open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Runa sipiy

**Runa sipiy** nisqaqa ancha millay q'umam, runap huk runata wañuchiyninmi, mana amachakunallapaq, aswantaq millay ima raykupas.

Runa sipiyqa tukuy mama llaqtakunapim uma q'uma. Ñawpa pacha tukuy runa sipiqkunata wañuy wanayman tariparqanku, kunan pachataqmi achka mama llaqtakunapi samk'ay wasiman, achka watapaq icha wañunankama.

## Hawa t'inkikuna
Suway

**Suway**, chinchaysuyu rimaykunapi **Shuway** nisqaqa huk q'umam, huk runamanta ima kapuqnintapas qichuymi. Suwaq runaqa **suwa** (**shuwa**) nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Chanin

**Chanin** icha **chiqan** nisqaqa allinllam, chiqap nisqam, mana pantasqa, rimasqapas qillqasqapas.

## Walqabsiisota
* Carlo Biotti
Chani (sut'ichana)

*Imappas
**allin, riqsiq kaynin, qhaway **[[chani]]**;
**qhaturiq kaynin, qhaway **[[qullqi chani]]**;
**chhikan kayninpa chanin, qhaway **[[yupay chani]]**;
*Allinta, chiqapta rimasqa, chiqan, qhaway **[[chanin]]**.
Yunta

**Yunta** nisqaqa **yuku** nisqa q'iru chakakuqwan huñusqa, yuntanakusqa iskaynintin masintin buwismi, chakrapi t'akllata aysaspa yapunapaq. Yuntawanmi urqukunapi chakrakunata yapunku. Llumpay qaqa, waqta urqukunapiqa manam buwiskuna puriyta atinchu. Mana buwiskuna puriyta atiptinqa chaki t'akllallawanmi runakuna haytanku.

## Hawa t'inkikuna
Buwis

**Buwis** nisqaqa q'urasqa turum, manaña q'urutayuq, aswan allinta yuntapi llamk'anapaq, runata mana ch'utinapaq, mana china wakata yuqunayanapaq.
Amawta

**Amawta** nisqaqa yachaqmi, yachay sunturpi, hatun yachay wasipi runakunata yachachiq runam, pruphisyunmi.
Purun imayay (qullqikamay)

Qullqikamay nisqapiqa, **Purun imayay** icha **Hayt'ukaynin** (Inlish simipi: commodity, Kastilla simipi: materia prima) kayqa qullqimanta allin kaqmi, aswantaqa charina nisqa, hunt'asqa icha sustancial fungibilidad nisqayuq: chaymi qhatuqa allin kaqpa instanciankunata equivalente icha yaqa hina qhawan, mana pikunachus ruruchirqan chayta qhawarispa.

## Pukyukuna
Yuku

**Yuku** *(genus Cygnus + genus Coscoroba)* nisqakunaqa yaku hawapi wayt'aspa kawsaq pisqukunam, pili rikch'aq ayllupi lliwmanta aswan hatunkunam.

## Rikch'aqkuna
;genus Cygnus
* Ch'iñi yuku (*[[Cygnus columbianus]] *) - artiku Chincha Awya Yala, Europa, Asia, chiri mit'api urinpi.
* Bewick yuku (*[[Cygnus bewickii]]*) - Siberia, chiri mit'api: Chincha hatun qucha, Kaspi qucha, Q'illu hatun qucha, Nihun (icha *C. columbianus* nisqap urin rikch'aq).
* Takiq yuku (*[[Cygnus cygnus]]*) - subartiku Europa, Asia, chiri mit'api urinpi.
* Qiqiriq yuku (*[[Cygnus buccinator]]*) - subartiku Chincha Awya Yala, chiri mit'api urinpi.
* Qhupu yuku (*[[Cygnus olor]]*) - Europa, Asia, tiyaykuq.
* Yana yuku (*[[Cygnus atratus]]*) - Australia, tiyaykuq icha puriq.
* Musuq Silanda yuku (*[[Cygnus sumnerensis]]*†) - Chatham wat'akuna
* Yanakunka yuku (*[[Cygnus melancoryphus]]*) - urin anti Urin Awya Yala, chiri mit'api chinchapi.
;genus Coscoroba
* Qusqurupa yuku (*[[Coscoroba coscoroba]]*) - urin, chawpi Urin Awya Yala, chiri mit'api chinchapi.

## Hawa t'inkikuna
Yachachiq

**Yachachiq** nisqaqa wamrakunata (yachay wasipi), huk runakunatapas yachachiq runam, puruhisyunmi.

Yachachiq huñu nisqapi achka yachachiqkuna huñunku; paykuna huk yachay wasipi yachachinku.

## Hawa t'inkikuna
Wuliwiyap Umalliqnin

Kay qatiqpiqa **[[Wuliwiya]]p [[umalliq]]ninkunatam** rikunki.

## Wuliwiyap umalliqninkuna




## Qillqakuna

* Carlos D. Mesa Gisbert *Presidentes de Bolivia : entre urnas y fusiles (el poder ejecutivo, los ministros de estado)* 2a. Edición Editorial Gisbert. La Paz. 1990

## Hawa t'inkikuna
* Galería de presidentes (presidencia.gov.bo)
* www.worldlingo.com
Iğdır

**Iğdır** llaqtaqa Turkya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Iğdırpiqa 75.927 runakunam kawsachkanku (2007 watapi).
Inka Wasi (P'utuqsi)

**Inka Wasi** (kastilla qillqaypi *Incahuasi*) nisqaqa Uyuni kachi quchapi, Buliwya suyupi, huk llaqtam, tara hina, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi, Yunsa kantunpi. 

## Yurakuna
* *Trichocereus pasacana* (10 m hanan) 

## Kaypipas qhaway
* Cujiri wat'a

## Hawa t'inkikuna

*Tawa munisipyu: yupaykuna, saywitu (Inkawasi wat'awan)
Sut'i musyay

**Musyay** (**sut'i musyay**, **sut'i hap'iqay**, *percepción*) nisqaqa runap imatapas musyaspa (rikuspa, uyarispa, ñawirispa) chay hinata icha wak hinatapas hap'iqayninmi, ñawpa pacha kikin sapallan hinata yachaqarqaspaña, chayrayku chay icha wak sut'inwan hap'iqaspa.
Antonio José de Sucre

**Antonio José de Sucre Alcalá‎** sutiyuqqa ( paqarisqa Cumaná llaqtapi, Winisuylapi,   wañusqa Berruecos llaqtapi, Kulumbyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku.

Wuliwiya suyup iskay ñiqin umalliqninmi karqan ( 1825 watamanta  1828 watakama), Piruw suyup umalliqninmi karqan ( 1823 watamanta  1823 watakama). 
## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin 
## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com

## Hawa t'inkikuna
José María Pérez de Urdininea

**José María Pérez de Urdininea** sutiyuqqa ( paqarisqa Luribay llaqtapi -  wañusqa Santa Krus llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya umalliqninmi qarqan ( 1828 watamanta  1828 watakama).

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
*Galería y Biografías de los Presidentes de Bolivia
José Miguel de Velasco

**José Miguel de Velasco Franco** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Santa Krus llaqtapi -  wañusqa Santa Krus llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan:
*  -  
*  -  
*  -   
*  - .

José Miguel de Velasco pruwinsyaqa José Miguel de Velascomantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Andrés de Santa Cruz

**Andrés de Santa Cruz Villavicencio y Calahumana ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Beauvoir, Ransiyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1829 watamanta  1839 watakama). 

Taytan: José de Santa Cruz y Villavicencio; Maman: Juana Basilia Calahumana.Warmi: María Cernadas de la Cámara.

## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyap wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Hawa t'inkikuna
Sebastián Ágreda

**Sebastián Ágreda** sutiyuq runaqa (1795 paqarisqa P'utuqsi llaqtapi, Wuliwkyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi)  mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitiku wan umalliqninmi qarqan ( - , 29 punchaw). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Guillermo Miller

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.worldlingo.com
José Ballivián

**José Ballivián Segurola** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.

Isqun ñiqi wuliwiyanu umalliqmi karqan (1841-1847).

Taytan: Jorge Ballivián; Maman. Isidora Segurola.Warmi: Mercedes Coll. Churi: Adolfo Ballivián. 

José Ballivián pruwinsyaqa José Balliviánmantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*  
* www.worldlingo.com
Manuel Isidoro Belzu

**Manuel Isidoro Belzú Humerez** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiyanu umalliqmi karqan (1848 watamanta 1855 watakama). 

Manuel Isidoro Belzu kantunqa Manuel Isidoro Belzumantam sutichasqa.

Taytan:	Gaspar Belzu; Maman: Manuela Humérez.Warmi: Juana Manuela Gorriti.Ususikuna: Mercedes Belzú Gorriti wan Edelmira Belzú Gorriti. 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
José María Achá Valiente

**José María Achá Valiente** sutiyuqqa (1810 paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi, 1868 wañusqa Quchapampa llaqtapi), Buliwya suyup chunka tawayuq ñiqin umalliqninmi karqan (4 ñiqin aymuray killapi 1861 watamanta 28 ñiqin qhapaq raymi killapi 1864 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
* www.presidencia.gob.bo
Mariano Melgarejo

**Manuel Mariano Melgarejo Valencia** sutiyuqqa ( paqarisqa T'arata llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Limaq llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

buliwyanu umalliqmi karqan. 

Taytan: Ignacio Valencia; Maman: Lorenza Melgarejo. Warmikuna: Rosa Rojas / Juana Sánchez. 
## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Wuliwiyap umalliqninkuna
Hilarión Daza

**Hilarión Daza Groselle** sutiyuqqa (14-I-1840 paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Buliwyapi, 27-II-1894 wañusqa Uyuni llaqtapi, Buliwyapi) huk buliwyanu umalliqmi karqan (4-V-1876 - 28-XII-1879.
Narciso Campero

**Narciso Campero Leyes** sutiyuqqa ( paqarisqa Tarija llaqtapi, Buliwyapi,  wañusqa Chuqichaka llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( - ). 

Narciso Campero pruwinsyaqa Narciso Camperomantam sutichasqa.
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Eduardo Rodríguez Veltzé

**Eduardo Rodríguez Veltzé** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Quchapampa llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq pulitikum. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 2005 watamanta  2006 watakama). 

San Agustin yachay wasiman purisqa, Quchapampa llaqtapi San Simun hatun yachay wasiman (*Universidad Mayor de San Simón*) purisqa.
* Master of Public Administration at Harvard University's John F. Kennedy School of Government.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiypa wiñay kawsaynin
* Wuliwiyap Umalliqnin
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Yuraq Walla

**Yuraq Walla** icha **Yuraq Hanka** nisqaqa (kastilla simipi: *Cordillera Blanca*) Piruwpi Antikunapi, Kunti Wallapi, Anqash suyupi huk wallam, Waylas qhichwap antinpi kaq urqu wallqam, rit'i urqukunam.

Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Waskaran (6.768&nbsp;m), Tullparahu (6.395&nbsp;m), Shuyturahu (5.947&nbsp;m), hukkunapas.
## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** Churup qucha - Llankanuku quchakuna - Pallqaqucha - Parun qucha

## Yurakuna
* Wiru yurakuna (*Poaceae / Gramineae*)
* Qiwuña (*genus Polylepis*)
* Titanka (*Puya raimondii*)
* Rima-rima *Ranunculus guzmanii*
## Uywakuna
* Wisk'acha (*genera Lagidium*, *Lagostomus*)
* Taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Mayu patu (*Merganetta armata*)
* Usqhullu (*Oncifelis colocolo*)
* Usqullu (*Oreailurus jacobita*)
* Puna yuthu (*Tinamotis pentlandii*)
* Piruwanu ukumari (*Tremarctos ornatus*)
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*) 

## Urqukuna

## Karu puriy
* Yunkay, Llankanuku quchakuna
* Pastururi
* Wantar Chawin
* Willkawasi, Waras

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
* Piruwpi Antikuna
* Kunti Walla (Piruw)
* Chawpi Walla (Piruw)
* Anti Walla (Piruw)
* Waskaran mama llaqta parki 
* Waywash walla
* Waylas
* Yana Walla
## Hawa t'inkikuna
* Saywitukuna: Yuraq Walla, Waywash walla
* Yuraq Wallap saywitunkuna
* www.peakbagger.com / Yuraq Walla
Carlos Mesa

**Carlos Diego Mesa Gisbert ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku qarqan.

 2003 watamanta  2005 watakama Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan. 

Taytanː José de Mesa, Mamanː Teresa Gisbert.Warmiː Elvira Salinas Gamarra.Churinkunaː Borja (La Paz 1953; arquitecto) wan Guiomar (fotógrafa).

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Wuliwiyap Umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Waywash walla walla

**Waywash walla walla** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Cordillera Huayhuash*) (*Waywash hirkakuna*, niyan Ankash qalluchu)  Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, Kunti Walla wallapi, huk walla wallam, Anqash suyupi, Lima suyupi, Wanuku suyupipas.

Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Yerupaja, hukkunapas.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waywash walla walla sapaqchasa  rakisa
* **[[Qucha]]kuna:** Awkillu qucha - Hawaqucha - Huraw qucha -  Kisilluqucha - Mituqucha - Qarwaqucha - Sarapuqucha - Siwlaqucha - Sultiruqucha - Wikunka qucha

## Aswan hanaq urqukuna

## Yurakuna

* Yarita (*Azorella yarita*)
* Llawlli icha qincha (*Barnadesia dombeyana*)
* Tsipi (*Cassia sp.*)
* Urqu wamanpinta icha  wamanpinta (*Chuquiraga spinosa*)
* Awinchu, sach'a thumana, pampa macha-macha, runqutu, kusupata icha munti kapuli (Gaultheria glomerata syn. brachybotrys)  (*Gaultheria glomerata* syn. *Gaultheria brachybotrys*)
* Pukamaqasqa, hatasuku (?) icha hatatsucku (?) (*Gentianella weberbaueri*)
* (*Homorantus multiflora*)
* Mula Ishanka (mula isanka) (*Loasa gandiflora*)
* Chinchirkuma:  (*Mutisia mathewsii*)
* Qurikasha icha kuchi-kuchi (*Matucana yanganucensis*)
* Waqru (*Opuntia floccosa*)
* Sut'uma: t'ika sut'uma (*Perezia multiflora*)
* Macha-macha: allquwañuna  (*Pernettya prostrata*)
* Qiwuña: (*Polylepis weberbaueri*)
* Achupalla (*Puya angusta*)
* Tutura (*Scirpus riparius* = *Schoenoplectus californicus*) 
* Qula wiru, wirush icha ancush (*Senecio canescens*)  
* Wamanripa (*Senecio tephrosioides*)
* Ichhu icha uqsha (*Stipa festuca sp.*)
* Kuñaq (*Werneria dactylophylla*)
* Llaqllishqura, Callhua-callhua, icha tarquy (*Werneria nubigena*)

## Uywakuna
* Hamp'atu: (*Bufo spinulosos*)
* Wachwa (*Chloephaga melanoptera*) (*Bernicla melanoptera*)
* Suyuntu icha wiskur (*Cathartes aura*)
* Siwar q'inti (*Colibri coruscans*)
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (*Dusicyon culpaeus* = *Pseudalopex culpaeus*) 
* Turpiña, ujujuy icha suk'a (*Fulica gigantea*)
* Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Piruwanu wisk'acha: (*Lagidium peruanum*)
* (*Merula gigantea*) (kastilla simipi: *zorzal*)
* Chupasapa achuqalla, Chinchaysuyupi: waywash (*Mustela frenata*) 
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*) 
* Trucha (*Oncorhynchus mykiss*)
* Shirish (*Oreotrochilus estella*)
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (*Pseudalopex culpaeus* = *Dusicyon culpaeus*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Pichinku icha Pichitanka (*Zonotrichia capensis*)

## Kaypipas qhaway
* Rawra walla
* Yuraq Walla

## Pukyukuna

* Saywitu: Qaqatampu pruwinsya, Lima suyu
* Saywitu: Lawriqucha pruwinsya, Wanuku suyu
* Waywash wallap saywitunkuna
* Waywash Walla: Yurakuna, uywakuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
* Yuraq Wallap saywitunkuna
* www.peakbagger.com / Waywash walla
Gonzalo Sánchez de Lozada

**Qunsalu, Quni** icha **Gonzalo Sánchez de Lozada** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi) huk  mama llaqtayuq pulitiku karqan.

Wuliwiyanu umalliqmi karqan ( 1993 watamanta  1997 watakama;  2002 watamanta  2003 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Wuliwiyap Umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
www.worldlingo.com
Yana Walla

**Yana Walla** nisqaqa (kastilla simipi: *Cordillera Negra*) Antikunapi, Piruw llaqtapi, Kunti Wallapi, Waylas qhichwap kuntinpi kaq wallam, Anqash suyupi (97%), Lima suyupipas (2%).

## Allpa saywachi
Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Ruqarri (5.187&nbsp;m), Quñuqranra (5.181&nbsp;m), Rumi Krus (5.020&nbsp;m), Sinal Qhapaq Urqu (5.006&nbsp;m), Wankapiti (4.988&nbsp;m).

Yana Wallap chinchanpi antinpipas Santa mayum. Urinpitaq Patiwillka mayum. Chawpinpi, Waras llaqta ñiqpitaq Kasma mayum urqukunata chimpan.

Aswan hanaq q'asanqa Wankapiti q'asam (4.680 m hanaq).
## Aswan hanaq urqukuna

## Llaqtakuna
* Ayha
* Kaskapara
* Qillu
* Qispillaqta
* Rikuway
* Shupluy
* Tikapampa
* Wata
* Waylas
* Yawtan
## Karu puriy
* Kitarawaqachiqpa mach'aynin 
## Iñi
* Yuraq Walla
* Waywash walla
## Pukyukuna

* Saywitu:: Waylas pruwinsya pdf
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* www.peakbagger.com / Yana Walla
Aniceto Arce

**Aniceto Arce Ruiz** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tarija llaqtapi -   wañusqa Chuqichaka llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, ruruchiq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiyanu umalliqmi karqan (15-VIII-1888 - 11-VIII-1892). 

Taytan: Diego de Arce; Maman: Francisca Ruiz de Mendoza.Warmi: Amalia de Argandoña. 
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
## Hawa t'inkikuna
Mariano Baptista

**Mariano Baptista Caserta** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Calchani llaqtapi -  wañusqa Quchapampa llaqtapi) huk  mama llaqtayuq willay kamayuq wan pulitiku karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
## Hawa t'inkikuna
José Manuel Pando

**José Manuel Pando Solares** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Luriway llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Wuliwiyapi,   wañusqa Kenko llaqtapi, Wuliwiyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1899 watamanta   1904 watakama).

Taytan: Manuel Pando; Maman: Petrona Solares.Warmi: Carmen Guarachi. 

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Ismael Montes

**Ismael Montes Gamboa** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kuru Kuru llaqtapi -  wañusqa Chaco llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1904 watamanta  1909 watakama;  1913 watamanta  1917 watakama). 

Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaqqa, Wak'as munisipyupi, Quchapampa suyupi, Ismael Montesmantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.worldlingo.com
Felipe Segundo Guzmán

**Felipe Segundo Guzmán** sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi,   wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1925 watamanta  watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Yuraq Urqu

### Piruwpi
***[[Yuraqurqu (Punu)]]**: Piruwpi (Punu suyupi) huk urqu
***[[Yuraqurqu (Ayakuchu)]]**: Piruwpi (Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi) huk urqu
***[[Yuraq Urqu (Killa Wak'a)]]**: Piruwpi (Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Killa Wak'a ñiqpi) huk urqu
* **[[Yuraq Urqu (Qispi kay suyu)]]:** Piruwpi (Qispi kay suyupi, Hatun Chimu pruwinsyapi
***[[Yuraq Urqukuna]]**: Piruwpi (Anqash suyupi) huk urqu wallqa

### Ikwadurpi
***[[Yuraqurqu (Ikwadur)]]**: Ikwadurpi (Manawi markapi, Chuni kitipi) huk urqu
Rasu

*Rit'i
*Chullunku
*Qasa
*Rit'i urqu

**Rasu** sutiyuq **rit'i urqukuna**:
***Ikwadurpi**:
**Chimpurasu
**Qariwayrasu
***Piruwpi**:
**Wamanrasu

**Rahu** sutiyuq **rit'i urqukuna**:
***Piruwpi**:
**Shuyturahu
**Artisunrahu
**Pukarahu
**Shaprarahu
**Tawllirahu
**Tullparahu
**Suyrurahu
Iray

**Iray**  **Chhalluy** icha **T'ustuy**, kichwapi **Chamichiy** icha **Haluchiy**, ankash rimaypi **Harutsiy** (**Saruchiy**) icha **Takatsiy** (**Takachiy**) nisqapiqa qallchasqa, aymurasqa riwi yurakunata irana k'aspi *(mayal)* nisqawan takaspa murunkunatam chaskinchik icha *ira* nisqa patapi kawallukunata icha buwiskunata saruchispa chay riwita iranchik, murukunata chhallamanta rakinapaq.

Kunan pacha qallchana irana nisqa chakra kamay llamk'anawanpas qallchaspa iranku.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Bautista Saavedra Mallea

**Bautista Saavedra Mallea** sutiyuqqa (1870 paqarisqa, 1939 wañusqa) huk buliwyanu umalliqmi karqan ( 1921 watamanta  1925 watakama). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqninkuna
## Pukyukuna
* www.worldlingo.com
## Hawa t'inkikuna
*Galeria de Presidentes de Bolivia con Biografías
José Gutiérrez Guerra

**José Gutiérrez Guerra** sutiyuqqa (1869 paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Buliwyapi, 1929 wañusqa Antofagasta llaqtapi, Chilipi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( - ). 





## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

* www.worldlingo.com
Chayaq hamut'ay

**Hamurpayay**, **yuyayuy, yuyaymanay, sinchiyuyay** icha **allin yuyay** nisqaqa runap imakaykunata musyayta, hap'iqayta, tapuychakuyta, mana niyta, paypura hayu kaqkunata musyayta, yuyaychakuspa musuq, manaraq riqsisqan imakaykunata sut'ichaytapas atiyninmi.

Humuyuq runaqa pachantinpi apanakuykunatam musyan, kikinman apanamuqtapas.
Sut'ichay

**Sut'ichay**, **Sut'inchaku** icha **Sut'ichaku** *(definición)* nisqaqa imamanpas, ima sananchamanpas, ima rimamanpas, imakaymanpas allin sut'inta, icha aswan sut'inkunata quymi, sapaq kaqninkunata quspa, rimasqapas icha qillqasqapas.

Sut'ichaywan chay imakaypa sut'inta huk imakaykunap sut'inkunamantam saywanchik.

## Kaypipas qhaway
* Ch'uyanchaku
Sutinchay

**Sutinchay** icha **Sutichay** nisqaqa pimanpas, imamanpas, ima sananchamanpas, imakaymanpas sutinta quymi.
T'uqyaylla

**T'uqyaylla** nisqakunaqa ruranakuspa sinchiyasqamanta wapsiman tukuspa t'uqyaq imaykanakunam, chaqrusqakunam, t'uqyachina ayñikunapaqpas llamk'achisqa.

### Ancha sinchi t'uqyayllakuna
* Trinitrutulwinu (TNT)
* RDX / Ciclonita (trinitrofenilmetilnitramina)
* PENT / Pentaeritrita tetranitratu
* Amunyu qullpachasqa (NH4NO3)
* ANFO
* Hidrogeles
* Amonal
* Pikrina p'uchqu / TNP (Trinitrophenol)
* Amunyu pikratuchasqa (Picrato amónico)
* Tetranitrometano
* HMX (Ciclotetrametilentetranitramina)
* C-4

### Pisilla sinchi t'uqyayllakuna
* Ratata allpa
* Nitrusilulusa
* Kluratita
* Aluminyuwan p'uchquwan pirkluratuwan t'inkisqakuna
Ratata allpa

**Ratata allpa** nisqaqa huk t'uqyayllam, 75% Kalyu qullpa (KNO3), 15% k'illimsa, 10% sallinamanta chaqrusqam.

Qullpa muksichaqta quptin k'illimsawan sallina rawraspa chimlasaywan (CO2) sallina iskaymuksim (SO2), qullpachaq wapsipas tukukun.
Ayri

**Ayri**, **Champi** (**Chanpi**), **Ch'iqtana** (QSHKS qillqaypi *Ch'eqtana*) icha **Hacha** (kastilla simimanta, Buliwyapi **Jacha**, ankashpi **Haacha**, *hachiilla*, kichwapi **Tumi** nisqaqa q'iruta, yamt'ata ch'iqtanapaq irraminta nisqa llamk'anam, q'imina hina k'awchi khillay k'ulluwan k'aspim.

Ñawpa pacha ch'iqtanakunataqa ayñi hinam awqakunata wañuchinapaq llamk'achirqan.

Wañuy wanaypipas q'umalliqta wañuchinapaq llamk'achirqan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Hacha

* **[[Sach'a]]** (q'irusapa yura, chinchaysuyupi)
* ima **[[yura]]** kaqpas (ankashpi)
* **[[Ayri]]** (ch'iqtana, champi)
Turnillu

**Ch'ipa, Pillinku**, **Pillinku takarpu** icha **Turnillu** nisqaqa ch'uru wasicha hina *pillinku* nisqayuq takarpum, khillaymanta icha huk q'illaymanta rurasqa, iskay rakikunata, k'ullukunata, p'alltakunata t'inkinapaq. Takarpu muyuchinawan icha muyuna llawi llawiwan muyuchispa pillinkuta k'ulluman sat'inchik icha chaymanta hurqunchik.
Takarpucha

**Takarpucha**, **Kilampu** icha **Klawu** nisqaqa uchuy takarpum, khillaymanta rurasqa, iskay rakikunata, k'ullukunata, p'alltakunata t'inkinapaq. Takarpuchataq takanawanmi k'ulluman sat'inchik.
Inka tuqti

**Inka tuqti** *(Juglans neotropica)* nisqaqa Antikunapi wiñaq tuqti sach'am.

Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Buliwya tuqti

**Buliwya tuqti** *(Juglans boliviana)* nisqaqa Antikunapi wiñaq tuqti sach'am.

Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Kilampu

**Kilampu** *(Philander opossum)* nisqaqa huk rikch'aq q'arachupam, Chawpi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Iwrupa awillanu

**Iwrupa awillanu** *(Corylus avellana)* nisqaqa huk awillanu wayuq yuram, sach'a icha thansam, Iwrupapi wiñaq, Awya Yalapipas puquchisqa, wayunraykum. Chay awillana nisqa rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Qiwin

**Qiwin** *(guevín, gevuín)*, **nipwin**  *(nefuén)*, **niphun** (mapudungun simipi: *ngefü<u>n</u>*) icha **chilinu awillanu** *(Gevuina avellana)* nisqaqa huk wayuq sach'am, Chilipi Arhintinapipas Antikunapi wiñaq. Rikch'anapiqa ch'ulla rikch'aqmi.

*"Awillana"* nisqapas kapka rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Chhuklla

**Chhuklla** (chhujlla), **sara sara**, **piki piki** icha **kucharilla** *(Paspalum repens)* nisqaqa huk qachu yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hanu k'ara

**Hanu k'ara** *(Janu k’ara)* icha **k'impi** *(Lepidium ruderale)* nisqaqa huk k'ita quram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uqa-uqa

**Uqa-uqa**, **ch’ullku-ch’ulku** icha **ch’ullku** chaylla *(Oxalis latifolia)* nisqaqa huk allpapi puquq k'ita quram, ch'ullkum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Awillanu

**Awillanu** (genus *Corylus*) nisqakunaqa huk sach'akunam, thansakunam, chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq.

**Awillana** nisqa kapka rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Pisqu ch'ullku

**Pisqu ch'ullku**, **Atuqpa uqan** icha **Ch'ullku** chaylla (*Oxalis corniculata*) nisqaqa huk quram, ch'ullkum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Juan Carlos I

** Purpunpa Juan Carlos I** kay **Purpunpa Juan Carlos Huk Ñiqin** (kastilla simi: *Juan Carlos I de Borbón*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ruma llaqtapi, Italyapi) huk  mama llaqtayuq Riy.

* **[[Ispaña]]p [[Riy]]:**  - 
* **[[Warachikuy]]:** *Misa de Espíritu Santo* ().
* **[[Suti]]:** Purpunpa wan Purpun-Iskay Siciliaspa Juan Carlos Alfonso Víctor María
* **[[Warmi]]:** Ilinikaap Sofía.
* **[[Awki]]:** Purpunpa wan Grisyap Felipe, Asturiaspa awki.
* **[[Riypa Wasin]]:** Purpunpa wasin.
* **[[Tata]]:** Purpunpa Juan.
* **[[Mama]]:** Purpunpa wan Orleanspa María de las Mercedes.
* **[[Aklla]]kuna:** Purpunpawan Ilinikap Elena wan Purpunpawan Ilinikap Cristina; 

## Rikchakuna
 
Rikcha:Juan Carlos 2004.jpg 
Juan Carlos I wan Sofía de Grecia.
Rikcha:Coat of Arms of Juan Carlos I of Spain.svg
Ispañap Riypa Wallqanqa
Rikcha:Palacio Real (Madrid) 01.jpg 
Palaciu Real de Madrid 


## Kaypipas qhaway
* Ispaña
## Hawa t'inkikuna

* Página Web Oficial de la Casa Real
* Biografía por Fundación CIDOB
* Especial diario "El Pais" sobre Juan Carlos I
* Especial diario "ABC" sobre Juan Carlos I
* Vídeo del juramento del Rey de España tomando posesión de su cargo
* El poder del Rey, análisis de Santos Juliá sobre la figura de Juan Carlos I en el diario *[[El País (España)|El País]]*.
* Árbol Genealógico de Juan Carlos I en WikiTree
Qalti

**Qalti**, **kina kina** icha **tuka tukana** *(Siegesbeckia orientalis)* nisqaqa huk quram, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Allqu kichka

**Allqu kichka** (**allqu kiska**), **ch'uqi ch'api**, **ch'uqu ch'api**, **ch'uqa ch'api** icha **ch'uqila** (*Xanthium spinosum* syn. *Xanthium catharticum*) nisqaqa huk kichkasapa quram, sallqa uywakunata ayqichinapaq wiñachisqa qinchakunapi, sach'a saywakunapi, hampi yurapas.

Layankunaqa iskaymi, anqash rimaypi kayhinam ninku: **Allqupa kirun** (*Xanthium spinosum* var. *spinosum*), **Allqupa qallun** (*Xanthium spinosum* var. *catharticum*).

Allqu kichkaqa chakrakunapi michinakunapipas mana munasqa quram, uywasqakunata runakunatapas anchata nanachispa t'uksispanmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tuqti

**Tuqti** *(genus Juglans)* nisqa kapka ruruyuq yurakunaqa huk sach'akunam, urmaykuq 5-25-man rakisqa raphiyuq, 10-manta 40-kama hanaqman wiñaq, tukuy Tiksimuyuntinpi.

Rurunkunatam mikhunchik.


Image:Juglans ailantifolia.jpg|Nihun tuqti (*Juglans ailantifolia*)
Image:Walnut02.jpg|Pharsi tuqti (*Juglans regia*)
Image:Walnut03.jpg|Pharsi tuqti rurup ukhun, q'umir qaranwan
Image:Walnuts02.jpg|Pharsi tuqti (*Juglans regia*)


## Hawa t'inkikuna

* Miyu tuqtikuna
Ayara

**Ayara** nisqaqa (aymara simimanta *ajara; genus Chenopodium*) huk yura rikch'anam, qurakunam.
## Layakuna
**[[Chenopodium album]]* (kinwilla)
**[[Chenopodium ambrosioides]]* (payqu, nawa simipi *epazotl*)
**[[Chenopodium berlandieri]]* (nawa simipi *huauzontli*)
***[[Chenopodium berlandieri nuttalliae]]* (nawa simipi *huauzontli*)
**[[Chenopodium bonus]]* (nawa simipi *huauzontli*)
***[[Chenopodium bonus henricus]]* 
**[[Chenopodium botrys]]* 
**[[Chenopodium capitatum]]* 
**[[Chenopodium chenopodioides]]* 
**[[Chenopodium ficifolium]]* 
**[[Chenopodium foliosum]]*
**[[Chenopodium giganteum]]*
**[[Chenopodium glaucum]]* 
**[[Chenopodium hybridum]]* 
**[[Chenopodium incisum]]* Poiret (arcjapaico)
**[[Chenopodium murale]]* (llipch'a, ayara kinwa, asnaq qañiwa )
**[[Chenopodium opulifolium]]* 
**[[Chenopodium pallidicaule]]* (qañawa)
**[[Chenopodium petiolare]]*  (llipch'a)
**[[Chenopodium polyspermum]]* 
**[[Chenopodium purpurascens]]* 
**[[Chenopodium quinoa]]* (kinwa)
**[[Chenopodium rubrum]]* 
**[[Chenopodium suecicum]]* 
**[[Chenopodium urbicum]]* 
**[[Chenopodium vulvaria]]*

## Rikchakuna

Rikcha:Starr 040125-0029 Chenopodium murale.jpg|Llipch'a icha ayara kinwa (*Chenopodium murale*) 
Rikcha:Starr 030628-0154 Chenopodium ambrosioides.jpg|Payqu (*Chenopodium ambrosioides*)
Payqu

**Payqu** (*Dysphania ambrosioides* syn. *Chenopodium ambrosioides*) nisqaqa huk quram, Awya Yalapi wiñaq Mishiku suyumanta Chili suyukama.
## Huk sutikuna
* *Payku*
* *Kashwaa*. 
## Willana

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Ataqu

**Ataqu** icha **Jat'aqu** *(Amaranthus quitensis, *syn.* hybridus)* nisqaqa huk Buliwyapi, Brasilpi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Parawayipi, Piruwpi uruwayipipas kawsaq sankurachi quram, hampi yuram.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Malwa

**Malwa** (*genus Malva*) nisqakunaqa huk tuktuyuq qurakunam, sumaq t'ikayuq.

## Layakuna
**[[Malva aegyptia]]*
**[[Malva alcea]]*  
**[[Malva assurgentiflora]]*
**[[Malva australiana]]*
**[[Malva brasiliensis]]* 
* *[[Malva campestris]]* -- Millma malwa, Pampa malwa, Mast'a malwa, K'ita malwa, Qhari malwa, Malwalla
**[[Malva canariensis]]*
**[[Malva cretica]]*
**[[Malva dendromorpha]]* 
**[[Malva hispanica]]*
**[[Malva microcarpa]]*
**[[Malva microphylla]]*
**[[Malva mohileviensis]]*
**[[Malva moschata]]* L. 
**[[Malva neglecta]]* 
**[[Malva nicaeensis]]* 
**[[Malva oxyloba]]*
**[[Malva parviflora]]*  L. 
**[[Malva preissiana]]* 
**[[Malva pseudolavatera]]*
**[[Malva pusilla]]* 
**[[Malva qaiseri]]*
**[[Malva rotundifolia]]* L. --	Q'ara malwa, Warmi malwa 
**[[Malva sinensis]]*
**[[Malva stipulacea]]*
**[[Malva sylvestris]]* L. 
**[[Malva tournefortiana]]*
**[[Malva trifida]]*
**[[Malva venosa]]*
**[[Malva verticillata]]* L. 
**[[Malva wigandii]]*

## Hawa t'inkikuna
Belén distritu (Ayakuchu)

**Belén distritu** (kastilla simipi * Distrito de Belén*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Sucre pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Belén llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
* Urqukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Tilu

**Tilu** *(genus Tilia)* nisqakunaqa huk sach'akunam, kimsa chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Awya Yalapipas wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Apanakuy

**Apanakuy**, **Astaypura**, **Chimpapurachi**, **Puray** *(relación)* nisqaqa iskay imapurapas, yupaypura, runapura, llaqtapura kaqkunam, ima hinam kapunakunku, ima hinam ruranakunku.

Iskay yupay tantachisqapura apanakuyqa - huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuqmi - kinraysuyu nisqam.
Kinraysuyu

**Kinraysuyu** *(función)* nisqaqa iskay yupay tantachisqapura apanakuymi, huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuq.

Kay hinam kinraysuyup minuywantam qillqanchik:
 f \colon X \to Y \, 

Kinraysuyuqa kay iskaynintin phatantam hunt'an:

# **Kay:** Tukuy *X*-pa nipankunaqa *Y*-pa napankunawanmi apanakun, chayqa nin, \forall x\in X,\ \exists y\in Y\ \backslash \ (x,y)\in f.
# **Sut'i nipapurachi:** *X*-pa llapan nipanqa *Y*-pa hukllalla nipanwanmi apanakun, chayqa nin, sichus (x,y_1)\in f \land (x,y_2)\in f \Rightarrow y_1 = y_2.

Llapa apanakuyqa, x\in X nipayuq, chaywan huk (hukllalla) y\in Y apanakuq nipayuq, f(x)=y\, nisqam (kinraysuyu paqtachani), (x,y)\in f nisqa ranti.
Pawqaray

**Pawqaray** nisqaqa *(Santiago de Paucaray)* Pawqaray distritup uma llaqtanmi, Pawqaray urqu ñiqpi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi.
Element

**Element**qa mana qullqipaq, kicha-pukyu ima suphwar chaylla qillqa kachanakuy yanachikuq Matrix rutukuluta llamk'achispa llamk'aq.

## Hawa tinkuchikuna

* Chiqan webk'iti

* Matrix rutukulu

## Pukyukuna
Tantachisqa

**Tantacha** icha **Tantachisqa** *(conjunto)* nisqaqa yuyaychakuyninchikwan nisqanchikkama tantachisqanchik nipa nisqa kaqkunam, yupaykunam, imakunapas, haqipas t'alapas.
Maka

**Maka**, **Willku**, **ayaq willku**, **ayaq chichira**   icha **anu kara** nisqaqa (*Lepidium meyenii* syn. *Lepidium peruvianum*) huk quram, chakra yuram, hampi yuram, hayaq q'aparniyuq. Saphinkunatam mikhunchik. Wakikuna **Maaka** niyaami.

* Kay Suni panpakunapi muruyan quriyan maka hawata; Unturispi, Qarwamayu, Ninaqaqa y kay llaqakunapa haapanpanpi* . Wanukuman payaq wamrankuna kananpaq, yashqa hanpi yachaqkuna rantikuyaqrantikuyaq pakayllapa 

Kay mikuy hawa Berbabé Cobo unayna qillqaran allim nir.

Waaraykuna may tsika Limaqpi qatuyan aqashqata, tinpushqata, mishkishqata, tantawan allis upuyan naani manyanpi. Aswatapas ruwanchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sankurachi

**Sankurachi**, **hat'aqu** icha **ataqu** *(genus Amaranthus)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qurakunam, ancha chaniyuq riwikunapas.

Antikunapiqa kiwicha *(Amaranthus caudatus)*, ataqu *(Amaranthus quitensis)* nisqa rikch'akunatap murunkunatam yanuspa sankhutapas ruraspapas mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Kiwicha yura rikch'aq ayllu

**Kisa yura rikch'aq ayllu** *(Amaranthaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, qurakunam, 160 rikch'anam, 2.400-chá rikch'aq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna, rikch'aqkunapas:
* sankurachi *(genus Amaranthus)*
** kiwicha, achita *(Amaranthus caudatus)*
** ataqu, hat'aqu *(Amaranthus hybridus)*
* allqu p'anqa *(Cyathula achyranthoides)*
* ayara *(genus Chenopodium)*
** kinwa *(Chenopodium quinoa)*
** qañawa *(Chenopodium pallidicaule)*
** payqu *(Chenopodium ambrosioides)*
** arkayuyu *(Chenopodium graveolens)*
** llikcha, k'ita kinwa *(Chenopodium album)*
* yuyu kinwa *(Atriplex herzogii)*
* humi *(Suaeda divaricata)*
* humi hulli, uchuy humi *(Suaeda sp.)*
* rimulacha *(Beta vulgaris)*

## Hawa t'inkikuna
Qallu yura rikch'aq ayllu

**Qallu yura rikch'aq ayllu** *(familia Plantaginaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkuna:
*llantan, chirakruyuyu *(Plantago)*
**qallu-qallu *(Plantago lanceolata)*
**waka qallu, k'aha saqarara, kara saqarara *(Plantago hirtella)*
**saqarara *(Plantago major)*
**pampa saqarara *(Plantago monticola)*
*ch'iwa *(Veronica)*
**hatun ch'iwa *(Veronica persica)*
*ñukñu pichana *(Scoparia dulcis)*

## Hawa t'inkikuna
Qallu-qallu (sut'ichana)

**Yurakuna**
***[[Qallu-qallu]]** *(Plantago lanceolata):* huk qura;
***[[‎Qallu yura rikch'aq ayllu]]** *(Plantaginaceae)* nisqaman kapuq ima rikch'aqpas;
**Uywakuna**
***[[Llunk'as]]**: wasinnaq wiksachaki;
***[[Yawar ch'unqaq]]**.
Puka Kapirusitamanta

**Puka Kapirusitamanta** (aliman simipi: **Rotkäppchen** icha **Rotkäppchen und der Wolf** (Puka Kapirusitamanta atuqmantawan) nisqaqa Grimm wawqikunap (Jacob Grimm, Wilhelm Grimm) Alimanyapi pallasqan huk willakuymi.
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Puka Kapirusitamanta (qusqu-qullaw qhichwa)
Yuyu khana

**Yuyu khana**, **Kichka kichka** *(khishka khishka)* icha **leche leche** *(Sonchus asper)* nisqaqa huk hampi yuram, khanam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Salsa-salsa

**Llamp'u khana**, **Salsa-salsa**, **Khanachu**, ***[[Leche-leche]]*** icha **Khana** chaylla *(Sonchus oleraceus)* nisqaqa huk Afrikapi, Iwrupapi, Awya Yalapipas kawsaq yuram, salsaman rikch'akuq lichi hillisapam, khana rikch'anaman kapuq.

***Kashaqaña** icha **qashaqana** Ankash qallupi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Lichi-lichi

**[[Lichi]]-lichi** icha **Leche-leche** nisqaqa huk lichi hillisapa qurakunap sutinmi. Kay qurakunamanta aswanqa ch'antasqa tuktuyuq (Compositae) yura rikch'aq ayllumanmi kapun, hukkunataq Allqumiyu yura rikch'aq ayllu (Apocynaceae), Wachanqa yura rikch'aq ayllu (Euphorbiaceae) nisqa yura rikch'aq ayllukunamanmi.

Kaypi qhaway:
;**[[Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu]]** (Compositae/Asteraceae)
* **[[Kichka-kichka lichi-lichi|Kichka-kichka]]** icha leche-leche (*Sonchus asper*), huk yura
* **[[Salsa-salsa]]** icha leche-leche (*Sonchus oleraceus*), huk yura
* **Leche leche** (*[[Taraxacum]] sp.)*, huk yurakuna
* **[[Saqa-saqa]]**, *[[Pilli-pilli]]* icha Leche-leche (*Taraxacum officinale*), huk yura
;**[[Wachanqa yura rikch'aq ayllu]]** (Euphorbiaceae)
* **Leche leche**, **Lichi lichi**: *[[Euphorbia peplus]]*, *[[Euphorbia ovalifolia]]*
* **Leche leche** (*[[Sapium]] sp.*), huk yurakuna
;**[[Allqumiyu yura rikch'aq ayllu]]** (Apocynaceae)
* **Leche leche** (*[[Asclepias cochabambensis]]*), huk yura
Kichka-kichka

**Kichka-kichka** nisqaqa kichkasapa yurakunam: waraqu (añapanku), kichkasapa sach'a-sach'a icha ch'apra.

Kay yurakunatapas kichka-kichka ninchik:
*Kichka-kichka lichi-lichi *(Sonchus asper)*
*Kichka-kichka waraqu *(Lobivia sp.)*
*hukkunapas
Saqa-saqa

**Llanka pilli**, **Saqa-saqa**, **Charanpilli**, ***[[Pilli-pilli]]*** icha ***[[Leche-leche]]*** (*Taraxacum officinale* syn. *Leontodon taraxacum*) nisqaqa huk Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu, q'illu waytaq, lichi hillisapa quram, hampi yuram.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Pilli-pilli

**Pilli-pilli** nisqaqa huk q'illu waytaq, ch'antasqa tuktuyuq *(Compositae)* qurakunap sutinmi. Kaypi qhaway:
* **[[Saqa-saqa]]** icha **leche-leche** (*Taraxacum officinale*)
* **[[Philli-philli]]** (genus *Hypochaeris*)
** misk'i pilli (*Hypochaeris arenaria*)
** qhichwa pilli (*Hypochaeris chillensis*)
** yuraq tani, yuraq pilli (*Hypochaeris sonchoides*)
** ayaq pilli, q'illu tani (*Hypochaeris sessiliflora*)
** ch'aran pilli (*Hypochaeris taraxacoides*)
Ñaqch'a-ñaqch'a

**Ñaqch'a-ñaqch'a** icha **akwa-akwa** *(awja awja)*, **qulmalachin** icha **pisqu simin** *(Erodium cicutarium)* nisqaqa huk quram, pichqawach'i, k'uyu icha kulli waytayuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Luq'u-luq'u

**Luq'u-luq'u** icha **Sakha llaqi** *(Rumex obtusifolius)* nisqaqa huk quram, rumasa rikch'aqmi.

## Rikchakuna


Rikcha:Rumex obtusifolius (Leaf Front and Backside).jpg|
Rikcha:Ridderzuring bloeiwijze Rumex obtusifolius.jpg|
Rikcha:Ridderzuring vruchten Rumex obtusifolius.jpg|
Rikcha:Ridderzuring zaden (Rumex obtusifolius seeds).jpg|


## Hawa t'inkikuna
Imasmari

**Imasmari** icha **Watuchi**, kichwapi **Imashi** nisqaqa ima tapuypas, uyariqpa mana riqsispapas allinta *watuchispa* kutichispa *paskananpaq*.

Ahinataq:
***Tapuy**: *Imasmari, imasmari: [[muyuy|muyuspalla]] [[chichuyay|chichuyan]]. Imas kanman?*
***Kutichiy**: *[[Puchka]].*

## Liwrukuna
* Charles David Kleymeyer (comp.): *Imashi! Imashi!* Editorial Abya Yala, Quito 1993. 215 pp. Google Books nisqapi qhaway
* Billie Jean Isbell, Fredy Amilcar Roncalla Fernandez (1977): *[http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2271/1/Ontogenesis_of_Metaphor.pdf The Ontogenesis of Metaphor: Riddle Games among Quechua Speakers Seen as Cognitive Discovery Procedures]*. Journal of Latin American Lore 3(1), pp. 19–49 (Qhichwa runapura watuchikunamanta).

## Hawa t'inkikuna
* [Imasmarikuna ("Qosqo" nisqa qillqamanta)](http://wikisource.org/wiki/Imasmari_(Qusqu)), Faustino Espinoza Navarrop 1963 watapi uyarispa qillqasqan
* Waskaran wakichiy: ¿Imasmari, imasmari? ¿Imataq kanman? (PDF)
* Watuchikuna (quechua-ayacucho.org)
* Watuchikuna (andes.org)
* FUN PROEIB Andes: Imaymanata qhichwapi ñawikunanchikpaq 1. Imasmari, p. 4
* ¿Imam kaykuna? (SIL: Kashamarka rimaypi)
Watuq

**Watuq** nisqaqa mana rikunalla rimaq aputa tapuykachaspa watuchiq runam, chay pakasqa atiykunawan huk runakunap hamuq pachantas willaspa, warmipas qharipas.

## Kaypipas qhaway
*Layqa
*Paqu yachaq
*Umu
Yanakancha distritu (Chupaka)

**Yanakancha distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Yanacancha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yanakancha llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Qiwllaqucha - Runawañusqa qucha
* Mayukuna: Kunas mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Hunin suyu
Watuy (sut'ichana)

**Watuchi* nisqata uyarispa mana riqsispapas allinta kutichispa paskay *(adivinar):* qhaway **[[imasmari]]**;
*Pakasqa atiykunata tapuspa huk runakunap hamuq pachanta willay *(videncia):* qhaway **[[watuq]]**;
*Mana rikunalla atiykunawan imakunata ruranapaq rimakunata niy *(hechizo):* qhaway **[[watuy]]**.
Faustino Espinoza Navarro

**Faustino Espinoza Navarro** sutiyuq runaqa ( paqarisqa,  wañusqa) huk piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi karqan, Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa kamaqninmi.

1944 watapi Qusqu llaqtapi, Saksaywamanpi Inti Raymi nisqatas musuqmanta kamarirqan.

## Hawa t'inkikuna
* [Imasmarikuna ("Qosqo" nisqa qillqamanta), Faustino Espinoza Navarrop 1963 watapi uyarispa qillqasqan](http://wikisource.org/wiki/Imasmari_(Qusqu))
Isanka

**Isanka**, **Aysana** icha **T'ipa**, kichwapi **Ashanka** icha **Saparu** nisqaqa k'allmachakunamanta t'ampasqa apanam.

Uchuylla isankakunataqa sikra icha p'uktu ninchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Achkay

**Achkay** icha **Achikay** nisqaqa saqra warmis, wawakunata, wamrakunata mikhuqsi. Kay hinatam willakunku Antikunapi.

## Hawa t'inkikuna
* David J. Weber, Elke Meier (liwruchaqkuna): ACHKAY - Mito vigente en el mundo quechua. SIL, 2008. Achkaymanta 12 willakuy, achka qhichwa k'iti rimaykunapi (PDF)
* Leonel Menacho Willamantsi Achikay Willakuyta (Leonel Alexander Menacho López, Achikay nisqamanta willaspa)
Asnan qura

**Asnan qura** (**Asnan qhura**), **K'ana**, **Wamanripa** icha **Maych'a** *(Senecio vulgaris)* nisqaqa huk quram, Urin Awya Yalaman Iwrupamantam apamusqa.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Hatun ch'iwa

**Hatun ch'iwa**, **Pampa mikhurana** icha **Puma mikhurana** *(Veronica persica)* nisqaqa huk quram, ch'iwa rikch'anaman kapuq. Asyamantam hamun.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mansirichi punku

**Mansirichi punku** (kastilla simipi: *Pongo de Manseriche*) nisqaqa Piruwpi, Luritu suyupi, Datem del Marañón pruwinsyapi, Mansirichi distritupi, Borja llaqta ñiqpi, huk mayu punkum.

## Kaypipas qhaway
* Marañun mayu
* Rintima punku

## Hawa  t'inkikuna
* Mawk'a saywitu: Amarumayu suyu Mansirichi punkuwan
Tarapaka suyu

**Tarapaka suyucha**qa (aymara simim;  kastilla simipi: *I Región de Tarapacá*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Iki iki llaqtam.

## Hallp'a saywachi
* **[[Nina urqu]]kuna:**
:* Iruphut'unku
:* Isluga
* **[[Kachi qucha]]kuna:**
:* Coposa kachi qucha
* **[[Mayu]]kuna:**
:* Loa mayu

## Kawpay Rak'iy
Iskay pruwinsyanmi kan.



### Mawk'a rakiy
7-X-2007-kama:




## Llaqtakuna

* Iquique
* Isluga
* Piqa
* Mamiña
* Pisagua
* Alto Hospicio
* Wara
* Pozo Almonte
* Qhutpa (*Codpa*)

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Arika Parinaqutapas suyu

**Arika Parinaqutapas suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *XV Región de Arica y Parinacota*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Arika llaqtam.

## Pulitika rakiy
Iskay pruwinsyanmi kan:
* Arika pruwinsya, uma llaqtanqa Arika llaqtam
* Parinaquta pruwinsya, uma llaqtanqa Putre llaqtam.

Tawa munisipyunmi (*comuna*) kan:
* Arika pruwinsyapi:
** Arika munisipyu, uma llaqtanqa Arika llaqtam
** Camarones munisipiyu, uma llaqtanqa Qhuya (*Cuya*) llaqtam
* Parinaquta pruwinsyapi: 
** General Lagos munisipyu, uma llaqtanqa Wiswiri (*Visviri*) llaqtam
** Putre munisipyu, uma llaqtanqa Putre llaqtam

## Kaypipas qhaway
* Lawqa mama llaqta parki
* Parinaquta 
* Pumirapi
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Wik'uñakuna mama llaqta risirwa
* Buliwyap Kunti Wallan
Antofagasta suyu

Anthupaqasta

**Antuphaqasta suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *II Región de Antofagasta*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Antuphaqasta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Nina urqu]]kuna:**
:* Likankawur
:* Putana
:* Sayrikapur
:* San Pedro
:* Yuyayyaku 
* **[[Kachi qucha]]kuna:**
:* Atakama kachi qucha
* **[[Mayu]]kuna:**
:* Loa mayu

## Pulitika Rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.




## Rikchakuna

Rikcha:Chuquicamata-002.jpg|Chuquicamata
Rikcha:Tulor Settlement Chile.jpg|Tulor raqaykuna, San Pedro de Atacama


## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Kukimpu suyu

**Kukimpu suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *IV Región de Coquimbo*, mapudungun simi *Kokümpu*, *ko* "yaku", *kümpu\n* "p'akiy, tunay") Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa La Serena llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
* www.coquimbounido.cl

## Pukyu qillqakuna
Atakama suyu

**Atakama suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *III Región de Atacama*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Qhupiyapu *(Copiapó)* llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Inkawasi- Ojos del Salado
* Quchakuna:
* Mayukuna: Loa mayu
## Pulitika Rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan:




## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Misk'itanta mama llaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Valparaíso suyu

**Valparaíso suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *V Región de Valparaíso*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Valparaíso llaqtam.
Santiago suyu

**Santiago suyu** (kastilla simipi: *Región Metropolitana de Santiago*) nisqaqa Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Santiago de Chile llaqtam.
O'Higgins suyu

**O'Higgins suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *VI Región del Libertador General Bernardo O'Higgins*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Rancagua llaqtam.
Mawlli suyu

**Mawlli suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *VII Región del Maule*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Talka  (*Talca*) llaqtam.

Mawlli suyupiqa Mawlli mayum, chay mayumanta suyu sutinchasqam.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Biyubiyu suyu

**Phiw-Phiw suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *VIII Región del Biobío*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Kunsiwsyon llaqtam.

Biobío suyupiqa Phiw-Phiw mayum, chay mayumanta suyu sutinchasqam.
Arawkaña suyu

**Arawkaniya** **suyu**qa (kastilla simipi: *IX Región de la Araucanía*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Timuku llaqtam.
Mayukuna suyu

**Mayukuna suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *XIV Región de Los Ríos*) Chili mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Walthiwiya llaqtam.
Quchakuna suyu

**Los Lagos suyu** (kastilla simipi: *Región de los Lagos*) nisqaqa Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Montt llaqtam.
Aysén suyu

**Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *XI Región de Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Kuyayki llaqtam.
Magallanes Antartika suyu

**Magallanes Antartika suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *XII Región de Magallanes y de la Antártica Chilena*) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Punta Arenas llaqtam.
Amarumayu suyu (Winisuyla)

**Amarumayu suyu** (kastilla simipi: *Amazonas*) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Ayacucho llaqtam.
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
## Hawa t'inkikuna
Wallpama

**Wallpama**, **ahina**, **hina**, **kay rikch'asqa**, **qhawarichiy** icha **unanchu** *(ejemplo)* nisqaqa imatapas sut'ichanapaq ima tawqamantapas, imakunappas tantachisqanmanta hap'isqa huklla kayninmi, tukuynintinta allinta rikuchinapaq, yachaykunapi, yachachiypi llamk'achisqa.
Iskuchaka

**Iskuchaka** nisqaqa isku rumimanta rurasqa chakam.

Iskuchaka sutiyuqqa kay llaqtakunam:
*Iskuchaka distritu (Wankawillka);
*Iskuchaka (Anta) (Anta pruwinsyapi huk llaqta);
*Iskuchaka mayu (Anta pruwinsyapi);
Napaykuy

**Napaykuy** icha **Rimaykuy** nisqaqa huk runawan rimanakuyta qallarinapaq icha tukuchinapaq, chay runata, runakunata taripaspa icha paymanta saqirparispa, payta kacharparispa ima rimasqapas, huk runaman allin kayta munapuspa.

Napaykunakuspaqa makinchikkunata haywarinakusunchik icha marq'anakusunchik. Hinallataqmi kacharparispaqa, icha makinchikwan raphapapasunchik. Huk mama llaqtakunapitaq rimaykunakullaspa manam makita haywarinakunkuchu, ahinataq Asyapi - Chunwapi, Nihunpi - k'umukullankum.

Kaymi huk taripay allin simi napaykuykuna (qhichwa simipi):
**Rimaykullayki taytay/mamay! - Chaskillaykim mamay/taytay!*
**Allillanchu? - Allillanmi!*
**Ima hinallataq kachkanki? (Imaynallataq kachkanki?) - Allinllam!*
**Allin [[p'unchaw]] taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!*
**(kastilla simimanta chaskisqa *¡Buenos días!* nisqapas)
**Allin [[ch'isi]] taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!*
**(kastilla simimanta chaskisqa *¡Buenas tardes!* nisqapas)
**Allin [[tuta]] taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!*
**(kastilla simimanta chaskisqa *¡Buenas noches!* nisqapas)
**[[Ama llulla, ama suwa, ama qilla]]! - Qampas hinallataq!*

Kay hinatam huk runata qayakunchik:
**Yaw!* - wawqipura (huk qhari huk qharita)
**Paw! / Yay!* - panita (huk qhari huk warmita)
**Ñay! / Ña!* - ñañapura (huk warmi huk warmita)
**Tuy!* - turita (huk warmi huk qharita)

Kaymi huk saqirpariy, kacharpariy rimakuna:
**Rikunakusunchik!*
**Tupanakusunchik!*
**Rikunanchikkama!*
**Tupananchikkama!*
**Huk kutikama!*
**Huk p'unchawkama!*
**Ratukama!*