open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santiago Antúnez de Mayolo

**Santiago Antúnez de Mayolo Gomero** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Waqllan distritupi, Piruwpi - † 20 ñiqin ayriway killapi 1967 wañusqa Lima llaqtapi)  mama llaqtaq allwiya kamayuq, Pachaykamay yachaq, Yupay yachaq, yachaq wan pulitiku qarqan. 

Yaya: Antúnez de Mayolo; Mama: Gomero.Warmi: Lucie Rynning.Churinkuna: Santiago Antúnez de Mayolo Rynning.

Yachaywasi: La Libertad (Waras)wan Guadalupe Pallan Mama llaqta Yachaywasi.

Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin,  Grenoble Yachay Sunturnin.

## Kaypipas qhaway
* Libro "Hidroeléctrica del Mantaro el arte de hacer Luz", Lima, 2010 - ELECTROPERÚ S.A.

## Hawa t'inkikuna

*
Óscar Valdés

**Oscar Eduardo Valdés Dancuart** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, pulitikupas.

Yanaquchapi, Tintayapi qhuya kamachiqkunatam yanapan, chayrayku Ollanta Humala payta  Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, Salomón Lerner Ghitis saqirqaptinmi.

## Hawa t'inkikuna
Mariano Ibérico

**Mariano Ibérico Rodríguez** ( paqarisqa Kashamarka llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq yachay wayllukuqsi runa karqan.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

1952 watamanta 1955 watakama  Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Riktur.

1955 Piruwpa Yachachiy ministrunin.

## Qillqasqankuna
### Positiva wata
* "El Carácter" (tesis de bachillerato).

### Bergsoniana wata
* Estetizante 
** Una filosofía estética (1920)'' (libro en el que Ibérico incluyó, "La filosofía de Enrique Bergson" (1912), "La intuición Moral"     (1919), y la "Intuición estética" (1920))
* Religiosa 
** "El Nuevo Absoluto".

### Madurez wata
* Descubrimiento de la contradicción en la unidad
** "El viaje del espíritu" (artículo).
**"La unidad dividida".
* Descubrimiento del ritmo cósmico.
** "Notas sobre el paisaje de la sierra".
**"El sentimiento de la vida cósmica".
**"Principios de lógica jurídica" (situada aquí por cronología).
* Filosofía de la Aparición.
** "La Aparición".
*Obras tardías 
** "Perspectivas sobre el tema del tiempo".
**"El espacio humano".
**"La aparición histórica".
## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuq

## Hawa t'inkikuna
* Biografía
Roberto Gómez Bolaños

**Roberto Gómez Bolaños** sutiyuq runaqa, icha *Chespirito*, (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi, Mishikupi  -  wañusqa Cancún llaqtapi) huk   aranway pukllaq karqan.

Tayta:  Francisco Gómez Linares, chaski runa; Mama: Elsa Bolaños Cacho.

Warmi: Graciela Fernández (1968-separado), Florinda Meza (2004-) 

Churinkuna: Roberto, Graciela, Marcela, Paulina wan Teresa

## Pilikulakuna
### Aranway pukllaq
#### Ñawikaruy

#### Kuyu walltay

### Guionista
* *El Chapulin Colorado 3D * (2011)
* *¡Que vivan los muertos!* (1998)
* *Charrito* (1984)
* *[[El Chanfle 2]]* (1982)
* *[[El Chanfle]]* (1978)
* *[[¡Ahí madre!]]* (1970)
* *Fray Dólar* (1970)
* *La princesa hippie* (1969)
* *Operación carambola* (1968)
* *El camino de los espantos* (1967)
* *Un novio para dos hermanas* (1966)
* *Los reyes del volante* (1965)
* *Los astronautas* (1964)
* *Los invisibles* (1963)
* *¡En peligro de muerte!* (1962)
* *Pegando con tubo* (1961)
* *Limosneros con garrote* (1961)
* *Dos tontos y un loco* (1961)
* *Los desenfrenados* (1960)
* *El dolor de pagar la renta* (1960)
* *Los tigres del desierto* (1960)
* *Dos criados malcriados* (1960)
* *[[Vagabundo y millonario]]* (1959)
* *Angelitos del trapecio* (1959)
* *Los legionarios* (1958)

### Kuyu walltay pusaq
* *Charrito* (1984)
* *¡En peligro de muerte!* (1962)
* *Tres lecciones de amor* (1959)
* *Los legionarios* (1958)
* *Alguna vez tendremos alas* (Telenovela 1997)

### Qillqaq
* *[[Sin querer queriendo]]* (2006)
* *[[El diario de El Chavo del Ocho]]* (2005)
* *[[Y también Poemas]]* (2003)

### Takichaq
* *[[Asi Cantamos y Vacilamos en la Vecindad del Chavo|Así cantamos y vacilamos en la vecindad del Chavo]]* (1978) Discos Fontana.
* *[[Chespirito y sus canciones]]* (1979)  Discos Fontanl.

## Kaypipas qhaway

* Homenaje a Chespirito. Edmundo Pérez Medina,Mina editores. 2000
## Hawa t'inkikuna

* Chespirito.com
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford** sutiyuq runaqa (* 30 ñiqin chakra yapuy killapi 1871 watapi paqarisqa Brightwater (Musuq Silandapi) llaqtapi - † 19 ñiqin kantaray killapi 1937 watapi wañusqa Cambridge (Inlatirra) llaqtapi); huk  mama llaqtayuq Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi qarqan. 

1908 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Taytan: James Rutherford, Maman: Martha

Alma mater: Canterbury Yachay Sunturnin wan Cambridge Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* Michael Faraday
* Joseph John Thomson
* Niels Bohr
* Otto Hahn
* Frederick Soddy

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1908

* Biografías y Vidas: Ernest Rutherford
* Biografía de Ernest Rutherford
* Biografía de Ernest Rutherford
* Explicación del pensamiento químico de Rutherford
William Ramsay

**William Ramsay** (* 2 ñiqin kantaray killapi 1852 watapi paqarisqa Glasgow (Iskusyapi) llaqtapi - † 23 ñiqin anta situwa killapi 1916 watapi wañusqa High Wycombe (Inlatirra) llaqtapi); Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1904 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: William Ramsay, Mama: Catherine Robertson.

Alma mater: Glasgow Yachay Sunturnin wan Tübingen Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna
* *Gases of the Atmosphere* (1896)
* *Modern Chemistry* (1902)
* *Essays, Biographical and Chemical* (1908).

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1904
Hermann Emil Fischer

**Hermann Emil Louis Fischer** Emil Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin kantaray killapi 1852 watapi paqarisqa Euskirchen (Alimanyapi) llaqtapi - † 15 ñiqin anta situwa killapi 1919 watapi wañusqa Berlin (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1902 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Fischer, Mama: .

Alma mater: Bonn Yachay Sunturnin wan Strasbourg Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1902
Adolf von Baeyer

**Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer ** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin kantaray killapi 1835 watapi paqarisqa Berlin (Alimanyapi) llaqtapi - † 20 ñiqin chakra yapuy killapi 1917 watapi wañusqa Starnberg (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1905 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: Johann Jacob Baeyer, Mama: Eugenie Hitzig.

Alma mater: Berlin Yachay Sunturnin wan Heidelberg Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna
## Suñaykuna
* Davy Medal.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1905
Eduard Buchner

**Eduard Buchner** (* 20 ñiqin aymuray killapi 1860 watapi paqarisqa München (Alimanyapi) llaqtapi - † 12 ñiqin chakra yapuy killapi 1917 watapi wañusqa München (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1907 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Eduard Buchner, Mama: Fridirike Martin.

Alma mater: München Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1907
Henri Moissan

**Henri Moissan** sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin tarpuy killapi 1852 watapi paqarisqa Paris (Ransyapi) llaqtapi - † 20 ñiqin hatun puquy killapi 1907 watapi wañusqa Paris (Ransya) llaqtapi); Ransya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1906 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: Moissan, Mama: .

Alma mater: École supérieure de pharmacie Paris.

## Qillqasqankuna
* Recherche sur l'isolement du fluor 
* Le Fluor et ses composés en línea 
* Le Four électrique en línea 
* Série du cyanogène 
## Suñaykuna
*

## Kaypipas qhaway
* Claude Viel, *Henri Moissan, 1852-1907 : pharmacien, premier Français prix Nobel de chimie*, Paris : Pharmathèmes édition-communication, 2006. 
## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1906
Wilhelm Ostwald

**Wilhelm Friedrich Ostwald** (* 2 ñiqin tarpuy killapi 1853 watapi paqarisqa Riga (Litunyapi) llaqtapi - † 3 ñiqin ayriway killapi 1932 watapi wañusqa Grossbothen (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1909 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Eduard Buchner, Mama: Fridirike Martin.

Alma mater: Dorpat Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1909

* Ostwald
* CÁMARA DE LA FUENTE, Lidia: *La representación lingüística del conocimiento y su relevancia en la ingeniería lingüística* [en linea]. "Hipertext.net", núm. 2, 2004.
Victor Grignard

**Victor Grignard** sutiyuq runaqa (* 6 ñiqin aymuray killapi 1871 watapi paqarisqa Cherbourg (Ransya) llaqtapi - † 13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1935 watapi wañusqa Lyon (Ransya) llaqtapi); Ransya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1912 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: Grignard, Mama: .

Alma mater: Lyon Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* 
## Suñaykuna
*

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1912
Alfred Werner

**Alfred Werner** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mulhouse (Ransya) llaqtapi - †  wañusqa Zürich (Suwisa) llaqtapi); huk  mama llaqtayuq Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi qarqan. 

1913 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Taytan: Alfred Werner, Maman: .

Alma mater: Suwisa Federal Institute (Polytechnikum), Zurich.

## Qillqasqankuna
* *Beiträge zur Theorie der Affinität und Valeur, Lehrbuch der Stereochemie* (1904) 
* *Ueber die Konstitution und Konfiguration von Verbindungen höherer Ordnung* (1914).

## Suñaykuna
*

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1913
Otto Wallach

**Otto Wallach** sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin pawqar waray killapi 1847 watapi paqarisqa Königsberg (Alimanya) llaqtapi - † 26 ñiqin hatun puquy killapi 1931 watapi wañusqa Göttingen (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1910 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: Otto Wallach, Mama: .

Alma mater: Berlin Yachay Sunturnin wan Göttingen Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* 
## Suñaykuna
*

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1910
Paul Sabatier

**Paul Sabatier** sutiyuq runaqa (* 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1854 watapi paqarisqa Carcassonne (Ransya) llaqtapi - † 14 ñiqin chakra yapuy killapi 1941 watapi wañusqa Toulouse (Ransya) llaqtapi); Ransya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1912 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: Sabatier, Mama: .

Alma mater: Collège de France, École normale supérieure, Lycée Pierre-de-Fermat

## Qillqasqankuna
* 
## Suñaykuna
* Davy Medal

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1912
Theodore Richards

**Theodore William Richards** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin qulla puquy killapi 1868 watapi paqarisqa Germantown (USA) llaqtapi - † 2 ñiqin ayriway killapi 1928 watapi wañusqa Cambridge (USA) llaqtapi); Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1914 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Tayta: William T. Richards, Mama: Anna Mallack.

Alma mater: Harvard Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna
* Davy Medal.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1914
Richard Willstätter

**Richard Martin Willstätter**  sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1872 watapi paqarisqa Karlsruhe (Alimanyapi) llaqtapi - † 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1942 watapi wañusqa Locarno (Suwisa) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

1915 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Richard Willstätter, Mama: .

Alma mater: München Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1915
*"On plant pigments" Conferencia Nobel de Richard Willstätter
Sport Club Corinthians Paulista

**Sport Club Corinthians Paulista** nisqaqa huk brasilanu piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
 kamarisqa karqan.

## Hawa t'inkikuna
* Tukri llika tiyaynin (Purtuyis simipi)
* SOCCERWAY
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive
José Watanabe

**José Watanabe Varas** sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin pawqar waray killapi 1945 paqarisqa Laredo llaqtapi, Piruwpi - * 25 ñiqin ayriway killapi 2007 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq harawi qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. 

Tayta: Harumi Watanabe Kawano Mama: Paula Varas Soto.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

### Harawi
* *Álbum de familia* (Lima, 1971).
* *El huso de la palabra* (Lima, 1989).
* *Historia natural* (Lima, 1994).
* *Cosas del cuerpo* (Lima, 1999).
* *[[Antígona]]* (Lima, 2000, versión libre de la tragedia de Sófocles).
* *Habitó entre nosotros* (Lima, 2002).
* *Lo que queda* (Monte Ávila, Caracas, 2005, antología)
* *La piedra alada* (Pre-Textos, Valencia, 2005-Peisa, Lima, 2005)
* *Banderas detrás de la niebla* (Pre-Textos, Valencia, 2006-Peisa, Lima, 2006).

## Suñaykuna
* 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Honor NIPON
* Educared-Watanabe
* Libros peruanos - José Watanabe
Juan Gonzalo Rose

**Juan Gonzalo Rose** sutiyuq runaqa (* 1928 watapi paqarisqa Taqna llaqtapi, Piruwpi - * 12 ñiqin ayriway killapi 1983 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq Takichaq, Willay kamayuq, harawi qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. 

Tayta: Rose Mama: .

Yachaywasi: Colegio Nacional Francisco Bolognesi (1940-1942) wan Colegio Claretiano.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

### Harawi
* *La luz armada* (México, 1954), con prólogo de León Felipe. Es un breve cuaderno conformado por nueve poemas.
* *Cantos desde lejos* (México, 1957), que mereció el Premio Nacional de Poesía correspondiente a 1958. Son poesías de contenido social revolucionario escritas durante su destierro en México.
* *Simple canción* (México, 1960; reeditado en 1972), plaqueta con trece poemas, considerado como lo mejor de su lírica amorosa.
* *Las comarcas* (Lima, 1964), libro de prosas poéticas en el que va descubriendo puertos, islas, ciudades, paisajes, gentes y costumbres de América.
* *Hallazgos y extravíos* (1968), antología personal.
* *Informe al Rey y otros libros secretos*  (México, 1969). Reúne una serie de poemarios titulados «Discurso del huraño» (1963), «Los bárbaros» (1964), «Abel entre los infieles» (1965), «Panfleto de la soledad» (1966) e «Informe al rey» (1967).
* *Peldaños sin escalera* (1974), miscelánea compuesta por poemas escritos en diversas épocas y que nunca fueron reunidos en libro.
* *Obra poética* (1974, edición del INC, reeditado en el 2008), antología personal donde añade el conjunto *Cuarentena*.
* *Camino real* (1980).
### Aranway
* *Operación maravillosa* (1961)
* *Carnet de identidad*
* *Un momento con Javier*.
## Suñaykuna
* Harawi Mama llaqta Suñay (1958).

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Juan Gonzalo Rose. Semblanza y Poesía. www.educared.edu.pe
* Artículos sobre Juan Gonzalo Rose. www.librosperuanos.com
Omar Aramayo

**Jesús Omar Aramayo Cordero** sutiyuq runaqa (* 8 ñiqin inti raymi killapi 1947 watapi paqarisqa Yunkuyu llaqtapi, Piruwpi - ) huk Piruw mama llaqtayuq Takichaq, Willay kamayuq, harawi qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. 

Tayta: Rodomiro Aramayo  Mama: Emilia Cordero.

Yachaywasi: .

Alma mater: Mama Llaqtap San Agustín Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

### Harawi
**Aleteos al horizonte* (1963) **Patsa ushanata patpatyaykuna**
**El llanto de los bolsillos* (1964) **Llatapa pikshapa waqanaynin**
**La estela del vacío* (1964) **Tsunyapa llupin**
**Malby, el dolor pensativo* (1965) **Malwy, yarpachakuy nanay**
**Antigua canción* (1966) **Unaykaq taki**
**Lámpara ciega* (1969) **Qapra atsikyaq**
**Prohibido pisar el grass* (1970) **Wayllata ama haruytsu**
**Axial* (1975) **Shutqunaq**
**Poemas de Omar Aramayo* (impresos a mimiografo desde 1980) **Umar Aramayupa hawarinkuna**
**Los dioses* (1992) **Apuyayakuna**
**El sol deja la piel* (1992) **Qarata Inti haqin**
**Caleidoscopio* (2000) **Takurmiratsiq**
**El nacimiento del sol y la luna* (2004) **Rupaypa killapapis yurinan**
**Agua de los montes* (2008) **Hacha hachakunapa yakun**.

### Prosa
**Glu Ekerekeda* (1970)
**Antes de los mil días en que estuve bajo la sombra de un árbol de diamantes y perfume* (1971)
**Antología del [[Ekeko]]* (2004)
**El gallo de cristal* (2006)

## Suñaykuna
* Harawi Mama llaqta Suñay (1958).

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Juan Gonzalo Rose. Semblanza y Poesía. www.educared.edu.pe
* Artículos sobre Juan Gonzalo Rose. www.librosperuanos.com
Alexis Argüello

**Andrés Alexis Argüello Bohórquez** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Manawa llaqtapi - †  wañusqa Manawa llaqtapi), Nikarawapi mama llaqtaq kurku kallpanchaq wan pulitiku runa.

Tayta: 

Yachay wasi: 

2008 watamanta 2009 watakama Manawa kuraka.

## Suñaykuna

### Pirsunal suñaykuna
## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna 

## Hawa t'inkikuna
Julio César Chávez

**Julio César Chávez González** sutiyuq runaqa icha Nino Benvenuti (*  paqarisqa Obregón llaqtapi - ), Mishikupi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.

Tayta: 

Yachay wasi: 

## Suñaykuna
* Pachatin kampiun peso superpluma  CMB
* Pachatin kampiun peso ligero AMB
* Pachatin kampiun peso ligero CMB
* Pachatin kampiunpeso superligero CMB
* Pachatin kampiun peso superligero FIB

### Pirsunal suñaykuna
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* lasnoticiasmexico.com
Rodrigo Valdez

**Rodrigo Valdez** sutiyuq runaqa icha "Rocky" Valdez (*  paqarisqa Cartagenapi -  Cartagenapi), Kulumbyapi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.

## Suñaykuna
* Pachatin kampiun peso mediano - CMB (1974-1976)
* Pachatin kampiun peso mediano - AMB (1977-1978)

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
 
* "Top 10 Colombian fighters of All Time" list, listing Valdez at #2
* WBC Hall of Fame
Antonio Cervantes

**Antonio Cervantes Reyes ** sutiyuq runaqa icha ""Kid Pambelé" (*  paqarisqa San Basilio de Palenquepi - ), Kulumbyapi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.

Tayta: 

Yachay wasi: 

## Suñaykuna
* Pachatin kampiun peso welter junior AMB (1972-1976)
* Pachatin kampiun peso welter junior AMB (1977-1980)

### Pirsunal suñaykuna
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
 
* Récord en Boxrec
* Biografía
Leonardo Favio

** Fuad Jorge Juyr** sutiyuq runaqa icha **Leonardo Favio** (*  paqarisqa Luján Cuyo llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi ) Arhintina mama llaqtayuq takiq, takichaq, kuyu walltay aranway pukllaq, wan Kuyu walltay pusaqmi karqan.
## Diskukuna
### Discografía
*1968 Fuíste mía un verano
*1969  Leonardo Favio
*1970  En España
*1971  Vamos A Puerto Rico
*1973  Favio 1973
*1973  Hola Che
*1974  Era..cómo podría explicar
*1977  Este Es Leonardo Favio
*1977  Nuestro Leonardo Favio
*1978  Hablemos De Amor
*1978  En Concierto En Ecuador
*1983  Aquí está Leonardo Favio
*1985  Yo Soy
*1987  Amar o morir 
*1988  Más Que Un Loco
*1990  Te Dejare
*1993  Fuerza y Sentimiento
*1997  En Viña del Mar
*1997  Me miró
*2000  De amor nadie muere
*2001  Romantico A Morir
*2006  Un Estilo
*2008  Voces Del Amor (Solo para Chile y Argentina)
*2011  30 Grandes Exitos (2 Cds)
*2011  Leonardo Favio Hits Collection (Volumen 1 y 2)

## Pilikulakuna
* *[[Tobi y el libro mágico]]* (2000) 
* *[[Gatica, el mono]]* (1993) 
* *[[Fuiste mía un verano]]* (1969) 
* *[[El dependiente (película de 1969)|El dependiente]]* (1969) 
* *[[Martín Fierro (película)|Martín Fierro]]* (1968) 
* *[[El ojo que espía]]* (1966) 
* *[[Crónica de un niño solo]]* (1964) 
* *[[El octavo infierno, cárcel de mujeres]]* (1964) 
* *[[Paula cautiva]]* (1963) 
* *[[La terraza]]* (1963) 
* *[[La mano en la trampa]]* (1961) 
* *[[Fin de fiesta]]* (1960) 
* *[[En la ardiente oscuridad]]* (1959) 
* *[[El ángel de España]]* (1958) 
* *[[El secuestrador]]* (1958) 
* *[[El jefe (película)|El jefe]]* (1958)
### Pilikakuna (directur)
* Aniceto (2008)
* Perón, sinfonía del sentimiento (1999) 
* Gatica, el Mono (1993) 
* Soñar, soñar (1976) 
* Nazareno Cruz y el lobo (1975) 
* Juan Moreira (1973) 
* El dependiente (1969) 
* Éste es el romance del Aniceto y la Francisca, de cómo quedó trunco, comenzó la tristeza y unas pocas cosas más... (1966) 
* Crónica de un niño solo (1964) 
* El amigo (1960) 
* El señor Fernández (1958; inconcluso)

### Guionkuna
* Perón, sinfonía del sentimiento (1999) 
* Gatica, el Mono (1993) 
* Soñar, soñar (1976) 
* Nazareno Cruz y el Lobo (1975) 
* Juan Moreira (1973) 
* El dependiente (1969) 
* Éste es el romance del Aniceto y la Francisca, de cómo quedó trunco, comenzó la tristeza y unas pocas cosas más... (1966) 
* Crónica de un niño solo (1964) 
* El amigo (1960)

### Producciunkuna
* Nazareno Cruz y el Lobo (1975)
* Gatica, el Mono (1993)
## Ñawikaruy

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*Web dedicada a Leonardo Favio
*web oficial de la película: Aniceto
*Leonardo Favio El Juglar de América
Concepción pruwinsya

**Concepción** (Kastilla simipi: *Provincia de Concepción*) nisqaqa Biyubiyu suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Concepción llaqtam.

## Hatun llaqta
# Hatun Concepción
# Florida
# Santa Juana

## Hawa t'inkikuna

* Pruwinsya Web (Kastilla simipi)
Primo Carnera

**Primo Carnera** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sequals llaqtapi -  wañusqa Sequals llaqtapi), Italyapi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.

Tayta: 

Yachay wasi: 

## Suñaykuna
* Pachatin kampiun *1933–1934*

### Pirsunal suñaykuna
## Kaypipas qhaway
* Dick Fulmine

## Hawa t'inkikuna

* Primo Carnera Fotos y videos
* Primo Carnera en Box Rec
* Primo Carnera en  Find a Grave
* Primo Carnera en Wrestling World
Nino Benvenuti

**Giovanni Benvenuti** sutiyuq runaqa icha Nino Benvenuti (*  paqarisqa Izola llaqtapi - ), Italyapi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.

Tayta: 

Yachay wasi: 

## Suñaykuna

### Pirsunal suñaykuna
## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna 1960 

## Hawa t'inkikuna

* Estadísticas de Benvenuti en boxrec.com
Ernest Hemingway

**Ernest Miller Hemingway** sutiyuq runaqa icha Ernest Hemingway (* 21 ñiqin anta situwa killapi 1899 watapi Oak Park paqarisqa llaqtapi - † 2 ñiqin anta situwa killapi 1961 watapi Ketchum wañusqa llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtamanta Willay kamayuq wan qillqaqmi karqan.

Yachaywasi: Oak Park and River Fores High School.
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[El viejo y el mar]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

 1954 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
### Relatos
* *Tres relatos y diez poemas* (*Three Stories and Ten Poems*) (1923)
* *En nuestro tiempo* (*In Our Time*) (1925)
* *Hombres sin mujeres* (*Men Without Women*) (1927)
* *El ganador no se lleva nada* (*Winner take Nothing*) (1933)
* *La quinta columna y los primeros cuarenta y nueve relatos* (*The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories*) (1938).

### Kawsay rikch'a
* *The Torrents of Spring* (1926)
* *[[Fiesta (novela)|Fiesta]]* (*The Sun Also Rises*) (1926)
* *[[Adiós a las armas]]* (*A Farewell to Arms*) (1929)
* *[[Verdes colinas de África]]* (*Green Hills of Africa*) (1935)
* *[[Tener y no tener (novela)|Tener y no tener]]* (*To Have and Have Not*) (1937)
* *[[Por quién doblan las campanas]]* (*For Whom the Bell Tolls*) (1940)
* *Al otro lado del río y entre los árboles* (*Across the River and into the Trees*) (1950)
* *[[El viejo y el mar]]* (*The Old Man and the Sea*) (1952).

### Otras
* *Hombres en guerra* (*Men at War*) (1932); antología
* *Muerte en la tarde* (*Death in the Afternoon*) (1932).

### Obras publicadas póstumamente
* *The Wild Years* (1962); recopilación
* *[[París era una fiesta]]* (" París es una fiesta ") (*A Moveable Feast*, 1964); novela
* *Enviado especial* (*By-Lines*, 1967). Artículos periodísticos para el *Toronto Star* entre 1921 y 1924
* *Islas en el golfo* [o *Islas a la deriva*] (*Islands in the Stream*, 1970); novela
* *The Nick Adams Stories* (1972)
* *88 Poems* (1979)
* *Selected Letters* (1981)
* *Un verano peligroso* (*The Dangerous Summer*, 1985); pensado originalmente como un relato para la revista *Life* en 1959
* *El jardín del Edén* (*The Garden of Eden*, 1986); comenzada en 1946, Hemingway trabajó en esta novela durante quince años
* Al romper el alba (*True at First Light*, 1999).

## Suñakuna
* Pullitzer Suñay

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Ernest Hemingway
* Ernest Hemingway, The Nobel Prize in Literature 1954 (en inglés)
* Museo Ernest Hemingway en Cuba
* «Hemingway fue obligado a salir de Cuba»
* Comparación de ''Fiesta'' con ''Daisy Miller'', de Henry James
* París era una fiesta, comentado por Mario Vargas Llosa.
* Ernest Hemingway (1899–1961)
* Ernest Hemingway como esquiador
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell** sutiyuq runaqa icha Bertrand Russell (* 18 ñiqin aymuray killapi 1872 watapi paqarisqa Trellech llaqtapi, Walespi - † 2 ñiqin hatun puquy killapi 1970 wañusqa Penrhyndeudraeth llaqtapi) huk britaniku Yachay wayllukuq, yupay yachaq wan qillqaqpas karqan. 

 Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1950 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* 
* 
* 
*  (versión en inglés)
*  (versión en inglés) (versión en español)
* 
*  (versión en inglés)
* 
*  (versión en inglés)
* 
* 
* 
*  (versión en inglés)
* 
* 
* 
* 
*  (versión en inglés)
* 
* 
*  (versión en inglés)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (versión en español)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* The Bertrand Russell Research Centre - Centro de estudios de Bertrand Russell.
* The Bertrand Russell Archives - Los archivos de Bertrand Russell.
* Bertrand Russell - Artículo en la Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Russell's Paradox - Artículo sobre la paradoja de Russell en la Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Principia Mathematica - Artículo sobre *[[Principia Mathematica]]* en la Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Logical Atomism - Artículo sobre el atomismo lógico en la Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Art. "La teoría emotivista de los valores de Bertrand Russell", de Nicolás Zavadivker
* Biografía y paradoja de Russell
* Freddy Santamaría Velasco «Russell y el problema de la referencia»
Sao Vang antanka pampa

**Sao Vang antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay Sao Vàng*) nisqaqa Witnampi, Thanh Hoa llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Suyt'uqucha (Lampa)

**Suyt'uqucha** (*Laguna Suitococha / Laguna Suito / Lago Suito*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Santa Lusiya distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Ananta qucha

## Pukyukuna

* mapcarta.com / "Suitococha"
Yuraq lagartu

**Yuraq lagartu** (**Ruya lagarto**) icha **Challwa lagartu** (*Caiman crocodilus*) nisqaqa huk lagartum, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaq, kimsa mitrukama wiñaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Yana lagartu

**Yana lagartu** icha **Hatun lagartu** (*Melanosuchus niger*) nisqaqa huk lagartum, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaq, suqta mitrukama wiñaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Walaq

**Walaq** (**Walak**) icha **Win** (*Leptodactylus pentadactylus*) nisqaqa huk hatun k'ayram, Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Iluli

**Iluli** icha **Ayachunlluli** (*Siphonops annulatus*) nisqaqa huk tapyamach'aqwaymi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uchuylla lagartu

**Uchuylla lagartu** (genus *Paleosuchus*) nisqakunaqa huk rikch'ana lagartum, iskay rikch'aqmi, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
* Yarina lagartu, Kasha lagartu (*Paleosuchus trigonatus*)
* Truynu lagartu (*Paleosuchus palpebrosus*)

## Hawa t'inkikuna
Pikkin Yachay sunturnin

**Pikkin Yachay Sunturnin** (chunwa simipi: 北京大学, Beijing Daxue; kastilla simipi: Universidad de Pekín) nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika Yachay sunturmi, Pikkin llaqta. 

## Wiñay kawsay
Pikkin Hatun Yachay Sunturnintaqa 1898 watapi.

## Rikchakuna

Rikcha:Campus of Peking University.jpg
Rikcha:Pku1.JPG


## Yachay suntur hatun runakuna
* Bai Chunli 
* Bao Zunxin 
* Bian Zhilin
* Guo Zhengtang
* Mao Dun
* Zhang Chengzhi
* Zhu Qianzhi

## Pukyukuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
Tsinghua Yachay sunturnin

**Tsinghua Yachay Sunturnin** THU (chunwa simipi: 清華大學, Qīnghuá Dàxué; kastilla simipi: Universidad Tsinghua) nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika Yachay sunturmi, Pikkin llaqta. Qhapaq runa: Gu Binglin

## Wiñay kawsay
Tsinghua Hatun Yachay Sunturnintaqa 1911 watapi.

## Rikchakuna

Rikcha:3 Tsinghua.jpg
Rikcha:CampusTsinghuaUniversity2.jpg


## Yachay suntur hatun runakuna
* Xi Jinping

## Pukyukuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
* Tsinghua University Library
* Tsinghua University News
* Inter-University Program for Chinese Language Studies at Tsinghua University
Kurt Cobain

**Kurt Donald Cobain O'Connor** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Aberdeen llaqtapi -  wañusqa Seattle llaqtapi) huk takiqsi karqan, takichaq,  kitara waqachiqmi karqan Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Ñawpa warmi: Courtney LoveChuri: Frances Bean Cobain.

## Kaypipas qhaway
* Nirvana,
* Fecal Matter
## Hawa t'inkikuna
 

### Inlish simipi
* Interscope - Sitio en su sello discográfico
* Sitio en Sub Pop
* Letras de canciones de Nirvana
* Tablaturas
* Live Nirvana: sitio de recursos; incluye línea del tiempo e información de conciertos
* Página de música de Nirvana
* Discografía
* Nirvana en MusicBrainz
* Las preguntas más frecuentes sobre el equipamento de Kurt
* Nirvana en MTV
* Nirvana en Rolling Stone
* Nirvana en NME
* Proyecto «Experiencia Música» en Seattle
* The Kurt Cobain Murder Investigation by Tom Grant Investigación de la muerte de Cobain por Tom Grant

### Kastilla simipi
Charly García

**Carlos Albertoa García Moreno** sutiyuq runaqa, icha **Charly García** (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ), huk Arhintina mama llaqtayuq takiq, takichaq wan Yatana qallwa ruraq karqan. 

Ñawpa Warmi: María Rosa Yorio 

Churinkuna: Miguel Ángel García.

## Diskukuna
### Álbumkuna istudyupi

### Álbumkuna

### Banda sonidopi

### Recopilatoryukuna

## En colaboración

### Kulaburasyunkuna

### DVD

* Charly García
* Clics Modernos
* Say no more 50 aniversario
* 50 años - Vivo en el Teatro Coliseo
* Música en el Salón Blanco
* Say No More Impermeable, el regreso subacuático
* 60x60

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Sui generis
* Serú Girán
* Nito Mestre
## Hawa t'inkikuna

* Sitio oficial
* Entrevista a Charly García,  London BBC.
* Canciones online de Charly García.
* Material documental de Charly García.
* Charly García en el Cosquín Rock 2011.
Amy Winehouse

**Amy Jade Winehouse** sutiyuq warmiqa (* 14 ñiqin tarpuy killapi 1983 paqarisqa London llaqtapi - 22 ñiqin anta situwa killapi 2011 wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq *[[rock]]* takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.

Tayta: Mitchell; Mama: Janis . 

## Diskukuna

;**Álbumkuna estudio** 
* 2003: *[[Frank (álbum)|Frank]]* 
* 2006: *[[Back to Black]]* 
;**Álbumekuna Postumos**
* 2011: **'
;**Otros**
* 2004: ''[[Sessions@AOL (EP de Amy Winehouse)|Sessions@AOL]]'' 
* 2007: ''[[iTunes Festival: London 2007|iTunes Festival: Londres 2007]]''
* 2008: ''[[Back To Black: B-Side]]''
* 2011: ''[[Frank / Back To Black]]''
;**DVD*'
* 2007: *Amy Winehouse Live @ The Orange Lounge* 
* 2007: *I Told You I Was Trouble: Live in Londres*
* 2011: *In Concert 2007''
## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Taki (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)

## Hawa t'inkikuna

* Página oficial
* Myspace oficial
* Análisis de su técnica vocal
* La muerte de Amy Winehouse Artículo de Julián Ruíz
center>
Laq'a Jawira

**Laq'a Jawira** (*Laca Jahuira*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk 135 km suni mayum, Uru Uru suyupi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garci Mendoza munisipyupi, Pampa Awllaqas munisipyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapipas, Antamarka munisipyupi. Puwpu quchapim qallarin. Quwiphasa kachi quchaman purin.

Kay mayup sutinqa aymara simim: *laq'a* allpa, *jawira* mayu.

## Pukyukuna
Anhui pruwinsya

**Anhui pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Anhui*, chun simipi: 安徽, phinyimpi: Ānhuī, a: Anhwei, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hefei llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
17 prefectura-llaqtanmi kan.

## Yachay tarpuy
### Pruwinsyapi paqarisqa runakuna

#### Simi kapchiy

## Karu puriy

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web 
* Anhui saywitu
Guangdong puruwinsiya

**Guangdong puruwinsiya** (kastilla simipi *Provincia de Cantón*, chun simipi: 广东, phinyimpi: Guǎngdōng, machu: Kwangtung, nisqaqa Chunwa Runallaqta Ripuwlika mama llaqtapi huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Guangdong llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** .
* **[[Mayu]]kuna:**  Zhu Jiang.
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
21 huk chunkaniyuq prefectura-llaqtanmi kan.

## Yachay tarpuy
## puruwinsiyapi paqarisqa runakuna
## Waki
### Simi kapchiy

## Karu puriy

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna:  
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial qillqa web (chun simipi)
* Guangdong saywitu (inlish simipi)
* Guangdong en el China Internet Information Center (inlish simipi)
Sillapaka walla

**Sillapaka walla** (kastilla simipi: Cordillera Sillapaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk wallam, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Paratiya distritupi, Santa Lusiya distritupipas, Lagunillas quchap chinchayninpi..

## Kaypipas qhaway
* Yanawara rit'i urqu

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Oscar Mollohuanca

**Oscar Avelino Mollohuanca Cruz** (**Oskar Avelino Mulluwanka Krus**) sutiyuq runaqa Yawri llaqtayuq chakra runam, piruwanu pulitiku runam. Kunanqa Kiskachay pruwinsyap kurakanmi kachkan, 2011 watamanta 2014 watakamam.

Oskarqa Tintayapi kaq Xstrata Tintaya qhuyatam sallqa waqlliywan ch'ataspa maqanakuchkan. Chayrayku Ollanta Humalap wardyankunam (policía nacional) payta  wichq'aspa Ika suyupi *Cristo Rey de Cachiche* wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi  payta qispichirqan.

## Hawa t'inkikuna
*José De Echave C., CooperAccion, 4 de junio, 2012: Oscar Mollohuanca
*Willanakuy Cusco, 05/2012: Alcalde de Espinar Oscar Mollohuanca; fue detenido sin orden de captura
*Óscar Mollohuanca abandonó penal Cristo Rey de Cachiche. La República, miercoles, 13 de junio de 2012
Xstrata

**Xstrata** nisqaqa Suwisa mama llaqtayuq qhuya ruruchinam. Chawpi tiyayninqa Zug llaqtapim, hallch'asqa tiyaynintaq London llaqtapim. Qhuyankunaqa chunka isqunniyuq mama llaqtapim tukuy Tiksimuyuntinpi.

Piruw mama llaqtapiqa 2006 watapi Tintaya llaqtapi (Yawri distritupi, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk hatun anta qhuyatam rantirqan. 

Sallqa waqlliyrayku Tintaya runakunam qhuyawan awqa kaspa thutunku. 2012 watapi thutuykunapiqa wardyakuna iskay runatam wañuchirqan. Kiskachay pruwinsyap Oscar Mollohuanca sutiyuq kurakantam wardyankuna (policía nacional)  wichq'aspa Ika suyupi *Cristo Rey de Cachiche* wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi  payta qispichirqan.

## Hawa t'inkikuna
*Xstrata (llika tiyaynin)
*Xstrata Copper Peru (Xstrata Anta Piruw)
*La lucha de los aborígenes australianos contra una empresa minera gigante suiza. (CorpWatch)
*Gobernanza ambiental y territorial en comunidades afectadas por la explotación minera: La experiencia de las comunidades campesinas de la provincia de Espinar. Perú
Verónika Mendoza

**Verónika Fanny Mendoza Frisch** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Qusqu llaqtapi) huk piruwanu nuna yachaqmi, kastilla simita yachachiqmi, pulitikupas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam karqan Qusqu suyupaq. Kunanqa Kuskanchik Piruwpaq *(Juntos por el Perú)* nisqap pusaqninmi kachkan.

Paris llaqtapi Université de Paris VII Denis Diderot nisqa yachay sunturpi nuna yachaytam yachaqarqan, 2003 watapi yachayta hunt'aspa. Chaymantataq Musuq Sorbonne yachay sunturpi Waki yachaytam yachaqarqan master nisqata 2006 watapi hunt'aspa, chaymanta kastilla simi iskay kaq rimay yachachiyta yachaqarqan karu yachay nisqawan Madridpi Universidad Nacional de Educación a Distancia nisqapi. Kastilla simita yachachirqan Paris llaqtapi, Qusqu llaqtapi kaq Pukllasunchis tantanakuypa yachay wasinpipas.

Partido Nacionalista Peruano (PNP) nisqapi wankurikurqan 2007 watapi.  akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq. 47 088 akllaytam chaskirqan. 

Tintayapi kaq Xstrata rurachinap anta qhuya qhuyawan awqa kaq thutuq runakunatam yanapan. Wardyakuna iskay thutuq runata wañuchiptin Veronika  Gana Perú nisqap kunrisista huñuntam saqirqan.

2016 watapi umallina akllanakuykunapi *[[Frente Amplio por Justicia, Vida y Libertad]]* nisqapi wankurisqa kaspa Umalliq tukuyta munaspa aynirqan, kimsalla kaq tukuspa iskay ñiqin akllanakuy muyuta manam yaykurqanchu, Pedro Pablo Kuczynskim, Keiko Fujimoripas atiptinmi. Chay iskay kaq muyupaqqa, *[[Alberto Fujimori|fujimorismo]]* nisqa mana kutimunanpaq, akllaq runakunata qayarqan, Kuczynskita akllachunku, Keiko manam atipananchu, nispa.

2017 watapi *Frente Amplio* nisqamanta lluqsirqan, *Musuq Piruw* nisqa huñuta kamarispa.

2020 watapi Kuskanchik Piruwpaq nisqa huñup pusaqnin tukurqan.  Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq Verónika Mendoza Frischqa tukuy akllaykunamanta 7,865%-ninta chaskirqan, suqta ñiqin tukuspa.

## Hawa t'inkikuna
*Verónika Mendoza Frisch

## Pukyu qillqakuna
Pukllasunchis

**Pukllasunchis** (Pukllasunchik) nisqaqa Qusqu llaqtapi, muyuriqnin llaqtachakunapipas llamk'aq yachachiy tantanakuymi.

Pukllasunchis tantanakuytaqa 1981 watapim kamarirqanku. Kunanqa kaykunatam ruranku:
*Qusqu llaqtapi yachay wasipi 750 yachaqaqtam yachachinku, 4 watayuqmanta 17 watayuqkamam kaq, huch'uy yachay wasi *(primaria)* nisqapas chawpi yachay wasi *(secundaria)* nisqapas. Kastilla simi rimaq warmakunapaqmi, chayrayku kastilla simipim yachachinku, qhichwa simitaq iskay kaq rimaytam huch'uy yachay wasipi ñawpaq ñiqin yachay watamanta chawpi yachay wasipi pichqa ñiqin yachay watakamam. Huch'uy yachay wasipi suqta ñiqin yachay watamantataq inlis simi hawa rimaytam yachachinku.
*Iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq llamk'aq yachachiqkunatam yachachiywan yachachinku, qhichwa simipaqpas kastilla simipaqpas.
*Yachachiqman ñawiriy wasinpi yachachikuywan yanapanku.
*Yachachiymanta, huk qhichwa willakuykunamanta liwrukunatam uyaychanku.
*Warmakunawan ankichiy (radio) nisqatam ruraykunku.
*Pulitika nisqapi runakunawan yanapanakuspa yachachiy sasachakuymantam rimanakunku.

## Pukllasunchis nisqap uyaychasqan liwrukuna
Kaymi huk uyaychasqan liwrukuna:
*Toribio Quispe Puma: Sipasmantawan Ukukumantawan. Asociación Pukllasunchis, Qusqu 2001. 23 p'anqayuq.
*Alejandra Pacho Turpo: Apu Mallmalla. Qusqu 2004. Braddy Romero-p llimphisqankuna. 19 p'anqayuq.
*Kachikachicha (Yawrisqi yachachiqkunap pallasqan). Qusqu 2004. Yachaqaqkunap llimphisqankuna. 50 p'anqayuq.
*Runasimiyta Qillqani (Yachaqaqkunap qillqasqan willakuykuna, llimphisqankunapas). Qusqu 2004. 76 p'anqayuq. Kay ayllu llaqtakunamanta: Itunka, Pomate, Ranraccasa, Yaurisque, Huancarqui, San Juan de Taray, Molle Molle, Llaspay, Anyarate, Qusqu suyupi.
*Dina Chiappe Tafur: Paqucha 1, 2. Qusqu 2002 (Qhichwa simi iskay kaq rimayta yachanapaq, wawakunapaq 2, 3 ñiqin yachay watapi).
*Dina Chiappe Tafur: Kusikusun. Qusqu 2003 (Qillqa liwru, Qhichwa simi iskay kaq rimayta yachanapaq, wawakunapaq 4, 5, 6 ñiqin yachay watapi).
*Dina Chiappe Tafur: Kusikusun. Qusqu 2003 (Llamk'ana liwru 1, 2, 3).
*Dina Chiappe Tafur: Husk'asun. Qusqu 2004 (Qillqa liwru, Qhichwa simi iskay kaq rimayta yachanapaq, warmakunapaq). 134 p'anqayuq.
*Dina Chiappe Tafur: Husk'asun. Qusqu 2005 (Llamk'ana liwru 1, 2). 36 p'anqayuq, 50 p'anqayuq.
*Antero Jesús Barreto Ascarza: Lirpu Phaqcha T'ika. Qusqu 2006 (Qhichwa simipi harawikuna). 91 p'anqayuq.

## Hawa t'inkikuna
*http://www.pukllasunchis.org/ (kastilla simipi)

## Pukyukuna
Wankapampa mayu (Piwra)

**Wankapampa mayu** (kastilla simipi: *Rìo Huancabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Piwra suyupi, Wankapampa pruwinsyapi, El Carmen de la Frontera distritupi, Sondor distritupi, Sondorillo distritupi, Wankapampa distritupi.
Lawqa mayu

**Lawqa mayu** (kastilla simipi: *Río Lauca*) nisqaqa huk 225 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, Litoral pruwinsyapi (Iskara munisipyupi, Iskara kantunpi, Payrumani del Litoral kantunpi, Machaqamarka Krus munisipyupi), Sajama pruwinsyapi (Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi), Sawaya pruwinsyapi (Sawaya munisipyupi, Saqawaya kantunpi), Chili mama llaqtapipas, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi. Pukyunqa Qutaqutani ñiqpim. Quwiphasa kachi quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
* Lawqa mama llaqta parki
* Parinaquta
* Wallatiri

## Hawa t'inkikuna
* Lawqa mayumanta (kastilla simi)
Edgardo Mercado Jarrín

**Luis Edgardo Mercado Jarrín** (*  paqarisqa Lima llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi ), huk piruwanu Awqaq pusaq wan pulitikupas karqan.

1973 watamanta 1975 watakama Piruw uma kamayuqpas karqan.

Tayta: Alejandro Mercado ; Mama: Florinda JarrínWarmi: 

Yachay wasi: Taqna Mama llaqta Yachay wasi.

Alma mater: .
## Qillqaskankuna

## Suñaykuna
*
 
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
China wamanpinta

**China wamanpinta** *(Chuquiraga rotundifolia)* nisqaqa huk kichkasapa thansam, Antikunapi wiñaq, rikch'aq wamanpintam, chukirawamanmi rikch'akuq, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* The Plant List: Chuquiraga rotundifolia Wedd.
* Chile Flora: Image of Chuquiraga spinosa subsp. rotundifolia (rikcha)
Chachakuma yura rikch'aq ayllu

**Chachakuma yura rikch'aq ayllu** (familia *Escalloniaceae*) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, isqun rikch'anayuq, 130 rikch'aqniyuq, Awya Yalapi, Malasyapi, Riyunyun wat'api, Musuq Silandapipas wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chachakuma hina yurakuna:
*Urqu chachakuma, ch'illi chachakuma, chiqap chachakuma, phawka, lluqi *(Escallonia resinosa)*
*T'asta *(Escallonia myrtilloides)*
*Phanka *(Escallonia heverea)*
*Chiquna *(Escallonia micrantha)*
*Puka chachakuma *(Escallonia rubra)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Shanxi pruwinsya

**Shanxi pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Shanxi*, chun simipi: 山西, phinyimpi: Shānxī, machu: Shansi, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Taiyuan llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** .
* **[[Mayu]]kuna:** .
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
11 prefectura-llaqtanmi kan.

## Yachay tarpuy
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Waki
### Runakuna
* 33 350 000 runakuna (Han runa 99,68%, Hui runa 0,19%, Manchú 0,042%, Mongol 0,029%).

### Simi kapchiy

## Karu puriy

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial qillqa web (chun simipi)
*  Mapa de Shanxi (inlish simipi)
* China Internet Information Center (inlish simipi)
* Shaanxi (kastilla simipi)
Yuraq quywi

**Yuraq quywi** icha **Sushchi** (mapudungun simimanta; *Nothofagus betuloides*) nisqaqa urin Arhintinapi, urin Chilipi Pataqunya sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim, chalamanta 1000 mitrukama mama qucha hawamanta aswan hanaq wiñaq, ancha chiri kaq k'itikunapim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun Ninasuyu

**Hatun Ninasuyu wat'a** nisqaqa (kastilla simipi: *Isla Grande de Tierra del Fuego*) Uralan Awya Yalap uralan manyanpi kaq wat'am, Arhintinaman Chilimanpas kapuq, Magallanes k'ikllup allpa pachamanta rakisqan. Ninasuyu nisqa wat'akunamanta aswan hatun watam.

Ninasuyup uralanpiqa Urnu ñawch'iyuq Urnu wat'am, Chiliman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
Ñiri

**Ñiri** icha **Qitirna** (mapudungun simimanta; *Nothofagus antarctica*) nisqaqa urin Arhintinapi, urin Chilipi Ninasuyupipas wiñaq sach'am, rikch'aq wallim, 10-manta 25-manta mitru sayaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Quyan

**Quyan**, **Pillin** icha **Walli** (mapudungun simimanta; *Nothofagus obliqua*) nisqaqa Arhintinapi, Chilipi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rawli

**Rawli** (mapudungun simimanta; *Nothofagus alpina*) nisqaqa urin Arhintinapi, urin Chilipi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim, 45-kama mitru sayaq.

## Hawa t'inkikuna
Walu

**Walu** (mapudungun simimanta; *Nothofagus glauca*) nisqaqa Chilipi, Arhintinapi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Linqa

**Linqa** (mapudungun simimanta; *Nothofagus pumilio*) nisqaqa urin Arhintinapi, urin Chilipi Ninasuyupipas wiñaq sach'am, rikch'aq wallim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ruwli

**Ruwli** (genus *Quercus*) nisqakunaqa Chincha Awya Yalapi Kulumbyakama, Iwrupapi, chincha Aphrikapi, Asyapipas wiñaq sach'akunam, yura rikch'anam 600-chá rikch'aqniyuq. Lliwmanta aswan rikch'aqninkunaqa Mishiku suyupim, 125-chá rikch'aqnin.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:

Sectio Lobatae
* Pukayaq ruwli *(Quercus rubra)*, anti Chincha Awya Yala
* Llanqapuka ruwli *(Quercus coccinea)*, anti Chincha Awya Yala
* Antikuna ruwli *(Quercus humboldtii)*, chincha Urin Awya Yala
Sectio Quercus
* Yuraq ruwli *(Quercus alba)*, anti Chincha Awya Yala
* K'aspicha ruwli *(Quercus robur)*, Iwrupa
* Rumi ruwli *(Quercus petraea)*, Iwrupa
* Insina *(Quercus ilex)*, urin kunti Iwrupa, chincha Aphrika
Sectio Cerris
* Chaparru *(Quercus suber)*, urin kunti Iwrupa, chincha Aphrika

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Maka Maka kantun

**Maq'a Maq'a kantun** (kastilla simipi: *Cantón Villa Macamaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapipi huk kantunmi , Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Janq'ulaymi munisipyupi. Uma llaqtanqa Maq'a Maq'a *(Villa Macamaca)* llaqtam.

Kay llaqtap suntinqa aymara simim, *maq'a* mikhuy

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wiñaymarka qucha
## Pukyukuna

* Janq'ulaymi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Janq'ulaymi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yunnan pruwinsya

**Yunnan pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Yunnan*, chun simipi: 云南, phinyimpi: Yúnnán, machu: Yünnan, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kunming llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** .
* **[[Mayu]]kuna:** .
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
16 prefectura-llaqtanmi kan.

## Yachay tarpuy
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Waki
### Runakuna
* 44 830 000 runakuna (Han runa 67,08%, Yi runa 11,0%, Bait runa 3,6%, Hani runa 3,4%, Zhuang runa 2,7%, Dai runa 2,7).

### Simi kapchiy

## Karu puriy

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Yunnan Yachay sunturnin.

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial qillqa web (chun simipi)
* Sichuan saywitu (inlish simipi)
* China Internet Information Center (inlish simipi)
* Sichuan (kastilla simipi)
Chris Pine

**Chris Pine** sutiyuq runaqa (26 ñiqin chakra yapuy killapi 1980 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Taylor Lautner

**Taylor Lautner** sutiyuq runaqa (11 ñiqin hatun puquy killapi 1992 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.