open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hayaq yaku

**Hayaq yaku** (hinallataq kastilla simipi *aguardiente*, inlish simipi *firewater*), **Kañasu** icha **Tragu** nisqaqa kañasqa, distilasqa winum huk waqtupas, ancha ethanulsapam, kimsa ch'iqtamanta aswan alkulniyuq, ancha hayaq q'aparniyuq.
Kañasuta upyaspaqa ancha utqayllam machanchik.

Kaymi huk hayaq yaku layakuna:

* Anisniyuq *(Anisado)*, GA 36°
* Wiski *(Whisky)*, GA 40°
* Quñaq *(Cognac)*, GA 40°
* Wodka, GA 40°
* Pisqu kañasqa *(Pisco)*, GA 44°
* Tikila *(Tequila)*, GA 60°
* Run *(Ron)*, GA 60°
Siyaru

**Siyaru** nisqaqa (kastilla simimanta: *cigarro, cigarrillo*) papil p'anqachapi kururasqa sayri raphikunam, pitanapaq. Hatun siyarukunaqa sayri raphillam, manam papil qatanayuqchu.

 

## Hawa t'inkikuna
Pitay

**Pitay** nisqaqa siyarupi icha pipapi kañarisqa sansachkaq sayrip icha huk musphachinap q'usñinta siminta samaspa runap surq'anman ukhunchayninmi.

Pitayqa runap allin kayninpaq millaymi. Pitaypa paqarachisqan unquykunaqa surq'an phiru unquymi huk apanqara unquykunapas, sirk'a iskuyaymi, sunqu sirk'a unquymi, sunqu p'itiymi, kawsaykuq tantalli ismusqam.
Musphachina

**Musphachina** nisqaqa musphachiq yurakunapi kaq icha chaqllisinchikama runap rurasqan runata musphachiq miyu imayaymi.

Huk runakuna chay musphachinataqa mikhuspa, pitaspa icha akwa hirinkawan yawarman churaspa nisyutam hap'iykunku, allin kayninta dañuchikuspa.

Huk musphachinataq manam millayllachu, ichataq hampikunapas.

Kaymi huk musphachinakuna:
*Ethanul (Alkul), waqtu upyanapi
*Kaphina: kaphiypi, tiypi
*Nikutina: sayripi
*Kukayna: kukapi
*THC: kañamupi
*Upyu (chaymanta murphina, hiruyna): puñuchiq amapulapi
Musphachiq yura

**Musphachiq yura** nisqakunaqa musphachinayuq yurakunam.

Huk musphachiq yurakunaqa hampi yurakunapas.

Kaymi huk musphaq yurakuna:
*Sayri (nikutinayuq)
*Kuka (kukaynayuq)
*Kaphiy yura (kaphinayuq)
*Kañamu (THC nisqayuq)
*Puñuchiq amapula (upyuyuq)
*Wantuq
*Samiruka
*Ayawaska
*Wayusa
Lupulu

**Lupulu** *(Humulus lupulus)* nisqaqa huk siqakuq yuram. China tuktuntaqa sirwisatam ruranapaq llamk'achinchik.

## Hawa t'inkikuna
Akwa hirinka

**Akwa hirinka** (kastilla simimanta: *aguja* "yawri", *jeringa* "qhallina, yaku hich'ana, ch'allana") nisqawan yakupi chullusqa hampikunatam runap yawarninman icha kurkunpa ukhunpi wakinman churanku.
Satipu

**Satipu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk llaqtam, Satipu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Mama aqha

**Mama aqha** nisqaqa mama aqha p'uchquy nisqapi winupi, aqhapi kaq ethanulmanta icha wayu hillipi kaq misk'imanta tukukuq p'uchqu puriqlla chaqrusqam, yakupi chullusqa mama aqha p'uchqu (ethan p'uchqu, CH3COOH) nisqa karbuksi p'uchqum, mikhunakunata puchquchanapaq llamk'achisqa. mama aqha añakikunam chay alkulta icha misk'ita muksichaqwan ruranachin.
Mama aqha p'uchqu

**Mama aqha p'uchqu** icha **ethan p'uchqu** (CH3COOH) nisqaqa mama aqhapi kaq karbuksi p'uchqum, mama aqha p'uchquy nisqapi ethanulmanta icha misk'imanta muksichaqwan ruranakuspa tukukuq.
Sisi p'uchqu

**Sisi p'uchqu** icha **Methanu p'uchqu** (HCOOH) nisqaqa huk karbuksi p'uchqum, sisikunap amachakunanpaq puriqllanpi kaq.
Azurduy pruwinsya

**Azurduy pruwinsya** (aymara simipi: *Azurduy jisk'a suyu* icha *Juana Azurduy de Padilla jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Juana Azurduy de Padilla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Azurduy llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Juana Azurduy de Padillamantam sutichasqa

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Azurduy pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Juana Azurduy de Padilla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Azurduy pruwinsya
Hernando Siles pruwinsya

**Hernando Siles pruwinsya** (aymara simipi: *Hernando Siles jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Hernando Siles*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Monteagudo llaqtam, Bernardo de Monteagudo Cáceresmantam (1789-1825) sutichasqa.

Kay pruwinsyaqa umalliq Hernando Siles Reyesmantam (1882 - 1942) sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Waraniyi

## Simikuna
Hernando Siles pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Bernardo de Monteagudo Cáceres (1789-1825)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Hernando Siles pruwinsya
Jaime Zudáñez pruwinsya

**Jaime Zudáñez pruwinsya** icha **Zudáñez pruwinsya** (aymara simipi: *(Jaime) Zudáñez jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Jaime Zudáñez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Takupaya (Zudáñez) llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Jaime de Zudáñezmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎ - Palmar kawsay suyu
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pristu mayu - Zudáñez mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Jaime Zudáñez pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Jaime de Zudáñez
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Zudáñez pruwinsya
Belisario Boeto pruwinsya

**Belisario Boeto pruwinsya** (aymara simipi: *Belisario Boeto jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Belisario Boeto*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Villa Serrano llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Belisario Boetomantam sutichasqa (* 1841 - † 1900)

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Villa Serrano munisipyu.

Kimsa kantunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa 63,4 % mana indinina runakuna, 36 % Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Belisario Boeto pruwinsyapiqa (Villa Serrano munisipyupi) kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Belisario Boeto pruwinsya
Luis Calvo pruwinsya

**Luis Calvo pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Luis Calvo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Muyupampa (*Villa Vaca Guzmán*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam Waraniyi runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Luis Calvo pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luis Calvo pruwinsya
Urin Sinti pruwinsya

**Urin Sinti pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Sud Cinti*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Villa Abecia llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Urin Sinti pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Musiku
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Urin Sinti pruwinsya
Vaca Díez pruwinsya

**Vaca Díez pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Antonio Vaca Díez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Riberalta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Mamuriy mayu - Yata mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Mercedes qucha (Wayaramirin munisipyupi)

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan. 

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Vaca Díez pruwinsya
Yakuma pruwinsya

**Yakuma pruwinsya** (aymara simipi: *Yakuma jisk'a suyu*; kastilla simi: *Provincia de Yacuma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santa Ana Yakumamanta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Beni kawsay pacha risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Mamuriy mayu - Yakuma mayu - Yata mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Rogaguado qucha - Wachuna qucha - Waytunas qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kayuwawa runa
* Chiman runa
## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yakuma pruwinsya
José Ballivián pruwinsya

**José Ballivián pruwinsya** (aymara simipi: *José Ballivián jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de General José Ballivián Segurola *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Reyes llaqtam.

Pruwinsyaqa Buliwya suyup umalliqnin (1841-1847) José Ballivián Segurolamantam sutichasqa.

## Allpa saywachi

* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Beni kawsay pacha risirwa - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Maniqui mayu - Quiquibey mayu - Yakuma mayu - Yata mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Rogagua qucha

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna runa llaqtakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Chiman runa
* Kawineño

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy

* Madidi mamallaqta parki

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* José Ballivián
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: José Ballivián pruwinsya
Marbán pruwinsya

}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Uma llaqta || Luritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Beni
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Munisipyukuna || 2
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi, qhichwa simi, waraniyi simi, aymara simi, hukkuna
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 14.454 *<small>(*ine* 2001)</small>* 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || 1,0 runa / km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 15.126 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay  ||  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Gaby Vania Balcazar Rivera (2008)
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay tuyru || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-4
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Llika tiyanan||[www.]
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#008000" style="text-align:center; font-size:larger;  |  **Beni suyupi pruwinsyakuna** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" ||
|-
! colspan="2" | 
|}
**Marbán pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Marbán*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Luritu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Isiboro Sécure mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Isiboro mayu - Mamuriy mayu - Sécure mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Arani qucha - Musuq Pacha qucha - Larga qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna indihina runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Marbán pruwinsya
Mamuriy pruwinsya

**Mamuriy pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Mamoré *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Joaquín llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Iténez mayu - Mamuriy mayu
* **[[Qucha]]kuna:** La Sarca qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Iténez pruwinsya

**Iténez pruwinsya** (aymara simipi: Iténez jisk'a suyu; kastilla simipi: *Provincia de Iténez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Baure mayu - Iténez mayu - San Martin mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Victoria qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Baure runa
* Siryono

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Iténez pruwinsya
Federico Román pruwinsya

**Federico Román pruwinsya** (aymara simipi: *Federico Román jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Federico Román*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa kunan Nueva Esperanza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Abuná mayu - Beni mayu - Madeira mayu

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Federico Román pruwinsya
Mayutata pruwinsya

**Mayutata pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Madre de Diós*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puerto Gonzalo Moreno llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyu]]:** Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Mayutata mayu - Manupari mayu - Manuripi mayu (icha Manurimi mayu) 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata pruwinsya
Moxos pruwinsya

**Moxos pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Moxos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Ignacio de Moxos llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Isiboro Secure mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Secure mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Isiriri qucha - San Antonio qucha

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: San Ignacio munisipyu.

Kimsa kantunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa (San Ignacio munisipyupi) aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Moxos runa
* Yurakari runa
* Chiman runa

## Simikuna
Moxos pruwinsyapiqa (San Ignacio munisipyupi) kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Ignacio munisipyu (=Moxos pruwinsya): yupaykuna, saywitu
Parapiti mayu

**Parapiti mayu** (kastilla simipi: *Río Parapetí*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum. 

## Kaypipas qhaway
* Hatun Chaku
Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)

Kayqa simi kamachiymanta imakaykunam, qhichwa simipi - *[[kastilla simi]]pi*.

*Sutirimana - *substantivo* ( *Shuti*)
*Ruray rimana - *verbo* ( *Kamana*
*Hinarimana - *adverbio* ( *Kamana manya*)
*Rikch'ayrimana, Saphi hina sutichaninchaq  - *adjetivo* ( *Shuti tumatsiq*)
*Sutichaninchaqninpa siq'i yapakuynin  - *morfología del adjetivo*
*Qatichiy sutichaninchaq  - *adjetivo numeral*
*Kuti kutimanta yupay sutichaninchaq - *adjetivo numeral multiplo*
*Taqaq yupaq sutinchaninchaq  - *adjetivo numeral partitivo*
*Kayniyuq sutichaninchaq  - *adjetivo posesivo*
*Achka-achkamanta sutichaninchaq  - *adjetivo compuesto*
*Yapapayuq sutichaninchaq - *adjetivo aumentantivo*
*Ruray rimanachay - *conjugación*. ( *Paqchina*)
*Rimay taqi - *vocabulario* ( Ichik qullqa)
*Rimana yachay - *morfología*
*Rimana yapaq - *morfema*
*Sapaq yupa - *singular*
*Simi yachaq - *lingüista*
*Simi kamachiy - *gramática* (shimi kamariy)
*Sutip siq'i yapakuynin - *morfología del sustantivo*.
*Sutip phatmakuynin - *clasificación del sustantivo*
*Manan chanin suti - *sustantivo común* ( Lluta shuti)
*Sutip rantin - *pronombre* ( *Shutirantin*)
*Runa sutip rantin - *pronombre personal* ( Piikayninta shutirantiq)
*Kaqniyuq sutip rantin  - *pronombres posesivo*
*Riqsichiq sutip rantin - *pronombre demostrativo*
*Tapukuq sutip rantin  - *pronombre interrogativo*
*Mana chaninchaq sutip rantin  - *pronombre indefinido*
*Simi kamachiy (Shimip luliqnin) - *gramática* (shimi kamariy)
* Qipa churana( sufijos, fuerza y productividad del runa simi)
* Urquchinatsay *género*
* Pashtaq *letras*
* Kikin pashtaq *vocales*
* Shimillki *sílaba*
* Yanqa kamana ( verbalización implícita)
Delfin Garay

**Delfin Garay Sosa** sutiyuqqa (paqarisqa Qusqu llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu, Qusqu llaqtayuq, kastilla simipi qhichwa simipipas takiq runam.

## Diskunkuna
*ConFUSION (musuq disku)

## Hawa t'inkikuna
* RPP: Delfín Garay lanza su quinta aventura musical (kastilla simipi)
* http://delfingaray.blogspot.com/
* Chaskañawichay (Delfin Garaypa qillqasqan)
* Chaskañawichay (youtube nisqapi)
Bartolomé de Las Casas

**Bartolomé de Las Casas** sutiyuq runaqa (1484 watapi paqarisqa Sevilla llaqtapi; 31 ñiqin anta situwa killapi 1566 wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul Duminikanu munqhim chiqa yachaqpas karqan. Ispañul kulunyakunapi kawsaq indihinakunata isklawchayman ama nispas nirqan.

Salamanca llaqtapi latin simitas yachakurqaspa, 1502 watapi Cristobal Colonwan Ayti wat'amansi rirqan. Chaypis 1510 watapi Awya Yalapi ñawpaq kutita tayta kura tukurqan.

1512 watapi Diego Velázquez de Cuéllarwan Kuba wat'ata atispas indihina isklawniyuq chakrasapas tukurqan. Ispañul llaqtamasinkunap isklawkunata sarupayninta rikuspas 1514 allpankunata saqispa indihinakunap isklaw kayninman ancha hayu kayta rimaykurqan.

1542 watapi paypa rimasqanraykus Ispañap Qhapaqnin Musuq Kamachikuna *(Leyes Nuevas)* nisqatas rimarirqan, indihinata muchuchiyman sipiyman ama nispa. Chaywanpas kulunyapi wiraquchakunas chay kamachitaqa hark'arqan. 1545 watapis chay kamachikunaqa puchukachisqa karqan.

1543 watapi Bartolomé de Las Casasqa suqta chunka watayuq kaspa Chiapas suyupi hatun yayas tukurqan. Chaypi kawsaq indihinakunata amachaptinsi, Ispañapi hayunkunas k'amiykurqan. Munayninta mana qispichiyta atispas, 1547 watapi Ispañamansi kutirqan.

## Qillqasqankuna
**Historia general de las Indias* (1516 qhipan) ("Indyakunap [Abya Yalap] sapsi wiñay kawsaynin"), kimsantin liwru
**Brevísima relación de la destrucción de las Indias occidentales* (1552) ("Abya Yala qulluymanta pisilla willasqa")
*hukkunapas
Ispañapiqa chay qillqankunata liwruchayta chunka pusaqniyuq pachakwatakama manas saqillarqankuchu.

## Paypa sutinpi
Qusqupi rurayasqa «Centro de Estudios Regionales Andinos» (*Anti Suyup Yachay Suntur*). Maskhayananpaq, yuyayananpaq, chaniyananpaq,  wisñiyananpaq Anti  yachay tarpuyta.
Qispi kay

**Qispi kay**, **Qispisqa kawsay** icha **Munayniyuq kay** *(libertad)* nisqaqa pi runappas munayninta qispichinanpaq, imatapas rurananpaq, llamk'ananpaq, ima hinapas kananpaq, maytapas rinanpaq atiyniyuq kayninmi. Qispi kayqa qispi wakipi tiksi runa hayñim.

## Kaypipas qhaway
* Hayñi
Chiqa

**Chiqa** *(derecho)* nisqaqa wakipi tukuy kamachintinmi, kamachinantinmi, runakunap allinta kawsanakunanpaq.

Sapaq runap, tantanakuypa chiqankunataqa hayñi ninchikmi.

Taripay sunturkunam, taripakuqkunam chiqataqa riman.

## Kaypipas qhaway
* Runa hayñi
Thak

**Thak** icha **Qasi kay** nisqaqa runap, runakunap qasi, hawka, ch'in kayninmi icha kachkayninmi. Runapurataq mana maqanakuy kaymi, maqanakuypa hayunmi.

Runap thakpi kawsaynintaqa *[[allin kawsay]]* nispapas nisqanchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Allin kawsay

**Allin kawsay** icha **Sumaq kawsay** (kichwapi *Alli kawsay*, *Sumak kawsay*; aymara simipi *Suma Qamaña*) nisqaqa dyuswan, kikinwan, runa masikunawanpas allin apanakuspa samisapa kawsaymi.

Iñiq runap dyuspa, dyus kaykunap kamasqankama kawsananmi allinta kawsananpaq.

Kristiyanu iñiypi chay allin kawsayqa niyta munan, runaqa Dyuswan allin apanakunmi, chaywan Dyuspa saminchasqam. Manaña dyuswan apanakuspaqa huchallikunmi. Dyusllam chay allin kawsayta quyta atin, huchakunata pampachaspa.

Runapura allin kawsayqa thakmi, mana maqanakuspa kawsay, huk runakunata yanapaymi, ayninakuymi, kawsay pachata mana waqllispa chaninchaymi.

## Hawa t'inkikuna
* Juana Huacoto Béjar: ¿Imataq sumaq kawsay ayllunchikpi? Sumaq kawsay. Kuskanchik Yachasunchik, Llamk’ana Mayt’u 5, p. 72. Perú suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
* Rafael Correa Delgado, Mamallaktapak Pushak: *[https://web.archive.org/web/20150325191030/http://documentos.senplades.gob.ec/Buen_Vivir_kichua.pdf Sumak Kawsay. Mamallaktapak Ruranakuna 2013–2017. Tukuylla alli kaypak]*. Secretaría Nacional de Planificación y Desarrollo, Quito 2013.
* Lima Llaqtamanta Rimarimusqa – Runa llaqtakunapa yupaychayninmantawan chanin yachaymantawan – Hatun Suyupi Tantanakuy (Bolivia, Ecuador, Perú, Guatemala, Honduras, Paraguay mama llaqtakuna), 2008 watapi 16 manta 17 p’unchawkama kantaray killapi.
Llanqha

**Llanqha** icha **Panti** nisqaqa yuraqwan pukamanta chaqrusqa llimphim. K'ita waysallpukunaqa chay llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas pantichu. 

 
* Panti (Llanqha)

## Rikchakuna

Image:Candy jakarta.jpg
Image:Seioubo Japanese traditional sweets.jpg
Image:Whistler Rosa und Grau.jpg
Image:Pink knitting in front of pink sweatshirt.JPG
Image:Old brick wall.jpg
Image:RosaFucsia.JPG
Image:Lightmatter flamingohead.jpg
Image:Opuntia basilaris with beetle.jpg
Image:Color icon pink v2.svg 
Image:Lapiz labial.jpg
Image:The-Casa-Rosa-San-Juan.jpg
Image:Pink tulips closed.jpg
Misuka

**Misuka** icha **Misiku** *(genus Cosmos)* nisqaqa huk ch'antasqa tuktuyuq qurakunam, iskay chunka rikch'aq, llanqha waytayuq.

Llanqha waytaq panti, urqu t'ika, *(Cosmos peucedanifolius)* nisqataqa tullpunapaqmi llamk'achinchik.

## Hawa t'inkikuna
Cosmos

*Kosmos (grigu simi *κόσμος*: "pacha, achala, allin puriy"): tukuy pachantin;
*Misuka, Panti *(genus Cosmos):* huk t'ika (ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu).
*: ñawikaruy quyllur yachay *serie* (Carl Sagan).
Hamp'ara

**Hamp'ara, pataku/cha** icha **Wamp'ar** (kimsa chakiyuq hamp'ara ichataq tawa chikuyuq pataman k'ullkukuq hamp'ara) nisqaqa hatun sinchi p'alltayuq tawantin kimsantin icha aswan chakiyuq kuyuyllam, llamk'anapaq, mikhunapaq icha pukllanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Kuyuylla

**Hurutmi** (**Jurutmi**), **Usihan** (**Usijan**) icha **Kuyuylla** nisqakunaqa kuyuylla, q'irumanta, plastikumanta icha q'illaymanta rurasqa wasip ukhunkunapaq imakunam, ahinataq:
* Hamp'ara *(wampar)*
* Tiyana *(silla)*
* K'irana
* Kawitu *(puñuna, kama)*
* Churana *(armaryu)*
* P'uti



File:Vrba postelja.jpg|
File:Lundia-hylly.jpg|
File:Table set by tapiovaara.jpg|
File:VOLTAIRE Seat.jpg|
File:A_brown_sofa_(2005-03-03).jpg|
File:Hocker (fcm).jpg|
File:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg|
File:Vedel childrens furniture gh.jpg|


## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Abimael Guzmán

**Abimael Guzmán** sutiyuqqa (3 ñiqin qhapaq raymi killapi 1934 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Perupi - 2021) huk piruwanu mama llaqtayuq yachay wayllukuq runam, K'anchaq Ñanpa kamariqninmi. 

1960 watakunapi Wamanqa llaqtapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturninpi yachachiqsi kaspa Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa maoista K'anchaq Ñan nisqa tantanakuyta kamarirqan.

1980 watapi Ayakuchu suyupi maqanakuyta qallarirqan. Wankurisqankuna Guzmántaqa *presidente Gonzalo* nirqanmi.

Achka sipisqan runakunarayku chakra runapura ancha chiqnisqam tukurqan. Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa *GEIN (Grupo Especial de Inteligencia)* nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa samk'ay wasipim tiyachkan.
Wasi qata

**Wasi qata** nisqaqa wasip qatananmi, paramanta, rit'imanta, wayramanta amachanapaq.

Wasi qatakunataqa hayk'a imaykanakunamantam ruranku:
Ayllu llaqtakunapi wasi kunataqa ichhumantam, huk qachukunamantam icha chhallamantam rurankuraq.
Huk qatakunaqa tiha nisqa qatanapaq tika hina rurasqakunamantam, hukkunataq q'irumantam, punkarachasqa p'anqawan qatasqa. Musuq pacha wasikunap qatankunataq q'illaymantam.

## Hawa t'inkikuna
Qatana

**Qata** nisqaqa ima qatanapaq, imamantapas amachanapaq, ahinataq.
*Qata, runapaq, puñunapaq
*Wasi qata
*hukkunapas
Mulanpi Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin

**Mulanpi  Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin**, **APRA** *(Alianza Popular Revolucionaria Americana)* nisqaqa huk piruwanu partidum, Víctor Raúl Haya de la Torrep kamarisqan 7 ñiqin aymuray killapi 1924 p'unchawpi.

Ñawpaq kasqa Alan García sutiyuq Piruwpa umalliqninqa chay purtidupi wankurisqam.
Uluchi

**Uluchi** (Triatominae) nisqakunaqa runap yawarninta ch'unqaq palamakunam, chinchikunam, chaqas unquyta qatichiq.

Urin Awya Yalapi kawsaq hatun uluchiqa winchukam (*Triatoma infestans*).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puqyala

**Puqyala** *(Porifera)* nisqakunaqa ancha sikllalla, llamp'u, t'uqusapa, mana kuyuq, yakupi kawsaq, ch'ulla kawsaykuqkunata muyurispa mikhuq, mana chiqap kawsaykuq tantalliyuq uywakunam.
K'arachiq

**K'arachiq** *(Cnidaria)* nisqakunaqa q'ispi, ch'ulla mikhuna akana hutk'uyuq, aycha mikhuq, yakupi kawsaq uywakunam. Hap'ina marq'ankunap qaranpi kaq k'arachina kawsaykuqninkunawan mikhuna uywakunatam tunuchaspa hap'ikun.
T'ika k'arachiq

**T'ika k'arachiq** *(Anthozoa)* nisqakunaqa t'ika hina rikch'akuq, mana kuyukuq k'arachiq uywakunam, pulipullam. Mullu (kural) nisqakuna uywa tantallipi kawsaptin, yaku animunataq ch'ullallam kawsan.
Mullu

**Mullu** icha **Kural** nisqakunaqa uywa tantallipi kawsaq, iskuntin saqru hinata ruraq t'ika k'arachiq uywachakunam, kachisapa yakupi mama quchakunapi kawsaq. Ancha uchuylla uywachakunatam mikhunku.
Winchuka

**Winchuka**, **Chirimacha** icha **Uluchi** *(Triatoma infestans)* nisqaqa runap yawarninta ch'unqaq palamam, chaqas unquyta qatichiq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mullu lakachu

**Mullu lakachu** *(genus Spondylus)* nisqaqa mama quchakunapi kawsaq lakachukunam.

Inkakunaqa sillp'inkunata achalapaqsi llamk'achirqan.
Kachu k'arachiq

**Kachu k'arachiq** *(Scyphozoa)* nisqakunaqa kachu, chuku hina rikch'akuq, kachisapa yakupi mama quchakunapi wamp'uq k'arachiq uywakunam, midusakunam. Llulluraq kachkaspaqa pulipukunam, tiksipi wiñaq, manaraq kuyuqchu.
Machina k'arachiq

**Machina k'arachiq** *(Cubozoa)* nisqakunaqa machinaman rikch'akuq, kachisapa yakupi mama quchakunapi wamp'uq k'arachiq uywakunam, midusakunam, anchatam k'arachiq, challwakunatam mikhuq.
Kichka qarayuq

**Kichka qarayuq** *(Echinodermata)* nisqakunaqa kachisapa yakupi mama quchakunapi kawsaq uywakunam, qaranpi isku rumi k'atasapam.
Halloween

**Halloween** (inlish simipi: *Halloween* icha *Hallowe'en*, inlish simimanta: *All-hallow-even*) nisqa p'unchawqa, 31 ñiqin p'unchaw kantaray killapi Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk inlish rimaq mamallaqtakunapipas raymim. Mawk'a kilta runakunap Samhain nisqan raymunmantas paqarirqan, kristiyanu Tukuy Santukuna raymimantapas. Kunan pachataq manañam iñiy raymichu kachkan.
Carl Sagan

**Carl Sagan** sutiyuq runaqa (9 ñiqin ayamarq'a killapi 1934 paqarisqa Brooklynpi, New York; 20 ñiqin qhapaq raymi killapi 1996 wañusqa Seattlepi, Washington suyu) huk quyllur yachaymanta, yachaqsi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Kaypipas qhaway
* 
* Quyllur yachay
Sit'ikira

**Sit'ikira**, **T'isikira**, **Ququri**, **Quyuyu**, **Q'isqis** icha **Q'isqintu** *(subordo Auchenorrhyncha)* nisqaqa yurakunap hillinta ch'unqaq palamakunam.

Hatunyaspa likrayuqmi tukukun. Urqu sit'ikiraqa waqaykunmi china hamunanpaq chaywan mirananpaq.

## Hawa t'inkikuna
Chukcha quyllur

**Chukcha quyllur** icha **Phuru chask’a** *(Crinoidea)* nisqakunaqa mama quchap tiksinpi watasqa kaspa wiñaq, marq'asapa kichka qarayuqkunam, muyurikuspa mikhuqkunam.
Qinqu quyllur

**Qinqu quyllur** *(Ophiuroidea)* nisqakunaqa pichqa ancha suyt'u ñañukaray marq'ayuq kichka qarayuqkunam.
Machalilla mama llaqta parki

**Machalilla mama llaqta parki** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Puerto López kitipi, Manawi markapi, huk mama llaqta parkim.

## Allpa saywachi
* Wat'akuna: El Ahorcado - *Isla de la Plata* - Salango

## Yurakuna

## Uywakuna
### Ñuñuqkuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gob.ec / Machalilla mama llaqta parki pdf
Yaku quyllur

**Yaku quyllur** *(Asteroidea)* nisqakunaqa quyllurman rikch'aq, pichqa icha aswan marq'ayuq kichka qarayuqkunam, aycha mikhuq.
Asqupi

**Asqupi** (kastilla simipi: *Ascope*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Asqupi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Juan Honores 
## Kaypipas qhaway
* Truhillu 
## Willay pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Alawsi

**Alawsi** llaqtaqa (kastilla simipi: *Alausí*) Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam.Alawsi kitip uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi

## Runakuna
Alawsi kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.  

## Karu puriy
* Usukuchi quchakuna

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* world-gazetteer.com
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Chunchi

**Chunchi** (kastilla simipi: *Chunchi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam,Chunchi kitip uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi

* Urqukuna: Puñay urqu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chimpurasu marka
Kashapampa (Chimpurasu)

**Kashapampa** (kastilla simipi: *Cajabamba / Villa la Unión*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam, Kulta kitip uma llaqtanmi.

## Kitillikuna
Iskay llaqta kitillinmi kan: Kashapampa kitilli *(parroquia Cajabamba / San Sebastián de Cajabamba)*, Sikallpa kitilli (Cicalpa / Sicalpa / San Lorenzo de Cicalpa).
## Runakuna
Kashapampa llaqtapiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. 
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kulta kucha
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.
* www.enciclopediadelecuador.com (kastilla simi)
Guadalupe kitilli

**Guadalupe kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Guadalupe*) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Zamora kitipi, Zamora Chinchipi markapi. Uma llaqtanqa Guadalupe llaqtam.
## Allpa saywachi

* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Yakuampi mayu

## Runakuna
Kitillipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku.

## Karu puriy
* Zamora de los Alcaides (mawk'a llaqta)
* San Antonio phaqcha

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Zamora kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
*www.guadalupe-ec.org/index_es.htm (kastilla simipi, inlish simipi, aliman simipi)
Yakuampi mayu

**Yakuampi mayu** (kastilla simipi: *Río Yacuambi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Zamora Chinchipi markapi, Yakuampi kitipi, Zamora kitipipas. Zamora mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Bombuskara mayu
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Zumbi kitilli

**Zumbi kitili** (kastilla simipi: *Parroquia Zumbi*) nisqaqa Centinela del Cóndor kitip llakta kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi. Uma llaqtanqa Zumbi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Yaya mayu (Zamora mayu)

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Ñaw yura rikch'aq ayllu

**Ñaw yura rikch'aq ayllu** *(familia Tecophilaeaceae,* mapudungun simimanta: *gnao)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ñaw hina yurakuna:
* Conanthera bifolia
* Tecophilaea cyanocroccus, Tecophilaea violiflora
* Zephyra elegans

## Hawa t'inkikuna
Kachariy

**Kachariy** icha **Indipindinsya** nisqaqa pulitikapi warkukuq suyup qispikuyninmi, warkusqa kaymanta paskayninmi atiq, warkuchiq mamallaqtamanta. Chay hina paskasqa mamallaqtaqa **kacharisqa mamallaqta** nisqam.

Kulunyaraq, warkukuq kachkaqraq mamallaqtaqa qispichina awqanakuypim kacharikun, icha warkuchiq mama llaqtataqmi warkuchisqan suyuta kacharin.
Warkukuy

**Warkukuy** icha **dipindinsya** icha **dependencia** (español simimanta: *dependencia*) nisqaqa pulitikapi huk suyup mana qispi kayninmi, huk mamallaqtap kulunyan kayninmi, chay huk mamallaqtapqa kapuynin kaymi, mana kacharisqa kaymi.
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy

**Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy** nisqaqa Chinchay, Uralan Awya Yalapi mitmamusqa wiraquchakunap Ispañamanta kachariy awqanakuysi karqan, chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi, 1809 watamanta 1826 watakama.

Napoleon Bonapartep phransis awqaqkuna Fernando VII sutiyuq Ispañap Qhapaqninta atipaptinsi, Awya Yalapi wiraquchakuna mistikunapas chay atiykuyraykus maqanakuyta qallarirqan. Chay maqanakuyqa Ispaña Amirikayuq wiraquchakunap atiyninwansi puchukarqan. Chaywansi musuq kacharisqa mamallaqtakuna tukurqan.

## Awya Yalapi kacharikuna awqanakuykuna



## Hatun kacharikuna awqaq pusaqkuna

*José de San Martín (1778 - 1850): Arhintinamanta awqaq pusaq, Arhintinapi, Chilipi, Piruwpipas awqanakuq.

*Simón Bolívar (1783 - 1830): Winisuylamanta awqaq pusaq.

*Francisco de Miranda (1750 - 1816): Winisuylamanta awqaq pusaq. Ñawpaq kaq *(El Precursor)* nisqas. Afrikapi, Iwrupapipas Ransis Pachakutiypi maqanakurqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunap qispikuna maqanakuyninpipas, chaymantataq Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi.

*José Gervasio Artigas (1764 - 1850): Uruwayimanta awqaq pusaq.

*Bernardo O'Higgins (1778 - 1842): Chilimanta awqaq pusaq.

*Antonio José de Sucre (1795 - 1830): Winisuylamanta awqaq pusaq, Buliwyap Piruwpapas umalliqnin.
Wirriy

**Wirriy** (kastilla simimanta: *virrey*) nisqakunaqa Kastilla Kamachiy pachapi ispañul kulunyapi Ispañap Qhapaqninpaq ranti kamachiqninsi karqan. Huk wirriypa kamachisqan suyuqa **wirrinatu** sutinchasqas karqan.

## Awya Yalapi ispañul wirrinatukuna
* Wirrinatu Musuq Ispaña (1535-1821): Kunan Mishiku, Chawpi Awya Yala, Philipinakuna
* Wirrinatu Piruw (20 ñiqin ayamarq'a killapi 1542 - 9 ñiqin qhapaq raymi killapi 1824): Uralan Awya Yala Panamamanta Horn ñawch'ikama
* Wirrinatu Musuq Granada (1717-1723; 1739-1810): Kulumbya, Ikwadur, Winisuyla
* Wirrinatu Qullqi Mayu *(Río de la Plata)* (1776-1811): Arhintina, Uruwayi, Parawayi

## Iwrupapi ispañul wirrinatukuna
* Aragon
* Kataluña
* Navarra (1512-1843)
* Valencia
* Napoli (1503-1707)
* Purtugal (1580-1642)
* Sicilia (1415-1713)
* Cerdeña (1418-1720)
Piruwpa Wiriynatun

**Piruwpa Wiriynatun**qa 20 ñiqin ayamarq'a killapi 1542 p'unchawmanta 9 ñiqin qhapaq raymi killapi 1824 p'unchawkama Ura Awya Yalapi ispañul kulunyas karqan. Kastilla runakuna Tawantinsuyuta, Muyskakunap suyuntapas atiparqaptinsi, chay kulunyaqa kunan Panamamanta Horn ñawch'ikamas mast'akurqan, Kastilla Kamachiy pachap puchukayninpitaq kunan Piruwpa hawaniyuqsi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wirriynin
Wamuti

**Wamuti** (kastilla simipi: *Guamote*) nisqaqa Ikwayur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam, Wamuti kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sangay mama llaqta parki (Tukuy runakunap qhapaq kaynin, 1983)
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Musuq Ispaña Qhapaq ranti suyu

**Musuq Ispaña Qhapaq ranti suyu** nisqaqa 12 ñiqin kantaray killapi 1535 p'unchawmanta 8 ñiqin pawqar waray killapi 1820 p'unchawkama kunan Mishikupi, Chawpi Awya Yalapi, Philipinakunapipas ispañul kulunyas karqan.
Francisco de Toledo

**Francisco de Toledo, Conde de Oropesa** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Oropesa llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Sevilla llaqtapi) huk ispañul awqaq pusaqsi, 1568 watamanta 1581 watakamataq Piruwpa wirriyninsi karqan.

Francisco de Toledoqa 1570 watapis inkisisyun nisqata Piruwman apaykamurqan. Indihinakunatas millaysapa sarupaspas inkumindatas, wiraquchapaq llamk'ay mit'a nisqatapas kamarirqan. 1572 watapis Tupaq Amaru sutiyuq qhipaq kaq Inkatas wañuchichirqan. 1581 watapis Ispañaman kutirqan. 

## Liwrukuna
* R. Levillier: Don Francisco de Toledo, Supremo organizador del Peru, kimsantin liwru, 1935.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin
## Hawa t'inkikuna
* Francisco de Toledomanta kawsay qillqa (kastilla simipi)
* Toledo, Francisco de, INFORMACIONES DE DON FRANCISCO DE TOLEDO, VIREY DEL PERÚ
Jaime Moreno Morales

**Jaime Moreno Morales** (*19-I-1974, Santa Krus, Buliwya) sutiyuq runaqa huk Buliwya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Ronald Raldes Balcazar

**Ronald Raldes Balcazar** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Santa Krus llaqtapi, Buliwya - )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Clubes

## Hawa t'inkikuna
Pamaway

**Hinan pacha, Tiqsi pacha** icha **Kusmus** (**κόσμος**, Ilinika simi: "pacha, achala, allin puriy") nispaqa yachay wayllukuypi, pachaykamaypi tukuy pachantintam, ch'askanchatam ninku.

## Kaypipas qhaway
*Cosmos (sut'ichana qillqa)
Thuminika

**Thuminika**, inlish simipi **Dominica** nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk wat'am, mama llaqtapas.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas

## Pulitika Rakiy
## Llaqtakuna
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mayu hark'a

**Mayu hark'a** icha **Pilanku** nisqaqa mayupi puriq yakuta hark'anapaq qutum icha pirqam. Mayu hark'ap hananpiqa mayu hark'a qucham tukukun.

Kay munayllakunapaqmi mayu hark'akunatam pirqachanku:
* chakrakunata parqunapaq,
* runakunata upyana yakuwan ñukyunapaq,
* yaku pinchikillachanapi urmaq yakup michanta pinchikillaman t'ikranapaq.

## Hawa t'inkikuna
Allqu thaqu

**Allqu thaqu**, **K'inhi** icha **Kini**   *(Acacia macracantha)* nisqaqa huk chaqallu sach'am.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Hark'a qucha

**Hark'a qucha** nisqaqa mayu hark'ap hananpi mayup puriq yakunmanta tukukuq qucham. Mayu hark'ata pirqachaptinqa, chay hark'a quchap yakunqa qhichwapi allpakunatam llukllaspa llump'ispa nuyuchin.

## Hawa t'inkikuna
Yaku pinchikillachana

**Yaku pinchikillachana** nisqaqa urmaq yakup michanta pinchikillaman t'ikranapaq pinchikillachanam, sapsillaqa mayu hark'apim.

## Hawa t'inkikuna
Rarqa

**Rarqa** (**yarqha**, **larqha**) icha **sikya** nisqaqa chakrakunata parqunapaq mayu hina allpapi aspisqa siq'i hinalla uchkum.Hukmanpa ninku **raqra**.

## Hawa t'inkikuna

*Ricardo Valderrama Fernández, Carmen Escalante Gutiérrez: Agua, riego, alianza y competencia en mitos del Cusco
Parquy

**Parquy** icha **Qarpay** nisqaqa chakrakunata yakuchaymi, nisyu ch'aki kaptinmi.

Chakrata parqunapaqqa rarqakunatam aspinchik. Tawantinsuyu pachapiñas, Chimu runakunapas achkata parqurqanku.

Usya m'itapi chakrakunata parqukan yapukananpaq, icha mukakananpaq papata tarpuyta munarqa; Yakuqa (unuqa) yurakuna wiñachin. Chaymi ruwayan *Unu raymita*, kunanyaq Waruchiri llaqtapi runakuna wichayan qucha k'uchunyaq, allichaq raqra unuta. Tukuy aywayan: yasqa, wayna, sipas, qhari, warmi, warmakunapas. Tusuyanpas tinyawan, pinkulluwan.

## Rikuy chaymanta
*Tarpuy

## Hawa t'inkikuna
Harka

**Harka** *(Acacia visco)* nisqaqa huk chaqallu sach'am. Q'iruntaqa yamt'apaq, llamk'anakunata ruranapaq hap'inchik. Murunkunawanqa uywakunatam mikhuchinchik.

## Hawa t'inkikuna
Pata-pata

**Pata-pata** nisqaqa achka hayk'a hanaq patakunapi kaq chakrakunam, urqukunapi, allpap hawan nisyu sayaylla kaptinmi.
Pacha kuyuqta Amaniq

**Pacha kuyuqta Amaniq** ( icha Taytacha Timpluris), kastilla simipi **Señor de los Temblores** nisqaqa Qusqu llaqtap amachana santunmi, Yana Kristup wank'anmi.

Sapa Santa Simanapi, Santu Lunispi chay taytachataqa Qusqup Katidralninmanta llaqtap k'ikllu ñanninkunantam apaykuspa yupaychanku. Wasikunap balkunninkunamantaqa ñukch'u t'ikakunatam warkunku. Waqaypatapiqa iñiqkunata saminchanmi.

Chunka suqtayuq kaq pachakwatapis Ispañap Qhapaqnin Carlos V chay wank'ataqa Qusqu runakunaman qurqan. Huk runakunataq ninku, manam hinachu, chay taytacha p'ati waskakunamanta rurasqa kaptinmi, nispa. Ispañul Qhapaqqa kañinallatas qurqan. Chaymantataqsi chay Kristu wank'aqa q'usñichiymanta yanayarqan. 

Marsu killap qhipaq p'unchawninkunapi 1650 watapi Qusqu llaqtataqa huk pacha kuyuysi kharkachirqan. Chaypachas runakunaqa Yana Kristuta altarninmanta hap'ispa ayma puriyninpi apaykurqan. Wank'ata hap'ichkaptin, pacha kuyuyqa tuyllas puchukarqan. Chaymantataqsi taytachataqa katidralpa punkunman churaspa *Taytacha Timpluris* nispa sutinchaspa Qusqup Amachaqinman rurarqan.

Paypaq Arguedas riman huknin yachaypanqanpi: "Ríos profundos" ( *May ruriyuq mayukuna*).

## Hawa t'inkikuna
*Qusqupi: Taytacha Tinpluris
Héctor Chumpitaz

**Héctor Chumpitaz Gonzáles** sutiyuq runaqa, icha "**Chumpi**",  paqarisqa Kañiti llaqtapi - )  huk   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Warmi: María Esther Dulanto. 

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta suñaykuna

### Mamallaqtapura suñaykuna

(*) Incluyendo Piruw quchu

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa piluta hayt'aynin
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chumpitaz en Copa Libertadores
* Goles de Chumpitaz en Copa Libertadores con la camiseta de Universitario de Deportes.
* Goles de Chumpitaz en Copa Libertadores con la camiseta de Sporting Cristal
* Historia de los Mundiales: Grandes jugadores
* Historia del Fútbol Mundial. Héctor Chumpitaz 
* Arkivperu: Chumpitaz 
* Encarta MSN: Chumpitaz 
* Héctor Chumpitaz: el Capitán de América
* Ases del Mundo: Hector Chumpitaz
* rsssf.com
* terra.com
Chunwa Hatun Pirqa

**Chunwa Hatun Pirqa** (; "hatun pukara") nisqaqa Chunwa mamallaqtapi ancha hatun pirqam. China mamallaqtata amachanapaqsi saywanpi pirqachasqa karqan 480 kñ watamanta 221 kñ watakamas.

1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan *New Open World Corporation (NOWC)* nisqa Suwisa ruruchina Chunwa Hatun Pirqataqa *[[Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla]]* nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
## Hawa t'inkikuna
Pachakamilla Kristu

**Pachakamilla Kristu** icha **Achachillakunap Apun**, kastilla simipi **Señor de los Milagros** icha **Cristo Moreno** nisqaqa chakatasqa Kristumanta huk llimphisqa rikch'am, Limapi *Santuario de Las Nazarenas* nisqa Nasarinakunap Munastiryunpi Hatun Altarpi, achka piruwanu runakunap yupaychasqan, willka kaptinsi.

Pedro Dalcón sutiyuq Angulamanta isklawpa llimphisqansi karqan, Raul Banchero nisqankamas. Rubén Vargas Ugarte nin, 1651 watapi karqaña nispa. Yupaychaqninkunaqa lliwmanta aswan yana runas karqan.

## P'unchaw raymikuna
* 28 ñiqin kantaray killapi

## Hermandad del Señor de los Milagros de Nazarenas (HSMN)
* Mayordomo General: Jose Soto Parra.
* Director Espiritual: Pedro Hidalgo.
 

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna
* Pachakamilla Kristu - Lima Hatun yayayuq (kastilla simipi)
Monsefú distritu

**Monsefú distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Monsefú*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Monsefú llaqtam.
* Chiklayu: 15 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Rikchakuna

Image:SeñoritaFexticum.jpg|FEXTICUM (*Feria de Exposiciones Típico Culturales de Monsefú*), Monsefú distritu
Image:PatronMonsefu.jpg|


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Chaku

**Chaku** icha **Chakuy** nisqaqa **chakuq** nisqa runakunap sallqa uywakunata hap'iyninmi, uywap aychanta chaskinapaq.

Kay hinam chakunku:
* chukiwan
* warak'awan
* tirachinawan
* liwiwan
* t'iwkawan wach'iwanpas
* phukunawan wirutiwanpas
* illapawan
* llikawan

## Hawa t'inkikuna
Wiruti

**Wiruti** nisqaqa phukunawan phukuspa chuqanapaq maqanakuypaq icha chakunapaq ayñim, uchuy wach'im.

## Hawa t'inkikuna
Llika

*khipukunawan watanakusqa achka q'aytukuna:
**challwa llika (challwa hap'inapaq);
**chakuna llika (chakunapaq);

*kusi-kusip llikan;

*ima t'inkinakusqa kaqkunapas:
**antañiqiq llika;
**internet *(T'inkinakusqa llikakuna);*
**pinchikilla llika (pinchikillapaq);
**apaykachay llika (apaykachaypaq);
***ñan llika (ñankuna);
***khillayñan llika (khillayñankuna);
**karurimay llika (karurimaypaq);

*runap kurkunpi llikakuna:
**sirk'a llika (sirk'akuna);
**ankucha llika (ankuchakuna);

*ima rurachinakuq, t'inkinakusqa imakunapas (*sistema* nisqa):
**inti llika;
**llika (yachay wayllukuy);

*llaqtakuna:
**Llika (munisipyu) (Buliwyapi);
**Llika llaqta (Llika munisipyupi).
Michelle Bachelet

**Verónica Michelle Bachelet Jeria** /βeˈɾonika miˈtʃɛl batʃˈlet ˈçeɾja/  sutiyuqqa (29 ñiqin tarpuy killapi 1951 paqarisqa Santiago de Chile llaqtapi, Chili mama llaqtapi) huk chilinu pulitiku warmim.  11 ñiqin pawqar waray killamanta 2006 watapi 11 ñiqin pawqar waray killakama 2010 watapi Chili suyup umalliqninmi karqan.
Chiklayu pruwinsya

**Chiklayu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Chiclayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chiklayu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Leonardo Ortiz kurakami.

## Allpa syawachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Pulitika rakiy
Iskay chunka distritunmi kan.

## Kaypipas qhaway
* Truhillu

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Lampalliqi suyu
Lampayiqi pruwinsya

**Lampayiqi pruwinsya** (ispaña simipi: *Provincia de Lambayeque*) nisqaqa Lampalliqi suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lampalliqi llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Balta Umalliqmi.

## Allpa syawachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Pulitika rakiy
12 distritunmi kan.
* Lampalliqi distritu
* Chuchupi distritu
* Illimu distritu
* Jayanca distritu
* Muchumi distritu
* Murrupi distritu
* Mutupi distritu
* Ulmus distritu
* Paqura distritu
* Salas distritu
* San Husiy distritu
* Tukumi distritu

## Karu puriy
* Túcume chuntukuna
## Pruwinsya pusaqkuna
### Kuraka
* 2019 - 2022: Alexander Rodríguez Alvarado.
### Parruqu
* San Pidru inlisya: José Manuel Zamora Romero.

## Kaypipas qhaway
* Chiklayu

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Sichura distritu

**Sichura  distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Sechura*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Sichura pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Sichura llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Raymikuna
## Karu puriy
### Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupipi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Sichura ch'in pacha
## Hawa t'inkikuna