open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinterest

**Pinterest** huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta rikch'a riqsichinakuy chaymanta qutukawsay chawpin qarana ruwasqa, willayta waqaychayta chaymanta tariyta atichinanpaq (astwan "yuyaykuna") intirnitpi rikch'akunata llamk'achispa, chaymanta aswan huch'uy tupupi, kawsachisqa GIFkuna chaymanta kuyuq rikch'akuna, pinboardkunahinapi. Kay p'anqaqa Ben Silbermann, Paul Sciarra, Evan Sharp sutiyuq runakunap kamasqanmi karqan, 2022 watapi Chakraqunakuy killakamataq 433 hunu tiksimuyuntinpi sapa killa llamk'achiqkunam karqan. **Pinterest, Inc.** nisqap llamk'achisqan, San Francisco llaqtapi tiyaq.

## Pukyukuna
Dropbox

**Dropbox** huk willañiqikuna qunakuy yanapakuy, Amirikamanta imprisa Dropbox**, Inc.** kaqwan llamk'achisqa, San Francisco, California, EE.UU. Dropbox nisqaqa 2007 watapi MIT yachakuq Drew Houstonwan Arash Ferdowsi sutiyuq runakunap qallariy llamk'aynin hinam kamarisqa karqan, qallariy qullqiwan seed accelerator Y Combinator nisqamanta.

Dropbox k'amiykunata rikusqa chaymanta ch'aqwayta paqarichisqa asuntukunarayku chaymanta harkasqa pantaykuna chaymanta sapalla willaymanta llakikuykuna.

Dropbox nisqaqa Chunwa suyupi hark'asqam 2014 watamanta pacha.

## Pukyukuna
Sirinu

Runa willakuykunapiqa, huk S**irinu**qa yakupi kawsaq, warmi runaqta umanwan, hawan kurkunwan, challwap chupanwan. Sirinukunaqa tiksimuyuntinpi askha kawsay saphikunaq folklore nisqapin rikhurin, Iwrupapi, Asiyapi, Aphrikapipis. Kay sirinu rimaqa ñawpaq qriyuqu simimanta hamun (Σειρήνα).

Sirinukunaqa wakin kutipiqa maqllukunawan tupan, ahinataq yaku hunt’aykusqanwan, wayra-parawan, wamp'unakunaq chinkaykuyninwan, yakupi chinkaykunawan ima. Huk llaqta ñawpa kawsaykunapipis (utaq wakin kutipiqa kikin ñawpa kawsaykuna ukhupi), allin sunquyuq utaq allin ruwaq kankuman, windisiyunkunata quspa utaq runakunawan munakuspanku.

## Pukyukuna
OneDrive

**Microsoft OneDrive** (**SkyDrive** ñawpaq sutin) nisqaqa Microsoft nisqaqta llamk'achisqan willañiqi qurpachay qaranam. Ñawpaq kuti Chawawarki killa 2007 watapi qallarisqa, qillqasqa llamk'aqkunata willañiqinkuta rak'iyta, tinkiyta atichin. OneDrive Microsoft Office kaqpa web laya kaqninpa waqaychasqa qhipa kaqnin hina llamkantaq. OneDrive 5 nisqakunata qun GB waqaychay runapaq qhipan mana qullqipaq, 100 kaqwan GB, 1TB, hinaspa 6TB waqaychay akllanakuna sapanchasqa utaq Microsoft 365 suscripcionkunawan tarikun.

OneDrive rantikuq ruwana wakichi willakuy tinkiyta chaymanta phuyu waqaychasqa ruwanakuna llamk'anaman yapan. Kay app Microsoft Windows kaqwan huñusqa hamun chaymanta macOS, Android, iOS, Windows Phone, Xbox 360, Xbox One, chaymanta Xbox Series X chaymanta S kaqpaq tiyan. Chaymanta, Microsoft Office ruwanakuna chiqamanta OneDrive kaqwan tinkinku.

## Pukyukuna
5G

Karuwillanakuypi, **5G** pichqa kaq miray allwiyakamayqta kamachiynin sakha waskhar karurimana llikakunapaq, chayta karurimana imprisakuna tiksimuyuntinpi churayta qallarirqanku 2019 watapi, chaymanta 4G llikakunap qatiqnin yuyasqa kachkan mayqinkunachus aswan kunan karurimanakunaman tinkiyta qunku. 5G llikakuna 1.7 waranqa hunumanta astawan suscriptorkunayuq kananta willasqa kanku chaymanta 25% tiksimuyuntinpi allwiya kamay móvil qhatumanta 2025 watapi, Asociación GSM chaymanta Statista kaqmanhina.

## Qawaytaq

* 1G
* 2G
* 3G
* 4G
* 5G mana antaq'aytuyuq kallpa
* 6G
* Mana antaq'aytuyuq llamk'ana illanchay, allinlla kaytawan

## Pukyukuna
4G

**4G**  tawa kaq miray sakha waskhar karurimana llika allwiyakamay, 3G qatiqninpi, ñawpaq 5G. 4G llamk'ayqa IMT Advanced nisqapi ITU nisqaqta sut'inchasqan atiykunatam qunan tiyan. Atikuq chaymanta kunan ruwanakuna allinchasqa karurimana web yaykuy, IP karurimana, phukllay yanapakuykuna, hatun-sut'ichasqa kuyuchina TV, widiyu rimanakuy, chaymanta 3D karurikuna.

Ichaqa, Disiyimri killapi 2010 watapi, UIT 4G nisqamanta sut'inchayninta mast'arirqan, Unay Pacha Rikch'aqyay (LTE), Tiksimuyuntinpi Chawpi-llamk'ay Mikru-wallch'a Yaykuna (WiMAX), Evolved High Speed Packet Access (HSPA+) nisqakunatapas.

Ñawpaq lluqsisqa WiMAX kamachiyqa Urin Kuriya kaqpi 2006 watapi qhatuypaq churasqa karqan, chaymanta pacha astawan tiksimuyuntinpi churasqa.

Ñawpaq lluqsisqa LTE kamachiyqa Uslu, Nurqi, Istukulmu, Suwis suyukunapi 2009 watapi qhatuypaq churasqa karqan, chaymanta pacha tukuy tiksimuyuntinpi astawan suyukunapi churasqa. Ichaqa, rimanakuymi karqan sichus ñawpaq lluqsisqa versiyunkuna 4G hina qhawarisqa kananku. 4G mana antaq'aytuyuq karurimana kamachiyqa Unión Internacional de Telecomunicaciones (ITU) kaqwan riqsichisqa karqa chaymanta kamachiypa llalliq kayninkunata riqsichin, chaymanta allwiyakama transmisión kaqmanta chaymanta willaypa usqaylla kayninmanta.

Sapa miray mana antaq'aytuyuq karurimana allwiyakama riqsichisqa yapasqa  sakha waskhar usqaylla chaymanta llika atiy. 4G 150kama usqaylla puriyniyuq Mbit/s hurayk'uchisqa, 50 Mbit/s hunt'achikuq, maypichus 3G 7.2 pico velocidadniyuq karqa Mbit/s uraykachiy hinaspa 2 Mbit/s nisqa apachiy.

2021 watamanta, 4G allwiyakamaqa 58% tiksimuyuntinpi kuyuchina karuwillanakuy allwiyakamakuna qhatumanta ruwan.

## Pukyukuna
6G (llika)

Karuwillanakuypiqa **6G** nisqaqa suqta kaq miray kuyuchina sistima nisqaqta kamachiynin, kunan pacha mana antaq'aytuyuq willanakuy allwiyakamakunakarurimana willay llikakunata yanapaq wiñachisqa. Chayqa 5Gpata qatiqnin yuyanchakusqa hinaspa yaqapascha astawan usqaylla kanqa. Ñawpaqnin hina, 6G llikakuna kanqacha sakha waskhar karurimana llikakuna, maypichus qunan suyun rakisqa kachkan huch'uy runa suyupi sutichasqa *celulakuna*. Achka llamk'ana wasikuna (Airtel, Anritsu, Apple, Ericsson, Fly, Huawei, Jio, Keysight, LG, Nokia, NTT Docomo, Samsung, Vi, Xiaomi), yachay mask'ay wasikuna (Allwiyakama musuqyachiy Tarikuqwasi) wan mama llaqtakuna (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Iwrupa Huñu, Chunwa, Indiya, Nihun, Urin kuriya, Singapur wan Hukllachasqa Arap Imiratukuna) 6G llikakunapi munasqankuta rikuchirqanku.

## Pukyukuna
Karuwillanakuna

**Karuwillanakuna**, **Karuwillanakuy** icha **Karumanta willanakuy** nisqaqa imaymana rikch'aq allwiyakamaykunaqta willaykunata antaq'aytupi, ankichina, uptikal, icha huk illari-llut'ari nisqa llamk'anakunawan apachiy. Runakunapa runa kunkanwan ruway atikusqanmanta astawan karullapi rimanakuy munasqankumantam paqarimurqa, ichaqa chayman rikchakuq hutanwan rina iskala nisqawan; chayhina, llasaq sistimakuna (ahinataq pustal chaski) chakramanta qarqusqa kanku.

Karuwillanakunapi apachiy chawpikuna nisqakunaqa achka allwiyakamaqta kanankunawan wiñarqan, sich'i k'anchakunamanta huk rikuy unanchakunamantapis (ahinataq q'usñi unanchakuna, simaphuru karuqillqakuna, unancha llapharakuna, uptika tiqillqakuna), pinchikilla yawirka, radiyasiyun pinchikilla-llut'ari, k'anchaypis. Chayhina kachay ñankunaqa achka kuti willanakuna kanalkunapi rakisqam, chaykunaqa achka kuskalla willanakuy huk llamk'ana pachakunata achkayachinapaq allinkunatam qun. *Karuwillanakuna*taqa achka kutipim llamk'achinku.

## Pukyukuna
EE Limited

**EE** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtaqta kuyuchina llika llamk'achiqnin, intirnit llamk'achiq, chaytaq BT Huñu ukhupi huk markam. EE nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyupi iskay ñiqin hatun kuyuchina llika llamk'achiq, 26.1 waranqa hunu ura-qillqayukhuqkuna 2021 watapi sitwa killakama.

## Pukyukuna
LinkedIn

**LinkedIn**qa Hukllachasqa Amirika llaqtakunamanta qhutanaman, llamk'ayman ima yuyayniyuq tinkuna llika patam, web p'anqakunawan, apaykachanakuna apaykachanakunawan ima llamk'an. 5 ñiqin qhulla puquy killapi 2003 watapi qallarisqa, Microsoft nisqaqta kapuynin. Patapataqa ñawpaqtaqa profesional llika ruwaypaq chaymanta llamk'ay wiñachiypaq llamk'achkan, chaymanta llamk'ana mask'aqkunata CVkunaninkuta churanankupaq chaymanta llamk'achiqkuna llamk'ayta churanankupaq saqillan. 2015 watamanta aswan imprisapa qullqi qusqanqa hamurqa ranqhasqanmanta willakuyman yaykuyta ayllumasinkunamanta aklla apaqkuna kaqman chaymanta rantiq profesionalkunaman. 2016 watapi Disiyimri killamanta pacha, Microsoft nisqap tukuynin kaqninmi karqan. 2022 wata, Phiwriru killapi, LinkedIn 830+ waranqa hunu yupasqa ayllumsaikunayuq 200 icha astwanchus suyukunamanta chaymanta hallp'akunamanta.

## Pukyukuna
Lloyds Bank

**Lloyds Bank plc**qa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta qhatuwasiwan, qhutu qullqi hallch'aywasiwan, Inlishpampapi, Kamri suyupipis sukursalniyuq. Ñawpaqmanta pacha "Tawa Hatun" qullqi waqaychaq qullqi wasikunamanta huknin karqan. Lloyds Bank nisqaqa Hutun Qhapaq suyupi astawan hatun qhatu wasi,, Inlishpampapi, Kamripipis hatun llika sukursalkunayuq, ATM nisqakunayuqpis (hinallataq huk kusachayniyuq rantiqninkunaman Bank of Scotland sukursalninkunawan Iskuthallp'api, Halifax sukursalkunawan North Irlandpi chaymanta viceversa) chaymanta 24 pacha karurimawan chaymanta intirnitpi qullqiwasi qunankunata qun. 2012 watapi, 16 hunu runa rantiqkunayuq  karqa chaymanta huch’uy imprisakuna yapanakuna.

Birmingham llaqtapi, 1765 watapi kamasqa, chunka isqunniyuq, iskay chunka kaq pachakwatapi mast'arisqa, achka huch'uy qullqi wasikunata hap'irqan. 1995 watapi Fideicomisario Hallch'ana nisqawan hukllawakurqan, 1999 watamanta 2013 watakamataq **Lloyds TSB Bank plc** nisqawan qhaturqan. 2009 watapi Iniru killapi Lloyds Banking Group nisqap hatun llamk'aqninmi tukurqan, chay pacha Lloyds TSB Grupo nisqap HBOS nisqap rantisqanwanmi kamasqa karqan. Lundun llaqtapi llamk'ay umalliq wasiyuq, Kamripi Escociapipas huk oficinasniyuq. Hinallataq huk yupay llamk'aywasi complejo, marka umalliq wasi chaymanta willaypa chawpinkuna Birmingham, Yorkshire kaqpi Leeds, Sheffield, Halifax chaymanta Wolverhampton kaqpi llamk'achin.

## Pukyukuna
GIMP

**GIMP** (**GNU Image Manipulation Program**) nisqaqa huk mana rantina, kicha pukyu qillqa raster siq'ikuna allichaq llamk'achisqa, siq'ikunata llamk'achinapaq (retoque), siq'i allichaypaq, mana qullqiyuq rikch'ay siq'inapaq, huk rikch'aq willañiqi rikch'akunapura tikraypaq, hinaspa aswan especializasqa ruwaykuna. Manan t'iktunapaqchu ruwasqa kashan, wakin artistakuna, kamaqkunapas chaypaq utilizarqanku chaypas.

GIMP nisqaqa GPL-3.0-utaq qhipa kaq licenciawan lluqsisqa, Linux, macOS, Microsoft Windows nisqapaqpis.

## Pukyukuna
Richat Pawa

**Richat Pawa**, ***Guelb er Richât*** sutiyuqpis (Arawiya simipi:قلب الريشات; *Qalb ar-Rīšāt***)** Aphrikaqta Ñawinicha Saharaqta Ñawinkunapis riqsisqa kayqa huk Saharaqta Adrar pampanpi ancha riqsisqa muyu kanan rikch'aq, Ouadane llaqtaqta hichpanpi, Anti-chawpi Mawritaniya, Chinchay-anti Aphrikapi. Chay llaqtapi *rimaypiqa rīšāt* nisqaqa *phuru* niyta munan, hinallataq chay llaqta arawiya simipi *tagense* sutiwan riqsisqapis. Tagense nisqaqa chay llaqtapi pukyukunamanta yakuta urqunapaq qara wayaqaqta muyu kicharikuyninmantam rimachkan. 

## Pukyukuna
Wadan

**Wadan** (Arawiya simipi: وادان, Inslish simipi: Ouadane) nisqaqa Mawritaniyaqta chawpinpi ch'in pampa suyupi huk huch'uy llaqtam, Adrar pampaqta uralan kantunpi, 93 Chinguetti llaqtamanta wichay-inti lluqsimuy layupi km. Chay llaqtaqa apay-sahara qhatuypi escenificanapaq karqan, Idjil llaqtapi minakunamanta kachi losakunata apaq karawanakunapaqpis.

Ñawpa llaqta, huk Tukuy runakunaqta qhapaq kaynin, thuñisqaña kaptinpis, kunankamapis anchatam mana imapas pasanchu, huk huch'uy kunan pacha llaqtataq punkun hawapi tarikun.

Wadan llaqtaqa Richat Pawa nisqaman astawan qaylla llaqtam, hatun muyu unancha, hawa pachamanta rikukuq.
Liwra (kañina)

**Liwra** icha **puqchu** nisqaqa huk qullqiqta icha kañina sutin. Kunan pachapiqa wakin suyukunapim kay qullqi llamk'anku, ñawpaqtaqa achka suyukunapim llamk'akuq. Inlish simipi *pound* nisqaqa latin simipi , chaypi lībra nisqaqa "liwra, warkhu, puqchu" niyta munan, *pondōtaq* "llasaqwan" niyta munaq adwirpiyu.  Qullqiqta simp'anqa £, yana qillqaqta istilisasqa rikch'aynin L (\mathfrak{L}) (*liwramanta*), pisichasqa simita rikuchinapaq chimpasqa.

Kay simiqa Inlishpampa suyupi chaskisqa karqan, qullqiqta llasanmanta, ruwasqamanta 240 qullqikama, qhipamantaq tukuy tukuy tikimuyuntinpi Hatun Qhapaq Suyu mitmakunaman mast'arikurqa. Qanchis pachak wata ñawpaqta qullqimanta qullqita ruraptinkupis, ñawpaq liwra qullqita Enrique VII nisqaqta kamachisqan 1489 watapi rurarqanku.

## Kunan pacha "liwra" sutiyuq qullqi hukkaykunata llamk'achiq mama llaqtakuna, suyukunapis

## Pukyukuna
DrDisRespect

**Herschel Beahm IV** (10 ñiqin ayamarq'a killapi, 1982 watapi paqarisqa), astawan riqsisqa **DrDisRespect** sutiwan utaq **SPECT** icha **Mr. 2 Time**, huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyuq-rikch'a puklla qatapanaq icha streamer. Twitch nisqapi 4 hunumanta astawan qatiqniyuqmi karqan, chay p'anqapi llamk'achkaptin, chaymantataq riqsisqa karqan battle royale phukllanakunata phukllasqanrayku, ahinataq *[[Apex Leyendas nisqa|Apex Legends]]*, *[[Llamada de Deber: Yana Ops 4|Call of Duty: Black Ops 4]]*, *[[Call of Duty: Warzone]]*, *[[Fortnite nisqa|Fortnite]]*, *[[H1Z1]]*, **.

2020 watapi Huniyu killapi, Dr Desrespect Twitch nisqamanta hark'asqa karqan, chaymantataq kanalninta chay p'anqamanta hurqurqanku, mana hayk'aqpas sut'inchasqanrayku. Pukyukunan willarqanku chay hark’ayqa wiñaypaq kasqanmanta. Huk killa qhipamanta YouTube nisqapi purichiyman kutirqan, huk purichiywan 510.000 icha astawanchus kaq pachallapi qhawaqkunam. 2022 watapi Disyimri killakamaqa YouTube nisqapi 4 hunumanta astawan suscriptorkuna nisqayuq.

## Kuyuq wakilli qillqa

### Kuyuq rikch'a pukllakuna

## Urqusqa, waqyasqakunamanta

## Pukyukuna
Avatar: The Way of Water

***Avatar: The Way of Water*** (Qhishwa simipi: ***Avatar: Yaku Ñan***) nisqaqa 2022 watapi ruwasqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq sumaq hamut'ay-yanqalla siq'isqa kuyuq wankillim, James Cameron sutiyuq runaqta pusasqan, ruwasqanpis. Rick Jaffawan Amanda Silverwan kuska yachanapaq qillqanta qillqarqan, kimsantin Josh Friedmanwan, Shane Salernowan qillqasqan willakuymanta. 20th Century Studios nisqaqta rakisqan, *[[Avatar (kuyu walltay)|Avatar]]* (2009) nisqaqta qatiqnin, ''Avatar'' siq'isqa kuyuq wankilliqta iskay ñiqin rakin. Sam Worthington, Zoe Saldaña, Stephen Lang, Joel David Moore, CCH Pounder, Giovanni Ribisi, Dileep Rao, Matt Gerald sutiyuq runakunam ñawpaq siq'isqa kuyuq wakillimanta llamk'ayninta musuqmanta ruwan, Sigourney Weavertaq huk llamk'aypi kutimun. Musuq llamk'aqkunamantaqa Kate Winslet, Cliff Curtis, Edie Falco, Jemaine Clement sutiyuq runakunam. Chay siq'isqa kuyuq wankillipiqa Na'vi Jake Sully (Worthington) ayllunwan, musuq runaqta manchachisqanwan, Pandora nisqaqta Metkayina ayllunwan pakakunku.

## Pukyukuna
Transformers: Rise of the Beasts

***Transformers: Rise of the Beasts*** (Qhichwa simipi: Wakmantukuqkuna: Uywakunap hatariynin) nisqaqa huk hamuq Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta hamut'ay-ñukña ruway siq'isqa kuyuq wankim, Hasbroqta *[[Transformadores (pukllana chiru) .|Transformerkuna]]* pukllanapi siq'inmanta ruwasqa, ñawpaqtaqa *[[Transformadores: Uywakunap maqanakuyninkuna|Beast Wars]]* willakuyqta siq'inmantam ruwasqa. Chay siq'isqa kuyuq wankilliqa ''Transformers'' siq'isqa kuyuq wankilliqta qanchis ñiqin rakin, *[[Abejorro (pelicula) .|Bumblebee]]* (2018) nisqap sapallan qatiqnin. Chay siq'isqa kuyuq wankillitaqa Steven Caple Jr. sutiyuq runap pusasqanmi, Joby Harold, Darnell Metayer, Josh Peters, Erich Hoeber, Jon Hoeber sutiyuq runakunaqta yachanapaq qillqaninmanta. Chaypiqa Anthony Ramoswan Dominique Fishback sutiyuq runakunapis Peter Cullen, Ron Perlman, Peter Dinklage sutiyuq runakunaqta kunka yachayninkunam phukllanqa. Chay siq'isqa kuyuq wankilliqa kimsa t'aqa Transformerkunaqta muyuriqninpim kanqa, Tiksimuyuqta ñawpaq kawsayninman watasqa, chaypiqa 1994 watapi Brooklyn, Musuq York llaqtapi, Piruwqta wakin rak'inkunapipis, ahinataq Machu Pikchu, Qusqu, Taraputu, San Martin.

## Pukyukuna
Amaru (hawarina yachay)

Anti llaqtakunaqta hawarina yachayninpiqa **amaru** icha **amaruka** (aymara simipi: katari) nisqaqa huk ñawpaq willana mach'aqway icha amarumanta, astawan Tiwanaku, Inka qhapaq suyukunawan tinkisqa. Inka willanapiqa amaruka nisqaqa hatun iskay umayuq mach'aqway, hallp’a ukhupi, quchakunaqta, maytukunaqta uranpi tiyaq. P'isquqta umanwan, pumawan siq’isqa, amarukaqa rikukun huk kanan chawpimanta lluqsichkaqta, chay kachkan huk patapatayuq urqu utaq ushnu munay nisqaqta chawpinpi, Inti Punkunpi, Tiwanaku llaqtapi, Wuliwiya suyupi. Iñiy k’upukunapi t’iktuptinkuqa amarukataqa pisquman rikchakuq chakiyuqta, raprayuqta rikunchik, chay amaru nisqaman rikchakun. Amaruka llaqtaqa iñinkun, payqa atinman tukunankunata pasayta, hallp’a ukhupi ayallu pachaman rinanpaq, kutimunanpaqpis.

## Pukyukuna
Vivaldi (web wamp'uq)

**Vivaldi** nisqaqa huk mana rantinakaq, chimpa-patapata web wamp'uq, Vivaldi Technologiesqta ruwasqan, Tatsuki Tomitawan, Jon Stephenson von Tetzchner, Opera Software nisqaqta kuska kamaqninwan umalliqnin karqan. Vivaldiqa 6 ñiqin ayriway killapi 2016 watapi kamachiypi qallarirqan.

Hatun llamk'aqkunapaq ruwasqa kaptinpis, ñawpaqta ruway yachay k'umusqa llamk'aqkunaman chaymanta ñawpaq Opera llamk'aqkunaman mana kusisqachu Presto churana kuyuchinamanta Chromium-pi ruwasqa wamp'uqman tikrakuyninwan chaymanta achka riqisisqa ruwayninkuna chinkachisqa. Chromium-pi kaqpis, kachkaspapis, Vivaldiqa Presto-pi kaq Operaqta ruwayninkunatam kawsarichiyta munan, kikinpa kaqnin tikrakuyninkunawan.

Vivaldiqa 6 ñiqin tarpuy killapi 2019 watapi huk karurimana (Android) beta nisqatam lluqsichirqan, 22 ñiqin ayriway killapi 2020 watapitaq sapa kuti lluqsichirqan.

2021 watapi sitwa killapi Vivaldiqa 2,3 hunumanta astawan llamk'aqniyuq.

### Kacharisqakuna

## Pukyukuna
Sergio Huanca Yruri

**Sergio Huanca Yruri** icha **Serguio Wanka** payqa huk Piruw suyumanta yupaykamayuq runa, anti icha inka yupay yachaymanta mayt'ukunata qillqarqan.

Sergio Wanka huk mayt'uta qillqarqa, chay mayt'upiqa pay "Awakuqa khipumantachu wiñarqa?" ñasasqa.

## Rikhuchiq chakanawan thaskichiq
* 

## Pukyukuna
Hurayk'uchiy

Kimsa aswan riqsisqa unanchakuna hurayk'uchinapaqAntañiqiq llikakunapi, **uraykachiy, urayachiy, uraykuchiy, urayana** icha **hurayk'uchiy**qa karu llamk'anamanta willakuta *chaskiymi*, aswanta huk qaraq ahinataq huk web qaraq, huk FTP qaraq, huk illari chaski qaraq utaq wakhina rikch'aq llikacha. Kayqa wasarichiywan chiqnikun, maypi willayta karu qaraqman *apachisqa*. Huk Hurayk'uchisqaqa h*urayk'uchinapaq* qusqa willañiqi icha khipum, icha chay khiputa chaskinapaq ruway.

## Pukyukuna
Wasarichiy

Kimsa aswan riqsisqa unanchakuna wasarichinapaq**Wasarichiyqa** huk antañiqiq llikachamanta wak llikachaman willakuta llikawan apachiy*.*  Sapanchasqa ñankuna chaqnaypaq kanku: web wamp'uqkunawan, FTP rantikuqkunawan, chaymanta tukunankunawan (SCP/SFTP ) wasarichina. Wasarichiyqa (askha atiyniyuq) rantikuqkunaqta contextonpi llamk'achiy atikunman mayqinkunachus willañiqikunata huk chawpi qaraqman apachinku. Maypachachus wasarichiyqa rak'isqa rantikuqkunapura willañiqi icha khipukuna kachaypa contextonpipis riqsichikunman, ahinataq huk masintinpura llika (P2P) khipu-rakiny purutukuluwan BitTorrenthina, khipu rak'inakuy simiqa aswan sapa kuti kayhinapi llamk'achisqa. Antañiqiqpata llikan ukhupi khipukunata kuyuchiyqa, llikapi kuyuchiymantaqa, khipu mirachiy ninchik.

Chiqamanta wasarichiyqa hurayk'uchiywan chiqninakun, maypichus willayta huk llikapi *chaskikun*. Ruwaqkuna intirnit kaqninta khipukunata yapasqankumanta, wasarichiyqa sapa kuti aswan pisilla hurayk'uchiymanta imaynachus achka intirnit yanapaku quqkuna (ISPkuna) asimitriku tinkiykuna qunku, mayqinkunachus aswan llika sakhakinra hurayk'uchinapaq qunku hurayk'uchiymanta.

## Pukyukuna
Yanaq (kumputay)

Antañiqichaypi, **qaraq**, **kamariq**, **yanaqi** icha **yanaq**qa huk antañiqichaq llamp'ukaq icha sinch'ikaq (antañiqichaq wakichi) nisqaqta llamk'aynin, huk llamk'anakunapaq icha llamk'anakunapaq llamk'ayta quq, "rantiq" nisqa. Kay wasichayqa rantiq–qaraq nisqa modelo nisqa. Qaraqkuna imaymana ruwanakuna quyta atinku, sapa kuti "yanakunakuna" sutichasqa, ahinataq willayta utaq kapuqkunata achka rantiqkunapura rakiy, utaq huk rantiqpaq antañiqinata ruway. Huklla qaraq achka rantiqkunata llamk'achiyta atin, huklla rantiqtaq achka qaraqkunata llamk'achiyta atin. Huk rantiq ruwayqa kikin llamk'anapi purinman utaq huk llikawan huk qaraqman huk llamk'anapi tinkiyta atinman. Sapanchasqa qaraqkuna nisqaqa willay tantana qaraqkuna, khipu qaraqkuna, chaski qaraqkuna, qillqana qaraqkuna, web qaraqkuna, phukllana qaraqkuna, ruwana wakichi qaraqkunam.

## Pukyukuna
Wamp'uq kuyuchina

**Wamp'uq kuyuchina** icha **thallmiy kuyuchina** (Inlish simipi: **browser engine** icha **rendering engine**) sapa hatun web wamp'uqta huk chawpipi llamp'ukaq kumpunintin. Wamp'uq kuyuchinaqta ñawpaq llamk'ayninqa HTML qillqakunata huk web p'anqamanta wak yanapakuykunata huk ruwaqpata llamk'ananpi huk ruwaykipaq rikuy rikuchiyman t'ikray.

### Pachachiru
Ruway wiñachiyqta unayniyuqlla rikuchikun, chaymanta mayk'aq tupaq musuq Web kamachiykuna kuyuchinaman yapasqa kachkanku.
# header
ImageSize = width:750 height:170
PlotArea = left:80 right:5 bottom:20 top:5
AlignBars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period   = from:01/01/1997 till:31/05/2022
TimeAxis  = orientation:horizontal  format:yyyy

Colors =
 id:microsoft   value:rgb(0.3, 0.5, 1)
 id:gecko    value:rgb(1, 0, 0)
 id:khtml    value:rgb(0.3,0.3,0.3)
 id:webkit   value:rgb(0.3, 0.36, 0.36)
 id:blink    value:rgb(0.3, 0.39, 0.39)
 id:mgray    value:rgb(0.5, 0.5, 0.5)
 id:lgray    value:rgb(0.75, 0.75, 0.75)

ScaleMajor = gridcolor:mgray unit:year increment:1  start:01/01/1997
ScaleMinor = unit:month increment:3  start:01/01/1997
BackgroundColors = bars:lgray

BarData =
 bar:Gecko      text:Gecko
 bar:Trident     text:Trident
 bar:EdgeHTML    text:EdgeHTML
 bar:KHTML      text:KHTML
 bar:WebKit     text:WebKit
 bar:Blink      text:Blink

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-4)

 bar:Gecko
 from: 01/05/1997 till: 31/05/2022  color:gecko mark:(line,white)

 bar:Trident
 from: 01/10/1997 till: 15/07/2015  color:microsoft mark:(line,white)

 bar:EdgeHTML
 from: 12/11/2014 till: 15/12/2018  color:microsoft mark:(line,white)

 bar:KHTML
 from: 04/11/1998 till: 15/10/2016  color:khtml mark:(line,white)

 bar:WebKit
 from: 25/06/2001 till: 31/05/2022  color:webkit mark:(line,white)

 bar:Blink
 from: 03/04/2013 till: 31/05/2022  color:blink mark:(line,white)
Chunwa amaru

**Chunwamanta amaru**, ***loong***, ***long*** icha ***pulm*** (Chun simipi: / ), huk willakuy kawsaq Chunwa hawarina yachay, Chunwa folklore, Chunwa kawsay saphi tukuypi. Chunwamanta amarukunaqa achka uywaman rikch'akuq rikch'ayniyuq, ahinataq charapakuna, challwakuna, ichataq aswanta tawa chakiyuq mach'aqway-hina siq'isqam. Yachaysapa runakunam tawa hapipakunapaq ñasa nisqakunata riqsichirqaku Chunwamanta amaru nisqaqta paqarimusqanmanta: mach'aqway, Chunwa kukudrilu, q'ayqa hinaspa sallqa pacha yupaychay. [1] Ñawpaqmantapachaqa atiyniyuq chanta  atiyniyuq kaqkunata riqsichinku, astawanqa yakumanta, paramanta, tifonesmanta, unu hunt’aymanta ima kamachiyta. Amaruqa atiypa, kallpap, allin samiqta rikch'aynin, Qunti Asiya kawsay saphipi chaypaq hina kaq runakunapaq. Chunwa qhapaq suyunpa p'unchawninkunapiqa, Chinaqta qhapaqninqa, kamachiq kallpanpa, atiyninpa rikch'aynin hinam, amaru nisqatam llamk'achirqan.  

Asiya layupi achka suyukunapi amarukunapa imayna piensasqankuqa China nacionpa culturanwanmi yanapachikurqa, ahinataq Corea, Vietnam hinaspa Japón nacionkunapi. Chinap tradicionninqa sapa kutim dragón totem nisqatam mama llaqtap embleman hina llamk'achirqan, Qing dinastiyap "Q'illu Dragonpa banderan" nisqapas achka Iwrupa mama llaqtakunapi Chinap dragón nisqa yuyaynintam yanaparqan. Kunan pacha Butanpa banderanpa yuraq dragón nisqaqa huk klasiku China-hina dragón . 

## Pukyukuna
Antañiqiq khipu

Huk antañiqiq **khipu** icha **willañiqi** nisqaqa huk antañiqiq waqaychanapi willaykunata qillqanapaq, ñawpaqta khipu sutinwan riqsichisqa. Imaynan simikunata qillqana p'anaqaman qillqasunman, chhaynatan antañiqiqpi archivomanpis willakuykunata qillqasunman. Willañiqikunataqa antañiqiqkunawan, apaychana llamk'anakunawanpis rakinapaq, t'inkisqapis kanman, urqunapaq chawpikunawan, llikakunawan icha chawpillika nisqawanpis.
Ninap'isqu (hawarina yachay)

**Ninap'isqu**, **Uruwanka** icha **Urup'isqu** nisqaqa mana wañuq pisqum, grigu mitología nisqawan tinkisqa (achka culturakunapi análogos nisqawan), ciclicamente musuqmanta paqarimuq icha huk hinamanta musuqmanta paqarimuq. Intiwan tinkisqa, huk fenix musuq kawsayta tarin ñawpaqninpa usphamanta hatarispa. Wakin willakuykunapiqa ninmi nina rawrayta qawachispan wañusqanmanta, wakinñataqmi ninku manaraq musuqmanta nacechkaspan wañuruspan ismusqanmanta. [1] *Motivo-Índice de la Literatura Folklórica nisqapi*, folkloristakunap llamk'achisqan yanapakuypi, fénix nisqa motivo B32 nisqapi churasqa.

## Pukyu
Web uya

**Web p'anqa, web raphi, web laphi, llika uya** icha **web uya**qa World Wide Webpi hipertexto nisqa qillqam. Web p'anqakuna huk web qaraqwan ruwaqman apachisqa chaymanta huk web wamp’uqpi rikuchisqa. Web kitiqa achka web p'anqakunamantam, huklla kamachiy sutiwan tinkisqa. "Web p'anqa" sutiqa huk mayt’uman hukllachasqa raphi p'anqakunamanta rikch'anachiy.

## Pukyukuna
Weyl–Lewis–Papapetrou kuskanchasqankuna

Tukuypaq relatiwidadpiqa **Weyl–Lewis–Papapetrou kuskanchasqakunaqa** huk huñusqa kuskanchasqakunam, masa–kallpa nisqaqta axisimetriku rakiyninpa muyuriqninpi ch'usaq suyup solucionninkunapi llamk'achisqa. Hermann Weyl, Thomas Lewis, Achilles Papapetrou sutiyuq runakunap sutin.

## Kaqninkuna
Chiru elementopa cuadradonqa kayhinam: 

: ds^2 = -e^{2\nu}dt^2 + \rho^2 B^2 e^{-2\nu}(d\phi - \omega dt)^2 + e^{2(\lambda - \nu)}(d\rho^2 + dz^2)

maypi ( *t*, .&nbsp;*ρ*, .&nbsp;*φ*, .&nbsp;*z* ) nisqakunaqa 3 nisqapi Weyl–Lewis–Papapetrou nisqa silindriku kuskanchasqakunam&nbsp;+&nbsp;1 espaciotiempo, wan *λ*, *ν*, *ω*, *B*, mana riqsisqa llamk'aykunam *ρ*, *z* kaqlla espacial mana kuchuyuq kuskanchasqakunap. Imaymana qillqaqkunam huknirayta coordenadakunapa ruwayninkunata riqsichinku.

## Pukyukuna
Christopher Vargas

**Christopher Vargas** (**Zackinin Kani** sutiwan astawan riqsisqa) payka huk Qusqu, Piruw suyumanta kuyuq wankillikunata Qhichwa simiman t'ikraq wayna.

## T'ikrasqa Kuyuq Wankillikuna
* Dragon Ball
* Transformers
* Sherk
* Super Mario Bros
* Kung fu Panda
* Black Panther
* Madagascar

## Hawa t'inkikuna
* zachinin kani

## Pukyukuna
K'illikacha

**K'illikachakuna**, k'illikachay ruwaqkunahina, profesionalkuna kanku pikunachus wallparinku, siqinku, t'aqwinku, ruwanku hinaspa pruebanku makiqkunata, mana atikuq icha t'itu sistimakuna, pawakuna, gadgetkuna hinallataq kamanan munanakuna hunt'anankupaq funcional objetivos nisqakunata hinallataq requisitos nisqakunata hinallataq qhawarispa limitaciones nisqakuna churasqa practicalidad, regulación, seguridad hinallataq costo nisqakuna. K'illikachaqta fundamental calificacionninkunaqa tawa wata licenciaturayuq k'illkachay yachay yachanapi, utaq wakin jurisdiccionkunapi, maestría k'illkachay yachay yachanapi yapasqa tawamanta suqta watakama profesional ruwaywan qawasqa (culminado huk proyecto willakuypi utaq tesispi) hinallataq junta de ingeniería nisqa examenkunata pasay.

## Pukyukuna
Tinkuchi

Kumputaypiqa, **web** **t'inki, t'inki, tinkuchi** icha **link**qa (Inlis simipi: hyperlink, link, Kastilla simpi: enlace) huk ruk'anasqa willakuman riqsichiy, chaytam ruwaq qatiyta atin icha pusayta atin huk'uchata ñit'ispa icha qhawanapampata ñit'ispa. 

## Pukyukuna
Challwamama

**Challwamama, Challwatayka** icha **Mamaqucha Kawallucha** nisqaqa 46 rikch'aq huch'uy mama qucha challwakunamanta mayqinpas, ***Hippocampus*** nisqa rikch'aq ayllupi. "Hipocampus" nisqaqa Ñawpa Grigu simimanta hippókampos () nisqamanta hamun, kikinmanta híppos () "kawallu" niyta munan, kámpos () "mamaqucha kawri" icha "mamaqucha uywa" niyta munan. Umayuq, kunkayuq ima kawallumanta yuyaychakuq, mama quchapi kaq kawallukunapis kikinchasqa tullu qarapachuyuq, sayaq sayayniyuq, k'uyusqa hap'ina chupayuqpas. Tuquru, yarwilla icha yarwi ''challwakunawan''*, [[mamaqucha amarukunawan]] kuska ([[Phycodurus, Phyllopteryx|Phycodurus]]*, ''Phyllopteryx'') Syngnathidae ayllutam ruwanku.

## Pukyukuna
Atamiri

**Atamiri** icha **ATAMIRI MT-System** nisqaqa *IGRAL*, simi yachay yachay mask'aq huñuqta ruwasqan, achka simipi t'ikray llamk'ana, Wuliwiya mama llaqtayuq yachaq, yachaysapa Iván Guzmán de Rojas sutiyuq runaqta pusasqan. Ñawpaq kaq *Atamiri* prututipu nisqa 1985 watapi rikuchisqa karqan, ñawpaq makinawan t'ikray sistima chiqaqta achka simiyuq atiyniyuq, mast'arikuq simikunaqta saphinwan, chaypaq qhapaqyachisqa karqan, chaypaq karqan base de datos léxico y gramatical nisqa. Huk kuti llamk'ana huk simita "yachaspa", *Atamiriqta* ruwasqan achka simi muyuriqpi pukyuta icha maskana simi hinam llamk'achiy atikun.

## [[Rimapaqarinan yachay]]
*Atamiriqa* aymar simimantam hamun *atamaña*, chay *interpretar* niyta munan, chayman *iri* k'askaq yapakuptinqa "t'ikraq" utaq "yachilliy" niyta munan.

## Pukyukuna
Khillay unku

**Khillay unku**, **awqana kusma** icha **khillay purapura** nisqaqa huk apaykachana, k'irisqamanta hark'anapaq, iñiy nisqaqta ancha chaniyuq kayninhina icha imahina kayninpa hawanpi churasqa, runaqta qhaspunpatapi churakun. **Khillay unku** wakin kutipiqa hawarina yachay nisqa runakunan churakunku p’achapi sapaqchasqahina. Hinallataq drag queenkuna, chakanay-p'acha churakuna icha chakanay-p’achallikuy ruwaqkunapis llamk'achisqanku p'achapaqpis, warmiqta cleavage icha ñuñunkunata qatipakuq.
Purupuru (awqanakuy)

**Purupuru, puru-puru**, **awqana kusma** icha **kurku purupuru**, kayqa hark'ana p'acham, aychap atakakunata ch'unqanapaq icha huk ladoman kutichinapaq rurasqa. Ñawpa pachamanta awqaq pusaqkunata amachanapaq llamk'achisqa, kunan pachataq imaymana laya chapaqkuna (aswanta chaqway chapaqkuna), sapaq harkana waqaychaqkuna icha runa waqaychaqkuna, wakin kutitaq común civilkuna llamk'achinku. Kunan pachaqa iskay hatun rikch'aqmi kan: sapa kuti mana chapayuq armadurakuna chawpimanta hatun hark'anapaq, sinch'i chapa kallpachasqa purupurutaq astawan hark'anapaq, maqanakuy awqaqkunaqta llamk'achisqanhina.

## Amachasqa suyukuna

### '''Wallqanqa'''

## Pukyukuna
Yupana (makhina)

**[[Illari]] yupana** icha **Yuparpana** nisqaqa yupaykunata ruwanapaq apaykachana illari apaykachanam, yupay yachaymanta sapsi yupay yachaykama.

Ñawpaq kaq solid-state electronic yupana nisqaqa 1960 wata qallariypi kamasqa karqan. Uña sayayniyuq apaykachanakunaqa 1970 watakunapim rikurirqan, aswanta Intel 4004, ñawpaq mikru-musyaq, Intel nisqap rurasqan qhipaman, Nihunpa yupanapaq llamk'aynin Busicom nisqapaq.

Kunan pacha electrónico yupayniyuqkunaqa hukniraymi, mana qullqipaq, qunapaq, tarjeta de crédito nisqa sayayniyuq modelokunamanta, sinchi escritorio modelokunaman, impresorakuna churasqayuqkama. Chaykunaqa 1970 watakunap chawpinpi ancha riqsisqam karqan, hukllachasqa sirk'akuna churasqa kaptin, hatun kayninta, qullqita pisiyachisqanrayku. Chay chunka wata tukukunanpaqqa, preciokuna pisiyarurqa, chaymi yaqa llapankupaq calculadora básica nisqa mana qullqillapaq karqa, chaymi escuelakunapiqa comunña rikurirurqa.

Unix qallariymanta pacha computadora llamk'ana llamkanakuna dc chaymanta hoc hina interactivo yupay programakunata churarqanku, chaymanta interactivo BASIC llamk'achiyta atikunman yupaykunata ruwanapaq aswan 1970 watakunapi 1980 watakunapi wasi computadorakunapi. Yupay ruwanakuna aswan sapalla yanapakuq dihital (PDA) laya dispositivokunapi churasqa kanku.

Tukuyimapaq yupanakunamanta aswantaqa, kanmi qhatukunapaq ruwasqakuna. Kayhinapaq, kanmi calculadores científicos nisqakuna, chaykunapim kachkan trigonométrico hinaspa estadística nisqa yupaykuna. Wakin calculadorakunaqa computadorapi algebra nisqatapas ruwayta atinkuraqmi . Grafico nisqa yupaykunataqa chiqap chirupi, icha aswan hatun dimensional euclídeo nisqa espaciopi sut'inchasqa llamk'anakunatam siq'inapaq llamk'achiy atikun. As of 2016  , calculadores básicos nisqakunaqa pisillatam qullqita qunku, ichaqa modelos científicos y gráficos nisqakunaqa aswan qullqipaqmi.

As the very wide availability of yachay karurimana, uñahamp'ara antañiqiqkuna chaymanta personal antañiqiq, dedicado sinch'ikaq yupaykuna, kunankama ancha llamk'achisqa, aswan pisi kanku ñawpaq kaqmanta. 1986 watapi, yupaqkuna 41% hina pachantinpi tukuypaq llamk'ana hardware atiyninmanta willayta yupanapaq rikuchisqaraq. 2007 watapaqqa kayqa pisiyarurqa 0,05% nisqamanta pisiman. 

## Pallay

### Sullu churay
Kay qatiq llavekunaqa yaqa llapan bolsillo calculadorakunapaqmi. Dígitos nisqakunap churakuyninqa estándar kaptinpas, huk llavekunap maypi kayninqa huk modelomanta huk modeloman hukniraymi; chay rikch’anachiyqa huk ejemplon.

## Ukhunpi llamk’ana

Tukuypiqa, huk calculadora electrónica básica nisqa kay componentes nisqamanta ruwasqa kachkan: 

## Pukyukuna
Liv and Maddie

**Liv wan Maddie** (inlish simipi: **Liv and Maddie**, kastilla simipi: **Liv y Maddie**) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq ñawikaruy ñiqikuna, 2013 watapi rurasqa. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Dove Cameron
* SpongeBob SquarePants
* Riy, Allqu. Riy!

## Hawa t'inkikuna
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** (inlish simipi: **SpongeBob SquarePants**, kastilla simipi: **Bob Esponja**) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq kuyuchisqa siq'isqa ñawikaruy ñiqikuna, 1999 watapi rurasqa. Nickelodeon ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Liv and Maddie
* Riy, Allqu. Riy!

## Hawa t'inkikuna
Ilitrun puriy yachay

**Illachina yachay**, **illachinawan llamk'aq kamay yachay**, **Illachinawan llamk'aqta kamay**, ilitrunika icha **ilitrun puriy yachay**qa (Chicha Qhichwa simipi: sirma yachay) ilitrunkunap puriyninkumanta yachaspa illachina muyunakunata ruwanapaq, illachina waskakunata t'inkinapaq yachaymi.
Illachina

**Illari**qa huk pinchikillawan masichasqa rima. Illarip wak sutinqa ilikturun kanman.

**Illari** nisqa kaykunamanta rimanman:

* Illari yachay, kuska purichiqpi k'anchay kallpata imayna kamachiymanta yachana k'allma
* Illari waqaychana, huk illari apaykachanawan willaykunata waqaychay
* Illari qhatuna utaq e-qhatuna, antañiqiq llikakuna llamk'achispa rurukuna utaq yanapakuykuna qhatuy, internethina
* Illari kachariy icha e-kachariy nisqa, antañiqiq llikakunawan, ahinataq internetwan, qillqakunata, riwistakunatapas ruk'asqapi kachariy
* Illari k'illikachay, huk pinchikilla k'illikachay yachana k'allma
* illari puklla,
Yaykuna/lluqsina

Antañiqiyqa, **yaykuna/lluqsina (Y/L)** nisqaqa huk willay ruwana llikam, ahinataq huk antañiqiq, hawa pachawan, runa icha huk willay llamk'ana llikawan rimanakuymi. Yaykuykuna nisqaqa llamk'anap chaskisqan señalkuna icha willaykunam, lluqsiykunataq chaymanta kachasqa señalkuna icha willaykunam. Chay simitaqa ruwaypa parten hinapas utilisakunman; "Y/L ruway" nisqaqa yaykuy icha lluqsiy llamk'ayta ruway.
Sinch'iyasqa pusachina

**Sinch'iyasqa pusachina** (icha Inlish simpi: **SSD**) nisqaqa huk sinch'iyasqa waqaychay apaykachana, hukllachasqa sirk'a huñukunata llamk'achispa willayta mana saqispa waqaychan, aswanta llimp'i yuyayta llamk'achispa, iskay ñiqin waqaychayhina llamk'achkan antañiqiq waqaychaypa qatiypi. Wakin kutitaq **kuska purichiq waqaychana apaykachana**, **sinchi suyu apaykachana** icha **takyasqa disku**, SSD nisqakunapi mana aychaqta muyuriqnin diskukuna, kuyuchina ñawiriy-qillqay umakuna sinch'i disk'ukuna (HDD) nisqapi, llawch'i diskukunapipis llamk'achisqa kaptinpis. SSD qhapaq ukhu layulayuyuqtaq willaykunata ruwanapaq.

### Phawaqpi ruwasqa SSDkuna

## Pukyukuna
Tinkullpa

**Tinkullpa** icha **llanta** nisqaqa "huk qallaqta hawan kantunmi, qalla iruru hap'ispa". Chayqa qalla iruruqta ukunpi kaq kantun antawakunapi churasqa qallaqta hawanpi muyu rikch'aynintam ruwan. Kayhinapaq, iskaymuyu qallanpiqa tinkullpaqa hatun qallam, qallaqta radiyunkunapa hawanpi kaq puntankunaman watasqa, chay qallatapas tuqurutapas hapin. Sección transversal nisqapiqa, tinkullpaqa chawpi ukhupi ukhu, hawa kantukunapitaq mana ancha ukhuchu, chaywantaq "U" nisqa rikch'ayta ruwan, chaytaq llantakunap t'ikrakuqta pirlanta sayachin.

1 kaq waranqa watakunapi manaraq Kristuqta hamusqan pacha, antawakunaqta k'aspimanta qallankunap muyuriqninpi khillaymanta llantatam churarqanku, q'ara pampakunapi unay kawsananpaq.

## Pukyukuna
Karuqhawana

**Karuqhawana** icha **muchk'a** nisqaqa karu kaq imayaykunata qhawanapaq apaykachanam, chaywantaq iliktrunikup lluqsiyninwan, ch'unqayninwan, icha kuyuriyninwan. Qallariypiqa lenteswan, kurkuyuq espejokunawan icha iskaynintinpa huñusqa instrumentullanmi niyta munan, kunanqa *karuqhawana* nisqa simiqa achka instrumentukunatam riman, espectro electromagnético nisqap hukniraq suyunkunata riqsiyta atiq, wakin kutitaq huk rikch'aq detectores nisqakuna.

## Pukyukuna
Antawaqalla ñuñuwarani

**Antawaqalla ñuñu warani** (**ESO 350-40** icha **PGC 2248 nisqapas**) nisqaqa huk lenticular anillu ñuñuwaranim, yaqa 500 hunu k'anchay wata karum Sculptor hawa phuyu huñupi. D 25 isofotal diámetro 44.23 kiloparsec (144,300 wata k'ancha), yaqa 2.9–4.8 × 109 inti masayuq masayuq; hawa anillunqa 217 km/s muyuriq rit'iyuq.

Fritz Zwicky sutiyuq runam 1941 watapi tarirqan  Zwickyqa tarisqantaqa "quyllurkunap dinámica nisqapi sut'inchayninta suyaq aswan sasachakuyniyuq estructurakunamanta hukninmi" nispam qhawarirqan.

Chay ñuñuwarani nisqap hatun kayninmanta yupayqa 150.000 k'anchay watatam tukuchirqan, Andrómeda ñuñuwarani nisqamanta aswan huch'uylla. Kimsa kaq Catálogo de Referencia de Galaxias brillantes (RC3) tupurqa D 25 isofotal diámetro nisqatam antawaqalla ñuñuwarani nisqapaq yaqa 60,9 arcosegundos nisqapi, 44.23 kiloparsec (144,300 k'ancha-wata) diámetro nisqatam qurqan, 132.2 megaparsec (431 hunu k'ancha-wata) puka desplazamientomanta hurqusqa karumanta.

Hatun antawaqalla ñuñuwarani nisqaqa Antawaqalla ñuñuwarani nisqa huñupi kamachiqmi, tawa aychapi tinkisqa espiral galaxiakunamantam. Chay kimsa compañeros nisqakunatam achka estudiokunapi sutichanku G1 nispa, aswan uchuy irregular azul espiral Magallanica nisqa; G2, q’illu compacto espiral nisqa, marea chupayuq; hinaspa G3, aswan karu espiral sapa kuti rikusqa ancho campo siq’ikunapi.

SN 2021afdx, Antawaqalla ñuñuwaranipi iskay rikch'aq hatun qucha, 2021 watapi inti raymi killapi tarisqa.

## X-wach'i hurqusqakuna

## Pukyukuna
Qhawanapampa

**Qhawanapampa** icha **Pantalla**

## Allwiya kamay

* Antañiqiq qhawanapampa huk antañiqiq munitur, rukuchiq icha pantalla willata rikunapaq
Rikch'aqillqay

**Rikch'aqillqay** icha **Lantiqillqay** nisqaqa k'anchayta kuyuq rikch'a h'apispa allin takyasqa wankikunata ruwanapaq kapchi, llamk'achiyta, ruwaypas, ichataq iliktruniku nisqawan rikch'a hap'iqwan, icha q'illaywanpas k'anchayman hap'iq imayaywan ahinataq rikch'aqillqasqa kuyuq wankilli. Achka yachaykunapi, ruwanakunapi (ahinataq, hutuliyuqillqay), llamk'aykunapipas llamk'achisqam, chaymanta astawan chiqan llamk'ayninkunapi kapchi, kuyuq wanki, kuyuq-rikch'a ruwanapaq, kusirikunapaq, kusirikuypaq, achka runakunaqta rimanakuyninpaqpas.

## Ñawpaq kawsay

### Ñawpaqkaq allwiyakamakuna

### Kuyuq wanki

## Pukyukuna
X-wach'i

**X-wich'i**, icha, astawan pisi, **X-Illanchay**, ancha kallpayuq iliktruniku iñukup yaykuq rikch'aynin. Yaqa llapan radiografía nisqakunaqa 10-mantam ondayuq&nbsp;picómetros nisqamanta 10kama&nbsp;nanómetros, chaymi tupan frecuenciakuna 30 nisqapi&nbsp;petahertzmanta 30kama&nbsp;exahertz ( 3 × 10 16. 1999 watapi Hzmanta 3× 10kama 19 Hz ) hinaspa kallpakuna 145 nisqapi&nbsp;eVmanta 124kama&nbsp;keV. X-wich'i nisqap llimp'inkunaqa UV nisqa rayukunamanta aswan pisillam, gamma wach'ikunamanta aswan hatuntaq. Achka rimaykunapiqa X-illanchay nisqatam **Röntgen illanchay** nispa sutichanku, Alimaniyamanta Wilhelm Conrad Röntgen sutiyuq yachaqpa sutinwan, pay 8 ñiqin inti raymi killapi 1895 watapi tarirqan. Chaytaqa suticharqa *X-illanchay* nispa, mana riqsisqa clase illanchayta qawachinanpaq. Qhichwa simipi *illanchayqillqa* *nisqap qillqayninqa illanchayqillqa*, x-*wich'i*, *illanchayqillqa* nisqa rikch'aqkunam. X-wich'i nisqawan astawan riqsisqa llamk’ayqa p’akisqa (tullu p’akisqa) kasqanmanta qhaway, ichaqa illanchayqillqa nisqawanpas huk ruwaykunapipas llamk’achinku. Kayhinapaq, sinqapi illanchayqillqa nisqawan neumonía unquyta rikukunman. Mamografía nisqapiqa illanchayqillqa nisqawanmi ñuñupi apanqara unquy unquyta maskhanku.

## Pukyukuna
Gamma wach'i

**Gamma wach'i**, **gamma illanchay** nisqapas (**γ** icha simbolo... \gamma) illanchaykuy Iñuku huk'i Chayqa aswan pisi wallch'akunayuq illarilat'uriy wallch'akunamantam, típicamente aswan pisi X-wach'imanta . 30manta aswan frecuenciayuq&nbsp;exahertz (3× 10 19. 1999 watapi Hz), aswan hatun phutun kallpatam qun. Paul Villard sutiyuq Franciamanta chakllisinch'ikaq, pachaykamaq runa, 1900 watapi gamma illanchata tarirqan, radiyumanta lluqsiq radiacionta yachachkaspa . 1903 watapi Ernest Rutherford sutiyuq runam chay radiacionta *gamma wach'i* nispa suticharqa, chaytaqa churarqa materiaman mana ancha kallpawan yaykusqanraykum; 1900 watapiqa iskay mana ancha yaykuq laya ismuq radiacionkunatam (Henri Becquerelpa tarisqan) alpha wach'ikunata, beta wach'ikunatapas sutichasqaña, yaykuq kallpanpa wichariq ordenninpi.
Phutun

Huk **Phutun**, **P'unchaw** icha **Uru** (Ñawpa griego simipi: φῶς*,* φωτός; "K'ancha") nisqaqa huk tiksi k'atacham, illatari llut'ariy nisqaqta machkhana, k'anchaypas radiyu wallchha hina illari-llut'ariy nisqaqta llimp'inpas, illari kallpapaq kallpa apaykachanapas. Phutunkunaqa mana masayuq, chay sapa kuti kuyunku k'anchaypa usqaylla puriyninpi ch'usaqpi, 299792 458 m/s (icha yaqa 186,282 mi/s). Phutunqa boson nisqakunaqta klasiman kapun.
Anchak'uyu

**Anchakulli**, **Anchak'uyu** (icha **UV** Inlish, katilla simikunapi, latin simimanta ultra "Ancha ancha") nisqaqa huk llimp'i iliktruniku, 10 nm (30 muyuriqpi tupaq frecuenciayuq)&nbsp;PHz) nisqamanta 400kama&nbsp;nm (750) nisqa&nbsp;THz), rikukuq k'anchaymanta aswan pisi, ichataq X-wach'i nisqamanta aswan hatun. UV nisqa k'anchayqa inti k'anchaypim kachkan, Intimanta tukuy iliktrumagnética nisqa k'anchaymanta yaqa 10% nisqatam ruran. Hinallataqmi rurakun arco eléctrico nisqawan, Cherenkov radiación nisqawan, especializado k'anchaykunawanpas, ahinataq mercurio-vapor lamparas, curtido lamparas, yana k'anchaykunapas . Unay ondayuq ultravioleta nisqataqa manam ionizaq radiaciontachu qhawarinku, phutunninkunapi iñukukunata ionizananpaq kallpayuq kaptinpas, químico nisqa reacción nisqakunatam ruranman, achka sustansiyakunatam k'ancharichinman icha fluoresce nisqaman tukuchinman. Achka ruwaypaq llamk'aykuna, qumikukuna, biológico nisqakunapas, imayna radiación UV nisqap moléculas orgánicas nisqawan tinkuchiy atisqanmantam hamun. Kay tinkuchiykunaqa moléculakunapi kallpap kayninta ch'unqay icha allinchaymi kanman, ichataq manam q'uñichiyllachu. 

## Subtipos nisqakuna
Chay espectro electromagnético de radiación ultravioleta (UVR), aswan hatunmanta 10–400 hina sut'inchasqa&nbsp;nanómetros nisqa, huk yupay rangokunapi rakisqa kanman, ISO nisqa kamachiy ISO 21348 nisqawan yuyaychasqa:

## Inti anchak'uyu

## Pukyukuna
Pay, ñuqa, sumaq ñuqa ima

**Kikin, ñuqa, hanan ñuqa** icha **Pay, ñuqa, sumaq ñuqa** nisqakunaqa psicoanalítica nisqa ñasa nisqapi kimsa hamut'akunap huñunmi, psíquico nisqa aparatopi sapaq, tinkukuq agentekunata willaq (Sigmund Freudpa psique nisqap estructural modelo nisqapi sut'inchasqa). Kimsa agentes nisqakunaqa constructos ñasakunam, chaypim willakun runapa yuyay kawsayninpa ruwayninkunata, tinkuyninkunatapas. Psiquispa ñuqalla pacha psicología nisqa modelonpiqa, ***pay''' icha '''chay*** nisqa mana kuskachasqa instintivo munaykunapa huñusqanmi; chay **sumaq-ñuqalla** nisqataqmi ruwan critico y moralizador nisqa ruwayta; hinaspapas **ñuqaqa** organizasqa, cheqaq kaq agente, chaymi paypa instintivo munayninkunawan sumaq ñuqa criticowan chawpichakun; Freud sut'incharqan:

## Pukyukuna
Illari-llut'ariy

Pachaykamaypiqa **illari-llut'ariy, sirma llut'ariy** icha **pinchikilla** nisqaqa illari kargayuq partikulakunap llut'ariy pampakunawan ruwasqa tinkiyninmi. Illari-llut'ariy kallpaqa tawa fundamental kallpakunamanta hukninmi. Iñukukunap, iñukukunap hukllanakuyninpi kamachiq kallpam. Illari-llut'ariynisqaqa illarisayaqwan llut'ariywan kuskachasqa hinam yuyasqa kanman, iskay sapaq ichataq ancha t'inkisqa fenómenokuna. Ima iskay kargayuq partikulakunap chawpinpi illari-llut'ariy kallpakunaqa, chimpapuray kargayuq partikulakunap aysaynintam ruran, kikin kargayuq partikulakunap qarquynintam ruran, magnetismo nisqaqa kargayuq partikulakunapuralla relativo kuyuypi rurasqa tinkiyninmi. Kay iskay llamk'aykuna hukllanakuspam karga partikulakunap qayllanpi illari iñukukunata ruran, chaytaq huk kargayuq partikulakunatam Lorentz kallpawan utqayman puriyta atin . Hatun kallpapiqa pisi kallpa kallpawan illari kallpawan hukllachasqa kanku huklla illariy llawch'i kallpa hina.
Ch'iñi chhika

**Ch'iñi chhika** (icha **ch'iñiqhawana chhika**) nisqaqa aswanta **ch'iñi-allwiyakama** nisqaman aplicable suni chhikayuq estructurakunamantam riman, aswantaqa 1–100 nanómetros (nm) nispam citasqa. Ch'iñimetro nisqaqa huk mitrumanta waranqa waranqa hunu kaqmi. Chay **ch'iñiqhawana** nisqa escalaqa (yaqa rimaspaqa) aswan pisi solidukunapaqmi mesoscópica nisqa escalaman.

## Pukyukuna
T'una chhika

**T'una chhika**, **T'unaqhawana chhika** icha **Mikru chhika** (Ñawpaq Iliniki simimanta μικρός "Huch'uy") nisqaqa ñawiwan mana sasachakuspalla qawanapaq kaqkunamanta aswan uchuylla imakunapa hinaspa imapas pasasqanpa escalanmi, chaymi allinta qawanapaq linti utaq t'unaqhawana nisqawan yanapachikuna. Pachaykamaypiqa, t'una chhika nisqa escalataqa wakin kutim makruqhawana escalawan kuantiku escalawan chawpi kaq escala hinam qhawanku. Unidades microscópicas nisqawan tupuykunawanmi ancha uchuy imakunatapas rakinapaq, willanapaq ima. Huk común microscópico largo escala unidad nisqaqa micrómetro ( *micron* nisqapas) (simbo: μm), huk millonninmi huk mitru.

## Pukyukuna
Microsoft Translator

**Microsoft Translator** icha **Microsoft T'ikraq** nisqaqa achka simiyuq makiq tikray phuyu yanapakuymi Microsoft nisqap qusqan. Microsoft Translator Microsoft Cognitive Services kaqmanta hukninmi chaymanta achka rantiq, ruwaq, chaymanta imprisa rurukunapura tinkisqa; chaymanta Bing, Microsoft Office, SharePoint, Microsoft Edge, Microsoft Lync, Yammer, Skype Translator, Visual Studio, chaymanta Microsoft Translator ruwanakuna Windows, Windows Phone, iPhone chaymanta Apple Watch kaqpaq, chaymanta Android karurimana chaymanta Android Wear kaqpaq.

### T'ikray yachana ñan, yachay mask'ay ima
Microsoft Translator makiq tikrayta llamk'achin huk purun simimanta wak simiman chaylla tikraykunata ruwananpaq. Kay sistemaqa tawa sapaq áreas de investigación computadora yachay mask’aypi sayasqa kachkan, kay urapi rikusqa.

## Microsoft T'ikraq web ruwana

 

## Pukyuukuna
Kuyuq rikch'a puklla

: Antañiqiqpi icha kuyuq rikch'a kunsulapi phukllanapaq pukllam. 

**Kuyuq rikch'a puklla** icha **kuyuq-rikch'a puklla**, **antañiqiq puklla** nisqapas (inlish simipi: *video game*), huk illari puklla, huk ruwaq chawpi uyaninwan icha yaykuna apaykachanawan – ahinataq joystick, kamachiq, yatana llumpa icha kuyuy musyaq apaykachanawan – uyarinapaq rikuy yuyaykunata paqarichinanpaq. Kay yuyayqa aswanta kuyuq rikch'a qhawana llamk'anapi rikuchikun, ahinataq TV, qhawanapampa, qhawanapampa llachpana icha chiqap virtual uyarinakuna. Wakin antañiqiqpi pukllaykunaqa manan sapa kutichu graficokuna qhawarichiymanta dependen; kayhinapaq, texto aventura pukllakunata hinaspa antañiqiqpi ajedrez pukllaykunataqa teletipo impresorakunawanmi pukllachwan. Kuyuq rikch'a pukllakunaqa sapa kutim yapasqa kanku uyarinapaq kutichiykunawan, ruqyaqkunawan utaq uyarinakunawan, wakin kutitaq huk laya kutichiykunawan, haptic allwiyakama nisqawanpas.
Makiq t'ikray

**Makiq t'ikray**, wakin kuti **MT**  pisichasqa (mana pantachinachu antañiqiqwan yanapasqa t'ikraywan, makiqwan yanapasqa runa t'ikraywan icha yanapasa t'ikraywan), huk antañiqiy simikamayuq yachay ura-pampa, llamp'ukaq llamk'achiyta t'ikranapaq t'aqwiq qillqasqa utaq rimay huk simimanta wak simiman.

## Pukyukuna
T’aqsaq

**T'aqsaq** icha **maqchikuna** (waq sutikuna: **t'aqsana makiq**, **p'acha t'aqsaq**, **t'aqsana**) nisqaqa wasipi pacha t'aqsanapaq apaykachana. Kay simiqa aswantaqa yakuta llamk'aq maquinakunamanmi churakun, manataq ch'aki mayllanmantachu (chayqa huk maylla yakukunata llamk'achin, chaymanta especialista negociokuna ruwanku) utaq anchauyarina pichaqkunapaq. Chay runaqa mayllanapaq yakumanmi yapan mayllaq detergente, chaytaqa puriqlla utaq hallp'a nisqapi rantikun.