open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qullqa qhatu

**Qullqa qhatu**, **qullqi qhatu** icha **haywanakuna qhatu** nisqaqa qullqi qullqakuna rantiqkunap ranqhaqkunap (haywanakunakuna nisqapas) huñusqa kayninmi, chaykunaqa llamk'anakunapi chayniyuqkamachiy kaymanta mañakuykunatam rikuchin; kaykunaqa *takyukuna* kanmanmi **tukuy runapaq** qullqa chhalay nisqapi churasqa, hinallataq qullqa nisqakuna sapanchasqalla qhatusqa, ahinataq **hukllapaq** imprisa nisqakunaq qullqa nisqakuna qullqi churaqkunaman qhatusqa equilty crowdfunding icha qullqi runakunachuranay patapatakuna nisqawan. Qullqi churana nisqa ruwakun aswantaqa huk qullqi churay usachaniy nisqa yuyaypi hap’ispa.
Runa kawsaykamay

**Qutu kawsay hamut'ay**, **Runa kawsaykamay** icha **Runa kawsay hamut'ay** nisqaqa hamut'ay nisqap huknin k'allmanmi, waki nisqamanta yachayman, chay waki ukhupi sapan runakunapura tinkuyninmanta yachayman qusqa. Ñawpaqtaqa chay simiqa runa kawsay yachay nisqamanta rimanapaqmi karqan, ñawpaq "huñu runa icha waki nisqamanta yachay" nisqa, XIX pachakwatapi kamasqa. Runa kawsay yachay nisqamanta aswanqa kunanqa achka yachana yachaykunata hap'in, antropo yachay, arkeo yachay, musiku, runa tiksimuyuqillqay, simi yachay, kamachiy hamut'ay, willanakuy hamut'ay, kawpay hamt'ay.

## Pukyukuna
Yachaphuku yachay

**Yachaphuku yachay, asipachina yachay** icha **yachapa yachay** (Kastilla simipi: memelogia) nisqaqa willakuymanta, kawsaymanta yachaymi. Yachaphuku yachayqa Darwinipa evolucionninwan rikch'anachiy hina paqarimuptinpas, dihital willanakuy, willay mast'ariq, runa kawsay yachay yachaqkunapas "Yachaphuku yachay" nisqa simita hap'irqanku, huk takyasqa impirikusqa yachaymanta, ñasa nisqamanta willanapaq, Internet Yachaphuku yachay nisqahina. Yachaphuku yachay nisqamanta rimaqkuna, cultura evolutiva nisqa hina, chaytam ninku, huk enfoque de información cultural nisqamanta. Darwinipa ñasasqa nisqa willakuyninmanta rimaqkunam qallarinku kunan kaq evolutivo nisqa modelokunapa ñasasqa nisqa argumentonkunamanta. Internet Yachaphuku yachay nisqamanta rimaqkunan ichaqa, Darwinpa evolución nisqa willakuyninkunaman pisiyachiyta mana munankuchu. Aswanpas wakin kaykunamantan yuyaychanku hukniray evolución nisqamanta.    Yachaphuku yachaynisqa willakun imaynatas yuyaykuna utaq kawsaymanta willakuy mastarikunman chayta, ichaqa manan necesariamentechu niyta munan huk meme nisqapa hamut'ayninqa chiqap kasqanmanta.

## Pukyukuna
Yachaphuku (Chawpillika)

**Internet asipachi, yachaphuku** icha **meme,** lliwmanta aswan **meme** sutiwan riqsisqa, huk kawsaymanta imapas (ahinataq huk yuyay, ruway icha kanan), internetnintakama mast'arisqa, achka kuti runa kawsay llika patapatakuna kaqnintakama. Richard Dawkinspa 1972 watapi yuyaykusqan meme nisqa yuyaywan yuyaychasqa, internetpi meme nisqakunaqa imaymana rikch'ayniyuqmi kanman, ahinataq rikch'akuna, kuyuq rikch'akuna, GIF nisqakuna, imaymana huk viral sensaciones nisqakunapas. Memekuna kaqpa características kaqkunaqa kanku kay yachapayana kaqman susceptibilidad kayninku, kay intertextualidad kaqwan llamk’ayninku, kay propagación kay patrón viral kaqpi, chanta kay evolución kaqninku pachawan.
T'unapillunya p'ukuru

**T'unapillunya p'ukuru** icha **Mikrupillunya** nisqaqa huk illari p'ukurum, mikhunata q'uñichispa wayk'un, t'unapillunyap maywiy kutinchiqninpi illari-llut'ariy k'anchaywan churaspa. Chaywanmi mikhuypi kaq pular iñukukunata muyuchispa ruphay kallpata ruwan, chaytaqa ukhupinchikilla q'uñichiy nispam riqsinku. T'unapillunya p'ukurukunaqa mikhuykunata usqaylla, allinta ruphaykachin, imaraykuchus excitación nisqa allin huklla kan hawa 25–38 mm (1–1.5 inches) nisqapi huk q'uncha, achka yakuyuq mikhuypi.

## Yanapaqkuna
Awqakunap apun

**Awqakunap apun** icha **Wamink'a** (hinallataq achka simikunapi kikinhinalla) hatun ranki wallawisami, wamink'a patayuq, hinaspa kamachiq sutiyuq.
Yanqa hamut'ay

**Yanqa hamut'ay, llula hamut'ay** icha **sach'a hamut'ay** nisqaqa rimaykunamanta, iñiykunamanta, ruwasqakunamantam, chaykunaqa humut'ay nisqapas, chiqap kaqtapas ninku ichataq manam hamut'ay ruwayninwan tupanchu. Yanqa-hamut'ayqa sapa kutim riqsichikun contradictorio, exagerado utaq mana llullakuy atina rimaykunawan; takyapachiy k'iraku nisqapi hapipakuy, manataqmi riguroso intentokuna refutación nisqapichu; huk yachaqkuna chaninchanankupaq mana kichasqa kayninku; ñawpariy yuyay nisqakunata ruwaspa sistimatiku ruwaykuna mana kasqan; hinallataq adherencia hinallataq unaymantaña chay ñawpariy yuyay pseudocientíficas nisqakuna experimentalmente desacreditasqa kasqankumanta.

## Pukyukuna
Khutuchiq

**Khutuchiq**, **chiriyachiq**, **rit'ichiq**, **last'achiq**, nisqaqa qhatuypaq, wasipi llamk'ana wasim, ruphaywan p'intusqa rak'iyuq, ruphay t'iktiq (runawan makichikuq, illarisqa icha chaqllisinch'i) nisqayuq, ukhunmanta hawa pachaman ruphayta apachiq, ukhunpi q'uñichisqa kananpaq wasi ukhu q'uñi kay nisqa. 

Khutuchiy nisqaqa tukuy tiksimuyuntinpi mikhuy waqaychay ancha allin ruwaymi. Aswan pisi q'uñi kaptinqa añakikunap miraynintam pisiyachin, chayraykum kutuchiqqa pisiyachin waqlliyninta. Khutuchiqqa yakupa chiri kayninmanta iskay kimsa patakuna aswan hatun ruphaytam waqaychan. Ismukuq mikhuy waqaychaypaqqa aswan allin ruphayqa 3 - 5 °C (37 - 41 °F). Chayman rikch'akuq apaykachana yakup q'uñikuyninmanta aswan pisi q'uñi kayninta waqaychaq apaykachanataqa **chhullunkuq** ninchikmi. Khutuchiqmi chhullunku p'uktakipa rantinpi churarurqa, chay p'uktakiqa yaqa pachak wata kuskañam wasipi llamk'aq llamk'ana karqa. Hukllachasqa Amirika Suyukuna suyunpi Food and Drug Kamachina nisqa willan khutuchiqta 4 nisqapi otaq urayninpi kananpaq chaymanta chhullunkuq −18 kaqpi pisillanata kamachisqa kananpaq.

## Pukyukuna
T'inkina p'uktaki

Huk **pinchikilla t'inkina/tinkuna p'uktaki** nisqaqa k'illimsayaq t'inkikuna wasiyuq wichq'ana wasim. T'inkina p'uktakikunaqa pachamanta pinchikilla t'inkisqakunatam hark'an, chaynallataqmi runakunatapas mana yuyaypi pinchikilla kachichay kusqanmanta hark'an.
Rikcha:Junction box.jpg|Pinchikilla t'inkina p'uktaki churanapaq ruwaypi. Pinchikilla apaqkunaqa kinraykunapin tukukun, yawirkakunataqmi chay p'uktaki ukhunta chimpanku utaq hukllawakunku.
Rikcha:Junction box2.jpg|Q’illaymanta tinkuchina p'uktaki
Rikcha:Australian Internal Surface Mounted Junction Box.jpg|Awstraliya Ukhupi Patapi churasqa T'inkina p'uktaki—yawrikasqa pacha nisqakunata rikuchiq.


## Pukyukuna
Google Chrome

**Google Chrome** icha **Chrome**llaqa Googlepa ruwasqan wak pata patapi puriq web wamp'uqmi. Ñawpaq kutita 2008 watapi Microsoft Windows llamk'achiq sistimapaq lluqsichimurqanku, Applepa WebKitpa free software kaqninkunamanta, free software Mozilla Firefoxpa kaqninkunamanta ima ruwasqan. Chanta Linuxpaq, macOSpaq, iOSpaq (ñawpaq IphoneOSpaq), Androidpaq ima lluqsichimusqa karqan. Wamp'uqpas ChromeOSpa qullana kaqninmi, chaypitaq web ruwachina wakichikunapaq patanhina llamk'an.

## Ñawisqa qillqakuna
Internet Explorer

**Internet Explorer** icha **Chawpillika Mask'aq** (ñawpaq **Microsoft Internet Explorer** chaymanta **Windows Internet Explorer**, sapa kuti pisichasqa **IE** utaq **MSIE**) huk "jubilasqa" (utaq aswan mana llamk'achisqa Windowspi kaqkuna) qillqa web wamp'uq siriyikuna Microsoft kaqmanta ruwasqa chaymanta Windows siq'i llamkanakuna llikakuna kaqpi llamk'achisqa. IE aswan Windowspi kaqkunapi jubilasqa kaptinpas, wakin kananpi kanku, kayhina Windows 10 LTSC chaymanta Windows 10 Chunwa suyu kawpakamachiqkunapa kaq manaraq yanapakuymanta lluqsisqachu. 1995 watamanta qallarispa, ñawpaqta lluqsirqa yapasqa q'ipi Plus! chay wata Windows 95 kaqpaq. Qhipa layakuna mana rantina hurayk'uchiykunahina utaq qarana q'ipipihina karqanku chaymanta ñawpaq llamk'ay killana makiruwachiq (OEM) yanapakuy lluqsichiykunapi Windows 95 kaqmanta chaymanta qhipa Windows kaqmanta ruwasqakuna kaqpi churasqa. Microsoft US$100 hunu sapa wata Internet Explorer nisqapi 1990 wata tukukuypi chikcharqan, 1.000manta aswan runakunayuq 1999 watapi chay llamk'aypi llamk'arqanku Musuq ruwanakuna wiñachiy wamp'uqpaq saqisqa karqan 2016 watapi qatiqninpa allinninpaq, Microsoft Edge.

## Pukyukuna
Evaluna Montaner

**Evaluna Mercedes Reglero Rodríguez** sutiyuq runaqa icha **Evaluna Montaner** sutiyuq warmiqa (* 7 ñiqin anta situwa killapi 1997 watapi paqarisqa Karakas llaqtapi - ) huk  Winisuyla mama llaqtapi aktris wan takiqmi.

Taytan: Ricardo Montaner; Maman: Marlene Rodríguez.
Qusanː Camilo Echeverry (2020- ).
Churinkunaː Índigo Echeverry Reglero.
Wawqipanikuna: Mauricio Montaner, Ricky Montaner

## TV siryikuna
* *[[Grachi]]* (2011-2012)
* *[[Club 57]]* (2019-2021)

## Kaypipas qhaway
* Ricardo Montaner
* Camilo
* Mauricio Montaner
* Ricky Montaner
* Karol Sevilla
* Tini Stoessel
* Santiago Achaga
* Sebastián Silva

## Hawa t'inkikuna
Mast'a

**Mast'a, Mant'a** icha **Chusi** nisqaqa ima awasqatapas awarank'upi llipipipiq q'aytumanta, millmamanta, q'aytumanta icha q'aytumanta ruwasqatapas riqsichinapaqmi hinaspan huk ukhuq pampanpi tiyaqku. DRAE nisqa mast'atanin "Millmamanta utaq wak materialkunamanta awana, hinaspa imaymana rikch'ayniyuq, imaymana llimp'iyuq, chaywanmi ukhukunapa pampanpas, siqanakunapa pampanpas qatasqa kachkan pakakunapaqhinaspa sumaqchasqa kananpaq".

Chakataykunaqa Turkiyip mast'akunatam Iwrupaman riqsichirqan, chaypiqa aswanta pirqakunapi warkusqa karqan t'iqihina icha hamp'arakunapi llamk'achirqan.
Tencent

**Tencent Holdings Ltd.** ñisqaqa (Chinu simi: 腾讯; pinyin: *Téngxùn*) Chinusuyumanta marka markapi llamk’aq tiknulukya, kusirikuy ima tantanakuymi, Shenzhen llaqtapi uma wasiyuq. Tiqsimuyuntinpi aswan achka qullqita tariq achka chawpinniyuq nisqa imprisakunamanta hukninmi, qullqi tarisqankumanhina. Hinallataqmi, tiksimuyuntinpi aswan hatun llamk'aymi kuyuq rikch'a pukllana ruwaychaqapi qullqi churasqanmanhina, Tencent Games nisqaqa Tencent Interactive Entertainment Group (IEG) nisqap huch'uy rakiyninmi, pukllanakunata lluqsichiypi yuyaykusqa.

1998 watapi kamasqa, filialninkuna tukuy tiksimuyuntinpi imaymana Internetwan tupaq yanapakuykunata chaymanta rurukunata qhatunku, kusirichiykunapi, kapchisqa yachay kaqpi, wak allwiyakamakunapipas. Umalliq wasinqa Twin-skyscraper kan, Tencent Seafront Towers (Tencent Binhai Mansion nisqapas) Shenzhen llaqtapi Nanshan Distritupim tiyan.

##### Hawa llaqtamanta qullqi churaykuna

## Pukyukuna
AlexNet

**AlexNet** (Aliknit) nisqaqa huk k'uyukuq ankucha llika (CNN) nisqap sutinmi, Alex Krizhevsky sutiyuq runap rurasqan, Ilya Sutskeverwan Geoffrey Hintonwan kuska rurasqa, payqa Krizhevskyp Ph.D. yuyaychaq.

AlexNet 30 ñiqin tarpuy killapi 2012 watapi ImageNet hatun rikuy riqsiy sasachakuypi atipanakurqan  Llikaqa 15,3% pantayta 5 puntapi ayparqan, aswan 10,8 pachakmanta aswan pisi subcampeón nisqamanta. Ñawpaq qillqasqapa ñawpaq ruwayninqa karqan, modelop ukhunqa ancha allinmi karqan hatun ruwayninpaq, chaymi computacionalmente ancha chaninniyuq karqan, ichaqa ruway atikuqmi karqan qillqa thatkichiy hukkay (GPU) nisqakuna yachachiypi llamk'achisqankurayku.

## Ñawpaq kawsay kananpi
AlexNet mana ñawpaq utqaylla GPU-rurachiychu karqan huk CNN kaqmanta huk siq'i riqsiy atipanakuypi atipananpaq. Huk CNN GPU nisqamanta K. Chellapilla et al. (2006) 4 kuti aswan utqaylla karqa huk kaqlla implementacionmanta CPU kaqpi. Huk ukhu CNN Dan Cireșan et al. (2011) IDSIA kaqpi 60 kuti aswan utqayllaña karqa  chaymanta ñawpaq kaqkunamanta aswan allinta ruwarqa agosto killapi 2011 watapi  15 ñiqin qhulla puquy killapi 2011 watapi 10 ñiqin tarpuy killapi 2012 watapikama, paykunap CNN nisqa tawa siq'i atipanakuykunapi mana pisichu atiparqan.  Hinallataqmi achka siq'ikuna waqaychana wasikunapaq qillqakunapi aswan allin ruwaypipas anchata allincharqaku.

## Llika ruway
AlexNet nisqapiqa pusaq qatakunam karqa; ñawpaq pichqaqa capas k'uyukuqkuna nisqakunam karqa, wakinqa max-pooling nisqa capas nisqakunam qatipasqa, kimsa qipa kaqtaq capas completamente conectadas nisqa. Llikaqa, qhipa qatamanta aswan, iskay copiaman rakisqa, sapa juk GPU kaqpi purichisqa.  Tukuy estructurata kayhinata qillqachwan(CNN \to RN\to MP)^2 \to (CNN^3 \to MP) \to (FC \to DO)^2 \to Linear \to softmax maypi

* CNN = capa convolucional (ReLU activación nisqawan) .
* RN = normalización de respuesta local nisqa
* MP = maxpooling nisqa
* FC = hunt'asqa tinkisqa qata (ReLU llamk'achiyninwan) .
* Lineal = hunt'asqa tinkisqa qata (mana llamk'achisqa) .
* DO = saqisqa yachay

Kayqa mana saturador ReLU activación ruwayta llamk’achirqa, kaytaq rikuchirqa allinchasqa entrenamiento ruwayta tanh chanta sigmoide kaqmanta. 

## Influencia
AlexNet nisqaqa computadora rikuypi aswan atiyniyuq qillqakunamanta hukninmi, aswan achka qillqasqakunata CNN nisqakunata, GPU nisqakunata llamk'achispa ukhu yachayta utqaylla purichinapaq kallpachasqanrayku. 2022 wata tukukuykama, AlexNet qillqasqaqa 100.000 masnin kutitam citasqa karqan Google Scholar nisqanman hina.

## Pukyukuna
GPT-4

**Generative Pre-trained Transformer 4** (**GPT-4**) nisqaqa OpenAI nisqap kamasqan mana kacharisqa ankucha llikam. *[[The New York Times|New York Times]]* nisqanman hinaqa, 2023 watapi "lluqsinanta rimanku"; *[[Vox (website) nisqapi.|Vox]]* huk web kitikuna nisqaku chaymanta rimasqa karqan "tukuy yupaykunawan" aswan allin OpenAI ñawpaq lluqsichisqa GPT-3 chaymanta GPT-3.5 kaqmanta. Verge nisqapas rimaykunata rimarirqa, GPT-3 nisqamanta paramitru yupayta anchata yapanqa nispa (175 waranqa hunumanta, 100 llunakama), chaytam OpenAI Kamayuq kamachiq llamk'aq icha CEO Sam Altman "hunt'asqa yanqa rimay" nispa suticharqa. 

## Kaypipas qhaway

* GPT-3
* DALL-E
* OpenAI
* ChatGPT

## Pukyukuna
Google Sites

**Google Sites** nisqaqa huk pawasqa wiki chaymanta web p'anqa ruwanapaq yanapakuymi, Google nisqap qusqan mana rantina, webpi Google Docs Editors q'ipip huknin kaqnin hina churasqa. Chay yanapakuyqa Google Docs, Google sheets, Google Slides, Google Drawings, Google Forms chaymanta Google Keep nisqakunatapas churan. Google Sites huk web ruwana wakichi hinalla tarikun. Kay ruwana ruwaqkunata internetpi willakuykunata ruwayta chaymanta allichayta saqin, wak ruwaqkunawan chiqa pachapi yanapanakuspa.

## Sipsikay
Turkiyip tripunal llapmantapa 2009 watapi kamachiynin qatispa, Google Sites nisqapi llapa p'anqakuna Turkiyipi hark'asqa karqan, huknin p'anqapi Turkiyap kamaqnin Mustafa Kemal Atatürk nisqap k'amiynin kasqanmanta nisqa kaptin. 2012 watapi, Corte Europea de Derechos Humanos (CEDH) nisqa, chay hark'ayqa Convenio Europeo de Derechos Humanos nisqapi 10 kaq Artículo nisqa mana hunt'asqanmanta (*Yildirim v Turquía*, 2012).  Chay hark'akuyqa 2014 watapi hurqusqa karqan.

## Pukyukuna
Kuti kutiq ankucha llika

**Kuti Kutiq ankucha llika** (Inlish simpi: **RNN**) nisqaqa huk kapchisqa ankucha llikakunap klasi, maypichus nodukunapura tinkiykuna huk muyuta paqarichiyta atin, wakin khipukunamanta lluqsiyta qatiq yaykuykunata kikin khipukunaman chayayta saqispa. Chaywanmi comportamiento dinámico temporal nisqa qawachiyta atin. Huk feedforward neural networkkuna kaqnin, RNNs ukhu estadonkuta (yuyariy) llamk'achiyta atinku, yaykusqakunap tikraq suni secuenciankunata llamk'achinapaq.    Kayqa mana t’aqasqa, t’inkisqa maki qillqa riqsiy  utaq rimay riqsiy hina ruwaykunaman ruwanapaqmi ruwan.  Kuti kutiq ankucha llikakunaqa ñasapi Turing hunt'asqam, munaspa wakichikunata purichiyta atin, yaykusqakunap munasqa secuenciankunata llamk'achinapaq. 

## Pukyukuna
Rikuy wakmantukuchiq

**Rikuy wakmantukuchiq** icha **Rikuy T'ikrachiq** (Inlish simipi: **ViT**) nisqaqa huk wakmantukuqmi, rikuy  thatkichiy ruwanakunaman qhawasqa, ahinataq rikch'a riqsiy.

## Rikuy wakmantukuqkuna

Wakmantukuchiqkuna nisqakunaqa qallariypi churakuyninkutam tarirurqaku purun simi tahkichiy (PNL) nisqapi, chaytam qawachirqaku BERThinaspa, GPT-3pis simi kikinkuna. Kay kuntrasti kaqpi kay tipiku rikch'a thatkichiy sistima huk k'uyukuq ankucha llika (CNN) kaqwan llamk'achin. Allin riqsisqa llamk'aykunaqa Xception, ResNet, EfficientNet, DenseNet, chaymanta Inception nisqakunam.

Wakmantukuchiqmi tupunku iskay iskay yaykusqa tuwkinkunapura (simikuna qillqa watiqakuna kaqpi), qawtaku sutichasqa. Chay qullqiqa tawachaku nisqam hayka tuwkin nisqapi. Rikch'akunapaqqa, t'aqwiypa sapsi hukkayninqa pixel nisqam. Ichaqa, huk tipiku rikch'api sapa pixel parispaq yupay tinkiykuna hark'akuqmi yuyarinamanta, yupaymantawan. Aswanpas, ViT yupan pixelkunapura tinkiykuna imaymana huch'uy t'aqakunapi rikch'api (kayhina, 16x16 pixelkuna), huk sinchi pisiyachisqa qullqiwan. Chay t'aqakuna (posiciónal incrustaciones nisqawan) huk qatiqpi churasqa kanku. Chay churasqakunaqa yachanapaq wikturkunam. Sapa rakiqa siwuk siq'i qipan qipan icha (qatikipay pacha)pi churasqam, incrustacin chichu nisqawanmi mirachisqa. Chay ruwasqa, posición incrustacionwan transformadorman mikhuchisqa.

Imaynan BERT kaqpi, huk tiksi ruway rakiy ruwaykunapi ruwakun tuwkinpa klasi kaqwan. Huk especial tuwkin chaymi llamk'achisqa sapalla yaykuy hina qhipa MLP Umalliq imaynachus tukuy wakinkunap influenciasqan.

Rikch'akuna rakinapaq wasichaqa aswan riqsisqam, Wakmantukuchiq Qhipukamachiq nisqallatam llamk'achin imaymana yaykuna tuwkinkunata t'ikranapaq. Ichaqa kantaqmi huk ruwaykunapas maypichus tradicional Arquitectura Transformadora nisqapa decodificador nisqa partenpas llamkachisqa.

## K'uyukuq ankucha llikawan tupachiy
ViT ruwayqa tantiyaykunamanta hapirin chaymanta chay allinchaqpa, willaypa huñun-específico hutun paramitrukuna, chaymanta llika ukhunchasqa. CNN nisqakunaqa aswan facilmi allinchaypaq.

Huk ch'uya wakmantukuchiqpi huk variación nisqaqa huk transformadorta CNN saphi/awpaq tukukuywan kasarakuymi. Huk típico ViT saphiqa 16x16 convolución nisqatam 16 pasoyuqta llamk'achin. Chaywanpas huk 3x3 convolución 2 kaq pasowan, estabilidadta yapan chaymanta exactitudtapas allinchan.

## Maypi charanakuna
Rikuy tikraqkuna achka Antañiqiq Rikuy ruwaykunapi llamk'achirqanku allin ruwaykunawan wakin kutikunapitaq "state-of-the-art" icha sumaq kaqpipas.

Aswan allin ruwaykunamanta wakinmi:

* Antañiqiq rikuy
* Objeto Tariy
* Kuyuq Rikch'a Deepfake Tariy
* Rikch'a Rakiy
* Anumaliya Tariy
* Rikch'a Sinthisis
* Cluster Khuskiy
* Kikinmanta Pusachiq

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* 
*
Tansarina

**Tansarina** icha **Mantarina** (***Citrus reticulata***) huk huch'uy citrus sach'a rurum. Huk sapaq rikch'aq chilinahina qhawasqa, aswanta mikhukun llañu icha ruru yuypakunapi. Tanqarina nisqaqa huk qutu killmu-llimphiyuq sitriku rurukunam, tansarina nisqap q'umikunamanta wakin pumilu yanapakuyniyuq.

## Pukyukuna
Q'illay punqu

**Q'illay punqu, makhina punqu, llamk'ana punqu, [[punqu]]** icha **ruput**qa (Kastilla simipi *robot*, chaytaq Chiku llaqta simimanta *robot*, chayñataq *robota* rimaymanta: "punquhina llamk'ay, atipayasqa llamk'ay, qatirisqa llamk'ay") huk purichina - astawantaqa huk kumputaqwan wakichiy atikuq— kikillanmanta achka sasachakuykunata ruwayta atiq. Antapunqutaqa hawamanta kamachiq llamk'anawan pusachikunman, ichataq chay kamachiqa ukunpim churasqa kanman. Antapunqukunaqa runap rikch'ayninta rikch'achinapaqmi ruwasqa kanman, ichataq yaqa llapan antapunqukunaqa llamk'ana ruwaq makiqkunam, sinch'i llamk'aypi astawanta ruwasqa, manataq nihuk rikch'asqahinapichu.

## Pukyukuna
Ruwaq chawpin uya

Runa–antañiqiq t'inkinakuy kamaychallimanta chantapi, huk **ruwaq chawpin-uya** (inlish simipi: **UI**) nisqaqa runakunawan makinakunawan t'inkiykuna ruwasqa espaciom. Kay tinkiypa metanqa allin llamk'ayta chaymanta makina runap tukukuyninmanta kamachiyta atichiymi, makiqtaq huk kutillapi willayta kutichin, chaytaq llamk'achiqkunap akllay icha tantiyayninkuta yanapan. Kay hatun hamut'ay ruwaq chawpi uya kaqmanta kayhinakuna kanku aspectos interactivos kaqmanta computadora llamkanakuna, maki yanapakuykuna, llasa maquinaria operador controlkuna chaymanta proceso controlkuna. Chanta qhawaykuna interfaces de usuario ruwachkaspa ruwasqa kanku, utaq kayhina disciplinakuna, ergonomía chaymanta psicología kaqwan tinkisqa kanku.

Tukuypaq, ruwaq chawpi uya ruwayninpa metanqa huk ruwaqpa interfaznin ruwaymi, chaymi mana sasachu, allin ruwaq, chaymanta kusikuypaq (ruraqpaq allin) huk makinata llamk'achinapaq imayna munasqa ruwayta ruwan (icha aswan llamk'achiy atiy). Kayqa generalmente niyta munan, operadorqa pisi yaykuyniyuqta qunan tiyan munasqa lluqsiyta aypanapaq, chaymanta makina mana munasqa lluqsiykunata ruwaqman pisiyachin.

## Tukuyimamanta qhawarina

Ruwaq chawpi uyanin icha *runa–makiq chawpi uya*qa makinapa rakinmi, runa–makiq t'inkiyta llamk'aq. Interruptores de membrana, teclados de goma chaymanta pantalla táctil nisqakuna kanku ejemplokuna chay parte física nisqamanta Interfaz de Máquina Humana nisqamanta mayqinkunatachus rikusunman chaymanta llamisunman.
Google Scholar

**Google Scholar** icha **Google Yachaywasi Riq** huk qhispi yaykuy atikuq web mask'ay kuyuchinam, mayqinchus yachaysapa qillqakunap hunt'asqa qillqata utaq qhipawillakuyninkunata huk llimp'i qillqa lluqsichiy rikch'ankuna chaymanta yachakamakuna kaqpi tawqan. 2004 watapi Ayamarq'a killapi beta kaqpi lluqsisqa, Google Scholar tawqapiqa internetpi yachay riwistakuna chaymanta qillqa mayt'ukuna, hatun huñunakuy qillqakuna, thisiskuna chaymanta disertaciones, ñawpaq ch'ipachinakuna, llillmikuna, allwiyasqa willakuykuna, huk yachaysapa qillqakuna ima kachkan, chaymanta taripaysuntur yuyachakuninkuna chaymanta patintakuna.

## Pukyukuna
Timunkamayuq

**Timunkamayuq** icha **timunruna** (wakin kutipi **pusachiq**) nisqaqa hatun wamp'u, wamp'u, yaku ukhu wamp'u, huk rikch'aq mama quchapi wamp'uta icha ch'usaqwamp'ukunata pusaq runam. Timunkamayuq kamachiqpa kaqninpas, kuraq kayninpas hukniraymi kanman: huch'uy wamp'ukunapi, challwaq wamp'ukunapi, yatikukunapipas, timunkamayuqpa ruwayninkunaqa yaku apupa ruwayninwanmi hukllachasqa kanku; aswan hatun wamp'ukunapiqa kanmi sapaq qhawaq kamayuq, paymi wamp'uta mana imamanta manchakuspa wamp'unanpaqmanta ruwakun, kamachintaqmi timunkamayuqman, paymi chay kamachikuykunamanhina wamp'uta aychapi pusan.
ASP.NET

**ASP.NET** huk kicha pukyu qillqa, qaraq-waqta web-ruwana wakichi pawallamk’ana web wiñachiypaq ruwasqa, kallpasapa web p'anqakuna ruwanapaq. Microsoft kaqwan ruwasqa karqan wakichikamayuqkuna web kitikunata, ruwana wakichi chaymanta qaranakuna ruwayta atinankupaq. Sutiqa Inlish simipi Active Server Pages Network Enabled Technologies: "K'uchi Qaraq P'anqakuna Llika Allwiyakamakuna" kaqmanta sayan.

## Wisiyunkuna
Chay ASP.NET wiñay kawsay qillqata kacharin sinch'ita masichanakun chay .NET Pawallamk’ana kacharisqakunawan:

## Pukyukuna
Yahoo! Search

**Yahoo! Search** icha **Yahoo!** **Mask'ay** huk Yahoo! internet mask'ay quq mayqinchus Microsoftpa Bing mask'ay kuyichinanta llamk'achin ruwaykunata kallpachananpaq, 2009 watamanta, tawa watamanta Google kaqwan 2019 watakama.

## Pukyukuna
Yahoo!

**Yahoo!** (**yahoo''!**'' sutiwan istilisasqa riqsinapaq rikch’anpi) kayqan huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq web qarana quqmi. Sunnyvale llaqtapi (California suyupi) umalliq wasiyuqmi, chay sutiyuq imprisa Yahoo! Inc., mayqinchus 90% qullqi churay qullqikuna Apollo Global Management kaqwan kamachisqa chaymanta 10% Verizon Communications kaqwan.

Huk web qhapaq yaykuna, mask'ay kuyuchina Yahoo Search, chaymanta tupaq yanapakuykunata qun, chaymanta My Yahoo!, Yahoo! Chaski, Yahoo! Willaykuna, Yahoo! Finance, Yahoo! Kurku Kallpanchaykuna, qatirakuy patapatanpaqta, Yahoo! Paqar.

Yahooqa Jerry Yang, David Filo sutiyuq ima runakunap kamasqanmi karqan, Qhaqmiy killla 1994 watapi, 1990 watakunapi internet qallariy pachap huk ñawpaq puriqninmi karqan. Ichaqa, llamk'achiynin pisiyarqa 2000 wata tukukuypi wakin yanapakuykuna saqisqa kaptin chaymanta qhatu qutu Facebook kaqman chaymanta Google kaqman chinkachisqa.

## Wiñay kawsay qillqa

### Kamachiy

### Mast’ariy
Epic Games Store

**Epic Games Store** nisqaqa huk Microsoft Windows, macOSpaq ruk'asqa kuyuq rikch'a pukllana qhatu wasim, Epic Games nisqap llamk'achisqan. Qhapaq raymi killa 2018 watapi iskaynintin web kitihina chaymanta sapalla qallarichiqhina qallarirqan, chaymanta qhipa kaqtaq uraykachinapaq chaymanta pukllanakunata pukllanapaq mañasqa. Qhatup ñawpaqninpi huk tiksilla sinru churasqa, masikuna lista kamachiy, tupachiy chaymanta wak ruwanakuna qun. Epic Games aswan masikakukunayuq kachkan mast'ariypaq ruwanakuna huñuta qhatup ñawpaqninpi ichaqa mana masikanchu yapayta achka ruwanakunata wak ruk'asqa rak'ina patapatakunahina, ahinataq rimanakuy marukuna utaq ruwaqpa qhawayninkuna, aswanpas kunan kaq patapatakuna tinkuna llika kaqwan kaykunata yanapanapaq.

Epic rak'ina qhatuman yaykurqa Fortnite allin ruwasqanmanta, mayqinkunatachus Epic kikin kanalninkuwan Windows kaqpi chaymanta macOS sistimakunapi ruwaqkunaman rakirqa aswan huk qhatukuna qhawanakunapi. Tim Sweeney, Epic Games nisqap kamaqnin chaymanta CEO, yuyayninta willasqaña karqan Steam nisqap qullqi kuchusqan, Valve nisqap kamachisqan pukllana qhatu wasi, ancha hatun kasqanmanta 30% nisqapi, chaymanta yuyaychasqa karqan huk qhatuta 8 kaqllawan purichiyta atisqankuta % kuchusqa qullqi urqunayuq kachkaspa. Qallariykama, Epic Games 12% qullqi kuchuypi tiyasqaña karqan qhatu kaqnintakama lluqsichisqa titulukunapaq, chaymanta licencia qullqita urmachisqa pukllanakunapaq Unreal Kuyunankupi ruwasqa, aswan urqusqa 5%llata qullqi tarisqankumanta.
Epic Games

**Epic Games, Inc.** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyuq rikch'a pukllanakunata, llamp'ukaqkunata wiñachiqmi, Cary llaqtapi, Chinchay Carolina suyupi, lluqsichiqmi. Chay llamk'ayqa Tim Sweeney sutiyuq runap kamasqanmi karqan, **Potomac Computer Systems** sutiyuq 1991 watapi, ñawpaqtaqa tayta-mamanpa wasinpi Potomac llaqtapi (Maryland suyupi) tarikurqan. Ñawpaq kuti qhatuypaq kuyuq rikch'a pukllana lluqsisqanmanta, *[[ZZT]]* (1991), chay llamk'ayqa 1992 watapi qallariypi **Epic MegaGames, Inc.** nisqaman tukurqan, Mark Reintataq pusarqan, chaymanta pachap umalliqninmi karqan. 1999 watapi umalliq wasi Cary llaqtaman astaspa, chay yachakipay ukhuqa sutinta t'ikrarqan Epic Games nisqaman.

## Pukyukuna
Suphwar ruway

**Llamp'ukaq wiñarichiy**, **mayt'uray** icha **paqarichiy** (Inlish simipi: Software Developer) kayqa llamk'anakuna, markukuna, utaq wak llamp'ukaq nipayakuna ruwaypi chaymanta waqaychaypi yuyay, willay,ruway, ruwana wakichiy, qillqay, llamiy, chaymanta pantasqa allichay ruwaymi. 

Llamp'ukaq wiñarichiyqa pukyu qillqa chaymanta waqaychayta ruwan, ichaqa aswan hatun yuyaypi, llapa ruwanakuna munasqa llamp'ukaq kaqmanta hamut'aymanta llamp'ukaq qhipa rikuchiykama, típicamente huk musikasqa chaymanta ruwasqa ruwaypi. Llikakuna ruwayqa maskay, musuq wiñarichiy, purututipu, t'ikray, wakmanta llamk'achiy, musuqmanta k'illikachay, uywarikuy utaq ima ruwaykunapas llump'ukaq rurukuna ruwaypi tukusqa.

## Yachana ñankuna
Huk sistima wiñarichiy yachana ñan mana tukuy yuyay wakichiykuna llamk'achinapaq allinchu.

Sapa yachana ñankuna tarikuq aswan allinmi kanku específico clase yuyay wakichiykunapaq, imaymana técnico, organizacional, yuyay wakichiy, equipo nisqa qhawariykunapi.

### Roles y industria nisqa

* Computadorapi programaq
* Ingeniero de software nisqamanta yuyaychaq
* Offshore software nisqa ruway
* Software ruwaq
* Software nisqamanta ingeniero
* Software nisqamanta lluqsichiq

## Pukyukuna
Valve Corporation

**Valve Corporation** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta kuyuq rikch'a pukllana wiñarichiq, lluqsichiq, ruk'asqa rak'iq tantanakuymi, Bellevue, Washington suyupi umalliq wasiyuq. Steam llamp'ukaq rak'iy patapatap ruwaqninmi*[[Kuska Kawsay (serie) .|, Half-Life]]*, *[[Contra-Helga|Counter-Strike]]*, *[[Portal (serie) nisqa.|Portal]]*, *[[Derrota Punchaw|Day of Defeat]]*, *[[Equipo Fortaleza|Team Fortress]]*, *[[Lluq'i 4 Wañusqa (serie) .|Left 4 Dead]]*, *[[Dota]]* nisqa pharankisyakunap wiñarichiqninmi.

Valve nisqaqa 1996 watapi Microsoft nisqap ñawpaq llamk'aqnin Gabe Newell,Mike Harringtonwan runakunap kamasqanmi karqan. Ñawpaq kaq pukllananku, ñawpaq runap t'uqyaq (FPS) *[[Kuska Kawsay (video pukllay) .|Kuska Kawsay]]* (1998), ancha chaniyuq, qhatuypaq allin karqan; sullull kayhinachasqa nisqawan, secuencias guionadas nisqawan, mana pantasqa willakuykunawan ima, FPS género nisqapi wiñaypaq influenciayuq karqan. Harringtonqa 2000 watapin ripurqan. 2003 watapi Valve Steam nisqatam llamk'achirqan, chaymantataq *[[Kuska Kawsay 2|Half-Life 2]]* nisqatam 2004 watapi. Ñawpaqman puriq fisika sistemakunawan, willakuypi, runachakunapi astawan yuyaywan, *Half-Life 2 nisqaqa* ancha allin qhawarisqa karqan, 2011 watapitaq 12 hunu copiakunata rantirqan. 2006 watapi Valve nisqaqa *[[Kuska Kawsay 2: Huk kaq raki|Half-Life 2: Episode One nisqa]]* episodico qatiqnin nisqatam lluqsichirqan, chaymantataq 2007 watapi *[[Kuska Kawsay 2: Iskay kaq raki|Iskay ñiqin]] rakita ,* achka pukllaqkunapaq *[[Equipo Fortaleza 2|Team Fortress 2]]* nisqa pukllayta, *[[Portal (video pukllay) .|Portal nisqa]] puzzle nisqa pukllaytapas.* *[[Portal 2 nisqapi|Portal 2]]* nisqaqa 2011 watapi lluqsirqan. 2013 watapi Valve achka pukllaqkunap internetpi maqanakuy arena pukllayta *[[Dota 2 nisqa|Dota 2]] nisqatam lluqsichirqan.*

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa
Duolingo

**Duolingo** sutisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunap yachachiy allwiyakama llamk'ayninmi, yachaypaq appkunata ruwaq, simip chaqaq hap'ichiynintapas qun.

Kay patapataqa 2011 watapi Luis von Ahn, Severin Hackerwan kamasqa karqan, chaymanta pacha wiñasqa huknin aswan riqsisqa simi yachaypaq ruwanakuna kay pachapi.

Duolingo nisqaqa achka simikunata yachachin, pachakmanta aswan simikunata yachachin, ancha riqsisqa simikunamanta Inlish, Kastilla, Phransis, Aliman simikunamanta, mana ancha yachasqa simikunaman, Kamt, Irsimi, Suwahili simikunakama. Duolingopas Duolingo Inlish Ch'iklluri chaqaq hap'ichiy wakichita qun chaymanta huk achahalay app wawakunapaq Duolingo ABC sutiyuq, chaymanta imprisaqa huk tiksi pata yupay yachay app Duolingo Math sutiyuq kunan iOS kaqpaq sapalla kaqta lluqsichirqa.

Kay hatun ruruchiq icha imprisaqa huk yanqhallakaq kikincha nisqatam llamk'achin, 500 hunumanta aswan qillqayukusqa ruwaqkunawan. Duolingo huk primiyun icha qullanakaq qaranata qun mayqinchus qatirakunata chinkachin chaymanta aswan ruwanakunata qun.

## Ñawpaq kawsay qillqa
Duolingo nisqapaq yuyayqa 2009 watapi tukukuyninpi Pittsburgh llaqtapi Carnegie Mellon Yachay Sunturpi yachachiq Luis von Ahn sutiyuq runap qallarirqan, Suwisa mama llaqtapi paqarisqa pusratu nisqa yachakuq Severin Hacker. Von Ahn iskay kaq hatun ruruchiqninta, reCAPTCHA, Google nisqaman rantikusqa, Hackerwantaq, yachaywan tupaq imapipas llamk'ayta munarqan.  Huk pusachiyta kallpachaqmi karqan Von Ahnpa uywasqan Watimala llaqtapi, chaypin rikurqan llaqtanpi runakuna Inlish simita yachanankupaq ancha chaninniyoq kasqanmanta. Hacker (Duolingo nisqap kuska kamaqnin, kunan CTO) iñirqan "mana qullqiyuq yachachiyqa chiqaptam kay pachata t'ikranqa" chaymanta runakunaman huk lluqsiyta quyta munarqan chayta ruwanankupaq.

Duolingoqa kay simikunapim kursukunata qun:

* Arapya simi
* Katalan simi
* Kantunis simi (Cantonese)
* Chunwa simi (Mandarin)
* Chik simi 
* Ranis simi
* Urasuyu simi
* Inlish simi
* Ispirantu simi
* Phinis simi 
* Pharansis simi / Ransis simi 
* Alimaña simi 
* Iliniki simi 
* Warani simi
* Kiriwyu simi
* Haway simi 
* Hiwriyu simi 
* Hanaq Waliriya simi 
* Inriya simi 
* Hunriya simi 
* Inrunisiya simi 
* Irsimi 
* Italiyanu simi 
* Nihun simi
* Kilinkun simi
* Kuriya simi 
* Latin simi 
* Nawahu simi
* Nurqi simi 
* Puluña simi 
* Purtukis simi 
* Rumaña simi 
* Rusiya simi 
* Iskut simi 
* Kastilla simi 
* Suwahili simi
* Suwirqi simi 
* Turkiyi simi 
* Ukraniña simi 
* Witnam simi 
* Kamri simi

* Yirish simi
* Sulu simi

## Pukyukuna
Andres Marrero

Andres Alejandro Marrero Calderon, Director Andres sutiyuqpas, Piruw mama llaqtapi kusirikuy industriapi ruraq, siq'isqa pilikula ruraq, video pusaqmi. Payqa llamkan, Marrero Films nisqap kamachiqninmi maypichus payqa chay empresap CEO nisqapas.

## Kawsaymanta willakuy

### Ñawpaq Kawsay
Hatun yachay wasipi kachkaspa, cinemanta tukurqan, Venezuelamanta No Hay Manera peliculapi yanapaq kamachiq hina llamk'ayta qallarirqan, chaymi Charallave llaqtapi 2015 watapi filmasqa hinaspa lluqsirqan, qhipamantaq kikin equipowan llamk'arqan, Venezuelamanta peliculata kuska pusarqan Impetum Mental 2016 watapi, Charallave llaqtapipas filmasqa, lluqsisqapas.

### Carrera
Paymi chay empresata kamarirqan; Cine ruwaqkunap Zona (Filmmkrs Zona). Filmmakers Zone nisqaqa siq'isqa pilikula rurana blog nisqa, kayhina markakunawan kuska llamk'arqan; Zhiyun_tech, Feiyiu tech FY, Hollyland Tecnología, Yelangu, Yongnuo, Gudsenmoza Fulaim, YC Cebolla.

### Filmografía nisqa

## Referenciakuna
Runakuna Píldora Andres Marrero

## Hawa t'inkikuna
Andres Marrero Web Oficial nisqa
Laphara

**Laphara****,** **unancha,** **wiphala** (kastilla simimanta: *bandera*) nisqaqa wask'api allichasqa llimphikunayuq, llimphi tuyruchakunayuq tuyrum, ima mama llaqtappas, suyuppas, tantanakuypapas sanancham.

Tawantinsuyup unanchanqa Wiphalam karqan.

## Kaypipas qhaway

* Wallqanqa sanancha

### Achka kawsaysuyuchasqa lapharakuna

## Pukyukuna
Wallmapu

**Wallmapu**qa Urin Apya Yalapi Mapuchi runakunap ñawpa pacha hallp'anpa, ñawpa pacha mama llaqtanpa sutinmi. Kay simiqa 1990 wata qallariypi Indiyaq huñukuna ichataq 2000 watakunapi Arawkaña llaqtapi mapuchi maqanakuy astawan kallpachakuptin aysay nisqatam chaskirqan. Wakinqa Wallmaputaqa iskay hatun rakikunamantam qhawarinku, inti chinkaykuy larupi Ngulumapu, inti lluqsimuy larupi Puwilmapu, Ngulumapupa uralan rakintaq Phutahuwillimapu sutiwan riqsisqa.

Chilemanta historiamanta yachaq Cristóbal García Huidobro nin: "'Wallmapu' terminología nisqaqa manam ancha mawk'achu, aswanqa musuqmi. Hatarinmi, hamut'asqanchikman hina, huk revisionista kuyuymanta, 1990 wata qallariypi". (...) ruwanku huk musuqmanta yachayta hinaspa huk musuqmanta yachayta identidadmanta, simimanta, chaynallataq chay simbolokunamantapas representan el pueblo mapuche (...) manan tapuy históricochu chay hina, manan hamunchu cultura ancestral mapuche runakunaq mana hayk'aqpas territorionkuta percibirqankuchu huk lugar particularmente definido hina".

19 ñiqin qhulla puquy killapi 2022 watapi "Wallmapup manchachiynin" (Kastilla simipi: *La amenaza de Wallmapu*) nisqa, Niwqhin llaqtapi, Arhintina suyupi, ruwakurqa.

## Pukyukuna
Lunrun

**Lunrun** icha **Lunris** (Inlis simipi: London, Kastilla simipi: *Londres*) hatun llaqtaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Kawpay Rak'iy
Lunrun llaqtapi ''borough''kuna (munisipyukuna)

## Lunrun boroughkunap suti huñun
Lunrun iskay siwipi rak'isqa:

* Hawa Lunrun
* Ukhu Lunrun

## Wiñaykawsay

## Hawa tinkikuna

## Pukyukuna
Abdelmadjid Tebboune

**Abdelmadjid Tebboune ** (arabya simi:   عبد المجيد تبون)  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Méchria llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

(2019 - ) Alhiryapa umalliqnin.

## Hawa t'inkikuna
Phillwinku

**Phillwinku**qa huk muyuriq kuyuyuq, rariyakuq palayuq, huk pitch nisqapi churasqa, huk muyuqi pillwinkuñiraq nisqa ruwanapaq, muyuchisqa kaptin, siwuk siq'i thanqay nisqawan yaku icha wayrahina llamk’aq yaku. Pillwinkuqa tuqurupi icha kantu nisqapi yakuta tanqanapaqmi, ichataq yakupi huch'uy wamp'uta icha wayrawan purichinapaq tanqayta paqarichispa. Chay kuchuqkunaqa ruwasqam kachkanku, chaynapi chay puriqlla nisqawan muyuriq kuyuyninkuqa, chay kuchuqpa iskay hawankunapa k'apakchay nisqa chikan kaynintam ruwan, Bernoullipa tiksinwan, chaymi puriqllaman kallpata churan. Yaqa llapan mama quchapi pillwinkukunaqa **ch'ipa pillwinku**kunam, muyuqi kuchuqkunam, yaqa horizontal eje nisqayuq pillwinkup eje nisqapi muyuriq.

### Wayra wamp'u

## Pukyukuna
Manya antañiqiy

**Manya antañiqiy**, **kantu** **antañiqiy** icha **saywa antañiqiy** (Inlis simipi: edge computing) nisqaqa huk rakisqa antañiqiy pararikma nisqa, antañiqiyta, willaku waqaychaytapas willaypa pukyunkunaman aswan qayllaykuchin. Kayqa kutichiy pachakunata allinchaypaq chaymanta miqa waskharta waqaychaypaq suyasqa. **Manya antañiqiy** nisqaqa huk wasicha icha wasimusikam aswanqa huk allwiyakamahinallamanta, chaymanta huk kit'i yachay - chaymanta maypi kasqanmanhina rakisqa antañiqiypa rikch'ayninmi.

## Pukyukuna
IP tiyakuy

**Chawpillika Ñawpallut'ana tiyakuy** icha **Intirnit Ñawpallut'ana tiyakuy** (Inlis simipi: **IP address**) nisqaqa 192.0.2.1hina yupana itikitam, antañiqiq llikawan tinkisqa, Internet Ñawpallut'ana nisqawan willanakuypaq llamk'achiq. IP tiyakuyqa iskay hatun llamk'anakunatam llamk'an: llika chawpi uya riqsiriy chaymanta maypi tarikuynin tiyakuyninriy.

Internet Protocol wirsiyun 4 (IPv4) huk IP tiyakuyta 32-bit yupahina riqsichin. Ichaqa, internet wiñasqanrayku, IPv4 tiyakuqpa pisiyasqanrayku, huk musuq IP (IPv6), 128 bitkuna IP tiyakuypaq llamk'achispa, 1998 watapi unanchachisqa karqan. IPv6 mast'ariyqa 2000 wata chawpimanta pacha purichkan.

IP tiyaykuykunaqa runap ñawirinapaq qillqanakunapi qillqasqa, rikuchisqa ima, ahinataq 192.0.2.1 IPv4 kaqpi, 2001:db8:0:1234:0:567:8:1 IPv6 kaqpi. Tiyakuypa rute ñawpaq k'askaqninpa sayayninqa CIDR nitasiyunpi sutichasqa kachkan tiyakuyta yupawan sufixaspa, ahinataq, 192.0.2.1/24, chaymi tupan ñawpaqmantapacha llamk'achisqa urallika saytana 255.255.255.0 kaqwan.

IP tiyakuy pachaqa tukuy tiksimuyuntinpi Internet Yupaykuna Kamachasqa Kamachiq (IANA) kaqwan kamachisqa, chaymanta pichqa suyupi Internet qillqakamakukuna (RIRs) kamachisqa hallp'ankupi ruwasqa kanku chayllapi Internet qillqakamakukunaman asignacionpaq, ahinataq Internet yanapakuy quqkuna (ISPs), chaymanta wak tukukuy ruwaqkuna. IPv4 tiyakuykuna IANA kaqwan RIRkunaman rakisqa karqa yaqa 16.8 tallkikunapi&nbsp;hunu tiyakuykuna sapankanku, ichaqa IANA nisqapi 2011 watamantapacha tukusqaña kanku. Huklla RIR nisqakunallam Aphirikapi llaqtapi kamachaykunapaq rantinachinayuqraq. Wakin IPv4 tiyakuykuna sapallapaq llikakuna waqaychasqa kanku chaymanta mana tiksimuyuntinpi sapallachu kanku.

Llika kamachiqkuna huk IP tiyakuyta sapa llamk'anaman huk llikawan tinkisqa kaqman qunku. Chayhina kamachaykuna huk *sayayaq* (mana kuyuq, taskasqa utaq wiñay kaypaq) utaq *k'uchi* kaqpi kanman, llika ruwaykunamanta chaymanta llamp'ukaq ruwanakunamanta.

## IPv4 tiyakuykuna

## IPv6 tiyakuykuna

## Pukyukuna
IP patapi kunka

**[[Internet|Intirnit]] ñawpallut'ana patapi kunka** icha **chawpinllika ñawpallut'ana patapi kunka** (Inlis simipi: **VoIP** utaq **IP telephony**) kayqa huk ñanmi, huk huñu allwiyakamakunam, kunka willanakuykunata, achka rurinyuq tiyaykunatapas Intirnit Ñawpallut'ana (IP) llikakunapi qunapaq, ahinataq Chawpinllika. **Intirnit karurimana**, **sakha waskhar karurimana**, **sakha waskhar karurimana qarana** simikunaqa, chiqapmanta rimanku willanakuy yanapakuykunata (kunka, fax, SMS, kunka-willanakuy) quymanta, manataqmi llaqtapaq karurimana llika (PSTN) nisqawanchu, chaytam riqsisqapas tiksi mawk’a karimana qarana (POTS).
Zoom (llamp'ukaq)

**Zoom**, **zoom** icha **Zoom Huñunakuykuna**hina istilisasqa, Zoom Video Communications nisqap ruwasqan kuyuq rikch'a karurimaynin nisqap kikinpa llamp'ukaq wakichinmi. Chay yanqhalla musika nisqa 100 kuskalla partisipakuqkunamanmi saqillan, 40 chinini pacha amatay nisqawan. Ruwaqkuna akllanayuq kanku yapanankupaq huk qullqi qusqa musikaman qillqayukuspa. Aswan hatun musikaqa 1.000 kuskalla partisipakuqkunata yanapan 30 phanikama huñunakuykunapaq.

## Pukyukuna
WhatsApp

**WhatsApp Messenger** icha **WhatsApp**llaqa (wasap ñisqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta yanqalla wak pata patapi puriq huk kumputaqllapi kumputasqa chaylla qillqanakuy (IM), IP-patapi-kunka (VoIP) yanay ima, kumpaniya Metap kapuynin. 

Llamk'achikuqkunata kacha qillqata, kunkata ima apachin, kunka, wiryu waqyaykunata hinay, chaymanta rikch'akunata, qillqakunata, llamk'achiqpa tarikuyninta, wakkuna ruwasqakunata ima rikuchiysin.

## Ñawisqa qillqakuna
Hanaq allwiyakama

**Hanaq allwiyakama** icha **pata allwiyakama** nisqaqa huk ñawpaqpi kaq allwiyakama: aswan hatun allwiyakama nisqap rikch'ayninmi. Chayqa qhatupi aswan sasachakuyniyuq utaq musuq allwiyakamahina riqsichikunman. Hanaq allwiyakamap chiqanninqa *[[Pisi tecnología nisqa|pisi allwiyakma]]*, sasan, achka kuti ñawpaqmanta pacha icha runawan purichikuq alliyakamamanta rimaspa; ahinataq, huk tiyapusitiwa kamachiyqa pisi allwiyakamayuq yupay apaykachana. Hanaq allwiyakama mawk'a kaptinqa, pisi allwiyakama nisqaman tukupun, ahinataq ch'usaq p'ulin illari yachay.

## Pukyukuna
Cisco

**Cisco Systems, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq ruk'anachasqa willanakuy tiknulukya huch'uykunayuq kumapiyam, San Jose, California suyupi umalasiyuq.

## Pukyukuna
Microsoft Loop

**Microsoft Loop** nisqaqa huk internetpi yanapanakuy patapatam, Microsoft nisqap rurasqanmi. Loop nisqaqa 2 ñiqin inti raymi killapi 2021 watapi Microsoft 365 q'ipi nisqa ruwanakunaman yapasqahinam.

The Verge nisqanman hinaqa, Loop "yanapanakuq tallki qillqa utaq contenido nisqakunata qun, chaykunam sapallan kawsanman, chaymanta kikinchasqa, k'askasqa, hinaspa qhispilla rakisqa".

Microsoft Loop aswan 50 ruwaqkunata yanapan huk llamkana kitita llamk'achiyta huk pachallapi.

Notion kaqman rikch'akuq, llamkana pampakuna chaymanta p'anqakuna maypi ruwanakuna, ruwanakuna chaymanta qillqakuna hawaman apamuyta chaymanta pawalliyta atikunki. Ichaqa imachus t'aqakun chay nipayakuna rakinapaq kanku mayqinkunachus mayqin p'anqatapas chiqa pacha tallki contenidoman tikrayta saqin chaymanta Microsoft Teams kaqpi, Outlook kaqpi, Word web kaqpi, Qillqay laqa kaqpi chaymanta Microsoft AI "Co-Pilot" llamk'achiyninpi k'askasqa kanman.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Tukri web p'anqa
Roblox Corporation

**Roblox Corporation** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyuq rikch'a pukllana wiñachiqmi , San Mateo llaqtapi, California suyupi. 2004 watapi David Baszucki, Erik Cassel sutiyuq runakunap kamasqan, *[[Roblox]]* nisqap ruraqninmi, 2006 watapi lluqsisqa. 31 qhapaq raymi killa, 2022 watapi, kay impirisapiqa 2.100manta aswan runakuna llamkanku. 

## Ñawpaq kawassy qillqa

## Pukyukuna
IBM

**International Business Machines Corporation** (**IBM**), **Big Blue** sutiyuq, nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna achka mamallaqtapura allwiyakama wakiykurku llamk'ana wasim, Armonk llaqtapi, Musuq York suyupi umalliq wasiyuq, 175 masnin mama llaqtakunapim kachkan. Antañiqiq sinchikaqnin, chawpikaqa, llamp'ukaq nisqakunapipas llamk'achkan, chaymantataqmi hatun antañiqiq wasikunamanta ch'iñi-allwiyakama nisqakama qunakuy, yuyaychay llamk'aykunata qun. IBM nisqaqa aswan hatun kamaychallimanta yachay tantanakunam kay pachapi 19 yachay mask'ay wasikunayuq chunka iskayniyuq suyukunapi, chaymanta 29 wata qatiqninpi 1993 watamanta 2021 watakama.

## Pukyukuna
Llamp'ukaq k'illikachay

**Llamp'ukaq k'illikachay** nisqaqa huk k'illikachiy-pi llamk'achisqa llamp'ukaq wiñachiymi. Huk l**lamp'ukaq k'illikachay**qa k'illikachiy ch'anta thatkichiyta llamk'achiq runam, llamk'achiq llamk'ayta ruwanapaq, wiñachinapaq, waqaychaypaq, ch'iklluriypaq, chaninchaypaq. *[[Programador nisqa|Wakichiq]]* simiqa wakin kuti huk sinunimuhina llamk'achisqa, ichataq aswanta tarpuymanta rimanman aswanpas ch'antamanta chaymanta mana kunutasiyunkunak'illikachiy yachachiymanta utaq yachaykunamantapas kanmanchu.

## Pukyukuna
P'allqay (llamp'ukaq wiñarichiy)

P'allqachay, P'allqachay icha P'allqa (Inlis simipi: Fork "Tinirur", Forking "P'allqay") Llamp'ukaq k'illikachaypi, huk umapa icha **yuyay-wakichi p'allqa** ruwakun mayk'aq ruwaqkuna huk kkinchata pukyu qillqamanta huk llamp'ukaq mayt'umanta hapinku chaymanta sapanchasqa wiñachiyta chaypi qallarinku, huk sapaq chaymanta sapaq llamp'ukaq ruwaq. Chay simiqa sapa kutim mana wiñachiy k'allmallatachu niyta munan, aswanpas wiñachiq ayllupi rak'inakuytapas; chayhinaqa, huk rikch'aq t'aqanakuymi. Forking kaqpaq pampakuna hukniray ruwaqpa munasqan chaymanta sayasqa utaq saqisqa ñawpaq llamp'ukaq wiñachiy.

## Pukyukuna
IPadOS

**iPadOS** nisqaqa huk apaychana llamk'aykuna llikacham, Apple Inc. nisqap ruwasqan iPadpa llikanpaq uñahamp'ara antañiqiqkunapaq. Qallariypiqa iOS kaqmanta p'allqasqa karqa, llamkana sistima Applepa iPhonekuna llamk'achisqan, chaymanta musuq suti qusqa iskay rurukuna chirusqakuna t'aqasqa ruwanakunata rikuchinapaq, aswanta iPadpa achka ruway atiyninkuna. 2019 watapi iPadOS 13 hina riqsichisqa karqan, iPadpaq iOS 12 nisqap qatiqninhina kayninta rikuchispa, 2019 tiksimuyuntinpi Wiñachiykuna Huñunakuyninpi. iPadOS nisqaqa 24 ñiqin tarpuy killapi 2019 watapi lliw runakunaman lluqsirqan. Kunan llaqtapaq lluqsichisqa iPadOS 16.3, 23 ñiqin kantaray killapi 2023 watapi lluqsisqa.

## Pukyukuna
IPhone

**iPhone** nisqaqa huk karurimanakunap siq’i kaqmi, Apple Inc. nisqap ruwasqanmi, chaytaq Apple nisqap kikin iOS apaychana lllamk'aykuna llikanta llamk'achin. Ñawpaq kaq-miray iPhone nisqataqa chay pacha Apple CEO Steve Jobs sutiyuq runam willarqan, 9 ñiqin kantaray killapi 2007 watapi. Chaymanta pacha, Apple sapa wata musuq iPhone wallpamakunata chaymanta iOS musuqyachiykunata lluqsichin. 1 ñiqin inti raymi killapi 2018 watapi, 2.2 waranqa hunumata aswan iPhonekunata ranqhasqaña karqan. 2022 watamanta, iPhone 15.6% tiksimuyuntinpi karurimna qhatu qutumanta.

## Pukyukuna
Samsung Galaxy

**Samsung Galaxy** (Kuriya simipi: 삼성 갤럭시, 2015 watamanta pacha **SΛMSUNG Galaxy**hina sutawan istilisasqa (Hihunmanta aswan maypichus Samsung markata saqin), ñawpaq **Samsung GALAXY**hina istilisasqa; pisichasqa **SG**) nisqaqa huk antañiqiy, apaychana antañiqiy, Samsung Electronics nisqap ch'antasqan, ruwasqa, qhatusqanpas. Kay rurukunap llikanqa Samsung Galaxy S sinrucha pata-laya karurimanakuna kaqmanta, Samsung Galaxy Tab sinrucha uñahamp'arakuna kaqmanta, Samsung Galaxy Note sinrucha uñahamp'arakuna kaqmanta chaymanta phawlitkuna kaqmanta yapasqa ruwaywan huk stylus kaqmanta, chay patarakuq Samsung Galaxy Z sinrucha kaqmanta, chaymanta yachayninyuq maki pacha tupuqkuna kaqmanta ñawpaq kaq Samsung Galaxy Gear, qhipa kaq layakunawan Galaxy markata urmachispa, Samsung Galaxy Watch 2018 watapi lluqsinankama.

## Pukyukuna
Call of Duty: Warzone

***Call of Duty: Warzone*** nisqaqa huk yanqhalla-pukllanapaq qhapaq maqanaku kuyuq-rikch'a pukllanami, 10 ñiqin ayamarq'a killapi 2020 watapi lluqsisqa, PlayStation 4, Windows, Xbox One nisqapaqpas. Pukllayqa 2019 watapi *[[Call of Duty: Modern Warfare (2019 widiyu phuqllana)|Call of Duty: Modern Warfare]]* nisqap hukninmi, 2020 watapi *[[Llamada de Deber: Yana Ops Chiri Awqanakuy|Call of Duty: Black Ops: Cold War]]* nisqawan 2021 watapi *[[Llamada de Deber: Vanguardia|Call of Duty: Vanguard]]* nisqawanpas tinkisqam, ichataq manam mayqin ñawpaq rimasqa titulukunatapas rantiyta munanchu, chaymanta riqsichisqa karqan *Modern Warfare* nisqap 2 kaq pachanpi. *Warzone* nisqaqa Infinity Ward, Raven Softwarewan nisqap ruwasqanmi karqan (qhipa kaqtaqa *Chiri Awqanakuypa* ' hukllanakuyninta qatispa sapallan ruraqmi karqan) Activision nisqap lluqsichisqan. *Warzone* 150 pukllaqkunapura internetpi achka pukllaq maqanakuyta saqin, wakin pisi pacha pukllay ñankuna 200 pukllaqkunata yanapaptinpas. Pukllayqa iskaynintinmi, chimpa-patapata pukllayta, chimpa-patapata ñawpaqman puriytapas kimsa ñawpaq rimasqa titulukunapura.

## Pukyukuna
Activision

**Activision Publishing, Inc.** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyuq-rikch'a pukllana uyaychachiqmi, Santa Monica llaqtapi, California suyupi. Chayqa tayta hatun ruruchiqninpaq, Activision Blizzard, uyaychachiq qhatu llamk'ayhinam llamk'an, achka subsidiario estudiokunamantam. Activisionqa huk hatun kimsa kaq kuyuq-rikch'a pukllana uyaychachiqkunam, 2016 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap aswan hatun uyaychachiqninmi karqan.

## Pukyukuna
HTML

**HyperText Markup Language** icha **HTML** nisqaqa web wamp'uqpi rikuchinapaq ruwasqa qillqakunapaq kamachisqa sanampachiy simi. Sapa kuti yanapasqa allwiyakamakunahina Cascading Style Sheets (CSS) hinallataq scripting simikuna JavaScripthina.

Web wamp'uqkuna HTML qillqakunata web qaraqmanta utaq kiti waqaychasqamanta chaskinku chaymanta qillqakunata achka rurinniyuq web p'anqakunaman ruwanku. HTML huk web p'anqap ruwayninta simantikasqalla willan chaymanta qallariypi rikhuriyninpaq unanchakuna churasqa.

## Pukyukuna
HTML5

**HTML5** nisqaqa huk sanampachiy simim, tukuy pachantinpi (WWW) willakuykunata ruwanapaq, rikuchiypaqpas llamk'achisqa. Pichqa kaq, qhipa kaq hatun HTML laya kaqmi, World Wide Web Consortium (W3C) nisqap yuyaychasqanmi. Kunan willayqa HTML Kawsaq Kamachiy nisqawan riqsisqam. Chayqa Web Hypertext Application Technology Working Group (WHATWG) kaqwan waqaychasqa kachkan, huk hatun wamp'uq ranqhaqkunap tantanakuynin (Apple, Google, Mozilla, Microsoft).

## Pukyukuna