open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Córdoba (Arhintina)

**Córdoba** llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Córdobapiqa 1.272.334 runakunam kawsachkanku (2001).

## Wiñay kawsay
Córdoba llaxtachan kuski 24, 1573.

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
*  Yachay sunturkuna: Universidad Nacional de Córdoba, Universidad Tecnológica Nacional, Universidad Católica, Universidad Empresarial Siglo XXI

## Llaqtapi paqarisqa
* Jorge W. Ábalos
## Ñaña llaqtakuna
Sinru qillqa: Urqu (Arhintina)

**Lista: Urqu (Arhintina)**.

* Aqunqhawaq (Mendoza) 6,962 m
**Cerro El Plomo 6,070 m
**Cerro Ameghino ca. 5,940 m
* Ojos del Salado (Catamarca) 6,893 m
**Tres Cruces Sur 6,748 m
**Cazadero 6,658 m
**El Muerto 6,488 m
**Cerro Nacimiento 6,436 m
**Cerro Veladero 6,436 m
**Cerro El Cóndor (*Volcán Sarmiento*) 6,414 m
**Cerro Vallecitos 6,168 m
**Tres Quebradas (auch *Los Patos*) 6,239 m
**Sierra Nevada 6,127 m 
**Cerro Medusa 6,120 m
**Colorados 6,080 m
**Cerro El Fraile 6,061 m
**Volcán del Viento 6,028 m
**Cerro San Francisco 6,018 m
* Monte Pissis (La Rioja) 6,795 m
* Cerro Bonete (La Rioja) 6,759 m
* Yuyayyaku (Salta) 6,723 m
**Socompa 6,051 m
* Mercedario (San Juan) 6,720 m
**Cerro Ramada 6,384 m
**Cerro La Mesa 6,230 m
* Inkawasi urqu (Catamarca) 6,621 m
* Tupungato (Mendoza) 6,570 m
**Cerro Alto 6,148 m
**Cerro Negro (icha *Pabellón*) 6,070 m
**Cerro Polleras 5,993 m
* Antofalla (Salta) 6,440 m
* Nevado de Cachi (Salta) 6,380 m
**Cerro Quemado 6,184 m
* Mount Reclus 6,335 m
* Majadita 6,266 m
**Cerro Olivares 6,216 m
* Cerro Solo 6,205 m
* Cerro El Toro (San Juan) 6,168 m
* Cerro Tortolas 6,160 m
* Queva 6,140 m
* Colangüil 6,122 m
* Marmolejo 6,108 m
* Nevado de Famatina (icha *Cerro Belgrano*) 6,097 m 
* Aracar 6,095 m
* Cerro Baboso (auch *Veladero N.E.*) ca. 6,070 m
* Cerro Salin ((*Salín*) 6,029 m
* Cerro Laguna Blanca 6,012 m
* Cerro Plata (Mendoza) 5,955 m
* Cerro Chañi (Jujuy) ca. 5,930 m
* Galán (Catamarca) 5,920 m
Rosario (Arhintina)

**Rosario** llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Rosariopiqa 909.397 runakunam kawsachkanku (2001).
Yura wira

**Yura wira** nisqaqa yurakunap rurunkunapi, murunkunapi kaq wiram, sapsilla puriqlla kaq, mana saksasqa wiru p'uchquyuq kaspam.

Kay rurukunam, murukunam wirasapa:
* asitunas (uliw ruru)
* inchik muru
* suya muru
* palma ruru
* palta ruru
* sisamu muru
* inti wayta muru
* arrus muru
* sara muru
* linu muru
* kartamu muru
* kañamu muru
* kulsa
* almindra muru
* tuqti muru
* awillana muru
* uwa muru
* amapula muru
* kalawasa muru

## Hawa t'inkikuna
Tiziano Ferro

**Tiziano Ferro** sutiyuq runaqa (21 ñiqin hatun puquy killapi 1980 paqarisqa Latinapi, Italyapi) huk italyanu takiqmi takina qillqaqpas.
Arus

**Arus****, Alus, larus,** Shukllachishka Kichwapi **Llaru, Ris** icha **Arús** *(Oryza sativa; Oryza glaberrima)* nisqaqa huk riwi yuram. Yanusqa murunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Awina

**Awina** (genus *Avena*) nisqaqa huk rikch'ana qachum, riwi yurakunam. Tarpuy awinap yanusqa murunkunatam mikhunchik. Uywakunatam awinawan mikhuchinchik.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* usa qachu *(Avena barbata)*
* tarpuy awina *(Avena sativa)*

## Hawa t'inkikuna
Sintinu

**Sintinu** *(Secale cereale)* nisqaqa huk riwi yuram. Kutasqa murunkunamanta rurasqa hak'umanta triyu hak'uwan chaqruspa t'antatam patanchik.

## Hawa t'inkikuna
Suha

**Suha, Suqha, Suya** icha **Súya** *(Glycine max)* nisqaqa huk chaqallu yuram, chakra yuram.


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Hawa t'inkikuna
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (**Michael Joe Jackson** sutiyuq runap sutinpi paqarisqa), icha **Michael Jackson** (*  paqarisqa Gary llaqtapi, Indiana suyupi - ) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap *[[Pop (Musika rikch'aqmi)|pop]]* takiqmi, tusuqmi, takina qillqaqpas. Payqa pop musikup, pop culturap t'uqyayninta rurananpaqmi yanaparqan, "**Pop musikup Qhapaq apunin**" nisqataqmi. Kunan pachakunapipas kunan pacha takikunapi, kunan pacha artistakunapipas huk influenciam.  Taytan: Joseph Walter "Joe" Jackson; Maman: Katherine Jackson (Kattie B. Screws)Warmikuna: Lisa Marie Presley (1994 - 1996) / Deborah Jeanne Rowe (1996 - 1999) Churinkuna: Michael Joseph Jackson, Jr., Paris-Michael Katherine Jackson wan Prince Michael Jackson II.  

## Saqisqa
24 ñiqin ayriway killapi 2026 (23 ñiqin ayriway killapi Amirika Latinapi) watapi "Michael" nisqa siq'isqa pilikulam lluqsimunqa, takiqpa willakuyninmanta willaq, chaypiqa Jaafar Jackson, Michaelpa sobrinon, tiyunta pukllanqa. 

## Diskunkuna

### Michael kawsachkaptin grabasqa diskukuna

* *[[Got To Be There (Michael Jacksonpa diskun)|Got To Be There]]* (1972) 
* *[[Ben (Michael Jacksonpa diskun)|Ben]]* (1972) 
* *[[Music & Me (Michael Jacksonpa diskun)|Music & Me]]* (1973) 
* ''Forever, Michael'' (1975) 
* *[[Off The Wall (Michael Jacksonpa diskun)|Off The Wall]]* (1979) 
* *[[Thriller (Michael Jacksonpa diskun)|Thriller]]* (1982) 
* *[[Bad (Michael Jacksonpa diskun)|Bad]]* (1987) 
* *[[Dangerous (Michael Jacksonpa diskun)|Dangerous]]* (1991) 
*  (1995) 
* ''Blood On The Dance Floor - HIStory in the Mix'' (1997) 
* *[[Invincible (Michael Jacksonpa diskun)|Invincible]]* (2001) 
* *[[Number Ones (Michael Jacksonpa diskun)|Number Ones]]* (2003) 

### Wañusqan qhipaman diskukuna

* ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) 
* *[[Michael (Michael Jacksonpa diskun)|Michael]]* (2010) 
* *[[Xscape (diskun)|Xscape]]* (2014) 
* *[[Scream (Michael Jacksonpa diskun)|Scream]]* (2017)

### Aniversario nisqa diskukuna

* *Thriller 25th Anniversary* (2008) 
* *Bad 25th Anniversary* (2012) 
* *Thriller 40* (2022) 

### Singlekuna

* Ain't No Sunshine / In Our Small Way (2009) 
* Ben / You Can Cry On My Shoulder (2009) 
* Love Never Felt So Good (Fedde Le Grand Remix) (2014) 
* Love Never Felt So Good (David Morales and Eric Kupper Def Mix) (2014) 
* Slave To The Rhythm (Audien Remix) (2014) 
* Thriller (Steve Aoki Midnight Hour Remix) (2017) 
* Michael Jackson x Mark Ronson: Diamonds are Invincible (2018) 

## Kaypipas qhaway
* The Jackson 5
* Paul McCartney
* Diana Ross
* Janet Jackson
* Elvis Presley
*Bing Crosby 

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qillqa
Tiriyu

**Tiriyu** icha **Tirihu**,, **Chaqipa** kichwapi **Waña**, **Wayla** icha **Tiriku**, **Tiriwu** utaq **Riwu** (genus *Triticum*) nisqaqa huk riwi yuram. Kutasqa murunkunamanta rurasqa hak'umanta t'antatam patanchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Asukar

**Asukar** (ispaña simimanta: *azúcar*, chayqa arabya simimanta) nisqaqa ancha misk'i imaykanam, misk'ichanapaq llamk'achisqanchik. Asukartaqa misk'i wirumantam hurqunchik, Iwrupapitaq rimulachap saphinmantam.

## Hawa t'inkikuna
Jarabe de Palo

**Jarabe de Palo** nisqaqa kastilla simipi Ispañayuq *[[rock]]* kusituymi. Wankurisqa takiqninkunaqa Alex Tenas, Jordi Mena, Maria Roch, Daniel Forcada, Toni Saigi y el líder, Pau Donés (kumpusitur).

## Hawa t'inkikuna
Pink Floyd

**Pink Floyd** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 1965 llaqtapi Syd Barrett-pa, Roger Waters-pa, David Gilmour-pa Cambridge llaqtapi paqarichisqan.
Siwara

**Siwara** *(Hordeum vulgare)* nisqaqa huk riwi yuram. Phutuchkaq, misk'i murunkunamanta sirwisatam ruranchik. Uywakunatam siwarawan mikhuchinchik.

## Hawa t'inkikuna
Qatuylla

**Qatuylla** (latin simipi: *Mercurius*, kastilla simipi: *Mercurio*) nisqaqa intimanta huk karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Deep Purple

**Deep Purple** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 1968 watapi paqarisqa London llaqtapi.
Lachiwa misk'i

**Lachiwa miski** nisqaqa lachiwap tuktu misk'imanta rurasqan, lachiwanapi waqaychasqa misk'i imaykanam, qirisankunata mikhuchinapaq. Runakunaqa lachiwakunatam uywan, lachiwa misk'ita mikhunapaq hurquspa.

## Hawa t'inkikuna
T'anta

**T'anta** nisqaqa ima riwi hak'umanta patasqapas (phutisqapas).

T'antapaq hak'utaqa kay murukunamantam kutanchik:
* triw
* sintinu
* siwara
* sara
* arrus
* papa
* suya
* hukkunapas

Hak'utaqa yakuwan chaqruspa sankhutam ruranchik. Chay sankhutaqa t'antaman k'umpasqa ninapi icha urnupi q'uñichispa patanchik.

## Hawa t'inikuna
Kisu

**Kisu** icha **Masara** nisqaqa (kastilla simimanta: *queso*) lichimanta rurasqa sinchi mikhunam.

## Hawa t'inkikuna
* Rurashun yuraq kisuta (SIL, CIPA/INIPA: Kashamarka rimaypi)
Mansana

**Mansana** icha **T'iyu** *(Malus domestica)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (mansanakunata) mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Bee Gees

**Bee Gees** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq pop musikata ruraq kusituymi karqan, 1958 watamanta 2003 watakama. Wankurisqankunaqa Barry Gibb (1-IX-1946 paqarisqa), Robin-wan Maurice Gibb pitu wawqikunapas (1949 watapi paqarisqa) karqan.

## Takikuna

* Alone

* How Can You Mend a Broken Heart

* How deep is your love

* Massachusetts

* Night Fever

* Stayin' Alive

* You Should be dancing

* My world

* Too Much Heaven

* More Than a Woman (Interpretada también por Tavares para el O.S.T de Saturday Night Fever)

* If I cant Have You (Interpretada en su version primera por Ivonne Elliman para el O.S.T de Saturday Night Fever)

* I started a Joke

* Jive Talkin'

* Tragedy

## Diskunkuna

* 1965 - The Bee Gees sing and play 14 Barry Gibb songs

* 1966 - Monday's rain/Spicks and Specks

* 1967 - Turn Arround, Look at Us

* 1967 - Bee Gees 1st

* 1968 - Horizontal

* 1968 - Idea

* 1969 - Best of Bee Gees

* 1969 - Odessa

* 1970 - Cucumber Castle

* 1971 - 2 years on

* 1971 - Trafalgar

* 1972 - To Whom It May Concern

* 1973 - Best of Bee Gees vol 2

* 1973 - Life In A Tin Can

* 1974 - Mr. Natural

* 1975 - Main Course

* 1976 - Children Of The World

* 1977 - Saturday Night Fever

* 1979 - Spirits Having Flown

* 1981 - Living Eyes

* 1987 - E.S.P.

* 1989 - One

* 1991 - High Civilization

* 1993 - Size Isn't Everything

* 1997 - Still Waters

* 2001 - This Is Were I Came In

* 2001 - The Record [compilacion]

* 2004 - Numbre Ones

* 2005 - Love Songs

## Hawa t'inkikuna
* Página Oficial de los Bee Gees (Inlish simipi)
* Bee Gees World (en inglés)
Steve Irwin

**Stephen Robert "Steve" Irwin** (22 ñiqin hatun puquy killapi 1962 paqarisqa Essendon llaqtapi, Awstralyapi; 4 ñiqin tarpuy killapi 2006 wañusqa Hatun Hark'ana Mullu-mullupi) huk Awstraliyayuq ñawikaruy tunachiqmi karqan.

Sallqa uywakunawanmi ñawikaruy qhawaqkunataqa tunachirqan, ahinataq The Crocodile Hunter (inlish simi, "Lagartu chakuq") nisqa ankichina qatintinpi. Beerwahpi Awstralya Uywapampa *(Australia Zoo)* nisqap pusaqninmi karqan. 2006 watapi huk wach'i rayam Irwintaqa wach'inwan miyuchaspa wañuchirqan.
Sinru qillqa: Kusituy (Piruw)

**Lista: Kusituy (Piruw)**

*Lista: Kusituy (Piruw) (en:wikipedia)

A

Alter Ego (kusituy)

Arena Hash

C

Cementerio Club

F

Frágil

K

Kuyayky

L

Leusemia

L 

Líbido

Los Fuckin Sombreros

Los Shapis

M

Madre Matilda

Mar de Copas

Mitimaes

N

Nosequien y Los Nosecuantos

P

Perú Negro

R

Rio (kusituy)

T

TK (kusituy)

Theremyn 4

Turbopotamos

U

Uchpa kusituy

Z

Los Zodiacs
Kjarkas

**Los Kjarkas** icha **Kharkakuna** nisqaqa huk Kapinuta, Quchapampa, Wuliwya mama llaqtayuq kusituymi. 23 ñiqin Qhapaq raymi killapi 1971 watapi Wilson Hermosa, Gonzalo Hermosa, Castel Hermosa, Edgar Villaroel wawqikunap kamasqanmi karqan. Paykunaqa mama llaqtapi, mamallaqtapurapipas ancha riqsisqa kaytam chaskirqanku, takiqkunawan kuska: Ulises Hermosa, Élmer Hermosa, Edgar Villaroel, Edwin Castellanos, Fernando Torrico, Gastón Guardiawan Guillermo Ponce.

Chay waqachinakuna apaykachasqankuqa charanku, qina, siku, runruku, kitara, hatun tinya ima.

## Khapanchakuna
* Juan Carlos Rodriguez Clavijo

## Hawa t'inkikuna

* Kharkakunap webp'anqan
Resident Evil

**Resident Evil** (inlish simi, "tiyachkaq saqra") nisqaqa huk widyu pukllaymi, Hapun qallarikuy Capcom sutiyuqpa rurasqan, *[[Survival Horror]]* ("kawsaspa waqaychakuy manchay") nisqa hinam. 

## Widyu pukllaykuna
Wii

**Wii** nisqaqa huk widyu kunsulap qanchis ñiqin mirayninmi, Nintendo GameCube nisqap qatiqninmi, Nihun qallarikuy Nintendo sutiyuqpa rurasqanmi.
Qhapaq yaya

**Qhapqaq yaya** nisqaqa kristiyanu iñiykama hanaq pachapi tiyachkaq, tukuy imappas tukuy runappas tukuy pachappas kamaqninmi.

Runakunata huchankunamanta pampachanapaq churinta, Hisusta kay pachaman kacharqan.
Green Day

**Green Day** (inlish simi, *[[q'umir]] [[p'unchaw]]*) nisqaqa huk *[[punk rock]], [[pop punk]]* kusituymi, Berkeley llaqtayuq, (California suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi).
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** (**Wikicommons**, **Commons**) nisqaqa Wikimedia nisqa ruruchinap huk ruraykamayninmi, 7 ñiqin tarpuy killapi 2004 p'unchawpi kamasqa, GFDL nisqa hinanisqawan *(lisinsyawan)* rikch'akunata, ruqyay willañiqikunata, huk multimidya willañiqikunatapas waqaychanakunapaq.

## Hawa t'inkikuna
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Qhapaq_p'anqa
Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna

**Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna** (inlish simipi: *The Chronicles of Narnia*) nisqaqa wawakunapaq qanchisnintin liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1949 watamanta 1954 watakama.

## Liwrukuna
### Según orden de publicación
# 1950: Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima (*The Lion, the Witch, and the Wardrobe*) 
# 1951: Kaspian awki (*Prince Caspian*) 
# 1952: Pacha paqariy riqpa puriynin (*The Voyage of the Dawn Treader*) 
# 1953: Qullqi tiyana (*The Silver Chair*) 
# 1954: Kawallu maqt'anwan (*The Horse and His Boy*) 
# 1955: Umup kunchan (*The Magician's Nephew*) 
# 1956: Qhipaq maqanakuy (*The Last Battle*) 

### Según orden cronológico
# 1955: Umup kunchan (*The Magician's Nephew*) 
# 1950: Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima (*The Lion, the Witch, and the Wardrobe*) 
# 1951: Kaspian awki (*Prince Caspian*) 
# 1952: Pacha paqariy riqpa puriynin (*The Voyage of the Dawn Treader*) 
# 1954: Kawallu maqt'anwan (*The Horse and His Boy*) 
# 1953: Qullqi tiyana (*The Silver Chair*) 
# 1956: Qhipaq maqanakuy (*The Last Battle*)
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley**, *el Rey*, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tupelo llaqtapi, Misisipi suyupi - †  wañusqa Memphis llaqtapi, Tennessee suyupi) huk *[[Rock]]* takiqsi karqan, takichaq, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Vernon Elvis Presley (*10-IV 1916 – †26-VI 1979),; Mama: Gladys Love Smith (*25-IV 1912 – †14-VIII 1958) 

Warmi: Priscilla Ann-Beaulieau (Priscila Presley)
Wawa: Lisa Marie Presley

## Hawa t'inkikuna
RMS Titanic

**RMS Titanic** (inlish simipi: **Royal Mail Steamship Titanic**) nisqaqa huk hatun wamp'um.

## Kaypipas qhaway
* Titanic (1997 kuyu walltay)
Laura Pausini

**Laura Pausini** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Solarolo  llaqtapi -  ),  huk  mama llaqtayuq  *[[pop]]* takiqmi.

Qusan: Paolo Carta (2005-)Churinkuna:
Paola Carta Pausini (2013)
## Kaypipas qhaway
* Gloria Tiziano Ferro
* Michael Bublé
* James Blunt
* Josh Groban
* Miguel Bosé
* Andrea Bocelli
* Phil Collins
* Kylie Minogue
* Álex Ubago
* Amaia Montero
* Alejandro Sanz
* Pablo Alborán
* La Oreja De Van Gogh
## Hawa tinkikuna
Illawi

**Illawi** icha **Sach'a amaru** *(Boa constrictor)* nisqaqa huk amarum, Umawa nisqapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'a-sach'api kawsaq.
Kalintharyu

**Watanay qillqa**, **wata yupana**, **killawatana**, **pachawatana**, **wata** **pacha**, **pachakhipu** icha **Kalintharyu** (kastilla simimanta: *calendario*) nisqaqa watapi *ima [[p'unchaw]] kasqata rikuna [[qillqa]]*m.

Kaymi huk Kalintharyu nisqakuna:
* Hulyanu Kalintharyu
* Griguryanu Kalintharyu
* Mawk'a romanu Kalintharyu
* Inka Kalintharyu
* Maya Kalintharyu
* Mishika Kalintharyu
Inchik

**Inchik** (Qusqupi **Inchis**) icha **Chuqupi** *(Arachis hypogaea)* nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Allpap ukhunpi puquq rurunpa, wirasapa, prutinasapa murunkunatam mikhunchik.


Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|


## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Leonardo DiCaprio

**Leonardo Wilhelm DiCaprio** sutiyuq runaqa (11 ñiqin ayamarq'a killapi 1974 paqarisqa Los Angeles llaqtapi -  ) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aranway pukllaqmi.

Taytaː George DiCaprio; Mamaː Irmelin —Indenbirken.

## Suñaykuna
### [[Oskar Suñay]]

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Ninakuru

**Ninakuru**, **Nina-nina** icha **Inchipala** nisqakunaqa *(familia Lampyridae)* huk suntukunam, tutapi k'anchaqmi. Chinakuna mana phawaptin, urqukunataq chinaman phawan yuqunakunapaq. Ninakurukunap qirisankunaqa ch'urukunatam mikhun.

## Hawa t'inkikuna
Kisa

**Kisa**, **Ithapallu** icha **Itana** (genus *Urtica*) nisqakunaqa huk qurakunam, sisi p'uchquyuq suphunkunawan k'arachiq.

## Rikch'aqkuna

* *[[Urtica angustifolia]]*
* *[[Urtica ardens]]*
* *[[Urtica atrichocaulis]]* 
* *[[Urtica atrovirens]]* 
* *[[Urtica cannabina]]*
* *[[Urtica chamaedryoides]]* 
* *[[Urtica dioica]]* 
* *[[Urtica dubia]]* 
* *[[Urtica ferox]]* 
* *[[Urtica fissa]]* 
* *[[Urtica galeopsifolia]]*
* *[[Urtica gracilenta]]* 
* *[[Urtica hyperborea]]*
* *[[Urtica incisa]]* 
* *[[Urtica kioviensis]]*
* *[[Urtica laetivirens]]*
* *[[Urtica mairei]]*
* *[[Urtica membranacea]]*
* *[[Urtica morifolia]]*
* *[[Urtica parviflora]]*
* *[[Urtica pilulifera]]* 
* *[[Urtica platyphylla]]*
* *[[Urtica pubescens]]*
* *[[Urtica rupestris]]* 
* *[[Urtica sondenii]]*
* *[[Urtica taiwaniana]]* 
* *[[Urtica thunbergiana]]*
* *[[Urtica triangularis]]*
* *[[Urtica urens]]*, Mula kisa

## Kaypipas qhaway
* Chini *(genus Urera)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Machay

**Machay** *(alcoholismo)* nisqaqa aqhatapas waqtutapas (alkul icha ethanul nisqayuqtapas) upyaspa yuyay chinkachiymi.
Irriru

**Irriru** icha **Q'illay takaq** nisqaqa q'illayta llamk'apuq runam, pruphisyunmi.

Irriruqa takanawan (martilluwan) ninapi q'uñichisqa q'illayta - khillay, asiru, huk q'illaypas - yunki patanpi takaykunmi. Chay hinaqa irramintakunatam ruran.
Ñan

**Ñan** nisqaqa (**kaminu** nisqapas, kastilla simipi: *camino, vía*) huk wasimanta wak wasiman, huk llaqtamanta wak llaqtaman chaynin rina, apaykachaypaq.

## Kaypipas qhaway
* Khillayñan
Mama simi

**Mama simi** icha **Mama rimay** nisqaqa huk runap paqarisqanmantapacha yachaqasqan rimaymi, lliwmanta astawan mamanmanta yaqachasqa, ichaqa taytanmantapas huk wawakunamantapas. Runap *huk kaq, ñawpaq rimayninmi*.
Awqanakuy

**Awqanaku**, **Awqanakuy**, **Awqa tinkuy** icha **Maqanakuy**qa mama llaqtapura hayu kayninpi awqaqkunap ayñikunawan wañuchinakunayninmi, mana thak kaptinmi.

***Maqanakuq** (guerrero, soldado, combatiente); **kachaaku** Ankash qallupi

***Maqanakuq huñu** (ejército, tropa de militares)

* **China awqa** (militar mujer) warmi yachakusqa maqanakunanpaq.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Qurpachana wasi

**Qurpachana wasi** (Kastilla simipi: *casa de alojamiento*) nisqaqa ima runakunata, aswanta karu puriqkunatam qurpachanapaq, mikhuchinapaq wasipas.

## Kaypipas qhaway
*Tampu
Punchu

**Punchu** *(poncho)* nisqaqa millmamanta awasqa kurkupaq sikllalla churana p'acham, huklla umapaq t'uquyuq.

## Hawa t'inkikuna

* Amador Tucto Ramirez: Punchu ruray, Quechua Margos-Cauri-Chavinillo/Huanuco. Instituto Lingüístico de Verano (SIL International), Wanuku 1991.
Asuka

**Asuka** *(Pinnipedia)* nisqakunaqa mama quchapi kawsaq aycha uquq ñuñuq uywakunam. Challwakunatam mikhunku.

## Piruwpa chalanpi kawsaq asuka rikch'aqkuna
* Paquyaq asuka *(Otaria flavescens)*
* Iskaysuphu asuka, Ukumari asuka *(Arctocephalus australis)*

## Hawa t'inkikuna
Ch'amanaku

:

**Ch'amanaku** icha **Llamk'ay** nisqaqa ima ruraypas, ruranapas, rurasqapas, llamk'aqkunap, chakra runakunap, michiqkunap, yachaqkunap rurasqan.

Ch'amanakuqa musikup tiksinmi, llamk'aywan chanitam ruranchik.

Kay hina ch'amanaku rikch'aqkunatam riqsinchik:
*Ayllu llaqtapi: mink'a, ayni
*Isklawu llamk'ay (isklawu wakipi)
*Huk atipayasqa llamk'aykuna: inkumindapi, asindapi, wiraquchapaq llamk'ay mit'a
*Payi llamk'ay (kapitalismupi)
*Sapsiwaki llamk'ay (susyalismu nisqapas wakipi)
Ch'ullu

**Ch'ullu** (kastilla simipi: *Chullo*) nisqaqa awasqa p'acham, iskay rinripaq pakuyuq, umata chiriymanta amachanapaq.


Image:greenmustardorangbluechullo.jpg|Piruwmanta ch'ullu
Image:darkbrownchullo.jpg|Piruwmanta ch'ullu
Image:greyllamachullo.jpg|Piruwmanta ch'ullu
Muchi

**Muchik** *(Mochica, Moche)* nisqaqa kunan chinchay Piruwpa chalanpi huk mama llaqtas karqan.


Rikcha:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Muchik uma kuchuqmanta llimphisqa, Inti Wak'a nisqap pirqanpi, Piruw
image:huaca_del_sol-trujillo.JPG|Inti Wak'a nisqa
Image:Moche pottery01.jpg|Muchik k'apra


## Kaypipas qhaway
* Chimu
## Hawa t'inkikuna
Irihallp'a

**Irihallp'a** icha **Irlantha** (Irihallp'a simipi: *Poblacht na hÉireann*, Inlishpi: *Republic of Ireland*), **Irihallp'a Ripuwlika** Iwrupapi huk mama llaqtam, Ilanda wat'api. Uma llaqtanqa Baile Átha Cliath icha Áth Cliath (inlish simipi: *[[Dublin]]*) llaqtam.Chinchay Ilanda nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyumanmi kapuchkan.
* Simikuna: Ilanda simi, Inlish simi

## Kawpay Rak'iy
### Contae nisqakuna
* 26 Contae icha County nisqakuna
* Contae Bhaile Átha Cliath
** Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin
** Contae Fhine Ghall
** Contae Átha Cliath Theas
* Contae an Chabháin
* Contae Cheatharlach
* Contae Chiarraí
* Contae Chill Chainnigh
* Contae Chill Dara
* Contae Chill Mhantáin
* Contae an Chláir
* Contae Chorcaí
* Contae Dhún na nGall
* Contae na Gaillimhe
* Contae na hIarmhí
* Contae Laoise
* Contae Liatroma
* Contae Loch Garman
* Contae an Longfoirt
* Contae Lú
* Contae Luimnigh
* Contae Mhaigh Eo
* Contae na Mí
* Contae Mhuineacháin
* Contae Phort Láirge
* Contae Ros Comáin
* Contae Shligigh
* Contae Thiobraid Árann
** Tiobrad Árann Thuaidh
** Tiobrad Árann Theas
* Contae Uíbh Fhailí

## Hatun llaqtakuna

## Pukyukuna
Sri Lanka

**Sri Lanka** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtakuna Sri Jayewardenapura, Kotte llaqtam. isqaqa Usiyanya nisqapi huk mama llaqtam, iskaynintin hatun wat'am. 

## Hatun llaqtakuna

## Runakuna
* Chandrika Kumaratunga
Myanmar

**Pirmaña** icha **Myanmar** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Naypyidaw llaqtam. 

## Hatun llaqtakuna
Iran

**Iran** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Tehran llaqtam.

## Simikuna
* Pharsi simi (tukri simi)
* Aslla simikuna: Asar simi, Kurdi simi, Arabya simi, hukkunapas

## Hatun llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
Kartulsuyu

**Kartulsuyu** icha **Hiyurhiya** nisqaqa (kartul simipi: საქართველო *Sakartvelo*; inlish simipi, kastilla simipi: *Georgia*) Asyapi Iwrupapipas huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Tbilisi llaqtam.

## Wiñay kawsay
Qispichikuy .
## Hatun llaqtakuna


Tbilisi-Freiheitsplatz-04-Rathaus-2019-gje.jpg|Tbilisi
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-30-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Dreifaltigkeits-Kirche-08-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-08-Glockenturm-2019-gje.jpg|Bodbe
Treaty of Georgievsk Monument-24-Umgebung-2019-gje.jpg|
Mosmieri vinery-04-Reben-2019-gje.jpg|


## Hawa t'inkikuna
Tibet

**Tibet**, **P'ut**' (Tibet simipi: *Bod*) icha **Phuig** (Lhasa Tibet rimaypi: *Poig*) nisqaqa chawpi Asyapi huk mana qispi mama llaqtam, Chunwa mama llaqtaman kapuq.

1236 watakama Tibet qispi qhapaq llaqta karqaptin, Mungul-Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwa mama llaqtamanta wachuriq kaspapas kikin qhapaq suyu kakurqan (Ñilluwan qhapaq llaqta - ).

1951 Chunwa Runallaqta Republikamanta awqaqkuna atirqan. Chaymantapacham Chunwaman kapuchkan. Chunwa kamachiqkuna Tibet Awtunumu Suyutam kamarirqan.

* 1 228 400 km²
* 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
* Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)

## Simikuna
* P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
* Han simi (tukri simi)
Ayñi

**Ayñi** nisqakunaqa maqanakunapaq, chakunapaqpas llamk'anakunam, wañuchinapaq icha amachakunapaq, awqata hark'anapaq.

Kay ayñikunatam riqsinchik:

* T'uqyachina ayñi
** Maki illapa *(pistola)*
** Illapa *(fusil)*
** Illapapayana *(ametralladora)*
** Maki illapapayana *(metralleta)*
** Hatun illapa *(cañón)*
** Ratata allpa *(pólvora)*
** T'uqyaylla *(explosivo)*

* Maqana ayñi
** Kuchuna *(cuchillo)*
** Ch'iqtana *(hacha)*
** Chuki *(lanza, habalina)*
** Khillaychuki *(espada)*

* Chuqana ayñi
** Liwi *(boleadora)*
** Warak'a *(honda)*
** Tirachina
** T'iwka wach'iwan *(arco y flecha)*
** Phukuna wirutiwan *(cerbatana y dardo)*

* Amachana ayñi
** Amachana chuku *(casco)*
** Wallqanqa *(escudo)*
** Khillay unku *(cota de malla)*
** Purapura *(pectoral, guardapechos)*

* Musuq hatun ayñikuna
** Tanki *(Tanque)*
** Iñuku huk'i ayñi *(Arma nuclear)*

## Kaypipas qhaway
* Maqanakuy kapchiy *(Arte Marcial - es decir el cuerpo como arma)*

## Hawa t'inkikuna
Awqaq

**Awqaq**, **Walla** icha **Wallawisa** nisqaqa awqananapaq mama llaqtap awqaq suyupi (*ejército* nisqapi) mink'asqan runam.

Awqaqkunap kamachiqninqa awqaq pusaqmi, lliwmanta aswan hatun awqaqkunap apuntaq wamink'a nisqam.

## Hawa t'inkikuna
* Ministerio de Defensa Nacional de la República del Ecuador: Terminología Militar Indigena (Awqaq suyu kamaypaq qhichwa simipi simikuna)
Iraq

**Iraq** icha **Irak** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Bagdad llaqtam.

## Simikuna
* Arabya simi (tukri simi)
* Aslla simikuna: Kurdi simi, hukkunapas
## Wiñay kawsay
* Babilun suyu

## Hatun llaqtakuna
} || align="right" | 12.681 || align="right" | k.A. || align="right" | 93.746 || Basra
|-----
|align="right" | 28. || Schatra || align=right |  || align="right" | 18.930 || align="right" | k.A. || align="right" | 85.502 || Dhi Qar
|-----
|align="right" | 29. || Haddsch || align=right |  || align="right" | 16.637 || align="right" | 35.528 || align="right" | 81.461 || al-Wasit
|-----
|align="right" | 30. || Çamçamal || align=right |  || align="right" | 7.533 || align="right" | k.A. || align="right" | 79.447 || Silêmanî
|-----
|align="right" | 31. || Schichan || align=right |  || align="right" | 6.529 || align="right" | k.A. || align="right" | 77.961 || Ninawa
|-----
|align="right" | 32. || Chalis || align=right |  || align="right" | 11.803 || align="right" | k.A. || align="right" | 72.023 || Diyala
|-----
|align="right" | 33. || Suq asch-Schuyuch || align=right |  || align="right" | 16.566 || align="right" | k.A. || align="right" | 71.773 || Dhi Qar
|-----
|align="right" | 34. || Xaneqîn || align=right |  || align="right" | 23.472 || align="right" | k.A. || align="right" | 71.634 || Diyala
|-----
|}

## Hawa t'inkikuna
Techno

**Techno** nisqaqa 1980 watakunapi Detroit llaqtapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) paqarisqa iliktruniku musika istilum, Electrop, Housepapas kallpachasqan.

 
### Techno
* Ambient Techno
* Dub Techno
* Soft Techno
* Lo-Fi Techno
* Tech-House
* Minimal Techno
* Hard Techno
* Industrial Techno
* Drum'n'Bass Techno
* Belgian Techno/New Beat
* Tekstyle
* Hardcore
Q'iru phukuna waqachina

**Q'iru phukuna waqachina** nisqakunaqa q'irumanta rurasqa phukuna waqachinakunam.

Kaymi huk q'iru phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*):

**[[Sirinka]]kuna (Flawtakuna)**
* Pitucha *(Flauto piccolo)*
* Pitu *(Flauto traverso)*
* Misk'i sirinka *(Flauto dolce)*
**[[Wiru raphi waqachina]]kuna**
* Uwuy pinkuyllu *(Oboe)*
* Inlish pinkuyllu *(Corno inglese)*
* Qipa pinkuyllu *(Clarinetto)*
* Qipa pinkuyllu B
* Hatun pinkuyllu, Phaqut *(Fagotto)*
* Hatunkaray pinkuyllu, Kuntraphaqut *(Contrafagotto)*

## Hawa t'inkikuna
* Lista: Q'iru phukuna waqachina (Inlish simipi)
Punk

**Punk** [pank] nisqaqa wayna runakunap taki rikch'arimuyninmi, 1970 watakunapi Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Inlatirrapipas paqarisqa.

 

## Punk
*Punk rock
**Punk '77
**Hardcore punk (o american hardcore)
***Riot grrrl
***Crust punk
***Grindcore
***New York hardcore
***Emo punk (Emocore)
***Hardcore melodico
***Metalcore
***Straight edge
***Screamo
***Post-hardcore
***Powerpop
**Oi! punk
**Acid punk
**Anarcopunk
**Ska punk (Ska core)
**Horror punk
**Chaos punk
**Pop punk (Mladic punk)
**Skate punk
**Street punk
**Punk'n'roll
**Garage punk
Gothic

**Gothic** *(Gothic Rock)* nisqaqa laqha, makawru kaq musika istilum.

## Dark/ Gothic
* Death Rock
* Coldwave
* Batcave
* Darkwave
* Goth rock
Lata phukuna waqachina

**Lata phukuna waqachina** nisqakunaqa latamanta (q'illaymanta) rurasqa phukuna waqachinakunam.

Kaymi huk lata phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*):
* Q'ipa *(Tromba,* kastilla simipi: *Trompeta)* 
* Trumpun *(Trombone)* 
* Tuwa *(Tuba)* 
* Qiqiri *(Corno,* kastilla simipi: *Trompa)*
Rock

**Rock** nisqaqa huk pop musika rikch'aqmi, iskay chunka kaq pachakwatap chawpinmanta, takim, pinchikilla kitarawan, hatun kitarawan wankarawan, sinchi qhipa takaywan (*back beat* nisqawan).

## Rock
* *[[Blues-rock]]* (o rock blues)
* ''Folk rock''
* ''J rock''
* ''Garage rock''
** ''Indie rock''
** ''West Coast''
* ''Hard rock''
** ''Glam rock''
** Hard & heavy
** Heavy metal
** ''Southern rock''
** Stoner rock
* Latin rock
* Pop rock (icha rock pop)
** Krautrock
** Post rock
** Raga Rock
* Punk rock
** Alternative rock (o alt rock)
*** Grunge (o Seattle sound)
**** Post-grunge
** Dark rock (icha gothic rock)
** Rap rock (icha rapcore)
** Riot grrrl
* Rock and roll 
** AOR
** Rock-a-billy
* ''Rock en español'' (Kastilla simi rock)
* Rock progressivo
** Art rock
** Neoprogressive
** Rock sinfonico
** Rock progressivo italiano
** Scena di Canterbury
* Rock psichedelico (o acid rock)
** Paisley underground
* Swamp rock
Heavy metal

**Heavy metal** (inlish simi "llasaq q'illay") nisqaqa huk *rock* musika istilum, 1970 watakunapi paqarisqa, huk waqachiqkuna *[[blues]]*, *rock* musikakunatam chaqruptin, llasaq kitarawan wankarwan waqichisqa.

*Heavy metal* nisqamantaqa huk istilukunam paqarin, *metal* ("q'illay") nisqalla.

## Huk kusituykuna
* Deep Purple
* Led Zeppelin
* Black Sabbath

### Metal
* Melodic metal
* Power metal
* Heavy metal
* Metalcore
* Doom metal
** Drone doom metal
** Funeral doom metal
** Gothic doom metal
** Stoner doom metal
** Death doom metal
** Sludge doom metal (o sludge metal)
* Stoner metal
* Gothic metal
* Nu metal
** Funk metal
** Punk metal
** Rapcore
* Thrash metal
** Speed thrash metal
** Teutonic thrash metal
** Groove metal
* Death metal
* Deathcore
** Brutal death metal
** Melodic death metal
** Progressive death metal
** Grindcore
*** Cybergrind
*** Goregrind
* Black metal
** Scandinavian metal 
*** Viking metal
*** Gothenburg sound
** Symphonic black metal
** Vampiric metal
* Industrial metal 
* Power metal
** Speed power metal
*** Symphonic speed power metal
** Extreme power metal
* Extreme disco metal
* Epic metal
* Melodic metal
* New Wave of british heavy metal
* Folk metal
** Oriental metal
** Viking metal
** Celtic metal
** Vedic metal
* Christian metal (white metal)
** Unblack metal
* Hair metal (glam metal o street metal)
* Progressive metal
* Love metal
* Avantgarde metal
House

**House** nisqaqa huk pinchikilla musika rikch'aqmi.

## House
** Commercial House
** Tribal House
** Latin House
** Electro House
** Tech-House
** Chill-House
** Vocal House
** Acid House
** Minimal House
Trance

**Trance** nisqaqa iliktruniku musikap huk urin istilunmi.

** Goa Trance
** Hard Trance
** Melodic Trance
*** Uplifting Trance
*** Pop Trance
** Progressive Trance
** Psycho Trance
Ska

**Ska** nisqaqa Shamayka wat'api paqarisqa musika istilum, *[[rocksteady]], [[reggae]]* nisqakunap ñawpaqninmi.

* Dancehall
* Reggae
** Ragga
** Dub
* Rocksteady
* Skacore
** Reggae
* Ska punk
** Bluebeat
* Ska revival
** 2 tone ska
New Age

**New Age** (inlish simi: "musuq pacha") nisqa musikaqa manam chiqamantachu sut'ichasqa musikap sutinchaynin, alli-allillamanta waqachisqa, waqachinakunallawan, wana kunkawanchu takisqa musikam.

### New Age
* Ambient
** Lounge
** Chillout
* World music
* Nature songs
* Profana
Jazz

**Jazz** nisqaqa huk musika istilum, chunka isqunniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi paqarisqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, iskay chunka pachakwatapitaq lliw Tiksimuyuntinpi mast'asqa.

* Acid jazz
* Be bop
* Cool jazz
* Dixieland
* Free jazz
* Fusion
* Grunge jazz
* Jazz fusion
* Jazz manouche
* Jazz samba
* Hard bop
* Latin jazz
* Main stream
* Modal jazz
* New Orleans
* Nu jazz
* Ragtime
* Smooth jazz
* Swing
* Western swing
Drum'n'Bass

**Drum'n'Bass** *es und estilo de música electrónica:*

** Jungle
** Techstep
** Hardstep
** Clownstep
** Atmospheric Drum'n'Bass
** Jump-Up
Para distritu

**Para distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Paras*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Para llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Achamarka - Arpachayuq - Chikllarasu (5.167 m) - Sasaylla (+4.600 m) - Saywaq'asa - Suyuqucha - Tampuchayuq (+4.800 m) - Tarukapunta - Wamanripayuq - Wamansa - Waranwallqa - Yawlillayuq 
* **[[Qucha]]kuna:** Saywaqucha - Yanaqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Apachita mayu - Ccenay mayu - Pampas mayu - Pampawasi mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Kankallu pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Hatunkaray llikilliki

**Hatunkaray llikilliki** icha **Kuntrawasu** (italya simimanta: *contrabbasso*) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Hatunkaray llikillikitaqa chankakunap chawpinpi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.
Pitucha

**Pitucha**; *The piccolo is a small flute. Like the flute, the piccolo is normally pitched in the key of C, one octave above the concert flute. Music for the piccolo is written one octave lower than concert pitch in order to avoid too many ledger lines above the staff. Fingerings on the piccolo correspond to fingerings on the flute, but sound an octave higher.*
Uwuy pinkuyllu

**Uwuy pinkuyllu**; *El *'oboe*' (del [[idioma francés|francés]] *hautbois*) es un [[instrumento musical|instrumento]] pertenece a la familia de [[instrumento de viento|viento]] madera. Los oboes están hechos habitualmente de madera. Las más apropiadas son [[granadillo]], [[palo rosa]], [[madera de coca]]. También se fabrican de [[ebonita]].*

## ''Obras clásicas para oboe''

*Antonio Vivaldi, conciertos para oboe.
*Tomaso Albinoni, conciertos para oboe (y para dos oboes).
*Georg Friedrich Händel, *El arribo de la reina de Saba*, conciertos y sonatas para oboe.
*Johann Sebastian Bach, *Conciertos de [[Brandemburgo]] n.º 1 y 2*, Concierto para violín y oboe, conciertos para oboe perdidos, numerosas líneas de oboe *[[obbligato]]* en las cantatas sacras y seculares.
*Georg Philipp Telemann, conciertos y sonatas para oboe.
*Domenico Cimarosa, *Concierto para oboe en do mayor* (arreglado).
*Wolfgang Amadeus Mozart, *Concerto para oboe en Do Mayor*, *Cuarteto en fa mayor*
*Joseph Haydn (espurio), *Concierto para oboe en do mayor*.
*Vincenzo Bellini, *Concierto en mi bemol mayor* (arreglado)
*Robert Schumann, *Tres romances para oboe y violín*.
*Richard Strauss, *Concierto para oboe*.
*Benjamin Britten, *Seis metamorfosis de Ovidio*, *Variaciones temporales*.
*Francis Poulenc, *Sonata para oboe*
*Alessandro Marcello, *Concierto en re menor*.
*Carl Nielsen, *Dos fantasías para oboe y piano*.
*Luciano Berio, *Sequenza VII*
*Ralph Vaughan Williams, *Concierto para oboe y cuerdas*, *Diez canciones de Blake, para oboe y tenor*
*Rutland Boughton, *Cuarteto para oboe*.

## ''Oboístas famosos''
*Lothar Koch
*Heinz Holliger
*Derek Wickens
*Janet Craxton
*Sarah Francis
*Alex Klein
Georgia (sut'ichana)

**Georgia** icha **Qhiyurqya** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Kartulsuyu icha Qhiyurqya, Iwrupapi huk mama llaqta
*Georgia suyu: Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyun
Georgia suyu

**Georgia** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Atlanta llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Atlanta (Georgia)|Atlanta]]**, 537.958 runa
** Augusta, 189.366 runa
** Columbus, 188.660 runa
** Savannah,130.331 runa
** Athens, 114.063 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.georgia.gov
Wilhika

**Pilhika** icha **Wilhika** (nirlandis simi: *België*, fransis simipi: *Belgique*, aliman simipi: *Belgien*) icha **Bilgasuyu** nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Brussel (nirlandis simipi; Ransiya simipi: *Bruxelles*) llaqtam.

* 32 545 km² 
* 10 379 067 runakuna (2006 watapi) 
* 11 570 762 runakuna (2018 watapi)

## Simikuna
* 63% Nirlandis simi
* 36% Ransis simi
* 1% Aliman simi

## Hatun llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Iwrupa

## Hawa t'inkikuna
Phiskuna waqachina

**Phiskuna waqachina** nisqakunaqa antutawan phiskuspa waqachisqa tiwlli waqachinakunam.

Kaymi huk phiskuna waqachinakuna:

*Yatawakipi waqachisqa phiskuna waqachinakuna
**Llikilliki *(Violín)*
**Wiyula *(Viola)*
**Chilu *(Violoncello)*
**Hatunkaray llikilliki / Kuntrawasu *(Contrabbasso)*

*Wakin phiskuna waqachinakuna
**Dihu, Huqin, Yehu, Morin khuur (Chunwa mama llaqtamanta)
Sirinka

**Sirinka** nisqakunaqa runap phukusqan phukuna waqachinakunam. Wayraqa hutk'up manyanman phukuspa luqyaspa sirinkata waqachin.

Sirinkakunap samiyachiynin *(klasifikasyun):*

## Yatawakipi sirinkakuna
Kaymi yatawakipi waqachisqa sirinkakuna (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*):

* Pitucha *(Flauto piccolo)* 
* Pitu *(Flauto traverso)*
* Misk'i sirinka *(Flauto dolce)* 

## Tawantinsuyu sirinkakuna
* Siwina icha K'uypi *(Silbato)*
* Qina
* Antara
* Siku
* Pinkuyllu

## Lista: Sirinkakuna
(Inlish simi (mama llaqta) - Runa simi)
### [[Flute]]s - Sirinkakuna
* Atenteben (Ghana) - =
* Bansuri (India) - =
* Danso (Korea) - =
* Dizi (China) - =
* Dupa (Poland) - =
* Flageolet - =
* Flute - Sirinka
** Piccolo - Pitucha
** Alto flute - 
** Bass flute - 
** Contra-alto flute - 
** Contrabass flute - 
** Subcontrabass flute - 
** Double contrabass flute - 
* Hocchiku (Japan) - =
* Hun (Korea) - =
* Inci (Philippines) - =
* Khloy (Kambudya) - =
* Khlui (Thailand) - =
* Koudi (China) - =
* Nose flute
* Ocarina - 
* Paixiao (China) - =
* Palendag (Philippines) - =
* Pan pipes - Sikukuna
* Pulalu (Philippines) - =
* Recorder - 
* Ryuteki (Japan) - =
* Shakuhachi (Japan) - =
* Shinobue (Japan) - =
* Slide whistle - 
* Suling (Indonesia/Philippines) - =
* Tin whistle - =
* Tonette - 
* Tumpong (Philippines) - =
* Vertical flute - 
* Washint (Ethiopia) - =
* Willow flute - 
* Xiao (China) - 
* Xun (China) - 
* Zufolo (Italya) - =
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyulin waqachiq

**Sinru qillqa: Ancha riqsisqa llikilliki waqachiq**; 

### Wiyulin waqachiqkuna Siglu XVII & XVIII

* Tomaso Albinoni *1671 - † 1751
* Johann Sebastian Bach *1685 
* Thomas Baltzar *1631 - † 1663
* Heinrich Ignaz Franz Biber *1644 - † 1704
* Arcangelo Corelli *1653 - † 1713
* Johann Wilhelm Cramer *1746 - † 1799
* Evaristo Dall'Abaco * 1675 - † 1742
* Matthew Dubourg * 1707 - † 1767
* Carlo Farina *1600 - † 1640
* Francesco Geminiani *1687 - † 1762
* Jean-Marie Leclair *1697 - † 1764 
* Pietro Locatelli *1684 - † 1762
* Francesco Manfredini *1684 - † 1762
* Michele Mascitti *1663 - † 1760
* Johann Georg Pisendel * 1687 † 1755 
* Andreas Anton Schmelzer *1653 - †1701 
* Johann Heinrich Schmelzer *1623 - † 1680
* Giovanni Battista Somis * 1686 - † 1763
* Lorenzo Somis * 1688 - † 1775
* Giuseppe Tartini *1692 - † 1770
* Carlo Tessarini *1690 - † 1765
* Giuseppe Torelli *1658 - † 1709
* Francesco Maria Veracini *1690 - † 1768
* Antonio Vivaldi *1678 - † 1741
* Giovanni Battista Vitali *1632 - †1692
* Tomaso Antonio Vitali *1663 - † 1745
* Johann Jakob Walther *1650 - †1717
* Johann Paul von Westhoff *1656 - † 1705

### Llikilliki waqachiqkuna Siglu XVIII
* Pierre Baillot * 1771 - † 1842
* Franz Benda * 1709 - † 1786
* Bartolomeo Campagnoli * 1751 - † 1827
* Christian Cannabich *1731 - † 1798
* Franz-Joseph Clement *1780 † 1842
* Johann Wilhelm Cramer *1746 - † 1799 
* Pierre Gaviniès *1728 - † 1800
* Johann Gottlieb Graun * 1703 - † 1771
* Johann Daniel Müller * 1716 bis nach 1785
* François-Antoine Habeneck (1781-1849)
* Pieter Hellendaal *1721 - 1791
* Rodolphe Kreutzer * 1766 - † 1831
* Antonio Lolli * um 1730 - † 1802
* Jean Cassanea de Mondonville * 1711 - † 1772
* Leopold Mozart *1719 - † 1787
* Pietro Nardini * 1722 - † 1793
* Gaetano Pugnani * 1731 - † 1798
* Pierre Rode * 1774 † 1830
* Alessandro Rolla * 1757- † 1841
* Anton Stamitz *1754 - † 1796
* Carl Stamitz *1745 - † 1801
* Johann Stamitz *1717 - † 1757
* Giovanni Battista Viotti * 1755- † 1824

## Llikilliki waqachiqkuna Siglu XIX

## Llikilliki waqachiqkuna Siglu XX & XXI
### †

### Aktiv: Klasika

### Aktiv: Alte Musik

### Aktiv: Rock, Pop, Jazz, Country, History, ...
{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=30
|valign=top|
*Vassar Clements (Bluegrass, Country, Jazz)
*Allison Cornell (Rock (Musik), Pop, Country)
*Alison Krauss (Bluegrass)
*Gundula Krause (* 1966) Folk
*Mic Oechsner (*1956) Jazz
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa sirinka waqachiq

**Sinru qillqa: Ancha riqsisqa sirinka waqachiq**; 

## [[Pitu]]
*Richard Adeney
*András Adorján
*Julius Baker
*William Bennett
*Lisa Beznosiuk 
*Theobald Böhm
*Cesare Ciardi
*Mario Caroli
*Charles Delusse (ca. 1723 - ca. 1774)
*Robert Dick
*Albert Franz Doppler
*Michael Faust
*Patrick Gallois
*James Galway
*Severino Gazzelloni
*Silvia Gelos
*Peter-Lukas Graf
*Irena Grafenauer
*Friedrich der Große
*Stephanie Hamburger
*Eckart Haupt
*André Jaunet
*William Kincaid
*Barthold Kuijken
*Andrea Lieberknecht
*Vukan Milin
*Hans-Jürgen Möhring
*Gareth Morris
*Marcel Moyse
*Milan Munclinger
*Auréle Nicolet
*Emmanuel Pahud
*Gunther Pohl
*Stephen Preston
*Johann Joachim Quantz
*Philippe Racine
*Jean-Pierre Rampal
*Anthony Reiss
*Barbara Rosnitschek
*Matthias Rütters
*Gustav Scheck
*André Sebald
*Karl-Bernhard Sebon
*Elaine Shaffer
*Er'ella Talmi
*Alja Velkaverh
*Edmund Wächter
*Raphael Weidlich
*Elisabeth Weinzierl
*Henrik Wiese
*John Wummer
*Karl-Heinz Zöller
*Ariel Zuckermann
*Manuel Zurria

## [[Jazz]]
*Chris Hinze
*Paul Horn
*Bobby Hutchinson
*Hubert Laws
*Herbie Mann
*James Newton
*Jeremy Steig
*Dave Valentin

### Jazz & (otros generos)
*Jane Bunnett
*Wayman Carver
*Eric Dolphy
*Roland Kirk
*Yusef Lateef
*James Moody
*Hermeto Pascoal
*Pixinguinha
*Jerome Richardson
*Bud Shank
*Sahib Shibab
*Jiri Stivin
*Frank Wess

### [[Rock]]-/[[Fusion]]-/[[Funk]]
*Ian Anderson (Jethro Tull)
*Klaus Gülden (Rufus Zuphall)
*Thijs van Leer (Focus)
*Herbie Mann
*Jeremy Steig
*Dieter Weberpals

## [[Blockflöte]]
Siehe Blockflöte#Bekannte_Interpreten

## ([[Siku]])
*Ulrich Herkenhoff
*Gheorghe Zamfir
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyula waqachiq

**Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyula waqachiq**; 

* Atar Arad
* Cecil Aronowitz
* Rudolf Barshai
* Yuri Bashmet
* Cathy Basrak
* John Cale
* Paul Coletti
* Maureen Heflinger
* Rebecca Clarke (& *compositor*)
* Tania Davis
* Roberto Diaz
* Viacheslav Dinerchtein
* Paul Doktor
* Lawrence Dutton
* Lillian Fuchs
* Roland Glassl
* Rivka Golani
* Paul Hindemith (& *compositor*)
* Nobuko Imai
* Kim Kashkashian
* Yehudi Menuhin (& Wiyulin waqachiq)
* Marco Misciagna
* Kate Musker
* Oskar Nedbal
* Paul Neubauer
* Sophia Lee Nickels (& Wiyulin waqachiq) ( & Conductor)
* Ödön Pártos
* Joseph de Pasquale
* Jocelyn Pook
* Milton Preves
* William Primrose
* Karen Ritscher
* Carol Rodland
* Ernesto Rodrigues (& Wiyulin waqachiq)  (& *compositor*))
* Simon Rowland-Jones
* Antoine Tamestit
* Lionel Tertis
* Karen Tuttle
* Lev Zhurbin (& *compositor*)
* Tabea Zimmermann
* Pinchas Zukerman (& Wiyulin waqachiq)
Waruchiri qillqasqa

**Waruchiri qillqasqa** nisqaqa Waruchiri k'itimanta willaykuq qillqam, 1600-chá watapi qhichwa simipi qillqasqa.

Waruchiri qillqasqaqa ch'ullam kachkaqraq ñawpaq apukunamanta, wak'akunamanta qhichwa simipi willaq qillqasqa. José María Arguedaspaq,  kastilla simiman t'ikrarqan,Alfredo Torero 1968 watapi uyaychaspa.

Waruchiri qillqasqapiqa ñawirinchik, ima hinam Paryaqaqa Wallallu Kharwinchuta atiparqan.

* Gerald Taylor ( Chiral Taylur) 2013 watapi, hurqusqa *Waruchiri ñi^sqap ñawpa machukunap kawsa^sqan*, runa simillapi.

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Waruchiri qillqasqap rakinkuna
Waruchiri

**Waruchiri** nisqaqa (kastilla simipi: *Huarochirí*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi.

1600-chá watapi paqarisqa Waruchiri qillqasqa Waruchirip machunkunap kawsasqanmantam willawanchik.

Kunanqa chaypi runakuna kastilla simillatam rimanku. Qhichwa simi chunka isqun kaq pachakwatap qallirisqanpis wañukurqan. Ancha ñawpa pachataqsi haqaru simitapas rimarqan.

## Llaqtapi paqarisqa
* Julio C. Tello

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
*Waruchiri ñišqap ñawpa machunkunap kawsašqan
Killmu

**Killmu**, **Willapi** icha **Churqilla** utaq Aruma nisqaqa huk llimphim. Chilina ruruqa killmum. Killmu achkiyqa 590-manta 625-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
* Killmu llimphi

## Rikchakuna

Image:Orange color.jpg
Image:Flor-naranja-dr.jpg
Image:Ambersweet oranges.jpg
Image:Midsummer bonfire closeup.jpg
Image:Fungus closeup - brilliant orange.jpg
Image:Rust_and_dirt.jpg
Image:Buberel unknown flower 3.jpg
Image:Timbre Mexique fin 19e siecle.jpg
Image:Color icon orange.svg
Qupa anqas

**Qupa anqas** nisqaqa huk llimphim. Qupa anqas achkiyqa 500-manta 520-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
*Qupa anqas llimphi
Saksuphun

**Saksuphun** nisqaqa (inlish simipi: *Saxophone*) huk yatana ruk'awi phukuna waqachinam, Adolphe Saxpa 1846 watapi kamasqan. Latamanta ruraptinpas, qiru phukuna waqachina ninchikmi, qipa pinkuyllupi hina ch'ulla wiru raphiwan rurasqa simi rakinrayku.

Saksuphuntaqa *[[big band]], [[jazz]]* nisqapi waqachinku.

## Ancha riqsisqa saksuphun waqachiqkuna
Cannonball Adderley, Sidney Bechet, Michael Brecker, Ornette Coleman, John Coltrane, Dexter Gordon, Charlie Parker, Sonny Rollins, Lester Young, Candy Dulfer, Maceo Parker

## Kusituykuna

Amherst Saxophone Quartet, Apollo Saxophone Quartet, Adelphi Saxophone Quartet, Alliage Quartett, Ardey Saxophonquartett, Berliner Saxophon Quartett, clair-obscur Saxophonquartett, Danubia Saxophon Quartett Wien, Deutsches Saxophon-Ensemble, Elision Saxophone Quartet, Four in a row, Itchy Fingers, Kölner Saxophon Mafia, Munich Saxophone Family, Les Femmes Saxales, London Saxophonic, Nuclear Whales Saxophone Orchestra, OSax, Osland Saxophone Quartet, Pindakaas Saxophon Quartett, Quartz Saxophone Quartet, Quintessence Saxophon Quintett, Raschèr Saxophonquartett, Rova Saxophone Quartet, Royal City Saxophone Quartet, San Francisco Saxophone Quartet, Saxemble, Saxofourte, Saxophone Cartel, Tübinger Saxophon Ensemble, 29th Street Saxophone Quartet

## Ancha riqsisqa juj yatana ruk'awi ruraqkuna

* Adler
* Amati Kraslice
* B&S (ehem. VEB Blechblas-...)
* Borgani
* Boston
* Buffet Crampon
* Cannonball
* Conn
* Couesnon
* Collins
* Dolnet
* Eppelsheim
* Evette
* Grafton
* Holton
* Jupiter
* Keilwerth, Julius (seit 2003 "The Music Group")
* Keilwerth, Richard
* King
* Kohlert
* Leblanc
* Martin
* Pierret
* Rampone & Cazzani
* Sax
* SML
* Steinbach
* Selmer, Paris
* Selmer/USA
* VEB Blechblas- und Signal-Instrumenten-Fabrik DDR (Marke: Weltklang)
* Yamaha
* Yanagisawa
* Yoshino (Taiwan)
* ZeuS

## Hawa t'inkikuna
*
Impapura

**Impapura** icha **Tayta Impapura** (kastilla simipi: *Imbabura*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi (Impapura markapi) huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4,610 mitrum aswan hanaq. Otavalo llaqtamantaqa 6 km karum, Ibarra llaqtamantaqa 10 km karum.

 
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
*Impapura marka
*Impaqucha (qucha)
## Hawa t'inkikuna
Impapura marka

**Impapura marka** (kastilla simipi: *Provincia de Imbabura*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Ibarra llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa - Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna**: Chimpurasu nina urqu - Kutakachi nina urqu - Impapura nina urqu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Kuykucha - Impakucha - Yawarkucha

## Pulitika Rakiy
Suqta kitinmi kan:

## Runakuna
Impapura markapiqa Karanki, Kayampi, Natawila, Otavalopas Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:,,
,

## Rikchakuna

Rikcha:Laguna cuicocha.JPG|Kuykucha, Imapapura nina urqu, Kayampi urqu
Rikcha:Otavalo market.JPG|Awasqa p'achakuna, qhatu, Utawalu
Rikcha:Costume Otavalo Cotacachi.jpg|


## Markapi paqarisqa
* Nina Pacari (pulitiku)
* Segundo Luis Moreno (takichaq)
* Auki Tituaña

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka