open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lua (wakichiy simi)

**Lua**qa (Purtuyal simimanta: lua *[[killa]]* niyta munan) huk chhalla, hanaq-pata, achka rikuchinawaqtayuq wakichiy simim, ruwachinakunapi churasqa llamk'anapaq qullananpiqa ch'antasqa. Lua chimpa-patapata, imaraykuchus suntusqa bytecode t'ikraq ANSI Cpi qillqasqa kachkan, chaymanta Lua huk sasallan C APIwan ruwanakunaman churanapaq.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webuyaw

## Pukyukuna
Advanced package tool

**APT**qa huk yanqalla-software ruwaqpa chawpim uyanmi, chaymi llamk'an sunqu ñawiriywasikunawan, Debianpi tiksiyasqa software ukhunayta chaymanta hurquyta llamk'achinapaq, chaymanta Debianpi ruwasqa Linux rak'ichiykunata. APT Unixhina antañiqiq llikachakunapi software kamachiy ruwayta pisiyachin, software mayt'ukunamanta kutichiy, illawachiy, ukhunay ima, ñawpaqmanta suntusqa willañiqikunamanta utaq pukyuta suntuspa.

## Pukyukuna
Suntuq (antañiqiy)

Antañiqiypi, **Suntuq**qa huk wakichiy simipi ( *pukyuta* simipi) qillqasqa antañiqiqpa codigonta huk simiman (*pukyu* simiman) tikraq antañiqiq wakichim. "Suntuq" sutiqa ñawpaqta llamk'achisqa llamk'achisqa programakunapaq, mayqinkunachus pukyuta t'ikranku huk hatun nivel programacion simimanta huk pisi nivel programacion simiman (kayhina, huñusqa simi, objeto codigo, utaq makina codigo ) huk ruwanapaq programata ruwanapaq. : 1999 watapi. p1 

## Pukyukuna
Red Hat Linux

**Red Hat Linux**qa huk ancha llamk'achisqa qhatuy kicha-pukyu Linux rak'ichiymi karqan, Red Hatpa kamasqan 2004 watapi saqisqa kanankama.

## Pukyukuna
OpenMandriva Lx

**OpenMandriva Lx**qa Mandriva Linuxpa Linux rak'ichiy mirayninmi. OpenMandriva huñunakuypa qhawasqanmi.

## Pukyukuna
Mandriva Linux

**Mandriva Linux**qa (huk Phransiyamanta rak'ichiy **Mandrake Linux**, Parasilmanta rak'ichiy **Conectiva Linux**wan ima hukyachisqa) huk saqisqa Linux rak'ichiymi, Mandriva SAp ruwasqan.

Mandriva Linuxpa qhipa lluqsiyninqa Chawawarki killa, 2011 watapim karqan. Yaqa llapan wiñachiqkunam llamk'aymanta qarqusqa karqan Mageia llaqtaman rirqan. Qhipaman, puchuq paqarichiqkuna ayllu runakunawan hukllanakuspa OpenMandriva, Mandrivap qhatiqninmi kamarirqan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Transport for London

**Transport for London**qa (**TfL,** qillqaqpa ñisqan kikinqa Lunrunpaq apaykachana) huk llaqta kamachiqkuna kurkum, Lunrun llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, yaqa tukuy apaykachana llikamanta llamk'aq.

## Pukyukuna
ROSA Linux

**ROSA Linux**qa huk Linux llamk'achiy llikacham rak'ichiymi, Rushallp'ap 'LLC NTC IT ROSA' tantanakuyninpa wiñarichisqan.
Red Hat Enterprise Linux

**Red Hat Enterprise Linux**qa (**RHEL**) huk qhatunapaq kicha-pukyu Linux rak'ichiymi, Red Hatpa wiñarichisqan qhatuy qhatupaq. Red Hat Enterprise Linuxqa x86-64, Power ISA, ARM64, IBM Zpaq qaraq niraqkunapim kacharimun, x86-64paqpas huk hamp'arapi llamk'achisqa. Fedora Linux chaymanta CentOS Stream upstreammanta pukyutahina llamk'an. Tukuy Red Hatpa tukri yanapakuynin, yachakipaynin ima, Red Hat Chiqa hap'ichiy Wakichiwan kuska, Red Hat Enterprise Linux patapatapi chawpichasqa.

## Pukyukuna
LinuxFX

**LinuxFX**qa huk Parasilmanta Linux llamk'achiy llikacha rak'ichiy PCkunapaq Ubuntu LTS wasimusikapi sayasqa.

## Niraqkuna

* Linuxfx OS 1 kaq pata "Xtreme 1" - 2007 watapi
* Linuxfx OS 2 kaq pata "Burntux" - 2009 watapi
* Linuxfx OS 3 kaq pata "Xtreme 2" - 2010 watapi
* Linuxfx OS 4 kaq pata "Q'umir urqu" - 2011
* Linuxfx OS 5 kaq pata "Supay OS" - Feb 2012
* Linuxfx OS 6 kaq pata "Ghost OS" 26 ñiqin Chakra yapuy killa, 2012 watapi
* Linuxfx OS 7 kaq pata "Ghost OS" 24 ñiqin Ayriway killa, 2014 watapi
* Linuxfx OS 8 kaq pata "ctOS LTS" 01 ñiqin Inti raymi killa, 2017 watapi
* Linuxfx OS 9 kaq pata "ctOS LTS" 10 ñiqin Qhulla puquy killa, 2018 watapi
* Linuxfx OS 10 kaq pata "Windowsfx" 01 ñiqin Ayriway killa, 2020 watapi
* Linuxfx OS 11 kaq pata "Windowsfx" 03 ñiqin Inti raymi killa, 2021 watapi 
* Linuxfx OS Level 11.4 "Red Sand" 07/23
* Linuxfx OS Level 11.4.3 "Wubuntu" 11/23 (kunan kacharisqa)

## Pukyukuna
MX Linux

**MX Linux**qa huk Linux rak'ichiymi Debian takyasqapi tiksiyasqa chaymanta antiX sunqu nipayakunawan llamk'achkan, yapa softwarewan ruwasqa utaq MX ayllu llaqtamanta mayt'usqawan. MX Linux wiñachiyqa antiX ñawpaq MEPIS ayllukunapura yanapanakuy kallpachakuymi. MX ‘suti’ MEPISpaq Mmanta hamun, Xtaq antiXmanta – saphinkumanta riqsichiy. Ayllu llaqtap chayananqa "huk llamk'achiy llikachakunap ayllun chay qhaqchi, qusqallawan aswan allin llamk'aqwan ima hamp'arakunata hanaq takyasqa kay, allin llamk'ayninwan ima chaqrunapaq ch'antasqa.".

## Pukyukuna
Feren OS

**Feren OS**qa huk Ubuntupi ruwasqa Linux rak'ichiymi, chaymi munan llamk'achiqkunata munachiyta mana sasa llamk'aywan. Huk llamkana sistemakunamanta tikrayta mana sasachu kananpaq, ruwaqkuna ñawpaqmanta churasqa mesa ruwanakunamanta akllayta atinku chaymanta Windows utaq MacOS interfaces kaqmanta yuyarichiq. "Transferencia yanapakuy" sutiyuqwan, ñawpaq llamkana sistemapa willayninkuna Feren OS kaqman hukllawasqa kanman.

## Pukyukuna
HamoniKR OS

**HamoniKR OS**qa (Kuryu simipi: 하모니카) huk Kuryumanta Linux patapi ruwasqa kicha-pukyu llamk'achiy llikacham. Kay sutiqa Harmonymanta, Kuryumantamanta (KR) ima hamurqan.

## Aswan uchika, kunasqa ima k'apakchaykuna

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webuyaw

## Pukyukuna
Pardus

**Pardus**qa huk Linux rak'ichiymi, Turkiyi mama llaqtap kamachiqkunanpa yanapakuyninwan wiñarichisqa. 

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webuyaw
Tiny Core Linux

**Tiny Core Linux**qa (**TCL**) huk aswan pisichasqalla  Linux chira patapi ruwasqa llamk'achiy llikacham, BusyBox, FLTK llamk'achispa huk tiksi llikacha quypi yuyaychakusqa. Robert Shingledeckerpa ruwasqanmi karqan, ñawpaqtaqa Damn Small Linuxpa umalliqninmi karqan. Kay rak'ichiyqa ancha riqsisqam huchuy sayayninwan (11manta 16 MBkama) chaynallataq aswan pisichallaywan; yapasqa ruwanakuna mast'ariykunawan qusqa kanku. Tiny Core Linuxqa yanqalla, kicha-pukyu ima llamp'ukaqmi, GNU General Public License 2 kaq niraqwan lisinsiyasqa.

## Pukyukuna
Tails

**Tails** icha **The Amnesic Incognito Live System**qa huk waqaychanapi-chawpichasqa Debian patapi ruwasqa Linux rak'ichiymi, sapanchanata waqaychaypaq, sutinnaq kayta ima waqaychaypaq. Internetman sapan mana riqsisqa llika Torninpi t'inkikun. Kay llikachaqa ruwasqa kachkan huk kawsayuq DVD utaq kawsayuq USBhina qallariypaq chaymanta mana hayk'aqpas qillqanchu kay sinchi hallch'anaman utaq SSDman, mana ima ruk'asqa chakiyupita qallwapi saqinchu, munani saqiyta niptillayki saqin. Huk sirma qallwahinapas purichiyta atinmi, wakin yapasqa hark'ay ch'ikikunawan. The Tor Projectqa qullqi yanapayta qusqa wiñarichiyninpaq kay llamk'ay qallariyninpi, hinallataqmi ruwachkan achka ruruchikunawan mana riqsisqa yanapaqikunawan kuska.

## Pukyukuna
API

**API**qa (Inlis simimanta, application programming interface "ruwachina wakichiy chawpin uya") huk ñan iskay icha aswan antañiqiq wakichikunapura willanakunankupaqmi. Kayqa huk llamp'ukaq chawpin uya layam, huk qaranata wak llamp'ukaqkunaman qun. Kayhina t'inkiyta icha chawpin uyata imayna ruwachayta icha llamk'achiyta qillqa willaku icha unanchachasqa API k'apakchay kayllamanta niyninmi. Kay unanchachasqata hunt'aq antañiqiq llikachaqa huk APIta tarpumirari utaq qhatischay ninku. API simiqa k'apakchaymanta utaq tarpumirarichiymanta rimanman.

## Pukyukuna
Solus

**Solus**qa (ñawpaqta **Evolve OS** sutiwan riqsisqa) huk sapallanmanta wiñarichisqa llamk'achiy llikacham x86-64 wasimusikapaq Linux chira patapi ruwasqa, Budgie, GNOME, MATE icha KDE Plasma kaykunawan akllayniyuq, hamp'ara muyuriq pachanpaq. Mayt'u kamachiqnin, eopkg, Pardus Linuxmanta PiSi mayt'u kamachiy llikachapi sayasqa kachkan, chaymanta huk yaqa-muyuq kacharina (Inlis simipi semi-rolling release nisqa) wallpamayuq, musuq mayt'u kunanchaykunawan sapa ch'askachaw takyasqa waqaychanawasipi chayan. Solus wiñarichiqkunaqa willarqanku chay Solusqa sapallap antañiqiqkuna llamk'achinapaq ruwasqa karqa chaymanta mana software ruruchiy utaq qaraq muyuriq pachakunallapi allin kaqta churasqachu kanqa.

## Pukyukuna
EndeavourOS

**EndeavourOS**qa huk Linux rak'ichiymi, Arch Linux patapi ruwasqa. EndeavourOSqa t'iktuta Calamares ukhunaqniyuqmi, Xfce, Budgie, Cinnamon, GNOME, i3, KDE Plasma 5, LXQt, MATE ima hamp'ara muyuriq pachakunata ukhunayta atiq, ñawpa kaqtaq mana Internet t'inkiywan ukhunayta atikun.

## Pukyukuna
Clear Linux OS

**Clear Linux OS**qa huk Linux rak'ichiymi, Intelpa 01.org kichasqa-qullqa patapatanpi wiñarichisqa chaymanta uywarikusqa, chaymanta Intelpa llamk'aykachayninpi, waqaychanapi ima aswan chawpichasqa t'unathatkichiqninkunapaq wanllayasqa. Wanllayninkunapis AMD llikachakunapipis allin chayayniyuq kanku. Clear Linux OSqa huk muyuq kacharinata wallpamata qhatin. Clear Linux OSqa mana tukuy-imapaq Linux rak'ichiypaqchu; kayqa Willa Allwiyakama puruhisyunniyuqkuna DevOpspa, KY ruwachina wiñarichiypaq, phuyu antañiqiypaq, chaymanta hap'iqkunapaq llamk'achinapaq ch'antasqa kachkan. 

## Pukyukuna
Linux chira

**Linux kirnil/chira/kamaq**qa yanqalla, kicha pukyum ima,  wank'achira (munulithiku nisqa), t'aqa-t'aqasqa, achka-ruwanayuq, Unixhina llamk'achiy llikachap chiranmi. Qallariyninpi (1991) Linus Torvaldspa qillqasqanmi karqan i386pi kaq PCpaq, chaymantataqmi chay qhipan pachallamanta GNU llamk'chiy llikachap chiranhinata llamk'achiyta qallarichisqa karqan, Unixpa yanqalla (Qhispi) kananpaqmi qillqasqa karqan.

## Pukyukuna
Qubes OS

**Qubes OS**qa huk waqaychanapi-chawpichasqa hamp'ara llamk'achiy llikacham, sapanchasqa kaywan waqaychana quyta munan. Sapanchasqa kayqa sirmachay allwiyakama llamk'achiyninwan qusqa. Kayqa ruwachinakuna **qubes** sutiyuq waqaychasqa sirma qallwakunaman phatmayayta saqin. Qubes OSpi sirmachay qaranakunata Xen hipervisorwan qusqa kanku.

## Pukyukuna
AlmaLinux

**AlmaLinux**qa huk yanqalla, kicha pukyu ima Linux rak'ichiymi, AlmaLinux OS Foundationpa wiñarichisqan, huk 501(c) tantanakuy, huk ayllullaqta-yanapasqa, ruruchina-allin kasqan ruruchi llamk'achiy llikachata qunapaq mayqinchus iskay tikisku-kuska llamk'akuq Red Hat Enterprise Linuxwan (RHEL). Rak'ichiypa sutinqa "alma" simimanta hamun, kastilla simipi huk latin simikunapipis "nuna" niyta munan. Linux ayllullaqtaman yupaychay kananpaq akllasqa karqan.

## Pukyukuna
Rumani runa

**Rumani runa** icha **Hitanu runa**qa huk Inru-Arinu ayllu runakunam, ñawpaqmanta pacha puriq, puriq kawsaypi kawsaq.
Garuda Linux

**Garuda Linux**qa huk x86-64 tukuy ima-ruwanapaq Linux rak'ichiymi, Arch Linux patapi ruwasqa llamk'achiy llikacham.

## Pukyukuna
Knoppix

**KNOPPIX**qa huk Debian patapi ruwasqa llamk'achiy llikacham, CD / DVD (Kawsayuq CD) icha USB hallch'anamnat (Kawsayuq USB) chiqap purichinapaq ch'antasqa, huk ñawpaq kaq kawsayuq llamk'achiy llikacha rak'ichiykunamanta (Yggdrasil Linux qhipallanmanta). Knoppixqa Linux yuyaychaq Klaus Knopperpa wiñarichisqanmi, chaymanta sutichasqa. Wakichita qallarispaqa, hurqunapaq chawpimanta chaqnasqa, RAM pusachinaman p'uqallawqhisqa. P'uqallawqhiyqa huk ch'inkill, phawayllapi ima.

## Pukyukuna
Mageia

**Mageia**qa Linuxpatapi ruwasqa llamk'achiy llikacham, yanqalla, kicha-pukyu ima llamp'ukaqhinam rak'ichisqa. Mandriva Linux rak'ichiymanta p'allqasqa (fork) karqan. Qirisya simipi mageía (μαγεία) munayachisqa kay, llayqay, qullpay, llayqaykuna, itumiray ima niyta munan.

## Pukyukuna
Oracle Solaris

**Solaris**qa huk kapuqniyuq Unix llamk'achiy llikacham, qallariyninpi Sun Microsystemspa wiñarichisqan. 2010 watapi Oraclepa Sun rantisqanmanta, **Oracle Solaris** sutita churachikurqa.

## Pukyukuna
Illumos

**Illumos**qa (**illumos**hina istilisasqa) huk mana lliwnintin qhispi, kicha-pukyu ima Unix llamk'achiy llikacham. OpenSolaris patapi ruwasqa kachkan, chaytaq System V Kacharisqa 4pi (SVR4) chaymanta Berkeley Software Distribution (BSD) patapi sayasqa karqa. Illumosqa huk chira, q'illaysapa kamayaqkuna, llikacha ñawiriywasikuna, llikacha kamachiypaq llamk'ay yanapakuq llamp'ukaqwanmi. Kay sunqu kunanqa achka imaymana kicha-pukyusqata Illumos rak'ichiykunapaq tiksin, huk rikch'aq ruwaypi Linux chira hukniray Linux rak'ichiykunapi llamk'achisqa.

## Pukyukuna
Cinnamon

**Cinnamon**qa huk yanqalla, kicha-pukyu ima hamp'ara muyuriq pacha Linuxpaq chaymanta Unixhina llamk'achiy llikachakuna, GNOME 3manta lluqsisqa ichataq ñawpaqmanta hamp'ara mitaphura aswan kusa kaqkunata qhatispa.
MATE

**MATE**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima llamp'ukaqkunamanta ruwasqa, Linux, BSD, illumos llamk'achiy llikakunapi ima llamk'aq hamp'ara muyuriq pacham.

## Pukyukuna
Budgie

**Budgie**qa huk sapallan munayniyuq, qhispi, kicha-pukyu ima hamp'ara muyuriq pacha Linuxpaq chaymanta wak Unixhina llamk'achiy llikachakunapaq hamp'ara mitaphuraman  chayanniyuq.
LightDM

**LightDM**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima X qhaway kamachiqmi chaymanta chhalla, utqaylla, mast'arikuq, achka hamp'arayuqta ima chayayta munan. Imaymana ñawpanpa tukukuyninkunata llamk'achiyta atinmi llamk'achiqpa chawpin uyanta t'iktunapaq, sutichasqataqmi *Napaykuq*. Waylandtapis yanapanmi.

## Pukyukuna
UKUI

**UKUI**qa huk Linux rak'ichinapaq wak UNIXhina llamk'achiy llikachakunapaqpis hamp'ara muyuriq pacham, qallariyninpiqa Ubuntu Kylinpaqmi wañarichisqa,  Qt pawallamk'ananwan qillqasqa.

UKUIqa (Ultimate Kylin User Interface "Aswan qhipa kaqnin Kylin Ruwaq Chawpin uya") huk hamp'ara muyuriq pacham, qallariyninpi Ubuntu Kylinpi llamk'anapaq wiñarichisqa, Linux rak'ichiymi, Ubuntup huk tukri mach'inkunami. UKUIqa huk MATE Hamp'ara Muyuriq pachap huk p'allqanmi (fork).

## Pukyukuna
LXDE

**LXDE**qa (Inlis simipi, Lightweight X11 Desktop Environmenthina pisi qillqasqa; Chhalla X11 Hamp'ara Muyuriq pacha) huk qhispi hamp'ara muyuriq pacham, tinkunachisqalla kayninpiqa pisi tiyaqnin mañakuykunayuq.
Apache Kylin

**Apache Kylin**qa huk kicha-pukyu rak'ichisqa khuski kuyuchinam ruwasqa huk SQL chawpin uyata chaymanta achka chhiukanmanta khuski (OLAP) Hadooppi chaymanta Alluxiopi ancha hatun willay huñukunata yanapaspa qunanpaq.

Qallariyninpiqa eBaypa wiñarichisqanmi karqan, kunantaq Apache Software Foundationpa musikay wakichinmi.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Ubuntu Kylin

**Ubuntu Kylin**qa (Chunsuyu simipi: 优麒麟; pinyin: *Yōu Qílín*) Ubuntu antañiqiq llamk'achiy llikchap Chunsuyumanta tukri niraqninmi. Kayqa hamp'arapaq, laptop antañiqiqkunapaqpis, chaymanta "Chunsuyup Kylin OSpa suchu qhatiqnin" nisqa. 2013 watapi, Canonical Ltd. huk rimanakuyman chayarqa Kamaychallip Kamachiqkuna wasin, Willa Allwiyakamawan ima kuska kamanankupaq chaymanta kacharinankupaq huk Ubuntu patapi ruwasqa llamk'achiy llikachata Chunsuyu qhatuman kamachisqa ruwanakunayuq.

## Pukyukuna
BeOS

**BeOS**qa huk  llamk'achiy llikacham sapallap antañiqiqkunapaq 1990 wata qallarninpiqa Be Inc.pa wiñarichisqan karqa. Ñawpaqtaqa BeBox sinchikaqpi purinanpaqmi qillqasqa karqan.

## Pukyukuna
Haiku (llamk'achiy llikacha)

**Haiku**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima llamk'achiy llikacham, kunan saqisqa BeOSpaq qillqasqa ruwachinakunata purichiyta atiq, chaymantataqmi rikch'achisqa. Wiñarichiyninqa 2001 watapi qallarirqan, llamk'achiy llikachataq 2008 watapi kikinmanta qurpachayman tukurqan. Ñawpaq kaq alpha lluqsichiyqa Sitwa killa, 2009 watapim ruwasqa karqan, qhipa kaq alpha lluqsichisqataq Ayamarqʼa killa, 2012 watapi; ñawpaq beta lluqsirqa Ayamarqʼa killa, 2018 watapi, chaymanta beta 2 Inti raymi killa, 2020 watapi, chaymanta beta 3 Chakraqunakuy killa, 2021 watapi. Tawa kaq beta 23 ñiqin Qhapaq raymi killa, 2022 watapi lluqsirqan, BeOS 5 kuskallamk'ay atiyta x86 32-bit rikch'akunapi hallch'asparaq, ancha yapasqa yupaywan kunan pacha purichiqkunawan, GTK3 ruwanakuna chaymanta Wine yaykunawan, chaymanta Xlib (X11) chaymanta Wayland kuskallamk'ay atiy qatanakunawan.

## Pukyukuna
Kylin

**Kylin**qa (Chunwa simipi: 麒麟; pinyin: *Qílín*; Wade–Giles: *Ch'i²-lin²*) huk llamk'achiy llikacham, 2001 watamanta pacha Chunwap Mamallaqtap Hark'ay Allwiyakma Yachay Sunturninpi yachaysapakunap wiñarichisqan. Kayqa *qilin* sutiyuq hawarina uywamantam sutichasqa. Ñawpaq kaq niraqkunaqa FreeBSD patapi sayasqa karqan, Chinwap awqapuri qhuyunkunap huk kamachiy tantanakuyninkunap llamk'achinanpaqmi karqan. 3.0 kaq niraqwan Kylin Linux patapi ruwasqa karqa, chaymanta huk niraq NeoKylin sutiyuq kachkan mayqinchus 2010 watapi willasqa karqa.
OpenBSD

**OpenBSD**qa huk waqaychanapi-chawpichasqa, qhispi, kicha-pukyu ima, Unixhina llamk'achiy llikacham, Berkeley Software Distribution (BSD) patapi sayasqa. Theo de Raadtqa OpenBSDtam 1995 watapi NetBSD 1.0pa p'allqaywan (fork) kamarqan. Web k'itimanhina, OpenBSD musikay wakichiqa "kikinpuraynin, takyuy, chiqan kay, k'uchi waqaychana, t'inkisqa ukhulli qillqay" kaqmanta aswanta chawpi riman.

## Pukyukuna
Unity (hamp'ara muyuriq pacha)

**Unity**qa huk GNOME hamp'ara muyuriq pachapaq t'iktuta kamachi tikraqmi (shell), ñawpaqta Canonical Ltd.pa Ubuntu llamk'ana llikanpaq wiñarichisqan. 2010 watapi Ubuntu 10.10pa netbook niraqninpi qallarirqan. 2017 watamanta pacha, wiñachiyninta Unity7 Uywarikuqkuna (Unity7) chaymanta UBports (Lomiri, ñawpaq Unity8 sutiwan riqsisqa) hap'irqanku. 

## Pukyukuna
LXQt

**LXQt**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima chhalla hamp'ara muyuriq pacham. LXDE, Razor-qt musikay wakichikunap hukllanakuyninmantam kamasqa karqan.
NetBSD

**NetBSD**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima Unix llamk'achiy llikacham, Berkeley Software Distribution (BSD) patapi sayasqa. Kayqa ñawpaq kicha-pukyu BSD mirayninmi karqan, 386BSD p'allqasqa (fork) kaptin takyu kacharisqa. Hinallam wañarichisqa kachkan, achka patapatakunapaqpis kachkan, chaymanta qaraqkuna, hamp'arakuna, maki q'illaysapakuna, churasqa lliakchakuna ima.

## Pukyukuna
CachyOS

**CachyOS**qa Arch Linux llamk'achiq sistima patanpi tiqsiyuq Linux lisru, aswan sillp'alla ukhunanapaq, sapallapaqhinchinapaq ima, chaymanta aswan allinyachisqa llamk'aykachaynin mana kuskallamk'ay atiyninta hurquspalla chayana chayanayuq.

## Hawa tinkuchikuna
Paltu-Islaw simikuna

**Paltu-Islaw simikuna**qa Inru-Iwrupiyu simikunap ayllunpa huk rak'inmi, ñawpaqmanta pacha Paltiku, islaw simikunatam ruwan. Paltiku, Islaw simikunaqa achka simip rikch'aqnintam rak'inakunku, mana wak Inru-Iwrupiyu k'allmapi huk yupi tarikunchu, chaymi qhawachin huk pachata huklla wiñariymanta hinaspa paqarimuymanta.

## Nutakuna
Paltu phiniku simikuna

**Paltu phiniku** icha **Phinu paltiku simikuna**qa Uraliku simi ayllumanta huk k'allmam, Paltiku mama quchap muyuriqninpi rimasqa, Paltu Phiniku runakunap rimasqan. 7 muyuriqpi kanku&nbsp;hununtin rimaq runakuna, paykunaqa aswantaqa Phinsuyu, Istunya mamallaqtakunapin tiyanku.
Linux From Scratch

***Linux From Scratch***qa (**LFS**) huk Linuxta ukhunanapaq layam, Gerard Beekmanspa qillqasqan qillqa mayt'up sutinpis, Aymuray killa, 2021 watamantataq Bruce Dubbspa aswanta uywarisqan. Qillqa mayt'uqa ñawiriqkunaman kamachikunata qun imaynata huk kikinllapaq Linux llikachata pukyumanta ruwachanapaq. Kay qillqa mayt'uqa Linux From Scratch k'itimantam yanqallapi tarinapaq kachkan. 

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Võro simi

**Võro simi**qa (Võro simipi: *võro kiilʼ*, Istuña simipi: *võru keel*) Urin Istuñap siminmi icha Uraliku simi ayllup Phinu k'allmanmanta simi kanman. 

## Pukyukuna
Paltiku simikuna

**Paltiku simikuna**qa Inru-Iwrupiyu simi ayllumanta huk k'allmam, mama simipi icha iskay ñiqin simihinata rimasqa yaqa 6.5–7.0 hunu runap aswanta Iwrupapi Paltiku mama quchap inti lluqsimuy waqtapi, uralan inti lluqsimuy waqtapi mast'arikuq suyukunapi. Islaw simikunawan kuska, Inru-Iwrupiyu ayllup Paltu-Islaw k'allmatam ruwanku.

## Pukyukuna
Llaqta (marka)

**LLaqta**, **k'iti**/**pampa**/**suyu**, **mamallaqta** icha **payis** ñisqaqa huk chhikan tiqsimuyup rak'iyninmi, hinataq kamachiyniyuq llaqta, marka icha wak llaqta kallpaypis. Kikinllamanta kamachikuqniyuq suyu kanman icha aswan hatun suyumanta huk rak'intapis ruwan.

## Pukyukuna
Llaqta

**Llaqta** icha **marka**qa (kastilla simipi: *ciudad*) huk ancha achka wasiyuq k'itim, chaypim achka runakuna kawsanku.

Llaqtapiqa rumi wasikuna icha kusasqa tikakunamanta isku chapusqawanmi wasichasqakunam. Hatun llaqtapiqa atukaymi (*industria* nisqa), maki kapchiqkuna, qhatuqkunapas. Ancha hatun llaqtakuna hatun yachay wasiyuqmi, hamut'ana kuraq sunturyuqpas.

Mama llaqtap kamachiqninkunap tiyaqninniyuq hatun llaqtataqa uma llaqta ninchikmi.

Huk Tawantinsuyupi, Inkakunap pachanpiña kachkasqa hatun llaqtakuna:
* Qusqu
* Khallka
* P'isaq
* Antawaylla
* Kashamarka
* Kitu
* Tumipampa

Ispaña mama llaqtayuqpa, wiraquchakunap kamasqan huk llaqtakuna:
* Lima (*Ciudad de los Reyes, Ispaña Qhapaqkunap llaqtan* nisqa)
* Montevideo
* Caracas
* Madrid
* Buynus Ayris
Allqamari urqu

**Allqamari urqu**qa (Aymara simipi: *Allkhamarini "[[Alqamari|allqamarip]]"*) huk urqum Apulupampa urqukunap wasariyninpi Puliwya suyupi Antikunapi, yaqa  hanaq kay sayaqnin. La Pas suyupi, Franz Tamayu puruwinsiyapi, Pilichuku munisipyupi. Allqamariniqa Chuquyumanta chinchay antipi tarikun, Chiri Mach'ay sutiyuq huch'uy quchamanta wisariypi.

## Pukyukuna
Aynu runa

**Aynu** **runa**qa Chincha Nihunmanta ayllu llaqtam, Chincha Nihunmanta kawsaq ayllu runakunam, Okhotsk mama quchap muyuriqninpi hallp'akunapis, Hokkaido wat'a, Chincha-anti Honshu wat'a, Sakhalin wat'a, Kuril wat'akuna, Kamchatka yaqa wat'a, Khabarovsk Krai wat'a, chaykunata hap'iq kunan pacha Nihun runakunap, Rushalpp'akunap manaraq chayamuchkaptin pachamanta pacha. Kay suyukunataqa sapa kutim Ezo (蝦夷) nispa sutichanku, wiñay kawsaymanta Nihun qillqakunapi.

## Suti
Kay runakunap sutinqa Aynu simipi アィヌ runa niyta munan. Aynu runakunaqa Utarihinatapis kikinchakunku chaytaq runamasi niyta munan. Tukri willaku qilllqakunapi iskaynintin sutiwan qillqasqa kan.

## pukyukuna
Tullpaqucha

**Tullpaqucha**qa Piruw mamallaqtapi huk qucham, Anqash suyuchapi, Waras puruwinsiyapi, Independencia thisritupi. Tullpaquchaqa Yuraq walla, Pallqarahumanta Pukaranramanta uralan inti lluqsimuy waqtupi, Rurichinchaymanta Tullparahumanta uralan inti chinkaykuy waqtapi, Antap'itimanta wichay-inti chinkaykuy waqtapi, Killkaywanka quchap tukukuyninpi.

## Pukyukuna
Natsarit

**Natsarit**qa (Arapsuyu simipi: النَّاصِرَة, *an-Nāṣira*; Iwriyu simipi: נָצְרַת, *Nāṣəraṯ*; Siriyaku simipi: ܢܨܪܬ, *Naṣrath*) huk Israyil mamallaqtap Chincha Thisritunpi aswan hatun llaqtam.
Antap'iti

**Antap'iti, Antawiti** icha **chupirahu**qa Yuraq wallapi Piruwpi Antikunapi urqum. Pitiq kitillimanta wichay-inti lluqsimuy waqtapi tarikun, Anqash llaqtapi Waras, Wari puruwinsiyakunap chawpinpi. Antap'itiqa Kayishpa wichay-inti chinkaykuy waqtanpi, Tullparahup uralan inti lluqsimuy waqtapitaq tarikun. Killckywanka wayq'up tukukuyninpi tarikun, Tullpaqucha quchap uralan inti lluqsimuy waqtapi.

## Pukyukuna
Amaru

**Amaru** icha **amarukuna**qa (Latin simipi: draco, Ilinika simipi: δράκων *drákon "mach'aywa", [[Kastilla simi|Kastilla simipi]]: dragón*) hatun q'ullmachi hawarina yachaymanta uywam, tiqsimuyuntinpi achka kawsay saphikunap llaqtap sapsi yachayninpi rikurin.
Void Linux

**Void Linux**qa huk sapanchasqa Linux rak'ichiymi, X Binary Package System (XBPS) mayt'u kamachiqta llamk'achin, kaymi qallariyninmantapacha ch'antasqa, tarpumirachisqapis, runit init llikacha ima.

## Pukyukuna
VirusTotal

**VirusTotal**qa huk Ispañamanta ruruchi Hispasec Sistemaspa kamasqa webk'itinmi. Inti raymi killa, 2004 watapi qallarisqa, Sitwa killa, 2012 watapiqa Google rantisqa. Kay impirisap hat'alliqnin kayninqa Qhaqmiy killa, 2018 watapi Chroniclemanmi tikrakurqan, Googlepa iskay kaq ruruchin.

## Pukyukuna
Silote simi

**Silote simi** nisqaqa Panladish mama llaqtapi, Warat mama llaqtapipas (Kunti Panla, Tripura suyukunapi) rimasqa rimaymi.
Kastilla humint'a

**Kastilla humint'a**, **humint'asqa t'anta** icha **Impanatha**qa huk laya yanusqa icha thiqtisqa tikraymi, pastil wathiyaymanta, hunt'achinamanta, kastillapi sapsilla, wak Urin Iwrupap, Mitmasqa Amirikap, Ipiryap-yachapayachisqan kawsay saphikunapi tukuy tiqsimuyuntinpi ancha riqsisqa. Kay sutiqa kastilla simimanta  nisqamanta hamun (t’antaman, chaymi t’antawan qhatay), hinaspa t’ikrakun ‘t’antachasqa’, chaymi t’antawan k’uyusqa utaq qhatasqa.

## Pukyukuna
Qallariy chaqnaq

**Qallariy chaqnaq** icha **Qallariy kamachiq**qa (Inlis simipi: Bootloader), huk antañiqiq wakichim, antañiqiqta qallariypaq llamk'aq.

## Pukyukuna
Mawri runa

**Mawri runakuna**qa Musuq Silanthamanta () yuriqi Pulinisyamanta runakunam. Mawri runakunaqa Qunti Pulinisyamanta tiyaq runakunamantam paqarimurqanku, paykunaqa achka kuti mitmay wallchhapi kanuwa puriykunapi purispa yaqa 1320 watamanta 1350 watakamam Musuq Silanthaman chayarurqanku.

## Pukyukuna
Saltiñas

**Saltiñas**qa huk Puliwyamanta wathiyasqa Impanatha layam.

Saltiñaskunaqa llama aychawan, waka aychawan icha wallpa aychawan hunt'achisqa misk'i, pisi hayaq llaqwawan chaqrusqa, huliwas, k'isa, papa imayuq. Wakin mikhunawasikunapiqa wakin kutipiqa yuramikhuq saltiñaskunatam rantikuyta atikunku.

## Pukyukuna
Coursera

**Coursera** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kichasqa internetpi kursukunata hatun quqmi, 2012 watapi Andrew Ngwan Daphne Kollerwan kamasqa, Stanford Hatun Yachay Sunturpi computadora yachaymanta yachachiqkuna. Coursera hatun yachaywasikunawan wak tantanakuykunawan ima yanapakun, internetpi kursukunata, certificadokunata, diplomakunata ima imaymana yachaykunapi qunankupaq. 2021 watapi, yaqa 150 hatun yachaywasikuna 4.000 masnin Coursera kursukunata qurqanku.

Coursera hatun yachaywasikunawan kuska graduado cursokunatapas qun. Ejemplopaq, plataforma HEC Paris nisqa, Maestro Ejecutivo nisqapa socionmi, musuqyachiypi, empresariado nisqapipas. 100% internetpi, kay programaqa 18 killakunapi kay iskay ruwaykunapi especializasqa hatun kamachiqkunata yachachiyta munan. 2017 watapi marzo killapin kicharikurqan.

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna

## Hawa tinkikuna
* Coursera (inlish simipi)
Midjourney

**Midjourney**qa huk mirachikuq kapchisqa yuyay wakichi, qarana ima kamasqa chaymanta qurpachasqa San Franciscopi sapanchasqa mask'aykachay yañaywasi Midjourney, Inc. Midjourney rikch'akunata mirachin purun simi willakuykunamanta, "promptkuna" sutiyuq, OpenAIpa DALL-Eman chaymanta Stability AIman ima rikch'akuq Stable Diffusion.

## Hawa t'inkukuna

* Tukri webuyaw

## Pukyukuna
Artbreeder

**Artbreeder**qa, ñawpaqtaqa **Ganbreeder** sutiwan riqsisqa karqa, kayqa huk yanapanakuy, qallwa yachaqay patapi ruwasqa kapchiy webk'itim. StyleGAN, BigGAN ima, wallpamakunata llamk'achispa, web k'itiqa ruwaqkunataqa uyakunap, hallp'akunap, llimphiykunap rikch'akunanta mirachiyta, wakaman tukuchiyta ima saqin, wak rikch'aq qullanakuykunapurapi kaqkunata ima.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Sophia (antapunqu)

**Sophia**qa (**Supya** utaq **Suphiya** nisqa) huk qutukawsay runahina antapunqum, Hong Kongpi kaq ruruchi Hanson Roboticspa wiñarichisqan. Sophiaqa 14 ñiqin Hatun puquy killa, 2016 watapi llamk'achisqa karqan, ñawpaq kuti lliwpaq rikuriyninta ruwarqan chawpi Pawqar waray killa, 2016 watapi South by Southwestpi (SXSW) Austin, Texas, Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunapi (HAM).

Sophiaqa "qutukawsaq antapunqu" nisqahinam qhatusqa, chaymi qutukawsay allin kasqanta qhatipayta atin, runakunapipis kuyakuypa sunqukuynintam hatarichin.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Ernie Bot

**Ernie Bot** (Chinsuyu simipi: 文心一言, wénxīn yī​yán), hunt'a sutinqa **Enhanced Representation through Knowledge Integration** (Qhichwapi Yachay Huñusqawan kallpachasqa Riqsichikuy), kayqa Baidup KY rimanakuy punqu qarana rurunmi, 2019 watamanta pacha wiñarichisqa. Kayqa "Ernie 3.0-Titan" hatun simi wallpama patapi sayasqa. 17 ñiqin Ayamarq'a killa, 2023 watapi lluqsirqan.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llika k'iti

## Pukyukuna
Achka simi hinana

**Chhikan/achka/achka kay simi wallpana/hinana/kamana/kama**qa (Inlis simimanta large language model (LLM)) huk simi wallpama layam, tukuy-imapaq simi hamut'ay, mirachiy atiyninwan riqsisqa. HSWkunaqa kay atiykunata hap’inku, hatun willakuta llamk’achispa, waranqa hunu paramitruta yachanankupaq, yachachiypi, chanta hatun antayuparpay tiyaqninkunata hap’ispa, yachachiypi, llamk’achiyninpi ima. HSWkunaqa kapchisqa ankucha llikakunam (aswantaq Wakmantukuchiqkuna) hinaspapis (ñawpaq) yachachisqam kanku kikinmanta qhawakusqa yachaqay, kuskan qhawasqa yachaqay ima.

## Pukyukuna
Asphalt 7: Heat

***Asphalt 7: Heat*** nisqaqa 2012 watapi pukllay video pukllaymi karqan, Gameloft nisqap rurasqan, lluqsichisqanpas. Chayqa Asphalt nisqa seriemanta hukninmi. 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 2012 watapi iOS1 kaqpaq lluqsirqan, ñawpaq kuti seriepi huk pukllay iPhone kaqpaq iPad kaqpaqpas kaqlla kasqan. Pukllayqa Androidpaq 25,2 junio killapi BlackBerry 10 kaqpaq 21 ñiqin pawqar waray killapi 2013 watapi,3 Windows Phone 8 kaqpaq 27 ñiqin pawqar waray killapi,4 pawqar waray killapi BlackBerry PlayBook kaqpaq 3,5 ñiqin ayriway killapi chaymanta Windows 8 kaqpaq (Windows Store kaqnintakama) 22 ñiqin anta situwa killapi ,6 Windows 10 29 ñiqin inti raymi killapi 2015. Pukllayqa app tiendakunamanta mayk'aqllapas 2017 watapi hurqusqa karqan.

Asphalt 7 kaqpi pukllayqa ancha rikch'akun ñawpaq pukllaykunaman Asphalt serie kaqpi, chaymanta pukllaq akllanayuq dispositivota k'umuykachiyta, pantallapa waqtanpi ñit'iyta utaq pantallapi virtual dirección llamk'achiyta. ruedamanta diriginanpaq. Pukllayqa internetpi achka pukllaqniyuqpas, iskaynin llaqtamanta Wi-Fi kaqninta chaymanta Bluetooth kaqninta, chaymanta pachantinpi huk Internet tinkiyninwan.

Sapa atipanakuypaq pichqa quyllurkuna sistema de calificación, primaria chaymanta secundaria objetivokuna llamk'achiynin, chaymanta "Modo Adrenalina" Asfalto 6: Adrenalinamanta Asfalto 7 kaqpi waqaychasqa kanku.

Pukllaypiqa 80 licenciayuq awtukuna kan, 7 patakunapi rakisqa. Pukllaqqa sapa pataman huk carrowanmi qallarin; chay Abarth 500 (Tier 1), ET BMW 1 Serie M Coupe (Tier 2), chay Dodge Challenger SRT8 (Tier 3), chay Cadillac CTS-V Coupe (Tier 4), chay Nissan GT-R (Tier 5), chay... Chevrolet Corvette ZR1 (6 kaq ñiqi) wan Ruf Rt 12 S (7 kaq ñiqin).

Huk awtukuna, pukllaq ñawpaqman purisqanman hina tarikuqmi, Tier 1 nisqapi, Range Rover Evoque, DMC DeLorean, Mercedes-Benz Clase C Coupe hinaspa Tesla Roadster; 2 Nivelpi, Plymouth Prowler, Chevrolet Camaro GS, Dodge Charger SRT8 Policía shinallatak Lotus Exige S; 3 kaq ñiqipi, Lotus Evora S, BMW M6 Coupe, Alfa Romeo 8C hinaspa Lamborghini Sesto Elemento; 4 kaq Nivelpi, Dodge Viper ACR-X, Lamborghini Countach 25 wata hunt’akuynin, Ferrari California hinaspa Mazda Furai; 5 kaq ñiqipi, Cadillac CTS-V Coupe Carrera Carro, Ferrari 458 Italia, Lamborghini Gallardo LP 570-4 Spyder Performante, Marussia B2 hinaspa Ferrari 575M Maranello; 6 kaq patapi, McLaren MP4-12C, Ferrari Enzo, Lamborghini Reventón, Aston Martin One-77 ima; hinaspa 7 kaq ñiqipi, The Ferrari 288 GTO, Ruf CTR3, McLaren F1 hinaspa Bugatti Veyron Super Sport. Pukllaqpaq aswan utqaylla awtuqa Koenigsegg Agera R (Tier 7) nisqa.

Artes Electrónicas Porsche licenciap dueñon kasqanrayku, mana Porsche antawakuna kanchu, ichaqa kanmi sintonizado Ruf variantes.
​
Asphalt 7 nisqapiqa yaqa llapanmi Asphalt 6: Adrenaline nisqamanta tarikuykuna, chaynallataq musuq takikunata yapaspa, llapanpiqa 15 pistakunam. Maypi tarikusqankunaqa Nueva York , Hawai , La Habana , Los Ángeles , Nassau , París , Rio de Janeiro , Tokio , Moscú , Musuq Orleans , Reykjavík , Londres , Alpes , Shanghai , Miami llaqtakunam.
Gameloft

**Gameloft** nisqaqa huk mamallaqtapura llamk'aymi, PC nisqapaq, telefonokunapaqpas video pukllaykunata ruranapaq, ruranapaq ima. Francia suyupi umalliq wasiyuqmi, pachantinpi oficinasniyuq.

Gameloft 2007 wata tukukuypi 4.000 llamk'aqniyuq karqan, 50% aswan 2006 wata tukukuymanta, 2006 watapi 92 hunu hunu dolar gananciayuq karqan, 2007 watapitaq 140 hunu hunu dolarkuna. Chay empresaqa video pukllaykunatam ruran telefonokunapaq apaykachana video pukllay consolakunapaq Nintendo DS, PlayStation apaykachana, iOS, PlayStation 3, Symbian, Android chaymanta Windows Phone hina.

29 ñiqin qhapaq raymi killapi 2016 watapi, Vivendi Gameloft nisqap kamachiyninmi.

Gameloft nisqaqa Michel Guillemot sutiyuq runap kamasqanmi karqan, Ubisoft nisqap pichqa kamaqninkunamanta huknin, 14 ñiqin disimri killapi 1999 watapi.2 3 2009 watapi pawqar waray killapi Gameloft nisqaqa 200 hunumanta aswan pukllayninkunata IPO nisqamanta pacha apachisqa,4 hinallataq 2 hunu sapa p'unchaw pukllayninkunata uraykachiykuna App Store kaqnintakama iOS kaqpaq.5 6 Gameloft CFO Alexandre de Rochefort rikuchirqa empresapa pukllayninkuna yaqa 400 kuti aswan qullqita iOS kaqpi Android kaqmanta ruwasqa, huk chiqanpi Google mana Google Play tiendapa ñawpaqninta wiñachisqanrayku "rantiqkunata aysayta chiqamanta rurukuna rantinankupaq", chaymanta Gameloft anchata pisiyachirqa qullqi churayninta Android pukllay wiñachiypi noviembre killapi 2009 watapi.7 8 Julio killapi 2010 watapi, Gameloft Android pukllaykunata chiqalla web kitinwan rantiyta munarqa, Google Play llamk'achiyta mana ruwaspa .9.9

2011 watapi aymuray killapi hatun rimaypi, de Rochefort nirqa mana chay empresata NASDAQ bolsa de valores nisqaman kuyuchiyta munasqanmanta, Estados Unidospi pukllay qhatuqa mana imapaschu aswan hatun qullqi burbuja hina rikurisqanrayku, astawanqa rikuspa Zyngapa akcionninkunapa kunan chaninmi 10 dolarkuna waranqa waranqa waranqa.10

Gameloft pukllaykunataqa sapa kuti huk propiedadkunap clones kasqankumanta huchachasqaku;11121314 Kaymanta tapuptinku noviembre killapi 2011 watapi Consumer Electronics Show nisqapi, CEO Michel Guillemot nirqa: "Video pukllay industriaqa sapa kuti huk pisilla temakunawan pukllarqan. Ichapas huk musuq kanman". idea a year."15 16 Guillemotpa rimasqanmanta achka usuariokuna rimasqankuman kutichispa, IGNmanta Levi Buchanan Gameloft nisqamanta harkakurqa, pukllayninkuna generalmente allin llimpisqa kasqanmanta. , ñawpaq hamutaykunapa pukllayninkunapa contranpi.17

2014 watapi julio killakama, Gameloft willakurqa aswanta calidad nisqapi churananta, aswan achka kaypi, hawapi nisqanchikman hina.18

2013 watapi abril killapi, Texas empresa Lodsys huk demandata Gameloft contra, huk movil pukllay ruwaqkunamanta, patententa in-app rantiypi infractasqanmanta.19 Chayhina demandakuna ñawpaqta Apple Inc. kaqwan ruwasqa karqa, pichus nin tecnologiata licenciata qusqa.Lodsys kaqmanta App Store nisqapi llamk’ananpaq.20

2012 watapi pawqar waray killapi, 2016 watapi pawqar waray killapi ima, Gameloft GREE, Inc.wan GungHo Online Entertainmentwan ima qillqa lluqsichiy contratokunata firmarqa, Asia qhatupi kananpaq.21 22
​
Weichán Auka Mapu

**Weichán Auka Mapu**qa (WAM) (Qhichwa simipi: Awqallikuy Hallp'a Maqanakuy) huk mapuchi wallparikusqa, takurichiykachaq tantanakuymi, urin Chilipi aswanta llamk'aq, wallparikusqa maqanakuyta yanapaqmi kaspa, nina rawraykunawan, chinkachipuy waqlli ruwaykunawan, pulisyakunawan ayñikunawan maqanakuykunawan, mapuchi runakunap liw kikinllamanta llamk'ayta chaskinanpaq.

## Pukyukuna
Kawsaq ankichiy

**Kawsaq ankichiy**qa kuyuq rikch'a icha uyana sullull pachapi icha sullull pacha qayllapi purichiymi. Sapa kutinmi sutichasqalla *streaming*, ichaqa rikch'a hallch'asqa winana, ahinataq kuyuq rikch'a-on-demand, vlogkuna, YouTube kuyuq rikch'akuna, hinallataq streaming ichaqa manan *kawsaqchu*.
Wallmapuwen

**Wallmapuwen**qa (Qhichwa simipi: "Mapuchi Mamallaqtap llaqtamisin") huk mapuchi kawpay tantanakuymi, Chilip chiqan llikchapi kawpay rak'isqahina tiqsichayta munaspa. Kawpay yuyayninqa tukuypaq lluq'iman, llaqta kallpay, mapuchi kawsayllaqtay, kikillanmanta kamachikuypi, pacha kamachiqkunapipis sayasqam.

Kawpay rak'isqaqa 2006 watapi kamasqa, mapuchi runakunap kikillanmanta kamachiynin, kikillanmanta llamk'aytapis rimarin. 2016 watapi Chilip Kawpay Akllana Qarananpa kamachisqanmi karqan.

## Ripanakuna

## Hawa t'inkikuna

* Wallmapuwenpa tukri llika k'itin
Coordinadora Arauco-Malleco

**Coordinadora Arauco-Malleco**qa (**CAM**) huk saphiman tukuq, kawpay awqapuri yuriqi tantanakuymi, Wallmapu hallp'api huk kikillanmanta llamk'ay mapuchi suyuman chayayta munaspa kawpay maqanakuypi llamk'aq.

## Pukyukuna
Resistencia Ancestral Mapuche

**Resistencia Ancestral Mapuche**qa (tikray, "Mapuchi Apuski Sayarpariy", RAM) huk yuriqi tantanakuymi, Araukaniya llaqtapi huk kikillanmanta llamk'ay mapuchi suyu kamasqa kananpaq rimariq, chaymi, nisqankuman hina, *ñawpaq mapuchi allpakunata musuqmanta kutichiy, kutichiy*. Paykunaqa aswanta riqsisqam kanku maqanakuy ruwasqankuwan, sapa kutim kuti-kutirispa nina rawraywan hinaspa caza furtiva nisqawan hinaspa armasqa ataques nisqawan Argentina nacionpi Gendarmería Nacional nisqawan. Arhintinapi Chilipipas Patagoniapi llamk'an, iskaynintin mama llaqtakunap allpankunata t'aqayta maskaspa, mapuchi mama llaqtapaq sapanchasqa Wallmapuche mama llaqtata paqarichinanpaq. Coordinadora Arauco-Mallecowanmi hukllachasqa kachkan, Chili mama llaqtap kamachiyninpa terrorista nisqa tantanakuyninmi.
Abeno Harukas

**Abeno Harukas** nisqaqa Osaka llaqtapi ancha hatun, Nihunkunapi lliwmanta aswan hatun wasikunam karqan.
Tshukudu

**Chukuthu** (icha **tshukudu, chukudu**, **chikudu**, **chokoudou**) nisqaqa iskay qallayuq makiwan kamasqa hallp'a-wamp'um, Anti Kunqu Runallaqtap Kamachisqan Ripuwlikapi llamk'achisqa. K'ullumanta ruwasqa, q'ipikunata apaykachanapaq.

## Pukyukuna
Fernando Daquilema

**Hirnanru Lakilima** icha **Fernando Daquilema**qa (Kera Ayllu, 5 ñiqin qhapaq raymi killapi 1848 watapi paqarisqa - Yaruquíes, 8 ñiqin Ayriway, 1872 watapi wañusqa) Ikwayurmanta yuriqi umalliqmi karqan, llaqtanpa hayñinkunarayku awqanakuspa awqaphuruhina hamurpayasqa.

## Pukyukuna
Sainsbury's

**J Sainsbury plc**, **Sainsbury's** sutiwan qhatuq, huk Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta yalliq-qhatuwasim, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi yalliq qhatu-wasikunap iskay kaq aswan hatun waskharnin, 2022 wata, Sitwa killapi Hukllachasqa Qhapaq Suyu yalliq-qhatuwasi rantikuykunap sapa pachakmanta 14.6% rantikuyniyuq kanmi.

## Hawa t'inkikuna

* Wakiykurku llikak'iti
* Rantipallayaq llikak'iti

## Pukyukuna
DLive

**DLive**qa huk Amirikamanta kuyuq rikch'a kawsaq ankichiy qaranam, 2017 watapi kamasqa. 2019 watapi BitTorrentpa rantisqanmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llika k'iti
Resistencia Mapuche Lavkenche

**Lavkenche Mapuche Resistance** (**RML**) —icha **Lafkenche Mapuche Resistance** nisqapis (Qhichwa simipi: Mapuchi Lapkinchi Sayarpariy) — 2020 watamanta pacha llamk'aq mapuchi kuskan awqapuri qutum, hukllachasqa, sasachakuyniyuq qallarichiykunatam ruwarqan, ahinataq phataq antawa qallarichi, icha chay Piwpiw, Arawkaniya llaqtamanta ima suyukunapi, Chili suyu qunqayllamanta phataqkunata llamk'achiy.
Lautaro

**Lautaro** icha **Liptaru**qa (Qhichwa simichisqa niraqnin 'Liptaru') (Mapuchi simipi: "qaranchu") (; c. 1534 watapi – 29 ñiqin Ayriway killa, 1557 watapi) huk wayna mapuchi tuqi karqan, Chilipi Ispañakunap atipayninpa awqanpi yuriqikunap hark'ayninta pusasqanrayku, unay pacha Arawku awqanakuypi mapuchikunap llamk'achisqan taktikakunata wiñachispa. Liptaruqa wayna kayninpi Ispaña awqaqkunap hap'isqanmi karqan, wayna-sipas kayninpitaq Pedro de Valdivia umalliq atipaqpa kikin qaraqninmi karqan, ichataq 1551 watapi ayqirqan. Llaqtanpi kutispa tuqi nisqa sutichasqa karqan, mapuchi awqaqkunatataq pusarqan kastilla runakunawan achka atipaykunaman, Tucapel maqanakuypi tukurqan 1553 wata, Qhapaq raymi killapi, chaypi Pedro Valdiviamanta wañuchisqa karqan. Tifo unquy qallarisqanrayku, ch'akiy pacha, yarqay ima, mapuchi runakunaqa 1554, 1555 watakunapi ispañulkunata qarqunankupaq astawan llamk'ayta hark'arqan. 1556 watamanta 1557 watakamam Liptarup kamachisqan mapuchi runakunap huch'uy t'aqan Santiago llaqtaman chayayta munarqan, tukuy Chawpi Chili suyuta Ispaña kamachiymanta kacharichinapaq. Liptarupa kallpachakuyninqa tukurqan 1557 watapi, kastilla runakunap t'apqa-phawayquypi wañuchiptin.
Ñusta Willaq

**Ñusta Willaq**qa Qulla umalliqmi karqan, 1540 watakunapi Chilipi Kastilla runakunap awqanpi hatariq runam. Payqa **La Tirana** (Qhichwa simipi "awqayapu" utaq "suq'alliq") sutichasqa karqan, samk'asqakunata mana allinta masinasqanrayku.
Lorenza Avemañay Tacuri

**Lurinsa Awimañay Takuri** icha **Lorenza Avemañay Tacuri**qa Ikwayurmanta yuriqi runam karqan, 1803 watapi Wamuti llaqtapi Ispañap hallp'a qhichuyninpa awqanpi hatariyta pusarqan. Kay qhipamanta Ispañamanta kamachiyniyuqkunaqa hap’iqaytawan wañuchirqanku.

## Pukyukuna
Thiyak'ita

**Thiyak'ita** icha **Diaguita**, Qhichwa kunka, nisqaqa inkakunap churasqan hawasutim, chaymantataq Kastilla atipaqkunap mast'arisqan huk qutu sapanchasqa llaqtakunapaq, huk simita rimaq, Kakan utaq Thiyak'ita simi. Paykunaqa kunanqa Arhintinap Chincha-Antinpi - aswanta Kallchaki wayllapampakuna, Arhintinapi - Norte Chico, Chili suyupipis tarikurqanku.

## Ripanakuna
Tomás Katari

: *Ama [[Tupaq Katari|Tupaq Katariwan]] chhaqrunaychu.*
**Thumas Katari** icha **Katari**llaqa (15 ñiqin Kantaray killa, 1781 watapi wañusqa) huk Aymara chakra llamk'aq runa, Chincha P'utuqsimanta kasiki ima karqan, 18 ñiqin pachakwatap tukukuyninpi Hanaq Piruwpi kunan Puliwya) runakunap hatariyninta pusarqan.

## Thumas Katarip sispa wawqiyninkuna

* Thamasu Katari
* Nikulas Katari

## Katari wawqikunap Ipaynin

* Isithura Katari
Qʼiqchiy

**Q'iqchiy** icha **Qʼeqchiʼ**qa Watimalamanta, Wilismanta ima maya runakunam. Yuriqi siminkuqa Q'iqchiy icha Qʼeqchiʼ simim.
Israyil-Phalistina maqanakuy

**Israyil-Phalistina maqanakuy** icha **Israyil-Phalistina mana kamachinakuspa maqanaku**qa Liwantipi mana sayaq awqaypuri suyu, kawpay maqanakuymi ima. XX pachakwatap chawpinmanta pacha, tiqsimuyuntinpi aswan unay maqanakuykunamanta hukninmi. Imaymana kallpachakuykunam ruwasqa karqan chay ch'aqwayta allichanapaq Israyil-Phalistina thak kay puriypi, huk kallpachakuykunawan kuska aswan hatun Arap-Israyil ch'aqwayta allichaypaq. Phalistinapi huk Huryu mama llaqtata kamasqa rikuyta munasqankumanta lliw runakunap willayninkuna, 1897 watapi Ñawpaq Sionista Kunrisunpas, 1917 watapi Balfour Willakuypas, chay suyupi ñawpaq ch'aqwaykunatam paqarichirqan, Huryukunap mitmayninpa wallchhakuna qhipaman. Ñawpaq ñiqin tiqsimuyuntin maqanakuy qhipamanta, Phalistinapaq Mandatupiqa "Phalistinapi huryu runakunapaq mama llaqta wasi sayarichinapaq" watasqa kamachiymi karqan. Chay ch'aqwaykunaqa wiñarqanmi huryukunawan Arapsuyu runakunawan sut'i sectakuna ch'aqwayman. 1947 watapi Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunap Phalistina runapaq rak'inakuy yuyaykusqanqa manam hayk'appas ruwasqachu karqan, 1947–1949 watapi Phalistina maqanakuytam hatarichirqan. Kunan Israyil-Phalistina nisqap kayninqa qallarirqan, 1967 watapi suqta p'unchaw maqanakuypi Israyilpa awqaq suyun Cisjordania, Gaza, Phalistina runap hallp'ankuna nisqawan hap'isqanmanta.

## Pukyukuna
Kurusa Llawi

**Kurusa Llawi** sutiyuq warmiqa yuriqi runakunap Kastilla runakunap awaqanpi hatariykunata pusarqan, Mit'ayukunata kacharichiyta atirqa. Chincha P'utuqsipi inriyu rihimintu nisqakunatam kamarirqan. Paykunaqa qhatiparqankun samk'asqa kanankama, wañunanpaq hayratasqa kanankama.

## Pukyukuna
Bruno Racua

**Purunu Rakwa Chimay** icha **Bruno Racua Chimay**qa (Ixiamas, La Paz, Puliwya ; 6 ñiqin Chakra yapuy killa, 1879 watapi – Ixiamas, La Paz, Puliwya ; 17 ñiqin Ayamarq'a killa, 1932 watapi) huk Puliwyamanta yuriqi mask'aykachaq, awqanakuq, awqayphuru karqan, Acre awqanakuypi awqanakurqan, mana manchakuq kayninmanta. Bahia maqanakuypi 1902 watapi.

## Pukyukuna
Kapuqniyuq llamp'ukaq

**Kapuqniyuq llamp'ukaq**qa, qhispi, kicha-pukyu ima llamp'ukaq ayllup sut'ichaqanmanhinaqa, ruwaqninman, qillqaqninman utaq wak derechoyuq utaq derechoyuq socioman huk kamachiy monopoliota qun kunan pacha copyright chaymanta intelectual propiedad kamachiywan, chaymanta chaskiqman softwareta mana qullqiyuq qunakuymanta utaq tikraymanta chayta, chaymanta —wakin casokunapi, imaynachus wakin patente-encumbered chaymanta EULA -wan watasqa software kaqwan ruwakun— software sapallamanta llamk'achiyninmanta, chaywan libertadninkuta hark'aspa.

## Pukyukuna
Ruwaq runap chirun

**Ruwaq runap chirun**qa huk llamk'achiqwan t'inkisqa churanakuna chaymanta willaykuna huñusqam. Chayqa ancha chaniyuq willakuyniyuqmi, chaywanmi sapan runa riqsichikun, sutin, edadnin, retrato foton hinaspa sapanpa imayna kaynin yachay utaq yachaynin hina. Ruwaq runap churinkunaqa aswanta social medios web kitikunapi kanku kayhina Facebook, Instagram, chaymanta LinkedIn; hinaspapas sapan runapa identidad digital voluntaria hina llamkanku, chaymi resaltanku llalliq ruwayninku hinaspa rasgonku. Sapanchasqa yupaykunapi chaymanta llamkanakuna llamkanakunapi, ruwaq runap chirunkunaqa willañiqikuna, churanakuna chaymanta qillqakuna sapalla ruwaqpa muyuriqninwan categorizaypaq llamk'anku, 'yupay' hina riqsisqa, llamkana sistema aswan amistadniyuq chaymanta ruwaqman yanapasqa kananpaq saqispa. Perfiles físicos usuario kaqmanta documentokuna identidad hina llamk'anku kayhina pasaportes, licencias de conducción chaymanta documentokuna legal kaqmanta mayqinkunachus sistema legal kaqpi huk sapalla riqsichiypaq llamk'anku.

## Pukyukuna
Cristóbal

**Cristóbal** icha **Cristobal**qa Kiristupharpa Kastilla simipi niraqnin, qhari runap qusqan sutim, huk ayllusutipis, kaykunatam riqsichinman:

## Qusqa suti

* Cristóbal Colón (1451-1506), Iwrupap rikuyllanmanta Apya yalap tarirquqnin
Conor McGregor

**Conor Anthony McGregor**qa (Qhichwa simipi: Kunur Makriqur, Irihallp'a simipi: *Conchúr Antóin Mac Gréagóir*;14 ñiqin Inti raymi killa, 1988 watapi paqarisqa) huk Irihallp'amanta chhaqru-takanakuy kapchiykamayuq, ñuk'anakuykamayuqmi ima runa. Payqa ñawpa Ultimate Fighting Championship (UFC) Featherweight, Lightweight Takanakuqkunap apun ima, ñawpaq kaq UFC takanakuqmi tukurqan, iskay llasa layakunata kikin pachallapi UFC Takanakuqkunap apunpaq yallinakuykunata hap'iyaq. Hinallataqmi ñawpa Cage Warriors Featherweight, Lightweight ima takanakuqkunap apun karqan. Tukuy llamk'aynintinpi McGregorqa achka sasachakuyniyuq ch'aqwaykunaman tukurqan, mana allin kasqanrayku.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llikak'iti

## Pukyukuna
Awar simi

**Awar**qa (магӏарул мацӏ, *maǥarul macʼ*, "urqu simi" or авар мацӏ, *awar macʼ* , "Awar simi"), **Awariku**, Awar–Anliku huch'uy huñumanta Chincha-Anti Kawukasiku simim, awar runakunap rimasqan, aswantaqqa Lakhisuyu utaq Lakhistanpi. 2010 watapi Lakisuyupi, Rushallp'api wak suyuchakunapipis yaqa 1 hunu rimaqmi karqan.

## Pukyukuna
Lakhisuyu

**Lakhisuyu, Thakhisuyu** icha **Thakhistan** (Rushallp'a simipi: Дагестан), tukrillapiqa **Lakhisuyu** **Ripuwlika**, nisqaqa Rushallp'ap huk ripuwlikanmi, Anti Iwrupap Chincha Kawkasukunapi, Kaspi mama quchap patanpi.

### Tukri siminkunapi sutinkuna

* Rushallp'a simi – Республика Дагестан (Respublika Dagestan)
* Awar simi – Дагъистан Республика (Daġistan Respublika)
* Larkhin simi – Дагъистан Республика (Daġistan Respublika)
* Kumyk simi – Дагъыстан Жумгьурият (Республика) (Dağıstan Cumhuriyat / Respublika)
* Liskhiyanu simi – Республика Дагъустан (Respublika Daġustan)
* Lak simi – Дагъусттаннал Республика (Daġusttannal Respublika)
* Tapasaran simi – Дагъустан Республика (Daġustan Respublika)
* Rutul simi – Республика Дагъустан (Respublika Daġustan)
* Akhul simi – Республика Дагъустан (Respublika Daġustan)
* Sakhur simi – Республика Дагъустан (Respublika Daġustan)
* Nuqay simi – Дагыстан Республикасы (Dağıstan Respublikası)
* Chichin simi – Дегӏестан Республика (Deġestan Respublika)
* Asarsuyu simi – Дағыстан Республикасы (Dağıstan Respublikası)
* Tat simi – Республикей Догъисту (Respublikei Doġistu)
Thiyak'ita simi

**Thiyak'ita**, **Kakán** icha wakin rikch'ayninkunamanhinaqa **kaká**, **chaká** **simi** nisqapis, yaqa pachakwata chawpikama rimasqa simim karqan kay Thiyak'ita (Patsiwka) ayllumanta kay chincha-qunti Arhintinapi chanta, wakin qillqaqkunap nisqanmanhina, kay Atakama chanta Qukimpu suyuchakunapi Chili suyupi, kay qhipa hiputhisis tapusqaña kaptinpis.

## Pukyukuna
Quya (Inka)

**Quya** sutiqa Inka (ñawpa Inka) qullana warminpa sutinmi, qhapaq ayllumanta warmi runakunata sapaqchanapaq, ahinataq qhapaqpa warmin, kamachiq siñura icha warmi rantin.
Kunturwachu

**Kunturwachu** icha **Kunturwanchu**qa (Tuqash, Hanan Wayllas, Inka qhapaq suyu, kunan Caraz, *yaqa* 1500 watapi) huk inka ñusta, Wayna Qhapaqpa iskay ñiqin warmin, Qhispi Sisa icha Inés de Wayllaspa maman, Francisco Pizarrop warmin karqan. Paytaqa Hanan Wayllaspa kuraka kananpaqmi churarqan, Chawawarki killa, 1536 watapi Limaq llaqtata muyuypirqachisqa kachkaqtinmi ancha allinta yanapakurqan, Wayllas llaqtamantan hatun yuriqi t'aqa t'aqa runakunata kacharqan, paykunan Limaq llaqtata harkananku karqan, Kastilla runakunawan kuskachasqa, kamachisqan awqa hataripuqkunap qallarisqanmanta Kitsu Yupanki.