open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Pidru Tikina kantun

**San Pidru Tikina kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Pedro de Tiquina*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq  pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pidru Tikina llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna: Titiqaqa qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chilliqa wat'a
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Killawat'a
* Pachataka
* Sampaya
* Tikina yaku k'ikllu

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* San Pidru Tikina munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Tiwanaku kantun

**Tiwanaku kantun** (kastilla simipi: *Tihuanaco*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi. Uma llaqtanqa Tiwanaku llaqtam (747 runa, 2001 watapi).

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kimsa Chata
* Tiwanaku

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tiwanaku munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pillapi San Agustín kantun

**Pillapi San Agustín kantun** (kastilla simipi: *Pillapi San Agustín*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi. Uma llaqtanqa Pillapi San Agustín llaqtam (147 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)
* **[[Mayu]]kuna:** Tiwanaku mayu

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tiwanaku
* Titiqaqa qucha

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Tiwanaku munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wiyacha munisipyu

**Wiyacha ** (kastilla simipi: *Viacha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk  munisipyum, Inkawi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.
* Chuqiyapu: 32 km
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Huchusuma mayu

## Kantunkuna
Wiyacha munisipyupiqa qanchis kantunmi.

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tiwanaku
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Wiyacha munisipyu: yupaykuna, saywitu
Azurduy llaqta

**Azurduy** (kastilla simipi: *Azurduy*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Azurduy pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa Juana Azurduy de Padillamantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* La Rinconada mayu
* San Gerónimo mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Azurduy pruwinsya
Takupaya (Chuqichaka)

**Takupaya** icha **Zudáñez** (kastilla simipi: *Tacopaya* / *Villa Zudáñez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Zudáñez pruwinsyap uma llaqtanmi. Zudáñez llaqtaqa (Takupaya) Jaime de Zudáñezmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* Zudáñez mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Jaime de Zudáñez
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Takupaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Padilla

**Padilla** (kastilla simipi: *Padilla* icha *La Laguna*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Tumina pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Padilla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Monteagudo

**Monteagudo** (kastilla simipi: *Monteagudo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Hernando Siles pruwinsyap uma llaqtanmi. 

Kay llaqtaqa Bernardo de Monteagudomantam sutichasqa.

## Rikchakuna

Image:Monteagudo Church.JPG|Inlisya, Monteagudo
Image:Monteagudo Square.JPG|Plasa, Monteagudo


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Bernardo de Monteagudo Cáceres (1789-1825)
## Hawa t'inkikuna
* *Saywitu: Hernando Siles pruwinsya
Tarapuku

**Tarapuku** (kastilla simipi: *Tarabuco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarapuku munisipyupi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Yampara pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywqitu: Yampara pruwinsya
Camargo

**Camargo** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Chinchay Cinti  pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa José Vicente Camargomantam sutichasqa.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José Vicente Camargo
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
Kamataki kantun

**Kamataki kantun** (kastilla simipi: *Cantón Camataquí*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, Chuqichaka suyupi, Urin Sinti pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kamataki llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
 
* Kamataki munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Urin Sinti pruwinsya
Villa Serrano

**Villa Serrano** (kastilla simipi: *Villa Serrano*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Belisario Boeto pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa José Mariano Serranomantam sutichasqa (1788 - 1852).

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
Muyupampa (Chuqichaka)

**Muyupampa** icha **Villa Vaca Guzmán** (kastilla simipi: *Villa Vaca Guzmán*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Luis Calvo pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luis Calvo pruwinsya
San Javier (Cercado)

**San Javier** (kastilla simipi: *San Javier*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, San Javier munisipyupi, huk llaqtam, Cercado pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kanichana runa
* Musu runa
* Siryono

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* San Javier Munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santos Reyes (Beni)

**Santos Reyes** icha **Reyes** (kastilla simipi: *Santos Reyes / Reyes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, José Ballivián pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Reyes munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Ignacio de Moxos

**San Ignacio de Moxos** (kastilla simipi: *San Ignacio de Moxos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Moxos pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Isiboro qucha

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
*www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
*San Ignacio de Moxos munisipyu: yupaykuna, sawitu
San Huwakin (Mamuriy)

**San Joaquín** (kastilla simipi: *San Joaquín*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Mamuriy pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Jeanine Áñez (* 1967), buliwyanu pulitiku warmi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
*www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
*San Joaquín munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sika Sika llaqta

**Sika Sika** (kastilla simipi: *Sica Sica*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Jaruma pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Sika Sika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jaruma (Jaruma pruwinsyapi)

**Jaruma** icha **Manuel Isidoro Belzu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi, Manuel Isidoro Belzu kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Manuel Isidoro Belzu
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Sika Sika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Waychu llaqta

**Waychu** (kastilla simipi: *Huaycho* icha *Puerto Acosta*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Waychu mayu patanpi. Eliodoro Camacho pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Eliodoro Camacho pruwinsya
Inkisiwi

**Inkisiwi** (kastilla simipi: *Inquisivi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Inkisiwi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kimsa Krus walla
* Wallatani qucha
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Inkisiwi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Machaqa

**Machaqa** (kastilla simipi: *Santiago de Machaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, José Manuel Pando pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *machaqa* = musuq.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Santiago de Machaca munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuma

**Chuma** icha Aymara simimanta **Ch'uma** (kastilla simipi: *Chuma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Muñecas pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Chuma munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jach'ak'achi (Buliwya)

**Jach'ak'achi**, **K'achakachi** icha **Jach'aq'achi** nisqaqa (aymara simi: *jach'a*, "hatun", k'achi, "punku kiru"; kastilla simipi: *Achacachi*) Buliwya mama llaqtapi, Jach'ak'achi munisipyupi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Umasuyu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*   Roma, Italya

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Jach'ak'achi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kurawara

**Kurawara** (kastilla simipi: *San Pedro de Curahuara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Gualberto Villarroel pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kuru Kuru

**Kuru Kuru** icha **Kurukuru** (*Coro Coro / Corocoro*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Paqaqi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Ismael Montes

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Kuru Kuru munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chulumani

**Chulumani** (kastilla simipi: *Chulumani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Urin Yunka pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Yunka pruwinsya
Papa kuru

**Papa kuru**, **Papa kuru mama** *(genus Premnotrypes)* nisqaqa huk ch'umpi suntum, pichqamanta qanchis milimitrukama sunim. Yuraq qirisankunaqa papa mikhuq kurum, Antikunapi 2.500 mitrumanta 4.350 mitrukama hatun quchamanta hanaq kawsaq. Ancha sasachaq chakra yura waqlliqmi.

## Hawa t'inkikuna
Santa Rosa del Abuná

**Santa Rosa de Abuná** (kastilla simipi: *Santa Rosa del Abuná*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk llaqtam, Abuná pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Abuná mayu
## Hawa t'inkikuna
Sipawa distritu

**Sipawa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Sepahua *) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Sipawa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Sipa mayu - Sipawa mayu - Urupampa mayu

## Runakuna
Distritupiqa Nawa, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Antonio

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
San Lorenzo (Eustaquio Méndez)

**San Lorenzo** (kastilla simipi: *San Lorenzo* icha *Villa San Lorenzo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk llaqtam, Eustaquio Méndez pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
*San Lorenzo munisipyu: yupaykuna, saywitu
Uriondo

**Uriondo** (kastilla simipi: *Uriondo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk llaqtam, José María Avilés pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Tarija: 25 km

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Ruchiru mayu - Kamachu mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
*Uriondo munisipyu: yupaykuna, saywitu
Raymondi distritu

**Raymondi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Raymondi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Atalaya llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Tampu mayu - Ukayali mayu - Willkamayu

## Runakuna
Raymondi distritupiqa Ashaninka, Amawaka, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Antonio de Padua

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
* Selva
* www.muniatalaya.gob.pe
Nuna

**Nuna** icha **Alma** nisqaqa runap mana rikunalla kayninmi, *ñuqa* nisqanmi, ima kawsaqpapas kikin kayninmi, mana imayay kaq.
*Ñawpapi, ispañakikuna niyasqa: *anima*; tsaymi kan *Animaspanpa* shutiyuq chakrakuna.
* **Hupay**shi Anqas suyupi. *hupee* Waylas kallkipi 
* Wakin niyan **Hay**; manam allitsu paqaspa pipis qayashuptiki *hay* nir kutitsiy. 
* *Waruchiri ñishqap ñawpa machukunap kawsahqan*nunash witin ayapa ukunmanta, pisqa punchawmanta. .
* Niyampis: runapa nunanqa , wañuskiptin purin llupinta , aqtsanta, shillunta qurir; yakuta chimpayta atintsu. Tsaynawpam shillunta kutsur, aqtsan yarquqta naqtasakunqanchu, kayaskiyan, mana nuna ashir ñakananpaq.
* Wata wata, ayawasipi watukayan, mikuynin apapuyan, sutinta willaykur chakra kuura takichiyan.

## Pukyukuna
Coronel Portillo pruwinsya

**Coronel Portillo pruwinsya** (aymara simipi: *Coronel Portillo jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Coronel Portillo*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ukayali suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Pedro Portillomantam sutichasqa.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sira ayllu llaqta risirwa - Sierra del Divisor risirwa suyu
* **[[Mayu]]kuna:** Awaytiya mayu - Ukayali mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Yarinaqucha

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan. 

## Waki
### Runakuna
Pruwinsyapiqa Ashaninka, Cashibo-Cacataibo, Shipibo-Conibo runakunam tiyanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 
## Iñiy
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ikitu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ukayali suyu 
* Pucallpa.com (kastilla simi)
* www.mpcp.gob.pe
Kachi qucha

**Kachi qucha** nisqaqa kachisapa yakuyuq qucham. Ch'akisqa, manaña yakuyuq kachi quchataqa kachi-kachi ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
* Uyuni kachi qucha
* Challwiri kachi qucha
Challwiri kachi qucha

**Challwiri kachi qucha** (kastilla simipi: *Salar de Chalviri*) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Likankawur
* Lipis urqu
* Paqariy Inti
* Pukaqucha
* Qhusi qucha
* Q'umirqucha
* Uturunku
* Yuraqqucha.
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qhusi qucha

**Qhusi qucha** (kastilla simipi: *Laguna Celeste*) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.

## Karu puriy
Hatun Qitina kantunpiqa kay quchakunam: Pukaqucha, Yuraqqucha, Q'umirqucha, Asnaq qucha, Challwiri kachi qucha.

## Kaypipas qhaway
* Salada qucha
* Paqariy Inti
* Likankawur
* Lipis
* Uturunku
Wayaqi qucha

**Wayaqi qucha** (kastilla simipi: *Laguna Guayaques*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwapi.

## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
* Qurutu qucha
* Challwiri kachi qucha
* Wayaqi 
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Padre Abad pruwinsya

**Padre Abad pruwinsya** ( *Paari  Awaa pruwinsya*) (aymara simipi: *Padre Abad jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Padre Abad*) nisqaqa  mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Awaytiya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa  , Fernando Belaúnde Umalliqmi.

Kay pruwinsyaqa ispañul taytakura Alonso Abadmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Anqas Walla mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Awaytiya mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan. 

## Waki
### Runakuna
Pruwinsyapiqa Shipibo-Conibo runakunam (Padre Abad distritupi),  Uni runakunam (Irazola distritupi, Padre Abad distritupi)  tiyanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Pukallpa
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ukayali suyu
* Pucallpa.com (kastilla simi)
* www.munipadreabad.gob.pe (kastilla simi)
Hatun Qitina kantun

**Hatun Qitina kantun** (kastilla simipi: *Cantón Quetena Grande*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi. Uma llaqtanqa Hatun Qitina llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Pukaqucha - Q'umirqucha - Asnaq qucha - Salada qucha - Challwiri kachi qucha
* Urqukuna: Brajuna - Bravo - Likankawur - Lipis - Lurumayu - Tuqurpuri - Huriqi -  Michina - Qhawana - San Antonio urqu - Sapaliri - Sayrikapur - Suniqira - Suri Phuyu - Putana - Tinti - Uturunku - Wayaqi‎ - Wilama - Yanaurqu

## Kantunpi paqarisqa
## Rikchakuna

Image:Uturuncu.jpg|Uturunku (nina urqu), Hatun Qitina llaqtañiq
Rikcha:Quetena Chico panorámica.jpg|Uchuy Qitina llaqta (*Quetena Chico*)

## Kaypipas qhaway
* Lipis walla
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* San Pawlu Lipis munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwa

**Abaroa anti fauna mama llaqta risirwa** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk sallqa pachapaq parkim. Kay suyuqa Eduardo Abaroa Hidalgomantam (icha Eduardo Avaroa Hidalgo) sutichasqa.

## Flora
* Yarita  (*Azorella yareta*)
*  Qiwuña  (*genus Polylepis*) 
## Fauna
* Chururu icha **hatun pariwana** (*Phoenicopterus andinus*)
* Tukuku (*Phoenicopterus chilensis*)
* Jututu icha **uchuy pariwana** (*Phoenicopterus jamesi*)
* Suri (*Rhea americana*)
* Uchuy suri (*Pterocnemia pennata*)
* Puma (*Puma concolor*) 
* Atuq  (*Pseudalopex culpaeus* sin. *Dusicyon culpaeus*) 
* Wisk'acha (*genera Lagidium*, *Lagostomus*) 
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas
* Q'umirqucha
* Yuraqqucha
* Pukaqucha
* Likankawur

## Hawa t'inkikuna
* Reserva Nacional de Fauna Andina Eduardo Abaroa (kastilla simipi)
Wayaqi

**Wayaqi**  (kastilla simipi: *Guayaques*) nisqaqa Buliwyapi (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun) Chilipipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.598 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.volcano.si.edu (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yana Urqu (Buliwya)

**Yana Urqu**  (kastilla simipi: *Cerro Negro*) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
* Challwiri q'umir qucha
* Likankawur
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Salada qucha
* Uturunku
* Tuqurpuri
* Linsur
Qhawana (nina urqu)

**Qhawana**  (kastilla simipi: *Cerro Cahuana / Apagado*; **mana**: Escalante nina urqu icha *El Apagado*, Chilipi!) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta 4.950 / 5.703 mitrum aswan hanaq.

## Karu puriy
* Q'umirqucha
* Pukaqucha
* Salada qucha
* Challwiri q'umir qucha
## Kaypipas qhaway
* Likankawur
* Uturunku
* Tuqurpuri
* Linsur

## Pukyukuna
* www.andes.org.uk
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Silala urqu

**Silala** (kastilla simipi: *Cerro Silala* / *Cerro Silala Chico*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, Siluli ch'in pachapi, huk nina urqum Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.750 m / 5.685 maswan hanaqmi.

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Ichik Silala
* Siluli ch'in pacha
* Likankawur
* Linsur
* Uturunku (nina urqu)
* Tuqurpuri
* Hatun Qitina kantun
* Siluli ch'in pacha
* Silala mayu
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Michina urqu

**Michina**  nisqaqa huk urqum Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili suyupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.215 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Lipis walla
* Bonete (5.695 m), Urin Lipis pruwinsya, Muhiniti munisipyu, Bonete Palca kantun
* Lipis (5.929 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Lurumayu urqu (5.800+ m), Hatun Qitina kantun
* Sapaliri (5.653 m), saywapi: Arhintina - Buliwya - Chili; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Suniqira (5.899 m), Buliwya, saywapi: Chinchay Lipis pruwinsya - Urin Lipis pruwinsya
* Tinti (5.849 m), saywapi: Buliwya - Arhintina; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Uturunku (6.008 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Wilama (5.678 m), Hatun Qitina kantun

## Pukyukuna

* www.rastlos.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Qitina

**Qitina** (kastilla simipi: *Quetena*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk nina urqum P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Uturunku nina urqup kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.513 m / 5.730 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Challwiri kachi qucha
* Likankawur
* Linsur
* Uturunku
* Tuqurpuri

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Suri Phuyu

**Suri Phuyu** (Aymara simi *suri* suri, *phuyu* phuru, "suri phuru", kastilla qillqaypi *Suriphuyo*) nisqaqa Buliwyapi huk urqum , P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.458 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Likankawur
* Uturunku
* Linsur
* Uturunku
* Tuqurpuri
* Hatun Qitina kantun
Pisqu distritu

**Pisqu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pisco*) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pisqu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pisqu mayu  

## Runakuna
54 193 runakuna
## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* Tayta de la Agonía
* San Clemente
* Santa Rosa Limamanta
* Martin de Porres

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ballestas wat'akuna
* Pukatampu
* Paraqas mama llaqta risirwa
* Pisqu mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
* Pisco Tour
* www.munipisco.gob.pe
Manu distritu

**Manu distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Manu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Manu pruwinsyapi, Mayutata suyupi. Uma llaqtanqa Salvación llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Amarakaeri ayllu llaqta risirwa - Manu mamallaqta parki
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Manu mayu - Mayutata mayu

## Runakuna
Kay distritupiqa Machiqinqa, Amarakaeri   runakunam kawsanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Pusharu qaqa siq'ikuna

## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
Tampupata distritu

**Tampupata distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Tambopata*) nisqaqa huk distritum Tampupata pruwinsyapi, Mayutata suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Maldonado llaqtam.

## Allpa saywachi

* Quchakuna: Sandoval qucha
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
Tampupata distritupiqa Amawaka, Shipibo-Conibo runakunam kawsanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata suyu
Papilun

**Papilun** icha **Papiluña** nisqaqa ancha ñawpa pacha huk ancha qhapaq hatun llaqtas karqan, Papilun suyu nisqap uma llaqtansi. Kunanqa hatun mawk'a llaqtam, Iraq mama llaqtapim.

Ñawpa pacha Papilun llaqtapi Papilunpa warkhuq muyankuna nisqas karqan.
Titiqaqa wat'a llaqta

**Titiqaqa wat'a llaqta** (kastilla simipi: *Isla del Sol* (llaqta)) nisqaqa Titiqaqa wat'api huk llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi, huk llaqtam.
## Allpa saywachi

* Titiqaqa qucha

## Kaypipas qhaway
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan
* Qupaqhawana yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a
* Tiwanaku
## Hawa t'inkikuna
Wiñaymarka qucha

**Wiñaymarka qucha** (icha Wiñamarka qucha) (*Lago Huiñaymarca, Huanamarca,Huañamarca,Lago Uinaimarca,Lago Uiñaimarca,Lago de Huinaymarca,Lago de Huiñaymarca*) nisqaqa nisqaqa Titiqaqa quchap huk rakinmi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Piruwpipas, Punu suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
## Hawa t'inkikuna
* www.geonames.org, satilliti rickcha
Waypituwi distritu

**Waypituwi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huaypetue / Huepetuhe*) nisqaqa huk distritum Manu pruwinsyapi, Mayutata suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waypituwi *(Huapetue)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Amarakaeri ayllu llaqta risirwa
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Waypituwi mayu *(Río Huaypetue)* - Inampari mayu - Mayutata mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Manu mamallaqta parki
* Manu mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata suyu
Manu mayu

**Manu mayu** nisqaqa huk mayum Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi.

## Iñi
* Manu mamallaqta parki
* Mayutata mayu

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
Ika distritu

**Ika distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Ica*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ika pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Ika llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Allpa saywachi
* Quchakuna: Wakachina qucha
* Mayukuna:
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Comatrana

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Rikchakuna

Image:Ica comatrana capilla.JPG|Comatrana llaqta, Ika distritu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wakachina qucha
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ika suyu
Pachakutiq distritu

**Pachakutiy distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Pachacute*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ika pruwinsyapi, Ika suyupi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Pampa de Tate llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Runakuna
6 000
## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: José Luis Salas Cahua.
* 2007-2010: Angel Adrián Palomino Ramos.

## Kaypipas qhaway
* Wakachina qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
San Clemente distritu

**San Clemente distritu**; (kastilla simipi: *distrito de San Clemente*) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Clemente llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Ballestas wat'akuna
* Pukatampu
* Paraqas mama llaqta risirwa
* Pisqu mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Wakarpana distritu

**Wakarpana distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Pedro de Huacarpana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Wakarpana (*San Pedro de Huacarpana*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Rimaykuna
Wakarpana distritupiqa Yawyu runasimitam rimanku, Wakarpana k'iti rimaytam.
Kunan pachataq aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chincha wat'akuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Waqachina qucha

**Waqachina qucha** nisqaqa huk qucham Piruwpi, Ika suyupi, Ika pruwinsyapi, Ika distritupi.

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
Inkap uyan

**Inkap uyan** (kastilla simipi: *Cara del Inca*) nisqaqa huk qaqam Piruwpi, Ika suyupi, Palpa pruwinsyapi.
La Merced distritu

**La Merced distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de La Merced*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Ayha pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa La Merced llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chinkas distritu

**Chinkas distritu** (kastilla simipi: *distrito de Chingas*) nisqaqa huk distritum Antonio Raymondi pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chinkas llaqtam.

## Ima nin
* *Tsinkaq*, quien se se escapa, quien huye.
* *Shinqaq*, *shinqay*:  absorber agua por la nariz.
* *Shinkaq*, entonado con tragos espirituosos. 
* Maypis kay kinsakaq huknin sutipita shamushqa

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kashatuna (+4.000 m) - Mullush
* **[[Mayu]]kuna:** Puchka mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam  rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Marañun mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Llaqlla distritu

**Llaqlla distritu** icha **Abelardo Pardo Lezameta distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Abelardo Pardo Lezameta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk huch'uy distritum  Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Llaqlla llaqtam.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Patiwillka mayu (distritup anti saywan)

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna:

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Waywash walla
* Francisco Bolognesi Cervantes

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Akya distritu

**Akya distritu**; icha *Akya listritu* (kastilla simipi: *distrito de Aquia*) nisqaqa huk distritum Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Akya llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tuku Chira - Quicash - Pastururi - Yanashalash
* Quchakuna: Wamanwiqi (*Huamanhuegue*) - Cocoche - Jaraqucha - Tancan - Wantuq (*Huantuc*)  - Mishaqucha 
* Mayukuna: Patiwillka mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Waskaran mamallaqta parki

Rikcha:Aquia - Plaza de Armas.jpg|Plasa, Akya
Rikcha:Camino aquia.jpg|Akya llaqtawan Quicash urqu
Rikcha:Aquia peke.jpg|Akya
Rikcha:Iglesia colonial Aquia.jpg|Inlisya, Akya
Rikcha:Distrito aquia.jpg| Akya llaqtawan Ichik Aynuck (*Jerusalen* urqu) (->)


## Raymikuna

Rikcha:San miguel de aquia.jpg|*Arcangel* San Miguel
Rikcha:Sr Cayac.jpg|*Señor de Cáyac*, *Rostro en piedra de Cristo*

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Francisco Bolognesi Cervantes 
* [Wallanka walla]]
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chakas distritu

**Chakas distritu** icha **Chaqas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chacas*) nisqaqa huk distritum Asunsyun pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chakas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pirlilla - Pumapampa - Qaqapampa - Qupa - Rayuqucha - Tarushkancha - Tarush Wachanan- Wallqan - Yanarrahu rit'i urqu; **[[Walla]]**: Yuraq Walla
* **[[Qucha]]kuna:** Aliqucha - Liwrun qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Arma mayu - Chucpin mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Raymikuna
* Mama Ashu
## Rikchakuna

Rikcha:Catarata Huajramarca.jpg|Wayramarka phaqcha
Rikcha:Procesión Mama Ashu.jpg|Mama Ashu raymi
Rikcha:Anti Runas.jpg|Anti Runas
Rikcha:Plaza de Armas de Chacas.jpg| uma kancha, Chakas
Rikcha:Chucpin.jpg|Chucpin llaqta Chucpin mayuwan
Rikcha:Zonas agrícolas de Jambón y Pampash.JPG|Qhampun *(Jambón)*, Pampash
Rikcha:Chacas surroundings.JPG|Makwash *(Macuash)*
|Wisq'a *(Viscas)*


## Kaypipas qhaway
* Waskaran mama llaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Asunsyun pruwinsya
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Paqllun distritu

**Paqllun distritu** (kastilla qillqaypi *Pacllón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi, Waywash wallapi. Uma llaqtanqa Paqllun llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Awkillu - Diablo Mudo - Hirishhanka - Ninashanka - Rasaq - Runtuy - Suyruqucha rahu - Tsakra - Wakrish - Yerupaja
* Quchakuna: Awkillu qucha - Hawaqucha - Sultiruqucha 
* Mayukuna: Achin mayu - Llamaq mayu - Patiwillka mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Francisco Bolognesi Cervantes 
* Waskaran mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Aynin mayu

**Aynin mayu** (kastilla simipi: *Río Ainín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Wasta distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Waywash walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chuschi distritu

**Chuschi  distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Chuschi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Chuschi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chuschi urqu - Kunturay - Patario - Kimsa Krus -   Wayunka
* **[[Qucha]]kuna:** Kuchukisira - Yanaqucha - Pukruwasi - Sullkaray 
* **[[Mayu]]kuna:** Chiqllarasu mayu - Chuschi mayu - Pampas mayu (Calcamayu) - Taksa mayu
* **[[Ayllu llaqta]]kuna:**
** Chuschi
** Qispillaqta

## Runakuna

(2001) 9.204 runa (43.71% qhari - 56.29 % warmi)
 
(2005) 8.917 runa

(2007) 8.281 runa (3,975 qhari - 4,306 warmi)

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Takipakuy
Takipakuqkuna, tukapakuqkuna kanchkanmi achka:

- Centro Folclórico "LOS CHIKITUKUS" de Chuschi    http://es.youtube.com/watch?v=KPH-Tc5hEi0

- Tayta: Urbano Flores (Lucana barriumanta)

- Warma: Flor María Chipana     http://es.youtube.com/watch?v=iP9LDPhDcDc

- Conjunto musical "LOS QURIWAYLLAS" de Chuschi    http://es.youtube.com/watch?v=t5o0uBtOQ_E

- Sipas: Sonia Ccorahua Tomaylla   http://es.youtube.com/watch?v=0VH14p9EC14&feature=related

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Chikitukus
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Kankallu pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* www.chuschi.com
Iwayin listritu

**Iwayin distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Iguain*) nisqaqa huk distritum Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Makachakra llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Qarminqa distritu

**Qarminqa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Carmen Alto*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Qarminqa llaqtam, Wamanqa llaqtap *barrio*nmi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: Alameda mayu

## Kaypipas qhaway
* Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu
* Wari (Ayakuchu)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* Saywitu: Wamanqa pruwinsyap distritunkuna
Inka Wasi (Ayakuchu)

**Inka Wasi** nisqaqa Piruw mama llaqtapipi huk ñawpa Inka llaqtam, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Pullu distritupi.

## Karu puriy
* Pariwana Qucha
* Sara Sara
## Kaypipas qhaway
* Inka Wasi raymi
## Hawa t'inkikuna
Markapampa distritu

**Markapampa distritu** (kastilla simipi *Distrito de Marcabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi,  Sarasara Pawqar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Markapampa llaqtam (623 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Puka Urqu (+4.600 m) - Tansa Pura (+4.600 m)
* Quchakuna: Tansa Pura qucha
* Mayukuna: Pumantana mayu - Wanka Wanka mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Pariwanaqucha
* Sara Sara
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Antamarka distritu (Ayakuchu)

**Antamarka distritu** icha **Carmen Salcedo distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Carmen Salcedo* icha *Distrito de Andamarca*)  Piruw mama llaqtapi, huk distritum Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Antamarka llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Suntuntu mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Pampa Galeras - Bárbara D´Achille mama llaqta risirwa 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Qiruqutu distritu

**Qiruqutu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Querocoto*) nisqaqa Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Qiruqutu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Paqaypampa amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Karu puriy
*  Raqaykuna (San Pedro, Paqupampa)

## Rikchakuna

Image:Sanpedro6.jpg|Raqaykuna (San Pedro, Paqupampa)
Image:Sanpedro3.jpg|Raqaykuna (San Pedro, Paqupampa)
Image:Sanpedro2.jpg|Raqaykuna (San Pedro, Paqupampa)
Image:Chorrera2.jpg|Yuraqphaqcha (Perlamayu): *Chorro Blanco* phaqcha


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yuraqphaqcha (Perlamayu)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Pinchullu

**Pinchullu** (kastilla simipi: *Pinchollo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Qhawanakunti distritupi, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. 
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Qullqa mayu

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Chiway
* Qhawanakunti
* Qullqa qhichwa
* Qullqa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ariqipa suyu
Sajama siq'ikuna

**Sajama siq'ikuna** nisqakunaqa Buliwya suyupi huk siq'ikunam, Uru Uru suyupi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama urqu ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Sajama
* Sajama chullpakuna
* Naska siq'ikuna (Piruw)
Pallanchikpa basilikan (Qupaqhawanapi)

**Qupaqhawanapi Pallanchikpa basilikan** *(Nuestra Señora de Copacabana)* nisqaqa huk inlisyam Qupaqhawana llaqtapi, Buliwyapi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi.

Qupaqhawanap Pallanqa Buliwyap Quyan pillunchasqa.

## Hawa t'inkikuna
Pantanal

**Pantanal** nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk hatun sallqa pacha k'itim, Brasilpi (Mato Grosso, Mato Grosso do Sul), Buliwyapi, Parawayipas.

2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
## Hawa t'inkikuna
Karnawal

**Karnawal**, ***[[Pukllay (sut'ichana)|Pukllay]]*** icha **Anata** nisqaqa (kastilla simipi: *Carnaval*, kaymanta: *carne vale!* "aycha adyus") huk raymi p'unchawmi, hatun puquy killapi. Karnawal p'unchawmanta Paskwa intichawkamaqa tawa chunka p'unchawmi, kwarisma nisqa pacham, mana aycha mikhuna pacham.

Karnawal p'unchawpiqa anchata upyaspa mikhuspa saynatawan uyanta pakaykuspa phistakunkum.

## Hawa t'inkikuna
Saynata

**Saynata** nisqaqa runap uyanta pakanapaq last'am, qaramanta, q'irumanta icha huk imaykanamanta rurasqa, raymikunapi (ahinataq Karnawal p'unchawpi), aranwaypipas llamk'achisqa.

## Hawa t'inkikuna
Imaykana

**Imaykana** nisqaqa runap imatapas ruranapaq imayaymi icha imayay chaqrusqam.

Kaymi huk imaykanakuna:
*Rumi
*Q'iru
*Yura q'aytuchakuna (q'aytukunapaq, p'achapaq)
*Q'illaykuna
Serafín Coronel Molina

**Serafín Coronel Molina** sutiyuq runaqa (Hunin suyupi paqarisqa) qhichwa simimanta yachaqmi, Rodolfo Cerrón Palominop yachakuqninmi.

Kunanqa New Jersey suyupim (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) Princeton University nisqa yachay sunturpi amawtam kachkan.

Mama rimayninqa wanka simim.

## Qillqasqankuna
*Serafín M. Coronel Molina: *Lonely Planet Quechua Phrasebook* (Lonely Planet Phrasebooks), 2002 (inlish runakunap qusqu qhichwa simita yachananpaq). ISBN 1-86450-381-5

## Hawa t'inkikuna
* Kallpachakuy. Inspiration in Quechua language.
* Indiana University: Indiana suyup yachay sunturninpi Serafinpa llika tiyaynin (inlish simipi).
Kunturtawa

**Kunturtawa** icha **Kuntur Krus** nisqaqa Qullqa qhichwapi huk qhawanam, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi.
* Chiway
* Kuntur
Q'aytucha

**Q'aytucha** icha **Phiwra** *(fibra)* nisqaqa ima suyt'upas, ancha ñañupas, kawsaqkunapi.

Yura q'aytuchakunamantaqa q'aytukunatam (p'achapaq), waskakunatapas ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Waska

**Waska** nisqaqa imam llañupas, suytupas (suni, yanqana), yura (paqpa, kañamu hukkunapas) q'aytuchamantam k'uyusqa, k'antisqa, kawpusqa icha chimpasqa, imakunatapas watanapaq.

Ichhumanta k'uyusqa waskataqa q'iswa ninchikmi, aswan rakhu waskataq yawirkam.
Suqus llaqta

**Suqus** nisqaqa (kastilla simipi: *Socos*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Suqus distritupi, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

Suqus llaqtachaqa kayraykum ancha riqsisqa: Ayamarq'a killapi 1983 watapi Akchiq Ñan maqaqkunata maskachkaq piruwanu wardyakunas 32 mana ayñiyuq Suqus llaqtayuq chakra runata ñak'arqan.
Suqus

**Suqus** icha **Sukcha** *(Phragmites australis *syn.* Phragmites communis)* nisqaqa uqu puystukunapi, mayup, quchap patanpi wiñaq qachu yuram, tukuy Tiksimuyuntinpi.

Huk yachaqkunaqa ninku, suqus *(Phragmites)* rikch'anapi hukllam rich'aq, hukkunataq tawantinmi rikch'aqman rakinku.

## Hawa t'inkikuna
Paracelsus

**Theophrastus Bombastus von Hohenheim** sutiyuq runaqa, **Paracelsus** nisqapas (1493 watapi paqarisqa Egg bei Einsiedeln llaqtapi, Suwisapi; 24 ñiqin tarpuy killapi 1541 wañusqa Salzburg llaqtapi, Awstiriyapi) huk chaqllisinchi, hampi yachaqsi karqan.
Anqas añaki

**Anqas añaki** *(Cyanobacteria)* nisqaqa raphi q'umirniyuq añakikunam, inti wayllaq.

Laquman rikch'akuptinmi, ñawpa pacha kawsay yachaqkunam *Cyanophyceae* ("anqas laqu") suticharqan. Kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* kaptinmi, manam laqachu, ichataq añakim.

## Hawa t'inkikuna
Pukaq'illu

**Pukaq'illu** icha **Qurillku** nisqaqa chaqrusqa llimphim. Pukaq'illu, *pukaq'illu runap* chukchanpas pukaq'illu llimphiyuqmi.

 

## Willay pukyukuna
Tawqamarka

**Tawqamarka** nisqaqa (kastilla simipi: *Tauccamarca*) huk qhichwa ayllu llaqtacham, Kaykay distritupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

Tawqamarka llaqtachaqa kayraykum ancha riqsisqa:
22 ñiqin kantaray killapi 1999 p'unchawpi Tawqamarkapi yachay wasipi 44 wamrachakunam BAYER sutiyuq aliman chaqllisinchi ruruchinap rurasqan *[[Folidol]]* nisqa kuru qullunawan miyuchasqa q'uñi yakuta upyaspa miyuchakurqan. 24 wamrakunam ancha nanaysapa llakispa wañurqan.
Ñit'isqa phiruru

**Ñit'isqa phiruru**, **CD** (inlish simipi: *compact disc*, kastilla simipi: *disco compacto*) nisqaqa achkiywan llamk'aq willa waqaychanam, taki kapchiyta huk ruqyaykunatapas, ima willakunatapas waqaychanapaq.

Kunan antañiqiqkunaqa ñit'isqa phiruru kuyuchinayuq, ñit'isqa phiruruta kañanapaqpas.
Runa kuchuy

**Runa kuchuy** nisqaqa kuchuq hampikamayuq *(siruhanu)* nisqa hampikamayuqpa unquqta kuchuspa ukhu yawrinkunata llamk'apuspa qhalichaykuy kapchiyninmi.

Puñuchiq hampikamayuqtaq runa kuchuypi unquqta musphachinawan puñuchinmi.
Hatun wamp'u

**Hatun wamp'u**, **Yaku antawa** icha **Warku** nisqaqa ancha karu, hatun quchanta, mama quchanta purinapaq wamp'um.

Ñawpa pacha hatun wam'pukunaqa hatun t'uyuna wamp'u icha wayra wamp'u karqan, t'uyurka nisqa hatun hatun k'aspipi watasqa wayra tanqanakunayuq, wayrap kallpanwan purinapaq. Kunan pachataq yaqa tukuy hatun wamp'ukunataq rawray kuyuchinayuqmi.

Wamp'urani nisqapim hatun wamp'ukuna chayamun watakuq, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.

Hatun wamp'upi llamk'aq runakunaqa wamp'u runa nisqam. Achka pruphisyunkunam.

## Hawa t'inkikuna
Aqupampa distritu (Tarma)

**Aqupampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Acobamba*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tarma pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Akupampa mayu - P'allqamayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* Señor de Muruhuay
* Santa Rosa Limamanta

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sumaq Pampa risirwa suyu
* Ullqumayu


Rikcha:Carpapata tarma.jpg|Qarpapata *(Carpapata)*

## Pukyukuna

* Saywitu: Tarma pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
* Tarma Tour
Aqupampa (sut'ichana)

***[[Aqupampa (Wankawillka)]]**, Piruwpi, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyap uma llaqtan
***[[Aqupampa (Hunin)]]**, Piruwpi, Hunin suyupi
***[[Aqupampa pruwinsya]]**, Piruwpi, Wankawillka suyupi
***[[Aqupampa distritu (Qarwa)]]**, Piruwpi, Anqash suyupi
***[[Aqupampa distritu (Siwas)]]**, Piruwpi, Anqash suyupi
***[[Aqupampa distritu (Tarma)]]**, Piruwpi, Hunin suyupi
* **Aqupanpa**, Piruwpi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi,  wasi wasisa
Chuschi

**Chuschi** nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Chuschi distritup uma llaqtanmi, Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

1980 watapi umalliq akllanakuypi Akchiq Ñanpa maqaqninkunam chay Chuschi llaqtachapiqa akllana p'anqakunatam kañirqan. Chaywan Piruwpi Sasachakuy pacha nisqam qallarirqan.