open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruqyay waqaychana

**Ruqyay waqaychana** nisqaqa ruqyayta waqaychanapaq imakunam, *ruqyay waqaychana anta* nisqa llamk'anakunawan waqaychachisqa, *ruqyachina anta* nisqakunakunawan ruqyachinapaq.

Kaymi huk ruqyay waqaychanam:
*analugu nisqa
****[[Ruqyay phiruru]]**
****[[Ruqyay waqaychana sinta]]**
*dihital nisqa
****[[Ñit'isqa phiruru]]** (CD)
****[[Ñit'isqa ñawra phiruru]]** (DVD)
Rikch'a hap'ina

**Rikch'a hap'ina**, **rikch’a hap’iq**, **ch'itukch'atak**, **ch'itukch'ata, rikch'a churaq** icha **hutu hurqhuqi/t'uktuqi**qa rikch'akunata hap'ispa waqaychanapaq llamk'anam.

Klasiku nisqa rikch'a hap'inawanqa rikch'akunata *[[pilikula]]* nisqapas achkiypi ruranakuq t'inkisqakunayuq sintapim hap'inchik.

Iliktruniku rikch'a hap'inawantaq rikch'akunata pinchikilla musyanawan willa waqaychanapim waqaychanchik.

Rikch'a hapinaqa ch'usaq kaham, huklla achkiyta yaykuchiq hutk'uyuq. Chay hutk'upiqa pallana lintim, kahap ukhunpi kaq huk lawpi kaq pilikulapi t'ikrasqa rikch'ata ruranapaq. Hutk'uta tuyllalla achkiypaq kichaptinqa, chay ukhupi sintapi chaqllisinchi t'inkisqakunam achkiypi rikch'atam ruran.

Kuyuq rikch'akunata pilikulapi hap'iq kamarataqa kuyuq rikch'a hap'ina ninchikmi.
Sinta ruqyay yuyana

**Sinta ruqyay yuyana**, **rimay hallch'ana** icha **rimay hap'iqa** *(maqnituphun)* nisqaqa ruqyay waqaychana sintapi ruqyayta waqaychanapaq, sintapi yuyasqatataq ruqyachinapaq pinchikilla llamk'anam.

Ruqyayta yuyachkaptinchikqa ruqyay musyana *(mikruphunu)* nisqa ruqyayta hukchakuq pinchikilla puriyman ti'kranmi. Ruqyay musyanapi *ruqyay umacha* chay hukchakuq pinchikilla puriyatam hukchakuq llut'ariy k'itikunaman t'ikran, chaywan sintapi ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunata llut'arichispa. Chaywan ruqyayqa sintapi waqaychasqam. *Qulluy umacha* nisqataqmi mawk'a yuyasqa ruqyaykunata qullun.

Sintapi waqaychasqata ruqyachkaptinchikqa kaqlla *ruqchay umacha* sintapi llut'arichisqa k'atachakunap llut'ariy k'itimanta hukchakuq pinchikilla puriymanmi t'ikran. Ruqyaq icha ruqyana *(altawus)* nisqakunam chay hukchakuq pinchikilla puriytaqa ruqyaymanmi t'ikran.

## Pukyukuna
Ruqyaq

**Ruqyaq, T'uqyaq** icha **Ruqyana** *(altawus, altavoz)* nisqaqa waqaychasqa ruqyaymanta paqarimuq hukchakuq pinchikilla puriyta ruqyaymanmi t'ikran.
Ruqyay musyana

**Ruqyay musyana** icha **ruqya hap'iq** *(mikruphunu, micrófono)* nisqaqa ruqyayta hukchakuq pinchikilla puriyman ti'kranmi, waqaychanapaq.
Rikch'a waqaychana sinta

**Kuyuq rikch'a waqaychana sinta** icha **Rikch'a waqaychana sinta** *(widyu sinta)* nisqaqa ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunawan llusisqa plastiku sintam, kuyuq rikch'akunata pilikulapi hina waqaychanapaq.

## Kaypipas qhaway
* Kuyuq rikch'a waqaychana allwiya
Waylla qata

**Waylla qata** nisqaqa sinchi ch'aki qachumanta - ichhumanta, irumanta, chilliwamanta - rurasqa wasi qatam. Wasi waylla qatachaytaqa **[[wayllay]]** ninchikmi.

Waylla qatataqa k'ullu chakakuqkunam, q'iru k'aspikunam apanmi.

Inkakuna tukuy hatun rumi wasinkunatapas wayllaqsi karqan. Hinallataqmi kunankamapas ayllu llaqtachakunapi wayllanku, ichataq kay pacha musuqyaptinmi chay wayllayqa pisi-pisiyachkan.

## Hawa t'inkikuna
Sapsi suri

**Awistrus** *(Struthio camelus)* nisqaqa ancha hatun pisqum, manam phawayta atiqchu, chakillapam puriq. Rikch'aq ayllunpi huklla rikch'aqninmi. Llapan phuruyuq uywakunamanta aswan hatunmi. Afrikapi kawsan. Chakisapataq, chankasapataq, kunkasapataq. Hatun chakiwanmi utqhayllapuni p'itan (74-chá km/u). 

Awistrusqa yurakunatam aswanta mikhun, hinallataq, palamakunatam. 


Rikcha:Afrikanischer Strauss Portrait.jpg|Awistruspa uman
Rikcha:Straussenei BMK.jpg|
Rikcha:Breeding Ostrich Berlin.jpg|Awistruskunaqa allpapi q'isachanku. 
Rikcha:Struthio camelus - Strausskueken.jpg|


## Urin rikch'aqkuna
* *Struthio camelus camelus* (Chinchay Afrika)
* *Struthio camelus molybdophanes* (Sumalya, Ithiyupya
* *Struthio camelus massaicus* (Kinya, Tansanya)
* *Struthio camelus australis* (Uralan Afrika)
* *Struthio camelus syriacus* (Kunti Afrika, wañusqa)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kuyuq rikch'a

**Kuyuq rikch'a, kuyuq-rikch'a,** **Kuyuq rikch'a waqaychana allwiya** icha **Wiryu** *(video "wityu" nisqa)* nisqaqa pinchikillawan rikch'akunata pilikulapihina apamuna - karurikunapi -, waqaychanapas - rikch'a waqaychana sintapi, ñit'isqa ñawra phirurukunapi.
Kuyuq rikch'a hap'ina

**Kuyuq rikch'a hap'ina** icha **Pilikula kamara** nisqaqa kuyuq rikch'akunata hap'iq rikch'a hap'inam, chaqllisinchi allwiyawan pilikulayuq icha kuyuq rikch'a waqaychana allwiya (widyu, *video*) nisqayuq widyu rikch'a hap'inam *(widyu kamara)*.
Suphullu

**Suphullu** nisqaqa runap qaranpi achka q'uñiymanta, rawraymanta icha nisyu llamk'aymanta, ñit'iymanta paqariq kurku puriqllawan hunt'asqa phukpu hinam, nanaysapa t'uqyayta atiq.
Aspiy

*Sillunkunawan qarata ñit'ispa ruk'anankunata churay, siqsiyrayku;
**Aspina* nisqapas allanata churaykuspa allpata kichay;
*Aspiq nisqawan qillqay.
Chakmay

**Chakmay** icha **Chaqmay** nisqawan sallqa pacha allpata ñawpaq kutim yapunchik, chakrata ruranapaq.

## Kaypipas qhaway
*Chaquy
Alwatrus

**Allwatru** icha **Albatros** *(familia Diomedeidae)* nisqakunaqa huk ancha allinta phawaq, ancha karu phawayta atiq pisqukunam, challwa, umachaki mikhuq, chalakunapi q'isachaq. Huk rikch'aqninkunaqa lliw phawaq uywakunamanta aswan suni rapra mast'ariyniyuqmi, 3,6&nbsp;mitrukama.

## Hawa t'inkikuna
Widyu rikch'a hap'ina

**Widyu rikch'a hapina** icha **Widyu kamara** nisqaqa kuyuq rikch'akunata pinchikilla willakunaman t'ikraq rikch'a hap'inam, kuyuq rikch'a waqaychana allwiya hap'inam.
Uyarina

**Umap/uma uyarina**qa *(awrikular, auriculares)* waqaychasqa ruqyaymanta paqarimuq hukchakuq pinchikilla puriyta ruqyaymanmi t'ikran, ichataq manam sinchichu, asllatam ruqyaq, rinri sispa uyarina.
Ulla Ulla mama llaqta fauna risirwa

**Ulla Ulla mama llaqta fauna risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Fauna Ulla Ulla*) nisqaqa, kamasqa 1972 watapi, huk amachasqa sallqa suyum karqan, Buliwyapi, Franz Tamayo pruwinsyapi, kunanmi Apulupampa sallqa pacha suyu uhupiqa.
K'askay

*Imawanpas t'inkinakusqa kakuy;
*Pipapas sichpanpi kakuy;
*Imakunatapas k'askana imayaywan t'inkinachiy, qhaway **[[llut'ana]]**;
*Rimaspa ima rima saphiman rima rakikunata yapay, qhaway **[[k'askaq]]**.
P'allqamayu llaqta

**P'allqamayu** (kastilla simipi: *Palcamayo*) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, P'allqamayu distritup uma llaqtanmi.
Waripampa (Hunin)

**Waripampa** (kastilla simipi: *Huaribamba*) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi, Waripampa distritup uma llaqtanmi.
Huertas distritu

**Huertas distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huertas*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Shawsha pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Huertas llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Mantaru mayu
* Pakaqucha
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
* Qullqip'ukru
* Suyruqucha rit'i urqu (Paryaqaqa)
* Tukumach'ay
* Tunanmarka
* Tunshu (Hunin)

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Shawsha pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
* www.inei.gob.pe
P'allqamayu distritu

**P'allqamayu distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Palcamayo*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tarma pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa P'allqamayu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Racasmarca (3.572 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: P'allqamayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Wakapu mach'ay

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sumaq Pampa risirwa suyu
* Ullqumayu
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarma pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Luya distritu

**Luya distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Luya*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Luya llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Luya

**Luya** llaqtaqa (kastilla simipi: Luya) Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam. Luya distritup uma llaqtanmi.
Kusasqa tika

**Kusasqa tika** icha **Ladrillu** *(ladrillo)* nisqaqa kusasqa ch'aquyuq t'urumanta rurasqa tikakunam, k'apra tikam, wasichaypi, pirqaypi llamk'achisqa.

Intip q'uñiyllap ch'akisqan *[[aruwi]]* nisqa tikamanta aswan sinchim.

## Hawa t'inkikuna
Camporredondo

**Camporredondo** (kastilla simipi: *Camporredondo*) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Camporredondo distritup uma llaqtanmi..
Llut'asqa yura pirqa

**Llut'asqa yura pirqa** nisqaqa arwi-arwi kaq, allwisqa k'allmakunamanta, surumanta, uqsamanta rurasqa, chaymanta t'uruwan llut'asqa pirqam.

Chay llut'asqa yura pirqakunaqa manam apaq pirqachu, chayrayku chay hina rurasqa wasikunapi q'iru k'aspikunam, manyankunapi kaq k'ullu tunukunam wasita, wasi qatata apan.

## Kaypipas qhaway
*Pirqa llut'ana
Tiha

**Tiha** icha **Tisha** *(teja)* nisqaqa wasi qatanapaq llamk'achisqa kusasqa tikakunam, p'allta icha pillunya hina kaq, para yakuta uraman pusanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Leymebamba

**Leymebamba** (kastilla simipi: *Leymebamba* icha *Leimebamba*) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Amarumayu suyupi, Chachapuyas pruwinsyapi, Leymebamba distritup uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Mayu: Utkupampa mayu

## Rikchakuna

Rikcha:Iglesia leymebamba-chachapoyas-amazonas-peru.jpg|Inlisya, Leymebamba
Rikcha:Chachapoyas-Museum.JPG|Chachapuya musiyu, Leymebamba

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kunturqucha
## Pukyukuna

* Amarumayu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Pinchikilla kurur

**Pinchikilla kurur** nisqaqa kururasqa pinchikilla pusanamanta rurasqam, pinchikilla puriywan llut'ariy k'itita ruranapaq.

Khillay, huk llutarina q'illayman kururasqa kaptinqa, llut'ariy k'itiqa achka aswan sinchim.
Pinchikilla pusaq

**Pinchikilla pusaq** icha **Pinchikilla apaq** nisqaqa pinchikillata pusaq, chimpayta saqiq imayaymi.

Q'illaykunam, k'illimsapas pinchikilla pusaqkuna.
Aya

**Aya** nisqaqa wañusqa runap icha uywap kurkunmi.

Kawsaq wañurqaptinqa, ayan ismuytam qallarin. Ismuchiq nisqa kawsaqkunam - añakikuna, hukkunapas -, aya aychamanta kawsachikun. Hinallataq aya mikhuq uywakunam ayap aychanta mikhun.

Chayrayku kawsaq pachapi aya manam kakunchu.

Runakunaqa ayakunata p'ampachankum.

## Hawa t'inkikuna
Manqus wasi

**Manqus wasi** nisqaqa dyus kayta, dyus kaykunata yupaychanapaq wasim.

Kristiyanu manqus wasiqa inlisya nisqam. Hudiyukunaqa sinaguga nisqapim dyusta yupaychan, Islam manqus wasitaq miskitam.

Awya Yalapi, Asyapipas achka manqus wasikunaqa chuntu wasis karqan. Hinallataqsi Inkakunapas chuntu wasinkunata wasicharqan, usnu nisqa.

## Hawa t'inkikuna
Chuntu wasi

**Chuntu wasi** icha **Mintu wasi** nisqaqa chuntup (*mintu* nisqappas) rikch'ayniyuq wasim.

Mawk'a Iqiptu runakuna, Maya, Mishika runakunapas achka mintu wasikunatas wasicharqan.

Mawk'a Iqiptupiqa wañusqa qhapaqninkunata - *[[pharaw]]* nisqakunata - ayanta waqaychaspa p'ampacharqan.

Awya Yalapi, Asyapipas lliwmanta aswan chuntu wasikunaqa manqus wasis karqan, dyus kayninkunata yupaychanapaq. Hinallataqsi Inkakunapas chuntu wasinkunata wasicharqan, usnu nisqa.

## Liwrukuna
*Wolfgang Kosack: Die altägyptischen Pyramidentexte. In neuer deutscher Uebersetzung; vollständig bearbeitet und herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-1-1.

## Hawa t'inkikuna
Providencia

**Providencia** llaqtaqa (kastilla simipi: *Providencia*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtacham, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Providencia distritup uma llaqtanmi.
Angkor Wat

**Angkor Wat** (kambuya simipi: អង្គរវត្ត) nisqaqa Angkor llaqtapi, Kambuyapi ancha hatun manqus wasim, lliw Tiksimuyuntinpi aswan hatun manqus wasim.

Suryavarman II sutiyuq qhapaqsi 12 kaq pachakwatapi wasicharqan.

Kunankamapas Hindu manqus wasim. Vishnu sutiyuqta (qhipaqta Budista kaqta) yupaychanku.
Kathiyral

**Kathiyral** (Kathitralmanta), **upispu chukuna wasi** icha **kiristiyanu wasi**qa (Ilinika suyu simimanta: καθέδρα *kathédra*, "tiyana", kastilla simipi: *catedral*) Kathuliku Inlisyap hatun yayanpa tiyanan kaq ancha hatun inlisyam.
Kamaykachay

**Kuraq kamaykachay** icha **Inrusriya** *(industria)* nisqaqa imaykanamanta allwiyawan tawqa-tawqa ruruchisqa *(producto)* nisqa imakunatapas ruraymi, phawrika (ruraychaqawasi) nisqakunapi.
Sayakuq rumi

**Sayakuq rumi** nisqaqa maypipas kaq runap (icha sallqa pachappas) sayachisqan, sayaq rumitam ninchik.

Sayaq rumikunaqa ñawpa machu runakunapaq sananchakunas, manqus rumipaschá karqan, Tayta Intita yupaychanapaqchá.

Iwrupapi mawk'a kilta runakunap sayakuq runakunaqa *menhir* nisqam (britun simimanta rima).

Ankash qallupi: **rumi wanka**.

## Pukyukuna
Qulli

**Qulli**, **Puna kiswar** icha **Puna kiswara**  *(Buddleja coriacea)* nisqaqa Antikunapi, Puna suyupi wiñaq sach'am, ancha sinchi q'iruyuq, q'illu tullpunapaqpas llamk'apusqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Antikunapi sach'a kamay

**[[Antikuna]]piqa** ñawpa pachañas, Inkakunapas **[[sach'a kamay]]ta** allintas atirqan.

Kay Antikuna sach'a rikch'aqkunam ñawpa pacha lliwmanta astawan mallki hina wiñachisqa karqan:
*Qiwuña *(Polylepis sp.)*
*Kiswar *(Buddleja incana)*
*Qulli *(Buddleja coriacea)*
Kay sach'a rikch'aqkunaqa ancha sinchi k'ulluyuqmi. Chayrayku wasichanapaq, kuyuylla ruranapaq, llamk'ana - chaki t'aklla hukkunatapas - ruranapaq ancha allinmi.

Kaymi huk ñawpaña kasqa Antikuna sach'a rikch'aqkuna:

4000 mitrumanta aswan hanaqpi (Puna suyu):
*Qiwuña *(Polylepis spp.):* sinchi k'ullu
*Titanka *(Puya raymondii)*

3100 mitrumanta aswan hanaqpi (Suni suyu):
*Mulli *(Schinus molle)*
*Ramran *(Alnus jorullensis):* yamt'a
*Unka *(Eugenia spp.):* sinchi k'ullu
*Lupuna / Pati *(Ceiba sp.)*
*Siwis *(Cedrela spp.)*
*Tuqti *(Juglans spp.):* sinchi k'ullu
*Thaqu *(Prosopis juliflora, Prosopis alba)*
*Tara *(Caesalpinia tinctoria)*
*Waranqu *(Prosopis pallida)*

Chawpi, urin Buliwyapi kay rikch'aqkunam wiñan:
*Churki *(Prosopis ferox)*
*Chañar *(Gourliea decorticans)*
*Tarqu *(Jacaranda acutifolia)*
*Tipa *(Tipuana tipu)*
*Tikira *(Schinopsis haenkeana)*

3100 mitrumanta aswan pisi hanaqpi (Qhichwa suyu):
*Chachakuma *(Escallonia resinosa)*
*T'asta *(Escallonia myrtilloides):* sinchi k'ullu
*Wayaw *(Sambucus peruviana):* llamp'u k'ullu
*Intimpa *(Podocarpus glomeratus)*
*Lluq'i sach'a *(Kageneckia lanceolata):* sinchi k'ullu
*Kiswar *(Buddleja incana):* sinchi k'ullu
*Qulli *(Buddleja coriacea):* sinchi k'ullu

Kay rikch'aqkunataqa Inkakunas ancha khuyaysapas qhawaykuspas, akllaspa mirachispapas wiñachirqan.

Ispañulkuna atipaspa, ancha achka sach'a-sach'akunata qullurqan, nisyu yamt'ata, k'ulluta hurquspa, michinakunata chaskispa.

Iskay chunka kaq pachakwatapiqa achka kalistukunatam *(Eucalyptus spp.)* Awstralyamanta apaykamuspa churarqan. Ichataq chay kalistukuna nisyu yakutam allpamanta hurqun.

## Qillqakuna
*Daniel W. Gade: Nature and Culture in the Andes. University of Wisconsin Press, Wisconsin, 1999, 287 pp. 3rd chapter: Deforestation and Reforestation of the Central Andean Highlands. pp. 42-74 (inlish simipi).
Sach'a kamay

**Sach'a kamay** nisqaqa runap sach'a-sach'ata, sach'akunata wiñachiyninmi - churaypas, waqaychaypas, allin tupukama sach'a muthuypas, musuqmanta churaspa tarpuspa wiñachiypas.

Sach'a-sach'a allinta kawsaspa kakunanpaqqa musuq sach'akuna wiñayninmanta ama aswantachu qichunanchik tiyan, hat'alliykuymi rurana tiyan. 

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay

## Hawa t'inkikuna
T'asta

**T'asta** *(Escallonia myrtilloides)* nisqaqa huk sach'acham, chachakuma rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna

* MOBOT: Escallonia myrtilloides (kastilla simipi)
* Escallonia myrtilloides: rikch'akuna
Unka

**Unka** *(genus Eugenia)* nisqakuna huk yura rikch'anam, sach'apas thansapas, Awya Yalapi wiñaq, waranqachá rikch'aqmi.

Ancha sinchi k'ulluyuq rikch'aqkunam, hukkunataq mikhuna ruruyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Ch'añar

**Ch'añaru** icha **Ch'añar**qa *(Geoffroea decorticans)* huk chaqallu sach'am, Uralan Apya Yalapi wiñaq, sinchi q'iruyuq, misk'i ruruyuq.

## Hawa t'inkikuna
Tharku

**Tharku,** **Tharka,** **Tarku** icha **Yarawiska**qa *(Jacaranda mimosifolia)* huk sach'am, Urallan Apya Yalapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waychaw (sut'ichana)

***[[Waychaw]]**, huk pisqu *(genus Agriornis, familia Tyrannidae);*
***[[Waychaw urqu]]**, Pirwupi huk urqu;
***[[Waychaw (Ayakuchu)]]**, Pirwupi huk llaqta *(Huaychao)*.
Qupa yura

**Hamp'atu k'aspi**, **Qupa yura** icha **Wamansamana** *(Jacaranda copaia)* nisqaqa huk sach'am, Uralan Awya Yalapi wiñaq, tarquman rikch'akuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu chachakuma

**Urqu chachakuma**, **ch'illi chachakuma**, **chachakuma**, **chachakumu** chaylla icha **kuti kiswara** (kuti qhishwara)  *(Escallonia resinosa)* nisqaqa huk sach'am, Antikunapi lliwmanta astawan llamk'achisqa chachakuma rikch'aqmi.

Chachakumap raphinkunata mikhuspa wayt'ampu qirisakunam kawsan. Wayt'ampu maruchankunatataq runakunam mikhun.

## Pukyukuna
Yuraqmayu (Buliwya)

**Yuraqmayu** (kastilla simipi: *Río Blanco*) nisqaqa huk 1.087 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas.
Itunumas mayu

**Itunumas mayu** icha **Itunamas mayu** (kastilla simipi: *Río Itonomas* icha *Río Itonamas*) nisqaqa huk 371 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Secure mayu

**Secure mayu** (kastilla simipi: *Río Secure*) nisqaqa huk 497 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Isiboro Secure mamallaqta parkipi, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Luritu munisipyupi, Moxos pruwinsyapipas, San Francisco kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
* Isiboro Secure mamallaqta parki
Tampupata mayu

**Tampupata mayu** icha **Bahuaja mayu** (ese'eqha simipi: *Bahuaja*; kastilla simipi: *Río Tambopata*) nisqaqa huk 350 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Chuqiyapu suyupipas, Piruw mama llaqtapipas, Mayutata suyupi, Punu suyupi. Mayutata mayuman purin.

## Llaqtakuna
* Puerto Maldonado
## Kaypipas qhaway
* Bahuaja-Sonene mamallaqta parki
* Ese'eqha
* Heath mayu
* Inampari mayu
* Mayutata
* Takwatimanu mayu
* Tampupata mama llaqta risirwa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Yata mayu

**Yata mayu** (kastilla simipi: *Río Yata*) nisqaqa huk 1.060  km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, Riberalta munisipyupi, Wayaramirin munisipyupi, Yakuma pruwinsyapi, Exaltación munisipyupi, José Ballivián pruwinsyapipas, Santa Rosa munisipyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Beni mayu
* Iténez mayu
San Pidru mayu (P'utuqsi)

**San Pidru mayu** kastilla simipi: *Río San Pedro*) nisqaqa huk 92 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi,  P'utuqsi suyupi, Chuqichaka suyupipas. Tinkun Caine  mayuwan, Wapay mayuman purin.

Pukyunmi P'utuqsi suyupi, yaku tinkuqmi Sacani mayumanta Molinos mayumantawan, San Pedro de Buena Vista llaqtañiq. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Punurma munisipyu: yupaykuna, saywitu
Caine mayu

**Caine mayu** (kastilla simipi: *Río Caine*) nisqaqa huk 102 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Quchapampa suyupipas. 

## Kaypipas qhaway
* Kunturillu mayu
Chipiriri mayu

**Chipiriri mayu** (kastilla simipi: *Río Chipiriri*) nisqaqa huk 150 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi.

## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Fauna Faunapas
## Llaqtakuna
## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Ichilu mayu

**Ichilu mayu** (kastilla simipi: *Río Ichilo*) nisqaqa huk 370 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Santa Krus suyupipas.
Wachuma

**Wachuma**, **Sankay**, **Sakay** icha **Hawaqullay** *(Trichocereus peruvianus *syn.* Echinopsis peruviana)* nisqaqa kichkasapa, musphachinayuq añapankum, Antikunapi wiñaq.

## Kaypipas qhaway
*Sanpidru wachuma
Sanpidru wachuma

**Sanpidru wachuma**, **Achuma** icha **San Pidru** *(Trichocereus pachanoi)* nisqaqa kichkasapa, musphachinayuq añapankum, chiqap wachumaman rikch'akuq, Antikunapi wiñaq.

Unay Chawpin runakuna ( Ñawpaq Piruwpi) upyayasqa iñiy ruraypi, iñichiqkuna qatiqkunawan  . 


Rikcha:Flowering_San_Pedro_cactus.jpg|Trichocereus pachanoi
Rikcha:San Pedro cactus in captivity.jpg


## Pukyukuna
Sicchez

**Sicchez** (kastilla simipi: *Sicchez*) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Piwra suyupi, Ayawaka pruwinsyapi, Sicchez distritup uma llaqtanmi.
Inka Manqu Qhapaq antanka panpa

**Inka Manqu Qhapaq antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Inca Manco Cápac*) nisqaqa huk antanka pampam Piruwpi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Hullaqa llaqtapi.


Image:Starts_in_aviation_0192-1.jpg|
Jorge Chavez antanka panpa

**Jorge Chávez antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Jorge Chávez*) nisqaqa Piruwpi, Qallaw pruwinsyapi, Lima llaqta ñiqpi, huk antanka panpam.
Ikinitu

**Ikinitu** (kastilla simipi: *Iquinito*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 4.565 m hanaq urqum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Qalapuha distritupi, San Ruman pruwinsyapipas, Hullaqa distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Chakas qucha
* Hullaqa
* Lampa mayu
Alejandro Velasco Astete antanka panpa

**Alejandro Velasco Astete antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Alejandro Velasco Astete*) nisqaqa huk antanka pampam Piruwpi, Qusqu suyupi, Qusqu llaqtapi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna

### Aylluskapuraq maytakuna
Padre Aldamiz antanka panpa

**Padre Aldamiz antanka pampa** icha **Puerto Maldonado antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Padre Aldamiz* / *Aeropuerto Internacional de Puerto Maldonado*) nisqaqa huk uchuy antanka pampam Piruwpi, Mayutata suyupi, Puerto Maldonado llaqtapi.
Antawaylla antanka panpa

**Antawaylla antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto de Andahuaylas*) nisqaqa huk antanka panpam Piruwpi, Apurimaq suyupi, Antawaylla llaqta ñiqpi.

 
## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Chakas qucha

**Chakas qucha** (*Laguna de Chacas*) nisqaqa huk qucham, Piruwpi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Hullaqa distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Chakchura qucha
* Lagunillas qucha
* Lampa mayu

## Pukyukuna

* mapcarta.com / Chakas qucha
Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa

**Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional Pacaya-Samiria*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, Luritu pruwinsyapi, Rikina pruwinsyapi, Ukayali pruwinsyapi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapipas, Piruwpi aswan hatun mama llaqta risirwam.

## Flora

* Muriti Mauritia flexuosa 
* *cedrella odorata* 
* *Kina, Kina-Kina *Cinchona officinalis*
* *Maena Capimori* 
* Kakawa k'aspi Theobroma cacao 
* Chuchuwasa Noxythece sp. ("chuchuhuasa") 
* Yarina icha pullupuntu *(Phytelephas macrocarpa)*
* *Durdia eriophila* 
* *Ormosia amazonica*
* *Chorisia insignis* ("lupuna")  
* *Quararibea bicolor*

## Fauna

*  Arapaima gigas
* Charapa: Hatun charapa *Podocnemis expansa* 
* *Trichechus inunguis* 
* Puhuyu *Inia geoffrensis* 
* *Sotalia fluviatilis* 
* Puka uya makisapa *Ateles paniscus* 
* Qhampu k'usillu: Yuraq mat'i makisapa / Yuraq wiksa makisapa *Ateles beltzebuth* 
* Ch'umpi churu k'usillu *Lagothrix lagotricha*
* Yaku puma *Pteronura brasiliensis*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
## Hawa t'inkikuna
* Pakaya-Samirya mama llaqta risirwapi kawsaq pisqukuna
Akllaspa mirachiy

**Akllaspa mirachiy** nisqaqa runap uywakunata, yurakunata lliwmanta aswan allin uywasqakunata, murukunata akllaspa mirachiyninmi.

Runa akllaspa mirachispaqa ñawpaqta sallqa kasqa uywakunata yurakunata uywarinmi.

Akllaspa mirachiyninwanqa musuq uywa, yura rikch'aqkunam tukukun, runap munayninwan tukusqa.

Sallqa pachapitaq rikch'aqyaypi sallqa akllay nisqas kan.
Sallqa akllay

**Sallqa akllay** *(natural selection)* nisqaqa sallqa pachapi tukuy kawsaqpura yallinakuspa lliwmanta aswan kaqkunap kawsananpaq akllayninmi, Charles Darwinpa nisqankama.

Llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas.

Huk rikch'aqman kapuq kawsaqpura sallqa akllaptinqa, musuq rikch'aqkunas tukukun.

Runap akllaspa mirachiyninwantaq manam sallpa pachapi lliwmanta astawan kawsayta atiqchu, ichataq runapaq lliwmanta aswan allin kaqkunam kawsanapaq akllasqa kanqa.
Saqina

**Saqina** nisqaqa huk miraymanta qatiq mirayman quykunapaq - saqinapaq chaskinapaq - imakunam.

Tayta Mama wañurqaspaqa, wawankunaman, churinkunaman kapuqninkunatam saqin.

Ima hina saqinqa, saqina qillqa *(testamento)* nisqapi kamachinman.
Saqiy

*Maymantapaq, ima kaqmantapas, pipa wasinmantapas ripuy, lluqsiy, mana kakuy, qhaway **[[saqirpariy]]** *(despedida);*
*Pimanpas ari niy, mana imamantapas hark'ay, qhaway **[[saqillay]]** *(permiso);*
*Huk miraymanta huk mirayman quykuy, wañuspa wawankunaman saqiy, qhaway **[[saqina]]** *(herencia);*
*Kawsaqpura huk miraymanta huk mirayman kayninkunata quykuy, qhaway **[[kawsaqpa kaqninkuna saqiy]]** *(genética);*
*Kawsaqpa kawsaykuqninpa huk'inpi waqaychasqa saqina willakuna, qhaway **[[saqi]]** *(gen).*
Willa Uqhukuna sallqa kawsay takyana

**Willa Uqhukuna sallqa kawsay risirwa** icha **Willa Ch'urakuna sallqa kawsay risirwa** (kastilla simipi: *Refugio de Vida Silvestre Pantanos de Villa*) suyuqa amachasqam kachkan, uqhukunam (ch'urakunam), Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi, Santiago de Surco distritupi.

## Yurakuna
* *Distichlis spicata*
* *Typha dominguensis*
* Tutura: *Scirpus americanus* 
* *Paspalum vaginatum*


Image:Dist3 001 svp.jpg|*Distichlis spicata*
Rikcha:Typha domingensis Habitus CampodeCalatrava.jpg|*Typha dominguensis*
Rikcha:Starr 050223-4291 Paspalum vaginatum.jpg|*Paspalum vaginatum*

## Uywakuna
Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwapiqa kanmi 155 laya pisqukuna, 12 laya challwakuna, suchuqkuna, khankiqkunapas.

### [[Pisqu]]kuna
* Pili: *Anas bahamensis*
* Puka pili *Anas cyanoptera* 
* *Calidris alba* 
* Hatun waqar *Casmerodius albus* = *Ardea alba*
* *Charadrius vociferus*
* Yuraq waqar *Egretta thula* 
* *Fulica americana* 
* Tiki *Gallinula chloropus* 
* Qiwlla: *Larus modestus* 
* Waqwa *Nycticorax nycticorax* 
* *Pandion haliaetus* 
* *Podiceps major* 
* *Podilymbus podiceps* 
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca* 


Image:OspreyNASA.jpg|*Pandion haliaetus* 
Image:Podilymbus podiceps 3484.JPG|*Podilymbus podiceps*
Image:American Coots fighting.jpg|Chuqa: *Fulica americana* 
Image:SanderlingsRunningFromWavesCropped.jpg|*Calidris alba*
Image:Goéland gris.jpg|Qiwlla: *Larus modestus* 


## Kaypipas qhaway
* Ch'ura
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
 
* www.enjoyperu.com / Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwa
* Sinru qillqa: Pisqukuna - Pantanos de Villa
Rodríguez Ballón antanka panpa

**Rodríguez Ballón antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Rodríguez Ballón*) nisqaqa huk antanka panpam, Piruwpi, Ariqipa suyupi, Ariqipa llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna
### Aylluskaq maytakuna

### Aylluskapuraq maytakuna
Tumpis mama llaqta risirwa

**Tumpis mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Tumbes*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Tumpis pruwinsyapi, Sarumilla pruwinsyapipas.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora

* *Botriechis schlegeli*
* *Loxopterygium huasango*
* *Ceiba trichistandra*
* Thaqu *Prosopis spp.*
* *Pithecellobium multiflorum*
* *Cavanillesia platanifolia* ("quipo")
* *Tabebuia sp.*
* Waranqu *Prosopis pallida*
* *Bursera graveolens*
* Hillurina *familia Orchidaceae*

## Fauna

Kay risirwapiqa kanmi 230 rikch'aq tulluyuqkuna: 175 rikch'aq pisqukuna, 4 rikch'aq allpa yaku kawsaq, 36 rikch'aq ñuñuqkuna, 6 rikch'aq suchuqkuna.

Ñuñuqkuna: 36 rikch'aq
* Q'utu k'usillu: Yana q'utu k'usillu *Alouatta palliata*  
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus* 
* Waywacha *Sciurus stramineus* 
* *Lontra longicaudis* 
* Uturunku  *Panthera onca* 
* Wampurushu *Leopardus wiedii*
* Manqu *Eira barbara*

Pisqukuna: 175 rikch'aq
* *Brotogeris pyrrhopterus*
* *Buteogallus anthracinus*
* *Crypturellus transfasciatus* 
* *Cyanocorax mystacalis*
* *Forpus xanthops*
* *Fregata magnificens*
* T'uruchaki *Furnarius sp.*  
* *Furnarius leucopus*
* *Grallaricula peruviana*
* *Leucopternis occidentalis*
* Chachalaka *Ortalis erythroptera*
* *Pionus chalcopterus*
* *Quiscalus mexicanus*

**[[Suchuq]]kuna:** 6 rikch'aq
* *Botriechis schlegelii*
* Lagartu: *Crocodylus acutus*

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna:** 4 rikch'aq
* K'ayra *Trachycephalus jordani*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
*  www.inrena.gob.pe / Tumpis mama llaqta risirwa
* www.parkswatch.org / Tumpis risirwamanta
## Hawa t'inkikuna
Hatun Siwla

**Hatun Siwla** (kastilla simipi: *Nevado Siula Grande*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.344 mitrum aswan hanaq (Ichik Siwla (*Siula Chico*): 6.260 m). 

## Kaypipas qhaway
* Huraw
* Rasaq
* Sarapu
* Yerupaja
* Sarapuqucha
* Waywash walla risirwa suyu
## Pukyukuna
* Saywitu: Bolognesi pruwinsya / Qaqatampu pruwinsya pdf
* www1.inei.gob.pe pdf, p. 23
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yerupaja, Hatun Siwla, Rasaq
Aymara-Lupaka risirwa suyu

**Aymara-Lupaka risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Aymara Lupaca*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, Chukuwitu pruwinsyapipas.

## Flora
* Qiwuña
** *[[Polylepis tomentella]] subs. tomentella*
** *[[Polylepis tarapacana]]*
** *[[Polylepis subtusalbida]]*
** *[[Polylepis incarum]]*

## Fauna
* Suri: *Pterocnemia pennata*
## Mawk'a llaqtakuna
* Tanka Tanka raqaykuna (Lupaka) 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Aymara-Lupaka risirwa suyu, Punu suyupi
* www.inrena.gob.pe / Aymara-Lupaka risirwa suyu (kastilla simipi)
* www.enjoyperu.com / Aymara-Lupaka risirwa suyu (kastilla simipi)
Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a

**Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección aledaño a la bocatoma del canal Nuevo Imperial*) nisqaqa Musuq Kamachina yaku ñan nisqap mayu hark'an ñiqpi amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Nuevo Imperial distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Amachana sach'a-sach'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Bosque de Protección aledaño a la bocatoma del canal Nuevo Imperial
## Hawa t'inkikuna
Pukyu Santa Rosa amachana sach'a-sach'a

**Pukyu Santa Rosa amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección Puquio Santa Rosa*) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Wiru pruwinsyapi, Chaw distritupi.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora
## Fauna
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Amachana sach'a-sach'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* media.peru.info / Pukyu Santa Rosa amachasqa sach'a-sach'akuna
* www.enjoyperu.com / Pukyu Santa Rosa amachasqa sach'a-sach'akuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Puy-Puy amachana sach'a-sach'a

**Puy-Puy amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección Pui-Pui*) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi, Shawsha pruwinsyapi, Kunsipsyun pruwinsyapi, Satipu pruwinsyapi, Wituq distritupi, Chanchamayu distritupi, Pichanaki distritupi, Munupampa distritupi, Pampa Hermosa distritupi, Qumas distritupi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Tulumayu, Huatzirok mayu, Pichanaki mayu, Ipuki mayu (*Ipoki*), 

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Amachana sach'a-sach'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Puy Puy amachasqa sach'a-sach'akuna
## Hawa t'inkikuna
San Matías - San Carlos amachana sach'a-sach'a

**San Matías San Carlos amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección San Matías-San Carlos*) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi,  Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Wankapampa distritupi, Puerto Bermúdez distritupi, Villa Rica distritupipas.

## Runakuna
* Amuesha
* Ashaninka

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Amachana sach'a-sach'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / San Matías - San Carlos amachasqa sach'a-sach'akuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu San Matías - San Carlos amachasqa sach'a-sach'akunawan
Amachana sach'a-sach'a

**Amachana sach'a-sach'a** nisqaqa urqukunapi, ancha sayaq k'itipi kaq sach'a-sach'am, allpa chinkarita, lluqllakunata hark'aq.

Amachana sach'a-sach'ata muthuspa qulluptinqa, allpa chinkarinmi. Chay hinaqa Antikunapi sasachakuymi.
Paqaypampa amachana sach'a-sach'a

**Paqaypampa amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección Pagaibamba*) nisqaqa amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Qiruqutu distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Amachana sach'a-sach'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Amachana sach'a-sach'akuna (SERNAP)
Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a

**Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Bosque de Protección Alto Mayo*) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, Rioja pruwinsyapi, Yorongos distritupi, Rioja distritupi, Elías Soplín Vargas distritupi, Musuq Kashamarka distritupi, Pardo Miguel distritupi, Muyupampa pruwinsyapipas, Muyupampa distritupi.

## Uywakuna
* K'usillu:  *Lagothrix flavicauda* / *Oreonax flavicauda* 
* Tunki *Rupícola peruviana*
* Tayu *Steatornis caripensis*

## Kaypipas qhaway
* Amachana sach'a-sach'a
* Antikunapi sach'a kamay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Hanan Mayu amachasqa sach'a-sach'akuna
## Hawa t'inkikuna
* Parks watch site
* Alto Mayo reserve site
Yuraqchupa luwichu

**Yuraqchupa luwichu** icha **Luwichu** (**Luychu**) chaylla *(Odocoileus virginianus)* nisqaqa tukuy Awya Yalapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uchpa luwichu

**Uchpa luwichu**, **Ushpitu** icha **Ushpira**, Arhintinapi **Wasuncha** *(Mazama gouazoubira)* nisqaqa Chawpi, Uralan Awya Yalapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'ura taruka

**Ch'ura taruka** *(Blastocerus dichotomus)* nisqaqa Uralan Awya Yalapi ch'urakunapi kawsaq ancha hatun tarukam, iskay mitrukamam sayaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sunch'upampa chaku suyu

**Sunch'upampa chaku suyu** (kastilla simipi: *Cotos de Caza Sunchubamba*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Quspan distritupi, San Juan distritupi.
## Yurakuna

* Ramran *Alnus jorullensis* 
* Llawlli *Barnadesia dombeyana*
* Sipris *Cupressus spp.*
* Ch'akatiya *Dodonaea viscosa* ("chamana")
* *Grevillea robusta* (Awstralyamanta sach'a)
* Ch'iki Pennisetum clandestinum
* Pinu: *Pinus radiata* 
* Mulli *Schinus molle* 

## Uywakuna
* Taruka: *Cervus elaphus*
* Añas *Conepatus sp.*
* Q'arachupa *Didelphis sp.*
* Wisk'acha: *Lagidium peruanum*
* P'isaqa: *Nothoprocta pentlandii*
* Irpa: Kullku Metriopelia melanoptera
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Kunu: *Sylvilagus brasiliensis*

* **[[Pisqu]]kuna:** 
* Wamanpallpa *Buteo poecilochrous*
* Hatun k'illichu *Falco femoralis*
* K'illichu *Falco sparverius* 

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Sunchupampa chaquy suyu
* www.peru.info pdf
## Hawa t'inkikuna
Sach'akawra

**Sach'akawra** (genus *Pudu*) nisqaqa huk tarukachakunam, Antikunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Iskaymi rikch'aq kan:
*Chincha sach'akawra (*Pudu mephistophiles*): Piruwpi, Ikwadurpi, Kulumbyapi
*Urin sach'akawra (*Pudu puda*): Chilipi, Arhintinapi

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun taruka

**Hatun taruka** icha **Taruka** chaylla *(Hippocamelus antisensis)* nisqaqa huk Antikunapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Miguel de San Román

**Miguel De San Román y Meza** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Punu llaqtapi - †  wañusqa Chorrillos, Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Taytan: coronel Miguel Pascual San Román De las Cuentas, Maman: María Meza. 

Yachaywasi:

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Domingo Nieto

**Domingo Nieto y Márquez** sutiyuq runaqa, *El Quijote de la Ley*, (*5 ñiqin chakra yapuy killapi 1803 paqarisqa Ilu llaqtapi, †17 ñiqin hatun puquy killapi 1844 wañusqa Qosqo llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta: Domingo Nieto y Hurtado de MendozaMama: María del Carmen Márquez

Yachaywasi: Colegio de los Betlemitas (Muqiwa)

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piru)
## Hawa t'inkikuna
Remigio Morales Bermúdez

**Remigio Morales Bermúdez** sutiyuq runaqa, (*30 ñiqin ayamarq'a killapi-1836 paqarisqa Pica llaqtapi, †1 ñiqin ayriway killapi-1894 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tata:  Remigio Morales 
Mama:  María Bermudez

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Ch'akatiya

**Ch'akatiya**, **ch'akataya**, **hatun ch'akataya** (Buliwyapi: **jatun ch'akataya**)  icha **Chakhataya** *(Dodonaea viscosa)* nisqaqa huk thansam icha sach'acham, Awya Yalapi, Aphrikapi, Asyapi, Awstralyapipas wiñaq, ancha sinchi q'iruyuq. 

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
El Angolo chaku suyu

**El Angolo chaku suyu** (kastilla simipi: *Coto de Caza El Angolo*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi, Talara pruwinsyapipas.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora
**Pithecellobium multiflorum* ("angolo")
* *Bombax sp.*
* Pisunay *Erythrina sp.*
* *Loxopterygium huasango* ("hualtaco")
* *Geoffraya striata*
* Thaqu *Prosopis juliflora*
## Fauna

* Puma *Puma concolor*
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* *Sciurus stramineus*
* P'isaqa: *Nothoprocta pentlandii*
* Kara-Kara: *Phalcoboenus albogularis*
* Piypiri *Athene cunicularia*
* Luru: *Aratinga erythrogenys*
* Iwana: *Iguana iguana*
* *Drymarchon corais*
* Illawi: *Boa constrictor ortonii*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / El Angolo chaquy suyu
## Hawa t'inkikuna
Sumaq Pampa risirwa suyu

**Sumaq Pampa risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona reservada Pampa Hermosa*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, Chanchamayu pruwinsyapi, Wasawasi distritupi, Chanchamayu distritupipas.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Ullqumayu, Casca mayu

## Flora
* Raki-raki *Pteridopsida*
* Hillurina *Orchidaceae*
## Fauna

* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* Sikwanka *Ramphastos sp.* 
* Tirika *Felis tigrina* / *Leopardus tigrinus*
* K'ayra: *Epipedobates cf.* ("rana venenosa") (musuq laya) = ? *Ranitomeya ventrimaculata* / *Dendrobates ventrimaculatus*  
* Pillpintu *Lepidoptera*

## Kaypipas qhaway
* Antikunapi sach'a kamay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.inrena.gob.pe / Sumaq Pampa risirwa suyu
## Hawa t'inkikuna
Sipris yura rikch'aq ayllu

**Sipris yura rikch'aq ayllu** *(Cupressaceae)* nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.

Siprisqa Piruwman apamusqam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
* Sipris *(genus Cupressus)*
* Iniwru *(genus Juniperus)*
* Thuya *(genus Thuja)*
* Chili sipris *(genus Austrocedrus: Austrocedrus chilensis)*

## Hawa t'inkikuna
Piwin

**Piwin** *(Araucaria araucana)* nisqaqa huk llat'an muruyuq sach'am, Arhintinap, Chilippas Antikuna k'itinkunapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
David Choquehuanca

**David Choquehuanca Céspedes** (**Llawi Chuqiwanka Sispiris**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Urin Quta-Quta (*Cota Cota Baja*) llaqtapi, Warina kantunpi, Umasuyu pruwinsya, Chuqiyapu suyu) huk  mama llaqtayuq aymara pulitiku runam (hach'awanqu). **David Choquehuanca Céspedes**qa parlaranmi Kastilla simita itaq Aymara simita.

Evo Morales Wuliwiyap umalliqnin kachkaptin, hawa rimanakuy ministrum karqan   p'unchawkama.  Buynus Ayris llaqtapi suliwiyanu Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqap pusaqninkuna Luis Arceta 2020 watapi wuliwiyanu umallina akllanakuykunapi umallinapaq kandidatuman akllarqan, David Chuqiwankatataq qatiq umalliq kanapaqmi. Kurunawirusraykum chay akllanakuykunaqa mayukillapi manam karqanchu, uktuwrillapim.  Buliwya akllanakuykunapitaqmi Luis Arce Buliwyap umalliqninman akllasqa karqan, David Chuqiwankataq qatiq umalliqmanmi.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Evo Morales
* Álvaro García Linera

## Hawa t'inkikuna
 
* Evo anuncia que Luis Arce será el candidato a la Presidencia por el MAS. El Deber, .
Hirapha

**Hirapha** (*Giraffa camelopardalis*) nisqaqa huk Aphrikapi kawsaq, yura mikhuq, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, tiqsimuyupi aswan hanaq tawachakiyuq uywam.

## Layakuna

* *Giraffa camelopardalis reticulata* 
* *Giraffa camelopardalis angolensis* 
* *Giraffa camelopardalis antiquorum*
* *Giraffa camelopardalis tippelskirchi* 
* *Giraffa camelopardalis camelopardalis*
* *Giraffa camelopardalis rothschildi*
* *Giraffa camelopardalis giraffa*
* *Giraffa camelopardalis thornicrofti*
* *Giraffa camelopardalis peralta*
## Hawa t'inkikuna
Sitqa

**Sitqa**, **Shitqa** icha **Yana mustasa** *(Brassica nigra)* nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Murukunamantaqa mustasa nisqa q'apachanatam ruranku.

Sitqataqa Kunkistadurkunas Awya Yalaman apamurqan. Kunan pacha Antikunapi achka sitqam kan.

## Hawa t'inkikuna
Nabus

**Nabus**, **Naabus** icha **K'ita yuyu** *(Brassica rapa)* nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Saphintam mikhunchik.

Nabustaqa Kunkistadurkunas Awya Yalaman apamurqan. Kunan pacha Antikunapi ancha achka k'ita nabusmi kan.

## Hawa t'inkikuna
Sipris

**Sipris** *(genus Cupressus)* nisqaqa huk Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapi, Afrikapipas wiñaq llat'an muruyuq sach'akunam, Piruwman apamusqam.
Rawanu

**Rawanu** icha **Raabanus** *(Raphanus sativus)* nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Saphintam mikhunchik.

Rawanuqa Iwrupamantas Awya Yalaman apamusqa.

## Hawa t'inkikuna
Kiñu-kiñu

**Kiñu-kiñu**, **Kinu-kinu**, **Qapi**, **Isturaki** icha **Balsamu qara** *(Myroxylon)* nisqakunaqa Awya Yalapi wiñaq sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq, hampi qarayuqpas, 12 mitrukama sayakuq.

Huk yachaqkunaqa ninku, 86 rikch'aqmi, nispa, hukkunataq, iskaylla rikch'aqmi, *Myroxylon balsamum*, *Myroxylon peruiferum* chayllam, nispa.

Isturakiqa mana urmaq raphiyuqmi, yuraq tuktuyuq - q'illu sisa raphiyuq -, 7-11 cm suni chaqallu ruruntaq ch'ulla muruyuqmi.

Qaranmantaqa Piruw balsamu, Tulu balsamu nisqatam ruranku.

## Rikch'aqkuna
* Pukakina *(Myroxylon peruiferum)*
* Yanakina *(Myroxylon balsamum)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Yuraq mustasa

**Yuraq mustasa** *(Sinapis alba)* nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Murukunamantaqa mustasa nisqa q'apachanatam ruranku.

Yuraq mustasaqa Iwrupamantam Awya Yalaman apamusqa. Kunan pacha lliw mustasa yurakunamanta astawan puquchisqam.

## Hawa t'inkikuna
Mustasa

**Mustasa** nisqaqa huk chakana tuktuyuq *(Brassicaceae)* rikch'aq aylluman kapuq yurakunap murunkunamanta chaskisqa ancha hayaq q'apachanam.

Kaymi lliwmanta aswan chaniyuq mustasa yurakuna:
* Yuraq mustasa *(Sinapis alba)*
* Yana mustasa *(Brassica nigra)*
* P'aqu mustasa *(Brassica juncea)*
Mut'i

**Mut'i** nisqaqa yakupi t'impusqa sara murukunam, icha huk riwi murakunapas.
Kaykunapas kan:
* *Hara mut'i*ta rurayan harata tinpuchir. Hinallanta, manaqa iskuwan takur, chayta niyan *hara llushtu*; chaywan rurawayan *tamal*ta.
* Kikillantapas harata tinpuchir yarqun *luru mut'i* niyan Ankash qallupi.
* Harata, triyusta, awasta takuykur yanuyan, chayta niyan Qusqu suyupi *puspu*.
* Triyusta tinpuchiyan kikillanta, chayta niyan *qaranpi*.
Kutawasi qhichwa risirwa

**Kutawasi qhichwa risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Paisajística Sub Cuenca del Cotahuasi*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi.

## Yurakuna
* *Ipomoea nationis*
* *Abutilon arequipense*
* Titanka *Puya raimondii*
* K'ulli *Buddleja coriacea* 
* Santa Mariya *Tanacetum parthenium*
* *Bartsia weberbaueri*
* Qiwuña: *Polylepis aff microphylla*
* Sanki *Echinopsis puquiensis* 

## Kaypipas qhaway
* Kutawasi qhichwa
* Kutawasi mayu
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Sulimana
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Rikchakuna: Kutawasi qhichwa risirwapi waytakuna
Hamk'a

**Hamk'a** icha **Kamcha** nisqaqa k'allanapi icha mankapi q'uñichispa t'uqyachisqa riwi murukunam.

Sara hamk'aqa kankil nisqapas.
Payla

**Thiqtina, Tiqtina, Tiqtichina, Payla, K'allana,** **K'analla**, **Q'asparina,** **Q'aspana** icha **Kankana**qa k'apramantapas q'illaymantapas mikhuna wayk'ukunapaq wisina, winana, aslla yakuwan, ch'akilla yanunapaq.
Rimanakuy

**Rimanakuy** nisqaqa imamantapas, ima tapuymantapas, ima sasachakuymantapas iskay icha achka runakunapura rimayninmi.

Ñawpaqta manaraq arí nispaqa, chay rimanakuywanqa qhipaqta arí ninakunqachá.
Chinchay Yawyu-Quchas waqaychasqa

**Chinchay Yawyu-Quchas waqaychasqa** (kastilla simipi: *Reserva Paisajística Nor Yauyos-Cochas*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Hunin suyupipas, Shawsha pruwinsyapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Paryaqaqa
* Mayukuna: Kañiti mayu - Quchas-Pachakayu mayu

## Chiriqunuy
## Flora
* Qiwuña: *[[Polylepis racemosa]]* 
* Kiswar *Buddleia incana* 
* *Buddleia coriacea*

## Fauna

* Pili: *Anas bahamensis*
* Hatun waqar *Casmerodius albus*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera* 
* Awaylla waman *Circus cinereus* 
* Waman *Falco peregrinus*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* Q'arachupa: *Didelphis marsupialis* ("muca") 
* Puma *Felis concolor*
* Usqhullu *Felis colocolo*
* Usqullu *Felis jacobita*
* Paqucha *Vicugna pacos*
* Llama *Lama glama*
* Wisk'acha *Lagidium peruanum*
* *Marmosa elegans*
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus* 
* Wik'uña *Vicugna vicugna*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
## Hawa t'inkikuna
Siwra

**Siwra** icha **Sibra** *(Equus grevyi, Equus zebra, Equus quagga)* nisqakunaqa Aphrikapi kawsaq yura mikhuq, tawa chakiyuq, ch'ulla ruk'anayuq ñuñuqkunam.
Sinqawaqra

**Sinqawaqra** icha **Rinusirunti** *(Rhinocerotidae)* nisqakunaqa huk Aphrikapi, Asyapipas kawsaq hatun tawachakiyuq, ch'ulla ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam.

## Rikch'aqkuna
* *Dicerotini*
**  *Diceros bicornis*
**  *Ceratotherium simum*
* *Rhinoceritini*
** *Rhinoceros sondaicus*
** *Rhinoceros unicornis*
* *Dicerorhinini*
** *Dicerorhinus sumatrensis*

## Hawa t'inkikuna
Misti hawar

**Misti hawar** (*Panthera pardus*) nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Afrikapi Asyapipas kawsaq.


Rikcha:Blackleopard.JPG|black leopard


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun mayu khuchi

**Hatun mayu khuchi** *(Hippopotamus amphibius)* nisqaqa huk hatun Aphrikapi kawsaq, iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqmi, mayu khuchim.