Paruma
* Ulqa
* Lipis walla
* Luksur urqu

## Pukyukuna

* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Francesco Totti

**Francesco Totti** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Roma llaqtapi - ) huk Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna wan estadisticakuna
### Primera División

### Mama llaqta kupakuna

### Inter mama llaqta kupakuna

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web Francesco Totti
Killa sutikuna

Watapi **[[Killa pacha|killa]]** nisqa pachakunaqa Qhichwa simipi achka sutikunayuqmi. Kaypim sutinkunatam rikunki.
Fargo (North Dakota)

**Fargo** nisqa llaqtaqa North Dakota suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Fargo llaqtapiqa 99.200 runakunam (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yachachiy
## Hawa t'inkikuna
* www.cityoffargo.com
Iru Phutunqu (Daniel Campos-Chili)

**Iru Phutunqu** nisqaqa (aymara simi *iru*, *phutunqu*, kastilla qillqaypi *Iruputuncu, Irruputuncu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, juk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Chakuma kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta 4.200 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hanan Tutuni
* Hanan Turuni
* Irpa urqu
* Umani
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Uqhu urqu

**Uqhu urqu** (kastilla simipi: *Cerro Bofedal*) nisqaqa Antikunapi huk urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Iruphut'unku nina urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.500+ mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Iruphut'unku
* Paruma nina urqu
* Ulqa nina urqu
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tarana kantun

**Tarana kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Francisco de Tarana*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi. Uma llaqtanqa Tarana *(San Francisco de Tarana)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Uyuni kachi qucha
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tumawi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ukhuqucha (Chinchay Lipis)

**Ukhuqucha** (kastilla simipi: *Laguna Honda*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk  qucham P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Suniqira kantunpi (saywa: San Juan kantun), Ramaditas qucha, Araral urqu ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Araral
* Q'umirqucha
* Yuraqqucha
* Buliwyap Kunti Wallan
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
Sanurya urqu

**Sanurya** icha **Sanawrya** (*Cerro Sanabria*) nisqaqa Wuliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Wuliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.392 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Jatun Ichu 
* Jurqara
* Lipis 
* Lurumayu urqu 
* Pukaqucha
* Pawillun
* Qitina
* San Bartolomé urqu
* Suniqira 
* Uturunku 

## Pukyukuna

* www.rastlos.com/suedamerika/wueste/infos/berg_cerro_sanabria/ 
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pawillun (Urin Lipis)

**Pawillun** (*Cerro Pabellón*) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.196 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Bonete (5.695 m), Urin Lipis pruwinsya, Muhiniti munisipyu, Bonete Palca kantun
* Jurqara
* Lipis (5.929 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Lurumayu urqu (5.800+ m), Hatun Qitina kantun
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Sapaliri (5.653 m), saywapi: Arhintina - Buliwya - Chili; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Suniqira (5.899 m), Buliwya, saywapi: Chinchay Lipis pruwinsya - Urin Lipis pruwinsya
* Tinti (5.849 m), saywapi: Buliwya - Arhintina; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Uturunku (6.008 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Wilama (5.678 m), Hatun Qitina kantun

## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Smiljan llaqtapi, Hurwatsuyupi;  wañusqa New York llaqtapi), Sirbya-Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq allwiya kamayuq, pinchikilla yachaqsi tariqpas karqan, pinchikilla ruruchina pusaqpas.

Tayta: Milutin Tesla, Mama: Đuka Mandici.

## Hawa t'inkikuna

* NikolaTesla.fr - More than 1,000 documents on Tesla
Ch'akilla kantun

**Ch'akilla kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chaquilla*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Purqu munisipyupi. Uma llaqtanqa **Ch'akilla** llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Mayukuna: 
* Quchakuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Purqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Carlos Medinacelli kantun

**Carlos Medinacelli kantun** (kastilla simipi: *Cantón Carlos Medinacelli*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Qutaqayta munisipyupi.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qutaqayta munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 1,54 MB) (kastilla simi)
Kañapa urqu

**Kañapa urqu** (kastilla simipi: *Cerro Cañapa*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Pilquya kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.882 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kañapa qucha
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
* Lipis walla

## Pukyukuna


* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Rakhuurqu

**[[Buliwya]]pi [[urqu]]kuna**:
*Rakhuurqu (Qimis), 4.684 m, Qimis munisipyu, Qimis kantun
*Rakhuurqu (Kana), 3.832 m, Kana munisipyu, Kana kantun 
*Siwaruyu urqu, Siwaruyu kantunpi, Killaqa munisipyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Uru Uru suyupi.

**[[Buliwya]]pi [[llaqta]]kuna**:
*Rakhuurqu llaqta, Rakhuurqu kantun, Enrique Baldivieso pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi.
Qichisla kantun

**Qichisla kantun** (kastilla simipi: *Cantón Quechisla*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Qutaqayta munisipyupi. Uma llaqtanqa Qichisla llaqtam (37 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* www.cotagaita.com/ Qichisla kantunmanta
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Chichas pruwinsya
Askanti kantun

**Askanti kantun** icha **Sumaqqhichwa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Valle Hermoso*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Qutaqayta munisipyupi. Uma llaqtanqa Askanti (icha Sumaqqhichwa (*Valle Hermoso*)) llaqtam.

## Karu puriy
* Chichas walla
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: 

## Apaykachana
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Chichas pruwinsya
Ara kantun

**Ara kantun** (kastilla simipi: *Cantón Ara*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi,  P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Witichi munisipyupi. Uma llaqtanqa Ara llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla

## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Witichi munisipyu: Yupaykuna; saywitu
Hatun ukucha (Quyllur iñiy)

**Hatun ukucha** (Chinu simipi:****, *shǔ*)  huk 12-watakuna p'allta muyu Uywakuna, , Chunwapas Kalindaryu.
## Watakuna

"Hatun ukucha wata" wan signo elemento:
* 31 ñiqin qhulla puquy killapi 1900 – 18 ñiqin hatun puquy killapi 1901: Hatun ukucha Q'illay 
* 10 ñiqin hatun puquy killapi 1912 – 5 ñiqin hatun puquy killapi 1913: Hatun ukucha Yaku
* 5 ñiqin hatun puquy killapi 1924 – 24 ñiqin qhulla puquy killapi 1925: Hatun ukucha Qiru
* 24 ñiqin qhulla puquy killapi 1936 – 10 ñiqin hatun puquy killapi 1937: Hatun ukucha Nina
* 10 ñiqin hatun puquy killapi 1948 – 28 ñiqin qhulla puquy killapi 1949: Hatun ukucha Tiksimuyu
* 28 ñiqin qhulla puquy killapi 1960 – 14 ñiqin hatun puquy killapi 1961: Hatun ukucha Q'illay 
* 15 ñiqin hatun puquy killapi 1972 – 2 ñiqin hatun puquy killapi 1973: Hatun ukucha Yaku
* 2 ñiqin hatun puquy killapi 1984 – 19 ñiqin hatun puquy killapi 1985: Hatun ukucha Qiru
* 19 ñiqin hatun puquy killapi 1996 – 6 ñiqin hatun puquy killapi 1997: Hatun ukucha Nina
* 7 ñiqin hatun puquy killapi 2008 – 25 ñiqin qhulla puquy killapi 2009: Hatun ukucha Tiksimuyu
* 2020 – 2021: Hatun ukucha Q'illay 

## Referenciakuna
* Traducido de la [(inlish simipi)](http://en.wikipedia.org/wiki/Rat_(zodiac)) Wikipedia.

## Kaypipas qhaway
* Hatun ukucha
* Chunwa
* Quyllur iñiy (China)
## Hawa t'inkikuna
* Astrohoroscopes.com - Hatun ukucha (inlish simipi)
* Astrology.com - Hatun ukucha (inlish simipi)
* Chinavoc.com - The Five Types of Mouse (inlish simipi)
* Chinesezodiac.info - Hatun ukucha (inlish simipi)
* Go to Horoscope - Hatun ukucha (inlish simipi)
* Rainfall.com - Hatun ukucha (inlish simipi)
* Tarot.com - Hatun ukucha (inlish simipi)
Tigri (Quyllur iñiy)

**Tigri ** (Chinu simipi:****, *hǔ*)  kimsa 12-watakuna p'allta muyu Uywakuna, , Chunwapas Kalindaryu.
## Watakuna

"Tigri wata" wan signo ilimintu:
* 8 ñiqin hatun puquy killapi 1902 - 28 ñiqin qhulla puquy 1903: Tigri Yaku
* 26 ñiqin qhulla puquy 1914 - 13 ñiqin hatun puquy killapi 1915: Tigri  Qiru
* 13 ñiqin hatun puquy killapi 1926 -  1 ñiqin hatun puquy killapi 1927: Tigri Nina
* 31 ñiqin qhulla puquy 1938 - 18 ñiqin hatun puquy killapi 1939:  Tigri Tiksimuyu
* 17 ñiqin hatun puquy killapi 1950 -  5 ñiqin hatun puquy killapi 1951: Tigri Q'illay 
* 5 ñiqin hatun puquy killapi 1962 - 24 ñiqin qhulla puquy 1963: Tigri Yaku
* 23 ñiqin qhulla puquy 1974 - 10 ñiqin hatun puquy killapi 1975: Tigri Qiru
* 9 ñiqin hatun puquy killapi 1986 - 28 ñiqin qhulla puquy 1987: Tigri Nina
* 28 ñiqin qhulla puquy 1998 - 15 ñiqin hatun puquy killapi 1999: Tigri Tiksimuyu
* 14 ñiqin hatun puquy killapi 2010 - 2 ñiqin hatun puquy killapi 2011: Tigri Q'illay 
* 2022 – 2023: Tigri Yaku

|}

## Referenciakuna
* Traducido de la [(inlish simipi)](http://en.wikipedia.org/wiki/Tiger_(zodiac)) de la Wikipedia.

## Kaypipas qhaway
* Tigri
* Chunwa
* Quyllur iñiy (China)
## Hawa t'inkikuna
* Tiger compatibility page
* Chinese Zodiac
* Chinese: Year of the Tiger
* The Tiger (inlish simipi)
Buenos Aires distritu

**Buenos Aires distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Buenos Aires*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi , Pikuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Buenos Aires llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Llakwash 
* Wallaqa mayu 
* Anqas Walla mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Buwis (Quyllur iñiy)

**Buwis ** (Chinu simipi:****)  iskay 12-watakuna p'allta muyu Uywakuna, , Chunwapas Kalindaryu.
## Watakuna

"Buwis wata" wan signo ilimintu:

* 19 ñiqin hatun puquy killapi 1901 - 7 ñiqin hatun puquy killapi 1902: Buwis Q'illay 
* 6 ñiqin hatun puquy killapi 1913 - 25 qhulla puquy killapi 1914:  Buwis Yaku
* 25 qhulla puquy killapi 1925 - 12 ñiqin hatun puquy killapi 1926: Buwis Qiru
* 11 ñiqin hatun puquy killapi 1937 - 30 qhulla puquy killapi 1938: Buwis Nina
* 29 qhulla puquy killapi 1949 - 16 ñiqin hatun puquy killapi 1950: Buwis Tiksimuyu
* 15 ñiqin hatun puquy killapi 1961 - 4 ñiqin hatun puquy killapi 1962: Q'illay 
* 3 ñiqin hatun puquy killapi 1973 - 22 qhulla puquy killapi 1974:  Buwis Yaku
* 20 ñiqin hatun puquy killapi 1985 - 8 ñiqin hatun puquy killapi 1986: Buwis Qiru
* 7 ñiqin hatun puquy killapi 1997 - 28 qhulla puquy killapi 1998: Buwis Nina
* 26 qhulla puquy killapi 2009 - 14 ñiqin hatun puquy killapi 2010: Buwis Tiksimuyu
* 2021 - 2022: Buwis Q'illay 
* 2033 - 2034: Buwis Yaku

|}

## Referenciakuna
* Traducido de la [(inlish simipi)](http://en.wikipedia.org/wiki/Ox_(zodiac)) Wikipedia.

## Kaypipas qhaway
* Buwis
* Chunwa
* Quyllur iñiy (China)
## Hawa t'inkikuna

* Ox compatibility page
* Chinese Zodiac (inlish simipi)
Shapaja distritu

**Shapaja distritu** (kastilla simipi: *Distrito de *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Shapaja llaqtam.

## Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Llakwash 
* Wallaqa mayu 
* Anqas Walla mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Balsa Puerto distritu

**Balsa Puerto distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Balsa Puerto*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Luritu suyupi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Balsa Puerto llaqtam.
## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
* Marañun
* Chamikuru
* Chayawita
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Saqru

**Saqru** icha **Karka**, kichwapi **Karkanka** nisqaqa ima uywap q'imina kapka kaqninmi, ukhu saqru (tulluntin: tulluyuq uywakunapi) icha hawa saqru (sinchi qara: sillwichakikunapi).

## Hawa t'inkikuna
Frank Sinatra

**Frank Albert Sinatra**, *La Voz*, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hoboken llaqtapi, New Jersey suyupi - †  wañusqa Los Angeles llaqtapi, California suyupi) huk takiqsi karqan, takichaq, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Wawa: Nancy, Frank, Tina
## Pilikulakuna

## Kaypipas qhaway
* New York
## Hawa t'inkikuna

* imdb =0000069 Frank Sinatra
Qupa kiti

**Qupa distritu** (kastilla qillqaypi *Copa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qupa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Awkillu - Diablo Mudo - Ratsaq - Sarapu - Suyruqucha
* Quchakuna: Sarapuqucha - Suyruqucha - Yanaqucha
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Gorgor mayu
* Huraw qucha
* Sarapuqucha
* Suyruqucha
* Waywash walla 
* Waywash walla risirwa suyu
* Wikunka qucha

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
K'urkur llaqta

**K'urkur** (kastilla qillqaypi *Gorgor*) nisqaqa Piruw llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, K'urkur distritup uma llaqtanmi, K'urkur mayup patanpi tiyaq.
Chankay distritu (Lima)

**Chankay  distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chancay*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi, Waral pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chankay (*Chancay*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukunu: Lachay mama llaqta risirwa
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna: Chankay mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Allquy
* Chankay mayu
* Jitpa walla
* Puwaqhanka
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Waral pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Madiyan distritu

**Madiyan distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Madean*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi

## Rimaykuna
Madiyan distritupiqa Yawyu runasimitam rimanku, Madiyan-Wiñaq k'iti rimaytam.
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Yawyu
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Paryaqaqa 
* Tiklla 
* Wampuna urqu
* Kañiti mayu
* Pawqarqucha 

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
San Juan de Bigote distritu

**San Juan de Bigote distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Juan de Bigote*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Murrupun pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bigote llaqtam.
## Allpa saywachi
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Ayuma kantun

**Ayuma kantun** (kastilla simipi: *Cantón Ayoma*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi  P'utuqsi suyupi, Chayanta pruwinsyapi, Qullqichaka munisipyupi. Uma llaqtanqa Ayuma llaqtam.

## Allpa saywachi
## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chayanta pruwinsya
Ravelo kantun

**Ravelo kantun** icha **Muru Muru kantun** (kastilla simipi: *Cantón Ravelo*, ñawpa: *Moro Moro*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi,  P'utuqsi suyupi, Chayanta pruwinsyapi, Ravelo munisipyupi. Uma llaqtanqa Ravelo llaqtam (1.119 llaqtayuq 2001 watapi).

Kay kantunqa Agustín Ravelomantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chayanta pruwinsya
Baquerizo Moreno kitilli

**Baquerizo Moreno kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Baquerizo Moreno*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Tunkurawa markapi, Pillaru kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
* Tunkurawa Kichwa runa

## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Píllaro kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
Ascázubi kitilli

**Ascázubi kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Ascázubi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Pichincha markapi, Kayampi kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Ascázubi kitillipiqa Kayampi Kichwa runakunam tiyanku. 

## Kaypipas qhaway
* Kayampi urqu

## Pukyukuna

* Yupaykuna: Kayampi kiti (kastilla simi)
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Peguche kitilli

**Peguche kitilli** icha **Miguel Egas Cabezas kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Peguche / Miguel Egas Cabezas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Utawalu kitipi. Uma llaqtanqa Peguche llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
Kitillipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa runakuna
* María Mercedes Cotacachi, qillqaq
* Mario Conejo Maldonado (*1959), pulitiku
* Ariruma Kowii (*1961), qillqaq, pulitiku
* Yana Lucila Lema Otavalo (*1974), qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Impapura
* Impakucha
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Utawalu kiti
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Kalpaki kitilli

**Kalpaki kitilli** icha **Eugenio Espejo kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Eugenio Espejo / Calpaquí*) Ikwadur mama llaqtapi kitillim,  Impapura markapi, Utawalu kitipi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Impakucha
* Mayukuna:

## Runakuna
Kitillipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.

## Kaypipas qhaway

* Impapura
* Eugenio Espejo, hampikamayuq, taripay amachaq, qhichwa ankalli
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Utawalu kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
New Orleans (Louisiana)

**New Orleans** nisqa llaqtaqa, Louisiana suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. New Orleans llaqtapiqa 336.644 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.cityofno.com
Parinaquta pruwinsya

**Parinaquta pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Parinacota*) nisqaqa Chili mama llaqtapi, Arika Parinaqutapas suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Putre llaqtam.
Isluga llaqta

**Isluga** (kastilla simipi: *Isluga*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk llaqtam, Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi, Qullchani munisipyupi.
Laram Q'awani

**Laram Q'awani** (kastilla simipi: *Volcán Isluga*) nisqaqa Chili mama llaqtapi, Buliwya suyup saywan ñiqpi, huk nina urqum, Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi, Qullchani munisipyupi, Laram Q'awani mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.550 mitrum aswan hanaq.

Kay ariqpa sutinqa aymara simim, *larama* anqas, *q'awa* wayq'u,  *-ni* huk aymara k'askaq.

## Kaypipas qhaway
* Tata Sawaya
* Qhawaraya
* Isluga llaqta

## Pukyukuna
Selva Alegre kitilli

**Selva Alegre kitilli** icha **San Miguel de Pamplona kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Selva Alegre / San Miguel de Pamplona*) Ikwadur mama llaqtap kitillim Impapura markapi, Utawalu kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Utawalu kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Laram Q'awani mamallaqta parki

**Laram Q'awani mamallaqta parki**  (kastilla simipi: *Parque Nacional Volcán Isluga*) nisqaqa suyuqa amachasqam, Chili mama llaqtapi, Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi, Qullchani munisipyupi, Qhamiña munisipyupi, Wara munisipyupi, Laram Q'awani ariqmantam sut'ichasqa. 

## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Laram Q'awani
* Isluga llaqta
* Lawqa mamallaqta parki
* Tata Sawaya
* Qhawaraya

## Pukyukuna
Qullchani

**Qullchani** (aymara simim, *qullcha*: huk laya yura;  kastilla simipi: *Colchane*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk llaqtam munisipyupas (*comuna*), Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Isluga nina urqu
* Isluga llaqta
* Isluga nina urqu mamallaqta parki
## Pukyukuna
Ruud Gullit

**Ruud Gullit** sutiyuq runaqa, "De Zwarte Tulip" qayay sutiyuq, (*  paqarisqa Amsterdam (Urasuyu) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Urasuyu piluta hayt'aqmi wan Pukllaykamachiq.

Tayta: George Gullit,(Surinam-manta), Mama: Ria Dil.

Warmikuna: 
* Yvonne de Vries - 1984 - 1991: 2 Felicity wan Charmayne.
* Cristina Pensa - 1994 - Aymuray killa 2000: 2,  Quincy wan Sheyenne.
* Estelle Cruijff - 3 Inti raymi  killa 2000 –: 2, Maxim wan Joëlle.

 
## Klubkuna

### Huk División

### Mama llaqta Kupakuna

### Mama llaqtapura Kupakuna

### Pirsunal suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Urasuyu)

## Hawa t'inkikuna

*Gullit's international record (urasuyu simipi)
*Manan uficial qillqa
*Gullit's emotional South African journey - fifa.com/worldcup/ - FIFA, 2007.

 
.
Mayupura (Quchapampa)

**Mayupura** (kastilla simipi: *Entre Ríos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Mayupura munisipyupi (Bulo Bulo kantun).

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Mayupura munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
El Paso (Quchapampa)

**El Paso** (kastilla simipi: *El Paso*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Killaqullu munisipyupi, El Paso kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Tunari mamallaqta parki 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
Irpa Irpa

**Irpa Irpa** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi, Kapinuta kantunpi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kapinuta pruwinsya
Ch'uxñaqullu

**Ch'uxñaqullu** (kastilla qillqaypi: *Chojñacollo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Killaqullu munisipyupi, Killaqullu kantunpi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *ch'uxña*,  *ch'ujña*, *ch'uqña* icha *chujña* q'umir, *quta* qucha,, "Q'umir urqu".

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
Uquriña

**Uquriña** (kastilla simipi: *Ucureña*) nisqaqa Buliwya suyupi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Klisa pruwinsyapi, Klisa munisipyupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Klisa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Parutani

**Parutani** (*Parotani*) nisqaqa Buliwya suyupi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Sipi Sipi munisipyupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Sipi Sipi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Phoenix (Arizona)

**Phoenix** nisqa llaqtaqa, Arizona suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Phoenix llaqtapiqa 1.567.924 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
chilaywa chimea pai`gaw Awecha Phoneix Arizona

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.phoenix.gov
Pachachaka mayu

**Pachachaka mayu** (kastilla simipi: *Río Pachachaca*) nisqaqa Piruw llaqtapi huk mayum, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, Awankay pruwinsyapipas. Apurimaq mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Ampay
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Awankay pruwinsya (pdf)
K'isi K'isini

**K'isi K'isini** (*Quisi Quisini / Quisiquisini*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Umurata nina urquñiq, saywapi Buliwya - Chili. Pikchunqa mama quchamanta 5.395 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Aqutanku
* Kapurata
* Parinaquta
* Pumirapi
* Sajama
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Umurata
* Wayna P'utuqsi (Sajama)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Karanka Kurawara munisipyu
Buffalo (New York)

**Buffalo** llaqtaqa New York suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Buffalo llaqtapiqa 270.919 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yachachiy
## Hawa t'inkikuna
* www.city-buffalo.com
Charkini

**Charkini** (kastilla simipi: *Nevado Charquini*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk rit'i urqum, Qhapaq Wallapi, Chuqiyapu suyupi, Wayna P'utuqsi urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.392 mitrum aswan hanaq.
## Allpa saywachi
## Kaypipas qhaway
* Chakaltaya
* Milluni qucha
* Illimani
* Mururata
## Hawa t'inkikuna
Ripan

**Ripan** (kastilla simipi: *Ripán*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Ripan distritup uma llaqtanmi, kaylla Tantasqa llaqtapi (*La Unión*), Urqumayu patanpi tiyaq. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urqumayu
* Wanuku Pampa
* Wallanka walla
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayukillap Iskaynin pruwinsya (pdf)
* Saywitu: Wanuku suyu
Takwatimanu mayu

**Takwatimanu mayu** (kastilla simipi: *Río Tacuatimanu* icha *Río de Las Piedras*) nisqaqa Piruwpi, Mayutata suyupi (Manu mamallaqta parkipi), huk 621 km suni mayum. Mayutata mayuman purin (Puerto Maldonado).

## Kaypipas qhaway
* Heath mayu
* Inampari mayu
* Tampupata mayu
* Amarakaeri ayllu llaqta risirwa
* Tampupata mama llaqta risirwa
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata suyu
Yanashalla q'asa

**Yanashalla q'asa** icha Yanashallash q'asa nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk 4.650m hanaq q'asam, Wallanka wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Akya distritupi, Wallanka distritupipas, Yanashallash urqu ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Wallanka rit'i urqu
* Waywash walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Bolognesi pruwinsya
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta

**Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta** (inlish simipi: *Five Civilized Tribes*) nisqakuna Chinchay Awya Yalapi pichqantin indihina runallaqtas karqan, 1820 watamanta pacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap hina kawsayninta mama llaqta kamachinantapas chaskikuq. Tsalaki kaq Sequoyah tsalaki simipaq qillqaytapas kamachirqan.

Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta nisqakunaqa Tsalaki, Chikasa, Chahta, Maskoki, Siminula runallaqtakunas karqan.

Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinanqa 1830 watapi *[[Indian Removal Act]]* nisqa kamachitas kamachirqan, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq, Indyu Suyuman (*Indian Territory*, kunan Oklahoma suyu). 1838 watakama indihina runakunata ayqichirqanku, *[[Waqaysapa Ñan]]* nisqa. HAS mamallaqtayuq maqanakuypi rakinakusqa karqanku, hukkuna Chincha suyukunawan, hukkkunataq Urin suyukunawan maqakuq.

1889 watapi HAS kamachinaqa Indyu Suyup kuntinqa yuraq mitimaqkunapaqsi kicharqan *([[Oklahoma Land Run]])*. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta *[[Sequoyah suyu|Sequoyah]]* sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaywansi Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap kikinpa kamachinanta puchukarqan.

## Hawa t'inkikuna
* http://www.fivetribes.org/ (inlish simipi)
Chiruki

**Chiruki** icha **Tsalaki** (kikinpa siminpi: *Tsalagi*, inlish simipi: *Cherokee*) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, North Carolina suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, tsalaki simita rimaq, 300.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.

1838 watapis Waqaysapa Ñan *(Trail of Tears, Nu na da ul tsun yi)* nisqapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan Chiruki runakunata (wakin Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakuna hinas) Georgia, North Carolina suyukunapi kaq mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (*Indian Territory*, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan. Indyu Suyupi Chirukikunap uma llaqtanqa Tahlequah llaqtas tukurqan. Waranqachá Chiruki runa ayqikuspa North Carolina suyupi kaq Hatun Phuyusapa Urqukunapis *(Great Smoky Mountains)* kakurqan, kunan p'unchawkama.

1887 watapi *[[General Allotment Act]]* nisqawan indhina runallaqtap allpankunaqa - Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunap tukuy allpankuna - akuna runakunamansi rakinachisqas karqan, ñawpaqta indhina runakunamansi, qhipaqtataq, 1889 watamantapacha - mistikunamanpas. Chaywan lliwmanta aswan allpakunas mana indihinamansi qusqa karqan. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta *[[Sequoyah suyu|Sequoyah]]* sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaypacha Chiruki runakunap kikinpa kamachinanta puchukarqan.

1934 watapi *[[Indian Reorganization Act]]* nisqawanqa kikinpa pusaqninkuna akllay hayñinta musuqmanta chaskirqan.

2000 watapiqa 97.300 Chiruki runa Oklahoma suyupis kawsarqan, 13.000 North Carolina suyupis, 9.000 Alabama suyupis, 5.600 Georgia suyupis, 5.500 Tennessee suyuis, 3.000 South Carolina suyupis. 230.000 Chiruki runaqa Chiruki Nasyun *(Cherokee Nation)* nisqamanmi kapuchikun (Oklahomapi Tahlequah llaqtapi tiyayniyuq), 12.000-chá chincha anti Oklahomapi Kituwah *(United Keetoowah Band of Cherokee Indians)* nisqaman, 13.400-taqsi North Carolina suyupi Anti Chiruki *(Eastern Band of Cherokee Indians)* nisqaman.

## Hawa t'inkikuna
Chahta

**Chahta** (inlish simipi *Choctaw*) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, Mississippi, Florida, Alabama, Louisiana suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, chahta simita rimaq, 150.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Chillanes kitilli

**Chillanes kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Chillanes*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim , Bolívar markapi, Chillanes kitipi. Uma llaqtanqa Chillanes llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
* www.ame.gov.ec
Waqaysapa Ñan

**Waqaysapa Ñan** (inlish simipi: *Trail of Tears*) nisqapiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan 1830 watamanta 1838 watakama Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunatas mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (*Indian Territory*, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan.

1830 watapi *[[Indian Removal Act]]* nisqa kamachitas kamachirqanku, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq. 1837 watakamaqa 46.000 runakunatas ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan.
San Pablo kitilli (Bolívar)

**San Pablo kitilli** icha **San Pablo de Atenas kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia San Pablo / San Pablo de Atenas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa San Pablo llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Runayupay 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
* www.ame.gov.ec
Maskoki simi

**Maskoki** *(Mvskoke)* simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 6.200-chá Maskoki, Simanoli runakunap rimayninmi.
Tsalaki siq'i llumpa

**Tsalaki siq'i llumpa** nisqaqa Sequoyah sutiyuq chiruki runap 1819 watapi kamarisqan tsalaki simipaq rimacha siq'i llumpam, 86 sanampayuq.

## Sanampankuna
Mikasuki simi

**Mikasuki** simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 500-chá Mikasuki, Simanoli runakunap rimayninmi.
Chikasa simi

**Chikasa** *(Chikashshanompa’)* simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 1.100-chá Chikasa runakunap rimayninmi. Ancha chikichasqam.
Chikasa

**Chikasa** *(Chikashsha,* inlish simipi *Chickasaw)* nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, Mississippi, Louisiana suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, chikasa simita rimaq, 38.000-chá runakuna. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Maskoki

**Maskoki** *(Mvskoke,* inlish simipi *Muscogee, Muskogee *icha* Creek)* nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Alabama, Oklahoma, Louisiana, Texas suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, maskoki simita rimaq, 50.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Apachi

**Hapachi, Apachi** icha **Apache** (kikin siminpi *Diné, Ndee, Nnee, Inday, Indee*) runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Arizona suyupi kawsaq indihina runa llaqtakunam, apachi rimaykuna nisqa urin athapaska rimaykunata rimaq.

Hapachi runa llaqtakunaqa kaymi Diné (Nawahu), Kunti Apachi *(Western Apache),* Chirikawa *(Chiricahua),* Miskaliru *(Mescalero),* Hikarilla *(Jicarilla),* Lipan, Inkill Apachi *(Plains Apache)*.
Simanoli

**Simanoli** icha **Siminula** *(Seminole, Seminola)* nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, Florida suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, maskoki simita mikasuki simitapas rimaq, 18.600-chá runa. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Kunti Apachi

**Kunti Apachi**, kikin siminpi *Ndee* icha *Nnee* nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Arizona suyupi kawsaq indihina runa llaqtam, 20.000-chá runam, kunti apachi simita rimaq. Apachi nisqa runa llaqtakunaman kapunku.
Apachi rimaykuna

**Apachi rimaykuna** nisqa rimaykunaqa Apachi nisqa runa llaqtakunap rimayninkunam, urin athapaska rimaykunam.

* *Plains Apache urin huñu*

: **[[Plains Apache simi|Plains Apache]]** (Kiowa-Apache)

* *Western Apachean urin huñu*
: A. Chiricahua-Mescalero
:: **[[Chiricahua simi|Chiricahua]]**
:: **[[Mescalero simi|Mescalero]]**
: **[[Diné simi|Diné]]** (Nawahu, Navajo, Navaho)
: **[[Kunti apachi simi|Kunti apachi]]** (Western Apache, Coyotero Apache)

* *Eastern Apachean urin huñu*
: **[[Jicarilla Apache|Jicarilla]]**
: **[[Lipan Apache|Lipan]]**

## Huk rimakuna