open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Modesto Omiste pruwinsya

**Modesto Omiste pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Modesto Omiste jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Modesto Omiste*) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Villazón llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Kiyaka mayu

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyu: **Villazón munisipyu**.

Chunka kimsayuq kantunmi kan.

### Runa llaqtakuna
Pruwinsyapiqa astawan mama indihina runakunam, 43,3 % Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Modesto Omiste pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kiyaka mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Modesto Omiste pruwinsya
Urin Lipis puruwinsiya

**Urin Lipis puruwinsiya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Sur Lípez*) Puliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa San Pawlu Lipis llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Apachita - Chawpi Luma - Colorado - Colorado Loma - Mallqu - Puntas Negras - Q'umirqucha urqu - Santiago - Tres Cumbres - Wacha 
* **[[Mayu]]kuna:** Ismuruku mayu - San Pawlu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Asnaq qucha - Puka qucha - Q'umirqucha - Challwiri q'umir qucha - Challwiri kachi qucha - Qurutu qucha - Qhusi qucha - Kalina qucha (Busch qucha) - Yuraq qucha - Wayaqi qucha - Ukhu qucha - Hura Sukha qucha

### Aswan hanaq urqukuna

## Flora Faunapas

* Pariwanakuna
## Pulitika Rakiy
Urin Lipis puruwinsiyapiqa kimsa munisipyum.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Urin Lipis puruwinsiyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Karu puriy

* Hatun Qitina kantunpi achka quchakunam (San Pawlu Lipis munisipyupi).
* Paqariy Inti (Hatun Qitina kantunpi)

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Lipis walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis puruwinsiya
Tomás Frías pruwinsya

**Tomás Frías pruwinsya** (aymara simipi: *Tomás Frías jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Tomás Frías*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa P'utuqsi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** P'utuqsi urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Jatun Mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Khari Khari quchakuna

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tomás Frías pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Aqu

**Aqu** icha **T'iyu** nisqaqa rumimanta ancha uchuylla rakikunam, sallqa pachapi kay hinam tukusqa, ahinataq hatun quchap chalapi machapunkunapi icha sinchi wayrapi, unay watakunawan. Chayrayku aqutaqa qucha, mayu patapi challakupim, aqu-aqu nisqa ch'in pachakunapim tarinchik.

## Shimi miratsiy
* **Aqu panpa** ( Kastilla shimipi 'Acopampa') planicie de arena.
* **Aqu raqra** ( Kastilla shimipi 'Agorajra') quebrada o riachuelo con arena
* **Aqu chaqana** ( Kastilla shimipi 'Acochaca') manto o yacimiento de arena.
* **Aqu suyu** (costa o llano arenero) , Piruwpi.
* ** Aqush hirka** ( colina arenera).
* ** Agush tanpu** ( almacén o depósito de arena).
* ** Ñawi aquryay** ( escozor de ojo por presencia de arenilla o algo semejante). *Hakuykiwan itsuq ñawita pukarkamuy, iimachi allaapa aquryaaman).
* *'Qullpayuq aqu** ( arena salitrosa) Kayay tikata ( ladrillo) qullpa aquwan ruwaptin, mana allitsu pirqa wasipaq, ishkukan kikillan, allpa tikran.
* **Aqu marka**( ciudad en arenal, o planicie alta de arena).
***Aqumuy**  aquta qurimuy.
*** Aquchay** chaqruy aquwan.
***Aqupay** aquta apapay.
* **Aqukuy** aquta pallay.
***Aqunaq** imasi aquta munaq, aquwan ruraq.
***Aquq tinkullpa''' ( carro arenero).

## Hawa t'inkikuna
San Pawlu Lipis

**San Pawlu Lipis** (kastilla simipi: *San Pablo de Lípez*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Llucha mayu
* Q'umirqucha
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Hatun qucha

**Hatun qucha** icha **Lamar qucha** nisqakunaqa (Kastilla simipi: *mar*, grigu simipi: *Θάλασσα [Thálassa]*) mana allpa pachakunapi kaq, aswanta chay allpa pachakunap chawpinpi kaq hatun yakukunam.

Ancha hatun quchakunaqa mama quchakunam, allpa pachakunap rakisqan:
* Pasiphiku
* Atlantiku
* Indiku

Tiksimuyup hawanqa 71 % hatun quchakunam. Chay yaku pachap 31,7 %-nin 4000&nbsp;mitrumanta 5000&nbsp;mitrukama ukhum. Hatun quchakunapi kawsaq yurakuna inti wayllayninwan wayra pachapi muksichaqpa 70 %-ninmi lluqsichin. 

Tukuy mama quchantinqa 1,338 lluna km³-yuqchá, tukuy yaku pachap p'ulinninpa 96,5 %-nin. Mama quchap yakunqa ancha kachisapam, kikin wisnup 3,5 %-nin. Chayrayku manam upyanallachu.
Rafael Bustillo pruwinsya

**Rafael Bustillo pruwinsya** (aymara simipi: *Rafael Bustillo jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Rafael Bustillo*) nisqaqa Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Unsiya llaqtam (5.709 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chinchuma mayu

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.

Chuquihuta Ayllu Jucumani munisipyuqa s kamasqa karqan.  Mama munisipyun Unsiya munisipyum. 

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna

Rafael Bustillo pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Musiku

* Qhuya

## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
* Luzmila Carpio

## Kaypipas qhaway
* Siglo XX
* Unsiya
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Rafael Bustillo pruwinsya
Machapu

**Machapu** nisqakunaqa yakup hawanpi pillunyakunam, wayrap paqarichisqan.

Pacha kuyuypa paqarichisqan hatunkaray machapukunataqa tsunami ninchikmi.
Pillunya

**Pillunya** icha **Wallch'a** nisqaqa maywiykuspa mast'arikuq micham, machapu hinam.

Kay micha rikch'aqkunam pillunyakunapi mast'arikun:
* Ruqyay: ruqyay pillunyakuna
* Machapukuna (puriqllakunap hawanpi)
* Iliktrumaqnitiku illanchay: maywiykuq pinchikilla suyukunam maqnitiku suyukunawan ch'allisqa
Chiway distritu

**Chiway distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Chivay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa Chiway llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Antaq'asa (+5.000 m) - Antuyu - Chukura rit'i urqu (+5.200 m) - Mamaqucha - Warankani rit'i ruqu (+5.400 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Qullqa mayu

## Runakuna
Distritupiqa Qhichwa runakunam tiyanku.
## Simikuna
Chiway distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Rikchakuna

Rikcha:Puente Inca over the Colca River.jpg|Inka chakam Qullqa mayuwan. (Chiway)
File:Chivay 1.jpg|Inlisya, Chiway
Rikcha:Chivay-market.JPG|Qatu, Chiway


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chila walla
* Chili mayu
* Hamp'atu urqu (6.288 m)
* Hamp'atu walla
* Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
* Kunturtawa
* Mismi 
* Qullqa qhichwa
* Qullqa mayu
* Mururqa qucha (4.310 m)
* Sawanqaya (5.976 m)
* Wallqa Wallqa (6.025 m)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Chukulati

**Chukulati** nisqaqa (nawa simimanta: *xocoātl* icha *xocolātl* "hayaq yaku [kakawa, waynilla, uchumanta chaqrusqa], kakawa upyana", *xococ* "hayaq", *ātl* "yaku", icha maya simimanta *chocolhaa*) kakawa k'aspip rurunmanta hurqusqa *kakawa pasta*, *kakawa wira*, asukarwan chaqrusqamanta rurasqa misk'i mikhunam.

## Hawa t'inkikuna
Kakawa upyana

**Kakawa upyana** icha **Chukulati** nisqaqa q'uñi yakuwan chaqrusqa kutasqa kakawa k'aspip murunkunamanta rurasqa upyanam.

Ñawpa pacha Mishikakuna, Mayakunapas chay hayaq, uchuwan chaqrusqa chukulatita upyaqsi karqan. Kunan pachataq q'uñi lichiwan, asukarwan chaqruspa misk'ichankum.

## Hawa t'inkikuna
Urmiri munisipyu

**Urmiri** (kastilla simipi: *Urmiri*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Urmiri llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Pilkumayu

## Pulitika rakiy
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Urmiri munisipyu: yupaykuna, saywitu
Achuma distritu

**Achuma distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Achoma*) nisqaqa Qullqa qhichwapi huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Achuma llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Ananta rit'i urqu (+5.000 m) - Anantu rit'i urqu (+5.200 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Ananta mayu - Qullqa mayu - Parqumayu

## Simikuna
Distritupiqa qhichwa simitam, kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Qullqa qhichwapi llaqtakuna (Chiwaymanta Qhawanakuntikama): Achuma, Canacota, Chiway, Ichupampa, Lari, Maca, Madrigal, Pinchullu, Qhawanakunti, Qupuraki, Tuti,  Yanque

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chila walla
* Chili mayu
* Hamp'atu urqu (6.288 m)
* Hamp'atu walla
* Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
* Kunturtawa
* Mismi 
* Qullqa mayu
* Qullqa qhichwa
* Mururqa qucha (4.310 m)
* Sawanqaya (5.976 m)
* Wallqa Wallqa (6.025 m)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
* Saywitu: Kaylluma pruwinsyap distritunkuna (inlish simipi)
Tiy

**Tiy** icha **Shay** (Chunwa simipi: **cha** (茶)) nisqaqa huk hatarichinapaq upyanam, kufiyna nisqayuq, q'uñi yakuwan chaqrusqa tiy yurap ch'akisqa raphinkunamanta rurasqa.

## Hawa t'inkikuna
Tiy yura

**Tiy yura** *(Camellia sinensis)* nisqaqa huk thansam, Piruwpi musuq yuram. Ch'akisqa raphinkunataqa q'uñi yakuwan chaqruspa tiy nisqa upyanatam ruranchik.
Lluta distritu

**Lluta distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Lluta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Lluta llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Hamp'atu - Sawanqaya - Wallqa Wallqa
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, [qhichwa simi]ta rimanku.


<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>

<small> /2 Indihina simi: [qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qullqa Qhichwa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Hanan Kusisach'a listritu

**Hanan Kusisach'a distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Alto Selva Alegre*) Ariqipa llaqtap distritun,  Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kusisach'a (*Selva Alegre*) llaqtam. 
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Misti urqu
* Mayukuna: Chili mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* Chhachani
## Pukyukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
* Saywitu: Ariqipa pruwinsyap distritunkuna
Areqipa distritu

**Areqipa distritu** nisqaqa (ispaña simipi: *Distrito de Arequipa*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ariqipa pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Ariqipa llaqtapipi paqarisqa
* José Luis Bustamante y Rivero, umalliq
* Víctor Andrés Belaúnde, (1883-1966) 
* Juan Landázuri Ricketts, kathuliku Taytakura
* Alex Olmedo
* Hernando de Soto (musikuq)
* Mario Vargas Llosa, qillqaq
* Evaristo Gómez Sánchez
* Juan de Dios Salazar
* Francisco Javier de Luna Pizarro, kathuliku Taytakura
* José María Corbacho
* Ignacio Álvarez Thomas
* Mariano Melgar
* Felipe Santiago Estenós
* Francisco Bolognesi 
* Nicolás de Piérola y Villena
* Abimael Guzmán
* Cecilia Valenzuela
* Pedro Paulet
* Francisco García Calderón
* Vladimiro Montesinos
* Francisco Mostajo
* Jorge Del Prado
* Carlos Baca Flor
* Alberto Vargas

## Kaypipas qhaway
* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* Pikchu Pikchu
* Chili mayu
* Chhachani
* Misti urqu
* Ariq Walla (Piruw)
## Pukyukuna

* inei.gob.pe
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
* Saywitu: Ariqipa pruwinsyap distritunkuna
Chiriwata listritu

**Chiriwata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chiguata*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Ariqipa pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chiriwata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Misti - Pikchu Pikchu qutu
* Quchakuna: Kachiqucha
* Mayukuna: Antamayu / Wasamayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa

## Listritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Chili mayu
* Chhachani
* Ariq Walla (Piruw)
## Pukyukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.ine.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
* Saywitu: Ariqipa pruwinsyap distritunkuna
Mati

**Mati** icha **Purunku** *(Lagenaria siceraria)* nisqaqa huk chakra yuram, sapallu hinam.

Anaq, kapka, ch'ila qarayuq rurunkunatam purukunatam ruranchik. Matimantaqa chay purupi mati wayusap raphinmanta rurasqa mati upyana sutinchasqam.

Rurumkuna: *puru*, *putu*, *mati*-

Rurasqakuna. Chaki mikuypaq: *mati*, hatunqa *laapa*, *anqara*.Aqhapaq: *puru*.
Wayusa

**Wayusa** *(genus Ilex)* nisqakunaqa yaqa tukuy Tiksimuyuntinpi wiñaq thansakunam, sach'akunam, 2-25 mitru hatun, rakisqa china urqu yuram, palamap sisachasqan, hukllam rikch'ana *Aquifoliaceae* nisqa rikch'aq ayllupi.

Runakunaqa rurunkunata, raphinkunatapas hampinapaqmi llamk'achin.

## Rikch'aqkuna
* *[[Ilex ambigua]]:* Aqu wayusa
* *[[Ilex amelanchier]]:* Sinaya wayusa
* *[[Ilex aquifolium]]:* Asiwu
* *[[Ilex bioritsensis]]*
* *[[Ilex buergeri]]*
* *[[Ilex canariensis]]:* Kanarya asiwu
* *[[Ilex cassine]]:* Dahoon wayusa
* *[[Ilex centrochinensis]]*
* *[[Ilex ciliospinosa]]*
* *[[Ilex colchica]]*
* *[[Ilex collina]]*
* *[[Ilex corallina]]*
* *[[Ilex coriacea]]:* Gallberry
* *[[Ilex cornuta]]:* Chinu wayusa
* *[[Ilex crenata]]:* Nihun wayusa
* *[[Ilex cyrtura]]*
* *[[Ilex decidua]]:* Possumhaw
* *[[Ilex dehongensis]]*
* *[[Ilex dimorphophylla]]*
* *[[Ilex dipyrena]]:* Himalaya wayusa
* *[[Ilex fargesii]]*
* *[[Ilex geniculata]]*
* *[[Ilex georgei]]*
* *[[Ilex glabra]]*
* *[[Ilex goshiensis]]*
* *[[Ilex guayusa]]:* Chiqap wayusa
* *[[Ilex integra]]*
* *[[Ilex intricata]]*
* *[[Ilex kingiana]]*
* *[[Ilex kudingcha]]*
* *[[Ilex kusanoi]]*
* *[[Ilex laevigata]]*
* *[[Ilex latifolia]]*: Tarahu
* *[[Ilex leucoclada]]*
* *[[Ilex longipes]]*
* *[[Ilex macrocarpa]]*
* *[[Ilex macropoda]]*
* *[[Ilex mitis]]*
* *[[Ilex montana]]:* Munti wayusa
* *[[Ilex mucronata]]*— 
* *[[Ilex myrtifolia]]:* Mirtu wayusa
* *[[Ilex nothofagifolia]]*
* *[[Ilex opaca]]* acebo americano*<br />
* *Ilex paraguariensis:* [[Mati wayusa]]<br />
* *Ilex pedunculosa*<br />
* *Ilex perado:* [[Madeira wayusa]]<br />
* *Ilex pernyi:* [[Perny wayusa]]<br />
* *Ilex pringlei*<br />
* *Ilex pubescens*<br />
* *Ilex purpurea*<br />
* *Ilex rotunda*<br />
* *Ilex rugosa*<br />
* *Ilex serrata:* [[Nihun mura]]<br />
* *Ilex sikkimensis*<br />
* *Ilex spinigera*<br />
* *Ilex sugerokii*<br />
* *Ilex tolucana*<br />
* *Ilex verticillata:* [[K'utmu wayusa]]<br />
* *Ilex vomitoria:* [[Aqtuy wayusa]]<br />
* *Ilex wilsonii*<br />
* *Ilex yunnanensis*

== Hawa t'inkikuna ==


* [http://digital.library.unt.edu/permalink/meta-dc-1511:1 *Growing Christmas holly on the farm''] hosted by the UNT Government Documents Department
Mati wayusa

**Mati wayusa** *(Ilex paraguariensis,* waraniyi simipi: *ka'a)* nisqaqa Uralan Abya Yalapi wiñaq wayusa thansam, Parana mayup Parawayi mayup, Uruwayi mayup suyunkunapi.

Ch'akisqa, kutasqa raphinkunamanta mati upyanatam ruranku, ch'akisqa matimanta purukunapi.

## Hawa t'inkikuna

* www.yerba-mate.com (inlish simipi)
* www.yerbamate.co.uk (inlish simipi)
* Mati wayusamanta (inlish simipi)
* Mati wayusamanta (inlish simipi)
* Mati wayusa, kaohinayuqchu matiynayuqchu? (inlish simipi)
* https://web.archive.org/web/20070330034405/http://www.corredordelasideas.org/html/resenas.html Ilex Paraguaiensis en un clásico del Mercosur Cultural
Mati upyana

**Mati upyana** nisqaqa (waraniyi simipi: *kaaiguá* – *kaa*= yura, *i*= yaku, *guá*= -manta; "yakumanta yura") huk hatarichinapaq upyanam, kufiyna icha matiyna nisqa musphachinayuq, q'uñi yakuwan chaqrusqa mati wayusap ch'akisqa raphinkunamanta mati purupi rurasqa.
Uraski distritu

**Uraski distritu** icha **Mariano Nicolás Valcarcel distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Mariano Nicolás Valcarcel / Urasqui*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kamana pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Uraski llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chili mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Chiqap wayusa

**Chiqap wayusa** *(Ilex guayusa)* nisqaqa Ikwadurpa paray sach'a-sach'akunapi wiñaq wayusa thansam, hampi yuram.

Chipaq wayusaqa lliw yurakunamanta aswan kaphiynayuqmi. Raphikunamantaqa q'uñi yakuwan upyanatam ruranchik, huk raphikunamantaqa achka kutim, ancha kaphiynasapa kaptinmi. Chay wayusa upyanataqa musquykunata yayanapaqpas uypankum, tutallamantam, inti manaraq paqarimuptin.

Ayawaska chaqrusqamanpas chaqrunkum.

## Hawa t'inkikuna
Chachas distritu

**Chachas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chachas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chachas llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Asiruta - Chila rit'i urqu - Chinchun - Kasiri - Waywawawa - Yuraqq'asa urqu; **[[Walla]]:** Chila walla
* **[[Qucha]]kuna:** Chachas qucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Challawiri mayu (-> Antawa mayu)

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hatun Qillqapampa 
* Mahis mayu

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Walli

**Walli** icha **Quywi** (mapudungun simimanta; *genus Nothofagus, familia Nothofagaceae*) nisqakunaqa Arhintinapi, Chilipi, Musuq Silandapi, Awstralyapi, Ñukinipi, Kanakipipas wiñaq sach'akunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
**Nothofagus alessandrii* (ruwil)
**Nothofagus alpina (syn. N. nervosa)* (rawli)
**Nothofagus antarctica* (ñiri, qitirna)
**Nothofagus betuloides* (yuraq quywi, sushchi)
**Nothofagus dombeyi* (quywi)
**Nothofagus glauca* (walu)
**Nothofagus nitida* (Chiluwiy quywi)
**Nothofagus obliqua* (quyan, pillin)
**Nothofagus macrocarpa* (Rurusapa quywi)
**Nothofagus pumilio* (linqa, hanis)

## Hawa t'inkikuna
Quywi

**Quywi** (mapudungun simimanta; *Nothofagus dombeyi*) nisqaqa Arhintinapi, Chilipi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim, chalamanta 1200 mitrukama mama qucha hawamanta aswan hanaq wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Antaray distritu

**Antaray distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Andaray*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Antaray llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Pallaqucha 
* Mayukuna: 
## Waki
### Runakuna
808 runakuna

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Karmin Pallan

## Karu puriy
* Uchuru llaqta 
* Pallaqucha
* Wasarara (*Huasarara*), Inka llaqta
* Saywa 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qurupuna
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
K'aspicha ruwli

**K'aspicha ruwli** icha **Ruwli** chaylla *(Quercus robur;* kastilla simimanta: *roble)* nisqaqa huk Iwrupapi wiñaq sacham, chaypi ancha pasaqmi, rikch'aq ruwlim.

Kapka rurunkunaqa **walluta** *(bellota)* nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Iwrupa haya

**Iwrupa haya** *(Fagus sylvatica;* kastilla simimanta: *haya)* nisqaqa huk Iwrupapi wiñaq sacham, chaypi ancha pasaqmi.

## Hawa t'inkikuna
Chaparru

**Chaparru** *(Quercus suber;* kastilla simimanta: *chaparro)* nisqaqa huk uralan Iwrupapi wiñaq sacham. Qaranmanta puturata kuchuspa butilla kirpanakunatam ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Yanaqiwa distritu

**Yanaqiwa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Yanaquihua*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Yanaqiwa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

Nicolás de Piérola, Piruw suyup umalliqnin  1879 watamanta  1881 watakama  paqarimurqa Alpacay haciendapi, Yanaqiwa distritupi, .

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Insina

**Insina** *(Quercus ilex;* kastilla simimanta: *encina)* nisqaqa huk uralan Iwrupapi wiñaq sacham, mana urmaykuq raphiyuq, wayusaman kaqllam.

## Hawa t'inkikuna
Roble

**[[Yura]]kuna**:
***[[Ruwli]]** sach'a (genus *Quercus*)
****[[K'aspicha ruwli]]** sach'a (*Quercus robur*)
***[[Walli]]** sach'a (genus *Nothofagus*)
****[[Rawli]]** sach'a (*Nothofagus alpina*)
***[[Ishpinku]]** sach'a (*Amburana cearensis*)
Salamanca (Madrid)

**Salamanca** nisqaqa Madrid llaqtapi huk llaqta distritum. (kastilla simipi: *distrito de Salamanca*), nisqaqa huk distritum Madridpi, Madrid suyupi, Ispaña mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
6 barriukuna:
* Recoletos (41)
* Goya (42)
* Guindalera (43)
* Fuente del Berro (44)
* Lista (45)
* Castellana (46)

## Waki
### Runakuna
147 707 runa

### Iñiy
Kathuliku inlisya.
#### Llaqtap amachana santun
* 
## Wiñay kawsay
 1927

## Yachay tarpuy
## Yachaychiy
*Wawa wasikuna : 
*Huch'uy yachay wasikuna: 
*Chawpi yachay wasikuna:
*Yachay sunturkuna: 

## Musiku
### Karu puriy

## Raymikuna
* 12 ñiqin kantaray killapi: Pilar Pallan

## Kaypipas qhaway
* Madrid.

## Hawa t'inkikuna

* Ortofoto de Salamanca y mapas del distrito y sus barrios, mostrando a su vez las secciones censales
Awitu

**Awitu** (genus *Abies*) nisqaqa huk Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq llat'an muruyuq sach'akunam.

## Hawa t'inkikuna
Haya yura rikch'aq ayllu

**Haya yura rikch'aq ayllu** *(Fagaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, qanchis rikch'anayuq, 900-chá rikch'aqniyuq, sach'akunam, Awya Yala, Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapim wiñaq.

## Rikch'anakuna
Kaymi huk rikch'anankuna:
* Haya (*Fagus)*
* Ruwli (*Quercus*)
* Chincha kastaña (*Castanea*)

Ñawpa pachaqa yura yachaqkuna Walli (*Nothofagus*) nisqa sach'akunatapas Haya yura rikch'aq aylluman churarqan, kunantaq kikin Walli yura rikch'aq ayllupim (*Nothofagaceae*) kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Awidul

**Awidul** (genus *Betula*) nisqaqa huk sach'akunam, thansakunam, tawa chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Awidul yura rikch'aq ayllu

**Awidul yura rikch'aq ayllu** *(Betulaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, sach'akunam, Iwrupapim, Asyapipas wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Wikimedia

**Wikimedia Foundation, Inc.** nisqaqa huk tantanakuymi, ruruchinapas kamarisqapas, Jimmy Wales sutiyuq runap paqarichisqan, pusasqan, Saint Petersburg (Florida suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi). Kay wiki nisqa llamk'anakuna ruraykamaykunatam pusachkan: Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (hinallataq Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, Meta-Wiki.

## Hawa t'inkikuna
* http://www.wikimedia.org/
Quya llaqta

**Quya** (kastilla simipi: *Coya*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Quya distritup uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Huch'uy Qusqu
* Machiqinqa
* P'isaq
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Salamanca

**Salamanca** nisqaqa Ispañapi huk hatun llaqtam.

## Waki
### Iñiy
* Virgen de la Vega
* San Juan de Sahagún
## Karu puriy
## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Qillqa web Salamanca munisipyu
Thinusawru

**Thinusawru** (*Dinosauria*, grigu simimanta: *Δεινόσαυρος [Deinósavros]* "manchay qaraywa") nisqakunaqa ñawpa-ñawpa pacha kawsaq kasqa uywakunas karqan, suchuqkunas, runap kayninmanta ancha aswan ñawpaqsi.

Lliwmanta aswan thinusawrukunaqa hatunkaraysi karqan, hukkunataq aswan uchuyllas, lliwmanta aswan uchuytaq wallpa hinas.

Huk thinusawrukunaqa - ahinataq *Triceratops*, *Brachiosaurus* - yura mikhuqsi karqan, hukkunataq - ahinataq *Tyrannosaurus rex* - aycha mikhuqsi.

Thinusawrukunataqa tullunkunamantallam riqsinchik. Chayraykum manam riqsinchikchu, ima hinachus qaran, ukhu yawrinkuna karqan. Gideon Mantell sutiyuq kawsay yachaqpa warminsi Mary Ann Mantell 1825 huk thinusawrup kiruntas tarirqan Inlispampapi. Qusanqa *[[Iguanodon]]* nispa sutincharqan. Richard Owen sutiyuq yachaqtaq chay ñawra wañusqaña uywakunata "wañusqa rikch'aqkunam" nispa *Dinosauria* sutincharqan.

## Hawa t'inkikuna
Yura qara

**Qara** nisqaqa yurap chillkinpa hawanmi, aswantaq q'iru yurap (sach'ap, thansap). Qarap ukhu istratunqa kawsaq, wiñaq kawsaykuqkunayuqmi. Hawa kaq rakinkunataq q'iru hina wañusqañam, huruchi icha sinkhan nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Arsi

**Arsi** (genus *Acer*) nisqakunaqa huk sach'akunam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Qara

**Qara** nisqaqa runap, uywakunappas hawanmi, kurkuta amachanapaq.

Runap qaranqa suphuyuq, asllam, mana uywa hinachu, umapitaq chukchasapam.

Ñuñuqkunap qaranqa suphusapam, chukchasapam. Pisqukunaptaq qaran phurusapam. Suchuqkunap qaran p'aspasapam. Challwakunap qaran hinallataq p'aspayuq, ichaqa p'aspankuna huk hinam.

Sillwichakikuna (palama, qaraqruyuwa, pakcha, hukkunapas) khitinamanta qarayuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Chukcha

**Chukcha** icha **Aqcha** nisqakunaqa runap, ñuñuq uywappas qaranpi wiñaq kiratinamanta llañu, suyt'u kaqkunam, kurkuta chirimanta amachanapaq.

Kutu, chutu chukchakunataqa, ahinataq runap, uywasqa khuchippas kurkunpi, suphu ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Suphu

**Suphu** nisqakunaqa uchuylla, chukcha hina kaqkunam, palamakunap, sillwikurukunap, huk uywachakunap qaranpi.

Hinallataq kutu, chutu chukchakunatam, ahinataq runap, uywasqa khuchippas kurkunpi, suphu ninchik.
Kawra

**Kawra** (*Capra aegagrus hircus*, kastilla simimanta: *cabra*) nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam, iskaynintin icha tawantin waqrayuq. Lluta hachata mikhun.

Runakunaqa aychantataq mikhunku, ñukñunta upyanku.
Urupisa distritu (Qispiqanchi)

**Urupisa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Oropesa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Urupisa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Tipun

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Urupisa (Qusqu)

**Urupisa** (kastilla simipi: *Oropesa*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urupisa distritupi.

Urupisa llaqtaqa Francisco de Toledo, Conde de Oropesa, sutiyuq Piruwpa wirriyninmantas sutinchasqa karqan.

## Karu puriy

* Tipun

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu 
* Qusqu 
* Willka Qhichwa
* Ullantaytampu
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Uywasqa

**Uywasqa** nisqaqa runap uywariy nisqawan uywasqan, kamachisqan uywam, aycha mikhuqkunapas millay uywachakunata mikhunapaq, michinapi yura mikhuqkunapas aychata, lichita chaskinapaq.

Kaymi huk uywasqakuna:

**Aycha mikhuq ñuñuq**
*Allqu
*Michi
**Yura mikhuq ñuñuq**
*Asnu
*Waka
*Kawallu
*Kawra
*Llama
*Paqucha
*Uwiha
*Khuchi
*Quwi
**Pisqu**
*Wallpa 
*Pili
Uywariy

**Uywariy** nisqaqa runap sallqa animalkunata - yurakunatapas - kamachinanman suhitariyninmi. Akllaspa mirachispa musuq uywasqa rikch'aqkunatam paqarichin.

*[[Uywasqa]]* nisqaqa runap chay uywariy nisqawan uywasqan, kamachisqan uywam, aycha mikhuqkunapas millay uywachakunata mikhunapaq, michinapi yura mikhuqkunapas aychata, lichita chaskinapaq.

Uywasqa sach'akunataqa *[[mallki]]*, huk uywasqa yurakunatataq *[[chakra yura]]* ninchikmi.

Runakunaqa unay ñawpa pachañas uywakunata uwayta qallarirqan.

Kaymi huk uywasqakunam:
*Allqu (14000 wata yallisqa, Iwrupapi) 
*Uwiha (10000 wata yallisqa, kunti Asyapi) 
*Kawra (10000 wata yallisqa, kunti Asyapi) 
*Khuchi (9000 wata yallisqa, Asyapi) 
*Waka (8500 wata yallisqa, uralan anti Iwrupapi) 
*Quwi (7000 wata yallisqa, Uralan Abya Yalapi) 
*Kamillu (6000 wata yallisqa, uralan Arabyapi) 
*Kawallu (5500 wata yallisqa, uralan anti Iwrupapi) 
*Llama (5000 wata yallisqa, Uralan Abya Yalapi) 
*Pili (4500 wata yallisqa, Iqiptupi) 
*Michi (3500 wata yallisqa, Iqiptupi) 
*Wallpa (3500 wata yallisqa, Asyapi) 
*Kunu (1500 wata yallisqa, Ransiyapi)
Camporredondo distritu

**Camporredondo distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Camporredondo*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Camporredondo llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Congon mayu - Marañun mayu - Wampuya mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Iwrupa Huñu

**Iwrupa Huñu**, **IH** nisqaqa (inlish simipi: *European Union*, *EU*, kastilla simipi: *Unión Europea*, *UE*) mama llaqtakunap tantanakuynimi, kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa Iwrupapi mama llaqta kachkan. 1 ñiqin ayamarq'a killapi 1993 p'unchawpim kamasqa karqan, Iwrupa Huñu Rimanakusqa *(Tratado de la Unión Europea)* chanirikuptin, 1957 watapi kamasqa Iwrupa Musiku Huñup qatiqnin.

## Hawa t'inkikuna

## Links
* http://europa.eu/
Kuélap

**Kuélap**  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, Tinku distritupi, huk  uchuy llaqtam, mawk'a pukarapas.     

## Kaypipas qhaway
* Wañusqakunap llaqtan
* Utkupampa mayu

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Qullqamar distritu

**Qullqamar distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Colcamar*) Piruw mama llaqtapi huk distritum , Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Qullqamar llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Utkupampa mayu - Waylla mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Colcamar setiembre 2006 051.jpg|IX-2006
Image:San_cristobal_colcamar.jpg|Inlisya, Qullqamar
Rikcha:Fiestas patronales san jose colcamar3.jpg|Inlisya, Qullqamar, IX-2006

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Mariya distritu

**Mariya distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de María*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Mariya llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Mashuwasi (*Mashuhuasi*)
* Mayukuna: Cedrocucho mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Mariya
* Anispata
* Choz
* Santa Krus
* Muras
* Quchapampa
* Rejo
* Quizango
* Lanchipampa
* Mangalpa
* San Jeronimo
* Chocollon
* Poleopampa
* Buenos Aires
* Inka Tampu
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Kastilla t'aphtana

**Qhapaq chunkana** *(ajedrez)* nisqaqa huk p'allta pukllaymi, iskay pukllaqniyuq, lliw pukllaqtaq chunka suqtayuq wankichayuq.

Qhapaq chunkanaqa maqanakuy pukllaymi. Wankichakunaqa huk kinraypa wankichakunatam maqan. Pukllaypa taripanaqa, tukunaqa huk lawpa qhapaqta maqaytam.

## Correspondencia ajedrez

Correspondencia ajedrez nisqaqa ajedrez nisqap huk rikch'ayninmi chaypi puklaqkuna kuyusqankuta correo nisqawan apachinku.  Yuyaymanay pachaqa p'unchawkunapi tupusqa.  Pukllaypa unayniyuq kayninqa killakuna utaq watakunam kanman. Kunanga correo electrónico nisqawanmi huñunakuykuna ruwakun.

International Correspondence Chess Federation ( ICCF), 1951 watapi Londres (Inglaterra) kamasqa, mama llaqtap equiponkunapaq, sapan pachantinpi atipanakuykunapaqpas pukllaykunata ruranapaqmi.

2022 watapi  Jon Edwards (Hukllachasqa Amirika Suyukuna) 32 ñiqin pachantin atipaqmi tukurgan.  2023 watapi  Alimanya 21 kaq Olimpiadapi quri midyayuqta chaskirqan,  Irina Perevertkina (Rusia)taq 12 kap warmikunap mundial atipanakuyninpi.

## Wankichakuna


### Qhapaq


**Inruqi** *(enroque):* Qallari iñunpi kachkaqraq qhapaqqa iskay iñuta pañaman icha lluq'iman kuyukun. Qallari iñunpipas kachkaqraq pukarataq qhapaqpa chimpasqan iñuman kuyukun. Atinayasqa qhapaqqa ama inruqichunchu.


### Quya



### Pukara (ruqi)



### Hatun yaya



### Kawallu



### Awqaq
P'allta pukllay

**P'allta pukllay** nisqakunaqa pukllay p'allta pukllasqa pukllaykunam.

Kaymi huk p'allta pukllaykuna:
*Qhapaq chunkana *(ajedrez)*
*Go
*Quya pukllay *(damas)*
*Backgammon
Puklla

**Puklla,** **Phuklla** icha **Pukllay** nisqaqa ima runap kusikunanpaq icha llallinakunapaq rurasqanpas, hukllap, iskaypa icha aswan pukllaqkunap pukllasqan.

Paqarisqanchikmantañam runakunaqa pukllanchik. Wawakunataq qispilla pukllaykunawan kusikuykunmi. Llamk'ana mana atiptin, phistakunapipas runakunaqa pukllanmi. Pukllay hinakamaqa kay pukllay rikch'aqkunatam sutinchanchik:

## [[Kurku kallpanchay]] pukllay
### Iskay quchuyuq: [[piluta|qara muyu]]wan pukllay
* Hayt'ana hayt'ay
* K'akcha pukllay
* Isanka rump'u
* Makiyasiy
* Sirp'i pukllay
* hukkunapas

### Hukkuna
* Q'iswa aysay
* hukkunapas

### Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna
* Ñawpa ulimpiku pukllaykuna

## Wawa pukllaykuna (Antikunapipas)
* Hap'inakuy (hap'iy pukllay)
* Laq'anakuy (ch'ulluwan maqanakuy)
* Paka-paka (pakakuna, *escondite*)
* Pallana (rumichakunata chamqay hap'iraypas)
* Puqchiy (chuwikunata chamqay)
* Tawqa-tawqa (tawqaman wischunakuy)
* Thunku-thunku (ch'ulla chakiwan puriy)
* Urpukunawan pukllay
* hukkunapas

## Hamp'ara pukllay
### P'allta pukllay
* Qhapaq chunkana *(ajedrez)*
* Go
* Quya pukllay *(damas)*
* Backgammon
* Pumani (huk Tawantisuyumanta chunkana)
### Huk hamp'ara pukllaykuna
* Manqala
* Wayrukuna
* Karta pukllaykuna

## Watuna pukllay
* Kartakunata churay
* Wayra-wayra pichqamanta (parayta watunapaq, Waruchiripi pukllasqa)

## Qhawaqkunapaq pukllaykuna
* Aranway
* Llamk'ay paqtachi pukllay
* Yawar phista
* Turu pukllay

## Antañiqiq pukllay
* Kuyuq rikch'a puklla (antañiqiqpi icha kuyuq rikch'a kunsulapi pukllasqa)
* Antañiqiq puklla
* Kunsula puklla
* Karurimana puklla

## Qullqipaq pukllay
* Kasinu

## Hawa t'inkikuna
* Munaychata pukllasun. CRAM II, Instituto Superior La Salle, Urubamba 2000 (irqikunapaq pukllaykuna)
Pukllana

**Pukllana** nisqaqa ima pukllanapas. Achka pukllaykunapim pukllanakunataqa llamk'achinku.

Kaymi huk pukllanakuna:
* Kurku kallpanchay pukllaykunapi llamk'achisqa:
** Piluta (rump'u: piluta hayt'ay, k'akcha pukllay, isanka rump'u, makiyasiy, hukkunapas)

* Hamp'ara pukllaykunapi
** Pukllana p'allta, wankichakuna (p'allta pukllaykunapi)
** Wayrukuna (p'allta pukllaykunapi, huk pukllaykunapipas)
** Pukllana kartakuna

* Wawa pukllanakuna
** Urpu
** Pukllana antawa
** Wayllunk'a kawallu
** hukkunapas, wawakunap pukllanapaq llamk'achisqankuna

* Pukllana pampapi
** Wayllunk'a
** Lluq'ana talta
** Aqu pampa
** Lluchk'ana

## Hawa t'inkikuna
Wayrukuna

**Wayru** nisqaqa machina (wayru) hina, suqta uyayuq pukllanam. Lliwmanta aswan wayrukunaqa suqtantin huchhayuq - iñuntin icha huchhara hinam -, pukllana chaniyuq. Wayruta chamqarqaptinchik, huk uyantam, huk huchhantam patanpi rikuchin. Chay chaniqa (huk, iskay, kimsa, tawa, pichqa icha suqta) pukllaqpa pukllay iñukunatam mirachin.

Achka wayrukuna pukllaykunam kan.

## Hawa t'inkikuna
Qullu

**Qullu, papa awki, qara t'iqichu**, **pukuchu** icha **sinku** nisqaqa pukllanapaq rump'um.

Kaymi huk piluta pukllaykuna:
* Sinku hayt'ay
* K'akcha pukllay
* Isanka rump'u
* Makiyasiy
* hukkunapas
Kamachi

**Kamachi**, **Kamachina** icha **Liy** (kastilla simimanta: *ley*) nisqaqa mama llaqtapi rurana tiksikunam, *kamachi qillqa* nisqakunapi qillqasqam.

Dimukratiyapiqa parlamintum kamachikunataqa kaman, apsulutu nisqa qhapaq suyupitaq qhapaqmi.

## Kaypipas qhaway
* Hatun kamachi
Kamachina

**Kamachina** icha **Riqla** (kastilla simimanta: *regla*) nisqaqa ima rurana tiksipas, maypipas.

*Runapura:
*****Ley*** - mama llaqtap, runa llaqtap tiksinkuna: qhaway kamachi
*****Gobierno*** - mama llaqtap pusaqninkuna: qhaway kamachiy
*****Regla*** - imatam rurananchik: qhaway qatirina
**Chunkantin Kamachiykuna - hudyu, kristiyanu iñiypi
*Sallqa pachapi:
**Pachakamay kamachinakuna
**Yupay kamachinakuna
Sallqa pacha

**Sallqa pacha** (latin simipi: *natura*, grigu simipi: *Φύσις [phýsis]*) nisqaqa tukuy imapas mana runap aknachisqanpas, kawsay pachapas, mana kawsay pachapas.
Teotiwakan

**Teotiwakan** nisqaqa (nawa simipi: *Teōtīhuahcān* "Apu tukuna pampa", kastilla simipi: *Teotihuacán*) Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a llaqtam. 1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
## Hawa t'inkikuna
Lumucha wantuq

**Lumucha wantuq** (kichwapi **Lumucha wantuk**), icha **Kampachu** *(Brugmansia arborea)* nisqaqa huk wantuq (kampachu) rikch'aqmi, iskay mitrukama wiñaq thansam icha sach'acham, Awya Yalapi wiñaq. Chunwapi tarpuspa rurunkunatam mikhunku, manataq Awya Yalapichu. Raphinkuna musphachinayuqmi, wakin wantuqkunapas hina.

Kikillan yurin, wiñan mikuykuna kuchunpi; *ama yataytsu*, tsay sachaqa muspatsikun.

### Huk sutikuna
Kay sach'ataqa Qusqu runasimipi - wakin wantuq rikch'aqkunata hinapas - *kampachu* ninku (kastillanu *campanilla* nisqamantachá), Ankash rimaypi *mishpu*, Kashamarkapi *misha*. 
*Warwar. 

Tsayniraq hachanaw, sutin *macha macha*, rurunta ashmakuna mikurqa, machashanaw tushuykachayan. 
* Naru, apu rimaq simipi
* Sacha suyu simikunapi: *marikawa*, *wahashupa*.

### Ankashpi sutikuna
*Mishpu. ( campanilla). Floripondio.
*Mishpurka. Droga.
*Mishpurkachana. Narcotráfico.
*Mishpurkayuq. Narcotraficante. ( Ankash qallupi)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Aya Sophiya

**Aya Sophiya** (grigu simipi: Αγία Σοφία *Agía Sophía*, "*[[Willka (iñiy)|Willka]] [[Yachay]]*", turkiya simipi: *Ayasofya Müzesi*, latin simipi *Sancta Sophia*) nisqaqa Turkiya mamallaqtapi, Istanbul llaqtapi, huk mawk'a inlisyam, suqta kaq pachakwatapi wasichasqa.

1453 watapi Bisantyup puchukasqankama Orthodoksa Inlisyap chawpinsi karqan. Turkukuna atiparqaspan, miskitaman hukcharqan.

1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Rikchakuna

Image:Apse_mosaic_Hagia_Sophia_Virgin_and_Child.jpg|
Image:Hagia_Sophia_Southwestern_entrance_mosaics_2.jpg|
Image:Christ_Pantocrator_Deesis_mosaic_Hagia_Sophia.jpg|
Image:Johnchrysostom.jpg|


## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
## Hawa t'inkikuna
*
Mendoza

**Mendoza** llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Mendozapiqa 1.410.993 (2010) runakunam kawsachkanku.

## Hawa t'inkikuna
Darmstadt

**Darmstadt** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Hessen suyupi. Darmstadtpiqa 141.257 runakunam kawsachkanku (2006 watapi).
* 122,24 km²

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna

## Hawa tinkikuna
Uqalli distritu

**Uqalli distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Ocalli*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Ocalli llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Churu
* Mayukuna: Congon mayu - Wampuya mayu (*Huamboya*)

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Uqalli
* Vista Alegre
* Santa Rusa
* Qispi
* La Remada
* Tactamal
* Kukapampa
* Bronce
* Delo
* Rumichaka
* Lima Dulce
* Mariscal Castilla
* Tejallpa
* Comblón
* Nogal
* La Playa
* Ulsa
* Las Palmeras de Quispe
* Ojo del Agua
* Upachin
* Celcho Cuzco
* La Jalca
* Arroyo Negro
* Yunka

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Alfonso Barrantes Lingán

**Alhunsu Warantis Linqan**  (Alfonso Barrantes Lingán, kastilla simipi) , *Ichik pushku* ( Frejolito, Kastilla simipi), sutiyuq runaqa (*  paqarisqa San Miguel Pallaqi llaqtapi, Qasamarka - †  wañusqa Awana llaqtapi), huk piruwki rimapukuqmi, llaqta pusaqpas karqan.

Maman: Peregrina Lingán Celis. 
 
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

1983 watapim Limaqpa kurakan akllasqa tukurqan. 

Qishyaptin hanpikuq apayaran Kuwapa.

## Kaypipas qhaway
* Limaq
* Husi Karlus Maryatiqi
* Henry Pease
* Apanqara unquy

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Limaqpas Kuraq wasi
Augusto Leguía

**Augusto Bernardino Leguía y Salcedo** sutiyuq runaqa (* 1863 paqarisqa Lampalliqi llaqtapi - † 1932 wañusqa Kallaw llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta: Nicanor Leguía, Mama: María del Carmen Salcedo.

Warmi: Julia Swayne y Mariátegui / María Isabel Olivera MayoChurinkuna: Augusto Leguía Swayne, José Leguía Swayne, Juan Leguía Swayne, Lola Virginia Leguía Swayne,  Carmen Rosa Leguía Swayne, María Isabel Leguía Swayne, Ricardo Leguía Olivera, Enriqueta Leguía Olivera, Carmen Leguía Larriviere, Joaquín Leguía Gálvez.





## Hawa t'inkikuna
Providencia distritu

**Providencia distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Providencia*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Providencia llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chawarpata (*Chahuarpata*) (+3.200 m)
* Mayukuna: Congon mayu - Marañun mayu 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Providencia
* Huingo
* Gramalote
* San Antonio
* Krus Lumas
* Lima Yaku
* El Carmelo
* Musuq Chuta
* Hondul
* Las Palmas
* San Pidru
* La Playa Jumith
* Trapichepampa
* Chirapa
* Huidac
* La Libertad

## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Tinku distritu (Amarumayu)

**Tinku distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Tingo*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Tinku llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Utkupampa mayu

## Karu puriy

* Kuélap

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Chiliquín distritu

**Chiliquín distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chiliquín*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chiliquín llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Nimal (+2.800 m)
* Mayukuna: 

## Distritupipi paqarisqa
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Karu puriy

* Inlisya, Chiliquín
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Wankas distritu

**Wankas distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huancas*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Wankas llaqtam (803 runa, 2007 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Wankas - Atapillu
* Mayukuna: Sunchi mayu 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Wankas
* Yunka
* La Hoya
* Phaqchapampa
* La Pitaya
* Qaqapunta
* Maray Pampa

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Leymebamba distritu

**Leymebamba distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Leymebamba*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Leymebamba llaqtam.

## Wiñay  kawsay
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Mishaqucha
* Mayukuna: Pumaqucha mayu - Utkupampa mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Distritupipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu

## Llaqtap amachana santun
* Karmin Pallan
* Agustín (santu)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Miyu

**Miyu** nisqaqa runapaq, huk kawsaqkunapaq millay, dañuchiq imayaymi.

Sinchi miyuqa wañuchiytapas atinmi.

Theophrastus Bombastus von Hohenheim (Paracelsus) sutiyuq chaqllisinchi yachaqqa kaytas miyumanta nirqan: *Alle Dinge sind ein Gift und nichts ist ohne Gift. Allein die Dosis macht, dass ein Ding kein Gift ist.* ("Lliw imapas miyum, manam imapas miyunnaq. Maychikallataqmi miyunta ruran") nispa.

Allápa waskuta upyar miyuskir wanuyan. Ñatinnin yanukaskin.

LLullu aswa ( aqha) miyum; upyaskir 'lipirya'ninqanam wanun.

## Huk miyukuna

## Kaypipas qhaway
* Musphachina
Asunsyun distritu (Amarumayu)

**Asunsyun distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Asunción*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Asunsyun (Asunción Goncha / Goncha) llaqtam (150 runa, 2007 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
* Sunchi mayu
## Pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Balsas distritu

**Balsas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Balsas*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Balsas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chuqipampa distritu (Amarumayu)

**Chuqipampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chuquibamba*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chuqipampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kinwaqucha (+4.000 m)  
* Quchakuna: Warmiqucha
* Mayukuna: Chakawayq'u - Marañun mayu - Pusaq mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Sunchi mayu
* Utkupampa mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu