open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Punku p'anqa: Pachaykamay

__NOTOC__

Pachaykamay

**[[Pachaykamay]]** icha **Phisika** nisqaqa (grigu simipi *Φυσική*, chaymanta kastilla simipi *física;* grigu simipi *φύσισ (phisis)*, "sallqa, pachamama") imayaymanta, michakunamanta yachaymi.
**[[:Katiguriya:Pachaykamay|Pachaykamay]]**



*Qillqakuna*  









#### [[Achkiy yachay]] (Optika)
Achkiy - Llimphi - Rirpu - Linti - Achkiypa utqaynin











#### [[Ruqyay yachay]] (Akustika)
Ruqyay - Ruqyaypa utqaynin











#### Iliktrumaqnitismu
Pinchikilla - Maqnitismu (Llut'achiy) - Illanchay









#### [[Qallwiya]] (Klasiku mikhanika)
Kuyuy - Kuyuy yachay (Dinamika) 










#### Kwantumikhanika
Illanchay - Illanchaykuy 











#### [[Iñuku huk'i yachay]]
Iñuku - Tiksi k'atacha - Kuskan ismuykuy mit'a‎











#### [[:Katiguriya:Pachaykamay yachaq|Pachaykamay yachaq]]kuna
Leonardo da Vinci - Galileo Galilei - Demokrit - Michael Faraday - Benjamin Franklin - Stephen Hawking - James Clerk Maxwell - Isaac Newton - John Dalton - Ernest Rutherford - Robert Oppenheimer 

Nobel suñaykuna: Wilhelm Conrad Röntgen - Enrico Fermi -  Marie Curie - Niels Bohr - Albert Einstein - Otto Hahn (Chaqllisinchi) - Werner Heisenberg - Max Planck - Ernest Rutherford (Chaqllisinchi) - 














#### [[:Katiguriya:Chhikan kay|Chhikan kay]]
Hallka k'iti k'anchar - P'ulin - Mit'awi (Pacha) - Wisnu - Micha; 
 
Tupu: Karu kay tupu: Mitru - Ångström; SI tupuy;
 
Dalton 











#### (Física del plasma)
...











#### (Termodinámica)
...











#### (Mecánica de fluidos)
...











#### (Solid-state physics)
...











#### Ñawrakuna
Imayay - Quyllur pachaykamay

















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 






* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Simi kapchiy

__NOTOC__

Simi kapchiy

**[[Simi kapchiy]]** icha **Literatura** nisqaqa ima tukusqankunamanta tukunakunamantapas rimaspa icha qillqaspa willasqanmi. Simikunawan rikuchisqa kapchiymi.

**[[:Katiguriya:Simi kapchiy|Simi kapchiy]] **




*Qillqakuna*  









#### [[Munay qillqa]]
Kawsay rikch'a: Don Quijote - Quyllur llaqtayuq wawamanta  

Willakuy








#### [[Harawi]]
*Qhichwa simipi harawikuna










#### [[Aranwa]] (teatro)
Apu Ullantay










#### [[Ensayo|Insayu]] (ensayo)
Qanchis insayukuna













#### [[:Katiguriya:Qillqaq|Qillqaqkuna]]
Inka Garcilaso de la Vega  - José Carlos Mariátegui - José María Arguedas - Andrés Alencastre Gutiérrez - Washington Delgado - Jorge Eielson - Ricardo Palma Soriano - Javier Pulgar Vidal - Julio Ramón Ribeyro - César Vallejo  - Mario Vargas Llosa - Waman Puma - Antoine de Saint-Exupéry - Johann Wolfgang von Goethe - Martin Luther











#### [[Qhichwa simi kapchiy]]
Andrés Alencastre Gutiérrez - Carmelón Berrocal - Ariruma Kowii - Luis Cordero - Porfirio Meneses Lazón - José Oregón Morales - Macedonio Villafán - Juan Wallparrimachi Mayta

Qhichwa simimanña t'ikrasqa: Bulibyap llaqta takin - Piruwpa llaqta takin - Oíd, Mortales - Don Quijote - Dyuspa Simin Qillqa - Quyllur llaqtayuq wawamanta









#### [[Iskay simipi yachay]]
Iskay simipi yachay - Iskay simipi iskay kawsaypi yachay - Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Waskaran wakichiy/ Portal Huascarán - Willakuykuna 











#### Ñawrakuna
Waruchiri qillqasqa 












## Hawa t'inkikuna
*César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta





* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Llaqta pusay

__NOTOC__

Kawpay

**[[Kawpay]]** icha **pulitika** (kastilla simipi: *política*; grigu simimanta: πολιτικός (politikós) «mamallaqtayuq, llaqtayuq, llaqtaman kapuq, llaqtap kamachiyninman kapuq») nisqaqa huk runakunap idiyuluhiya nisqaman ruraynin, huk yuyanakunatapas aypanapaq, mama llaqtapi, maypipas runapura. Kawpay yachay nisqapim yuyaychakunchik. 

Athina llaqtayuq Aristotelis sutiyuq yachay wayllukuq runa Kristup ñawpan pichqa kaq pachakwatapi "Kawpaymanta" *(Πολιτικά - Politiká)* nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam (kawpay llikakunatam) nin: Monarkhiya, Aristokratiya, Dimukratiya, Okhlokratiya, Oligarkhiya, Tiraniya

** [[:Katiguriya:Pulitika]] **


** **




Qillqakuna  








#### [[:Katiguriya:Pulitiku|Kawpaq runakuna]]
Kawpaq runa - Luis Alberto Sánchez - Alfonso Barrantes Lingán - Rafael Correa - Alan García - Ollanta Humala - Augusto Leguía - Evo Morales - Luis Macas - Nina Pacari - Alfredo Palacio - Casimira Rodríguez - María Sumire - Hilaria Supa - Alejandro Toledo - Juan Velasco Alvarado 









#### Kawpay llikakuna
Awtukratiya - (Ch'ulla runa kamachiy) - Diktatura (Rimachiq ch'ulla runa kamachiy) - Dimukratiya (Akllanakuspa kamachinakuy) - Monarkhiya (Apsulutu monarkhiya, Parlamintu monarkhiya) - Republika - Susyalismu -Thiyukratiya (Dyus kamachiy)










#### Pulitiku [[idiyuluhiya]]kuna
Libiralismu - Kunsirwaturismu - Nasyunalismu - Marksismu - Susyalismu - Kumunismu
 










#### [[Sapsi kamachiy]]
Kimsantin atiy - Tantanakuy










#### [[Waki rikch'arimuy]]kuna
Sindikatu - Thak rikch'arikuy - Kawsay pacha rikch'arimuy - CONAIE - ECUARUNARI
 









#### [[Mana kamachiy tantanakuy]]kuna
Amnesty International - Greenpeace - Human Rights Watch - WWF - Lions Clubs International
 













#### [[Runa hayñi]]










#### [[Diplumatiya]], [[mamallaqtapura watanakuy]]kuna









#### [[Mamallaqtapi kawpay]]










#### [[Maqanakuy]] [[Qasikay]]pas
Huk ñiqin pachantin maqanakuy - Iskay ñiqin pachantin maqanakuy







#### [[Terrorismo]]
K'anchaq Ñan - Kuntrakuna - Wañuypa Iskwadrunninkuna - Al Qayda










#### Piruwpi pulitiku [[partidu]]kuna
Amirika Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin (APRA) - Mamallaqtap Ruraynin (AP) - Piruwpaq huñu (UPP) - Piruwpa Kumunista Partidun
 










#### Ñawrakuna

















* Artículo destacado* 




 *...* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* Sencillo de la semana* 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Kapchiy

__NOTOC__

Kapchiy

**[[Kapchiy]]** nisqaqa runakunap ima allin icha sumaq rurasqakunapas, makinwan rurasqa, ñawinkunawan rikunapaq, rinrinkunaman uyarinapaq, rikch'akunam, musikam, hukkunapas.

** **




*Qillqakuna*  









#### [[:Katiguriya:Kapchiy|Kapchiy]]
Rikch'a kapchiy - Ch'uyanchaku 








#### [[Llimphiy]]
Llimphiqkuna 
Giovanni Bellini - Fra Angelico - Tintoretto - Tiziano - Leonardo da Vinci - Hieronymus Bosch - Rembrandt - Vincent van Gogh - Pablo Picasso - Paul Cézanne - Claude Monet - Boris Vallejo - Carmelón Berrocal - Josué Sánchez - Yvonne Berney - Mateo Martín López 










#### [[Ch'iquy]]
Ch'iquqkuna Michelangelo  - Auguste Rodin - Henry Moore - Miguel Baca










#### [[Punku p'anqa: Taki kapchiy|Taki kapchiy]]
Takichaqkuna Wolfgang Amadeus Mozart - Ludwig van Beethoven - Johann Sebastian Bach










#### [[Maki kapchiy]]
Liwru ch'ipachina - Tika - Away kapchiy: Awarank'u - Millma - Puchka - P'acha - Churana - Utkhu - Q'aytu  













#### [[Punku p'anqa: Simi kapchiy|Simi kapchiy]]
Qillqaqkuna Miguel de Cervantes - William Shakespeare - César Vallejo








#### [[Wiñay kawsay]]
Muchik - Wari - Inka









#### Hatarichiy
Wasichay - Wasi - Chaka - Tumay aranwa - Katidral - Inlisya - Manqus wasi;  Machu Pikchu - Pikillaqta - Saksaywaman - Tampumach'ay - P'isaq - Pachakamaq - Ullantaytampu - Ullantaytampu - Chan Chan










#### Foto








#### [[Kuyuq wankilli]]









#### (Comic)











#### Ñawrakuna
Llimphi - Llimphikuna
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Iñiy

__NOTOC__

Iñiy

**[[Iñiy]]** (kastilla simipi: *religión*, latin simipi: *religio*, grigu simipi: *Θρησκεία*) nispa tukuy dyuspi icha dyuskunapi runakunap iñiyninta ninchik.

** **




*Qillqakuna*  









#### [[:Katiguriya:Iñiy|Iñiykuna]]
Kristiyanismu - Budismu - Konfusyunismu - Hinduwismu - Islam - Yudayismu - Shintu - Sikh - Wudu - Tawantinsuyu iñiy 









#### [[:Katiguriya:Kristiyanu iñiy|Kristiyanu iñiy]]
Kristiyanu iñiy - Dyus - Yaya Dyus - Jesus - Ch'uya Ispiritu - Iñini - Kristiyanu inlisya - Dyuspa Simin Qillqa - Yayayku - Much'aykusqayki Mariya - Qhichwapi Katisismu - Killki - Tayta Papa - Inlisya - Watikanu - Taytakura - Hatun yaya - Achi tayta










#### [[Tawantinsuyu iñiy]]
Urqup apunkuna - Pachamama - Pachakamaq apu -  Qun Tiksi Wiraqucha - Mama Killa - Tayta Inti - China apukuna - Wak'akuna 











#### Raymikuna
Simana Santa - Nawidad - Santa Rosa de Lima - Mamacha Kandilariya Raymi













#### Wiñay kawsay
Siddhārtha Gautama - Konfusi - Jesu Kristu - Muhamad









#### Hatarichiy/Kapchiy
Inlisyakuna - Katidralkuna










#### [[Runa]]kuna
Simun Pidru - Apustul Pawlu - Martin Luther - Juan Pawlu II - Mama Tirisa Kolkatamanta










#### Ñawrakuna
Yachay wayllukuy - Mituluqiya
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Quyllur yachay

__NOTOC__

Quyllur yachay

**[[Quyllur yachay]]** nisqaqa hawa pachamanta, quyllurkunamanta, planitakunamantapas yachaymi.

** **



*Qillqakuna*  









#### [[Inti llika]]
Inti - Puriq quyllurkuna: Qatuylla - Ch'aska - Tiksi muyu - Awqakuq / Atich'aska - Pirwa -  Hawcha - Uranu - Niptun - Plutun; Killa; Aquchinchaykuna, Pachakawrikuna; Puriq quyllurcha / Planitacha Qullqaquyllur









#### [[Warani]]kuna
Pichakunki - Allana - Unquy quyllurkuna -  Llama Ñawi - Hamp'atup Simin - Amaru kuntur - Arma warani - Chakana warani - Atuq - Awaru - Chuqi waqra - Mikikiray - Tupaturka / Thupa tharqa - Mirku - Urquchillay - Ch'isin Paya - Mach'aqway - Llama kancha -  Llama - Kusi wallpa










#### [[Killa]]
Killa unquy; Killa mit'akuna: Killa wañuy / Musuq killa - Llullu killa - Wiñaq killa / Paqariq killa - Hunt'a killa / Killapura - Wañunayaq killa 















#### [[Runa]]kuna
Johannes Kepler - Galileo Galilei - Nikolaus Kopernikus 










#### [[Wiñay kawsay]]











#### Ñawrakuna
Qullqaquyllur - Quyllur - Chukichinchay - Wata - Hatun t'uqyay - Ñuñu warani - Achkiy wata
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Rimay

__NOTOC__

Rimay

**[[Rimay]]** icha **Simi**, Chinchaysuyupi **Shimi** nisqaqa runapura simiwan tukuy rimasqakunam. Simiwan rimanakuspa, rinriwanmi uyarinakunchik.

** **




*Qillqakuna*  









#### [[:Katiguriya:Simi|Simikuna]]
Aliman simi - Aymara simi - Chinu simi - Ransiya simi - Grigu simi - Hindi simi - Indunisya simi - Inlish simi - Italya simi - Kastilla simi - Katalan simi - Latin simi - Malaya simi - Maya simi - Nawa simi - Nihun simi - Purtuyis simi - Qhichwa simi - Rumanya simi - Urasuyu simi - Waraniyi simi








#### [[:Katiguriya:Simi|Wallpasqa simikuna]]
Esperanto - Interlingua - Ido 









#### [[Qhichwa simi]] - [[Runasimi]]
Shukllachishka Kichwa - Urin runasimi -  Allin qillqay - Siq'i llumpa - Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur  - Qhichwa simipi pilikulakuna - Simi qullqakuna - Lista: Simi taqikuna / Qhiswa rimayninchismanta yachaykuna  - Chanin yachaykuna - Yachakuqkunapa Simi Qullqakuna 
*
Qhichwa simi kamachiy: Simi kamachiy - Sutirimana - Ruray rimanachay -  Hinarimana - Rikch'ayrimana - Ruray rimanachay - Sapaq yupa - Achkha yupa - Sutip rantin 











#### [[Runa]]kuna
Martin Luther - Grimm wawqikuna (Jacob Grimm, Wilhelm Grimm) - Noam Chomsky - Félix Layme Pairumani - Simi yachaqkuna 













#### [[Iskay simipi yachay]]
Iskay simipi yachay - Iskay simipi iskay kawsaypi yachay - Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Waskaran wakichiy/ Portal Huascarán - Willakuykuna 










#### [[Simi kapchiy]]
Qillqaqkuna -Harawi - Willakuy - Willakuykuna - Munay qillqa -Aranwa - Kawsay rikch'a: Don Quijote /  Quyllur llaqtayuq wawamanta 








#### Simi yachay
Kunkallakuna: Hanllalli - Kunkawaki - Simi kamachiy: Sutirimana - Ruray rimana - Hinarimana - Rikch'ayrimana - Ruray rimanachay - Sapaq yupa - Achkha yupa - Sutip rantin - Rimana yachay - Rimana yapaq - Kaqlla simi - Simi yachaq - Ch'antakuq rimay (K'askachakuq rimay - K'umukuq rimay) - Rakikuq rimay 










#### Ñawrakuna
Mama simi - Yachachiy - Rimay taki - Qallu watana - Mama llaqtakuna - Rimay taki kapchiywan / Taki kapchiy / Rimay taki 
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Yachachiy

__NOTOC__

Yachachiy

#### Yachayta munaspaykiqa, yachachiy.

Yachachiy nispa ninchik wawakunap, lliw runakunappas yachakunanpaq rurasqan yachaykunatam, ahinataq: Wawa wasi, yachay wasi, yachay suntur. 

** [[:Katiguriya:Yachachiy|Yachachiy]] **




Qillqakuna  









#### Wawa wasi
Pallpa - Wawa - Wawa wasi 








#### Yachay wasi
Yachay wasi - Ñawpaq yachachiy/ Ñawpaq yachay wasi  - Qhipaq yachachiy/ Qhipaq yachay wasi - Yachachiy








#### Yachay suntur
Yachay suntur/ Hanaq yachachiy









#### Iskay simipi yachay
Iskay simipi yachay - Iskay simipi iskay kawsaypi yachay - Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Waskaran wakichiy/ Portal Huascarán  











#### Kusuqkuna
Qillqarina














#### [[Yachachikuy]]
Kawsay yachay - Wiñay kawsay - Allpa saywachi - Musika - Iñiy - Antañiqiq - Chaqllisinchi - Pachay kamay - Yachay -Kapchiy - Yupana - Simi kamachiy/ Rimay - Simi kapchiy - Maki kapchiy - Aranwa - Kurkua kallpanchay - Kawpay - Llank'ana - Llup'ina - Simikuna









#### Ñawrakuna
Nuna yachay - Yachakuy - Yuyay













#### [[Runa]]kuna
Yachachiqkuna










#### [[Yanapay/ Kimi]]
UNICEF









#### [[Runa hayñi]]
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy - UNICEF - Huñusqa Nasyunkuna -Urukunakaqpa Dirichunkuna Hatun Kamachikuy









#### Wiñay kawsay
Wilhelm von Humboldt - Maria Montessori
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Chaqllisinchi

__NOTOC__ 
Chaqllisinchi

**[[Chaqllisinchi]]** (kastilla simipi: *química*) nisqaqa imayaykunap ruranakuyninmantam yachay.

Riqsinchik qallawakunata - mana t'inkisqa imayaykuna -, qallawamanta t'inkisqakunatapas.
**[[:Katiguriya:Chaqllisinchi|Chaqllisinchi]] **




*Pankakuna*  








#### [[Qallawap ñiqi rakirinkuna]]
Qallawa - Yakuchaq - Anta - Chayanta - K'illimsayaq - Muksichaq - Sallina - Titi - Qullpachaq - Qullqi q'illay - Quri - Khillay                                                                                                                  









#### [[Maphakmakuq]]
Qallawa - Uma q'illaykuna - Kinray q'illaykuna - Yaqa q'illaykuna - Mana q'illaykuna - Kachichaqkuna - Umiña wapsikuna











#### [[Pikapaku]]
T'inkisqa - Yakuchaq - Qullpachaq - Wayay - Yaku - Chimlasay - Amunyaku - K'illimsa yakuchaqkuna











#### [[Q'illay]]kuna
Khillay - Qullqi q'illay - Quri - Anta - Chayanta - Titi 










#### [[Q'illay chaqrusqa]]kuna
Champi - Asiru











#### [[Q'illay muksi]]kuna
Iskay kimsa chani khillay muksi, Kimsa chani khillay muksi, Manganu muksi










#### [[Mana q'illay]]kuna
Salina










#### [[Mana q'illay muksi]]kuna
Chimlasay, Yaku, Qullpachaq muksi, Salina iskay muksi










#### Ñawrakuna
Allpa wira / Kirusini - Qullpa - Wanuchana

Kawsa imayay















#### Rumi t'inkisqakuna (anorganiku)
Kukallpa - Yanuna kachi  - Kachina - Q'illaykuna  - Mana q'illaykuna  








#### Kawsa t'inkisqakuna (organiku)
Asukar - Waqtu - Aqha p'uchqu - Mapa  - Punkara -  Siwayru 








#### [[P'uchqu]]kuna
Yakuchaq kluruchasqa - Salina p'uchqu - Qullpa p'uchqu - Aqha p'uchqu - Sisi p'uchqu










#### [[Llipt'a]]kuna
Natriyu yakumuksi - Kalyu yakumuksi - Amunyaku











#### [[Kachi]]kuna
Kachina - Yanuna kachi - Qullpa - Siwayru - Millu











#### [[Qiqlla]]kuna
Anta - Qullqi q'illay - Salina - Isku - Quntay - Qunta










#### [[Imaykana]]kuna
Q'iru - Quntay - Ch'uspi wira - Mapa - Pachar - Laqa

Umiñakuna: Q'ispi umiña, Puka umiña, Q'umir umiña, Anqas umiña, Q'illu umiña










#### [[:Katiguriya:Chaqru yachaq|Chaqru yachaqkuna]]
Amedeo Avogadro - Antoine Lavoisier - Henry Le Châtelier - Dmitri Mendeleev - Lothar Meyer
##### [[Nobel suñay]]kuna
Svante August Arrhenius - Marie Curie - Fritz Haber - Jacobus Henricus van't Hoff - Justus von Liebig - Walther Nernst - Linus Pauling
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Qullaw pruwinsya

**Qullaw pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Qullaw jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de El Collao*) Piruw mama llaqtap Punu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Jilawi llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alberto Fujimori Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jisk'a Larqanku - Larqanku; **[[Walla]]:** Barroso walla
* **[[Qucha]]kuna:** Lurisquta
* **[[Mayu]]kuna:** Jilawi mayu

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan:

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta indihina simikunatam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Santa Rosa Limamanta

## Rikchakuna

Rikcha:Waru waru moderno.JPG| Waru waru, Jilawi distritu

## Kaypipas qhaway
* Punu
* Aramu Muru Punku
## Willay pukyukuna

* Saywtu: Qullaw pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t’inkikuna

* Municipalidad Provincial de El Collao
* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Muhu pruwinsya

**Muhu pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Muhu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Moho*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Muhu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa 1991 watapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Chupaquta - Titiqaqa qucha
* Mayukuna: Qunima mayu - Waraya mayu
* Wat'akuna / Yaqa wat'akuna: Suwasi wat'a - Wat'asani yaqa wat'a - Wat'a yaqa wat'a

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan:

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Punu
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Putina pruwinsya

**Putina pruwinsya** (aymara simipi: *Putina jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de San Antonio de Putina*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Punu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Putina llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Salluyu 5.995 m - Ananea 5.852 m -  Kallijun  5.835 m -  Ichhuqullu 5.423 m / 5.725 m  - Palumani Kunka 5.629 m - Palumani Tranka 5.633 m - Hatun Palumani 5.723 m - Yanaqaqa; **[[Walla]]:** Apulupampa walla
* **[[Qucha]]kuna:**  Ajoyani - Asnuqucha - Asulqucha - Kampana  - Challwani - Chamaqa  - Chinini - Chuqñaquta -  Jachapata - Jajawaychu - Jajani - Jalachaka - Japuqucha - Qumirqucha - Jutalimiña - Jutañi - Llachujuta - Pararani - Pruñani - Quchakunka - Qullumachayu - Rinconada - Salluyu - Salluypata - Sillakunka - Such'i qucha - Suraqucha - Wayllachani - Wayllatani; 
* **[[Mayu]]kuna:** Sina mayu - Saqui mayu - Ramis mayu - Putina mayu - Cunuyo - Ujururuni - Trapichi - Yawa Yawa

## Yurakuna
* Titanka (*Puya raimondii*)
## Uywakuna
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*) 

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* La Rinconada
## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
* Antonio Paduamanta
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Punu
* Apulupampa walla
## Willay pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
* www.inei.gob.pe
## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Putina pruwinsya
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Sandia pruwinsya

**Sandia pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Sandia jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Sandia*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sandia llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Bahuaja-Sonene mamallaqta parki 
* **[[Urqu]]kuna:** Ariquma - Jurwari - Kalihun - Rit'ipata - Wilaquta - Ñakariya
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Heath mayu - Killaqa mayu *(Río Quiaca)* - Tampupata mayu - Wari Wari mayu - Candamo mayu -

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy

## Rikchakuna

|Trinchira pukara, Patampuku distritu
|Killaqa qaqa siq'ikuna, Killaqa distritu


## Kaypipas qhaway
* Punu
* Inampari mayu
* Kiyaqa qaqa siq'ikuna
* Qulu Qulu chullpakuna
* Trinchira pukara
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
San Ruman pruwinsya

**San Román pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de San Román*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Punu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hullaqa llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Chakas qucha - Chakchura qucha - Lagunillas qucha - Saraqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Lampa mayu

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.

## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Apaykachana

* Inka Manqu Qhapaq antanka pampa
## Kaypipas qhaway
* Miguel de San Román, Piruwpa umalliqnin

## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Yunkuyu pruwinsya

**Yunkuyu pruwinsya** (aymara simipi: *Yunkuyu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Yunguyo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Titiqaqa qucha patanpi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yunkuyu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Aymara-Lupaka risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha - Wiñaymarka qucha  
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Yunkuyu pruwinsyapiqa aswanta indihina simikunatam (aymara simi) rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Pruwinsyapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Punu
* Qupaqhawana
* Qupaqhawana yaqa wat'a
* Punu suyupi rimaykuna
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Yunkuyumanta (kastilla simipi)
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Aqhuyani distritu

**Aqhuyani** nisqaqa (aymara simim, kastilla qillqaypi *Ajoyani*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqhuyani llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pumaqulluni - Qinamari - Q'iruni 
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Ariquma qucha
* Kallawaya walla 
* Kukaña qucha
* Q'umir umiña qucha
* Wiluyuq qucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Arapa distritu

**Arapa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Arapa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Arapa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Arapa distritu kamasqa wata 21 ñiqin inti raymi killapi 1825 watapi.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Arapa qucha
* Mayukuna: Asankaru mayu
* Urqukuna: Titiqaqa

## Waki
### Runakuna
8 485 runakuna (4 045 qhari, 4 440 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Huwan
* Asunsyun Pallan

## Kurakakuna
* 2011-2014: Graciano Mendoza Ayamamani.
* 2007-2010: César Gilberto Torres Roselló.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Asillu distritu

**Asillu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Asillo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Asillu llaqtam.

Asillu distritu kamasqa wata 2 ñiqin aymuray killapi 1854 watapi.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: Asankuru mayu
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
17 215 runakuna (8 193 qhari, 9 022 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Hirunimu
* Istrilla Pallan

## Kurakakuna
* 2011-2014: Víctor Cutisaca Sucari
* 2007-2010: José Ludgardo Torres Sucari

## Distrutu paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Asankaru distritu

**Asankaru distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Azángaro*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi, huk distritumm. Uma llaqtanqa Asankaru llaqtam.

Asankaru distritu kamasqa wata 21 ñiqin inti raymi killapi 1825 watapi.
 
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: Asankaru mayu
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
27 823 runakuna (13 582 qhari, 14 241 warmi)

### Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Machu Niño
* Rusaryu Pallan

## Yachachiy
2000 watapiqa Asankarupi hamawt'akuna iskay chunka yachay wasipi irqikunata iskay simipi yachachiranku.  

## Kurakakuna
* 2011-2014: Efraín Murillo Quispe.
* 2007-2010: Ruben Pachari Inofuente.

## Distritupi paqarisqa

* Husiy Dumingu Chuqiwanka
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer (*1946), piruwanu qhichwa yachachiq, qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* INEI Piruw
* Saywitu:Punu suyu
Chuqiwanka distritu

**Chuqiwanka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de José Domingo Choquehuanca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Husiy Dumingu Chuqiwanka llaqtam.

Chuqiwanka distritu kamasqa wata 11 ñiqin kantaray killapi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Paqramayu - Pukara mayu
* Urqukuna:
## Waki
### Runakuna
5 189 runakuna (2 545 qhari, 2 644 warmi)
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Llamayu phaxsi crus
* Fatima Pallan
* Trinidad

## Kurakakuna
* 2011-2014: Simón Condori Velásquez
* 2007-2010: Ponsiano Mamani Ccala

## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Husiy Dumingu Chuqiwanka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Achaya distritu

**Achaya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Achaya*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Achaya llaqtam (117 runa, 2007 watapi).
## Wiñay kawsay
Achaya distritu kamasqa wata 

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Waki
### Runakuna
3 971 runakuna (1 906 qhari, 2 065 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Asunsyun Pallan
* San Miguel

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Distritupi paqarisqakuna
### Kurakakuna
* 2007-2014: Pepe Rómulo Condori Carlosviza.

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* INEI Piruw
* Saywitu:Punu suyu
Santiago Pupuha distritu

**Santiago Pupuha distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santiago de Pupuja*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santiago Pupuha llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Titiri (*Titire*) (+4.200 m) - Wilampinchi (*Huilampinche*) (+4.200 m) - Yanachupa
* Quchakuna: Mariya Wankani qucha 
* Mayukuna: Asankaru mayu - Chanamayu - Pukara mayu - Saltuqucha

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* T'ika 5 - 6, Azángaropa kawsasqan, pdf, 10 MB, p. 122 - 124
Tirapata distritu

**Tirapata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Tirapata*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tirapata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Wiñay kawsay
Tirapata distritu kamasqa 10 ñiqin ayamarq'a killapi 1943 watapi

## Waki
### Runakuna
3 129 runakuna (1 502 qhari, 1 627 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Aymuray killapi krus
* Fatima Pallan

## Raymikuna
* Pukllay

## Kurakakuna
* 2011-2014: Efraín Mercedes Ramos Medina.
* 2007-2010: Marino Pumaleque Mango.

## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Huchusuma distritu

**Huchusuma distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Desaguadero*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Huchusuma llaqtam. Distrituntaqa Huchusuma mayum purin.

## Allpa saywachi

* Quchakuna: Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)
* Mayukuna: Huchusuma mayu
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
Huchusuma distritupiqa Aymara runakunam tiyanku.
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Kotapatas Santiagu
* San Andris
* Natividad pallan

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Juan Carlos Aquino Condori.
* 2007-2010: Wilson Néstor Quispe Mendoza.

## Kaypipas qhaway
* Aymara-Lupaka risirwa suyu
*  Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chukuwitu pruwinsya (Piruw)
* Saywitu: Punu suyu
Waqullani distritu

**Waqullani distritu** (kastilla simipi *Distrito de Huacullani*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waqullani llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
14 906 runakuna: 7 831 qhari, 7 075 warmi.

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Simana santa
* Rusaryu pallan

## Kurakakuna
* 2011-2014: Braulio Morales Choquecahua. 
* 2007-2010: Jaime Musaja Chipana. 
## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
*  Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* INEI Piruw
Pumata distritu

**Pumata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pomata *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pumata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Wiñay kawsay
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Waki
### Runakuna
17 787 runakuna
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñi
#### Llaqtap amachana santun
* Kandilarya pallan.

## Musiku
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Walter Agustín Quispe Galindo.
* 2007-2010: Mario Calani Morales.
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
*  Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* INEI Piruw
Quqata distritu

**Quqata  distritu** nisqaqa (ispaña simipi: *Distrito de Cojata*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quqata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Celestino Miguel Hiquise Tito. 
* 2007-2010: Héctor Exaltación Montesinos Aliaga.
 
## Kaypipas qhaway
* Such'i mayu
* Titiqaqa mama llaqta risirwa
* Titiqaqa qucha 
## Pukyukuna

* Saywitu: Wankani pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Paratiya distritu

**Paratiya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Paratía / Paratia*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paratiya *(Paratía / Paratia)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Chuquyu *(Chocoyo)* - Hatun Pastu - Illani *(Illane)* - Kimsa Esquina *(Quinsaesquina)* - Kunaviri - Minapunta - Qillqa - Sallicuma - San Carlos - San Luwis - Tanika - Waykira- Yanawara rit'i urqu; **[[Walla]]kuna:** Raya walla - Sillapaka walla
* **[[Qucha]]kuna:** Sayt'uqucha - Jarpaña - Kimsa qucha *(Lago Quimsaccocha)* - Ch'uru qucha *(Lago Churu)*
* **[[Mayu]]kuna:** Paratiya mayu

## Simikuna
Paratiya distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Santa Lusiya distritu (Punu)

**Santa Lusiya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santa Lucía*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Santa Lusiya llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Lagunillas qucha - Saraqucha - Suytuqucha - Compuesta - Waychu qucha 
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Ururillu distritu

**Ururillu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Orurillo *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Ururillu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Ururillu qucha
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Uywakuna
Ururillu quchapiqa kay pisqu layakunam kawsanku: 

File:Zonotrichia capensis-4.jpg|Pichinku *Zonotrichia capensis*
Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|Ch'inqu *Lessonia oreas*
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
Rikcha:Caribbean flamingo10.jpg|Puka pariwana: *Phoenicopterus ruber*
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|Yuraq waqar *Egretta thula*  
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|Likichu *Vanellus resplendens* 
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|Tuturiru *Phleocryptes melanops* 


* Maraq-maraq *Plegadis ridgwayi*
* Chuqa: *Fulica americana*
* Ajoya *Fulica gigantea*
* Puna pili  *Anas versicolor*
* *Lophonetta specularioides* = *Anas specularoides* (kastilla simipi: *pato cordillerano*)
* Puka pili *Anas cyanoptera*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* Sutru *Anas flavirostris*
* K'ili ("Kele") Centropelma microptera = *Rollandia microptera*
* Ch'inqu *Lessonia oreas*
* Q'upu *Oxyura ferruginea*
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
* Chulpurunku *Rollandia rolland*
* Urin alqamari *Phalcoboenus albogularis*
* Puna qiwlla *Larus serranus*
* Pichinku *Zonotrichia capensis*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* Tikichu *Gallinula chloropus*
* Likichu *Vanellus resplendens*
* Tuturiru *Phleocryptes melanops*
* Pariwana *Phoenicopterus ruber*
* Q'illunchu *Sicalis uropygialis*

## Simikuna
Ururillu distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Ayawiri distritu (Punu)

**Ayawiri distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ayaviri*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ayawiri llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Ayawiri mayu

## Simikuna
Ayawiri distritupi kastilla simitam, qhichwa simitam rimaku.  

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Khunurana
* Mariano Melgar
* Raya walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Santa Rusa distritu (Melgar)

**Santa Rusa distritu** nisqaqa (aymara simipi: *Santa Rusa jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de Santa Rosa*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Rusa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Antankilla (*Antanquilla*) - Chimpulla - Ch'iyartita (*Chiartita*) - Khunurana - Kunka - Kunturwachanan - Silluta - Wakaruta (*Huacaruta*) - Yana Quchilla
* **[[Qucha]]kuna:** Chujñaquta (*Chojñaccota*) - Chayarquta (*Chayarccota*) -  Queque Sur -  Huaccaruta - Mamaniri - Pukaurqu - Sapanwarmi (*Sapanhuarmi*) Suytuqucha - Wilaquta (*Vilacota*)
* **[[Mayu]]kuna:** Parina mayu - Santa Rusa mayu

## Simikuna
Santa Rusa distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Raya q'asa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Qunima distritu

**Qunima distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Conima*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qunima (*Conima*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna:
* Wat'akuna: Suwasi wat'a
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wat'a yaqa wat'a (*Península Huata*)
* Titiqaqa mama llaqta risirwa
* Wat'asani yaqa wat'a

## Pukyukuna

* Saywitu: Muhu pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Ayrampuni distritu

**Ayrampuni distritu**, **Pedro Vilca Apaza distritu** icha **Pedro Vilcapaza distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pedro Vilca Apaza /  Pedro Vilcapaza*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Ayrampuni llaqtam.

Kay distrituqa Pedro Vilcapaza Alarcón / Pedro Vilca Apaza / Pedro Vilca Apaza Alarcón sutiyuqmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
2 523 runakuna (1 252 qhari, 1 271 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Natiwidad pallan.

## Distritu paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Cecilio Maldonado Cañapataña.
* 2007-2010: Juan Pablo Salas Chipana.

## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Such'i qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Putina distritu

**Putina distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Putina*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Putina llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
20 792 runakuna

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
* Kristiyanu iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Antonio 

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Agustin Uriel Lama Quispe.
* 2007-2010: Alex Max Sullca Cáceres.
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Qillqapunku distritu

**Qillqapunku distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Quilcapuncu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qillqapunku llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata , Alan García umalliq.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Waki
### Runakuna
5 131 runakuna (2 585 qhari, 2 546 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Aymuyray killapi krus.
* San Antoniu

## Distritu paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Marino Catacora Ticona. 
* 2007-2010: Leonardo Lipa Alvarez. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Phara distritu

**Phara distritu** (kastilla simipi *Distrito de Phara*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Phara llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Simikuna
Phara distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Qhawana distritu

**Qhawana distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cabana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Qhawana llaqtam.

## Wiñay kawsay
Qhawana distritu 1823 watamanta.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Waki
### Runakuna
2007 wata: 4 901 runakuna (1 994 qhari, 2 398 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Asunsyun Pallan
* Santunaka.

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Fredy Clarel Dueñas Ramírez.
* 2007-2010: Cesario Vilca Quispe.

## Kaypipas qhaway
* Chakas qucha
* Chakchura qucha
* Inka Manqu Qhapaq antanka pampa
* Lagunillas qucha
* Lampa mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: San Ruman pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* INEI Piruw
Hullaqa distritu

**Hullaqa distritu** (aymara simipi: *Hullaqa jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de Juliaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Hullaqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Ikinitu
* Quchakuna: Chakas qucha
* Mayukuna: Lampa mayu

## Wiñay kawsay
Hullaqa distritu 1823 watamanta.

## Waki
### Runakuna
2007 wata: 225 146 jaqi (110 861 chacha, 114 285 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* San Sibastian
* Santiagu

## Rikchakuna

Rikcha:Carnaval de juliaca.jpg|Pukllay 
Rikcha:Aerodromo juliaca.jpg|Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, Hullaqa


## Distritupi paqarisqa

### Kurakakuna
* 2011-2014: David Maximiliano Mamani Paricahua.
* 2007-2010: David Maximiliano Mamani Paricahua.
## Apaykachana
* Inka Manqu Qhapaq antanka pampa
## Kaypipas qhaway
* Chakchura qucha
* Lagunillas qucha

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* Saywitu: San Ruman pruwinsyap distritunkuna
* Saywitu: Hullaqa
* INEI Piruw
Anapia distritu

**Anapia distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Anapia*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Anapia llaqtam.
## Wiñay kawsay
Distritu kamasqa watakama , Fernando Belaúnde Umalliq.
## Allpa saywachi
* Quchakuna: 
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Waki
### Runakuna
2 294 runakuna, 1 180 qhari, 1114 warmi.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Exaltaciun Tayta
* Rusaryu Pallan

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Francisco Froilán Limachi Escobar.
* 2007-2010: José Fabian Flores Velasco.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Qupani distritu

**Qupani distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Copani*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Qupani (*Copani*)  llaqtam (545 runa, 2007 watapi).

## Wiñay kawsay
Kamachi 24042 kamasqa watamanta .

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Waki
### Runakuna
5 436 runakuna (2 668 qhari, 2 768 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Miguel Killki santu
## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Aureliano Alejo Calisaya.
* 2007-2010: Juan Nina Quispe.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Asankaru

**Asankaru** nisqaqa (kastilla simipi: *Azángaro*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Asankaru pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
Asankaru llaqtaqa Asankaru mayu patanpi tiyan.
## Simikuna
Asankaru distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku. 
## Yachachiy
2000 watapiqa Asankarupi hamawt'akuna iskay chunka yachay wasipi irqikunata iskay simipi yachachiranku.  
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Llaqtapi paqarisqa

* José Domingo Chuqiwanka

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* T'ika 5 - 6, Azángaropa kawsasqan, pdf, 10 MB, p. 122 - 124
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Makusani llaqta

**Makusani** nisqaqa (kastilla simipi: *Macusani*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Kallawaya pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kallawaya walla 
* Willkanuta walla 
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Jilawi (Punu)

**Jilawi** nisqaqa (*Ilave*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Qullaw pruwinsyap uma llaqtanmi.

*Jilawi* nisqa huk aymara rimam, wiñay.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Jilawi mayu
* Iscailarjanco rit'i urqu
* Larjanco rit'i urqu
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Saywtu: Qullaw pruwinsyap distritunkuna
Yunkuyu

**Yunkuyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Yunguyo*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Punu suyupi, Wiñaymarka qucha patanpi, Qupaqhawana yaqa wat'api, Yunkuyu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aymara-Lupaka risirwa suyu
* Titiqaqa qucha
* Wiñaymarka qucha 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Zorritos

**Zorritos** (kastilla simipi: *Zorritos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, huk llaqtam, Contralmirante Villar pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tumpis suyu