open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Pease

**Henry Pease García** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq waki yachaq, qillqaq,  willay kamayuqmi, llaqta pusaqpas qarqan.

Yaya: Benjamín Franklin Pease Olivera; Mama: María Manuela García Yrigoyen.

Yachaywasi: Colegio de la InmaculadaAlma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.

2003 watamanta 2004 watakama Piruw kunrisun Umalliq.

## Qillqaqkuna
**¿Cómo funciona el presidencialismo en el Perú?* PUCP Escuela de gobierno y políticas públicas Lima 2010 
**La oposición democrática al fujimorato: Valentín Paniagua en su momento culminante*. PUCP Escuela de Gobiero y Políticas Públicas Lima 2009. También publicado en el Libro homenaje a Valentín Paniagua Corazao. Fondo Editorialde la PUCP Lima 2010 
**Reforma Política (para consolidar el régimen democrático)* Fondo Editorial de la PUCP Lima 2008 
**Por los pasos perdidos. El parlamento peruano entre el 2000 y 2006*. Fondo Editorial del Congreso de la República. Julio 2006
**La Autocracia fujimorista. Del Estado intervencionista al Estado mafioso*. Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú y Fondo de Cultura Económica, Lima, 2003.
**Así se destruyó el Estado de Derecho*. Lima, 2000.
**Electores, partidos y representantes. Sistema electoral, sistema de gobierno y sistema de partidos en el Perú*. Pontificia Universidad Católica del Perú, Lima 1999.
**Remando a contracorriente*. Lima, Congreso de la República 1995
**Los años de la langosta. La escena política del fujimorismo*. Ipadel, Lima 1994.
**Propuesta Alternativa. Dictamen en minoría y Proyecto de Constitución*. Lima, Congreso de la República, 1993. 
**Democracia local: reflexiones y experiencias*. Desco, Lima 1989.
**Democracia y precariedad bajo el populismo aprista*. Desco, Lima 1988.
**Un perfil del proceso político peruano*. Desco, Lima 1981.
**Los Caminos del Poder. Tres años de crisis en la escena política*. Desco, Lima 1979. Reeditado en 1981.
**El Ocaso del Poder Oligárquico. Lucha política en la escena oficial 1968-1975*. Desco, Lima, 1977. Reeditado en Lima en 1979, 1980 y 1986. Edición Argentina El Cid Ed. Desco, 1979.
**Perú 1968-1980: Cronología Política. Colección de siete tomos de fichas sobre hechos políticos*. Desco, Lima 1974-1980.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa kunrisun
* Alfonso Barrantes Lingán
* Husi Karlus Maryatiqi

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Robin Williams

**Robin McLaurin Williams** sutiyuq runaqa, icha **Robin Williams** (*  paqarisqa Chicago llaqtapi –  wañusqa Paradise Cay llaqtapi) huk Ñawikaruy wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Robert Fitzgerald Williams ( – ); Mama: Laura McLaurin Smith ( – )Warmikuna: Valerie Velardi (1978–1988) / Marsha Garces Williams (1989–2008) / Susan Schneider (2009-2014)Churinkuna: (3) Zach Williams (1983), Zelda Williams (1989), wan Cody Williams (1991).

## Pilikulakuna

## Suñaykuna
;Oskar suñay

## Qori Globo Suñaykuna

## Sindicatu suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna

* Ufisyal Web Site
* IMDb: Robin Williams
Regiones naturales de Perú

**Piruwpa wari suyunkuna** ( regiones naturales, Kastilla simipi) pitsqam kayan:

# **Aqu suyu** . Kaychumi hatun llaqtapa uman, *Limaq* shutiyuq. Patsakayasha quchapunkukuna, "Qallu"nuu, Limaqpa tsayllanchu; *Chimputi*, Ankash suyuchu.(Coast)
# **Hirka suyu**. Kaychumi *Qusqu llaqta*, unay Tawantinsuyu uma llaqtan karan. Arikipa marka, Waras, Wankayu, Wamanqa llaqtakuna, achka rurinpi. (Andean Zone)
# **Hacha suyu**. Kaychuuqa patsakasha *Ikitus* llaqta, llapan llalliq mayupa kuchunchu. Pukallpa llaqta, Tinku mariya.(Jungle)
# **Rawpa quchan**. Kaychu imayka challwakuna miran. Rurichu hatikasha imayka chukru allinkuna. Unaypi allis karqan w'ata wanu, kunan maskayan qupita, manaqa 'allpa wira' ( petróleo).(Sea of Grau)
# **Piruw Uran machay**. Kaychu shaaritishiyaha *Machu pikchu tiksi*ta. Yachaq runakuna watukayan. ( Antarctica Peru)
Julia Gillard

**Julia Eileen Gillard** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Barry llaqtapi-). (Awstralya mama llaqtap taripay amachaq wan pulitikupas qarqan.

2010 watamanta 2013 ñawpaq kuti Awstralyaqa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: John Gillard; Mama: Moira Gillard.Ñawpaq warmi: Tim Mathieson.

Yachaywasi: Unley High SchoolUniversity of Adelaide
## Kaypipas qhaway
* Awstralya
## Hawa t'inkikuna

*
Larry Bird

**Lawrence Joe Bird** sutiyuq runaqa, icha **Larry Bird** (*  paqarisqa West Baden llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u
 
1979 watamanta 1992 watakama Boston Celtics NBA 

## Suñaykuna

* NCAA  (1979)
*5 Kampiun NBA (1981, 1984, 1986)
*3 MVP (1984, 1985, 1986)
*2 MVP de las Finales de la NBA (1984, 1986)
*12 All-Star (1980-1988, 1990-1992)
*1 MVP All-Star (1993)
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u
* Ulimpiku pukllaykuna 1992 

## Hawa t'inkikuna
Moses Malone

**Moses Eugene Malone** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Petersburg llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u pivot.

## Isanka rump'u
* Utah Stars (1974–1975)
* Spirits of St. Louis (ABA) (1975–1976)
* Buffalo Braves (1976)
* Houston Rockets (1976–1982)
* Philadelphia 76ers (1982–1986), (1993–1994)
* Washington Bullets (1986–1988)
* Atlanta Hawks (1988–1991)
* Milwaukee Bucks (1991–1993)
* San Antonio Spurs (1994–1995)
 
## Suñaykuna
*1 Kampiun NBA (1983)
*3 MVP (1979, 1982, 1983)
*1 MVP de las Finales de la NBA (1983)
* Basketball Hall of Fame (2001).

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u

## Hawa t'inkikuna
David Robinson

**David Maurice Robinson** sutiyuq runaqa, icha **David Robinson** (*  paqarisqa Key West llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u
 
1989 watamanta 2003 watakama San Antonio Spurs NBA 

## Suñaykuna

* CAA  (1985, 1986, 1987)
* Oscar Robertson Truphyu (1987)
*2 Kampiun NBA (1999, 2003)
*1 MVP (1995)
* Basketball Hall of Fame (2009)
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1996 Atlanta.
* Bronze Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1988 Siul.
* Qori Medalla - Pachantin Kupa 1986 Ispaña.
* Bronze Medalla - Awya Yalapura pukllaykuna 1987 Indianapolis.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u

## Hawa t'inkikuna
Ralph Sampson

**Ralph Lee Sampson** sutiyuq runaqa, icha **Ralph Sampson** (*  paqarisqa Harrisonburg llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u
 
## Isanka rump'u
* Virginia Yachay Suntur (1979-1983).
* Houston Rockets (1983-1987)
* Golden State Warriors (1988-1989)
* Sacramento Kings (1989-1991)
* Washington Bullets (1991-1992)

## Suñaykuna

* CAA  (1981, 1982, 1983)
*1 All Star Game MVP (1985)
* Basketball Hall of Fame (2012)
* Qori Medalla - Awya Yalapura pukllaykuna 1979 San Juan.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u

## Hawa t'inkikuna
Charles Barkley

**Charles Wade Barkley** sutiyuq runaqa, icha **Charles Barkley** (*  paqarisqa Leeds llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u
 
## Isanka rump'u
* Philadelphia 76ers (1984-1992)
* Phoenix Suns (1992-1996)
* Houston Rockets (1996-2000)

## Suñaykuna

* SEC  (1984)
*1 MVP (1993)
* Basketball Hall of Fame (2006)
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1996 Atlanta.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u

## Hawa t'inkikuna
Park Geun-hye

**Park Geun-hye**, (Korianu simipi: 박근혜, hanja simipi: 朴槿惠,  Bak Geunhye, Pak Kŭnhye) sutiyuq warmiqa, 2 ñiqin hatun puquy killapi 1952 watapi paqarisqa Daegu) llaqtapi - ). huk  mama llaqta pulitiku qarqan. 

2013 watamanta  ñawpaq kuti Tayhan Republikapas Umalliqnin karqan.

Tayta: Park Chung-hee; Mama: Yuk Young-soo  

## Qillqaqkuna
*절망은 나를 단련시키고 희망은 나를 움직인다 [Despair Trains Me and Hope Moves Me] (Korianu simi). Wisdom House. July 2007. ISBN 89-6086-033-6.
* 나의 어머니 육영수 [My mother, Yuk Young-soo] (Korianu simi). People&People. January 2001. ISBN 89-85541-54-4.
* 결국 한 줌, 결국 한 점 [In the End Only a Fistful, One Speck] (in Korean). Busan Ilbo Books. October 1998. ISBN 89-87236-25-0.
* 고난을 벗 삼아 진실을 등대삼아 [Befriending Adversity, Truth as the Guiding Light] (Korianu simi). Busan Ilbo Books. October 1998. ISBN 89-87236-24-2.
* 내 마음의 여정 [Journey of My Mind] (in Korean). Hansol Media. May 1995. ISBN 89-85656-50-3.
* 평범한 가정에 태어났더라면 [If I Were Born in an Ordinary Family] (Korianu simi). Nam Song. November 1993. ISBN 2001044000207 Check |isbn= value (help).

## Kaypipas qhaway
* Tayhan Republika
* Lee Sang-deuk
* Moon Jae-in

## Hawa t'inkikuna

* Uficial site (inlish simipi)
* Biografía en español por Fundación CIDOB
Lauren Bacall

Betty Joan Weinstein Perske sutiyuq warmiqa, icha **Lauren Bacall**  (* paqarisqa Musuq York llaqtapi -  wañusqa Musuq York llaqtapi ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Yaya: William Perske (1889-1982)  ; Mama: Natalie Weinstein-Bacal (1901-1972).

Qharikuna: Humphrey Bogart (1945-1957) / Jason Robards (1961-1969) Churinkuna: Stephen Humphrey Bogart (1949), Leslie Bogart (1952) wan Sam Robards (1961) 

## Suñaykuna
* Oskar Suñay hunurifiku (2009)

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
Kim Hwang-sik

**Kim Hwang-sik**, (Kuryu simipi: 김황식, hanja simipi: 金滉植) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Jangseong) llaqtapi -  ). huk  mama llaqta pulitiku qarqan. 

2010 watamanta 2013 watakama ñawpaq kuti Tayhan Republikapas Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  

Ñawpaq warmi:  Churinkuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Tayhan Republika)
* Lee Myung-bak

## Hawa t'inkikuna
Amancio Chávez

**Amancio Chávez** ( maypis Runa Simipi *Amanshu Chawis*), kay watapi wañusqa, Limaq markacpi. Pay, Santiago Antunez Mayolo Waraq suntur wasipi achka wata yachahisqa .
Yanaparan Gary Parkerta **Diccionario Ancash Huailas** yuritsinanpaq.

Astawan panq'akunata qillqasqa.

* *Toponimias ancashinas*
Oh Se-hoon

**Oh Se-hoon**, (Kuriya simipi: 오세훈, hanja simipi: 吳世勳) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Seongdong-gu, Siul llaqtapi - ).  mama llaqta taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

2006 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Siulpas kurakanin karqan.

Tayta: ; Mama:  

Ñawpaq warmi: Song Hyeon-okChurinkuna: (2) Oh Joo-won wan Oh Seung-won

## Kaypipas qhaway
* Tayhan Republika

## Hawa t'inkikuna
Goh Kun

**Goh Kun**, (Kuriya simipi: 고건, hanja simipi: 高建博) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Keijo -  ) llaqtapi - ), huk   mama llaqta pulitiku qarqan. 

Pawqar waray killapi 2004 watamanta aymurayi killapi 204 watakama ñawpaq kuti Tayhan Republikapas Umalliqnin karqan.

Tayta:  ; Mama:  

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Tayhan Republika
* Lee Sang-deuk

## Hawa t'inkikuna
Klaus Wowereit

**Klaus Wowereit** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Berlin llaqtapi - ).  mama llaqta taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

2001 watamanta ñawpaq kuti Berlinpas kurakanin karqan.

Tayta: ; Mama:  

Parija: Jörn Kubicki.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna
Walter Momper

**Walter Momper** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Sulingen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum.

1989 watamanta 1991 watakama Berlinpa kurakanmi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Andrés Rodríguez

**Andrés Rodríguez Pedotti** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa San Salvador llaqtapi - †  wañusqa Musuq York llaqtapi), huk  mama llaqtayyq awqaq pusaq, pulitikupas runam qarqan.

1989 watamanta 1993 watakamaqa kuti Parawayip umalliqninmi.

Taytan: Andrés Rodríguez; Maman: Pedotti.

Warmikuna: Nélida Reig Castellanos.Churinkuna: .

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Parawayi)

## Hawa t'inkikuna
P'unchawkuna

## [[Ankash qallu]]
* **Rupaychaw** ( sunday); *rupaypa* punchawnin. [día del astro Sol]
* **Killachaw** ( monday), *killapa* punchawnin. [ día de la Luna o de Selene]
*** Illaquchaw** ( tuesday)[Marte: dios de la guerra]
* **Qatuchaw** (wednesday)[Mercurio, Hermes el dios del comercio]
* **Apushchaw** ( thursday)(Júpiter, Zeus, el líder del Olimpo = Apuwasi) 
* **Ñustachaw** ( friday)(Venus, diosa del amor)
* **Hamaychaw** ( Saturday)(día de descanso = 'sapput', en Babilonia)

## [[Urin qhichwa simi|Urin qhichwa]]
* **[[Intichaw|Intichaw,]]**  domingo.
* **[[Killachaw]],** lunes.
***[[Atipachaw|Atichaw]]**, martes.
***[[Quyllurchaw]],** miércoles.
***[[Illapachaw]]**, jueves.
***[[Ch'askachaw]]**, viernes.
* **[[K'uychichaw]],** sábado.
Hupayllay

**Hupayllay** manaqa *Wankichay* huk imatapas qhawa qhawaykur qaspinchik, ima raprapi, payniraqllata. 

(kastilla simi dibujar, diseñar, dibujo, diseño, boceto)
Imaykapaq qillqaq

**Imaykapaq qillqaq** ( polygraph)(lügendedektor), runasimichu niyan huk runa kaypaq, tsaypaq, taqaypaq, hukpaq, wakpaq qillqaptin. Kamatsiq tawka yachaykunapaq qillqan. Kay shimita  shimiqullqakunachu manam tarintsiktsu.

*Shuqan*: 
:Piruw mamallaqtachu, Francisco Miró Quesada Cantuarias (*Panchu Miru Kisaya Kantuwariash*). Federico Villareal ( Wirichi Willarriyal). José María Arguedas ( *Husi Marya Aryitash*)
::Winisuylachu: Andrés Bello ( *Anchi Willu')
:::Ispañachu: José Ortega Gasset ( *Husi Urtiqa Qasit*); Miguel Unamunu ( *Miki Unamunu*)icha ( Mikil Unamunu)
:::Alimmanyachu: Juan W. Goethe ( *Huwan W. Qiits*); David Hibert (* Yavit Hilwirt*). ( Llawi Hilwirt)
::::Inlatirrachu: Bertrand Russell ( *Wiltran Rusil*)
:::::Arhintinachu: Mario Bunge ( *Maryu Wunyi*).
::::::Mihikuchu: Alfonso Reyes ( *Alhunsu Riis*); José Vasconcelos (* Husi Waskunsilush*).
:::::Ikwaturchu: Jorge Icaza ( *Uuki Ikasha*)
:::Puliwiya:Alcides Arguedas ( *Alsiyis Aryitash'').
Iñiy maqtsiq

**Iñiy maqtsiq** ( cura, sacerdote, pastor). Kay runa yachakushqa iñiykayta, yachaywaylluyta, shimiwankuyta; shumaq riman   qatirayaananraykur; apuyayawasinkunachaw qillayta qillayllaakuyan. Hirka suyu wamanichu warmiyuq, tsuriyuq kayashqa.  Qillqaq Qunsalis Praya iñiy maqtsikuna mana allin nir qillqashqa.

*Shuqan*: Wishi Walwirti ninqan, pay qarpuran Ataw Illapata, mitmarunakuna wañutsiyaran.
:: Washtu Kasas,  patsan runakunapaq allin yarquran; pay niran llapantsikmi hayniyuq kantsik.
::Washtu Irrira, yachaywahikunachaw yachachiran.
:::Uuki Maryu Wiryulyu, Watikanupa willaq uman, kay watakuna.
::Martin Lutiru hukmanpa iñiy nir rakiran iñiyqatiqkunata, pay kamatsiran tikratsiran *Apuyaya willay*ta  llapan runa ñawirinanpaq, alimanyaki shimichaw qillqayaran. [kay qillqa Ankash qallupi].
Imanuw Kawsay Chanikuna

**Imanuw kawsay chanikuna** ( Kastilla simipi *Valores de comportamiento* o bien valores éticos)

* **Chiqa**, **sullull** ( verdad) imaypas niyan *ama llulla*; llapallanta rimay imaykapaq, mana hatunyatsir, mana imanintasi pakar. Ama manaykachaytsu.

* **Paqtachay** icha **panpatsay** ( justicia), ama llutalla tunpaytsu, ama chqnirllaqa llutan rimaytsu, haaqam nitsu.

* **Shumaq kay** ( belleza) purir rikay llaqtantsikkuna, shumaq kayan, warma yachakuqkuna shumaq wiñayan, shumaq tikakuna yachan maychupis.

* **Intuusiy** icha **yanapikay**, **Ayniy** ( confraternidad, mutua ayuda); pipis mana alli kaptin *¡Allaw!* ninki.

* **Alli qatiray** ( lealdad o bien  fidelidad); ama huk warmita, tsurikikunata haqiskir huk mamallawan chrakankitsu.

* **Alli rimanakuy** ( respeto, debida consideración). Yashqa runanata rimaykunki; sharkur, hamana qunki, wamrakunta kuyanki.

* **Iñiy** ( fe, confianza), kanan allapa maqanakuy kaptin, hachahachakunata, mayukunata miyuyaptin yarpachaykuyan sahmuq patsapaq. Iñiy pishichaykan.

* **Mana laptakay** ( honradez). Ama lapta kaytsu, mana kapushuptiki mañakuy, ama llutallaqa hukpata tsarinpunkitsu. Ama suwa.

* **Aruqkay** ( laboriosidad, eficiencia), ama qila; arurqa shumaq kawanki, ama pitasi qichurnin kankitsu, llullatsirnin  yaqan rimapankitsu.

* **Allikay** ( bondad, generosidad, filantropía)
Shutitukuy

* **Shutitukuy** (seudónimo, apodo) , hukmanpa yuriishutinninpita; mana tinkuntsu kikinparapranchu shuti kaqwan.

*Raksu ( kastillanukichu "Racso") sutitukuynin Uskar Miru Kisayapa.
* Pawlu Niruya ( Pablo Neruda) Niptalii Riispa.

*Gawi Mistral ( Gabriela Mistral) Lusila Quyuypa
Shimiwankuy ( oratoria)

**Shimiwankuy** (oratorium, oratorien, art oratorie). Huk runa  shimiwankuyta wanan wakin runakunata kay ruranap nir, kayta qatishun nir.

Shimiwankuq shuqan: Yimustinis, may qullanan rimaq runa.
:: Imilyu Kastilar Ispañachu
:: Ayulhu Hitlir wiyaqnin runakunata tinpullyatsiqraq.
:: Apcha Linkul rakikay maqanakuychu wañushakunapap shumaq rimaran.
:: Wiktu Rawul Haya Laturri, mamallaqtanman kutimur patsatapis mutsaran.
:: Husi Yumichu Chukiwanka, Wuliwarta chaskitsiran allish rimayta, kay Hanaq Piruwman aywaykaptin, ispañakikunata atiskir.
:: Iwacha Pirunta aruq runakuna kuyayaran.
::Karlus Diyul alimankunata qasikayta mana awnirantsu
Marco Reus

**Marco Reus** (  paqarisqa Dortmund llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

### Iwrukupakuna

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* Borussia Dortmund
* Alimanya Superkupa (2): 2013, 2014.

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Alimanya)
* Manuel Neuer
* Thomas Müller

## Hawa t'inkikuna

* fussballdaten.de
Miguel López de Legazpi

**Miguel López de Legazpi** (* 1503 watapi paqarisqa Zumárraga llaqtapi - †  wañusqa Manila llaqtapi]), huk {{ESP]] mama llaqta atipaq. 

Philipinakuna kamachiq runa: 1508-1509, 1510-1511 wan 1515-1519. 

## Kaypipas qhaway
* Philipinakuna
* Cebú

## Hawa t'inkikuna

*  Miguel López de Legazpi (kastilla simipi)
* Miguel López de Legazpi (inlish simipi)
Juan Mercier

**Juan Ignacio Mercier** (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -    ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
* National Football Teams
Takiy Unquy

Patsan runakuna ahayayar harutsakuq runakunata munarayan qishpisha kayta.

## Ima hanan
Halla runakuna, Ataw Wallpaqta wañuskatsir, hatipuyaran patsan runakunata kristiyanismu ninqanta, muchapay qapaq Hisusta niyaran. Chayqa wakamkunaman tikrayaran. Tushur, tsuktsur, mana wiyarannatsu 'kurakuna'. Wamanqa llaqtapi paqariran, chaymanta mastakaran.

## Qallarinan
1564 wata qallariyaran, kutishun wakantsikkunaman niyaran; tsaymi kurkunchun yaykuran wakakunapapa haynin, tushur, tsuktsur, kaytam munan qapaqniikuna niyaran. Pusharan kay runa kuyuyta Huwan Chuqni nisqa Wamanqachu.

## Shukukuynuw
Mashtakaran Quspqupa, La Pazpa, Putusipa, Wankawilka; manan iñiy kuyuyllatsu karqan, munayanaqshi unay kamatsiqnuw kananta, Tawantinsuyu patsanuw.

## Ushanan
Kuura Albornoz, Waman Puma Ayala tsarapuyaran, hinchukuyaran mana witsikananpaq, tsaynuwpan ushakaran. Imanuwkarsi kay shuqanta gatirmi Santus Atawalpa, Husi Tupaq Amaru, shariyaran, qarqushun halla runakunata nir. Qishpikuy ninqanchu (1821) tsay karupita runakunapa tsurin shariyaran kikillanpaq. 1969 wataraqmi patsan runakuna qishpiyaran hatun qichuy chakrakuna ushakaptin. Kanan piimay hitan, kikin rapran kapun.Kaykanllam allish tukuy, walkallam mamallaqta kallpata katsiyan. Llullakuna, yaqakuna, michakuna,munanqanta rurakuyan; ismun shunqunkunapis.

## Kananyaq wiyakaynin
Flora Fauna

* *Shuutaq puriq* = animal.
* *Ashma*= animal.
**Ashma ashma* = fauna.
* *Yura yura*= flora.
* *Wari kancha* = parque natural.
* *Wari churakusha* = reserva natural.
* *Hacha hacha* = jungla, selva
Marina Silva

**Maria Osmarina Marina Silva Vaz de Lima** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Rio Branco llaqtapi - ), huk  mama llaqtaq  yachaychiq wan pulitiku qarqan. 

2003 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Brasilpa Ministrunin karqan.

Tayta: Pedro Augusto; Mama: María Augusta Ñawpaq runa: Fabio Vaz de Lima.Churinkuna:  .

Yachaywasi:  
Alma mater: Aqri Fidiral Yachay Sunturnin
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna

### [[Purtuguis simi]]pi

### [[Kastilla simi]]pi
* Biografía por Fundación CIDOB
Declaración de Santa Cruz

**Santa Krus Nisha** riman llapan shimikunata alli rikaanapaq, huk runa maakayninta  nimun.

*Llapan  llaqtapam maakaynin kan shiminta pashtatsinanpaq, kuyutsinanpaq. Maakay shimiqa runa maakayninkuna rurinchu kanan.

Shimikuna churaratsin llaqtakuna yarpayninta, muruy yachayninta,kaway wiñayninta, patsa qawayninta. Shimikuna takyasha qillinuw runakunapa kikinkayninta tsararaayan.*

*Santa Krus, Puliwiya, 15.11.1996.

*Imayraq kushisha rikaashun qichwa shimi kamatsiy makisha qichwachu qillqashata.* Tirisa Walinti Katir.
Ashmakunapa yachanan

**Ashma yachana'' ( hachery in english)nintsik huk patsata, huk chakrata, huk kuchuta, wiñanitsinapaq, waatanapap, puñunanpap mayqan ashmakuna, pi runapis wanan imaykapaq, ashmakuna raykur. Wakinpa rurinpa kaykunatam churashun:

#**Kawallu waatana** caballeriza.
#**Kuchi chiku** porquerizo.
#**Putru yachana** potrero.
#**Haka pukullu** cuyero
#**Wallpa puñuna** gallinero.
#**Uusha qincha** corral con palizada para  ovejas.
#**Waaka kuchu** pesebres para vacas.
#**Kapchi kancha** pastizal y espacio exprofeso para criar caprinos.
#**Ashnu kancha**  pastos y ámbito para la crianza de jumentos.
#**Allqu tsuklla** manaqa **allqu qaratsa** chocita para los perros, vellocino para canes.
#**Kuñi kuchu** conejera, cubiles para criar conejos.
#**Lachiwa wahillu''' panales para las abejas.
Andacollo

Chilipa taksha markan; Kukinpu suyupaa rurinchu.

Kay shuti nin Anta = cooper; qullu = piece of stone. Finally piece of cooper.

Anta maypis qullutanuw, taksha ruminuw yachan, makillawan quriyan.

## Rikay
*Kukinpu, manaqa Kukimpu
Apuwasiyuq pinkushpa nani uchku

**Apuwasiyuq pinkushpa nani uchku** (Kastilla simipi Túnel de Punta Olímpica)rurakasha karrunanipa umanpi, rinin Qarwasmanta Chakasyaq. 15.08.2013 ariyashqa. Kay nanipa hananam churayashqa qupipuchata ( asfalto). Tsay nani ichikllaana puchun  San Luyis markaman chaananpaq. Kananqa wayra wayrallam puriyan Limaqmanta Ankash Washa waqtayaq, Pumapanpaman, Pisqupanpaman. Wari wamani, Yanama kitipa muyukuyuqkuna wallkallana puriyan. Kantaray killa qallaripi, *Ashnukancha tsaka*ta Yanama runakunash yaqachiyasa, qirukatpita taqmayashqa.

Icha ñawpa sutin kasqa **Ulta**, unay runakuna Warasyaq aywar niyaq haruntsik *Ulta kallkita*, tsay puchakunapa purir.

Icha huk ñawpa sutin **Piwtish** . 

## Tukuypaq
* Kiti Shilla (Qharwaq wamani) chimpaskisqa.
* Aquchaka washan, allpa huchuykamun.
* Imaypis rikapaaykaanyaanan, watukayaanan, aaltsapayaanan.

## Kayta rikay

* Asunsyun pruwinsya

* Qarwa pruwinsya

* Ankachs suyu

## Pukyukuna
Runa shutikuna

Juan Kastilla shimichu; John; english; Jean, française; Giovanni, italiano; **Huwan**, runa simipi.
# Antunyu Antonio.
# Alwirtu Alberto .
# Alpritu Alfredo.
# Karlus Carlos
# Kastullu Castulo.
# Yaqupirtu, Dagoberto
# Yiqu Diego
# Yuumitis Diómedes
Kachka kiti

**Kachka kiti**, kananqa Pishqupanpa wamanipa rurinchu, 1956 watapita.

Kamariyaran 1944 watachu, Piruwpa pushaqnin Mañu Pratu kaykaptin.

Yuritsiqnin apushimi willakun may llaqtakuna sharitsinqanta:

# Kachka
# Kanaypanpa
# Wallwaa
# Pumash
# Ranraqullqa
# Willkapanpa
Santa Kurus suyu

**Santa Krus suyu ** (pulaku simiː  Województwo świętokrzyskie, kastilla simipi: *Voivodato de Santa Cruz*) nisqaqa huk suyum  mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kielce llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
## Llaqtakuna
## Kaypipas qhaway

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ayra

**Ayra** shutiwan riqiyan huk Yunkay kitipa wasi wasisanta. Karru nanipa kuchunchu, tsay nani apamantsik Llanqanuku witsaypa. Wallka runallam tsaychu taakuyan, hinapis Ankash qalluta ratatsiyan.

## Kayta qaway
Yunkay pruwinsya
Carmen Amaya

**Carmen Amaya Amaya** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Barcelona llaqtapi  -  wañusqa Bagur llaqtapi) huk  Mama llaqtayuq takiq, tusuq, kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Tayta: José Amaya ; Mama:  Micaela Amaya.

Runa: Juan Antonio Agüero.

Churinkuna:  

## Pilikulakuna
*1929 - *La bodega*.   (Primera aparición en el cine, siendo niña). 
* 1934 - *2 mujeres y 1 Don Juan*.
*1935 - *[[La hija de Juan Simón]]*.  (Carmen Amaya baila sobre una mesa, con castañuelas).
*1935 - *Don Viudo de Rodríguez*. 
*1936 - *[[María de la O (película de 1936)|María de la O]]*.  (Carmen Amaya es la protagonista).
*1939 - *El Embrujo del Fandango*.  (Cortometraje rodado en Cuba).
*1941 - *Original Gypsy dances*.
*1942 - *Aires de Andalucía*.
*1942 - *Panama Hattie*.
*1944 - *[[Knickerbocker Holiday]] (Pierna de Plata)*.
*1944 - *Follow The Boys (Sueños de Gloria)*.
*1945 - *Los amores de un torero*.  (Largometraje rodado en México).
*1945 - *See My Lawyer (Entiéndase con mi abogado)*.
*1953 - *Quand te tues-tu?*
*1954 - *[[Dringue, Castrito y la lámpara de Aladino]]*.
*1955 - *Música en la Noche*.
*1963 - *[[Los Tarantos]]*.   (Su última película, en color, con secuencias inolvidables como el baile por bulerías).
________
*1975 - *Canciones de Nuestra Vida*.
*1988 - *Gypsy Heart*.

## Suñaykuna
 

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Sara Montiel
## Hawa t'inkikuna

### Kastilla simipi
* http://www.papelesflamencos.com/search/label/Carmen%20Amaya
* http://www.historiasdeflamenco.com/index.php?s=carmen+amaya
Arturo Toscanini

**Arturo Toscanini** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Parma llaqtapi -  wañusqa Musuq York llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Yatawaki pusaq runam karqan. 

## Diskukuna
* Beethoven, Sinfonía nº 3 (1953, NBC Symphony; algunos prefieren la grabación de 1939).
* Beethoven, Sinfonía nº 7 (1936, Philharmonic-Symphony of New York)
* Beethoven, Sinfonía nº 9 (1952, NBC Symphony)
* Berlioz, Romeo y Julieta (1947, NBC Symphony)
* Brahms, Sinfonía nº 1 (1951, NBC Symphony)
* Brahms, Sinfonía nº 2 (1952, NBC Symphony)
* Brahms, Sinfonía nº 4 (1951, NBC Symphony)
* Debussy, *La Mer* (1950, NBC Symphony)
* Dvořák, Sinfonía nº 9 (1953, NBC Symphony)
* Haydn, *Las estaciones* (1951, NBC Symphony)
* Mozart, *La flauta mágica* (1937, Festival de Salzburgo; pobre calidad sonora)
* Mozart, *Réquiem en re menor, K. 626* (1950, NBC Symphony)
* Puccini, *La Boheme* (1946, NBC Symphony)
* Schubert, Sinfonía nº 9 (1953, NBC Symphony; algunos prefieren la grabación de 1941, Philadelphia Orchestra)
* Verdi, *Requiem* (1940, NBC Symphony; mejor sonido en la grabación de 1951, NBC)
* Verdi, *Falstaff* (1937, Festival de Salzburgo; mejor sonido en la grabación de 1950, NBC)
* Verdi, *Otelo* (1947, NBC Symphony; considerada por muchos como la más perfecta grabación de un ópera jamás realizada)
* Wagner, *Die Meistersinger* (1937, Festival de Salzburgo; pobre calidad sonora)

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Wien llaqtapi  - †  wañusqa Wien llaqtapi)), huk  mama llaqta klasiku musika takichaqmi wan Yatana qallwawaqachiqmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Partes de la cabeza

**Umapa puchankuna** ( 'partes de la cabeza' Kastilla simipi). Allawkapi, qichwapi; Itsuqpi, Kastilla simipi.

* Cabeza *uma*, piqa, kaychumi hatiran tuqshuntsik, tsaywan musyantsik, kikintsik kanqantsikta.
* Cráneo *uma tullu*, kaychumi kaykayan ñawikuna, rinririkuna, sinqa, tsaykuna tinkutsimantsik imaykakunawan.
*Frente *Urku*, chukru tullu qarayuq, yachaqkunapash hatun urku Sukratispanuw.
*Cabello. *Aqtsa* yana putskanuw umapanpachu, awkispa aqtsan ushakan.
*Cara *Qaqlla* runa qaqllanta rikantsik, mana shunquntaqa.
*Cuello *Kunka*, kuti kuti kunkata mayllantsik, manaqa kushmata taqran.
* Nuca *Matanka*, matankamuy takllata.
*Quijada *Kakichu*, kakichuyki lluyllu, qullutanuw.
*Ojo *Ñawi*, ñawiki iskay chaskanuw.
**Uma hirka* chaypi chukcha paqarin.
**Uma pukshu*, chaypi llapan chukcha tupan.

## Yapasha
*Ceja Urku millwa, wakin runakunapa urku millwallan yuraqan
*Pestaña Aqtsalli, lunyaq nina aqtsallita rupan.
*Párpado qipisha, allapa  waqaptiki qipishayki hakan.
*nariz sinqa, wakinqa raqa sinqayuqmi kayan.
*Boca shimi, shimiki waytaran, mutsay munay.
*Labios wirpa, wirpayki pii shuqunnanataraq shuyaykan.
* Dientes Kiru, punku kiru, haqchiq kiru, llapanwan alli mikuyta ratatsinki.
*lengua qallu,  Willipillu nina qallu nir pallakuna qutsupayan
*muela maray kiru, maray kiru murukunata ñututsin.
*garganta *purukshu*, purukshupa aywarpun achaqsi alaqsi mikuy.
*Barba shapra, wakin wallkalla shpra, tsaymi niyan illaq shapra.
*Bigote Tsunka, Hitlirpa tsunka ichiklla, shumaq rutusha.
*Carrillo Qaqlla qata. Chinakuna pukash pukashraq qaqlla qatan.
*Pelo al costado de oreja llaplla, yaqa kachakukuna qaykuraq runata llapllanta sutapar rimatsiyan.
*Pelo. *Aqtsa*, wayllashkuna allitsan aqtsanta warminuw.
*Fosas nasales. *Singa uchku* Shayri shuquqkunapa sinqa uchkunpa yarqamun asyaq qusshni.
* Lunar *Aña*.  Munapaylla chinapa ishkay añankuna
* Divieso *Chupu*. Chupu qaqllata yaqatsin.
Bryan Robson

**Bryan Robson** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chester-le-Street llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Ñawpa warmi: Denise Brindley Churinkuna: Claire (), Charlotte (), wan Ben ().
## Klubkuna
## Clubes

## Suñaykuna
### Manchester United
* Premier League (2): 1992–93, 1993–94
* FA Cup (3): 1982–83, 1984–85, 1989–90
* Football League Cup (1): 1991–92
* FA Charity Shield (3): 1983, 1990, 1993
* UEFA Cup Winners' Cup (1): 1990–91
* UEFA Super Cup (1): 1991
### Middlesbrough
* Football League Huk Divisyun (1): 1994–95

### Inlatirra quchu
## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Inlatirra)

## Hawa t'inkikuna
Fútbol ( Muyu hayt'ay)

**Muyu hay'tay** runa simipi, fútbol Kastilla simipi, *puukash haytay* Ankash qallupi, huk pukllam iskay gutupura. Mayqan gutupas iskay chunka pukllaqyuq.

## Kancha
Hatun shuytu panpa, pullanpa rakishapi chunkayan. Pisi manyapi kan harkana nisa: iskay kallapu, hananpa tsakasha. Tsaypan muyuta yaykachiyan. Yakuyptin *uchkusa* (gol), nir rikaakuqkuna qayaykachayan. 

## Pukllaqkuna
* Mana yaykunapaq kan huk pukllaq, shutin *harkaq* ( arquero)
* Muyu yaykatsiqkuna: *Uchkutsiq*, goleador.
* Shumaq pukllanata qatiq, *panpatsaq* ( árbitro).
 
## Yaqaykan
Kanan watakuna qillayllapaqna chunkayan, tsikankaray chunkay wasikuna kayan. Patsa Atinakuy ninqan tawa tawa watata shumatsiyan.
Llapanta llaliqkaq achkun Wiha Qiiruta ( Copa Fifa).
Andres Oper

**Andres Oper** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Tallinn llaqtapi -  ), huk mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.

Taytan: ; Maman:  .

Warmi:  Churinkuna:  

## Chunkaywasikuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta atinakuna

### Mamallaqtapura atinakuna

### Kikin suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Istunyapa piluta hayt'aynin

## Hawa t'inkikuna
Apuwasinyuq pukllaykuna 1936

**Apuwasinyuq pukllaykuna 1936** nisqaqa 1936 watapi Wirlin llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi) XXX ñiqin Musuq pacha Apuwasinyuq pukllaykunam. Chaypi lluychunuw pawaq Yis Uwin llapanta atiran. Piruwpa muyu hayt'aqkuna kutiskamuran qarqushanuw.
Martin Reim

**Martin Reim** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Tallinn llaqtapi -  )  mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.

Yaya: ; Mama:  .

Warmi:  Churinkuna:  

## Chunkaywasikuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

### Kikin suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Muyu Hayt'ay (Istunya)

## Hawa t'inkikuna
Victoria Santa Cruz

**Victoria Santa Cruz Gamarra** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa La Victoria distritu, Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

## Diskunkuna

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Nicomedes Santa Cruz
* Piruwanu vals

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
*Ver Pàgina web (kastilla simipi)
Fidel Ramos

**Fidel Valdez Ramos** sutiyuq runaqa, icha Fidel Ramos (*  paqarisqa Lingayen llaqtapi - ), huk  mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.

1992 watamanta 1998 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mama:  
 
Ñawpaq warmi: Amelita Martínez.Churinkuna: 

Yachay wasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Philipinakuna)
* Ferdinand Marcos
## Hawa t'inkikuna
Joseph Estrada

**José Marcelo Ejército** sutiyuq runaqa,  icha  **Joseph "Erap" Estrada**  (*  paqarisqa Tondo llaqtapi - ), huk  mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.

1998 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mama:  
 
Ñawpaq warmi: Luísa "Loi" Pimentel.Churinkuna: José "Jinggoy" Ejército, Jr, San Juan Kurakan (1992–2001); Apulliq (2004–); Jackie Ejército wan Jude Ejército.

Yachay wasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Philipinakuna)
* Corazón Aquino
* Fernando Poe, Jr.
## Hawa t'inkikuna
Luis Alberto Lacalle

**Luis Alberto Lacalle de Herrera ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtapi taripay amachaq, willay kamayuq wan pulitikupas runam karqan.

1990 watamanta pacha umalliq kachkaptin 1995 watakama.

Tayta: Carlos Lacalle; Mama: Hortensia de Herrera y Uriarte.
Ñawpa warmi: Julia PouChurinkuna: (4) Pilar, Luis Alberto, Juan José wan Manuel. 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Uruwayi)

## Hawa t'inkikuna
José Mujica

**José Alberto Mujica Cordano ** (Husí Alpirtu Muhika Kuryanu)  sutiyuq runaqa, icha **Pepe Mujica** (Pipi Muhika) (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi- 13 ñiqin qhulla puquy killapi 2025 watapi wañusqa) huk  mama llaqtayuq  pulitikupas runam karqan.

2010 watamanta pacha umalliq kachkaptin 2015 watakama.

Taytan: Demetrio Mujica Terra; Maman: Lucy Cordano.

Ñawpa warmi: Lucía Topolansky, Churinkuna:  . 

Yachaywasi: 

Pisillapa llapan payllanta qarakun.

## Suñaykuna
* Orden Nacional al Mérito Mcal. Francisco Solano López (2010)
* Orden El Sol del Perú (2011)
* Doctor Honoris Causa por la Universidad de Lanús (2011).
* Doctor Honoris Causa por la Universidad Nacional de La Plata (2012).
* Orden Mexicana del Águila Azteca (2014). 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Uruwayi)

## Hawa t'inkikuna
Felipe Osterling

**Felipe Enrique Osterling Parodi** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Piruwpas Kunrisun Apulliq wan Kamay Ministru.

Taytan: Luis Felipe Estanislao Antonio Osterling García;  Maman: Regina Parodi Irvine.Warmi: Josefina Letts Colmenares. Churinkuna: Madeleine, Felipe, Andrés, José Antonio wan Rafael Ignacioa.

Yachaywasi: Colegio Sagrados Corazones Recoleta Yachay suntur: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

## Qillqasqankuna
*  

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin

## Hawa t'inkikuna
Urquchinatsay

Runa simipi kinsa urquchinatsay ( género) kan. Shutikunallapan uurquchintsaynin kan; Shutirantinpa, shuti tumatsiqpa manam kantsu.

# **Urqukay** ( género masculino); urqu mulli; ullqu tsuri; ullqu wawa; turi; wawqi; yaya, awilu; suwrinu; Ransisku; utulu; turu, wuyis; urqu allqu; putru; urqu kuchi; urqu ashkash.
# **Chinakay** ( género femenino); china mullu; warmi tsuri; warmi wawa; pani; ñaña; awila; suwrina; wallpa; waaka; tirnira; china allqu; putranka; china kuchi; china askash; china waata.
# **Manamayman** ( neutro o epiceno); rumi, muru; kachi; rapra; waska; yawri; muki ( piedrita); wasi; nani; hupay; llantu; ashqu; punchu.
#** Shumaq shuqan**: urqu wallpa; china wallpa; tsayta ispañulkuna Atawalpata qanratayan raykur niyaran wallpa= gallina; utulu = gallo; qipatana *kakash* niyan gaalluta.
Shimillki ( sílaba)

**Shimillki** ( simillki) ''sílaba' Kastilla simipi.

Katsun K kikin pashtaq; Y, yanapi pashtaq; tsaynuwpiata kamunman K, YK, KY, YKY.. Manam ishkay tawka kikin pashtaq qaqaranmantsu.

# KYK 'upi' ( mosto de chicha)
#KYKY 'aqash' ( intestino)
#KYYK 'anti' ( Oriente) 
#KYYKY 'uryaq' ( trabajador de chacra)
#YKYK 'tsuku' ( sombrero)
#YKYKY 'patak' ( grada, andén)
#YKYYK 'wishtu' ( cojo, desrengado)
#YKYYKY 'Kapchaq' ( candado, artilugio de seguro). Llapan shimipa ishkay shimillki karun.

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)

* Ankash qallu
Arturo Jiménez

**Arturo Jiménez Borja** sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin anta situwa killapi 1908 paqarisqa Taqna llaqtapi - † 13 ñiqin qhulla puquy killapi 2000 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu raqay yachaq *(arkhiyulugu)*, hampikamayuq, qillqaqmi karqan.

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachayninkunata hunt'arqan.

## Qillqasqankuna
* *Cuentos peruanos* (1937)  *Piruwpa willanakuykuna*'
* *Moche* (1938)  **Muuchi**
* *Iconografía esquizofrénica* (1938), tesis de bachillerato. ** Macharupa qunupan**
* *Historia e iconografía de un esquizofrénico* (1939) **Macharupa wiñay kawayninwan qunupan**
* *Instrumentos musicales del Perú* (1951) **Piruwpa qutsuta rurakuna**
* *Cuentos y leyendas del Perú* (1940) **Piruwpa willanakuykunawan may llullaykuna**
* *Los taquis según [[Waman Puma]]* (1941) ** Qutsukuna Waman Pumapa ninqanpita**
* *Mate peruano* (1948) **Piruwki mati**
* *Instrumentos musicales del Perú* (1951) **Piruwpa ruray waqariqninkuna**
* *La comida en el antiguo Perú* (1953) **Ñawpa piruwchaw mikuy**
* *La noche y el sueño en el antiguo Perú* (1962)**Ñawpa piruwchaw paqaswan musquy**
* *La creación del mundo* (1962) **Patsa yuritsiy**.
* *Pachacámac. El hijo del Sol. La creación del mundo* (1965), dramatizaciones. **Patsa kamaq. Rupaypa tsurin.Patsa yuritsiy**
* *Imagen del mundo aborigen*  (1973) “relatos recogidos entre 1930 y 1950”. **Patsankaq patsapa rikaynin**
* *Guía de Sechín* (1973) **Sicchinpa rikaatsikuqnin**
* *Puruchuco* (1979) **Puruchuku**
* *Chancay* (1982), en colaboración con Fernando de Szyszlo. **Chankay**
* *Paracas* (1984) **Paraakas**
* *Moche* (1985) **Muchi**
* *Máscaras peruanas*, Banco Continental, Lima, 1996. **Piruwki saynatakuna**
* *Vestidos populares peruanos*, Banco Continental, Lima, 1998.  **Piruwki lluta llatapakuna**

## Hawa t'inkikuna
Jorge Batlle

**Jorge Luis Batlle Ibáñez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitikupas runam qarqan.

2000 watamanta pacha umalliq kachkaptin 2005 watakama.

Taytan:Luis Batlle Berres; Maman: Matilde Ibáñez Tálice.

Ñawpa warmi: Beatriz Lamuraglia / Mercedes Menafra. Churinkuna: (2) Raúl Lorenzo wan Beatriz. 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Uruwayi)

## Hawa t'inkikuna
Tabaré Vázquez

**Tabaré Vázquez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq hampikamayuq wan pulitikupas runam qarqan.

2015 watamanta pacha umalliq kachkaptin.

2005 watamanta 2010 watakama Umalliq.

Taytan: Héctor Vázquez; Maman: Elena Rosas.Ñawpa warmi: María Auxiliadora Delgado.Churinkuna: (4) Ignacio, Álvaro, Javier wan Fabián. 

Yachaywasi: 

## Kaypipas qhaway
* Uruwayipa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Benjamín Boza

**Benjamín Boza Filiberto** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ika llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Piruwpas Kunrisun Umalliq wan Ministru.

1900 watamanta 1901 watakama Lima kurakan.

Tayta: José Ramón de Boza y Rivera;  Mama: María Filiberto.  Warmi: Rosa Mercedes AizcorbeChurinkuna: Héctor wan Guillermo.

Yachaywasi:  Colegio Nacional San Luis Gonzaga - Ika (1857-1858) wan Seminario de Santo Toribio (1859-1861).Yachay suntur: Convictorio de San Carlos.

## Qillqasqankuna
*  

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* Nicolás de Piérola
## Hawa t'inkikuna
*
Runa riqina

**Runa riqina** , (maypis Kastilla simichu *documentos personales*) nin huk huk raprakunata huk runapa shutinchu qillqashata.

#*Yurii rapra* ( partida de nacimiento)
# *Yakutisy rapra* ( partida de bautismo)
# *Iñiy watakay rapra* ( partida de matrimonio
# *Llaqta watakay rapra* ( partida de matrimonio civil)
# *Kikintsaq rapra* ( documento nacional de identidad DNI)
# *Kawsay rapra* ( currículum vitae, hoja de vida)
# *Taakuy qillqa* ( certificado de residencia)
# *Wañuy rapra* (partida de defunción)
# * Hinchikatsiq rapra* ( Testimonio)
# * Puriy rapra* ( pasaporte)
# * Puritsiy rapra* ( licencia de conducir)
# * Hutsakuq raprallku* ( tarjeta de crédito)
Federico Elguera

**Federico Elguera Seminario** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.

1901 watamanta 1908 watakama Lima kurakan.

Tayta: Juan Ignacio Elguera Barrera;  Mama: Francisca M. Seminario Arias.

Warmi: Julia Diez Canseco Olazábal.Churinkuna: .

Yachaywasi: .Yachay suntur: San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
* Traducciones y adaptaciones: *Tikraykunawan paqtatsipaykuna*'
** El amigo de las mujeres, comedia en cinco actos de Alejandro Dumas hijo (1895). **Warmi puriisiq**,  Alijanru Lluumaspa tsurinpa asiy aranway pitsqa kichaychaw**
** La falsaria, drama de Alphonse Daudet (1895). **llullatsikuq, Alhunsu Llullitpa aranwaynin**
** Insomnio, monólogo de Millanvoye y Eudel (1895). **Puñunni, Millanwuyipawan Iwllitpa kikin rimapaakuy**
** Durand y Durand, comedia en tres actos de Ordenneau y Valabrege (1906). **Luranwan Luran, Urlinuupawan Walaprishpa asiy aranwaynin, kimsa kichaychaw**
** Papá Lebonard, drama en cuatro actos de Jean Aicard (1909). **Papaa Lipunar, Huwan Ikarpa aranwannin chusku kichaychaw**

* Hukkunapis:
** Ñusta, zarzuela en dos actos. **Ñusta, qutsu aranwa ishkay kichaychaw**
** Letrillas (1884), colección poética, en colaboración con Federico Blume y Corbacho. **Ichik qillqakikuna, hawari qutuy, Wirichi Plumi yanapaptin*'

== Suñaykuna ==
* 
== Willay pukyukuna ==
* Basadre, Jorge: *Historia de la República del Perú. 1822 - 1933*, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomos 9 y 10. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Tauro del Pino, Alberto: *Enciclopedia Ilustrada del Perú*. Tercera Edición. Tomo 6, D’AC/FER. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-155-3
* Vargas Ugarte, Rubén: *Historia General del Perú''. Tomo XI. Primera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971.

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin

## Hawa t'inkikuna
*
David Chaparro

**David Segundo Chaparro Pareja** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, yachachiq wan pulitiku runam.

1911 watamanta 1912 watakama wan 1938 watamanta 1942 watakama Qusqu kurakan.

Tayta: Chaparro;  Mama: Pareja.

Warmi:  .Churinkuna: .

Yachaywasi: .Yachay suntur: Mama llaqta San Antonio Abad Yachay Suntur

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna
* 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin

## Hawa t'inkikuna
*
Juan Moscoso

**Juan Tomás Moscoso** sutiyuq runaqa (* 18 ñiqin pachakwata paqarisqa Qusqu llaqtapi - † 19 ñiqin pachakwata wañusqa Qusqu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku runam.

Ñawpaq Qusqu kurakan.

Tayta:  ;  Mama:  .

Warmi:  Churinkuna:  

* Yachaywasi: .Yachay suntur:  

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna
* 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* Mateo Pumaqhawa

## Hawa t'inkikuna
Manasutiyuq Machasqa

**Machasqa Manasutiyuq**, *M M*( pisichaynin) ( Anonymous Alcoholics)huk aylluniraq allapa upyaq runakunata qurisha. Hapallan rurayninqa yaykuq runakuna mana upyar kayanpaq, yanapanpis upyayta haqita munaqkunata. Mana qillayta mañayantsu: yaykunqapita, manapis  willaykunata chaskinqanpita. 

Paqariran  Aykrun llaqtapi Uhayu suyu ( Akron, Ohio) , 1935 wata; ishkaq machaq runakuna tinkuskir, mana yapay upyayarannatsu. Kunanqa mashtakasha maytsika mamapachakunaman.
Llapa Achaha

**Llapa achaha** (Kastilla simipi: Panalfabeto*) nin huk simillqa huñuta runa simipi qillqanapaq. Kaytin rakiyan mayqan k'iti simipaq.

==Simillqakuna==
*Shimillqa* (Ankash qalluchu); *grafía''  (Kastilla simipi)
# a, aa, ch(cha), chh(chha), ch'(ch'), ts(tsa), tr (tr),
# h(ha), i, ii, k(ka), kh(kha), k'(k'a), l(la)
# ll(lla), m(ma), n(na), ñ(ña), p(pa), ph(pha), p'(p'a), 
# q(qa), qh(qha), q'(q'a), r(ra), s(sa), sh(sha), t(ta), 
# th(tha), t'(t'a), u, uu, w(wa), y (ya).

Napu qhichwapi: b(ba), d(a), g(qa), f(fa), wanayanqa.

## Kaytapis qaway
Gustavo Cerati

**Gustavo Adrián Cerati Clark** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi ), huk  mama llaqtayuq takiq, takichaq wan tintawku waqachiq ruraq karqan. 

Taytan: Juan José Cerati; Maman: Lilian Clark.Ñawpa Warmi: Belén Edwards (1987-1989) / Cecilia Amenábar (1992-2002).Churinkuna: (2) Benito (p. 1993) wan Lisa (p. 1996).

## Diskukuna
### Soda Stereo
* *[[Soda Stereo (album)|Soda Stereo]]* (1984)
* *[[Nada Personal (album)|Nada Personal]]* (1985)
* *[[Signos]]* (1986)
* *[[Doble Vida]]* (1988)
* *[[Canción Animal]]* (1990)
* *[[Dynamo (Soda Stereo album)|Dynamo]]* (1992)
* *[[Sueño Stereo]]* (1995)

### Solo
* *[[Amor Amarillo]]* (1993)
* *[[Bocanada]]* (1999)
* *[[Siempre es hoy]]* (2002)
* *[[Ahí Vamos]]* (2006)
* *[[Fuerza Natural]]* (2009)
* *Fuerza Natural Tour, Monterrey, MX, 2009* (2019)

### Kunciptu
* *[[+Bien]]* (Movie Soundtrack) (2001)
* *[[11 Episodios Sinfónicos]]* (Live with Symphonic Orchestra) (2001)

### Kulaburasyun álbumkuna
* *[[Colores Santos]]* with Daniel Melero (1992)
* *Colores Santos, the Remixes* with Daniel Melero (1995)
* *Plan V* (1996) with Plan V
* *Plan Black V Dog* (1998) with Plan V
* *Medida Universal* (1999) with Ocio
* *Insular [EP]* (2000) with Ocio
* Roken (with Flavius E., Leandro Fresco) (only live presentations, no recordings exist) (2004) 

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

* Andrés Calamaro
* Charly García
* Fito Páez
* León Gieco
* Luis Alberto Spinetta
* Miguel Abuelo 
* Soda Stereo


## Hawa t'inkikuna

* Uficial site
* IMDb
Hatipusqa ruqutu

**Hatipusqa ruqutu** ( *rocoto relleno*, Kastilla simipi) huk mikuy rurasa, ruqutupa rurunkunata, kapakapapanta hipiskir. Chaypita rurinman hatiyan ñutu aychata, kisuta, imatapis sumaq muskuqta, yanuskir qallarinanchu qarakuyan.

Arikipa suyupi aswan rurayan, sunanchaq mikuynin nisqa.
Pedro de Betancur

**Pedro de San José Betancur** (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1626 watapi paqarisqa Vilaflor, Tenerife, Ispaña - † 25 ñiqin ayriway killapi 1667, Antigua Guatemala, Guatemala) huk kathuliku Santu karqan.

24 ñiqin ayriway killapi Pedro de Betancur raymi p'unchawninmi.

Tayta: Amador Betancur; Mama: Ana García.

## Kaypipas qhaway
* José de Anchieta
* María de León Bello y Delgado

## Referenciakuna


## Hawa t'inkikuna

* Oraciones Beethlemitas
* Biografía de San Pedro de San José de Betancur
* Obras del Hermano Pedro
* Orígenes del Santo Hermano Pedro
José de Anchieta

**José de Anchieta** (* 19 ñiqin pawqar waray killapi 1534 watapi paqarisqa San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, Ispaña - † 9 ñiqin inti raymi killapi 1597, Reritiba, Brasil) huk kathuliku Santu karqan.

9 ñiqin inti raymi killapi José de Anchieta raymi p'unchawninmi.

Tayta: Juan de Anchieta Zelayaran; Mama: Mencía Díaz de Clavijo y Llerena.

## Kaypipas qhaway
* Pedro de Betancur
* María de León Bello y Delgado

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Arte de grammatica da lingua mais usada na costa do Brasil. La gramática del Tupí. 
* Esbozo de la Vida y Obra del Beato por José María Fornell Lombardo titulada El portentoso Padre José de Anchieta
Gregorio Escobedo

**Gregorio Escobedo Rodríguez** sutiyuq runaqa (*  1796 watapi paqarisqa Ariqipa llaqtapi - 1836 llaqtapi wañusqa Qusqu llaqtapi), huk  mama llaqtaq awqaq pusaq pulitikupas, Uralan Abya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan Piruwpaqpas. 

Tayta: Ramón Escobedo; Mama: Manuela Rodríguez de Olmedo y Martínez del Pino. 

Warmi: 

## Willay pukyukuna
* Basadre, Jorge: Historia de la República del Perú. 1822 - 1933, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomo 2. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 6. D’AC/FER. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-155-3
* Vargas Ugarte, Rubén: Historia General del Perú. Sexto y Séptimo Tomo. Primera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
* José de La Mar

## Hawa t'inkikuna
Kahar Mahkamov

**Kahar Mahkamov  ** sutiyuq runaqa (tayik simi: Қаҳҳор Маҳкамович Маҳкамов), rusiya simi: Кахар Махкамович Махкамов, tatar simi: Қаҳҳор Маҳкамов)(*  paqarisqa Khujand llaqtapi -  ) huk  mama llaqtapi pulitiku karqan.

Tayta:  ; Mama:  .

Warmi:  Churinkuna (?):  .

## Qillqasqankuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Tayiksuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
### [[Kastilla simi]]pi