Colla apu kay

**Colla**, **Qolla** icha **Qulla** **umalliq**, **Llaqta Colla**, **curacazgo Colla** nisqapas, Kolla runakunap kamachisqan socio-territorial, pulitiku entidad , Titicaca qucha quchap wichay-inti chinkaykuy larunpi mama llaqtakunamanta rurasqa. Chayqa segmental sociedad nisqa, askha sub-entidades nisqakunapi, lineamientos nisqakunapi ima t’aqasqa  ,  .

Chay kamachiyqa huk aymara qhapaq suyum, Tiwanaku qhapaq suyu urmasqanmanta qhipaman, Andina altiplano nisqapi hap'iq  . XV pachakwatap chawpinpi siglo, Kollas hatun allpata hap'irqan, huk hatun aymara qhapaq suyu, chay pacha *[[Sapa Inka]]* IX Pachakutiy Yupanqui, *Intipchurin* (" intipa churin "), chay suyupi huk entidad política nisqakunawan  . Colla umalliqtaqa sapa kutinmi qhawarinku atiyniyoq hukllachasqa entidad hina , inkakunaq hatun awqan  . Ichaqa, contrario documentos etno-históricos nisqamanta, estudios arqueológicos nisqakunan rikuchinku aswan política nisqapi t’aqasqa territoriota, chay fortificaciones locales defensivas nisqawan qatasqa, chaykunatan sutichanku *pukaras* nispa  .

Colla atiyqa altiplano nisqap ñawpaq atiyninkunamanta hukninmi, allpanqa 20.000 kilumitru kuadrata aswan hatunmi , chaymantataqmi Tiwanaku ñawpaq civilización nisqap patrimonio culturalninpa hukninmi nispam nin  . Simimanta rimaspaqa Qolla suyuqa Puquina llaqtatan hap'in, chaymi hatun pampakunapi ancha atiyniyoq, " tawa kaq general simi Perú suyupi »  .

Inka qhapaq suyu kamachiypi, Qulla Suyu suyuqa Kolla umalliqmanta rimaspa sutichasqa, ichataq aswan hatun suyuta sutichan, llapan aymara qhapaq suyukunatapas, Inkakuna llapan runata aymara nispa sutichasqankurayku “ Colla »  .

## Huñu
Colla kamachiqqa Colla Capac icha Chuchi Capac sutita chaskikun. *Zapana* sutitapas kamachiqmi apakun, Azangaro umalliqtaq *Humalla* sutita chaskikun  . Colla Capac sutiyuq sutitaqa achka colla yanukuqkunam churakunku  .

*Capac* nisqaqa Inkakunap llamk'achisqan simim, hawa pachawan tinkisqa hereditario nisqa kayninta riqsichinapaq (Cuzco suyupiqa, chay simiqa rey inkakunamantam riman, “ rinri llimp’ikuna »  ), hinaspapas atiyniyuq hawa llaqta awqakunata sutichayta atin, inka kamachiqkunawan kaqlla. *Capacpa* titulonta adoptayqa huk provocación hina qhawasqa kanman  . Kay simiqa yaqapaschá inkakunaq huk llaqtakunaq ruwayninkunata, ruwayninkunatapas sutichanku  .

### Kuraq
Colla umalliqpa manaraq inka uma llaqtan, colonia pachamanta etno-histórico nisqa qillqakunawan willasqa, Hatunqulla. Ichaqa, ñawpa llaqtapi arqueología nisqamanta investigacionkuna ruwasqa, wakinpa nisqanman hinaqa, inka pachamanta huk establecimiento kasqanmantam qawachin  .

Sillustani kitiqa ichapas colla ayllu hukllanakuypa chawpin kanman  .

### ''Umaman'', ''Urcoman'' t’aqanakuy
Dominioqa iskay suyukunapim huk kamachikuqwan, rakiq chirupi : *[[Urcosuyu]]* ( *Urco* : qhari, nina) y *[[Umasuyu]]* ( *Uma* : warmi, yaku)   ,  .

Uma llaqta, hatun kamachiq pulitiku chawpiqa *Hatunqulla*, i.e. " Colla, Hatun » Puno llaqtamanta 34 km wichaypi tarikun , . Urcosuyu llaqtapi, Zapanas dinastiawan kamachisqa. . Umasuyu mama llaqtap uma llaqtan, kamachiq entidad socio-territorial nisqataq *Azangaro*, Hatunqullap kamachisqan. Kay forma de gobierno diárquico iskayalidadpi sayasqa, sociedades andinas prehispanicas centrales nisqakunaq característican, chaypin iskay kuskan complementario territorio nisqa kan, ichaqa hukninmi hukninta kamachinpuni  .Thérèse Bouysse-Cassagnepa nisqanman hinaqa, *Uma llaqtapa* inti lluqsimuy kuskanpiqa Puquina llaqtapa simi yachay chawpinmi, *Urco* kuskanpiqa pisi puquinófonokunam kachkan  ,  . Ichaqa, inka pachakunapi, colonia pachakunapipas simi rakinakuyqa manam ancha chaniyuqchu karqa  .

### Unidad sociopolítica nisqa
Etno-historiadora María Rostworowski nisqanman hinaqa, askha titulokuna, astawanqa Pedro Cieza de León crónico willasqan, rikuchin chay territoriopi askha sapaq *kurakakuna* (apukuna) rakinakusqankuta  . Titicaca quchapa norte costa suyupi arqueología nisqamanta investigacionta qatispa, chaynallataq coloniamanta crónicas nisqapi hapipakuspa, antropólogo Elizabeth Arkush nisqa, Colla umalliq kayqa política nisqapi achka huñukunapi rakisqa kasqanmanta, defensiva construcciones nisqamanta ruwasqa kasqanmanta, *pukaras* sutiyuq  . *Pukarakuna* qutukunaqa hukllachasqa kanku qaylla kasqankurayku, chayraykutaq paykunapura willaykunata apachiyta atinku  . Paypa nisqanman hinaqa, “ Kay pachakunapi arqueolgico nisqa pruebakunam qawarichin mana colla lordship estable, unificado nisqa kasqanmanta, chay inkakunawan tupasqanku pachaqa, aswanqa huk serie de grupos subregionales utaq confederaciones nisqakunallam »  . Charles Stanish nisqanman hinaqa, qhipa chawpi pacha, 1000 watamanta 1450 watakama, segmental, políticamente t’aqasqa sociedades nisqawan riqsisqa karqa, chaytaq identidad étnica regional nisqawan tinkisqa karqa, parentesco nisqa lazos nisqawan, chaywantaq socio-complejos nisqa jatun territorios nisqakunata paqarichirqa  .

*Pukaras* nisqakuna sayarichisqan, hatun altitudkunapi tarikuq, yakumanta kuchusqa defensiva wasikuna, chaymi rikuchin Colla umalliqpa territorionpi armasqa maqanakuykuna sapa kutilla kasqanmanta  . Hatun *pukarakunawan* hukllawakuspaqa, huch’uy *pukarakunaqa* mana imamanta manchachikuyninkuta qhawayta atinku  . Hatunqullamanta hawa huk, yaqa autónoma, atiypa chawpinkunam kan, Azangaro, Callavaya, Moho, Chuquicache, Oruro hinaspa Asillo, aswantaqa *Uma* kuskanpi tarikuq  .

Qolla suyupi regional huñukunaqa tawa chunka hukniyuqmi  . Kay huchuy entidades socioterritoriales, “ huch’uy apukuna " Utaq " suyukuna », territoriopa iskay regionninman hina rakisqa kanku, ''ayllukunamanta'' (grupo de linajes) nisqamanta ruwasqa kanku, kay suyupi *[[Ayllu llaqta|hatas]]* sutichasqa, hukninpa kamachisqan  ,  .

*Urco* kuskanpiqa “ suyukuna " Utaq " provinciakuna » Hatunqullamanta, kamachiq hinaspa atipaq suyu, Caracoto, Juliaca, Nicasio, Lampa, Cabana, Cabanilla, Mañaso, Vilacache, Puno, Paucarcolla, Capachica, Vilque Grande, Cupi, Ñuñoa, Huancoayllu, Sangarara, Pucará, Macarí y Omacharí  .

*Umasuyuqa* “ . suyukuna » de Asillo, Arapa, Ayaviri, Saman, Taraco, Azangaro, chay nación encargada gobiernomanta inti lluqsimuy ladomanta, Quequesana, Chupa, Achaya, Caminaca, Carabuco, Cancara, Moho, Conima, Ancorraimes, Huaycho, Huancasi , Vilque Chico, Huancané, Pusi  .

## Willarina

### Altiplano andino nisqaman chayay hinaspa paqarimuynin

1000 wata muyuriqpi, ñawpaq Tiwanaku llaqtap civilización nisqa urmarqan , ichapas ecológico nisqa fenómenos nisqarayku, chaymantataqmi wakin runakuna 1050 watamanta 1150 watakama migracionkunata ruwarqanku, Titicaca quchamanta cuencamanta lluqsispa tukuy altiplano andino nisqaman mast'arikuspa, Pacífico mama quchap patanpi  ,  . Tiwanaku urmasqanmanta qhipa pacha, "" . qhipa chawpi pacha », rikun relativamente hatun inestabilidad política nisqa  . Collakunapa rimasqan simiqa Puquina, “ . tawa kaq hatun simi Perú suyupi », aymara, quechua y Quingnam  ,  . Wakin etno-historianokunaq nisqanman hinaqa, puquina simiqa Tiwanaku llaqtaq ñawpaq rimayninmi, Colla runakunaq herencian  .

Colonial crónicos nisqakunaq nisqanman hinaqa, *Hatunqulla* umalliqmi kamachikuyninta mast’arirqan, kamachikuyninpi entidades socioterritoriales nisqakunaq huñunakuyninmi pisi pisimanta Qulla Estadota paqarichirqan  . Altiplano suyupi apukunataqa wakin kutipiqa “ . reinokuna » colonia qillqakunawan, chaykunaman atribuisqa hatun organizacion kasqanrayku  . Ichaqa, antropólogo Elizabeth Arkush nisqanman hinaqa, Titicaca qucha muyuriqpi ruwasqa arqueológico investigacionkunaqa contradicenmi huk proceso de consolidación de estado colla nisqa yuyaywan  . Tiwanakupa chaskisqan alto campo sistemata saqispa, Qollas runakunaqa, regional conflictos nisqapi, defensiva fortificacionkunata ruwarqanku, *Pukaras* sutiyuq, urqu puntakunapi. 1000 watamanta 1275 watakamam Qolla runakunaqa sapaqchasqa urqu wasikunata saqirqaku, chaymi chay pachata agropastoral hinaspa defensivo nisqa complejokunawan riqsichirqaku, chaynallataqmi, huk elite local nisqa takyayta qallaykuchkaptinpas, llaqtapi llamkaypi astawan yuyaymanaspa  . Ñawpaq *pukarakuna*, hark'asqakuna, 1000 watamanta pisi pisilla sayarichisqa karqan  . Chaymantaqa *pukarakunaqa* pisi sayayniyuq kanku, mana ancha kallpachasqachu kanku, chantapis juch’uy poblacionesllata jap’inku, mana wiñaypaqchu  . Kay colla jefe kay pachaqa segmental nisqapi organizasqa karqa, chaymi niyta munan sistema jerárquico nisqapi conjuntos de linajes nisqapi, entidades locales semiautónomas nisqapi, centros políticos nisqaman k’askasqa  .

#### XIV siglopi regional ch’aqwaykuna pachak wata
1300 watamanta pacha, *pukaras* comunes karqanku chanta achkha jatun tukuy suyupi sayarichisqa karqanku, huk residencial ruwayta sirvispa  . Alianza coaliciones de *pukaras* modestos, chaykunan servinku llaqta runakunata amachanapaq, chaymantataq hatun *pukarakunaq* muyuriqninpi formakunku, chaykunan kanku centros de poder político nisqaman tukupunku  . 1300 watamanta 1450 watakama, suyu ch'aqwaykunaqa chay suyuta thuñichirqan, chaymi llaqta runakunaqa *pukarakunaman* kutirirqanku mana ataques nisqakuna kananpaq, chay pacha runakuna mana unaypaq muyuy ruwayta atisqankurayku  . Lliw Andes suyun kay ch’aqwaykunawan afectasqa kashan, huk “ chiqap balkanizacion » wiñariq, imaraykuchus “ chaymantaqa manan ima formapas hatun estructura política nisqapas kanchu »  .

XIV siglopi ch’aqwaykuna kasqanmanta siglo, mayqinkunachus tukuy Andes cordillera nisqapi phatarirqanku, mana segurochu kanku  . Alfredo Torrerro lingüista, antropólogo nisqanman hinaqa, aymara rimaq runakunaq uru, puquina simikunaq contranpi haykuymi, chaymi ch’aqwaypa qallariyninpi kashan  . Ichaqa César Itier, Paul Hegarty ima, inkakuna aymara simita mast’arisqankuta yuyanku , arqueólogo Juan Albarracín-Jordántaq yuyan aymara runakunaqa Tiwanakumanta altiplanopiña kasqankuta  . Hukninpiqa, antropólogo Elizabeth Arkush iñin achka factorkuna kasqanmanta, ch’akiy pachakuna huk pachamamamanta kaqkunapas, chaymanta aymara qutukuna chay suyuman chayamusqankupas  . Paypa nisqanman hinaqa, *sinchikuna*, utaq awqa kamachiqkuna, collakuna wiñaypaq ch’aqwaypa kayninta waqaychanku, jerarquía regional nisqapi huk importante posiciónta tarinankupaq, guerramanta qechusqankuta llaqtankuman wakmanta rakispa  . Huk causas potenciales nisqakunam kanku *pukara* collas nisqapa allin ruwaynin - colla sociedadkuna mana muyuchiyta nitaq sorpresa ataquekuna ruwayta atisqankurayku -, chaynallataqmi jefepa segmental nisqa organizacionninpas, chaymi kallpanchan rivalidadkunata semi-local local grupokunapura  .

Hatun apukunapa escalanpiqa, collakunaqa lupacaswan, sur lawpi, canaswan, norte lawpi atipanakuykunata waqaychanku, ichapas simipi hinaspa culturapi mana kaqlla kasqankuwan tupachisqa  .

### Qucha patapi tiyaykuna
Colla apu, Lupaqa apu, Pacífico mama quchap uralan suyukunapi tiyayniyuq kanku, *[[Colesuyu]]* sutiyuq  . Kay enclaves nisqawanmi imaymana ecorregiones andinos nisqapa recursonkunaman yaykuyta atinku  .

Costa ladopi jefekuna kacharichisqa kasqankumantaqa manan allintachu yachakun. Ichapas Qolla atiyqa Pacífico mama quchap wayq'unkunata atiparqan  .

### Qusqu Turu
Indígena cronista Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamayhua willan huk escenata, chaypin Colla kamachikuq watukun Cuzquenia kamachikuq Viracocha Inca, coronación kashaqtin. Inka Viracochata felicitananpaqmi rimaykunata apachinman karqa  .

Le royaume Lupaqa et le royaume Kolla, les deux principales puissances du lac Titicaca, développent une rivalité, peut-être à cause de différences linguistiques (les lupaqas parlent une langue aymara, tandis que les collas parlent le puquina). L'anthropologue Alfredo Torrerro situe le début du conflit au , à l'époque d'importantes migrations aymaras. Selon lui, les lupaqas représenteraient les nouvelles ethnies aymaras, et les collas l'ancienne population puquina. À l'époque de Viracocha Inca, chef de la grandissante confédération cuzquénienne, celui-ci apporte publiquement son soutien aux deux entités, mais conclut secrètement une alliance avec le souverain Lupaqa, Cari. Apprenant les nouvelles de l'accord, le souverain Kolla envahit le territoire Lupaqa, et subit une défaite face aux forces ennemies à Paucarcolla. Les armées incas, qui soumettent les peuples canas et canchis, arrivent après la victoire des lupaqa, et Viracocha établit un pacte avec Cari. L'intervention de Viracocha Inca, peut-être motivée par le fait que cette région est productrice de bronze, établit la présence inca dans la région.

### Inka atipay
Chankas, Soras , , Pachacuti qhapaqqa Altiplano llaqtapi mast'arikuq awqaq pusaq kampañata qallarirqan, huk qutu awqaq pusaqkunata Apo Conde Mayta kamachisqan Kolla  chay pacha Chuchi Capac sutiyuq runap pusasqan Qulla Capac. Pachacutiqa manam unaychu pasarqa ñawpaq kaq tropakunaman hukllawakunanpaq, awqa allpakunaman yaykuspa Vilcanota llaqtapa basenman chayanankama  .

Chuchi Capac, Inka incursión nisqamanta yachaspa, ejercitonwan kuska Ayaviri llaqtaman rirqan Inka ejercitokunata suyananpaq. Kay llaqtaman chayaspaqa, Pachacuti iñin hawkalla kasukuy mana atikunmanchu, chaymi unay maqanakuy qallarin. Maqanakuy puririsqanman hina, atipasqa kayta manchakuspa, Kolla runakunaqa Pucara llaqtaman kutirirqanku, huk colla fortificación nisqaman, chaypi inkakuna qatiykachasqa karqanku. Pucara llaqtapi iskay kaq maqanakuymi karqan, chaypin inkakuna atipaspa atiyniyoq Qulla Capac llaqtata hap’iyta atirqanku. Huk kuti atipananpaq seguro kaptin, Pachacútec Hatunqulla llaqtaman rirqan, atipasqa kurakakunap tiyasqan, chaypi qhipakurqan llapa kamachisqa llaqtakuna kasuchinankupaq hamunankama  . Colla suyukunata hap'ispa Inka suyuqa qhapaq suyuta hap'irqan, Pachacutec kamachiqpa allin riqsisqa kayninpas yapakurqan  .

#### Hatariykuna
Colla umalliq kayqa Inka qhapaq suyup qhapaq suyun, icha *wamani*, tukurqan  . Ispañamanta puriq runa, crónico Pedro Sarmiento de Gamboa nisqanman hinaqa, Altiplano suyupiqa kimsa hatariykunam rikurqan Inka kamachiy pachapi  . Militar wasikuna icha *pukarakunaqa* hark'akuypa chawpinmi , hatariykunapas huk " serio negocio " Pi " sapa kutinmi chay imperiota amenazaq »  . Huk hatariytaqa Amaru Yupanqui, chaypacha Pachacútecpa kuska kamachiqninmi hark'arqan, huktaq, kaqlla, huk llaqta umalliqpa kallpachasqan, Callahuayamanta hamuq, Coaquiri sutiyuq, Pucara hark'akuy wasimanta, *[[Sapa Inka|Sapa Inca]]* X, Tupac Yupanqui, ñut'usqa karqan. wakin kutiqa altiplano atipaq hina siq’isqa. Emperador Tupac Yupanquipas kay kutipiqa insurgente Collas estadokunata, *Umasuyu*, Conima, Moho, Assillo, Azangaro nisqakunatapas kamachirqan. Chaypimantam inka awqaqkuna Callahuaya apuman yaykururqaku, Colla apupa sureste linderonpi tarikuq, hinaspam inti lluqsimuy patapi puquinakunawan hukllawakurqaku. Huk Callahuaya umalliq, Ari Capac Iqui sutiyuq, Apolo wayq'ukunamanta Anti Suyukama Inka awqaq suyuman ñanta rikuchirqan, ancha chaniyuq aliadoman tukuspa  .

### Inka pacha

Azangaro, Asillo, Pucara llaqtakunapi insurgente colla entidades socio-territoriales nisqakunaq hallp’ankunaqa inka kamachikuqpa kamachikuyninmanmi hukllachasqa kashan, Arapa llaqtataqmi inti divinidad *[[Yaya Inti|Inti]]* nisqapa kamachikuyninman hina  . Kay *pukarakunata* (fortificaciones) inkakuna yapamanta llamk’achirqanku, Colla llaqtakunap hukllanakuyninpa estrategianpi, hark’akuq estructurakunata neutralizaspa, inka kamachiyta sayarichispa  . Colla suyup huk rakin, Titicaca quchap wichay quchapatanpi, Cuzcomanta kamachisqa, huktaq, Titicaca quchap inti lluqsimuy ladupi, La Pazmanta kamachisqa  . Huayna Capac kamachiqpa pachanpiqa Collas awqaqkunap awqaq suyup karu wichayninpi awqaq pusaq kampañakunapi yanapakusqanmi yanaparqan Colla runakunata Inka suyuman hukllanakunankupaq  .

## Hatun llamkana
Collas nisqakunaqa deformación craneal nisqatan ruwanku, paykuna kikinkumanta “ . wiñachinku huk suni, puntayuq uma tulluta, chaynapi chay gorrankuman tupananpaq, chaykunaqa kaqlla rikchayniyuqmi karqa »  .

## Referenciakuna