Kiskachay pruwinsya

**Kiskachay** (aymara simipi: Kiskachay jisk'a suyu; kastilla simipi: *Provincia de Espinar*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk pruwinsyam, Qusqu llaqtamanta 250 km karu uralan kuntinpi, mama quchap hawanmanta 3 800 mitru hanaqmanta 5.000 mitru hanaqkama, 5 311.09 km2-yuq. Uma llaqtanqa Yawri llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna** 
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Kachimayu - Q'iru mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Chawpiqucha - Chunkara qucha - Sutunta qucha (Uqururu distritupi) - Qiwllaqucha (Pallpata distritupi) - Yanaqucha 

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Runakuna
*63,195 runakuna (1997). Tukuy runakunap 41.4%-ni chunka pichqayuqmantam aswan pisi watayuq.

*Uywasqakuna: waka, uwiha, llama
*Chakra yurakuna: papa, kinwa, qañiwa.

*Umalli musikukuna (atikay): qhatuy, qhuyakuna (Tintayapi)

*Kiskachay runakunap 25.4 %-n, chunka pichqayuq icha chaymanta aswan watayuq, manas yachay wasimanchu risqa, 46.3 %-ntaq huch'uy yachay wasiman risqas. Warmikunap 39.6 %-n manas ñawiriyta qillqayta atinchu.

*Kamachina sirwisyukunaqa pisi-pisillas. Pruwinsyapi pusaqnintin distritumantaqa pichqallapis puriq upyana yaku sirwisyu wasikunapi kachkan. Iskay distritupiqa manas pinchikillachu kachkan, tawapitaq wasikunap 26 %-npis pinchikilla kachkanña.

### Hanan Warka
Hanan Warka ayllu llaqtaqa *(Alto Huarca)* Kañipya mayup lluq'i patanpim, pampa-pampapi, lluq'i patapi Q'illu urqu, Saywa urqu, Chuq'i pirwa urqukunap kinrayninpi.

#### Kapchiy

*K'uyu qatakuna
*P'achakuna
*Llank'iwan kapchiy: Pukus, K'apra

Away: Puchka, Awana, Mismima, Ruk'i, Awarank'u

K'apra: Challa, Raki, Manka, Mak'as, Phuku, Chatu.

Chakra kamay: 

*Kinwa, Siwara, Papa, Awina, Qañiwa.
*Chaki t'aklla, Rawk'ana, Ch'ira: ayninakunapaq, minkanapaq, Wanka: tarpunapaq, Qhachway: aymuranapaq,
***Uywasqakuna**: Waka (Churu) - Kawallu - Uwiha - Pisqu kurral - Llama
***Sallqakuna**: Atuq - Trucha - Kuntur - Añas - Wisk'acha - Anka - Taruka - Luwichu - Wallata - Wik'uña - Ch'usiq

### Tintaya Markiri
Tintaya Markiri runa llaqta *(Comunidad campesina de Tintaya Marquiri)*.

#### Kawsay
Kapchiy, away: 

*Llank'i, k'aprapaq: Urpu, P'uku, P'uyñu.
*Uwiha millma kaykunapaq: Punchu, Kustal, Qata, Q'iswa, Challina, K'uyu

Chakra kamay, michiy: 

***Uywasqakuna**: Waka, Kawallu, Uwiha, Llama, Kawallu, Mula,*
**'Sallqakuna**: [[Wik'uña]], [[Chupasapa achuqalla|Achuqalla]], [[Kiwis]], [[Añas]], [[Antikuna atuq|Atuq]], [[Usqullu]], [[Wisk'acha]], [[Taruka]].
***K'ita yurakuna**: [[Papa]], [[Kinwa]], [[Awina]], [[Siwara]], [[Qañiwa]]

=== Hanan Wankani ===
Hanan Wankani ayllu llaqta ''(Comunidad campesina de Alto Huancane)''

==== Kawsay ====
Kapchiy, raqch'i: 

*Kapchiy: [[Puchka]], [[Mismima]], [[Awana]], [[Ruk'i]], [[Awarank'u]].
*Raqch'i: [[Challa]], [[Raki]], [[Manka]], [[Mak'as]], [[Phuku]], [[Chatu]]

Chakra kamay, michiy: 

***Papakuna**: [[q'apu]], [[q'anchillu]], [[waña]], [[watakachi]], [[qaqari]], [[p'itikiñu]].
***Riwikuna**: [[qañiwa]], [[puquya]], [[chillawa]], [[chuqllu]], [[q'illupalla]].
*[[Kinwa]], [[qitu]], [[puquya]]
***Chakra llamk'anakuna**: [[Chaki t'aklla]], [[Rawk'ana]], [[Chira]], rumi [[maru]], [[yugu]], [[arma]].
***Chakra llamk'ay**:
** [[Chakmay]]: [[ayni]], [[minka]]; 
**[[Tarpuy]]: [[sullu tinkay]] (kimsa [[akulli]]) [[chicha]]
**[[Hallmay]], [[kasarakuy]]
**[[Aspiy]]: [[aysanakuy]], [[wanllay]], [[qhachwa]]y, [[aymuray]]
***Uywasqakuna**: [[Waka]] - [[Llama]] - [[Alpaqa]] - [[Asnu]] - [[Kawallu]] - [[Mula]].
***Sallqakuna**: [[Wik'uña]], [[Alqamari]], [[Such'i]], [[Taruka]], [[Liqi]], [[Trucha]], [[Kuntur]], [[Qaqi]], [[Lawrinku]], [[Suwik'ara]], [[Chiwayru]], [[Antikuna atuq|Atuq]], [[Chiqla]], [[Qalaywa]], [[Añas]], [[Pariwana]], [[Machaywa]], [[Puku]], [[Waychu]] (hachu qalla), [[P'isaqa]], [[K'ayra]] ([[huq'ullu]]wan), [[Quwi]], [[Huku]], [[Pikaytu]], [[Piki]], [[Challwa]]

=== P'achallina ===

[[K'uyu]] [[p'achallina]]kuna:

[[Warmi]]kuna:
#K'uyu [[kutuma]]
#K'uyu [[chamarra]], achalawan
#[[Phalika]], achalawan
#[[Pullira]], ima llimphiyuqpas, achalawan
#[[Usut'a]], llama qaramanta rurasqa
#[[Q'ipirina]], [[uwiha]] [[millma]]manta [[awa]]sqa
#K'uyu [[lliklla]], samanapaq:
##K'uyu [[karpa]]
##K'uyu qata, achalawan
##Uwiha qara
##Lima palyu (kuchachu)

[[Qhari]]kuna:
#K'uyu, [[ichhu]] [[muntira]]
#[[K'umpu]] (luq'u, sumriru), [[uwiha]] [[millma]]manta [[awa]]sqa
#Millma [[punchu]]
#[[Kusma]] (kutuna, kamisa), [[uwiha]] [[millma]]manta [[awa]]sqa
#K'uyu wara (pantalun)
#K'uyu [[chamarra]], [[anilina]]wan [[anqas]]wan [[tullpu]]sqa
#[[Usut'a]], llama qaramanta rurasqa (suqu)

== Simikuna ==
Pruwinsyapiqa aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku.




<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>

<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>

<small> Pukyu:  </small>

== Iñiy ==
* [[Kristiyanu iñiy]]
== Raymikuna ==
*Qhapaqkuna ''(Reyes)'', (6-I) (Yawri distritu)
*Santa Cruz, (3-V) (Yawri distritu)
*Tusuy [[Tupay]], ([[karnawal]] mit'api) (Yawri distritu)
*[[Sunqunakuy]], ([[tarpuy]]wan [[aymuray]] mit'api) (Yawri distritu)
*Pichiwanu chaku ''(Rodeo pichiguano)'' (Yawri distritu)
== Karu puriy ==

=== Hanan Warka ===
*[[Hutu mach'ay]] ''(Grutas de Juto)'', 180 m suni, chaynintaqa [[Hutu mayu]] purinmi. Mach'aypiqa chinkanakunam, qullqakunam, rampakunam, pukyukunapas.
*[[San Inlisya]] [[phaqcha]]wan, huk [[inlisya]] hina [[qaqa]], 15 m altu phaqchap kinrayninpi.
*[[Chuq'i pirwa]] [[Chuq'i sayana]]wan, 200 m hatun qaqakuna, qhawana hina llamk'achisqa.

=== K'upuraki distritu ===
*K'upuraki - [[Qusqu]]: 269 km.
*3900 m.s.n.m.
*K'upuraki inlisya

=== Yawri distritu ===
*[[Yawri llaqta|Yawri]] - [[Qusqu]]: 241 km
**2,927 m.s.n.m.
**Yawrip [[inlisya]]n
*[[K'anamarka]] - [[Qusqu]]: 236 km
**3,942 m.s.n.m.
**[[Tawantinsuyu]] pachamanta wasikuna

== Pruwinsyapi paqarisqa ==
*[[Ch'aska Anka Ninawaman]]
== Kaypipas qhaway ==
* [[Tintaya]]
* [[K'ana runa]]
* [[Qusqu]]
== Willay pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/cusco.jpg Saywitu: Qusqu suyu]
*[https://web.archive.org/web/20070312084716/http://www.infocusco.com/modules/news/article.php?storyid=65 Kiskachay] (kastilla simi)

**Tintaya''': 

*Gobernanza ambiental y territorial en comunidades afectadas por la explotación minera: La experiencia de las comunidades campesinas de la provincia de Espinar. Perú