Chuqiyapu suyu

**Chuqiyapu suyu** (aymara simipi: *Chuqiyapu jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de La Paz*) nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chuqiyapu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Madidi mamallaqta parki - Qutapata mamallaqta parki - Apulupampa sallqa pacha suyu - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Chachakumani - Chakaltaya - Ch'iyar Juqhu - - Illampu - Illimani - Janq'u Uma - Kunturiri - Mururata - Sirk'i Qullu - Wayna P'utuqsi -  
* **[[Qucha]]kuna:** Chilata qucha -  Titiqaqa qucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Challa suyu mayu - Esmeralda mayu - Heath mayu - Huchusuma mayu - Mayutata mayu - San Cristobal mayu - Surata mayu - Tiyupunti mayu - Untujawi mayu

## Pulitika Rakiy
Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun.

:* 

## Runakuna
Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005).

### Runa llaqtakuna
Suyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Huk indihina runa llaqtakuna:

* Araona runa
* Aphru-buliwiyanu runa
* Chiman runa
* Kallawaya
* Uru runa

### Simikuna
Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, takana simikunatam lliwmanta astawan rimanku.   

### Pruwinsyakunap sutinkuna
* Abel Iturralde pruwinsya: Abel Iturralde, pulitiku
* Franz Tamayo pruwinsya: 
** kamasqa 23-I-1826 (mawk'a suti: Caupolicán (Bajo Caupolicánwan, kunan: Abel Iturralde pruwinsya) 
**20 -XII-1967: musuq suti: Franz Tamayo pruwinsya (Franz Tamayo, qillqaq)
* Qarañawi pruwinsya: 16-XII, 1992-watakama Chinchay Yunka pruwinsyap rakiynin karqan
* Pedro Domingo Murillo pruwinsya: 
** mawk'a suti: Cercado; 
** 17-X-1912: Pedro Domingo Murillo pruwinsya (Pedro Domingo Murillo, * Chuqiyapu, *patriota*)
* Chinchay Yunka pruwinsyaqa Urin Yunka pruwinsyawan huk pruwinsya karqan: Yunka pruwinsya
** Yunka runakunamanta suti (huk runa llaqta)
** 12-I-1900: iskay rakiy, Chinchay Yunka pruwinsya Uralan Yunka pruwinsyapas (D.S. 1-VII-1899, José Manuel Pando, umalliq) 
* Bautista Saavedra pruwinsya: Bautista Saavedra, umalliq, qillqaq
* Muñecas pruwinsya: Idelfonso de las Muñecas, (awqaq pusaq)
* Lariqaqa pruwinsya: huk aymara simimanta suti: Llaricaxa runa, huk k'itipi kawsaq aymara runa llaqta
* Manqu Qhapaq pruwinsya: Manqu Qhapaq
* Umasuyu pruwinsya: Umasuyu runakuna
* José Ramón Loayza pruwinsya: José Ramón Loayza, wamink'a, umalliq ranti 
* Gualberto Villarroel pruwinsya: Gualberto Villarroel, umalliq
** 31-XII, 1962 watakama: Aruma pruwinsyap rakiynin karqan.
* Aruma pruwinsya: Jayamara runakuna pachapi k'itip sutin Sika Sika karqan.
* Pakaqi pruwinsya: Runa llaqtamanta: *Pacajaque* (*los hombres águila*)
* José Manuel Pando pruwinsya: José Manuel Pando, umalliq
* Eliodoro Camacho pruwinsya: Eliodoro Camacho, wamink'a

## Aswan hatun llaqtakuna

## Karu puriy
* Tiwanaku
* Qhunqhu Wankani

## Yachachiy
* Wawa wasikuna :  
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna
## Suyupi paqarisqa
* Félix Layme Pairumani
* Ismael Montes
* Tupaq Katari

## Apaykachana
# Huchusuma llaqta, Ch'akimayu, Sinkata, Q'araqullu, Uru Uru
# Kasani, Qhupaqhawana, Tikina, Warina, Altu llaqta
# Chuqiyapu, Untuawi, Yulusa, Qarañawi, Sapichu, Kikiwiy, Yukumu, San Borja, Kimsantin llaqta.
# Puente Villa, Chulumani, Irupana.
# Yulusa, Quruyqu, Quripata, Willachaka *(Puente Villa)*.
# Qarañawi, Allquchi, Walliwiyan, Tiyupunti.
# Jach'ak'achi, Surata.
# Iskuma, Waychu llaqta.
# Altu llaqta, Warina, Achakachi, Iskuma, Charasani, Apulu, Ixiamas, San Buenaventura

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* 
* www.ci-lapaz.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)