open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waskar

**Waskar** (*Waskhar* ñisqapas) Inkakunap chunka iskayniyuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup qanchis ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1527 watamanta 1532 watakama Qusqu llaqtapi qhapaq inkas karqan.
1532 llaqtapi Atawallpa suqiyuq wawqinpa kamachisqankama wañurqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Wayna Qhapaq

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Atawallpa
Iskay kaq Manqu Qhapaq

**Iskay kaq Manqu Qhapaq** icha **Manqu Inka Yupanki**qa (*Manqu Inka, Manku Inka* ñisqapas) Inkakunap chunka pichqayuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap ñawpaq ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1533 watapi Kastilla runakunaqa paytas inka qhapaq tukuchirqan. 1536 watapi Ispañulkunatas Qusqu llaqtamanta ayqichiyta munarqan. Mana atispas, Willkapampa llaqtatas ayqikurqan. Chaypi 1544 watakamas qhapaq karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Tupaq Wallpa

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Sayri Thupa
Atawallpa

**Atawallpa** (*Ataw Wallpa* nisqapas, kastilla simipi: *Ave fénix*)Jorge A. Lira: Runasimi teqe icha alli suti paqarin **Ataw Wallpa**manta (kastilla simipi: *Elegido diligente*). Inkakunap chunka kimsayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pusaq ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1527 watamanta 1532 watakama Kashamarka llaqtapi Chinchaysuyuta kamachirqan. 1532 watapi Waskar wawqintas wañuchichirqan. Aswan hatun awqaq pusaqninkunaqa Rumiñawi, Kiskis, Challkuchimaq sutiyuqsi karqan. Kikin watapi Ispañamanta awqakunaqa Kashamarkaman chayamuspas, payta hap'irqan. Atawallpa achka qullqitas apachimuptinpas, chay awqakunaqa paytas sipirqan.  Anchata chaskiskir, karu marka runakuna wañuchiranlla

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Waskar

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Tupaq Wallpa

## Hawa tinkikuna
* Atawallpa Inkap waqyay harawin. Waman Pumap siq'isqan (dibuhun): Wiraquchakuna umanta kuchun 1533 watapi
* Atau Wallpaj p’uchukakuyninpa wankan
## Qhawana

## Kaypipas qhaway

* Inkarrí
* Kastilla Atiy
Tupaq Wallpa

**Tupaq Wallpa** Inkakunap chunka tawayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup isqun ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1533 watallapi qhapaq inkas kaspa, kikin llaqtapis wañurqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Wayna Qhapaq

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Manqu Qhapaq iskay ñiqin
Sayri Thupa

**Diego Sayri Thupa Yupanki** (ñawpa pacha qillqapi: *Diego Sayre Topa*) Inkakunap chunka suqtayuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap iskay ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1544 watamanta 1561 watakamas qhapaq karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Manqu Qhapaq iskay ñiqin

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Titu Kusi Yupanki

## Pukyukuna
Titu Kusi Yupanki

**Diego de Castro Titu Kusi Yupanki** (ñawpa pacha qillqapi: *Diego de Castro Titu Cussi Yupangui*)Inkakunap chunka qanchisniyuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap kimsa ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1561 watamanta 1570 watakamas qhapaq karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Sayri Thupa

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Thupa Amaru
Thupa Amaru

**Thupa Amaru** icha **Tupaq Amaru** (ñawpa pacha qillqakunapi: *Topa Amaro Ynga*) 1545 watapi paqarisqa, 24-IX p'unchawpi 1572 watapi Qusqu llaqtapi wañusqa, Inkakunap chunka pusaqniyuq ñiqin, qhipaqtaq qhapaqninsi, Willkapampap tawa ñiqintaq qhapaqnin karqan. Kaypa yawarninsi karqan Tupan Amaru II.

1570 watamanta 1572 watakamas qhapaq karqan.

Ispañulkunaqa payta atispas 1572 watapi Qusqu llaqtapi umanta kuchurqan, Francisco de Toledo sutiyuq qhapaq rantipa kamachisqankama.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Titu Kusi Yupanki

## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna

* Inka Wañuymanta waqyay. Waman Pumap siq'isqan: Wiraquchakuna Tupaq Amaru huk ñiqinpa umanta kuchun 1572 watapi

## Kaypipas qhaway

* Tupaq Amaru iskay ñiqin
* Inkarrí
Waskhar

**Waskhar** nisqaqa t'inkisqa t'inkikunap  huñunmi, t'inkikuna, aswanta q'illaymanta ruwasqa, waskaman rikch'akuq tukuy rikch'aqniyuq, ñit'iypi llamp'u, kurkuyuq ichataq chiru, sinchi, llasaq q'ipiyuq. waskharqa iskay icha aswan t'inkikunamantam kanman. Waskharkunataqa t'aqakunmanmi imayna ruwasqa kasqanmanhina, chaytaqa kamachikunmanmi imayna ruwasqa kasqanmanhina:

* Uqharinapaq ruwasqakuna, ahinataq elevadorwan llamk'achisqa kaptinku; aysanapaq; icha allinta takyachinapaq, ahinataq bicicletapa wichq'ayninwan, toro nisqaman rikch'akuq t'inkikunayuqmi, chaykunam waskharta iskay dimensionpi flexibleta ruwan (kimsa kaq takyasqa dimensionqa waskharpa suni kayninmi). Huch'uy cadenakuna achala hina llamk'aqmi aswanta sumaqchasqa análogo chayhina layakunamanta.
* Maquinakunapi kallpata apachinapaq ruwasqakunaqa makina piñón kirunkunawan malla kananpaq ruwasqa t’inkikunayuqmi, huk dimensionllapitaqmi flexible kanku. Chaykunataqa rollo waskhar nispam riqsinku, ichataq mana rolloyuq waskharkunapas kanmi, ahinataq bloque waskhar.

Iskay sapaq waskharkunataqa utqaylla t'inki, mosquetón, grillete icha clevis nisqawanmi tinkuchiyta atikunman. Q'ipitaqa waskharmanta huk imayaymanpas waskhar hark'aqwanmi apayta atikunman.
Sapa Inka

**Qhapaq Inka** icha **Inka** chaylla nisqaqa Inkakunap **Sapan Inka** nisqa sapallan qhapaqninsi karqan. Paykunap nisqankamaqa Intip churinsi karqan. Chayraykutaqsi dyus hinata yupaycharqanku.

Sapa Inkap kuraq churin awki nisqas, musuq Sapa Inka kanansi kasqa. Llapa Inkap hatun ayllun panakansi nisqa.

Inkakunap wiñay kawsasqanpiqa chunka kimsayuq qhapaqsi karqan. Pachakutiy Inka Yupanki nisqamantapachas inkap qhapaq suyuntaqa Tawantinsuyu nirqan.

## Tawantinsuyu pachapi Sapa Inka nisqakuna
Kaysi chay chunka kimsayuq qhapaq inka:

#### Urin Qusqu
# Manqu Qhapaq *(Manku Qhapaq)* (1200 ñiq watakunapi)
# Sinchi Ruq'a *(Sinchi Ruqa)* (1230 ñiq watakunapi)
# Lluq'i Yupanki *(Lluqi Yupanki)* (1260 ñiq watakunapi)
# Mayta Qhapaq (1290 ñiq watakunapi)
# Qhapaq Yupanki (1320 ñiq watakunapi)

#### Hanan Qusqu
# Inka Ruq'a *(Inka Ruqa)* (1350 ñiq watakunapi)
# Yawar Waqaq (1380 ñiq watakunapi)
# Wiraqucha Inka *(Wira Qucha Inka)* (1410-1438)
# Pachakutiy Inka Yupanki (1438-1471)
# Thupa Inka Yupanki (1471-1493)
# Wayna Qhapaq (1493-1527)
# Waskar *(Waskhar)* (1527-1532)
# Atawallpa (1527-1533)
# Tupaq Wallpa (1533)

#### Willkapampa
# Manqu Qhapaq iskay ñiqin (1533-1544)
# Sayri Thupa (1544-1561)
# Titu Kusi Yupanki (1561-1570)
# Thupa Amaru (1570-1572)

## Inka qhapaqkunap warminkuna ([[Quya]]kuna)

* Manqu Qhapaq - Mama Uqllu
* Sinchi Ruq'a - Mama Qura
* Lluq'i Yupanki - Mama Qawa
* Mayta Qhapaq - Mama Takukaray
* Qhapaq Yupanki - Mama Chimpu Qurihillpay
* Inka Ruq'a - Mama Mikay
* Yawar Waqaq - Mama Chikya
* Wiraqucha Inka - Mama Runtu Quya
* Pachakutiy - Mama Anawarkhi
* Thupa Inka Yupanki - Mama Uqllu iskay ñiqin
* Wayna Qhapaq - Kusi Rimay
* Waskar - Chukuy Waypa
*Atawallpa(?) - ?
*Tupaq Wallpa (?)
*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Willkapanpa

**Willkapanpa** Inkakunap Anti suyupi pukara llaqtan karqan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Willkapampa distritupi. 

## Allpa saywachi
* Willkapanpa mayu
## Wiñay kawsay
Chay llaqtamanqa Manqu Qhapaq iskay ñiqin 1537 watapi ayqikurqan. Tawa inka qhapaqkunas chaypiqa kamachirqan:

# Manqu Qhapaq iskay ñiqin
# Sayri Tupaq
# Titu Kusi Yupanki
# Tupaq Amaru

1572 watapi Ispañulkunas chay llaqtataqa atispa thuñichirqan.
## Karu puriy
* Witkus
* Yuraq Rumi (icha "Chuqipalta"), Witkus: 1 km
* Ispiritu Pampa
* Punkuyuq
* Chuqik'iraw
* Quriwayrachina
* Quta Kuka

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Iskay kaq Tupaq Amaru

**Iskay kaq Tupaq Amaru** sutinchasqapas **José Gabriel Túpaq Amaru** icha **Husiy Qawriyil Kunturkanki** (**José Gabriel Condorcanqui**), sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tinta llaqtapi, Qanchi puruwinsiyapi icha Surimana llaqtapi, Tupaq Amaru listritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi;  wañusqa Qusqu llaqtapi), huk piruwruna qhichwa rimaq ankallis karqan.

Husiyqa , 22 watayuqsi kaspa, *Nuestra Señora de la Purificación* sutiyuq inlisyapi Surimana llaqtapi 16 watayuq Mikayla Bastidastawansi kasarakurqan. Kimsa churinsi karqan, Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768) sutiyuq.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.

Mana atiptinsi, 1781 watapi Ispañulkunaqa Tupaq Amaruta Yanaurqup mach'ayninkunapi hap'ispa Qusqu llaqtata apaspa chaypis sipirqanku, chaymantataqsi Hipólito sutiyuq kuraq churintawan, Mikaylatawan, Tumasa Titu Kuntimaytatapas. Fernando sutiyuq sullka churinsi taytamamanpa wañuyninta rikurqan. Makinpita, chakinpita wataykur, tawa kawalluwan sutayarqan tawan kuchukunaman. Mana wañuptin piqanta ruquyarqan. Achkaman aychanta tullunta ruquskir aypuyarqan llaqtan llaqtan. Limaq piruw runakuna mana intuyaranchuu, icha kusikuryaqan uywatanaw wanuchiyanqanta.

## Kaypipas qhaway
* Tupaq Amaru (huk ñiqin)
*Tupaq Amaru (kinsa ñiqin)
* Inkarrí

## Hawa t'inkikuna
* Educared (kastilla simipi)
Waman Puma

**Felipe Waman Puma de Ayala** icha **Waman Puma** chaylla, 1556 watapi Antamarka llaqtapi (Wamanqa llaqta ñiqpi), Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, paqarisqa, 1644 watapi wañukusqa Lima llaqtapi, Inkakunap kawsayninmanta Ispañulkunap atisqanmantapas ancha achkata qillqarqan. "Nueva Corónica y buen gobierno" ñisqa qillqasqan kastilla simipi pisilla qhichwa simipipas rurarqan.

Llapan Piruwpa llaqtakuna rikapar puriran, achka wata. Paypa qillqasamni harusakuna simin, paymi qallarisqa kay patsan runakunapaq, kaytan nisqa *pachan amachaq* ( 'indigenismo').

## Qillqasqankuna

* *El primer nueva coronica y buen gobierno* (1615)

## Hawa tinkikuna

* Felipe Guaman Poma de Ayala: El primer nueva corónica y buen gobierno (1615/1616) - qillqasqata internetpi ñawinchay

* El mundo al revés. Guaman Poma anticolonialista. Alfredo Alberdi Vallejopa musuq qellqasqan 2010, Berlimpi.

## Kaypipas qhaway

* Inka Garcilaso de la Vega
* Cristóbal de Molina (*el Cuzqueño*)
* Juan de Santa Cruz Pachakuti Yamki Sallqamaywa
Inkariy

**Inkariy** nisqamantaqa Piruwpim runakuna willakunku. Inkariy (Kastilla simipi: *Inka Rey*), "Inka Qhapaq" ñiyta munan.

Achka llaqtakunapis Inkarrimanta willakunku, chay hinataq Q'irus, Pukyu llaqta, Wamanqa, hukpas llaqtakunapi. José María Arguedas-pa willasqankunarayku tukuy pacha Inkarrita riqsirin.

Inkariy intip churinsi kasqa. Quri tawnanta chamqaspa, chayamusqanpi Qusqu llaqtatas kamasqa.

Raya q'asapis Qullarríwan llallinakuspa chaypis Inkakunap Qullakunawan saywantas tukuchisqa. Qullarí tawnanta Titiqaqa quchaman chamqaspa chayamusqanpi Punu llaqtatas kamasqa.

Ispañamanta awqansi (*Ispañariy* icha *[[Francisco Pizarro|Pizarro]]*) chayamuspa, Inkata hap'ispa sipisqa. Hap'iptin Inkaqa rimasqa: "Sipiwanki, ichaqa kutimusaq," ñispa. Uman Lima llaqtapis, kurkun Qusqu llaqtapitaq p'ampasqa. Kunanña wiñachkaspas, kutimunqa.

Huk willasqakunakamataq Inkariyqa Antisuyupi Paytiti llaqtaman aypispas chinkasqa, huk p'unchawpi, taripay pachapi kutimunqas.

## Hawa tinkikuna

* Inkariy ñisqamanta willasqakuna

## Kaypipas qhaway

* Kastilla Atiy
* Manqu Qhapaq
* Atawallpa
* Tupaq Amaru
* Tupaq Amaru iskay ñiqin
Wamanqa

**Wamanqa** icha **Wamanka**  (**Ayakuchu** llaqta nisqapas, kastilla simipi: *Ayacucho* icha *Huamanga*) huk piruwanu hatun llaqtam, Ayakuchu suyup Wamanqa pruwinsyapas uma llaqtanmi. 2005 watapiqa Wamanqa llaqtapi 147.256 runas kawsachkan.

## Wiñay kawsay
Ñawpaqta Ayakuchu sutiyuq llaqtata **Wamanqa**wan sutichasqaku. Isqun p'unchawpi chunka iskayniyuq killapi 1824 watapi Antonio José de Sucre sutiyuq awqaqkunap umanqa ispañul awqankunatas Wamanqa k'itipi atiparqan. Simón Bolívar Piruwpa qispichiqnin nisqaqa 15 p'unchawpi iskay killapi 1825 watapis chay llaqtataqa *Ayacucho* sutiwan suticharqan. Chay llaqtaqa Piruwpa Ayakuchu sutiyuqmi suyunpi kachkan. Hatun yachay wasinpa sutinmi *Universidad San Cristóbal de Huamanga*. 

## Yachay tarpuy

* Piruwanu ritawlu

## Raymikuna
* Simana Santa

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna:
* Yachay sunturkuna:
** Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Andrés Avelino Cáceres, Umalliq (Piruw)
* Néstor Cabrera, qillqaq
* Willy del Pozo, qillqaq
* María Parado de Bellido, ankalli
* Alfredo Alberdi Vallejo, qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu
* Wari (Ayakuchu)
* Piruwanu ritawlu
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna

* Saywitu: Ayakuchu suyu
* Simana Santa - Ayak'uchupi
Pukyu llaqta

**Pukyu** (kastilla simipi: *Puquio*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Lukana pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Manuelcha Prado (*1957), piruwanu kitara waqachiq, takiq, takichaq, taki qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Antawaylla

:*Ama Qusqu suyupi *'Antawayllacha** nisqa uchuy llaqtawan pantaychu!''
**Antawaylla*' ([[Kastilla simi]]pi: *Andahuaylas'') nisqaqa huk piruwki llaqtam, Apurimaq suyupi, Antawayllawamanip uma llaqtanmi. Chanka runakunap huk hatun llaqtansi karqan.

Antawaylla llaqtapiqa 23.275 runam kawsachkanku (2005).

## Llaqtapi paqarisqa
* José María Arguedas (1911-1969), qillqaq
* Richard Arce Cáceres (* 1975), pulitiku

## Karu puriy
* Usma llaqtapi: 36 chullpa
* Wayaw 5 km
* Kumpikancha 5 km
* Quñiqpukyu
* Kampanayuq 5 km (qhawana)
## Raymikuna
* Yawar phista
* Mamacha Kandilarya Raymi

## Rikchakuna

Rikcha:Andahuaylas Central Plaza Statue.jpg|Yawar phista, Kuntur turuwan
Rikcha:Airport Andahuaylas Peru.jpg| Antawaylla antanka pampa


## Apaykachana
* Antawaylla antanka pampa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Chanka runa

**Chanka** runakuna Antawaylla k'itipi kawsaq mama llaqtas karqan. 1438 watapi Qusqu llaqtatas atiyta munarqanku. Manas atiptinku, Pachakutiq Inka Yupanki paykunata atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa.

Kunan pacha Chanka runakunaqa **[[Chanka runasimi]]tam** *(Quechua ayacuchano)* rimanku. Kay k'iti rimaypi José María Arguedas sumaq sumaqlla harawikunata qillqarqan. Kunan p'unchaw 1.000.000 icha 1.500.000 runakuna chanka runasimita rimanku. Paykunaqa Ayak'uchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi Lima llaqtapi ima tiyankus.
Mama Uqllu

**Mama Uqllu** Manqu Qhapaqpa warminsi karqan. Paywan Titiqaqa wat'amantas lluqsirqan, Manqu Qhapaqwan, tukuy warmikunaman tukuy ruwayta yachachirqa: Awayta, t'ipayta, wayk'uyta, wawa uywayta ima-
Titiqaqa wat'a

**Titiqaqa wat'a** nisqaqa (ñawpa Qhichwa suti: **Intinkala**, kastilla simipi: *Isla del Sol*, "Intip wat'an, *Intiwat'a*") Titiqaqa quchapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi,  huk wat'am. Chaymantas Manqu Qhapaq Mama Uqllu warminwan lluqsirqan.

## Rikchakuna

Image:IslaDelSolFemmes.jpg|Warmikuna, Titiqaqa wat'a
Rikcha:Ilha do Sol22.jpg|Titiqaqa wat'api
Rikcha:Ilha do Sol23 ST.jpg|Titiqaqa wat'api
Rikcha:Ilha do Sol03.jpg|Titiqaqa wat'api
Rikcha:Ilha do Sol01.jpg|Maki kapchiy, wat'ap uchuy musiyupi
Rikcha:Templo del Sol Titicaca.jpg|Titiqaqa wat'api inti yupaychana wasi


## Kaypipas qhaway
* Uru wat'akuna
* Intika
* Amantani 
* Killawat'a
* Qhuchiwat'a
* Chilliqa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa qucha 
* Qupaqhawana
* Tikina
* Tiwanaku
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Intika

} 
|-bgcolor="#ffffff"
|Hallka k'iti k'anchar || 5,72 km²
|-bgcolor="#ffffff"
|Hanaq kay: || 4.050 m
|-bgcolor="#ffffff"
|Runakuna: || ~ 2.200 
|-bgcolor="#ffffff"
|Runa ñit'inakuy: || 
|-bgcolor="#ffffff"
|Karu puriqkuna / wata: || 40.000
|-bgcolor="#ffffff"  
| Pacha suyu: || 
|- bgcolor="#ffffff"
| Llika tiyanan||[www.]
|-
!colspan="2" style="background-color: #9BCD9B" align="center" | **Tiyay**
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | 
|}
**Intika** wat'aqa (Kastilla simipi: *Taquile*) Piruw suyupi, Titiqaqa quchapi huk wat'am, Amantani distritupi, Punu pruwinsyaman kapuq, Punu suyupi. Chaypi runakunaqa qhichwa simitam rimanku.

## Rikchakuna

Image:Peru-titicacasee-1.jpg|Intika wat'api wawakuna
File:Taquil Inselfest Männer.JPG|Qharikuna ()
File:Taquile Terrasses.JPG|Pata-patakuna
File:Taquile Inselfest Frauen.JPG|Warmikuna (25 ñiqin anta situwa killapi 2008 watapi )
Rikcha:Taquile Reunión de hombres en la plaza del pueblo.jpg|Intika llaqta patapi runakunap tinkunakuynin


## Apaykachana
## Wat'api paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Tikunata wat'a
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Uru wat'akuna
* Amantani 
* Kapachika
* Titiqaqa wat'a
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Qupaqhawana
* Tiwanaku
* Inka

## Hawa t'inkikuna
Manifiesto de Taquile (kastilla simi)
Pachakutiy Inka Yupanki

**Pachakutiy Inka Yupanki** (Pachakutiy Yupanki ñisqapas, ispaña simipi: *Pachacútec* icha *Pachacuti*) Inkakunap isqun ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup tawa ñiqin qhapaqnin karqan.

1438 watamanta 1471 watakama qhapaq inkas karqan. 1438 watapi K'ana runakunap Qanchi runakunappas yanapayninwan Chanka runakunata Yawarpampapi atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa. 1460 watapi Wankakunata atirqan, 1470 watapitaq Chimukunata. 

Taytanmi karqan → Wiraqucha Inka, churinkunataq karqanku Amaru Inca Yupanqui itaq Tupaq Inka Yupanki

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Wiraqucha Inka

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Tupaq Inka Yupanki
Wanka

**Wanka** runakuna Mantaru qhichwapi, Hunin k'itipi kawsaq mama llaqtas karqan. 1460 watapi Pachakutiq Inka Yupanki paykunata atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa. Ispañulkunas chayamuptin, Wankakunaqa yanaparqankus.

Kunan pacha Wanka runakunaqa **[[Wanka limay|Wanka Nuna Shimi]]** nisqatam *(Quechua Huanca)* rimanku.

## Hawa t'inkikuna
Waral

**Waral** (kastilla simipi: *Huaral*) nisqaqa huk piruwki hatun llaqtam; Lima suyupi, Waral pruwinsya, Waral listritupas uma llaqtanmi. Waral llaqtapiqa 150.000 runakunam kasachkan.

Chakra llamk'ay uma llaqtam, Lima llaqtap mikhuy waqaychanan wasipas, chakra llamk'ay hatun ruruchisqanrayku. Lima llaqtamanta 80 kilumitru wichaypi tarikun.

## Wiñay kawsay
21 ñiqin ayamarq'a killapi 1551, watapi, sutichasqa "San Juan de Guaral".

## Llaqtap amachana santun

* Señor de los Milagros
* San Juan Bautista

## Llaqtapi paqarisqa

* Daniel Ruiz

## Raymikuna

Rikcha:Huaral Plaza Principal 2012.jpg|Huaral hatun plaza.
Rikcha:Comisaría de Huaral.jpg|Intimanta Bulevar.
Rikcha:Julio Lores Colan.jpg|Estadio Municipal Huaral.
Rikcha:Huaral Ovalo 2011.jpg|Plaza Centenario nisqa.
Rikcha:Antigua Hacienda Huando en Huaral 02.jpg|Hacienda Huando.
Rikcha:Calle Derecha.jpg|Paña Calle.


## Ñaña llaqtakuna

* , Chankay

## Kaypipas qhaway

* Lachay mama llaqta risirwa
* Waral pruwinsya

## Pukyukuna

* Municipalidad de Huaral

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Lima suyu
Willkamayu

**Willkamayu** icha **Willka Mayu** nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Urupánpa pruwinsya-pi , Ukayali suyupipas, huk mayum. Willkanuta urqukunapi (Awsanqati urqu ñiqpi) pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.

Urin rakinta *Urupanpa mayu* (Kastilla simipi: Urubamba) nispa sutichanku.

## Allpa saywachi

## Llaqtakuna
Llaqtakuna:  Ullantaytampu - Urupampa - P'isaq - Machu Pikchu - Sikuwani - Raqch'i - Urqus - Antawayllacha - Pikillaqta  - Khallka - Yukay - Chinchiru - Llaqtapata  - Q'uñiyaku - Santa Teresa - Killapampa - Icharati - Q'illuunu- Atalaya

## Purimuq mayukuna
## Kaypipas qhaway
* Willka Qhichwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Inka Garcilaso de la Vega

**Inka Garcilaso de la Vega** (*Gómez Suárez de Figueroa*), (*  watapi Qusqu llaqtapi paqarisqa -   Córdoba llaqtapi Ispañapi wañusqa, Inkakunap kawsayninmanta Ispañulkunap atisqanmantapas achkata qillqarqan.

Taytanqa Ispañamanta Garcilaso de la Vega karqan, Mamantaq Chimpu Uqllu, Wayna Qhapaq inkap kuchan. Taytan wañuptinsi, Garcilasoqa Ispañata mitmarqan. Qhichwa simi mama simin kaptinpas, *"Comentarios Reales de los Incas"* ñisqata kastilla simipi qillqarqan.

## Qillqasqankuna
* Comentarios Reales de los Incas, Lisboa (Portugal) 1609; Musuq liwruchasqa: Fondo de Cultura Económica, Lima 1991, ISBN 9681648927, Huk liwruchasqa: Ciudad de México 2004, ISBN 9681648935
**Inkakuna qapaq rimapaykuna**.

## Kaypipas qhaway
* Waman Puma

## Hawa t'inkikuna
Italia

**Italianusuyu** icha **Italia** (italya simipi *Italia*) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Roma llaqtam.

## Allpa saywachi
### Urqukuna
* Monte Bianco / Mont Blanc (4810 m) 
* Monte Rosa (4.634 m) 
* Cervino (4478 m) 
* Appennini
### Nina urqukuna
* Vesuvio
* Etna
* Stromboli
### Quchakuna
* Lago d'Orta
* Lago Maggiore
* Lago di Varese
* Lago di Comabbio
* Lago di Monate
* Lago di Lugano
* Lago di Como
* Lago d'Iseo
* Lago d'Idro
* Lago di Garda

### Wat'akuna
*  Sardegna 
* Sicilia 
* Elba
* Stromboli

### Mayukuna

## Simikuna

* Italia simi
* 2% aslla simikuna (Aliman simi, Ransis simi, Isluwinu simi, Sardinya simi, Ladin simi, hukkunapas)

## Wiñay kawsay
* Romanu qhapaq llaqta
## Pulitika Rakiy

Iskay chunka suyu (*regione*) kan, 108 pruwinsya kan.

## Hatun llaqtakuna

## Musiku
### Ruruchinakuna
* Eni
* UniCredit Group
* Assicurazioni Generali
* Telecom Italia
* Fiat
* Finmeccanica
* Edison
* Pirelli
* Alfa Romeo
* Giorgio Armani
* Agip
* Ducati
* Ferrari
* Ferrero
* Fila
* Gucci
* Lamborghini
* Lancia
* Maserati
* Martini & Rossi

## Rikchakuna

Rikcha:Monte Rosa visto dal Castello di Savoia-Gressoney St.Jean.jpg|Monte Rosa
Rikcha:Santa Caterina del Sasso 1.JPG|Santa Caterina del Sasso, Lago Maggiore
Rikcha:Stromboli1.JPG|Stromboli wat'a, huk nina urqu
Rikcha:TevereCastello-PonteSantAngelo.JPG|Tevere mayu, Roma llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Salta wamani

**Salta wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Salta*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Salta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Yuyayyaku 6.739 m
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay chunka kimsayuq suyunmi (dipartamintu) kan:


File:Salta-Square2.jpg
File: Cable Car to the Cerro San Bernardo - Salta - Argentina.jpg
File: Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg
File: Argentine vineyard and mountains..jpg
File:Tour to the Quebrada de las Conchas.jpg
File: Quebrada de las Flechas - Argentina.jpg
File:Iruya 1.jpg
File: Salinas Grandes 052.JPG
File:Cachi 01.jpg
File:Camino a Cachi.jpg


## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna
Wankawillka

**Wankawillka** (*Wanka Willka* nisqapas, kastilla simipi *Huancavelica*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Wankawillka suyup uma llaqtanmi.

## Rikchakuna

Rikcha:385631298 1fb2e9365c o.jpg| Wankawillka
Rikcha:Vista de Huancavelica.jpg| Wankawillka
Rikcha:385631294 6c7731c7c8.jpg|Wankawillka
Rikcha:385612788 94ecd970ef.jpg| Katidral, Wankawillka
Rikcha:Catedral de Huancavelica.jpg| Katidralpi (Wankawillka)
Rikcha:Huancavelica, baile regional.jpg|Tihiras, Wankawillka



## Llaqtapi paqarisqa
*Pablo Landeo Muñoz (*1959), qhichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Chunta walla
* Ichhu mayu
* Uchkus Inkañan
* Warmiqucha
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
* Saywitu: Wankawillka pruwinsyap distritunkuna
*Wankawilla
*Wayanay
Mihiku

**Mihiku**, **Mishiku** icha **Michhiku**qa (nawatl simipi: Mēxihco; kastilla simipi: México) Pata Apya Yalapi llaqtam.

* 1.972.550 km&sup2;

* 103.088.000 tiyaq (runa) (2005)

* Uma llaqta: Mihiku (*Ciudad de México*, nawa simipi *Mēxihco Tenōchtitlān*)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Suyukuna:





## Simikuna
* Kastilla simi (lliw Mishiku runakunap 97 %-nin, *[[de facto]]* tukri simi)
* Nawa simi - chawpi Mishiku (1.659.029 rimaq)
* Maya simi - Yukatan yaqa wat'a (892.723 rimaq)
* Mishtika simi - Oaxaca (510.801 rimaq)
* Saputika simi - Oaxaca (505.992 rimaq)
* Masawa simi *(Hñatho)* - Oaxaca (350.000 rimaq);
* Tsotsil simi - Chiapas (356.000 rimaq)
* Tseltal simi - Chiapas (336.000 rimaq)
* Ñañu simi (Otomí, *Hñähñü, Hñähño*) - chawpi Mishiku (327.000 rimaq)
* Tutunaka simi *(Tachihuiin)* -  Veracruz, Puebla, Hidalgo (231.000 rimaq)
* Chinantika simi - Oaxaca, Veracruz (224.000 rimaq)
* Masatika simi - Oaxaca, Veracruz (206.000 rimaq)
* Chol simi - Chiapas (190.000 rimaq)
* Wastika simi - San Luis Potosí, Veracruz, Tamaulipas (173.000 rimaq)
* Mishi simi *(Ayüük)* - Oaxaca (116.000 rimaq)
* Taraska simi *(P'urhépecha)* - Michoacán (106.000 rimaq)
* Tlapanika simi - Guerrero (100.000 rimaq)
* Raramuri simi (Tarawmara simi) - Chihuahua (75.000 rimaq) - 2000 llaqtapi (CDI)
* hukkunawanpas

Mishikupi kawsaq runakunaqa 60%-cha mistikuna, 20%-cha iwrupa panakayuqkuna,
7% icha 14% runa indihina nisqakuna.

## Llaqtakuna

## Runa llaqtakuna
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** sutiyuq runaqa (Salzburg llaqtapi (Awstryapi) paqarisqa ; † Wien llaqtapi (Awstriyapi) wañusqa ) huk klasiku musika takichaqmi karqan.

## Imaymana
Wolfgang Amadeus Mozartqa 27 p'unchawpi Iniru killapi 1756 watapim Salzburg llaqtapi (Awstriyapi) nasirqan.
Taytanmi, Leopold, llikillikip takiqnin karqan, pay Wolfgangman yachachirqan llikillikita takiq. Wolfgang suqta tawa kaptirqan, Awstriyap Impiriunpa Kurtinpi takirqan.

## Taki aranwaykuna

* Bastien und Bastienne
* La finta semplice 
* Ascanio in Alba
* Il songo di Scipione
* Il rè pastore
* La finta giardiniera
* L`oca del Cairo 
* Lo sposo deluso 
* Der Schauspieldirektor
* Thamos, König von Ägypten
* Mitridate, re di Ponto
* La Clemenza di Tito
* Così fan tutte
* Don Giovanni
* Die Entführung aus dem Serail
* Idomeneo, Rè di Creta
* Le nozze di Figaro
* Die Zauberflöte
* Zaide
* Lucio Silla

## Fonoteca

* http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Mozart_Wolfgang_Amadeus-Sonata_en_Do-Mayor-K6.mid Sonata en Do Mayor K 6 (fragmento)
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Mozart_Wolfgang_Amadeus-Fuga_en_Mi-bemol_Mayor-KV153.mid Fuga en Mi bemol Mayor KV 153/375f
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Mozart_Wolfgang_Amadeus-Fugue_en_Sol_menor_KV154.mid Fuga en Sol menor KV 154
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Mozart_-_Piano_Concerto_No.20_in_D_minor_K.466_Mvt._1.ogg Concierto para piano n.º 20 KV 466

## Kaypipas qhaway
* Catálogo Köchel de la obra de Mozart
* Amadeus
* 

## Hawa t'inkikuna
* Catálogo de obras de Mozart en la Biblioteca Británica de Londres (en inglés).
* El Concierto para clarinete de Mozart en CD: una guía para todos. Texto destinado a orientar a melómanos y clarinetistas en particular (en español).
* ¿Cuándo fue estrenado el concierto para clarinete de Mozart? Un interesante artículo en las páginas de Clariperu.
* Mozart y Salzburgo
* Mozart y la Masonería
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** sutiyuq runaqa (Bonn llaqtapi (Alimanyapi) paqarisqa ; † Wien llaqtapi (Awstriyapi) wañusqa ) klasiku musika takichaqmi karqan.

## Taki aranwaykuna
* Sinfonie Nr. 3 Es-Dur op. 55, Eroica, 1803/04
* Sinfonie Nr. 5 c-Moll op. 67, Schicksalssymphonie, 1808
* Sinfonie Nr. 9 d-Moll op. 125, 1823
* Fidelio
* Bagatelle „Für Elise“ a-Moll, WoO 59

## Hawa tinkikuna
* Biografía de Ludwing van Beethoven Vida y Obra
* beethoven-haus-bonn.de
* Classic Music Pages
* Ludwig van Beethoven
* Beethoven (Midi)
Berlin

**Berlin** llaqtaqa Alimanya mama llaqtap uma llaqtanmi. Chaypiqa 3.440.441 runakunam kawsanku (2010 watapi).

## Wiñay kawsay
* Berlin pirqa (1961-1989)

## Rakiy

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa tinkikuna
*
Maras

**Maras** llaqta tarikuchkan Qusqu suyupi, hinallataq Urupampa llaqtapas.

Muray mantataq 7 km karum.

## Karu puriy

* Muray

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wayllapampa ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qusqu suyu
Horst Köhler

**Horst Köhler** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Skierbieszów llaqtapi, Lublin k'itipi, Pulunyapi) - Alimanya mama llaqtayuq musikuq wan pulitku qarqan, umalliqninmi kachkan.

Alymaniapas Musiku Ministru.

2004 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Alimanya llaqtapa Umalliqnin karqan.

Taytan: Eduard Köhler; Maman: Elisabeth. Ñawpaq warmi: Eva BohnetChurinkuna:

Yachaywasi: School (Alimanya)

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Eisenach llaqtapi (Alimanyapi);  wañusqa Leipzig llaqtapi, Alimanyapi) baruku musika takichaqmi karqan.

## Taki aranwaykuna
* Toccata und Fuge
* Matthäus-Passion
* Johannes-Passion
* h-Moll-Messe
* Weihnachtsoratorium
* Himmelfahrtsoratorium
* Osteroratorium
* Magnificat
* Kantaten
* Musikalisches Opfer
* Die Kunst der Fuge
* Brandenburgische Konzerte
* 4 Orchestersuiten
* Orgelwerke
* Schüblersche Choräle
* Wohltemperiertes Klavier
* Goldberg-Variationen
* Suiten für Violoncello solo
* Sonaten und Partiten für Violine Solo

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* h-Moll-Messe BWV 232 (Flash)
* Goldberg-Variationen BWV 988 (Flash)
* Matthäus-Passion BWV 244 (Flash)
Antakhuru

**Antakhuru, Antakuru** icha **Tirin** (Pharansiya simimanta: *train*, Kastilla simipi: *tren*) khillayñanpi purinapaq apaykachanam. Antakhuruqa achka qallapurinayuqmi.

## Album

File:PeruRail Train To Cusco.jpg|Qusqumanta Punukama khillay ñan
File:ICE3-Einfahrt-Dortmund.jpg|ICE3 - Alimaniyapi utqaykachana anta kuru
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]


## Hawa t'inkikuna
Ñawi

**Ñawi** (latin simipi: *oculus*, grigu simipi: *οφθαλμός*) nisqaqa rikunapaq umapi kurku yawrim. Runaqa uywakunapas iskaymi ñawiyuq.

Ñawikunawanqa rikunchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Wiin

**Wiin** (ispaña simipi: *Viena*) llaqtaqa Awstiriya mama llaqtap uma llaqtanmi. Wien llaqtapiqa 1.650.000 runakunam kawsachkanku.


Wien-vom Oberen Belvedere-120-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Oberes Belvedere-104-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Fiaker-06-Heldenplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Karlskirche-16-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Parlament-130-Brunnenfiguren-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Rathaus-114-2008-gje.jpg|City hall
Wien-Schoenbrunn-114-Garten-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Stephansdom-150-2008-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
Wien-Zentralfriedhof-30-gotisches Grabmal-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater


## Kaypipas qhaway
* Danuwyu mayu
## Hawa tinkikuna
Warszawa

**Warszawa** llaqtaqa Pulunya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Pulitika Rakiy
Warszawa llaqtap distritunkuna:
Wawa wasi

**Wawa wasi** nisqaqa manaraq yachay wasiman puriq wawakunapaq wasim.

## Kaypipas qhaway
* Willakuykuna
* Waskaran wakichiy
* Yachay wasi
* UNICEF

## Hawa t'inkikuna
* Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF 
* Willakuaykuna: qhichwa, aymara, kastilla simipi
* Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (Liwru *online* pdf)
* Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Quichwa Simipi Liwru *online* 7,7MB
* Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw (Liwru *online* pdf, 8,62 MB)
* T'ika (care Perú) Liwrukuna *online*
* bvirtual.proeibandes.org / Ida Rosa Carcía Cayo: Niños quechuas en una escuela monolingüe en castellano (qhichwa simi, kastilla simi)
Bonn

**Bonn** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Bonn llaqtapiqa 314.020 runakunam kawsachkanku (2005 watapi).

## Pulitika Rakiy

Bonn llaqtapi distritukuna:
* **[[Bad Godesberg]]**: Alt-Godesberg, Friesdorf, Godesberg-Nord, Godesberg-Villenviertel, Heiderhof, Hochkreuz, Lannesdorf, Mehlem, Muffendorf, Pennenfeld, Plittersdorf, Rüngsdorf, Schweinheim
* **[[Beuel]]**: Beuel-Mitte, Beuel-Ost, Geislar, Hoholz, Holtorf, Holzlar, Küdinghoven, Limperich, Oberkassel, Pützchen/Bechlinghoven, Ramersdorf, Schwarzrheindorf/Vilich-Rheindorf, Vilich, Vilich-Müldorf
* **[[Bonn (Stadtbezirk)|Bonn]]**: Auerberg, Bonn-Castell *(Bonn-Nord)*, Bonn-Zentrum, Buschdorf, Dottendorf, Dransdorf, Endenich, Graurheindorf, Gronau, Ippendorf, Kessenich, Lessenich/Meßdorf, Nordstadt, Poppelsdorf, Röttgen, Südstadt, Tannenbusch, Ückesdorf, Venusberg, Weststadt
* **[[Hardtberg]]**: Brüser Berg, Duisdorf, Hardthöhe, Lengsdorf

## Llaqtapi paqarisqa
* Ludwig van Beethoven
* Andrea Luchesi
* Johanna Kinkel
* Robert Schumann
* August Macke
* Ernst Moritz Arndt
* August Wilhelm Schlegel
* Heinrich Hertz
* Wolfgang Paul
* Reinhard Selten
* Heide Simonis
* Norbert Blüm
* Peer Steinbrück
* Wolfgang Clement
Madrid

**Madrid** icha **Matrit** llaqtaqa Ispaña mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 9 ñiqin pachakwatapi.
## Pulitika rakiy
Iskay chunka hukniyuqmi distritunmi kan.
# Centro lisritu
## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Ruma
* Paris 
## Hawa t'inkikuna
Paris

**Paris** llaqtaqa  llaqtap uma llaqtanmi.

## Musiyukuna
* Louvre
* Musée d'Orsay
* Musée des Arts et Métiers

## Rikchakuna

Rikcha:Cathédrale Notre-Dame de Paris - 12.jpg|Katidral *Notre Dame*, Paris llaqtapi
Rikcha:Basilique du Sacré-Cœur de Montmartre - 02.jpg|*Sacré-Cœur*, Paris 


## Hawa t'inkikuna
La Ley

**La Ley** (kastilla simi: "kamachi") nisqaqa huk chilinu kusituymi karqan, kunanqa rakisqam. Pusaqninqa Beto Cuevas-mi karqan.
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** nisqaqa Anthura mama llaqtap huk uma llaqtanmi. Andorra la Vella llaqtapi 22.884 runakuna kawsachkanku (2005).
Enanitos Verdes

**Enanitos Verdes** (kastilla simi: "q'umir ch'itichakuna") nisqaqa huk arhintinu kusituymi.

## Takiqkuna
* Marciano Cantero: hatun kitara, yatana llumpa, takiq 
* Felipe Staiti: kitara, qhuchuntin
* Daniel Piccolo: takana waqachina

## Diskunkuna
* *[[Los Enanitos Verdes]]*, (1984)
* *[[Contrarreloj]]*, (1986)
* *[[Habitaciones extrañas]]*, (1987)
* *[[Carrousel]]*, (1988)
* *[[Había una vez...]]*, (1989)
* *[[Igual que ayer]]*, (1992)
* *[[Big Bang]]*, (1994)
* *[[Guerra Gaucha]]*, (1996)
* *[[Planetario]]*, (1997)
* *[[Tracción acústica]]*, (1998)
* *[[Néctar]]*, (1999)
* *[[Amores lejanos]]*, (2002)
* *[[En Vivo]]*, (2004)
* *[[Pescado Original]]*, (2006)
Taqna

**Taqna** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Taqna suyup uma llaqtanmi.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Kaplina mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Arica

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Beto Cuevas

**Beto Cuevas** sutiyuq runaqa (12 ñiqin tarpuy killapi 1967 paqarisqa Santiago de Chile llaqtapi) huk chilinu takiqmi. La Ley sutiyuq kusituypa pusaqninmi karqan.
Anthura

**Anrura** icha **Anthura** (Katilla simipi: Andorra) llaqtaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Andorra la Vella llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
Arminia

**Arminia** icha **Hayasuyu
** (haya simipi /*Hayastan*) nisqaqa Asiyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Yiriwan llaqtam.

Urqusapa Kharabaq nisqaqa (Stepanakert nisqaqa uma llaqtanmi) Asarsuyup mañapayasqa kaptinpas, chaypi kawachkaq arminu runakuna Arminyap awqaqninkunap yanapayninwanmi qispichikurqan.

## Hatun llaqtakuna


Yerevan-Republic Square-36-Marriott-Foreign Affairs-2019-gje.jpg|Yerevan
Yerevan-Brandy Company Ararat-08-2019-gje.jpg|Ararat brandy
Geghard-Proshian-08-Kapelle-2019-gje.jpg|Geghard
Haghartsin-02-Klosterkomplex-2019-gje.jpg|Haghartsin
Zvartnots-22-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-54-Kreuzstein-2019-gje.jpg|Etchmiadzin
Liechtenstein

**Liechtenstein** icha **Liktistayin** nisqaqa (Aliman simi, *"líhtenshtayn"* nispa t'uqyay) Iwrupapi huk mama llaqtacham, awki suyum. Uma llaqtanqa Vaduz llaqtam.

## Hawa tinkuchinakuna
* Liechtenstein nisqa huch'uy llaqtacha
Helsinki

**Helsinki** (Suysiya simipi: *Helsingfors*) llaqtaqa Finlandya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Hawa tinkikuna
Lanispampa

**Lanis llaqta, Linamarka, Thanispampa** icha **Lanispampa**qa (Thanish simipi: *Danmark*, Kastilla simipi: Dinamarca) Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa København llaqtam.

## Pukyukuna
Nurwikya

**Nurwikya, Nurwiy, Nurwiya, Nurwikha, Nursuyu** icha **Nuriki** *(Norge)* nisqaqa Iwrupapi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa Oslo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Hatun llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

## Puykukuna



## Hawa t'inkikuna
RBD

**RBD** nisqaqa  mama llaqtayuq kusituymi.

## Takiqninkunaqa kaymi
* Anahí
* Alfonso Herrera
* Christopher Uckermann
* Dulce María
* Maite Perroni
* Christian Chávez

## Hawa t'inkikuna

* Foro oficial RBD en España
* Página web oficial RBD en España
* Sitio oficial RBD Rumania (en rumano)
* Minisitio con información de los conciertos en Rumania (en rumano)
* RBD La Familia sitio con información de los episodios en línea (en rumano) 
* Galería de RBD (en rumano) 
* Sitio oficial Fan Club Rebelde Rumania (en rumano) 
* Sitio web oficial Hub RBD
* Foro búlgaro de fans del grupo
* RBD - Billboard (en inglés)
* Www.Lynda.Com.Mx
* Brazilian Fansite
* Mundo-RBD.Ic.Iz
* Página oficial en alemán
* Página oficial en México
* RBD
* Sitio oficial francés
* EMI Music Japan INTL. - Special RBD «We are RBD»
* Página de RBD en MySpace 
* Versurile cantecelor RBD
* Sitio oficial del Fanclub RBD MANÍA Rumania
* Rebelde México en ruso
* RBD en ruso
* Good movies Brazilian website
Punu

**Punu** (Ispaña simipi: *Puno*) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi. Punu suyup uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay

## Karu puriy

* Mamacha Kandilarya Raymi
* Katidral
* Titiqaqa qucha
* Intika
* Istiwis wat'a
* Uru wat'akuna
* Amantani

## Apaykachana
* Piruwanu Urin Khillayñan Qusqu - Punu
* Aeropuerto Hullaqa: 50 km

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
* , Chuqiyapu, 1984
* , Santa Krus, 1989
* , Taqna, 1990
* , Qusqu, 1980
* , Ariqipa, 1979
## Kaypipas qhaway
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Kapachika 
* Jisk'airumuqu
* Sillustani
* Tikunata wat'a 
* Titiqaqa mama llaqta risirwa
* Umayu qucha
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Wallamayu

**Wallamayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Huallamayo*) Pasqu suyupi huk mayum. Chaypiqa mayu hark'am, hark'a qucham.
Pacha

:*Ama *'p'acha** ("Mamay p'achayta t'aqsachkan") nisqawan pantaychu!''

**Pacha** nisqaqa lliw imapas niyta munan. Chay hinataq iskay imatapas ninchik:

Hayk'aptaq? tapuptin, kay pachapi kutichispa [[kunan pacha]] niyta munaspa [[mit'awi]] ''(timpu)'' icha [[mit'a]] nispa ninchik.

Ahinataq:
* ''[[Ñawpaq pacha]]kunapi''
* ''[[Kunan pacha]]pi''
* ''Chaymanta pacha''

Maypitaq? tapuptin, kay pachapi kutichispa [[kay pacha]] niyta munaspa [[chhika pacha]]ta ''(mundu)'' ninchik.

Ahinataq:
* ''[[Kay pacha]]pi [[hanaq pacha]]pipas''
* ''[[Allpa pacha]]''
* ''[[Yaku pacha]]''
**Pachamama** -

**Pachayaya** - 

== Kaypipas qhaway ==
* **Tukuy pacha**
* **Ch'askancha'''

## General relativity nisqamanta
Pikillaqta

**Pikillaqta** (**muyuna** (ñawpa)) nisqaqa Warip ñawpa llaqtam Piruw suyupi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi (Antawaylla distritu, Lukri distritu, Urupisa distritu). Qusqumanta 30 km karum.

## Rikchakuna

Rikcha:Piquillacta view4.jpg|Pikillaqta

## Kaypipas qhaway
* Rumiqullqa
* Wakarpay
* Wari

## Hawa t'inkikuna

* www.inc-cusco.gob.pe / Pikillaqtamanata
Saksaywaman

**Saksaywaman** nisqaqa (*Saksaq Waman*, *Sasa Waman* nisqapas) Inkakunap rurasqan pukaras karqan. Puchunkunaqa 2 km Qusqu llaqtamanta karum.

Manqu Qhapaq iskay ñiqinqa ispañulkunata Saksaywamanpis ch'utispa manas atirqanchu.

Saksaywamanpiqa Warachikuy‎ nisqa raymita phistanku.

## Rikchakuna

Rikcha:Sacsahuaman wall3.jpg|Saksaywamanpi hatun rumi pirqakuna
Rikcha:Sacsayhuaman-c04.jpg|Muyuqmarka, Saksaywamanpi
Rikcha:Sacsayhuman-map.jpg|Saksaywamanpa saywitun


## Kaypipas qhaway
* Cahuide
* Muyuqmarka
* Inti Raymi
* Qusqu

## Hawa t'inkikuna

* Saksaywaman llaqtamanta
* Muyuqmarkamanta
Rumiqullqa

**Rumiqullqa** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, huk mawk'a llaqtam, ñawpaq Inkakunap qullqansi karqan. Rumiqullqaqa Qusqu llaqtamanta 31 km karum uralan antinpi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk payi hap'inas Urupampa qhichwaman, Qusqu llaqtamanpas purinapaq karqan.
*  Qusqu: 31 km

## Rikchakuna

Image:Rumicolca view of road.jpg|Rumiqullqa.
Image:Rumicolca top view.jpg|Rumiqullqa. 

## Kaypipas qhaway
* Pikillaqta
## Hawa t'inkikuna
Machu Pikchu

**Machu Pikchu** icha **Machupíkchu**  icha **Patallaqta** nisqaqa (QSHKS qillqaypi: *Machu Piqchu* icha *Machu Pijchu*), Piruwpi, Qusqu suyupi kaq mawk'a llaqtam, Inkakunap qhipaq pukaranmi karqan.

Hacha hacha sumaqkay rankachikuqyuq, Machupíkchu pukara  tiyaykan hatikasa Qosqo chawpi Antikunapi. Kaykan 2.430 t. q. s. h. . Qusqu (*Qosqo*)  llaqtamantaqa 70 km.  karum.

Manam hayk'appas Ispañamanta awqakuna chay llaqtata tarirqaptinku, chinkaykurqan. 1911 watapi USA-manta wiñay kawsay yachaqmi, Hiram Bingham, tarirqan; llapan Pacha runakuna musyananpaq. Kunanqa tukuy tiksi muyumanta Piruwman hamuykuq karu puriqkunap lliwmanta aswan watukusqanmi llaqta.

1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

2007 watapi 7 ñiqin anta situwa killapi p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan *New Open World Corporation (NOWC)* nisqa Suwisa ruruchina Machu Pikchutaqa *[[Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla]]* nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.

## Saywitukuna

Image:Machu Picchu Locn.png|Piruwpi tiyay
Image:Machupicchumapa01.jpg|Machu Pikchup saywitun
Image:Mpicchumapa02.jpg|Willkamayu qhichwapi tiyay


## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Wayna Pikchu
* Inka
* Pachakutiq Inka Yupanki
* Wayna Pikchu
* Chuqik'iraw
* Willkamayu
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

**[[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]]** (Piruw):
* Naska siq'ikuna
* Wantar Chawin
* Muchik 
* Lima (Mawk'a llaqta)
* Ariqipa (Mawk'a llaqta)
* Karal
* Chan Chan

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Machu Pikchumanta
Piwra

**Piwra** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam , Piwra suyup uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1532 watapi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tumpis 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Kinwa

**Kinuwa**, **Kinwa**, **Kiwina** icha **Kiwna** *(Chenopodium quinoa)* nisqaqa huk riwi yuram. Qañawa hinallam rikch'akun. Yanusqa murunkunatam mikhunchik. Rapranta mikunchik, *llitska* niyan, alli wirasapata kamtsawam qurkamunkiman.

## Rikchakuna

File:Reismelde.jpg|
File:Quinua-Guachucal.jpg|Kinwa chakra, Guachucal, Nariño, Kulumbya
File:FairtradeQuinoa ArM.jpg|Kinwa aymuray, Ikwadur
File:500g bag of quinoa.jpeg
File:Quinoa-cornflakes.jpg
File:Chenopodium quinoa -red faro- MHNT.BOT.2007.43.66.jpg|Chenopodium quinoa -red faro- - Museum specimen


## Kaypipas qhaway
* Ayara kinwa icha Asnaq qañiwa (*Chenopodium murale*)

## Hawa t'inkikuna

* AGROBANKU: Kinuwa Tarpuymanta allin willakuy. Revista Técnica Agropecuaria 7, Disimbri killa iskay waranqa chunka iskayniyuq wata. Agrobanco, Servicios financieros para el Perú rural, diciembre 2012.
* AGROBANKU: Natural wanukuna huñuna allin kinuwa organika waniyanapaq. Revista Técnica Agropecuaria 6, Sitimbri killa iskay waranqa chunka iskayniyuq wata. Agrobanco, Servicios financieros para el Perú rural, setiembre 2012.
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20201205021717/http://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/KINUWA-MAMA.pdf Kinuwa mama uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.

## Pukyukuna
Unchuchukuy

**Uchuy achuqalla** icha **Unchuchukuy** *(Mustela nivalis)* nisqaqa huk uchuylla aycha uquq ñuñuq uywam, achuqallam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq. Allpa ukhupi kawsaq ukuchakunatam mikhun.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Allqu

**Allqu** *(Canis lupus familiaris)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, runap uywasqan chakuypi yanapanapaq, runata amachanapaqpas.

Ñawpa pacha runa luputa uywaptinsi allqus paqarisqa.

Uran Awya Yalapi unayniyuq pacha runa atuqta uywaptinsi allqus paqarisqa, chay nin Pransisku Karranza  .

***Allqu qhuchu** ( jauría, tropilla de canes, manada de perros)

* **Allqutsakuy**, nintsik tsiqa runa hukkaqta mana alli rikaptin, allish tukuptin, lluta allqupaqnaw yarpan.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Asnu

**Asnu, Chanchachu, Puwru** icha **Wuwru** *(Equus asinus)* nisqaqa huk ch'ulla ruk'anayuq ñuñuq, runap uywasqan uywam.
Puka atuq

**Puka atuq** *(Vulpes vulpes)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq atuqmi, puka millmaqarayuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Challwa

**Challwa** nisqakunaqa *(superclassis Pisces)* sap'aqakunayuq wayt'anakunayuq, yakupi kawsaq, yawsamaq nisqawan samaq tulluyuq uywakunam.

* **Challwa qhuchu** ( cardumen), manaqa *challwa challwa*

## Challwakunap mitan kamaynin: rikch'aq sinrikuna
* **[[K'apa challwa]] ''(Chondrichthyes)'' **
* Tullu challwa *(Osteichthyes)* 
** **[[Aycha wayt'ana]] ''(Sarcopterygii)'' **
** **[[Wach'i wayt'ana]] ''(Actinopterygii)'' **

## Hawa t'inkikuna
Wik'uña

** Wik'uña** *(Vicugna vicugna)* nisqaqa huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq sallqa uywam. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
* Vikuñapa Sostenible Manejon Allin Kawsakuyninpaqwan Manejompa Manual  pdf
Kamillu

**Kamillu** *(genus Camelus, familia Camelidae)* nisqakunaqa huk iskay ruk'anayuq ñuñuqkunam, yura mikhuq. Asyapim Afrikapipas kawsanku.

Iskaymi kamillu rikch'aq kan:
* Ch'ullamuqu kamillu *(Camelus dromedarius)*
* Iskaymuqu kamillu *(Camelus bactrianus)*
K'usillu

**K'usillu** (Chinchaysuyupi: **Kushillu**), **Chipi**, **Wititi** icha **Miku** nisqakunaqa (latin simipi *simia* - k'usillukuna *simiae*, mitan kamaypaq sutin *Simiiformes*) ñuñuq uywakunam. *Primates* (**[[makiyuq]]**) nisqa rikch'aq ñiqimanmi kapunku.

K'usillukunaqa allin makiyuqmi, maki hina chakiyuqmi, tawa maki hina kaq.

## Mitan kamay
Kaymi k'usillukunap mitan kamaynin, huk iskay rikch'aqninkunapas:
* Pallt'asinqa k'usillu *(Platyrrhini)* - Awya Yalapi kawsaq
** Hap'ichupa k'usillu *(Atelidae)*
*** Qhampu k'usillu *(genus Ateles)*
*** Churu k'usillu *(genus Lagothrix)*
*** Q'illuchupa k'usillu *(Oreonax flavicauda)*
*** Q'utu k'usillu *(genus Alouatta)*
** Tuta k'usillu / Musmuki *(Aotidae, genus Aotus)*
** Machin hina k'usillu *(Cebidae)*
*** Machin *(genus Cebus)*
*** Warisa / Barisa / Chipuru / Tsipuru / Yuramachi (*Saimiri sciureus*)
*** Chichiku / Pichiku k'usillu *(genus Saguinus)*
*** Champira chichiku / Champira / Shiltipu *(Callithrix pygmaea)*
** Sipuru hina k'usillu *(Pitheciidae)*
*** Sipuru *(genus Pithecia)*
*** Sunku-sunku *(genus Callicebus)*
* K'ullkusinqa k'usillu *(Catarrhini)* - Asyapi, Aphrikapi kawsaq
** Allqu k'usillu *(Cercopithecidae)*
*** Pawyan *(genus Papio)*
*** Makaka *(genus Macaca)*
** Hibon *(Hylobatidae, genus Hylobates)*
** Hatun k'usillu *(Pongidae)*
*** Chimpansi *(genus Pan)* - Aphrikapi kawsaq
**** Hatun chimpansi *(Pan troglodytes)* - Aphrikapi kawsaq
**** Uchuy chimpansi *(Pan paniscus)* - Aphrikapi kawsaq
*** Gurila *(genus Gorilla)* - Aphrikapi kawsaq
*** Orangutan *(genus Pongo)* - Asyapi kawsaq
* huk rikch'aqkuna, rikch'aq ayllukunapas

## Hawa t'inkikuna
Llama

**Llama** icha **Aphiu**qa *(Lama glama)* huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq, runap uywasqan uywam. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.

## Kaypipas qhaway
* Paqucha *(Lama pacos)*
* Wanaku *(Lama guanicoe)*
* Wik'uña *(Vicugna vicugna)*

## Hawa t'inkikuna
Khuchi

**Khuchi** nisqaqa (*Sus scropha,* huk rikch'aqkunapas) huk uywasqa ñuñuq, iskay ruk'anayuq uywam.

Ikwadurpi, Arhihtinapi, Ankash qallupi: *kuchi*

* **Khuchi qhuchu** ( piara, hato de cerdos)achka qutukasqa khuchikuna, uywayanku, manaqa qhispi saqinku.
* **Khuchi kancha** ( recinto rural para criar puercos), qhispi allpa chaypi khuchikuna mikhunku pumpusta.
Ukumari

**Hukumari**, **Ukumari**, Qusqupi **Ukuku** nisqakunaqa (Latin simipi *Ursus* - *familia Ursidae*) aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq, ancha hatun uywakunam.

Piruwpi kawsaq ukumari rikch'aqqa *Tremarctos ornatus* (anti ukumari) nisqam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy kawsaqraq ukumari rikch'aqkuna:
* genus *[[Ursus]]*
** Paqu ukumari *(Ursus arctos)*
** Yana ukumari *(Ursus americanus)*
** Yuraq ukumari *(Ursus maritimus)*
** Asya ukumari icha Yuraqkunka ukumari *(Ursus thibetanus *syn.* Selenarctos thibetanus)*
* genus *[[Melursus]]*
** Wirp'a ukumari *(Melursus ursinus)*
* genus *[[Helarctos]]*
** Malay ukumari *(Helarctos malayanus)*
* genus *[[Tremarctos]]*
** Antikuna ukumari icha Allqa ukumari *(Tremarctos ornatus)*
* genus *[[Ailuropoda]]*
** Hatun panda *(Ailuropoda melanoleuca)*

## Hawa t'inkikuna
Misi

**Misi**, **Michhi** icha **Michi** *(Felis silvestris catus)* nisqaqa huk aycha mikhuqi ñuñuq uywam.

Runam misitaqa uywan, huk'uchakunata mikhunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Kawallu

**Kawallu** icha **Aphyu**qa *(Equus caballus)* huk ch'ulla ruk'anayuq ñuñuq, runap uywasqan, ancha chaninchasqa uywam. Kawallup wasanpim tiyaspa kawallanchik.

## Hawa t'inkikuna

## Riparanapaq