open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaundé

**Yaoundé** llaqtaqa (**Yaundé**, *ville aux sept collines* nisqapas - phransis simi: "qanchisnintin muqup llaqtan") Kamirun mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Yaoundé IYaoundé IICatholic University for Central Africa (UCAC)

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Roger Milla, piluta haytaq.
* Luc Bessala, piluta haytaq.
* Achille Emana, piluta haytaq.
* Jean Makoun, piluta haytaq.
* Luc Richard Mbah a Moute, baloncesto haytaq.
* Françoise Mbango Etone, atleta.
Pata

*ima hawa kaqpas;
*p'allta kaq k'iticha, muyriqnin k'itikuna aswan hanaq icha aswan uran kaptin:
**pata-pata nisqatapas qhaway;
*llaqtapi wasipura kaq panpa ( runa simipi), plasa.
* Pata llaqta, Pata distritupi, Piruw
***Hawkaypata**, el ágora del goce y del holgorio.
* **Kushipata**, el cuadrlátero de la alegría.
* **Waripata**, la zona de la planta nativa 'huari*
**Patak**  ( andén); Waruchiri wamanipi patak. patak tarpukuyan.
* Patak ( poyo) ;  '' mana qiru kaptin, tikawan, chaqllawan, qitawan pataknii ruwashqa''
* **Utsu patay**: el morro del ajizal.
* **Marka pata** la plaza de la ciudad; ichik llaqtakunapi, hukllaylla marka patan.
* **Qullana pata**, la plaza fundacional, ñawpapura 'kuraq wahi' 'willka wahi'wan. Waraspi kan; Limaq llaqtapi kan.
* **Kuraq pata**, plaza mayor. Kaypi mamallaqta pushaq wasin.
* **Ñawpa pata**, plaza principal, Limaqpi ''San Martin pata''
*** Patacha*', plazuela. *Mama Millshi patacha''.
Wañusqakunap llaqtan

**Wañusqakunap llaqtan** (kastilla simipi: *Pueblo de los Muertos*) nisqaqa huk ñawpa Chachapuya ayamarkam,  Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
* Kuélap
## Hawa t'inkikuna
* www.perutoptours.com (kastilla simi)
Mindo kitilli

**Mindo** (kastilla simipi: *Mindo*) nisqaqa huk kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, San Miguel de los Bancos kitipi. Uma llaqtanqa Mindo llaqtam.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Tostão

**Eduardo Gonçalves de Andrade** sutiyuq runaqa, icha "*Tostão*" , (*   paqarisqa Belo Horizonte llaqtapi, Brasil mama llaqtapi -  ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Qillqasqankuna
* “Lembranças e Reflexões sobre Futebol” (DBA) 1997.

## Klubkuna

### Piluta Hayt'ay Brasil quchu

## Suñaykuna
### Mama llaqta kupakuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

### Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna

* Tostao - Sambafoot
Antonio Alzamendi

**Antonio Valentín Alzamendi Casas**,  sutipaq runaqa (*   paqarisqa Durazno llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
* 1986 Copa Libertadores de América 
* 1983 Awya Yala Kupa
* 1987 Awya Yala Kupa
## Kaypipas qhaway
* Club Independiente

## Hawa t'inkikuna
* National football teams
Wariwillka

**Wariwillka** icha **Waly Willka** nisqaqa huk ñawpa llaqtam, Piruwpi, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi, Wankan distritupi. *Wankayu* llaqtamantaqa 5 km karum.

## Hawa t'inkikuna
* www.geocities.com
Ricardo Bochini

**Ricardo Enrique Bochini**,* El Bocha* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -   ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiuonatokuna

### Mama llaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna
* Futbol factory (kastilla simipi)
* Página no oficial de Ricardo Bochini (kastilla simipi)
Ñust'a Hisp'ana

**Ñust’a Hisp'ana** icha **Yuraq Rumi** nisqaqa huk ñawpa Inka llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Willkapampa thistritupi.

## Rikchakuna

File:Ñusta Hispana Archaeological site - bath.jpg
File:Ñusta Hispana Archaeological site - nine seats.jpg
File:INC Sign Nusta Hispana.jpg

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.rree.gob.pe
Wak'a Pukllana

**Wak'a Pukllana** icha **Pukllana** (*Pucllana*) nisqaqa huk ñawpa llaqtam, Piruwpi, Lima pruwinsyapi, Miraflores distritupi. 

## Kaypipas qhaway
Pukyumanta willay

**Pukyumanta willay**qa llapa k'uskiykuqpa, llapa willay kamayuqpa rurananmi. Willay pukyu nisqamanta willaspaqa, takyachisqankunata khaqnaqchanmi.

Wak qillqaq runap nisqantaqa wichq'aq chupa *("...")* sananchakunapi wichq'aspa qillqamun, chaymantataq qillqaqpa sutintam, pukyu qillqap sutintapas qillqamun.

Liwrumanta, willay p'anqamanta willaspaqa, kay willakunatam willananchik:
*Qillqaq
*Qillqa suti
*Wata icha liwruchasqap watan
*Liwruchaq
*Willay p'anqa (kaspaqa)
*Mayqin p'anqa icha p'anqakuna
Willay pukyu

**Willay pukyu** nisqaqa k'uskiykuqpa icha willay kamayuqpa llamk'achisqan pukyum, imamantachus willakunata chaskin, liwrupas, willay p'anqapas, ima qillqapas, ichataq rikch'apas - llimphisqapas, siq'isqapas, hap'isqa rikch'a (phutu) nisqapas -, ima willayta atiqpas.

K'uskikuspaqa, pukyumanta willananchikmi tiyan, takyachisqanchikkunata khaqnaqchanapaq.

Willay pukyukunataqa kay hinatam rakinachinchik:
*Qallariy pukyu: imatachus ima runapas nirqan, imatachus qillqarqan. Wiñay kawsay yachaypiqa chay qallariy pukyukunallawanmi imakunatapas khaqnaqchanchik.
*Qatiq pukyu: imatapas yachaqkuna, k'uskiykuqkuna, willay kamayuqkuna imamantapas willarqan.
Pukyu (sut'ichana)

***[[Pukyu]]**, mayup qallariynin, allpamanta paqarimuq yaku
***[[Willay pukyu]]**, **Pukyu qillqa**:
**Qallariy pukyu: imatachus ima runapas nirqan, imatachus qillqarqan.
**Qatiq pukyu: imatapas yachaqkuna, k'uskiykuqkuna, willay kamayuqkuna imamantapas willarqan.
***Wakichi [[pukyu qillqa]]**, wakichipaq wakichi rimaypi qillqasqa
***[[Pukyu llaqta]]**, Ayakuchu suyupi, Piruwpi
Pukyu qillqa

Willay yachaypi **pukyu qillqa** nisqaqa wakichipaq wakichi rimaypi qillqasqam, runap ñawirinallam. Hunt'a t'ikrana *(compiler, compilador)* icha kunallan t'ikrana *(interpreter, intérprete)* nisqa wakichinam chay pukyu qillqataqa anta qillqamanmi t'ikran. Anta qillqaqa manam runapaqchu, ichataq antañiqiqpaqmi ñawirinallam, hap'iqanallam.
Inru-iwrupiyu simikuna

**Inru-iwrupiyu simikuna** nisqaqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun rimaykunap ayllunmi. Ñawpaqta Asyapi Iwrupapipas rimasqa karqaspa, kunantaq Iwrupa mamallaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapi tukuy allpa pachakunapim rimanku. K'umukuq rimaykunam.

Inru-iwrupiyu rimaykunamantaqa 19 kaq pachakwatapiña Grimm wawqikunas hamut'arqan.

Kaymi Inru-iwrupiyu rimaykunap urin rimaykunap ayllunkuna:
* Inru rimaykuna
* Iran rimaykuna
* Rumanu rimaykuna (latin simimanta paqarisqa)
* Qirmanu rimaykuna
* Islaw rimaykuna
* Paltiku rimaykuna
* Kilta rimaykuna
* Iliniki simi
* Alpanya simi
* Arminya simi
Qirmanu simikuna

**Qirmanu simikuna** icha **Hirmanu simikuna** (Qirmanu) nisqaqa Inru-iwrupiyu simikunap huk urin rimaykunap ayllunmi. Qallarisqanpi Iwrupallapi rimasqa kaptin, kunantaq huk Iwrupa mama llaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapipas rimanku, ahinataq Awya Yalapi (inlish simi, urasuyu simi).

Kaymi germanu rimaykuna:
* Kunti germanu
** Inlish simi *(English)*
** Aliman simi *(Deutsch)*
** Ura sahun simi *(Plattdüütsch)*
*** Plawtich simi *(Plautdietsch)*
** Nirlandis simi *(Nederlands)*
*** Afrikans simi *(Afrikaans)*
* Chincha germanu
** Suwisya simi *(Svenska)*
** Dan simi *(Dansk)*
** Nurwiga simi *(Norsk)*
*** *[[Bokmål]]*
*** *[[Nynorsk]]*
** Islandya simi *(Íslenska)*
** Pharuy simi *(Føroyskt)*
Islaw rimaykuna

**Islaw rimaykuna** nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Anti Iwrupapi rimasqa.

Kaymi islaw rimaykuna:
* Kunti islaw
** Pulaku simi
** Chiku simi
** Isluwakya simi
* Anti islaw
** Rusu simi
** Bilurusu simi
** Ukranya simi
** Rusinu simi
* Uralan islaw
** Isluwinya simi
** Hurwat simi
** Sirbya simi
** Busna simi
** Bulgarya simi
** Makidunya simi

* Islaw rimaykuna-ta: family.asp?subid=292-16
Inru simikuna

**Inru simikuna** icha **Inru-arinu simi** nisqaqa Inru-iwrupiyu simikunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Uralan Asyapi rimasqa: Waratpi, Pakistanpi, Nipalpi, huk mama llaqtakunapipas.

Kaymi islaw simikuna:
* Hindustani (Hinri simi, Urthu simi): 540 hunu rimaqkuna
* Banla simi: 200 hunu rimaqkuna
* Panyapi simi: 100 hunu rimaqkuna
* Marathi simi: 90 hunu rimaqkuna
* Gujarati simi: 45 hunu rimaqkuna
* Nipali simi: 40 hunu rimaqkuna
* Oriya simi: 30 hunu rimaqkuna
* Sindi simi: 20 hunu rimaqkuna
* Sinhala simi: 16 hunu rimaqkuna
* Asam simi: 14 hunu rimaqkuna
* hukkunapas
Iranu rimaykuna

**Iranu rimaykuna** nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Uralan kunti Asyapi rimasqa: Iranpi, Afganistanpi, Pakistanpi, Tayikistanpi, huk mama llaqtakunapipas.

Kaymi iranu rimaykuna:
* Pharsi simi: 53 hunu rimaqkuna
** Tayik simi: 4 hunu rimaqkuna
* Pashtu simi: 40 hunu rimaqkuna
* Kurdi simi: 25 hunu rimaqkuna
* Baluchi simi: 7 hunu rimaqkuna
* Lurish simi: 3,3 hunu rimaqkuna
* Usit simi: 0,5 hunu rimaqkuna
* hukkunapas

## External links
*
Chicago

**Chicago** tarikum Hukllachasqa Amirika Suyukunapi cheynallatan. Kima hatum llaqta Hukllachasqa Amirika Suyukunapi. Michigan qucha patapi.

* Urban: 5,498.1 km2
* Metro: 28,163 km2
* 2,836,659 (2007)
* Umalliq: Brandon Johnson
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt** sutiyuqqa (*  paqarisqa New York llaqtapi - †  wañusqa Oyster Bay, Musuq York llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 26 kaq umalliqnin (1901 watamanta 1909 watakama), ñawpaq Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.

Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1906 watapiqa chiqniq.

Tayta: Theodore Roosevelt Sr; Mama: Martha Bulloch

Warmikuna:Alice Hathaway Lee (1880-1884)Edith Kermit Carrow (1886-1919).
Wawakuna: Alice, Ted, Kermit, Ethel, Archie wan Quentin.
## Kaypipas qhaway
* Jean-Michel Lacroix, *Histoire des États-Unis*, Paris, PUF, 2006
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). *Charles Edward Magoon: The Panama Years.* Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390. 
* Mellander, Gustavo A. (1971). *The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.* Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568.

## Hawa t'inkikuna

* Theodore Roosevelt Medal of Honor
Yitzhak Rabin

**Yitzhak Rabin** (iwriyu simipiː **יִצְחַק רָבִּין**, kastilla simipi: Isaac Rabin) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Yerushalayim llaqtapi -  wañusqa Tel Awiw llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku qarqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1994 watapiqa chiqniq.  

1974 watamanta 1977 watakama wan 1992 watamanta 1995 ñawpaq kuti Israyilpa Uma kamayuqnin karqan.

Taytan: Nehemiah Rubichov; Maman: Rosa Cohen.  Ñawpaq warmi: Leah SchloßbergChurinkuna: (2) Dalia Rabin-Pelossof wan Yuval Rabin.

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Israyilpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Itzak Rabin
* Memorial oficial del Gobierno de Israel (inlish simipi)
* Biografía oficial del Gobierno de Israel (inlish simipi)
* El Centro de Estudios Yitzjak Rabin (inlish simipi)
* El video completo del asesinato (hebreo)
* ¿Podrían haberlo salvado? Artículo de Ronen Bergman, "Ha'aretz" (inlish simipi)
* Una de las últimas entrevistas a Yitzjak Rabin (audio) (inlish simipi)
* Rabin Center - Museo cultural y memorial (hebreo)
Nipali simi

**Nipali simi** (नेपाली) nisqaqa huk Indu rimaymi, indu rimaykunaman kapuq. Nipal mama llaqtap tukri siminmi.
Diwanaqri siq'i llumpa

**Diwanaqri siq'i llumpa** (देवनागरी - *Devanagari* icha *Devanagri*) nisqaqa huk siq'i llumpam, sanskrit simipi, hindi simipi, marathi simipi, nipali simipi llamk'achisqa.
Cuatro Cañadas munisipyu

**Cuatro Cañadas munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Cuatro Cañadas*) suqta ñiqin munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cuatro Cañadas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna: San Joaquín qucha - Taborrioca qucha
* Mayukuna: Wapay mayu

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Cuatro Cañadas kantun.
## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Cuatro Cañadas munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Misiones jesuíticas de Bolivia
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Cuatro Cañadas munisipyu: Yupaykuna saywitupas
K'isura

**K'isura** icha **gramu** nisqaqa (grigu simimanta: *γράμμα [grámma] = ñawpa pacha Grisyapi llasay tupuy, 1,25 g ñiq*, chaymanta kastilla simipi: *gramo*) wisnu tupum SI tupuypi.

Kilugramup waranqa t'aqanmi. Ñawpaqta kay hinam sut'inchasqa karqan: wayru sintimitrup yakunpa wisnun 3,98&nbsp;°C q'uñi kaypi.

:1 g = 0,001 kg = 10−3 kg

## Paqta kay

1 gramuqa kay hinallataqmi:

* 1.000 mg
* 100 cg
* 10 dg
* 0,1 dag
* 0,01 hg
* 0,001 kg

## K'isura mirasqakuna t'aqasqakunapas

**Mirasqakuna**

* Yottagramo (*Yg*) - 1 Yg = 1.000.000.000.000.000.000.000.000 g = 1024 g
* Zettagramo (*Zg*) - 1 Zg = 1.000.000.000.000.000.000.000 g = 1021 g
* Exagramo (*Eg*) - 1 Eg = 1.000.000.000.000.000.000 g = 1018 g
* Petagramo (*Pg*) - 1 Pg = 1.000.000.000.000.000 g = 1015 g
* Teragramo (*Tg*) - 1 Tg = 1.000.000.000.000 g = 1012 g
* Gigagramo (*Gg*) - 1 Gg = 1.000.000.000 g = 109 g
* Megagramo o Tonelada métrica (*Mg* ó *t*) - 1 Mg ó 1 t = 1.000.000 g = 106 g
* Quintal métrico (*q*) - 1 q = 100.000 g = 105 g
* Miriagramo (*mag*) - 1 mag = 10.000 g = 104 g
* Kilogramo (*kg*) - 1 kg = 1.000 g = 103 g
* Hectogramo (*hg*) - 1 hg = 100 g = 102 g
* Decagramo (*dag*) - 1 dag = 10 g = 101 g

**T'aqasqakuna**

* Decigramo (*dg*)- 1 dg = 0,1 g (chunka t'aqa) = 10-1 g
* Centigramo (*cg*) - 1 cg = 0,01 g (pachak t'aqa) = 10-2 g
* Miligramo (*mg*) - 1 mg = 0,001 g (waranqa t'aqa) = 10-3 g
* Microgramo (*µg*) - 1 µg = 0,000 001 g (hunu t'aqa) = 10-6 g
* Nanogramo (*ng*) - 1 ng = 0,000 000 001 g (lluna t'aqa) = 10-9 g
* Picogramo (*pg*) - 1 pg = 0,000 000 000 001 g = 10-12 g
* Femtogramo (*fg*) - 1 fg = 0,000 000 000 000 001 g = 10-15 g
* Attogramo (*ag*) - 1 ag = 0,000 000 000 000 000 001 g = 10-18 g
* Zeptogramo (*zg*) - 1 zg = 0,000 000 000 000 000 000 001 g = 10-21 g
* Yoctogramo (*yg*) - 1 yg = 0,000 000 000 000 000 000 000 001 g = 10-24 g

## Kaypipas qhaway
* SI tupuy
* Wisnu tupu
Kilugramu

**Kilugramu**, **waranqa k'isura** icha **waranqa aqnu** nisqaqa (grigu simimanta: *γράμμα [grámma] = ñawpa pacha Grisyapi llasay tupuy, 1,25 g ñiq*, chaymanta kastilla simipi: *gramo*) qhapaq wisnu tupum SI tupuypi. Kilugramuqa Sèvres llaqtapi (Paris ñiqpi, Ransiyapi) waqaychasqa qullqiyamanta irityumantapas qhapaq llasap wisnunmi. Ñawpaqtataq gramum qhapaq tupu karqan, kilugramutaq waranqa gramu hinam sut'inchasqa karqan.

:1 kg = 1000 g = 103 g

## Kaypipas qhaway
* SI tupuy
* Wisnu tupu
Tatki

*Richkaq runap icha uywap huklla chaki churaynin, qhaway **[[thatkiy]]**;
*Sunqup huklla kuti t'ik nispa taqaynin, qhaway **[[sunqu thatkiy]]**;
*Karu kaypa qhapaq SI tupuynin, qhaway **[[mitru]]**; Ankash qalluchu niyan **Hapay**.

Ama ninkichu *mitru*, hawa sutim.

## Qhaway
Suni tupuna
Hatun Pampa (Florida)

**Hatun Pampa** (kastilla simipi: *Pampa Grande* / *Pampagrande*) nisqaqa huk llaqtam, Buliwyapi, Santa Krus suyui, Florida pruwinsyapi, Hatun Pampa munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Florida pruwinsya
Uwas misk'i

**Uwas misk'i** icha **Glukusa** *(glucosa; *grigu simipi* γλυκύς (glykys): "[[misk'i]]")* nisqaqa huk ch'ulla k'illimsayakum.

Achka glukusa iñuwakunamantaqa miqum, silulusam ch'antasqa, glikusidu t'inkiyuq, chayrayku chay hatun achka k'illimsayaku iñuwaman t'inkinakuspa yakutam chinkan.

## Hawa t'inkikuna
Wayu misk'i

**Wayu misk'i** icha **Fruktusa** *(fructosa; *latin simipi* fructus: "[[ruru]], [[wayu]]")* nisqaqa huk ch'ulla k'illimsayakum.

## Hawa t'inkikuna
María Elena Moyano

**María Elena Moyano Delgado**, Madre Coraje sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Barranco llaqtapi;  wañusqa Villa El Salvador llaqtapi) huk piruwanu pulitiku warmim karqan.

María Elenaqa warmikunap hayñinkunapaqsi tanqarqan. *Federación Popular de Mujeres de Villa El Salvador (Fepomuves)* sutiyuq warmi tantanakuypa pusaqninmi karqan, chaymantataq Villa El Salvador barriyup kurakanmi. Villa El Salvadorpi wakcha wamrakunapaq "Lichi suyk'u" *(vaso de leche)* nisqa kampañatam qallarirqan.  K'anchaq Ñan nisqaman kapuq ankallikunam Mariyataqa wawankunap ñawinpa ñawpanpi illapaspa sipirqanku.

Mariyaqa kasarakusqam, iskay wawayuqmi karqan. Kunantaq ayllunqa Ispañapim kawsachkan.

## Hawa t'inkikuna
* Amigos de Villa
Rigoberta Menchú

**Rigoberta Menchú Tum**, sutiqpa warmiqa, (*  paqarisqa  Uspantán llaqtapi -  ), watimala pulitiku karqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1992 watapiqa chiqniq.  

Tayta: Vicente Menchú Pérez; Mama: Juana Tum Kótoja 

Yachaywasi: 

## Suñaykuna
* 1992: Nobel Suñay
* 1998: Asturiaspa awki Suñay  Cooperación Internacional.

## Kaypipas qhaway
* Watimala

## Hawa t'inkikuna

* Fundación Rigoberta Menchú Tum
* Página Oficial del Instituto Nobel, Premio Nobel de la Paz 1992 (inlish simipi)
* Fundación Príncipe de Asturias, Príncipe de Asturias de Cooperación Internacional 1998
* Página Oficial de Campaña de Rigoberta Menchú Tum a la Presidencia de Guatemala
* Artículo "Rigoberta Menchú, embustera", de David Horowitz.
* "Ya no deseo estar en la vitrina". Sod, I. - Excélsior. 22 de marzo de 2007. Mishiku.
Luanda

**Luanda**, "São Paulo de Loanda" purtuyis simi icha (kastilla simipi: Luanda) llaqtaqa Angula mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata:  Capitão Paulo Dias de Novais.

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna: Universidade Agostinho Neto - Primeira universidade de Angola, única instituição de ensino superior pública do país e a maior com a oferta de 68 cursos de licenciatura, 18 de bacharelado e 15 de mestrados.Universidade Católica de Angola (UCAN) - primeira universidade privada (1997 - chunka licenciaturakuna)Universidade Independente de Angola (2004 - tawa licenciaturakuna) Universidade Jean Piaget de Angola (2000- )Universidade Lusíada de AngolaUniversidade Privada de AngolaUniversidade Técnica de Angola 

## Ñaña llaqtakuna
*   Belo Horizonte (Brasil)
*   Salvador de Bahía (Brasil)
*   Oporto (Purtugal)
*   Houston (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 2003)
*  Oaxaca, Mishiku, 2006
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Callejero de Luanda y mapas de Angola
* Directorio de enlaces de Angola
* Ciudad de Luanda (en portugués)
Elías Aguirre

**Elías Aguirre Romero**,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chiclayo llaqtapi, Piruwpi - † wañusqa Punta Angamos llaqtapi, Buliwyapi), Piruwpas Wamp'u awqaq suyupi, pulitikupas. 

Tayta:  Carlos Aguirre;   Mama: María Candelaria Romero.

## Suñaykuna
* 1880: "Cruz de Acero de la Legión del Mérito". 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

*Marina de Guerra del Perú, Biografías
Kuryu simi

**Kuryu simi** icha **Chusun simi**/**Hankuk simi** nisqaqa Kuryu suyup (Uralan Kuriya, Chinchay Kuriya mama llaqtakunap) rimayninmi. Pusaq chunka hunumanta aswan rimaqninmi kan.

## External links
* Ethnologue report for Korean
* Linguistic and Philosophical Origins of the Korean Alphabet (Hangul)
* Online Korean Flashcards
* Korean language overview
* Korean - a Category III language Languages which are exceptionally difficult for native English speakers
Thay simi

**Thay simi** (ภาษาไทย, *phasa thai*) nisqaqa Thaysuyup rimayninmi. Iskay chunka hunuchá rimaqninmi kan.
Birmanu simi

**Birmanu simi** icha **Myanmar simi** (မြန်မာစာ) nisqaqa Myanmarpa rimayninmi. Tawa chunka hunumanta aswan rimaqninmi kan.
Tibet simi

**U-Tsang Tibet simi**, **Tibetu simi** icha **Yu-Chan Phuyik simi** (བོད་སྐད, *Poig ka*) nisqaqa Tibetpa rimayninmi. Suqta hunumanta aswan rimaqninmi kan.
Witnam simi

**Witnam simi** *(tiếng Việt, tiếng Việt Nam, Việt ngữ)* nisqaqa Witnampa rimayninmi. Qanchis chunka qanchisniyuq hunuchá rimaqninmi kan.
Khimir simi

**Khimir simi** icha **Kambuyanu simi** *(Phéasa Khmér)* nisqaqa Kambuyap rimayninmi. Iskay chunka hunuchá rimaqninmi kan.
Law simi

**Law simi** (ພາສາລາວ *phaasaa laao*) nisqaqa Lawuspa rimayninmi. Kimsa hunumanta aswan rimaqninmi kan.
Tilukhu simi

**Tilukhu simi** (తెలుగు) nisqaqa Andhra Pradesh suyup rimayninmi, Inriyapi. Pusaq chunka hunuchá rimaqninmi kan.
Tamil simi

**Tamil simi** (தமிழ்) nisqaqa Tamil Nadu suyup rimayninmi, Indyapi. Qanchis chunka qanchisniyuq hunuchá rimaqnin kachkan. 

kashishan means penis in hindi.

Tamil simi means freedom in zachi
Panyapi simi

**Panyapi simii** (ਪੰਜਾਬੀ / پنجابی / Pañjābī) nisqaqa Pakistanpi, kunti Indyapipas runakunap rimaynin, Indyapi Panyab suyup tukri siminmi, manataqmi Pakistanpichu. Kimsa chunka hunumanta aswan rimaqninmi kan.
Pulaku simi

**Puluña simi** icha **Pulaku simi** *(Język polski)* nisqaqa Pulunya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Pichqa chunka hunuchá rimaqninmi kan.

ródż Paliaki taszu bła taki :
:tu ki ta kamańczi szuniaka ródź Paliaki tu ki cia pa cie pan szlachta 

## Pukyukuna
Marathi simi

**Marathi simi** (मराठी) nisqaqa Maharashtra suyup rimayninmi, Indyapi. Isqun chunka hunuchá rimaqnin kachkan.
Sinhala simi

**Sinhala simi** (සිංහල) nisqaqa Sri Lanka suyup rimayninmi. Chunka suqtayuq hunuchá rimaqnin kachkan.
Muñgul simi

**Muñkul simi** (, *Monggol kele*) nisqaqa Mungulsuyup rimayninmi. Pichqa hunumanta aswan rimaqninmi kan.
Kirilitsa

**Kirilitsa** (rusu simipi: кириллица) icha **Azbuka** (rusu simipi: азбука) nisqaqa huk siq'i llumpam, huk islaw rimaykunap, huk rimaykunappas llamk'achisqan:

Islaw rimaykuna:
* Rusu simi
* Bilurusu simi
* Ukranya simi
* Sirbya simi
* Bulgarya simi
* Makidunya simi

huk rimaykuna:
* Qasaq simi
* Usbek simi
* Kirgis simi
* Chuwash simi
* Tayik simi
* Usit simi
* Mungul simi

Kaymi kirilitsa sanampakuna:
Tagalu simi

**Tagalu simi** *(Tagalog)* nisqaqa chincha Philipinakunapi runakunap rimayninmi, Philipinakunap tukri siminmi (philipinu nisqa), iskay chunka tawayuq hunuchá mama rimaqniyuq.
Siwuyanu simi

**Siwuyanu simi** *(Sugboanon)* nisqaqa chawpi, uralanpas Philipinakunapi runakunap rimayninmi, iskay chunka hunuchá mama rimaqniyuq.
Toribio Rodríguez de Mendoza

**Toribio Rodríguez de Mendoza Collantes**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chachapuyas llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk piruwanu tayta kura wan ankallis karqan.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1781 watapi ankallikurqan. Sociedad Académica de Amantes del País umalliq.

Tayta: Rodríguez de Mendoza Mama: Collantes

Yachay wasikuna: Seminario de San Carlos wan San Marcelo (Trujillo) wan Seminario Santu 
Toribio (Lima).

Yachay suntur: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Qillqaskuna
### Kastilla simipi
.
## Kaypipas qhaway
* Piruwpa kunrisun

## Hawa t'inkikuna
* La Biografía.com (kastilla simipi)
Amhara simi

**Amhara simi** (አማርኛ, *ämerəña*) nisqaqa Ithiyupyapi runakunap rimaynin, Ithiyupyap tukri siminmi. Iskay chunka hunumanta aswan rimaqninmi kachkan.
Oromo simi

**Oromo simi** (ኦሮሚኛ *’Orominya*) nisqaqa Ithiyupyapi lliwmanta aswan runakunap rimayninmi. Iskay chunka pichqayuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Sumali simi

**Sumali simi** (af Soomaali) nisqaqa Sumalya mama llaqta runakunap rimayninmi, tukri siminpas. Iskay chunka pichqayuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Swahili simi

**Suwahili simi** icha **Swahili simi** (Kiswahili) nisqaqa Anti Aphrika chalapi kawsaq runakunap rimayninmi, Tansanyap, Kinyappas tukri siminmi. Tawa chunka pichqayuq hunuchá rimaqnin kachkan, ichataq pichqa hunullachá mama rimaq.
Chiku simi

**Chiku simi** *(Čeština)* nisqaqa Chiksuyu mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Chunka iskayniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Isluwakya simi

**Isluwakya simi** *(slovenčina, slovenský jazyk)* nisqaqa Isluwakya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Suqta hunuchá rimaqninmi kachkan.
Sirbya simi

**Sirbya simi** (српски језик, *srpski jezik*) nisqaqa Sirbya, Yanaurqu mama llaqtakunap tukri siminmi, islaw rimaymi. Chunka iskayniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Pulqarya simi

**Pulqarya simi** (български език, *bâlgarski ezik* [ˈbɤ̞lgɐrski ɛˈzik]) nisqaqa Pulqarya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Chunka iskayniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Ukranya simi

**Ukranya simi** (українська мова) nisqaqa Ukranya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Tawa chunka hukniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Bilurusu simi

**Bilurusu simi** (беларуская мова) nisqaqa Bilarus mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Qanchis hunuchá rimaqninmi kachkan.
Makidunya simi

**Makidunya simi** (Македонски јазик) nisqaqa Chinchay Masitunya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Iskay hunuchá rimaqninmi kachkan.

## Siq'i llumpa
Busna simi

**Busna simi** *(Bosanski jezik)* nisqaqa Busna-Hirsiquwina mama llaqtapi llamk'achisqa tukri siminmi, islaw rimaymi. Iskay kuskanniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Hurwat simi

**Hurwat simi** *(hrvatski jezik)* nisqaqa Hurwatsuyu mama llaqtap tukri siminmi, islaw rimaymi. Qanchis hunuchá rimaqninmi kachkan.


Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(*čitamo:* **enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)
Isluwinya simi

**Isluwinya simi** *(slovenščina, slovenski jezik)* nisqaqa Isluwinya mama llaqtap rimayninmi, islaw rimaymi. Iskay hunuchá rimaqninmi kachkan.
Suwiriqi simi

**Suwikusuyu simi** *(svenska)* nisqaqa Suwiriqi mama llaqtap rimayninmi, Qirmanu rimaymi. Chunka iskayniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Lanis simi

**Thanis simi** icha **Lanis simi**qa *(dansk)* Thanispampa mama llaqtap rimayninmi, Qirmanu rimaymi. Suqta hunuchá rimaqninmi kachkan.
Afrikans simi

**Afrikans simi** *(Afrikaans)* nisqaqa Uralan Afrika mama llaqtapi huk rimaymi, germanu rimaymi, Uralan Afrikapi tukri simipas (huk rimaypura).
Phinis simi

**Phinis simi** icha **Suwmi simi** *(suomen kieli, suomi)* nisqaqa Phinsuyup rimayninmi. Pichqa hunuchá rimaqninmi kan.
Istunya simi

**Istunya simi** icha **Iyisti simi** *(eesti keel)* nisqaqa Istunyap rimayninmi. Huk hunumanta aswan rimaqninmi kachkan.
Lituwa simi

**Lituwa simi** *(lietuvių kalba)* nisqaqa Lituwa mama llaqtap rimayninmi, baltiku rimaymi. Tawa hunuchá rimaqninmi kachkan.
Litunya simi

**Latwiya simi** icha **Litunya simi** *(latviešu valoda)* nisqaqa Litunya mama llaqtap rimayninmi, baltiku rimaymi. Huk kuskanniyuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Irihallp'a simi

**Iri simi** icha **Irihallp'a simi** *(Gaeilge)* nisqaqa Ilanda mama llaqtap rimayninmi, kilta rimaymi. Ilandapi aslla runakunataqmi ilanda simitaqa mama rimay hinata llamk'achin, aswantaq inlish simitam. Iskay hunuchá rimaqninmi kachkan.
Alpanya simi

**Allwaña simi** *(Shqip, gjuha shqipe)* nisqaqa Albanya mama llaqtap rimayninmi. Suqta hunuchá rimaqninmi kachkan.
Sirpu-hurwat simi

**Sirpu-hurwat simi** *(Srpskohrvatski / Српскохрватски, Hrvatskosrpski)* nisqaqa ñawpaqta Yuguslawya kasqa suyukunapi uralan islaw rimaykunam.

Chay Yuguslawya kasqa suyukunapiqa kay k'iti rimaykunam:
Tapuna rimakama rakinachisqa:
* **Štokavski:** *što?* = "ima?"
* **Kajkavski:** *kaj?* = "ima?"
* **Čakavski:** *ča?* = "ima?"
Mawk'a islaw "ě" kunkallakama rakinachisqa:
* **Ekavski:** *reka* = "mayu", *vreme* = "mit'awi"
* **Ijekavski:** *rijeka* = "mayu", *vrijeme* = "mit'awi"
* **Ikavski:** *rika* = "mayu", *vrime* = "mit'awi"

1918 watamanta 1992 watakama **Sirbu hurwat simi** nisqaqa Yuguslawyap tukri simin nisqam karqa. Chay Yuguslawya puchukaptinmi, musuq mama llaqtakunapi manañam sirbu hurwat simimanta rimankuchu, llapa mama llaqta kikin rimayniyuq kayta munaspa.

Kunan pacha kay tukri simikunam kachkan, anchata rikch'anakuqmi rimaykuna, hap'iqanakunallam:
* Hurwat simi (štokavski, ijekavski, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
* Busna simi (štokavski, ijekavski, turku rimasapa, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
* Sirbya simi (štokavski, ekavski, kirilitsa siq'i llumpawan qillqasqa))
Nuriqi simi

**Nuriqi simi** icha **Nurwiqa simi** *(norsk)* nisqaqa Nurwiga mama llaqtap rimayninmi, Qirmanu rimaymi. Pichqa hunuchá rimaqninmi kachkan.

Manam huklla kamachisqa qillqaychu, ichataq iskaynintin qillqa simim:
* bokmål [ˈbuːkˌmɔːl] ("liwru simi"): Thanis simimanta yurisqa tukri simi;
* nynorsk [ˈnyːˌnɔʂːk] ("musuq nurwiga simi"): Nurwigapi runakunap chincha germanu k'iti rimayninkunamanta tukuchisqa qillqa simi.
Islandya simi

**Islandya simi** *(íslenska)* nisqaqa Islandya mama llaqtap rimayninmi, germanu rimaymi. Kimsa pachak waranqachá rimaqninmi kachkan.
Kilta rimaykuna

**Kilta rimaykuna** nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, ñawpa pacha kunti Iwrupapi rimasqa, kunantaq Ilandapi, Hatun Britanyapi, Britunsuyupi (chincha Ransiyapi) chaylla.

Kaymi rimasqaraq kiltiku rimaykuna:
* Ilanda simi: 2 hunu rimaqkuna (260.000 mama rimaq)
* Iskut kilta simi: 92.000 rimaqkuna (59.000 mama rimaq)
* Man kilta simi: 2.000 rimaqkuna (70 mama rimaq)
* Kamri simi: 610.000 rimaqkuna (mama rimaqkuna)
* Britun simi: 300.000 rimaqkuna (mama rimaqkuna)
* Kurniku simi: 3.500 rimaqkuna (lliw qhipaqta yachaqasqa, mama rimaqkunaqa manam kanchu)
Melitón Carvajal

**Manuel Melitón Carvajal Ambulodegui**,  sutiyuq runaqa (Piruwpi, Lima llaqtapi *  paqarisqa, † Piruwpi, Lima llaqtapi  wañupusqa  ), Piruw Wamp'u awqaq suyupi, pulitikupas karqan. 

Piruwpa Ekunumia Ministrunpas Guerra-Marina Ministrunpas karqanmi.

Tayta: Francisco Carvajal;   

Mama: María del Pilar Ambulodegui.

Warmikuna: Rosaura Fonseca 1919: Mercedes Vizcarra. 

Yachaywasi: Colegio Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).Colegio Naval Militar
## Suñaykuna
* 1880: "Cruz de Acero de la Legión del Mérito". 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

*Marina de Guerra del Perú, Biografías
* Héroe
Mercedes Sosa

**Haydeé Mercedes Sosa** sutiyuqqa icha **La Negra Sosa**, (*  paqarisqa San Miguel de Tucumán llaqtapi, Arhintina -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk Arhintina mama llaqtayuq takiq warmim karqan. 

Runakuna: Manuel Oscar Matus / Armando Tejada Gómez.

Wawakuna:

## Diskukuna
* La voz de la zafra (1962)
* Canciones con fundamento (1965)
* Yo no canto por cantar (1966)
* Hermano (1966)
* Para cantarle a mi gente (1967)
* Con sabor a Mercedes Sosa (1968)
* Mujeres argentinas (1969)
* Navidad con Mercedes Sosa (1970)
* El grito de la tierra (1970)
* Homenaje a Violeta Parra (1971)   
* Hasta la victoria (1972)   
* Cantata Sudamericana (1972)   
* Traigo un pueblo en mi voz (1973)
* Niño de mañana (1975)   
* A que florezca mi pueblo (1975)   
* En dirección del viento (1976)
* O cio da terra (1977)   
* Mercedes Sosa interpreta a Atawallpa Yupanki (1977)
* Si se calla el cantor (1977)   
* Serenata para la tierra de uno (1979)   
* A quién doy (1980)   
* Gravado ao vivo no Brasil (1980)   
* Mercedes Sosa en Argentina (1982)   
* Mercedes Sosa (1983)   
* Como un pájaro libre (1983)   
* Recital (1983)   
* ¿Será posible el sur? (1984)   
* Vengo a ofrecer mi corazón (1985)
* Corazón Americano (1985) (con Milton Nascimento & León Gieco)   
* Mercedes Sosa ´86 (1986)   
* Mercedes Sosa ´87 (1987)
* Gracias a la vida (1987)
* Amigos míos (1988)   
* En vivo en Europa (1990)   
* De mí (1991)
* 30 años (1993)
* Sino (1993)    
* Gestos de amor (1994)   
* Oro (1995)   
* Escondido en mi país (1996)   
* Alta fidelidad (1997) (con Charly García) 
* Al despertar (1998)   
* Misa Criolla (2000)   
* Acústico (2002)
* Argentina quiere cantar (2003) (con Víctor Heredia & León Gieco)   
* Corazón Libre (2005)
* Cantora (Prox. 2009)

## Pilikulakuna
*Güemes, la tierra en armas (1971)
* Argentinísima (1972)
* Ésta es mi Argentina (1974)
* Mercedes Sosa, como un pájaro libre (1983)
* Será posible el sur: Mercedes Sosa (1985)
* Historias de Argentina en Vivo (2001) 

## Suñaykuna
* 1994 Martín Fierro Suñay - mejor show musical en televisión.
* 1995 CAMU-UNESCO Hatun Suñay - Huñusqa Nasyunkunam.
* 1995 Konex de Platino - Mejor Cantante Femenina de Folklore 
* Konex de Brillante - Mejor Artista Popular de la Década.
* UNIFEM Suñay, defensa de los Warmi hayñi
* Consejo Interamericano de Música de la Organización de los Estados Americanos (OEA).

* 2005 Sarmiento Suñay ("Honorable Senado de la Nación Argentina") reconocimiento a su trayectoria artística, su compromiso social y su constante lucha por Runa hayñi. 

* Grammy Latinos wan Gardel Suñaykuna.
* 2008 - Mendoza suyu Embajadora cultural.
* Embajadora de buena voluntad de la UNESCO para Latinoamérica y el Caribe.

* Global Divas - Secretary-General United Nations Politic World Conference on Women.

## Kaypipas qhaway
* Arhintina
## Hawa t'inkikuna
## Referencias

* Sitio oficial
* Escuchar la voz de Mercedes Sosa
* Agenda Artistica
* Noticias de Mercedes Sosa
* Cancionero y discografía de Mercedes Sosa
Kamri simi

**Kamri simi** *(Cymraeg)* nisqaqa Kamri mama llaqtapi runakunap rimayninmi, kilta rimaymi. Suqta pachak waranqachá rimaqninmi kachkan.
Ura sahun simi

**Ura sahun simi** icha **Ura aliman simi** *(Plattdüütsch)* nisqaqa chincha Alimanya runakunap germanu siminmi, mawk'a *[[sahun simi]] ("Altsächsisch")* nisqamanta tukusqa, *[[Sahun]]* nisqa germanu runallaqtap siminmanta. Mana *hanaq [[aliman simi]]* hinaqa, ichataq nirlandis simi, inlish simi hinam mawk'a germanu kunkawakinkunam kakun, mana *[[hanaq aliman kunkalla t'ikray]]* tukusqanrayku.

Ñawpa pacha, 14, 15 kaq pachakwatapi ura sahun simi Hansa nisqa qhatuqkunap huñunpa qhatuna siminmi karqan. 16 kaq pachakwatamanta manañam tukri simichu. Chayrayku kunan pacha chikichasqa simim.

Rusiyapi, Awya Yalapi ura sahun rimaq menonita mitmaqkunamanta Plawtich *(Plautdietsch)* nisqa simim tukurqan, kunan pacha Parawayipi, Buliwyapipas rimasqa.
Plawtich

**Plawtich simi** *(Plautdietsch)* nisqaqa ura sahun simimanta yurisqa germanu simim, kunan pacha Parawayipi, Buliwyapi, Arhintinapi, huk mamallaqtakunapas tukuy Tiksimuyuntinpi rimasqa, kimsa pachak waranqachá rimaqniyuq.

18 kaq pachakwatapi ura sahun rimaq menonita mitmaqkunaqa chincha Alimanyamanta, Kunti Prusyamanta ayqispa rimayninta karu llaqtakunaman apakurqan. Chaymanta Plawtich tukurqan, Inlisyankunapitaq hanaq aliman simitam llamk'achinku.
Turku rimaykuna

**Turku rimaykuna** nisqaqa huk hatun rimaykunap ayllunmi, Asyapi uralan kunti Iwrupapipas, altay rimaykunaman kapuq. K'askachakuq rimaykunam.

Kaymi huk turku rimaykuna:
* **[[Turku simi]]** &nbsp; 70 hunu rimaqkuna, 60 hunu mama rimaq: Turkiya, Kipru
* **[[Asar simi]]** (Aseri) &nbsp; 30 hunu rimaqkuna: Asarsuyu, chincha kunti Iran
* **[[Usbik simi]]** &nbsp; 24 hunu rimaqkuna: Usbiksuyu, chincha Afgansuyu, Tayiksuyu, kunti Chunwa
* **[[Qasaq simi]]** &nbsp; 11 hunu rimaqkuna: Qasaqsuyu
* **[[Uyq'ur simi]]** &nbsp; 8 hunu rimaqkuna: Quriq'ar (Sinkiyan: kunti Chunwa)
* **[[Turkmin simi]]** &nbsp; 6,8 hunu rimaqkuna: Turkminsuyu, chincha Iran
* **[[Kirkis simi]]** &nbsp; 3,7 hunu rimaqkuna: Kirkisuyu
* **[[Chuwash simi]]** &nbsp; 1,8 hunu rimaqkuna: Rusiya
* **[[Bashkir simi]]** &nbsp; 1,8 hunu rimaqkuna: Bashkirya (Rusiya)
* **[[Tatar simi]]** &nbsp; 1,6 hunu rimaqkuna: Rusiya
* **[[Kashqay simi]]** &nbsp; 1,5 hunu rimaqkuna: Iran (Fars, Chuzestan)
Asar simi

**Asar simi** *(Azərbaycan dili)* nisqaqa Asarsuyup rimayninmi. Iskay chunka pichqayuq hunuchá rimaqninmi kan.
Usbik simi

**Usbik simi** *(O'zbek/Ўзбек)* nisqaqa Usbiksuyup rimayninmi. Chunka qanchisniyuq hunuchá rimaqninmi kan.
Golda Meir

**Golda Mier**, Golda Mabovitch, **גּוֹלְדָה מְאִיר**, sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Kiyiw llaqtapi -  wañusqa Yerushalayim llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku.

1969 watamanta 1974 watakama ñawpaq kuti Israyilpa Uma kamayuqnin karqan.

Taytan: Moshe Mabovitch; Maman: Blume Naidich. Ñañakunaː Sheyna (1889–1972) wan Tzipke (1902–1981) Ñawpaq runa: Morris MyersonChurinkuna: (2)  

Yachay wasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Israyilpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Golda Meir, sitio del Ministerio de Exteriores de Israel
* Sucinta biografía de Golda Meir
* Biografía de Golda Meir, en el sitio oficial de la Knéset (inglish simipi)
* Extenso obituario publicado en el diario The New York Times a su muerte (inlish simipi)
* La conferencia de Evián (inlish simipi)
Iskut kilta simi

**Iskut kilta simi** icha **Iskut gaylik simi** *(Gàidhlig na h-Alba)* nisqaqa Iskusya *(Alba)* mama llaqtapi runakunap rimayninmi, kilta rimaymi. Inlish simip ancha chikichasqanmi rimay. Kunan pachaqa Hebride wat'akunapiraqmi *(na h-Eileanan Siar, na h-Eileanan-an-Iar)* rimanku. Suqta chunka waranqachá rimaqninmi kachkan.
Britun simi

**Britun simi** *(ar brezhoneg)* nisqaqa Britunya suyupi runakunap rimayninmi, kilta rimaymi. Ransis simip ancha chikichasqanmi rimay. Kimsa pachak waranqachá rimaqninraqmi kachkan.
Qasaq simi

**Qasaq simi** (қазақ тілі, *qazaq tili*) nisqaqa Qasaqsuyup rimayninmi. Pusaq hunuchá rimaqninmi kan.
Kirkis simi

**Kirkis simi** (кыргыз тили, кыргызча, *kyrgyz tili*, *kyrgyzça*, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) nisqaqa Kirkisuyup rimayninmi. Kimsa hunuchá rimaqninmi kachkan.
Tayik simi

**Tayik simi** (Тоҷикӣ / فارسی تاجیکی, *Tojikī*) nisqaqa Tayiksuyup rimayninmi, Pharsi simip k'iti rimayninmi, ichataq kirilitsa siq'i llumpawan qillqasqa. Tawa hunumanta aswan rimaqninmi kachkan.
Uyq'ur simi

**Uyq'ur simi** (ئۇيغۇرچە) nisqaqa Chunwaman kapuq Sinkiyan Uyq'ur suyupi runakunap rimayninmi. Pusaq hunuchá rimaqnin kachkan.
Usit simi

**Usit simi** (ирон ӕвзаг / *iron ævzag*) nisqaqa huk iranu rimaymi, Rusiyaman kapuq Chinchay Usityapi, Kartulsuyumanta rakikusqa Uralan Usityapipas rimasqa rimaymi. Kuskan hunuchá rimaqniyuq kachkan.

## Pukyukuna
Chuwash simi

**Chuwash simi** (Чӑваш / *Chăvash*) nisqaqa Rusiyaman kapuq Chuwasya suyupi runakunap rimayninmi. Hunumanta aswan rimaqninmi kachkan.
Dzonkha simi

**Dzonkha simi** icha **Butan simi** (རྫོང་ཁ་, *Dzongkha*) nisqaqa Butanpa tukri siminmi. Pachak kimsa chunka waranqachá runakunap mama rimaynin, Tibet simip k'iti rimayninmi.
Waynaputina rit'iq

}
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Qhipaq ninachasqa || 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Ñawpaq wichasqa || 
|-
!colspan="2" |
|}
**Waynaputina** (*wayna* = zagal; *putina*, paqtasqaniqnin 'llakina'pa, digno de ser llorado). *Huaynaputina*), **Umati** (*Omate*), **Kinistakilla** (*Quinistaquillas*), **Chikimuti** (*Chiquimote*), **Chiqui Putina** icha **Chiqipukina** (*Chequepuquina*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk nina urqum Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Kinistakilla distritupi, Matalaqi distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 4.850 mitrum aswan hanaq.

6 175 tatki mamallaqta qucha hananpi  .

## Pukyukuna
* laicacota.blogspot.com
* www.peruan-ita.org
## Hawa t'inkikuna
* Saywitukuna: Piruw suyup pruwinsyankuna (Muqiwa, General Sánchez Cerro pruwinsya)
Maniqui mayu

**Maniqui mayu** (kastilla simi: *Río Maniqui*) nisqaqa Buliwya suyupi huk mayum, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi, Beni kawsay pacha risirwapi.
Antikuna q'asa

**Antikuna q'asa** icha **Tíclio** (kastilla simi: *Abra de Antícona* / *Tíclio*) nisqaqa Piruwpi huk 4.818 m hanaq q'asam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Chikla distritupi, Hunin suyupipas, Yawli pruwinsyapi, Muruqucha distritupi, khillayñanpi Lima - Wankayu.

## Pukyukuna
* www1.inei.gob.pe/biblioineipub
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu / Hunin suyu
Pachtu simi

**Pachtu simi** (پښتو / Paʂto) nisqaqa huk iranu rimaymi, Afgansuyupi, Pakistanpipas kawsaq Pashtun nisqa runakunap rimasqan.
Kurthi simi

**Kurthu simi** icha **Kurthi simi** (Kurdî, كوردی, К'ӧрди) nisqaqa huk iranu rimaymi, anti Turkiyapi, chincha Iraqpi, kunti Iranpi, chincha Siryapipas rimasqa.

Turkiyapi lliwmanta aswan rimaqninkunam, ichataq chaypi mama llaqta anchata sarupachkanmi. Rimaqninkunap yupayninqa manam riqsisqachu, chunka kimsayuq hunuchá, iskay chunka hunachá rimaqnin kachkan.
Malagasi simi

**Malagasi simi** *(Malagasy)* nisqaqa Madagaskarpa rimayninmi. Chunka isqunniyuq hunuchá mama rimaqniyuq kachkan.
Awstrunisyu rimaykuna

**Awstrunisyu rimaykuna** nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, Asyapi Usyanyapipas. K'askachakuq rimaykunam.

Kaymi huk awstrunisyu rimaykuna:
* Ñawpa taywan rimaykuna (Taywanpi rimasqa, yaqa wañusqaña)
* Malayu pulinisya rimaykuna
** Kunti malayu pulinisya rimaykuna
*** Indunisya simi (35 hunu rimaqkuna)
*** Yawa simi (>80 hunu rimaqkuna)
*** Sunda simi (20 hunu rimaqkuna)
*** Bali simi (4 hunu rimaqkuna)
*** Malaya simi (7-18 hunu rimaqkuna)
*** Malagasi simi (10 hunu rimaqkuna)
*** Tagalu simi (22 hunu rimaqkuna)
*** Siwuyanu simi (18 hunu rimaqkuna)
*** Chamurru simi
*** Palaw simi
** Chawpi anti malayu pulinisya rimaykuna
*** Anti malayu pulinisya rimaykuna
**** Uralan Halmaherapi, kunti Ñukinipipas rimaykuna
**** Usyanya rimaykuna (milanisya rimaykuna, mikrunisya rimaykuna, pulinisya rimaykuna)
***** Chincha, kunti Ñukinipi rimaykuna, chawpi milanisya rimaykuna
***** Anti usyanya rimaykuna (anti Ñukini, Salumun wat'akuna, Wanuwatu, Musuq Kalidunya, Rotuma, Phiyi, Mikrunisya, Pulinisya
****** Drehu simi (40.000)
****** Phiyi simi (337.000)
****** Kiribati simi (100.000)
****** Pulinisya rimaykuna
******* Samwa simi (370.000)
******* Tonga simi (100.000)
******* Mawri simi (100.000)
******* Hawayi simi (15.000)
******* Tahiti simi (130.000)
******* Rapanuy simi (2.500)
Samwa simi

**Samwa simi** *(Gagana Samoa)* nisqaqa Samwap rimayninmi. Kimsa pachak waranqamanta aswan mama rimaqniyuqmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Phiyi simi

**Phiyi simi** *(Na vosa vaka-Viti)* nisqaqa Phiyip rimayninmi. Kimsa pachak waranqamanta aswan mama rimaqniyuqmi kachkan, Phiyi wat'api kawsaq runakunap kuskanchá.
Hinrustani

**Hinrustani** icha **Hinrustanu** (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, Hindustānī, hindī-urdū) nisqaqa chincha Waratpi, rimasqa indu k'iti rimaykunam.

Iskaynintin qillqa simim hindustani rimaymanta yurirqan: Waratpi Hinri simim, Diwanaqri siq'i llumpawan qillqasqa, Pakistan mama llaqtapitaq Urthu simitaq, arabya siq'i llumpawanmi qillqasqa. Hukllachasqa Qhapaq Suyup kasqa kulunyankunapipas mitmaqkunam rimanku. Phiyipi *hindustani* nisqa sutiwan tukri simipas. Chay iskaynintin simikuna ancha kaqllam, hapiqanakunallam. Baratpipas Pakistanpipas hindustani rimaypi pilikulakunatam qhawachinku, iskaynintin mama llaqtapi hapiqanalla.
Mawri simi

**Mawri simi** *(Reo Māori)* nisqaqa Musuq Silandapi kawsaq Mawri runakunap rimayninmi. Pachak suqta chunka waranqachá aswan mama rimaqniyuq kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Rapanuy simi

**Rapanuy simi** *(Vananga Rapa Nui)* nisqaqa Chiliman kapuq Rapanuy wat'api kawsaq runakunap rimayninmi. Iskay waranqa pichqa pachakchá mama rimaqniyuq kachkan.
Tahiti simi

**Tahiti simi** *(Reo Tahiti)* nisqaqa Tahiti wat'api, Ransis Pulinisyap wat'ankunapi kawsaq runakunap rimayninmi. Pachak kimsa chunka waranqachá mama rimaqniyuq kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Yawa simi

**Yawa simi** *(Basa Jawa)* nisqaqa chawpi, antipas Yawa wat'api kawsaq runakunap rimayninmi. Ancha achkam rimaqnin, qanchis chunka pichqayuq hunuchá mama rimaqniyuq kachkan.
Sunda simi

**Sunda simi** *(Basa Sunda)* nisqaqa kunti Yawa wat'api kawsaq runakunap rimayninmi. Iskay chunka pichqayuq hunuchá mama rimaqniyuq kachkan.
Kiribati simi

**Kiribati simi** *(Taetae ni Kiribati)* nisqaqa Kiribatip rimayninmi. Pachak qanchis chunka waranqachá mama rimaqniyuq kachkan.
Hawayi simi

**Hawayi simi** *(‘Ōlelo Hawai‘i)* nisqaqa Hawayi wat'akunapi kawsaq indihina runakunap rimayninmi. Yaqa wañusqañam rimay, kunan pachataq Hawayi indihinakuna musuqmanta yachaqayta munanku. Niihau wat'allapi tukuy runakunam (160 runa) rimanku, wawakunapas.

## Hawa t'inkikuna
Malayalam simi

**Malayalam simi** (മലയാളം) nisqaqa Kerala suyup rimayninmi, Indyapi. Kimsa chunka pichqayuq hunuchá rimaqninmi kan.
Kannara simi

**Kannara** (Kannatha) **simi** icha **kannar simi** (ಕನ್ನಡ) nisqaqa Karnataka suyup rimayninmi, Inriyapi. Tawa chunka tawayuq hunuchá rimaqninmi kan.
Gujarati simi

**Guyarati simi** (ગુજરાતી) nisqaqa Gujarat suyup rimayninmi, Indyapi. Tawa chunka tawayuq hunuchá rimaqnin kachkan.
Oriya simi

**Oriya simi** (ଓଡ଼ିଆ) nisqaqa Orissa suyup rimayninmi, Indyapi. Kimsa chunka hukniyuq hunuchá rimaqnin kachkan.
Pantu simikuna

**Pantu simikuna** nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap huñunmi, Niqir-Kunqu simikunap lliwmanta aswan hatun urin ayllunmi. Pantu simikunataqa Aphrikapim, Sahara ch'in pachamanta uralanpi rimanku. Ñawpaqpipas qhipaqpipas k'askachakuq rimaykunam.

Kaymi huk bantu rimaykuna:
Sindi simi

**Sindi simi** (سنڌي, सिन्धी) nisqaqa uralan anti Pakistanpi, Barat mama llaqtapipas runakunap rimayninmi. Pichqa chunka hunumanta aswan rimaqninmi kachkan.
Kungu

* Aphrikapi huk hatun mayu, qhaway **[[Kongo mayu]]**;
* Aphrikapi huk Bantu rimay, *Kikongo*, qhaway **[[Kongo simi]]**;
* Aphrikapi huk mama llaqta, *Kungu-[[Brazzaville]]* nisqapas: **[[Kungu Republika]]**
* Aphrikapi huk mama llaqta, *Kungu-[[Kinshasa]]* (ñawpa pachataq ***Zaire***) nisqapas: **[[Kungu Runakamaq Republika]]**
Chikitus runa

**Chikitus** (kastilla simipi: *Chiquitano* icha *Chiquito*) nisqaqa lliw chikitanu simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Chikitus runakunaqa chikitanu simitam rimanku, ichataq kunan pacha suqta waranqallañachá (SIL nisqankama). 1950 kaq watakunapi Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan.

Huk rimakuna (qhichwa simi - chikitanu simi):
* Ñuqa - asxriñe 
* Qam - asxriictio
* Pay - ttoneeti
* Ñuqanchik / Ñuqayku - asriñe
* Qamkuna - asxri
* Paykuna - ttoneeti
* Mana - unca
* Ari -  tone

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Aphuru-asyatiku simikuna

**Aphuru-asyatiku simikuna** icha **Apru-asyatiku simikuna** nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, chincha Aphirikapi uralan kunti Asyapipas. K'umukuq rimaykunam. 354 rimaykunachá, 43 wañusqaña, 347 hunuchá rimaqninkuna kachkan.

Kaymi Aphuru-asyatiku simikunap pichqantin urin ayllunkuna:
* **[[Iqiptu simi]]** (Iqiptiku, Kuptiku) †: huk rimay, wañusqaña: Iqiptu
* **[[Berber rimaykuna]]** > 24 rimaykuna, paypura 5 wañusqaña, 13,5 hunu rimaqniyuq: chincha kunti Aphrika
* **[[Simitu rimaykuna]]** > 62 rimaykuna, paypura 28 wañusqaña, 261 hunu rimaqniyuq: chincha Aphrika, Sispa Anti, Arabya, Malta, Ithiyupya
** ahinataq: arabya simi, malta simi, iwriyu simi, amhara simi, tigriña simi, tigriy simi
* **[[Kushitu rimaykuna]]** > 47 rimaykuna, paypura 2 wañusqaña, 38 hunu rimaqniyuq: chincha anti Aphrika
** ahinataq: sumali simi, oromo simi
* **[[Omo rimaykuna]]** > 27 rimaykuna, 4 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Ithiyupya (ancha asllata Sudanpipas)
* **[[Chadiku rimaykuna]]** > 193 rimaykuna, paypura 7 wañusqaña, 31 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Chad, uralan Niqir, chincha Niqirya
** ahinataq: hawsa simi
Asam simi

**Asam simi** (অসমীয়া  / Ôxômiya) nisqaqa Assam suyup rimayninmi, Indyapi. Chunka tawayuq hunuchá rimaqnin kachkan.