open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uchuraqay

**Uchuraqay** nisqaqa (kastilla simipi: *Uchuraccay*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham karqan, Wanta distritupi, Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Mama quchap hawanmanta tawa waranqa mitru aswan hanaqmi.

Uchuraqay llaqtachaqa Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi Akchiq Ñan maqanakuyraykum ancha riqsisqa. 1981 watapiqa 470-raq runakunas kawsarqan.  Uchuraqay llaqtayuq runakunaqa pusaq willay kamayuqkunatas, iskay qhichwa yanapaqtapas sipirqan, *Sinchis* nisqa Piruwanu Siwil Wardya kamachirqaptinsi. Qhipaqnin killaykunapitaq Akchiq Ñanpa awqaqninkuna, chaymantataq piruwanu awqaqkuna 135 Uchuraqayniyuq runakunata - paypura 57 warmikunata - sipirqan. 1984 watapi tukuy runakunas Uchuraqay llaqtamanta ayqispa saqirqan.

1993 watapis aslla runakuna musuq llaqtachata kamarirqan, ichataq manam kaqlla puystupichu.

## Hawa t'inkikuna
* Informe Final de la Comisión de la Verdad: *[http://www.cverdad.org.pe/ifinal/pdf/TOMO%20V/SECCION%20TERCERA-Los%20Escenarios%20de%20la%20violencia%20(continuacion)/2.%20HISTORIAS%20REPRESENTATIVAS%20DE%20LA%20VIOLENCIA/2.4%20UCHURACCAY.pdf#search=%22uchuraccay%22 2.4. El caso Uchuraccay].* Lima 2003. (kastilla simipi)
* *[https://web.archive.org/web/20170129120223/http://idehpucp.pucp.edu.pe/wp-content/uploads/2008/12/suplemento_bilingue_informe_final_CVR.pdf Un pasado de violencia, un futuro de paz 1980 – 2000 20 años de violencia / Qayna ñakariyninchik, paqarintaq hawkalla kawsakuyninchik 20 wata sipinakuy 1980 watamanta 2000 watakama.] Publicación basada en el Informe Final de la Comisión de la Verdad y Reconciliación / Kaymi [[Chiqap Kumisyun|Chiqap Comisión]] riqsichisqan qillqa.* Instituto de Democracia y Derechos Humanos de la Pontificia Universidad Católica del Perú, Lima 2008. S. 11, 14.
Hawaii suyu

**Hawayi** icha **Hawaii** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Honolulu llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Honolulu]]**, 371 657 runa
** Hilo, 40 759 runa
** Kailu, 36 513 runa
** Kaneohe, 33 108 runa
** Waipahu, 30 527 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.hawaii.gov
Sérvulo Gutiérrez

**Sérvulo Gutiérrez Alarcón** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Ika llaqtapi, Piruwpi - †   wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi), llimphiqpas karqan.

Tayta: Daniel Gutiérrez Fernández; Mama: Lucila Alarcón Valverde

## Referenciakuna
*CHASTEEN, J. C (1999). «*A Cultural History of Latin America: Literature, Music, and the Visual Arts in the 19th and 20th Centuries*». Hispanic American Historical Review 79 (3). ISSN 0018-2168. 
* CONGDON, Kristin; Kara Kelley Hallmark (2002). *Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary* (inlish simipi). Westport (Connecticut): Greenwood Press, pp. 238-240. ISBN 0-313-09119-6. 
* TURNER, Jane (2000). *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Art* (inlish simipi). Londres: Macmillan, pp. 614. ISBN 0-333-76466-8. 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Bellas Artes
* Sérvulo Gutiérrez
Lukanamarka

**Lukanamarka** nisqaqa (kastilla simipi: *Santiago de Lucanamarca*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtam, Lukanamarka distritupi, Wankasanku pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

 suqta chunkachá Akchiq Ñanpa maqaqninsi ch'iqtanakunawan, kuchillukunawan suqta chunka isqunniyuq Lukanamarka llaqtayuq chakra runata sipirqan.

## Hawa t'inkikuna
* Informe completo de la Comisión de la Verdad y de la Reconciliación sobre la masacre de Lucanamarca (kastilla simipi)
* Lukanamarkamanta pilikula (kastilla simipi)
* YouTube nisqapi rikchakuna (kastilla simipi)
Paqcha (Wamanqa)

**Paqcha** nisqaqa (kastilla simipi: *Paccha*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Winchu distritupi, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

 iskay pachakchá Akchiq Ñanpa maqaqninsi Paqchapi kawsaq mana ayñiyuq qharikunata hipachispa sipirqan.

## Hawa t'inkikuna
* Comisión de la Verdad y Reconciliación: La masacre de los pobladores de Pacchas en Huamanga (1989), kastilla simipi.
Chaskinancha

**Chaskinancha** nisqaqa pipapas kapuqninkunam, akuna (hukllapaq, *privado* nisqa) icha kuskan (sapsi, *común* nisqa) kapuqninmi.
Kuskan chaskinancha

**Kuskan chaskinancha** nisqaqa mana huklla runapchu, ichataq achka runakunap kuskan kaq, sapsi chaskinanchanmi. Chay kuskan chaskinanchawanqa sapsiwakipim musikunku.
Racibórz

**Racibórz** (aliman simipi: *Ratibor*) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam, Silisyapi. Racibórz llaqtapiqa 55.818 runakunam kawsachkanku (2014).
Montana suyu

**Muntana** icha **Montana** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyum. Uma llaqtanqa Helena llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Billings, 100.148 runa
** Missoula, 64.081 runa
** Great Falls, 56.690 runa
** Butte, 33.892 runa
** Bozeman, 27.509 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.mt.gov
Rukullakta

**Rukullakta** (Rukullaqta, kastilla simipi: *Rucullacta*) nisqaqa Ikwadurpa Napu markanpi, Archidona kitipi, Ushpayaku kitillipi huk kichwa (Napuruna) llaqtacham.

Rukullaqtayuq runakunaqa allpa wira hurquyta mana munaspa Ivanhoe Energy sutiyuq ruruchina hayu kaspa pilyanku, Ivanhoe Punkarayakupi hurquyta munaptinmi.

## Kaypipas qhaway
* Punkarayaku‎
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Napu marka
Punkarayaku

**Punkarayaku** (kastilla simipi: *Pungarayacu*) nisqaqa Ikwadurpa Napu markanpi, Archidona kitipi, Kutuntu kitillipi, paray sach'a-sach'api huk allpa wira tiyaymi.

Kanada mama llaqtamanta Ivanhoe Energy sutiyuq ruruchina Punkarayakupi allpa wirata hurquyta munanmi, ichataq Rukullaktapi kawsaq kichwa runakunam ama ninku. 2009 watapi Rafael Correa Ivanhoeman arí nispa saqillarqan.

## Kaypipas qhaway
* Napuruna
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Napu marka
Wyoming suyu

**Wyoming** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Cheyenne llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Cheyenne, 55.362 runa
** Casper, 52.011 runa
** Laramie, 25.688 runa
** Gillette, 22.260 runa
** Rock Springs, 18.772 runa

## Hawa t'inkikuna

* wyoming.gov
Colorado suyu

**Kuluratu** icha **Colorado** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Denver llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** **[[Denver (Colorado)|Denver]]**, 598.707 runa
** Colorado Springs, 376.427 runa
** Aurora, 311.794 runa
** Lakewood, 142 810 runa
** Fort Collins, 129 467 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.colorado.gov
Bobby Fischer

**Robert James Fischer**, **Bobby Fischer** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chicago llaqtapi - †  wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).

Taytan: Hans-Gerhardt Fischer; Maman: Regina Wender.

Yachay wasi: Erasmus Hall High School.

## Kaypipas qhaway
* Qhapaq chunkana
## Hawa t'inkikuna

* 65 posiciones críticas en sus partidas
Musuq Mishiku suyu

**Musuq Mishiku** icha **New Mexico** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Santa Fe llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Albuquerque, 521.999 runa
** Las Cruces, 86.268 runa
** **[[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]]**, 72.056 runa
** Rio Rancho, 79.655 runa
** Roswell, 45.582 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.newmexico.gov
Antonio Raimondi

**Antonio Raimondi Dell'Acqua** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Milano llaqtapi Italyapi - †  wañusqa San Pedro de Lloc llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtayuq kawsay yachaq runam qarqan.

 Piruwpi 

1851 watamanta yachaq Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpas.  

Tayta: Enrique Raimondi;  Mama: Rebeca Dell'Acqua.

Warmi: Adela Loli Wawakuna: 3 (Enrique, María wan Elvira).

## Qillqasqankuna
::* Elementos de botánica aplicada a la medicina y a la industria, en los cuales se trata especialmente de las plantas del Perú. Lima : M. Murga. 1857
::* Apuntes sobre la provincia litoral de Loreto. 1862
::* Análisis de las aguas termales de Yura, aguas minerales de Jesús y aguas potables de Arequipa. Arequipa : Impr. de Francisco Ibañez. 1864
::* El departamento de Ancachs (sic) y sus riquezas minerales. Lima. Publicado por Enrique Meiggs. Imprenta "El Nacional" 1873
::* Manipulación del guano. Lima : Impr. de El Nacional, por P. Lira. 1873
::*La manipulación del guano. Lima : Impr. del Estado. 1873
::* Guano y salitre. Lima : Impr.de la Opinión nacional. 1874
::* Observaciones a la memoria del señor D.D. Daniel Demaison. Lima : [s.n.]. 1874
::* Observaciones al dixtámen de los señores Cisneros y garcía en la cuestión relativa al salitre. Lima : s.n. 1875
::* Minerales del Perú o catálogo razonando de una colección que representa los principales tipos minerales de la República, con muestras de huano y restos de aves. Lima. Imprenta del Estado. 1878
::*Minéraux du Pérou. Paris : Impr. centrales des chemins de fer A. Chaix el Cie. 1878
::* El departamento de Ancash y sus riquezas minerales. Lima : Impr. El Nacional. 1879
::* Apéndice al catálogo razonado de los minerales del Perú. Lima : Impr. del Universo. 1880
::*Mapa del Perú. Paris : Erhard fres.,. 1883-1900
::* Minas de oro de Carabaya. Lima : Carlos Paz Soldán. 1883
::* Aguas potables del Perú. Lima : F. Masías y Cía. 1884
::* Memoria sobre el Cerro de Pasco y la montaña de Chanchamayo. Lima : Impr. de la Merced. 1885
::* Minas de oro del Perú. Lima : Impr. y Libr. de B. Gil. 1887
::* Estudios geológicos del camino entre Lima y Morococha y alrededores de esta hacienda. Lima : Impr. y Libr. de San Pedro. 1902
::* El Perú VI tomos Lima. Imprenta del Estado. 1913-1974
::* El Perú; itinerario de viajes (versión literal de las libretas originales)Lima. Imprenta Torres Aguirre. 1929
::* Apuntes sobre la provincia litoral de Loreto. Iquitos : Impr. "El Oriente". 1942
::* Notas de viajes para su obra El Perú. Lima : Impr. Torres Aguirre. 1942-1948
::* 50 láminas inéditas de iconografía vegetal. Lima : Edit. Ausonia. 1955
::* Viajes por el Perú. Lima : Universitaria. [1966?]
::* Apreciaciones Personales. Cartas a Miguel Colunga (1859-1868). Lima. Serie Epistolarios. Biblioteca Nacional del Perú. 1990
::* Antonio Raimondi, mirada íntima del Perú: epistolario, 1849-1890. Lima : Fondo Editorial del Congreso del Perú, Banco Central de Reserva del Perú. 2005

## Kaypipas qhaway
* Butanika
## Hawa t'inkikuna

* Museo Raimondi
Antakilla

**Wallpasqa muyuysiq** icha **antakillaqa** huk navi ch'usaq pachaman rinta atikun. huk kuwitimanta hawakama wichamun, hinaspataq tiqsimuyup, utaq waq pachahinap muyurichin. Chaymantari, chank'ana hina hawamanta tukupun, ñachus waqmanta kutikuyta atin.

## Willaycha
Daule mayu

**Daule mayu** (kastilla simipi *Río Daule*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Wayas markapi, Nobol kitipi.

## Llaqtakuna
*Pichincha
*Balzar
*Colimes
*Palestina
*Santa Lusiya
*Daule
*Nobol  (Narcisa de Jesús)
*Wayakil

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wayas marka
Texas suyu

**Texas** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Austin llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Houston, 2 208 180 runa
** San Antonio, 1 328 984 runa
** Dallas, 1 232 940 runa
** Fort Worth, 681 818 runa
** El Paso, 624 365 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.texasonline.com
José Gálvez Barrenechea

**José Gálvez Barrenechea** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tarma llaqtapi - †  Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq Taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Piruwpas Umalliq ranti wan Piruwpa Kunrisun Umalliq.

Tayta: Justiniano Gálvez;  Mama: Amalia Barrenechea.

Warmi:   

Wawakuna:

Yachaywasikuna: Colegio de la Inmaculada wan Colegio Nuestra Señora de Guadalupe (Lima)

Yachay suntur: Universidad Nacional Mayor de San Marcos
## Qillqasqankuna

### Harawi
* “Una Lima que se va” **Aywakuq Limaq**
* “Nuestra Pequeña Historia” **Ichik Ñawpakamaynintsik**
* “Estampas limeñas” **Limaqpa rikaynin**
* “Jardín cerrado” **Wichqashqa wayta qincha**
* “Oda a Grau”  **Rawpaq pallariq hawari** 
* “Canto Jubilar a Lima”. **Limaqpaq kushitsiq qutsu**

### Mana hawari

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
Isidro Ayora (Ikwadur)

**Isidro Ayora** (kastilla simipi: *Isidro Ayora*, mawk'a suti: *Soledad*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk llaqtam, Isidro Ayora kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Isidro Ayora, Ikwadurpa umalliqnin
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Isidro Ayora kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
Nobol

**Nobol** icha **Narcisa de Jesús** (kastilla simipi: *Nobol* / *Narcisa de Jesús*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi Wayas markapi, huk llaqtam, Nobol kitip uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa Santa Narcisa de Jesús Martillo y Moránmantam sutichasqa (1832 – 1869).

## Rikchakuna

Rikcha:Narcisa in repose.jpg|Narcisa de Jesús (Narcisa de Jesús Martillo y Morán (1832 – 1869), Nobolmanta katuliku santa
Rikcha:Narcisa.jpg|Narcisa de Jesús (1832 – 1869)

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Narcisa de Jesús Martillo y Morán
* Daule mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Nobol kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec/
El Salitre (Ikwadur)

**El Salitre** (kastilla simipi: *El Salitre*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk llaqtam, Salitre kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Urbina Jado kiti / Salitre kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec/
North Dakota suyu

**North Dakota ** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Bismarck llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Fargo, 99.200 runa
** **[[Bismarck (North Dakota)|Bismarck]]**, 58.533 runa
** Grand Forks, 50.372 runa
** Minot, 34.745 runa
** Dickinson, 15.636 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.nd.gov
Chimpu llaqta

**Chimpu** (kastilla simipi: *Chimbo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Bolívar markapi, huk llaqtam, Chimpu kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chimpu kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Katamayu llaqta

**Katamayu** (kastilla simipi: *Catamayo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk llaqtam, Katamayu kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Katamayu kti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
*  www.hcpl.gov.ec / Qatamayu kitimanta (kastilla simi)
Katamayu

**Katamayu** (kastilla simipi: *Catamayo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Loja markapi, Katamayu kitipi.
Umar Siiwuri ( Sívori)

**Inriki Umar Siiwuri** (Enrique Omar Sívori, Kasitlla simipi) (*  paqarisqa San Nicolás de los Arroyos llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -   paqarisqa San Nicolás de los Arroyos llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Trio Magicoː John Charles, Omar Sívori wan Giampiero Boniperti.
## Chunkaywasikuna

### Mamallaqtapura Qiirukuna

### Kipuyuq pisichay

## Suñaykuna
### Mama llaqta Atinakuykuna

### Mamallaqtapura Qiirukuna

### Kikin suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

* Estadísticas de Omar Sívori - Selección Argentina por RSSSF
* Obituario y semblanza del jugador, por UEFA.com (kastilla simi).
* Sivori golkuna
Katakucha

**Katakucha** (kastilla qillqaypi: *Catacocha*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk llaqtam, Paltas kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Paltas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* Paltas llakta (kichwa simi)
Sócrates

**Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira**  icha **Doutor Sócrates, Doutor, Magrão** icha **Sócrates** chaylla ( paqarisqa Belém llaqtapi -  †  wañusqa São Paulo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
* Piluta hayt'ay (Brasil)
## Hawa t'inkikuna

* CNN Sports
Chupasapa chawkatu

**Chupasapa chawkatu** *(Mimus longicaudatus)* nisqaqa Piruwpa qunti yunkanpi kawsaq chawkatu pisqum. Huk pisqukunap takinankunatam qatichikun.

## Hawa t'inkikuna
Chincha chawkatu

**Chincha chawkatu** *(Mimus polyglottos)* nisqaqa Chinchay Awya Yalapi, Mishikupipas kawsaq chawkatu pisqum. Huk pisqukunap takinankunatam qatichikun.

## Hawa t'inkikuna

* Internet Bird Collection: Mimus polyglottos
South Dakota suyu

**South Dakota** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Pierre llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
** Sioux Falls, 151.300 runa
** Rapid City, 59.607 runa
** Aberdeen, 24.658 runa
** Watertown, 20,237 runa
** Brookings, 18,504 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.sd.gov
Kurikinka

**Kurikinka** icha **Kurikinki** *(Phalcoboenus carunculatus)* nisqaqa Awya Yalapi, Antikunapi kawsaq hap'iq pisqum.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sumpawa

**Sumpawa** (kastilla simipi: *Zumbahua*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Kutupaksi markapi, Puhili kitipi, Sumpawa kitillip uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Kilutuwa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Daniel Hernández

**Daniel Hernández Morillo** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Sallqapampa llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas karqan.

Taytan: Leocadio Hernández, Maman: Basilia Morillo.

## Suñaykuna
* 1899, Segunda Medalla - Salón de París
* 1900 Medalla de Oro - Exposición Universal de París
* 1900 Legión de Honor

## Willay pukyukuna
* VARIOS AUTORES. Pinacoteca Del Banco Central De Reserva Del Perú. Lima, 1997. 
* LAVALLE, José Antonio de. Pintura Contemporánea. Segunda Parte 1920-1960. Banco de Crédito del Perú, Lima, 1975. 
* LAVARELLO de VELAOCHAGA, Gabriela. "Artistas Plásticos en el Perú, siglos XVI-XVII-XVIII-XIX-XX", Lima, 2003. 
* STASTNY, Francisco. Breve historia del Arte en el Perú. Editorial Universo. Lima, 1967. 
* WONG HUERTO, José. Huellas de Bellas Artes. Editora magisterial. Lima, 2000. 
* ZÚÑIGA, Carlos. Daniel Hernández Imagen y presencia. Editorial Capulí, Lima, 1989

## Kaypipas qhaway
* Ignacio Merino
* Francisco Pradilla
* José Villegas Cordero

## Hawa t'inkikuna
Teófilo Castillo

**Teófilo Castillo Guash** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Qarwa llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Tucumán llaqtapi), Piruwpi llimphiqpas karqan.

Tayta: Juan Amancio Castillo; Mama:  Petronila Guash.

Warmi: María Gaubeka.
## Llimphykuna
* Asesinato de Francisco Pizarro (1904) 
* Conversión de la Magdalena (1905) 
* El pleito de las Calesas (1912) 
* Los funerales de Santa Rosa (1918) 
* La Procesión del Corpus Christi (1919) 
* La hija de la virreina (1920) 

## Suñaykuna

## Referenciakuna
* VILLEGAS Torres, Fernando. *El Perú a través de la pintura y crítica de Teófilo Castillo (1887-1922)*, Edición de Asamblea Nacional de Rectores, Lima, 2006. 
* VARIOS AUTORES. Pinacoteca Del Banco Central De Reserva Del Perú. Lima, 1997. 
* LAVALLE, José Antonio de. *Pintura Contemporánea*. Segunda Parte 1920-1960. Banco de Crédito del Perú, Lima, 1975. 
* LAVARELLO de VELAOCHAGA, Gabriela. *Artistas Plásticos en el Perú, siglos XVI-XVII-XVIII-XIX-XX*, Lima, 2003. 
* STASTNY, Francisco. *Breve historia del Arte en el Perú*. Editorial Universo. Lima, 1967. 
* WONG HUERTO, José. *Huellas de Bellas Artes*. Editora magisterial. Lima, 2000. 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Teófilo Castillo - Centro de Estudiantes de Bellas Artes
*Galería Museo del Banco Central de Reserva del Perú
Ignacio Álvarez Thomas

**José Ignacio Álvarez Thomas** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikupas runam karqan.

1815 watamanta 1816 watakama umallinamanta qarqurqan. 

Taytan: Antonio Álvarez y Ximénez; Maman: Isabel Thomas y Ramzé. Warmi: María del Carmen Ramos Belgrano.Churinkuna: (9) Ignacio, Eduardo, ...Wawqikuna: José, Manuela, Pascual, María, Antonio wan Melchor Álvarez Thomas.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Juan Lavalle 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía (kastilla simipi)
Andrés Hurtado de Mendoza

**Andrés Hurtado de Mendoza**, *II Marqués de Cañete* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Granada llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk ispañul awqaq pusaqsi, 1556 watamanta 1561 watakamataq Piruwpa wirriyninsi karqan.

Tayta: Diego Hurtado de Mendoza y Silva *I Marqués de Cañete*; Mama: Isabel de Cabrera y Bobadilla.

Warmi: Magdalena de Manrique.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
*  (kastilla simipi)
Lev Tolstoy

**Lev Nikoláyevich Tolstoy** (cirílicu rusiya Лев Николаевич Толстой), *Lev Tolstoy* sutiyuq runaqa (* (greg) ((jul)) paqarisqa Yásnaya Poliana llaqtapi - † (greg) ((jul)) wañusqa Astapovo llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: Nikolái Ilich Tolstói; Mama: María Nikoláyevna Volkonski.

Warmi: Sofía Bers

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Voyna i mir]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna

### Nuvelakuna
* Childhood (Детство [Detstvo]; 1852) 
* Boyhood (Отрочество [Otrochestvo]; 1854) 
* Youth (Юность [Yunost']; 1856) 
* Family Happiness (1859) 
* The Cossacks (Казаки [Kazaki]; 1863) 
* War and Peace (Война и мир [Voyna i mir]; 1865–1869) 
* Anna Karenina (Анна Каренина [Anna Karenina]; 1875-77) 
* The Death of Ivan Ilyich (Смерть Ивана Ильича [Smert' Ivana Il'icha]) 
* The Kreutzer Sonata (Крейцерова соната [Kreitserova Sonata]; 1889) 
* Resurrection (Воскресение [Voskresenie]; 1899) 
* Hadji Murat (Хаджи-Мурат [Khadzhi-Murat] 

### Kawsay rikch'akuna
* The Raid (1852) 
* Sevastopol Stories (Севастопольские рассказы [Sevastopolskie Rasskazy]; 1855-56) 
* Ivan the Fool: A Lost Opportunity (1863) 
* Polikushka (1863) 
* The Prisoner in the Caucasus (Кавказский Пленник [Kavkazskii Plennik]; 1872) 
* Strider: The Story of a Horse (1864, 1886) 
* How Much Land Does a Man Need? (Много ли человеку земли нужно [Mnogo li cheloveku zemli nuzhno]; 1886) 
* Master and Man (1895) 
* Father Sergius (Отец Сергий [Otets Sergii] (1898) 

* The Power of Darkness (Власть тьмы [Vlast' t'my] (tragedy, 1886) 
* The Fruits of Enlightenment (comedy, 1889) 
* The Living Corpse (Живой труп [Zhivoi trup] (1900) 

* A Confession (1882) 
* What I Believe (also called My Religion) (1884) 
* The Kingdom of God is Within You (1894) 
* The Gospel in Brief (1896) 
* What Is Art? (1897) 
* Letter to the Liberals (1898) 
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Leon Tolstoi
* Tolstói
* Lev Tolstói - Lecturalia
* Tolstói anarquista
* Tolstói - Librodot
* Tolstói - Ciudad Seva
Wamuwis qucha

**Wamuwis qucha** icha **Putumayu qucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Laguna de la Cocha*, "*Qucha* nisqap quchan") Kulumbyapi huk qucham. Wamuwis quchapiqa Wamuwis mayum qallarin, Putumayup huk qallariy mayun.
Bill Clinton

**William Jefferson "Bill" Clinton,  William Jefferson Blythe III Jr.**, sutiyuq runaqa ( paqarisqa Hope (Arkansas) llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runam, Demokrata Partidupi wankurisqa. 

42 kaq umalliqnin qarqan 1993 watamanta 2001 watakama.

## Kaypipas qhaway

* Hukllachasqa Amirika Suyukunapa wiñay kawsaynin
## Hawa t'inkikuna

* Biografía Bill Clinton (inlish simipi)
Nebraska suyu

**Nebraska** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Lincoln llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Omaha, 438.646 runa
** **[[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]]**, 241.167 runa
** Bellevue, 44.382 runa
** Grand Island, 42.940 runa
** Kearney, 29.385 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.nebraska.gov
Wayllamayu

*Wayllamayu phaqcha‎ *(Cascada de Río Verde)*, Ikwadurpi huk phaqcha;
*Wayllamayu (Ikwadur) *(Río Verde)*, Ikwadurpi huk mayu;
*Wayllamayu (Esmeraldas) *(Río Verde)*, Ikwadurpi huk llaqta;
*Wayllamayu kiti‎ *(Río Verde)*, Ikwadurpi huk kiti;
*Wayllamayu (Buliwya) *(Huayllamayu)*, Buliwya huk mayu;

## Kaypipas qhaway
*Q'umirmayu
*Río Verde
Chanchan mayu

**Chanchan mayu** (kastilla simipi: *Río Chanchán*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Chimpurasu markapi, Alawsi kitipi. 

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Anton Chekhov

**Anton Pávlovich Chekhov** (rusiya simi: Антон Павлович Чехов, Kastilla simipi: Antón Chéjov), *Anton Chekhov* sutiyuq runaqa (* (greg) ((jul))  paqarisqa Taganrog llaqtapi  - † (greg) ((jul)) wañusqa Astapovo llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: Pavel Yegorovich Chekhov;  Mama: .

Warmi: 

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[(El jardín de los cerezos]] «Вишнёвый сад»* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna

### Aranway

* *Platónov* (1881) - cuatro actos
* *Sobre el daño que hace el tabaco* (1886-1902)
* *Ivánov* («Иванов» - 1887) - cuatro actos, gran éxito de escena
* *El oso* (1888) - comedia de un acto
* *Una propuesta de matrimonio* (1888-1889) - un acto
* *El demonio de madera* (1889) - un acto
* *[[La gaviota]]* («Чайка» - 1896)
* *[[Tío Vania]]* («Дядя Ваня» - 1899-1900)
* *Las tres hermanas* («Три сестры» - 1901)
* *[[El jardín de los cerezos]]* («Вишнёвый сад» - 1904)

### Qillqasqankuna no-ficción

* *Un viaje a Sajalín* («Остров Сахалин» - 1895)
* *Cuaderno de notas*

### Willakuykuna
* *La estepa*
* *Intrigas*
* *Luces*
* *Ostras*
* *El Doctor*
* *Felicidad*
* *En el exilio*
* *Mi vida*
* *En Navidad*
* *El obispo*
* *La dama del perrito*
* *Decepción*
* *El pabellón nº 6*
* *Los Campesinos*
* *La muerte de un funcionario*
* *Las grosellas*
* *Se fue*
* *Aniuta*
* *Vanka*
* *La tristeza*
* *¡Chist!*
* *El álbum*
* *Los mártires*
* *La máscara*
* *El gordo y el flaco*
* *El beso*
* *Una apuesta*

## Suñaykuna
* 1887 Pushkin Suñay
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* El Solitario Chéjov (link)
* La Gaviota (ebook)
* El Jardín de los Cerezos (ebook)
* Cuentos varios
* Chejov - Librodot.com
* Chejov - Ciudad Seva
Wawku

**Wawku** nisqaqa (ñawpa pacha kastilla simipi *San Isidro del Huauco*, 1940 watamanta *Sucre*, Antonio José de Sucre sutiyuqmanta sutinchasqa) Wawku distritup uma llaqtanmi.
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Baile Átha Cliath llaqtapi  - †  wañusqa Zürich llaqtapi), Ilanda mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: John Stanislaus Joyce;  Mama: Mary Jane Murray.

Warmi: Nora Barnacle (1931-1941)

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Ulysses]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna

* *[[Stephen el héroe]]* (*Stephen Hero*), 1904–1906.
* *[[Música de cámara (Joyce)|Música de cámara]]* (*Chamber Music*), 1907.
* *[[Dublineses]]* (*Dubliners*), 1914.
* *[[Retrato del artista adolescente]]* (*Portrait of the Artist as a Young Man*), 1916.
* *[[Exiliados]]* (*Exiles*), 1918.
* *[[Ulysses|Ulises]]* (*Ulysses*), 1922.
* *[[Poemas manzanas]]* o *Poemas a penique* (*Pomes Penyeach*), 1927.
* *[[Finnegans Wake]]*, 1939.

### Harawi
* *[[Música de cámara]]* (*Chamber music*, 1907) 
* *[[Poemas manzanas]]* (*Pomes penyeach*, 1927)

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

**Kastilla simipi**
* Página de la Asociación Española "James Joyce"
* ''El oceano del caos'' Página variada sobre el autor
* Biblioteca Joyce
* ''Anna Livia Plurabelle'' en Google books
* Introducción al ''Ulises'' en vídeo
* Web de Liceus sobre James Joyce 

**Inlish simipi**
* James Joyce from Dublin to Ithaca Exhibition de la Cornell University
* Creative Quotations from James Joyce
* James Joyce Centre (Dublin)
* The Brazen Head
* The influence of James Joyce on Popular Music de music webzine CLUAS.com
* The James Joyce Scholars' Collection de University of Wisconsin Digital Collections Center.
* IQ Infinity: the Unknown James Joyce
*  The Ninth Annual Trieste Joyce School
* ''Finnegans Wake'' Extensible Elucidation Treasury (FWEET)
* A recording of James Joyce reading from ''Finnegans Wake'' de Ubunet
* Bloomsday and James Joyce Hotspots in Dublin
Kichwa Amawta Kamachik

**Kichwa Amawta Kamachik** (**KAMAK** - **K**ichwa**Ama**wta**K**amachik icha **ALKI** *Academia de la Lengua Kichwa*) nisqaqa Ampatu llaqtapi kaq kuraq sunturmi, Ikwadurpi kichwa simita kamachiq, *[[Shukllachishka Kichwa]]* nisqa allin qillqayta kamachiqpas.

## Hawa t'inkikuna
* Ecuador. iidh.ed.cr, Viernes, 02 de Febrero de 2007: Para rescatar y potencializar el idioma kichwa, ya que es un elemento principal de educación intercultural bilingüe, se conformó el Kamak en Azuay. Azuay markakapi, kichwa shimita hatunyachinkapak sumakyachinkapakpash, ishkayshimi yachayta sumakyachinkapak yuyaywan, Azuay Markapak Ishkayshimi Kawsaypura Yachayta Pushakkamaypa, Kichwa Amawtay Kamachik tantanakuyta kutin allichishpa wiñachirkakuna.
Untujawi mayu

**Untujawi mayu** icha **Untu Jawi mayu** (aymara simipi: *Untujawi jawira / Untu Jawi jawira*; kastilla simipi: *Río Unduavi*) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Urin Yunka pruwinsyapipas (saywapi: Chinchay Yunka pruwinsya - Urin Yunka pruwinsya). Boopi mayuman purin.

Kay mayup sutinqa aymara-qhichwa simim, untu (qhichwa simim, aymara simipipas kan), *jawi*. 

## Rikchakuna

Rikcha:View from Unduavi Valley.jpg|Untujawi qhichwa, Chuqiyapu munisipyupi


## Kaypipas qhaway
* Chuqiyapu mayu
* Untujawi llaqta *(Unduavi)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Chuqiyapu  munisipyu: yupaykuna, saywitu (Untujawi mayuwan)
Minnesota suyu

**Minnisuta** icha **Minnesota** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Saint Paul llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Minneapolis, 377.392 runa
** **[[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]]**, 276.963 runa
** Rochester, 94.950 runa
** Duluth, 86 918 runa
** Bloomington, 84.347 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.state.mn.us
Pirqakachun yura rikch'aq ayllu

**Pirqakachun yura rikch'aq ayllu** *(familia Crassulaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 34 rikch'anayuq, 1370 rikch'aqniyuq. Yaku waqaychaq wira raphiyuq yurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk pirqakachun yurakuna:
* ch'uqriyuyu *(Kalanchoe pinnata)*
* sach'asapallu p'anqa *(Gurania spinulosa)*
* kuychi-kuychi, pirqa kachun, kunquha *(Villadia virgata)*
* luraypu pirqakachun *(Echeveria chiclensis)*

## Hawa t'inkikuna
Musiyu

**Musiyu** *(museo)* nisqaqa (grigu simipi *Μουσείον*, "Musakunap manqus wasin", chaymanta latin simipi *museum*) achka imakunayuqpas kaq hatun wasim, achka runakunap watukunanpaq, chay chaniyuq kaqkunata qhawananpaq.

Musiyuqa sallqa pachamanta kaqkunatam icha runap kawsay saphintam runakunaman qhawachichun.

## Kaypipas qhaway
* Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun *(Museo Nacional de Etnografía y Folklore)*, Chuqiyapu
* Kuka musiyu (Chuqiyapu)
* Lima Kapchiy Musiyu (MALI)
* Orsay Musiyu
* São Paulo Kapchiy Musiyu

## Hawa t'inkikuna
Maxim Gorky

**Aleksey Maksimovich Peshkov** (rusiya simi: Алексе́й Макси́мович Пе́шков or Пешко́в, Kastilla simipi: Máximo Gorki), *Maxim Gorky* (Максим Горький) sutiyuq runaqa (* (greg) ((jul))  paqarisqa Nizhny Novgorod llaqtapi  - † (greg) ((jul)) wañusqa Moskwa llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: ;  Mama: .

Warmi: 

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[(La madre]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna

### Nawpaq kallaapu
* *Makar Chudrá* (1892)  **Makar Chutraa**
* *Chelkash* (1895)  **Chilkash**
* *La vieja Izerguíl* (1894-1895) **Chakwas Isiryil**
* *Malva* (1897) **Malwa**
* *Los ex-hombres* (1897) **Runakashqakuna**
* *Várenka Olésova* (1898) **Waarinka Uliisuwa**
* *El canto del halcón* (1899) ** Waman qutsu**
* *Tomás Gordéiev* (1899)  **Tumas Qurtiyiw**
* *Los tres* (1900)  **Kinsam**
* *Pequeños burgueses* (1901)  **Kapuquqtukuqkuna**
* *El canto del petrel* (1901) **Pitril qutsu**
* *Los bajos fondos* (1902) **Lluta kuchukuna**
### Ishkaykaq kallaapu
* *El hombre* (1903) **Ullqu runa**
* *Los veraneantes* (1904)  **Usyakuqkuna**
* *Los hijos del Sol* (1905) **Intipa tsurinkuna**
* *Los bárbaros* (1905)  **Awqakuna**
* *Los enemigos* (1906)  **Chiqniqkuna**
* *[[La madre (novela)|La madre]]* (Мать),(1906-1907) **Mamay**
* *Los últimos* (1907-1908) **Qipakaqkuna**
* *La vida de un hombre innecesario* (1908) **Mana wanay runapa kawaynin**
* *La confesión* (1908) **Willakurina**
* *La ciudad Okúrov* (1909) **Ukuuruw marka**
* *La vida de Matvéi Kozhemiákin* (1909)  **Matiyu Kushimiaakinpa kawaynin**
* *Vassa Zheleznova* (1910)  **Wasa Shilisnuwa**

### Kinsakaq kallaapu
* *Por Rusia* (1912-1917), un ciclo de cuentos **Rusya raykur** , willanakuy muyu
* *Cuentos de Italia* (1913) **Italyapa willanakuyninkuna**
* *Infancia* (1913-1914)  **Wamrakay**
* *Entre los hombres* (1915-1916) **Runakunapa rurinchaw**
* *Mis universidades* (1923) ** Yachay kallpaq wasiikuna** 
* *La casa de los Artamónov* (1925)  **Artamuunuwpa wasin**
* *Cuarenta años. La vida de Klim Samguín* (1925-1936), tetralogía  **Chusku chunka wata''. Klim Samqinpa kawaynin**
* *Yegor Bulychov y los otros* (1932) **Yiqur Wulichuw**
* *El Espectro* (1938) **Puriq aya**
* *El Espectador* (1930) **Rikaraq**

## Suñaykuna
* Lenin Suñay
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Gorki - Ciudad Seva
* Maxim Gorky - Antorcha Literaria
* Maxim Gorky (rusiya simipi)
* Maxim Gorky rusiya harawi
* IMDb
Chiwana kachi qucha

**Chiwana kachi qucha** (kastilla simipi: *Salar de Chiguana*) nisqaqa Buliwyapi huk kachi qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Chiwana kantunpi, Pilquya kantunpipas.

## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Guadalupe Victoria

**José Miguel Ramón Adaucto Fernández y Félix** sutiyuq runaqa, icha **Guadalupe Victoria**, (*  paqarisqa Tamazula (Durango) llaqtapi - †  wañusqa  Tenacingo, (Miihiku) llaqtapi). huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.

1824 watamanta 1829 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.

Taytan: Manuel Fernández;  Maman: Alejandra Félix. Ñawpaq warmi: Margarita Maza
Churinkuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Willay pukyukuna
* Mussachio, Humberto (1989). Diccionario Enciclopédico de México. Andrés León, editor. ISBN 968-6290-35-4 e ISBN 968-6290-39-7.
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
* Agustín de Iturbide

## Hawa t'inkikuna

*
Pedro Molina Mazariegos

**Pedro José Antonio Molina Mazariegos** (*  paqarisqa Watimala  llaqtapi - †  paqarisqa Sampaquisoy (Watimala)). Watimala hampikamayuq, piriudista wan pulitiku.
  
1823 wan 1829 watamanta 1831 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Fermín Almirante Molina;  Mama: Ramona Antonia Ochoa 
 
Ñawpaq warmi: María Dolores Bedoya 
Wawakuna: (3)  Manuel Ángel Molina Bedoya, Felipe Francisco Molina Bedoya wan Luis Molina Bedoya.

Yachaywasi: 

Alma Mater: Universidad San Carlos (Watimala).
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Watimala
* Hector Gaitán A., Los Presidentes de Guatemala. Artemis & Edinter, Guatemala 1992, ISBN 84-89452-25-3 
* Ralph Lee Woodward jr., Rafael Carrera and the Emergence of the republic of Guatemala, 1821-1871. University of Georgia Press, Athens, Georgia 1993, ISBN 08-20314-48-X 
## Hawa t'inkikuna

* Biografía
Iowa suyu

**Iowa** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Des Moines llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]]**, 197.052 runa
** Cedar Rapids, 126.396 runa
** Davenport, 99.514 runa
** Sioux City, 83.262 runa
** Waterloo, 65.998 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.iowa.gov
Diego Rivera

**Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Guanajuato llaqtapi - †  wañusqa Mishiku llaqtapi), huk  mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.

Taytan: Diego Rivera Acosta; Maman: María del Pilar Barrientos.Warmikuna: Angelina Petrovna / Maria Vorobieff-Stebelska / Guadalupe Marín (2 churinkuna) / Frida Kahlo (1929 - 1939, 1940-1954) / Emma Hurtado (1955-1957).Churinkuna: Diego Rivera Petrov (1916-1918), Marika Rivera Vorobieff-Stebelsk (*1922-), Lupe Rivera Marín (*1925-) wan Ruth Rivera Marín (*1926-). 

## Llimphykuna
* Creación
* En el Arsenal
* El hombre en una encrucijada
* La Universidad, la familia mexicana, la paz y la juventud deportista.

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna
*  

## Kaypipas qhaway
* José Orozco
* David Alfaro Siqueiros

## Hawa t'inkikuna

* Diego Rivera, Museo en la Web  (kastilla simipi)
* Cronología ilustrada de Diego Rivera (kastilla simipi)
* Museo Dolores Olmedo (Mishiku llaqta)
* Biografía y pinturas de Diego Rivera (kastilla simipi)
* Museo Diego Rivera - Guanajuato
* Rivera. Análisis crítico
José Orozco

**José Clemente Ángel Orozco Flores** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Zapotlán llaqtapi -   wañusqa Mishiku llaqtapi), huk  mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.

Taytan: Orozco; Maman: Rosa Flores.Warmi: Margarita Valladares.Churinkuna: 3

## Llimphykuna
* Los Elementos
* El hombre en la batalla contra la naturaleza
* Cristo destruye su Cruz
* Destrucción del antiguo régimen
* Los aristócratas
* Omnisciencia

Rikcha:Orozco - Dartmouth a.JPG|Mural en la Baker Library, Dartmouth College. 
Rikcha:Orozco - Dartmouth b.JPG| Mural en la Baker Library, Dartmouth College. 
Rikcha:Orozco hombre de fuego GDL.JPG|El hombre de fuego, en la bóveda del Hospicio Cabañas en Guadalajara


## Suñaykuna
* 1946 Mishiku Mama llaqta Suñay Arte y Ciencias.

## Willay pukyukuna
*  Anreus, Alejandro. Orozco in Gringoland: the Years in New York. University of New Mexico Press. Albuquerque. 2001.
* Elliott, David, ed. Hurlburt, Laurance P. The Mexican Muralists in the United States. University of New Mexico Press. Albuquerque. 13-88. 1989.
* Orozco, Jose Clemente. An Artist in New York: Letters to Jean Charlot and Unpublished Writings. Austin. 1974.
* Orozco, Jose Clemente. An Autobiography. University of Texas Press. Austin. 1962.
* Reed, Alma. Orozco. Oxford University Press. New York. 1956.

## Kaypipas qhaway
* Llimphiy (Mishiku)
* Diego Rivera
* David Alfaro Siqueiros
* Oswaldo Guayasamín

## Hawa t'inkikuna

* Biografía y pinturas de José Clemente Orozco
* Murales de José Clemente Orozco en el Instituto Cultural Cabañas en Guadalajara, Jal., México
Kaloshka

**Kaloshka mayu** (rusu simipi: Калошка) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi mayum Novgorod suyupi kaq. Paypa patanpi Vybiti Shapkóvopas llaqtakunaqa kanku. Kaloshka ancha huch'uy mayum, Sheloñ mayuman purinmi.
Kastilla qillqay

**Kastilla qillqay** nisqaqa (kichwapi **kastilla killkay**, kastilla qillqaypi *castilla quillcai*) kastilla simipi llamk'achisqa hina allin qillqaymi.

Qhichwa simipaqpas kastilla qillqaytam unay pacha llamk'achirqanku, Kastilla Kamachiy pachapis, iskay chunka pachakwatakamapas. Kunan pachapas SIL International huk qhichwa simi k'iti rimaykunapaq kastilla qillqaytam llamk'achin, ahinataq Waywash rimaykunapaqmi, kichwa rimaykunapaqpas. Huk k'iti rimaykunapaqtaq SIL International k, q, w qillqaspa manam kastilla qillqayta llamk'achinchu. SIL Internationalpa David Weber-ninmi anchatam chay kastilla qillqayta llamk'achiyta munanmi.

Kastilla qillqayqa kay hinam:
:qara - *ccara*
:t'anta - *ttanta*
:wasi - *huaci*
:kiru - *quiru*
:qiru - *quero*

Kastilla qillqay qhichwa simip kunkallankunata manapuni rikuchiptinmi, kunan pachataq qhichwa simipaq manañam llamk'achinchikchu.
Velikiy Novgorod

**Veliky Novgorod**, **Hatun Nowgorod** icha **Novgorod** chaylla (rusu simipi: Вели́кий Но́вгород, *Hatun Musuqllaqta* icha Новгород chaylla) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam, Novgorod suyup uma llaqtanmi, Volkhov mayup patanpi, Ilmen qucha ñiqpi.

Ñawpa pacha Novgorod hatun mama llaqtap uma llaqtansi karqan.

## Hawa t'inkikuna
* http://www.novgorod.ru/
David Alfaro Siqueiros

**José de Jesús Alfaro Siqueiros **  sutiyuq runaqa, icha **David Alfaro Siqueiros**  (*  paqarisqa Sahagún llaqtapi -  wañusqa Santa de Rosalía de Camargo llaqtapi),  mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.

Taytan: Cipriano Alfaro; Maman: Teresa Siqueiros.Warmikuna: Angélica Arenal / Blanca Luz Brum.Churinkuna: Angélica Siqueiros Arenal.

Yachay suntur: Academia de San Carlos. 

## Llimphykuna
* Retrato de la burguesía (1939-1940)
* La marcha de la humanidad (1957-1971) 
* Del porfirismo a la revolución - Museo Nacional de Historia (1957-55).
* Las fechas de la historia - Universidad Nacional Autónoma de México.
* La nueva democracia.

## Suñaykuna

## Referenciakuna
*  Azcárate Ristori y otros, *Historia del Arte,* Ediciones Anaya, S.A., Madrid, 1986. ISBN 84-207-1408-9.
* Xavier Treuiller-Schlachter, David Alfaro Siqueiros : muralisme mexicain et politique, L'Harmattan Littératures, 2006 (ISBN 2-296-00874-7).

## Kaypipas qhaway
* Diego Rivera
* José Orozco

## Hawa t'inkikuna

* Biografía y obras  Universidad de Guadalajara, México.
* Página del Polyforum Siqueiros
* Biografía y obras de Siqueiros
* Ejercicio plástico
* Alfaro Siqueiros: Análisis crítico
* Siqueiros en el MoMA (en inglés)
* Siqueiros en Artcyclopedia.com (inlish simipi)
* Banco de imágenes de Siqueiros (colección de fotografías usadas por Siqueiros en su obra, inlish simipi)
* Galerías Ten Dreams (inlish simipi)
Pachakawri rumi

**Pachakawri rumi** *(meteorito)* nisqaqa hawa pachamanta Tiksimuyuman urmasqa rumim.

Chay rumi wayra pachapi urmachkaspaqa anchata q'uñiyaspa rawraspa quyllur hina achkinmi, pachakawri tukukuspa. Mana hunt'alla rawraspaqa allpa hawaman urmaspa pachakawri rumim tukukun. Allpapitaq hatun luq'um (p'ukru) tukukun, pachakawri luq'u nisqa.

Iskaynintin rikch'ankuna:
* Khillay pachakawri rumi (khillay, huk q'illaymanta)
* Rumilla pachakawri rumi (qiqlla, mana q'illaymanta)
San Agustín kantun

**San Agustín kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Agustín*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Enrique Baldivieso pruwinsyapi (San Agustín munisipyupi). Uma llaqtanqa San Agustín llaqtam (533 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Turuncha mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*San Agustín munisipyu (= Enrique Baldivieso pruwinsya): yupaykuna, saywitu
Francisca Zubiaga

**Francisca Zubiaga y Bernales** sutiyuq warmiqa, icha "La Mariscala" , "Doña Pancha".  (*  paqarisqa Urupisa llaqtapi -  wañusqa Valparaíso llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qhichwa pulitiku ankallis karqan.

Taytan: Antonio de Zubiaga; Maman: Antonia Bernales.Qusan: Agustín Gamarra.Churinkuna: Felícitas Gamarra.

## Willay pukyukuna
* Ediciones Peisa (2004). Atlas Regional del Perú. Ediciones Peisa, Lima, 2004. ISBN 9972-40-311-4; Depósito Legal Nº 1501032004-6662.
* Arístides Herrera Cuntti (1983, 1984, 2000, 2006). Apuntes históricos de una gran ciudad. Lima; HAC Ediciones Perú (RUC N° 10078391575). ISBN 9972-2908-0-8 (ISBN-13: ISBN 978-9972-2908-0-0) Bookland EAN-13: EAN 9789972290800. Depósito Legal N° 2006-10131
## Kaypipas qhaway
* Abraham Valdelomar

## Hawa t'inkikuna

* Francisco Igartua "La Mariscala"
Supay

**Supay** nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi mana allin, millay kaykunas icha killkikunapas. Inka pachapi supaykunaqa ukhu pachap qhapaqninkunas karqan, wañusqa runakunata wanachaqsi. Kristiyanu iñiypitaq *supay* nispaqa Satanasta, millay kaq Saqratam sutichanku.
Much'ay

**Much'ay** nisqaqa runap wirphanwan huk runata (icha imatapas) llukchiymi, llankhaymi, runa khuyaspa, waylluspa, napaykuspa, yupaychaspa.

## Hawa t'inkikuna
Hugo Sotil

** Uuyu Sutil Yirin**'  (*Hugo Sotil Yerén* Kastilla simipi)   asipay suti "*Chuulu*"  (*    paqarisqa Ika llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Pukllana wasikuna
### Piluta hayt'aq

## Istadistikakuna

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa Participasyunkuna

## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq

### Mama llaqta kampiuonatukuna

### Mamallaqtapura kampiuonatukuna

### Pirsunal Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

*Hugo "Cholo" Sotil MSN Encarta
* Glorias de nuestro deporte: Hugo Sotil
* CONMEBOL. COM: Hugo "Cholo" Sotil, un grande de todos los tiempos
Upluqa

**Upluqa** (kastilla simipi: *Oploca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Upluqa kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

*  www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Urin Chichas pruwinsya
Suypacha

**Suypacha** (kastilla simipi: *Suipacha*) nisqaqa Buliwya suyupi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Suypacha kantunpa uma llaqtanmi.  

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
*Tupisa munisipyu: Yupaykuna, saywitu
Matarani (Piruw)

**Matarani** nisqaqa Piruwpa chalanpi, Mullintu ñiqpi huk llaqtam, wamp'uwatanapas.

Mataranimanta Piruwanu Urin Khillayñanmi Ariqipa, Hullaqa, Punu, Qusqu llaqtakunamanmi rin.
Mendoza kantun (Quchapampa)

**Mendoza kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Mendoza*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Tunari munisipyupi. Uma llaqtanqa Lagunitas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Karu puriy
* Wara Wara qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki 
* Inkachaka
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Qurani qucha
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki 
* Yurakari runa

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapariy pruwinsya
Francisco de Zurbarán

**Francisco de Zurbarán y Márquez** sutiyuq runaqa  ( *  paqarisqa Fuente de Cantos llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) huk Ispaña mama llaqtayuq llimphiq runam karqan. 

Tayta: Luis de Zurbarán, Mama: Isabel Márquez.
Francisco de Zurbarán autoportrait.jpg

Warmi: María PáezWawakuna:  María, Juan (Llerena 1620-Sevilla 1649), (que fue pintor, como su padre, y murió durante la gran  epidemia de peste en Sevilla, 1649), wan Isabel Paula.

Beatriz de Morales.

## Llimphiqankuna
* La Anunciación (1638)
* La Circuncisión
* La adoración de los pastores
* La adoración de los magos
* El triunfo de Santo Tomás Aquino
* San Andrés
* Santa Águeda
* Santa Margarita
* La curación milagrosa del bienaventurado Reginaldo de Poitiers (Sevilla, la Magdalena)
* La Virgen, el Niño y San Juan, de 1662, (Bilbao, Museo de Bellas Artes)
* L'Annonciation de Grenoble
* La Virgen niña en éxtasis (Nueva York, Metropolitan Museum of Art)
* El Niño Jesús hiriéndose con la corona de espinas, titulado La maison de Nazareth (Cleveland, Museum of Art).



Rikcha:Francisco_de_Zurbarán_008_detail.jpg|Detalle de *La virgen niña en éxtasis* 1630
Rikcha:Francisco_de_Zurbarán_054_detail.jpg|Detalle de *La casa de Nazareth* 1630
Rikcha:Inmaculada (Zurbarán).jpg|Inmaculada Concepción
Rikcha:Zurbaran - Bodegon.jpg|Bodegón
Rikcha:Francisco de Zurbarán 001.jpg|Apoteosis de Santo Tomás de Aquino
Rikcha:Francisco de Zurbarán 002.jpg|
Rikcha:Francisco_de_Zurbar%C3%A1n_026.jpg||*San Serapio*, 1628 (120 x 103 cm.) Wadsworth Athenaeum (Connecticut)]]



## Referenciakuna
* Jeannine Baticle, Conservador honorario de los Museos de Francia, *Catálogo de la Exposition Zurbarán en el Gran Palacio*, 1988, Ediciones de la RMN.
* Antonio Bonet-Correa en la Enciclopedia Universal, *Zurbarán*, (Catedrático de historia del arte español, Universidad Complutense de Madrid).
* M.L. Caturla, *Fin y muerte de Francisco de Zurbarán. Documentos recogidos y comentados*, Madrid 1964.
* Léo Moulin, *La vida cotidiana de los religiosos en la Edad Media* (Hachette, 1978).
* Emile Mâle, 'El arte religioso a finales de los siglos XVI, XVII y XVIII (Estudio sobre la iconografía después del Concilio de Trento : Italia, España, Flandes)*. París, 1932.
* Karin Hellwig,, "La pintura en el [[siglo XVII]] en Italia, en España y en Francia", en el * arte del barroco de Rolf Toman, éd. Könemann.
* Yves Bottineau, profesor de la Escuela del Louvre, en la Universidad de Yale, Friburgo et Nanterre, especialista en el arte español y portugués : *El arte barroco*, éd. Citadelles, 1986.
* Étienne Gilson, *La filosofía de la Edad Media*, 1922 (Edición utilizada: Payot 1962, Paris). Indispensable para el conocimiento de los pensadores medievales.
* *Le Nuevo Testamento*, éd. Gallimard, Biblioteca de la Pléyade, 1971.

## Kaypipas qhaway
* Ispaña llimphiy
* Barroco
* Diego de Velásquez
* Siglo de Oro
## Hawa t'inkikuna

* Fotografías del lugar de la Reunión de los Museos Nacionales.(phransya simipi)
* [Página muy sencilla que describe la hagiografía, y se pueden identificar: los 12 apóstoles, los 4 grandes [doctores de la Iglesia], los diáconos, y las 12 vírgenes mártires]. (phransya simipi)