open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wakichiy simi

**Wakichiy simi** icha **Kamariy simi**qa antañiqichiq wakichikunata qillqanapaq unanachay llikacham. Ñaqa tukuy wakichiy simikunaqa qillqapi sayasqa chanin simikunam, ichataq siq'ipas kanmanmi. Chaykunaqa huk rikch'aq antañiqiq simim.

Huk wakichiy simip sut'inchayninqa aswanta rak'isqam iskay k'itikunapi simi kamachina (rikch'an), ima kana yachay (niyta munan), chaykunaqa aswanta huk chanin simiwanmi sut'inchasqa. Wakin simikuna huk willay qillqawan riqsichisqa kanku (kayhina, C wakichiy simi huk ISO Unanachaqa kaqwan riqsichisqa) huk simikuna (ahinataq Perl) huk kamachiq mirarichiyniyuq kanku chaymanta huk riqsichiyhina qhawasqa. Wakin simikuna iskayninta kanku, huk kamachiywan riqsichisqa sapsi simi chaymanta kamachiq ruwaymanta hurqusqa mast'ariykuna aswan riqsisqa kaqwan.

Wakichiy simimanta ñasaqa antañiqiq hamut'aypa huch'uy yachayninmi, wakichiy simikunap ch'antayninta, mirarichiyninta, khuskinta, karaktirisayninta (kayninchay), p'atachaynintapas yachaq.

## Pukyukuna
Llikacha

**Llikachay/llikanchay/llikariy, Awariy** icha **Sistima**qa hukllachasqa icha hukllachasqa nipakuna huñusqakunam, hukllachasqa llapanta ruwanapaq huk kamachiykunamanhina llamk'aq. Huk llikacha, muyurisqa, pachamamawan kallpachasqa, saywakuna, pawa, munanayachiy nisqawanmi willakun, llamk'ayninpipas rikuchikun. Llikachakunaqa llikacha ñasa nisqamanta huk llikacha hamut'aykunamanta yachaymi.

Llikachakuna achka sapsi kaqninkuna chaymanta kayninkuna nisqayuq kanku, chaymanta pawa, llamk'ana(kuna), kayqan chaymanta chawpitinkuchikuy.

## Hamut'anakuna

; Pachamamamanta, runap ruwasqan llikachakuna
: Kanmi purun, runapa ruwasqan (ch'anta) llikachakuna. Purun llikachakunaqa manapascha huk objetivo aparente nisqayuqchu kanman ichaqa comportamientonkuqa interpretasqa kanmanmi munanayachihina huk qawaqpa. Runapa ruwasqan llikachakunaqa imaymana munanayachikunawanmi ruwakun, chaykunaqa llikachapa utaq chaywan ruwasqan ima ruwaywanmi aypakun. Huk llikachapa partenkunaqa tupaqmi kanan; "huk hukllachasqa entidad hina llamk'anankupaq ruwasqa" kananku tiyan — mana chayqa iskay icha aswan sapaq sistemakuna kanman.

## Pukyukuna
RSA (ukhulli qillqay)

**RSA** (Rivest–Shamir–Adleman) nisqaqa huk tukuy runapaq-kichana ukhulli llikachami, ancha llamk'achisqa waqaychasqa willaykunata apachinapaq. Hinallataqmi aswan ñawpaq kaqkunamanta huknin. "RSA" uchuychasqaqa Ron Rivest, Adi Shamir, Leonard Adleman sutiyuq runakunap ayllu sutinninkunamantam hamun, paykunam alkuritmuta lliwpa qayllanpi willarqanku 1977. Huk rikch'aq llikacham pakallapi 1973 watapi Kamachiqkuna Willanakuykuna Umalliqwasi (GCHQ) (Piritañamanta unanchakuna yachay ahinsiya) nisqapi ruwasqa karqan Inlispampamanta yupay yachaq Clifford Cocks sutiyuq runa. Chay llikachaqa 1997 watapin manaña p'atachasqachu karqan.

## Pukyukuna
Hayt’allpa

**Hayt’allpa** icha **Iskutir** kayqa huk runap purichisqan k'ikllu antawakunam, manillar, qhatasaqa, qallakunayuq, chakiwan pampamanta tanqaspa puriq runap purichisqan. Kunan pachaqa aswan riqsisqa hayt'allpakunaqa ch'aqu q'illaymanta, titaniyummanta, asirumantam ruwasqa. Wakin sullk’a wawakunapaq ruwasqa hayt'allpakunaqa 3 - 4 qallayuqmi (ichaqa yaqa llapanmi 2 qallayuq) llirpumanta ruwasqa, manataqmi patarasqachu. Hanaq-atipay hayt'allpa muturmuyukunatapas ruwanku.

## Pukyukuna
Willakuna

Yachay mask'aypi, **willana, khipu willana** icha **willakuna** (Inlis simipi: data, Kastilla simipi: datos) nisqaqa willakuykunata apachiq sapaq chanikuna huñusqa, machk'a, allinchu, chiqa willaku, khipukamay, huk sapsi hukkaykunata willaspa ima kananmanta, utaq aswan t’ikrakuq sananchakunaq saq'inkunalla. **Willaku** nisqaqa willay huñusqapi sapan chaniyuqmi. Willakuykunaqa aswanta pawakunapi churasqa kanku, ahinataq tawllakuna yapasqa kananpi chaymanta ima kananta quq, chaymanta kikinku aswan hatun pawakunapi willakuhina llamk'achiy atikunku. Willakukunataqa antañiqiy thatkichiypi t'ikrakuqhinam llamk'achinman. Willakukunaqa mana yuyayniyuq yuyaykunata utaq chiqap tupuykunata riqsichinmanmi. Willakutaqa aswanta llamk'achinku hamut'ay mask'aypi, musikupi, yaqa llapan huk rikch'aq runap tantanakuy ruwayninpipas. Willakuta huñukunap rikch'aqninkunaqa chanin tawqay (ahinataq rantiqpa chanin tawqa), mana llamk'ayniyuq kay, achahalachiy tasa utaq akllarinkuna, runa yupa willakupis. Kay kananpiqa, willakukunaqa chawa chiqa-willakukunatam, kipukunatam qawachin, chaykunatam chaynata kamachikunmanku, chaynapi chaymanta allin willakuykunata hapinapaq.

## Pukyukuna
PDF

**Portable Document Format** (**PDF**), **ISO 32000** hina kamachisqa, Adobe nisqap 1992 watapi ruwasqan willañiqi rikch'aqmi, qillqakunata rikuchinapaq, qillqap rikch'aynintapas siq'ikunatapas, ruwana wakichikunamanta, sinchikaqkunamanta, llamk'aykuna llikakunamantapas mana kamachisqa. PostScript simipi hapipakuspa, sapa PDF willañiqiqa takyasqa-layut llañu qillqamanta hunt'asqa willayta hap'in, qillqa, qillqakuna, vector siq'ikuna, raster siq'ikuna chaymanta wak willaykuna chayta qhawachinapaq necesitasqanku. PDF nisqaqa "The Camelot Project" nisqapi saphiyuqmi, Adobe nisqap huk kamaqnin John Warnockpa 1991 watapi qallarisqan.

PDF nisqaqa ISO 32000 hinam 2008 watapi kamachisqa karqan Qhipa kaq irisiyun ISO 32000-2:2020 hina lluqsisqa karqan Qhapaq raymi killapi 2020 watapi.

## Pukyukuna
Adobe Inc.

**Adobe Inc.**, qallariyninpi **Adobe Systems Incorporated** sutiyuq, huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq antañiqiq llamp'ukaq llamk'ana wasim, Delaware llaqtapi kamasqa, San José llaqtapi, California suyupi umalliq wasiyuq. Ñawpaqmantapacha llamp'ukaq kaqpi kamayusqa kachkan achka ruwanakuna ruwanapaq chaymanta lluqsichiypaq, chaymanta qillqakuna, lantiqillqa, siq'i, animación, multimiriya/kuyuq rikch'a, kuyuchina siq'ikuna, chaymanta ch'ipachiy icha qillpachiy. Paypa hatun rurunkunaqa Adobe Photoshop siq'i allichay software nisqa; Adobe Illustrator vector nisqapi ruwasqa siq'iy llamp'ukaq; Adobe Acrobat Ñawinchaq chaymanta apaychana qillqa-willaku kanan (PDF); chaymanta huk huñu yanapakuykuna ñawpaqta uyarina-rikuypaq contenido ruwanapaq, allichaypaq chaymanta lluqsichiypaq. Adobe huk huñusqa solucionta rurunkunamanta qusqa Adobe Creative Suite sutiyuq, chaymanta huk suscripción llamp'ukaq huk qaranahina (SaaS) quyman tikrakurqa Adobe Creative Cloud sutiyuq. Hatun ruruchiqqa ruk'asqa llamp'ukaq qhatuyman mastarikurqataq chaymanta 2021 watapi huknin hatun tikismuyuntinpi umalliqhina qhawasqa karqan Customer Experience Management (CXM) kaqpi.

## Qullqimanta

## Rurukuna

## Pukyukuna
LaTeX

**LaTeX** nisqaqa qillqa wakichinapaq llamp'ukaq llikacham. Qillqaspaqa, qillqaqqa ch'ulla qillqata llamk'achin, mana WYSIWYG simi ruwaqkunapi tarisqa rikch'anninyuq qillqamantachu, Microsoft Word, LibreOffice Qillqaq chaymanta Apple P'anqakunahina. Qillqaqqa sanampachiy itikitasqa aswan kusa ruwanakunata llamk'achin huk qillqap hatun ruwayninta riqsichinapaq, qillqa tukuy qillqapi istilisananpaq (ahinataq yana qillqawan kursivawan), chaymanta waqyakuykunata chaymanta chimpay-pukyukunata yapananpaq. TeX Live icha MiKTeXhina TeX rak'iyqa lluqsisqa willañiqita ruranapaqmi (PDF icha DVIhina) ch'ipachinapaq icha ruk'saqa rak'inapaq allin.

LaTeX nisqaqa achka yachaykunapim llamk'achisqa achka yachaykunapi yachay qillqakunata willanapaq, lluqsichinapaq, yupay yachaypi, antañiqiq hamut'aypi, k'illikachaypi, pachakamaypi, chaqllisinchipi, musikupi, simi yachaypi, machkhachakuq nuna yachaypi, amawtaypi, kawpay hamut'aypipas. Hinallataqmi ancha riqsisqa llamk'ayninta ruwan mayt'ukunata, qillqasqakunatapas wakichiypi, qillqakunapipas, chaykunapiqa achka rimaykunapi sasachakuyniyuq materialkunam kachkan, ahinataq Arapiya simipi, Ilinki simipipas. LaTeX TeX qillqana wakichita llamk'achin lluqsiyninta rikch'an ruwanapaq, chaymanta kikin TeX makru simipi qillqasqa.

LaTeX sapalla qillqa wakichiy llikachahina llamk'achiy atikun, utaq chawpi rikch'anhina. Kay qhipa ruwaypi, huk rikch'anapaq, wakin kuti huk pipeline kaqhina llamk'achisqa DocBook huk XMLpi ruwasqa rikch'ankuna PDF kaqman t'ikranapaq. Tipuqillqay llikachaqa wakichisqa hamp'ara qillqa lluqsichiy ruwanakunata qun chaymanta hatun ruwanakuna aswan aspiktukuna qillqanamanta chaymanta hamp'arapi qillqa lluqsichiymanta automatizacionpaq qun, yupay chaymanta chimpay-pukyu talakuna chaymanta siqikuna, capitulo chaymanta t'aqa umalliqkuna, siq'ikuna, p'anqa churay, indexación chaymanta waqyakuyqillqaykuna.

TeX hina, LaTeX qallarirqa huk qillqanapaq yanapakuy hina yupay yachaqkunapaq, antañiqiq yachaqkunapaq, ichaqa qallariyninmantapachapas, yachaqkunapas hap'irqanmi, paykunaqa qillqakunata qillqananku karqan, chaypiqa complejas yupay yachay expresionkunam icha mana latinmanta guionkunapas kanmi, ahinataq Arapiya simi, Riwanaqri simipi, Chuwna simipipas.

## Imaynatataq llamk'an
Uraypi kaq rikuchinaqa LaTeX kaqman yaykuyta chaymanta llikachamanta tupaq lluqsiyta rikuchin:



## Pukyukuna
Willakuy yachay

**Willakuy yachay** icha **willa yachay** nisqaqa antañiqiy llikachamanta yachaymi. ACM Iwrupa Suntur, Iwrupa Willanakuy yachay nisqanmanhinaqa, willanakuy yachay nisqaqa antañiqiq hamut'aywanmi, antañiqiywanpas huk puruhisiyunhinam, chaypiqa chawpi yuyayqa willakuy t'ikrayninmi. Huk mama llaqtakunapiqa "willakuy yachay" nisqa simiqa huk niytawanmi llamk'achisqa, ñawiriywasi hamut'ay nisqapi, chayhina kaqtinqa willaku waqaychaywan, kutichiywan ima hukllachasqa.

## Pukyukuna
Bluetooth

**Bluetooth** nisqaqa huk mana karuman chayaq mana yawirkayuq allwiyakama kamachiymi mayqinchus llamk'achkan willayta takyasqa chaymanta apaychay llamk'anakunapura mana karukunapi t'inkinapaq chaymanta sapallapaq pacha llikakuna (PANkuna) ruwanapaq. Aswan llamk'achisqa kanan churanapiqa, transmisión kallpaqa 2,5 miliwatts nisqallapim, chaymi ancha pisilla . UHF ankichi pillunyakunata ISM waskharkunapi llamk'achin, 2.402manta GHzmanta 2,48kama GHz. Yawirka aswatawan tinkiyninkunamanta wakwan llamk'anahina llamk'achisqa, qaylla apaychay llamk'anakunapura willañiqikunata t'inkinapaq chaymanta yachayniyuq karurimanakunata taki pukllaqkunatapas mana yawirkayuq uyarinakunawan tinkinapaq.

## Rimapaqarinan yachay
Bluetooth riqsinapaq rikch'a nisqaqa huk watasqa runam, Sullk'a Futhark runakunata hukllachaspa&nbsp;(ᚼ, Hagall),&nbsp;(ᛒ, Bjarkan)wan, Haraldpa qallariy qillqankuna.

### Bluetooth Layakuna, kallpa llamk'achiy ima

### Bluetooth 1.0, 1.0B ima

### Bluetooth 1.1

### Bluetooth 1.2

### Bluetooth 2.0 + EDR

### Bluetooth 2.1 + EDR

### Bluetooth 3.0 + HS

### Bluetooth 4.0

### Bluetooth 4.1

### Bluetooth 4.2

### Bluetooth 5

### Bluetooth 5.1

### Bluetooth 5.2

### Bluetooth 5.3

### Bluetooth 5.4

## Pukyukuna
NFC

**Near-field communication** (**NFC**) icha **Pampa-qayllapi willanakuy** nisqaqa iskay illari apaykachanakunapura 4&nbsp;cm karumanta willanakuyta atichiq (1,57&nbsp;pi) utaq pisilla. NFC huk pisi utqaylla tinkiyta qun huk sanu churaywan mayqinchus aswan atiyniyuq mana yawirkayuq tinkiykuna bootstrap kaqpaq llamk'achiy atikun. Huk "sispay p'anqaku" allwiyakamakunahina, NFC iskay sutichasqa unancha k'aspikuna NFCwan yanapachikuq llamk'a-q'illaykunapi kaqpura raykuchikuq hap'ipunachiy kaqpi sayasqa kachkan —kayhina huk karurimana chaymanta huk ch'ipachina— huk utaq iskaynin chiqanpi willanakuypi, 13.56 maywiy kutinchiqta llamk'achispa&nbsp;MHz tiksimuyuntinpi tarikuq mana lisinsiyayuq ankichi maywiy kutinchiq ISM bandapi ISO/IEC 18000-3 wayra chawpi-uya kamachiyta llamk'achispa 106manta 424 kbit/skama willaypa taripayninpi.

## Ruwana wakichikuna

## Bluetooth tinkurichiy

## Ripanakuna
Wi-Fi

**Wi-Fi** icha **WiFi** nisqaqa mana yawirkayuq llika ñawpallut'anakuna ayllum, IEEE 802.11 ayllu kamachiypi sayasqa, chaykunaqa aswanta llamk'achisqam, llamk'a-q'illaykunap llaqta kiti llikapi llamk'achinapaq, internetman yaykuypaqpas, chaywanmi hichpanpi kaq ruk'asqa llamk'anakuna ankichi pillunyawan willakukunata chhalanakunku. Kaykunaqa aswan llamk'achisqa antañiqiq llikakuna kay pachapi, pachantinpi llamk'achisqa wasipi chaymanta huch'uy llamk'aywasi llikakunapi llamk'achisqa hamp'ara chaymanta miqllapata antañiqiqkuna, uñahamp'ara antañiqiqkuna, karurimanakuna, yachayniyuq TVkuna, ch'ipachinakuna, chaymanta yachayniyuq ruqyaqkuna hukllanakunankupaq chaymanta mana yawrikayuq router kaqman chaykunaman tinkinapaq Internet kaqpi, chaymanta mana yawrikayuq yaykunakunapi llapa runakunap kasqanpi, imaynachus kaphiywasikuna, tampuwasikuna, ñawiriywasikuna, antanka qhispinakuna ima, watukuqkunaman Internet tinkiyta qunankupaq apaychana llamk'a-q'illayninkupaq.
Tencent Games

**Tencent Games** (Chunwa simipi: 腾讯游戏, pinyin: *Téngxùn Yóuxì*) nisqaqa Tencent Interactive Entertainment nisqap kuyuq-rikch'a puklla lluqsichina rak'inmi, kikinpas Tencent Holdings nisqap rak'inmi. Pichqa ukhu yachakipa qutuyuqmi, TiMi Studio Group. Tencent Games nisqaqa 2003 watapi kamarisqa karqan, llikapi pukllakunapi astawan rimanapaq. 2021 watapi, mamallaktapura Pata Infinite irpanata churarka, chayqa Sinqapur llamk'aywasimanta llankashkami kan.

## Pukyukuna
Irpari

**Unancha, Ranqhanapaq**/**Rantichinapaq Irpana**/**Irpari****, Tuyru** icha **Ranqhanpaq Marka nisqa** (Katilla simipi: marca) nisqaqa huk ranqhaqpa allinnin utaq llamk'ayninta huk ranqhaqkunamanta t'aqaq suti, p'uchuka, ch'anta, unancha utaq ima ruwaypas. Irparikuna wakinapi, qhatuypi, chaymanta qatirachaypi llamk'achisqa kanku riqsichiypaq chaymanta, aswan chaniyuq, ruwanapaq chaymanta waqaychaypaq chanin irpari yupaychaypurahina riqsisqa imallapaq, irparip rantiqninkunapaq, hat'alliqninkunapaq chaymanta haywanakunayuqkunapaq allinninpaq. **Irpari sutikunaqa** wakin kuti ima kaqllapis icha rantiwasi irparikunamanta t'aqasqam.

## Pukyukuna
Trovo

**Trovo** icha **Trovo Live** (ñawpaq sutisqa: **Madcat**) nisqaqa huk Chunwa suyumanta kuyuq-rikch'a puklla kawsaq purichiq patapatam, Tencent Games nisqap kapuyninmi. Twitch kaqman rikch'akuq, Trovo sapa kanalpaq qullqiyuq qillqayukuy akllanakuna patachasqa ruwan mayqinchus qillqayukusqakunaman sapanchasqa t'inkakunata qun. Chaymanta, Ace qillqayuku qun, huk p'anqa-niraq t'iqi mayqinchus yapasqa emojikuna chaymanta wak ñawpaq ruwanakunayuq.

## Pukyukuna
BRICS

**BRICS** nisqaqa pichqa umalliq wiñaq mama llaqtakunap sutinmi: Parasil, Rusiya, Inriya, Chunwa, Urin Aphirika. Ñawpaq tawaqa qallariypiqa "BRIC" (icha "BRICs") nisqawanmi huñusqa karqan, 2001 watapi Goldman Sachs nisqap qullqi yachaq Jim O'Neill sutiyuq runap rurasqanmi, paymi chay simita paqarichirqan utqaylla wiñaq qullqichakuykunata willanapaq, 2050 watapi huñusqa tiksimuyuntinpi qullqichakuypi kamachikuq; Urin Aphirika suyuqa 2010 watapi yapasqa karqan.

## Uma tantanakukuna

## Chay ukhupi suyukuna

## Kunan umalliqkuna

### Kunan kawpay yanapaq umalliqkuna

## Pukyukuna
Coca-Cola

**Coca-Cola**, icha **Cola**, nisqaqa huk The Coca-Cola Company nisqap ruwasqan karpunisasqa nisqa wapsi upyana. 2013 watapi, Coca-Cola rurukuna 200 suyukunapi utaq astawan suyupi rantisqa karqan, chaymanta mikhuqkuna 1,8 waranqa hunumantapis utaq astawanchus upyarqanku hatun ruruchiqkunaq ukyanan sapa p’unchay. Coca-Cola 2018 watapi ''Fortune'' 500 lista nisqapi 87 kaqpi karqan, Hukllachasqa Amirika suyupi aswan hatun hatun ruruchiqkuna llapan qullqi chaskisqanmanhina.  Interbrandpa "aswan allin tiksimuyuntinpi irpari" 2020 watapi yachayninmanta hapipakuspa, Coca-Colaqa suqta kaq aswan chaniyuq irparim karqan.

## Pukyukuna
The Coca-Cola Company

**The Coca-Cola Company** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunap achka mama llaqtayuq llamk'ayninmi, 1892 watapi kamasqa, aswan riqsisqa Coca-Cola nisqap ruraqnin hina. Chay upyanakuna ruwaq hatun ruruchiqqa huk mana alkulniyuq upyanakuna sinchikunata, upyana hampikunatapas, alkulniyuq upyanakunatapas ruwanmi, rantikun, qhatunpas. Kay hatun ruruchiqpa qullqi qullqanqa NYSE nisqapim kachkan, chaymi DJIA nisqapi hinaspa S&P 500 hinaspa S&P 100 nisqapipas kachkan.

## Qullqi yaykuy, rantikuy ima

### Waqyakuykuna
Universal Pictures

**Universal Pictures** (kamachiypi **Universal City Studios LLC**, **Universal Studios**, icha **Universal** nisqallapas riqsisqa; ñawpaqtaq **Universal Film Manufacturing Company** sutiyuq **Universal-International Pictures Inc.**) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyuq walltha ruwanawan rak'iq llamk'aymi, Comcast nisqap kapuyninmi, NBCUniversal nisqapNBCUniversal Film and Entertainment rakiynin.

### Aswan achka qullqita chaskiq kuyuq wallthakuna

## Pukyukuna
Arm (Hatun ruruchiq)

**Arm** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq kuska pusaq, llamp'ukaq nisqap rurana llamk'ayninmi, Cambridge llaqtapi, Inlispampa mama llaqtapi. Ñawpaq llamk'ayninqa ARM thakichiqkuna (CPU) nisqap ruwayninpim. Huk chipkunatapas ruwan, llamp'ukaq wiñachiy killanakunata qun DS-5, RealView chaymanta Keil markakuna ukhupi, chaymanta llikachakuna chaymanta patapatakuna, llikacha-huk-chippi (SoC) ura pawa chaymanta llamp'ukaq qun. "holding" nisqa hatun ruruchiq hinaqa huk hatun ruruchiqkunaq qullqa haywanakunakunatapas hap'inmi. 2016 watamanta pacha, Nihun hatun tantanakuy SoftBank Group nisqap kapuyninmi.

## Pukyukuna
Acer Inc.

**Acer Inc.** ñisqaqa Taywanmanta marka markapi kaq kumpaniyam, kumputaq harwarkunata, illachinakunata ima kamaq, Xizhi lisritu, Musuq 'aypiy, Taywan llaqtapi uma wasiyuqmi.

## Pukyukuna
Kuskan pusaq

**Kuskan pusaq** icha **simikunruktur** nisqaqa huk imayaymi, huk illari pusaqpa, ahinataq qallup, huk p'intuq, ahinataq k'aspip chawpinpi urmaq. Kallpachakuyninqa urmamunmi ruphay wicharisqanman hina; q’illaykunaqa chiqanpi purinku. Paypa **pusay** kayninkunaqa allin ñankunapim tikrasqa kanman, qhillikunata ("millachikuy") piñi wapaman yaykuchispa. Iskay chikan millachikusqa suyukuna huk piñipi kaptinqa, kuskan pusaq t'inkiyninmi kamakun. Chaqnana astaqkunap puriyninqa, chaypiqa illarikuna, iyunkuna, illari huchk'ukunapas, chay t'inkikunapi, riwrukunap, apay icha astay kallpachakuqkunap, aswan kunan pacha illari yachaykunap saphinmi. Wakin kuska purichiqkunap rikch'anachiyninkunaqa ullayayaq, hirmanumanta, kaliyu arsenido, qallawap ñiqi rak'irinkunapi "yaqa q'illay" nisqap qayllanpi kaq nipakunam. Ullayayaqmanta qhipaman, galiyu arsenyu nisqaqa iskay ñiqin aswan riqsisqa kuskan pusaqmi, lasir riwrukunapi, inti kawsaykuqpi, t'unapillunya-maywiy kutinchiq pinchikilla muyu hukllachasqakunapi, hukkunapipas llamk'achisqam. Ullayayaq nisqaqa aswan illari sirk'akunata ruwanapaq ancha chaniyuq ripam.

## Pukyukuna
Llamk'achikuq (kumputay)

**Purichiqi, Llamk'achiqi, Ruwaqi, Kamaqi, Ruwaq** icha **Ruraq** nisqaqa huk antañiqiq icha llika qaranata llamk'achiq utaq chaykunata t'uqpuiq runam.

Huk ruwaq achka kutipiqa **ruwaq yupanayuqmi**, **ruwaq-suti** (utaq **ruwaq suti**) llamk'anaman riqsichisqa. Wak sutikuna ruwaq-suti kaqpaq kanku **yaykuy suti**, **qhawanapampa suti** (utaq **qhawanapampa suti**), **yupana suti**, **sawkay** **suti** (utaq **hawa suti**) chaymanta **handle** utaq **nick** inlis simimanta, chaymanta kikin llaqtamanta waskhar ankichina simikaqmanta urqusqa.

Wakin llamp'ukaq rurukuna huk llamkanakunaman yanapakuykunata qun chaymanta mana chiqa tukukuq ruwaqkunayuqchu.

## Qhipa kaq ruwaq
Qhipa kaq ruwaq utaq llamk'achiq icha tukukuypa llamk'achiqnin

## Ruwaq yupana
Web k'iti

**Web k'iti** icha **llika k'iti** huk web p'anqakuna chaymanta tupaq willaykuna huñusqa, huk sapsi chaskinancha sutiwan riqsisqa chaymanta huk web qaraqpipas lluqsisqa. Web k'itikuna aswanta huk yuyanchapaq utaq munanayachiypaq qhawarisqa kanku, ahinataq willatkuna, yachachiy, makipura, kusirikuy utaq qutukawsay llikay. Web p'anqakunapura Hanaq t'inkinakuyqa k'itip puriyninta pusan, sapa kuti huk qullana p'anqawan qallarikun. 2022 watapi Qhapaq Raymi killamanta, Top 5 aswan watukusqa web k'itikuna Google Mask'ay, YouTube, Facebook, Twitter, Instagram.

## Pukyukuna
Sillp'anchu

**Sillp'anchu** nisqaqa huk Wuliwya mama llaqtapi Quchapampa llaqtamanta ancha riqsisqa mikhuymi. Allinta wakichisqa kaptinqa, kayqa hatun, hunt’asqa mikhuymi kanman, imaymana k'illimsayakukunawan, wirakunawan ima. Chayqa llarupa sapsi qatanmantam, aswantaqa yuraq, chaymantataq t'impusqa, phatmasqa papa qata. Chaymantataq, huk llañu aycha ñut’usqa, chaymantataq huk qata ch'illtu phatmasqa. Chaymantapas, siwulla, rimulacha, qhurita nisqakunatam hukllapi chaqruspa huk utaq iskay runtu rawk'asqata churanku.

Sillp'anchuqa tarisunmanmi "Tarankapichu" sutiyuq laya sanwich nisqapi, chaypiqa tukuy imayuqmi (llarupas).
Qutukawsay llika

**Qutukawsay lika** nisqaqa huk huñusqa kawsay ruwaqkunamanta (ahinataq sapan runakuna icha tantanakuykunamanta), huñusqa thiyariku watasqakunamanta, ruwaqpura huk kawsaypura t'inkinakuykunamantapas ruwasqa kawsay wasim. Qutukawsay lika qhawariyqa huk huñusqa ruwaykunatan qun, llapan qutukawsay chiqa kaykunaq ruwayninta t’aqwinapaq hinallataq imaymana ñasakuna sut’inchaspa chay ruwaykunapi rikusqa ruwaykunata. Kay pawakuna yachayqa qutukawsay llika khuskiwanmi, llaqtapi hinallataq tiksimuyuntinpi ruwaykunata riqsinanpaq, sunquyachikuq chiqa kaykunata tarinapaq, llika k'uchitapas qawarinapaq.

## Pukyukuna
ROG Phone

**ROG Phone** nisqaqa Android pukllay karurimna Asus nisqap ruwasqanmi, ROG yachayniyuq karurimanap ñawpaq mirayninpas. 8 ñiqin qhapaq raymi killapi 2018 watapi Computex antañiqiq expo nisqapi willasqa karqan, ñawpaq Asus karurimana aswanta pukllaqkunaman qhawarisqa. Razer Phone, Xiaomi Black Shark, ZTE Nubia Red Magic nisqawanmi atipanakunku.

## Pukyukuna
Hatuchaq willaku

**Hatuchaq willaku** icha **hatun willaku**qa ñawpaqta willaku huñukunamanta riman mayqinkunachus ancha hatun icha sasachakuyniyuq kanku ñawpaq willaku-thatkichiy ruwana wakichi llamp'ukaq kaqwan llamk'anapaq. Achka yaykusqakuna (wachukuna) aswan khipukamay atiyta qun, aswan sasachakuyniyuq willaytaq (aswan kapuyninkuna icha tunukuna) aswan hatun llulla tariy taripaman apayta atinman. Wakin kuti suchuylla llamk'achiptinkupas huk chiqanpi mana chanin sut'ichay kasqanrayku, hatuchaq willakukunata aswan allinta willakuqhina rikukuyninqa hatuchaq willakukunawan t'inkisqa kachkan, chayta mana hamut'ayta atirqaykuchu aswan pisi qullqikunallapi llamk'achisqa kaptinku.

## Pukyukuna
ARM wasimusika

**ARM** (huch'uy qillqawan **arm** sutiwan istilisasqa, ñawpaqqa **Advanced RISC Machinekunap** huch'uyninmi karqan, qallariyninpitaq **Acorn RISC Machine**) nisqaqa huk pisiyachisqa kamachiy huñu antanñiqiq (RISC) kamachiy huñu wasimusikakunap ayllunmi, antañiqiq thatkichiqkunapaq, imaymana muyuriqkunapaq wakichisqa. Arm Ltd. wasimusikakunata ruwan chaymanta wak hatun ruruchiqkunaman lisinsiyata qun, paykuna kikin rurunkuta ruwanku mayqinkunachus huk utaq aswan chay wasimusikakunata ruwanku, chaymanta llikacha huk chippi (SoC) chaymanta llikacha rak'itupupi (SOM) ruwaykunata, chaymanta wak nipakuna churanku kayhina yuyarina, chawpin uyakuna, ankichinakuna ima. Hinallataq, kay kamachiy huñu wasimusikakuna ruwaq sunqukunata ruwan chaymanta kay ch'antakunata achka hatun ruruchiqkunaman lisinsiyata qun chaymanta chay sunqu ch'antakunata kikin rurunkuman yaykuchinku.

## Pukyukuna
Antachuki

**Antachuki,** **antachukina, rukiti** icha **kuwiti**qa huk antakuyuq icha ch'usaq wamp'u, antanka tanqachakuy nisqawan utqaylla purinanpaq mana muyuriq wayrata llamk'achispa. 

Antachuki kuyuchinaqa ancha utqaylla qarqusqa ayqinaman kutichiywan ñitikunatam ruwan. Antachukikunap kuyuchinankunaqa tukuyninpim llamk'anku antawa ukhupi apasqa propulsormanta; chayraykum huk antachukiqa ch'usaqpa ch'usaq p'ulinpi phawanman. Antachukikunaqa aswan allintam llamk'anku ch'usaqpi, wayra pachap chimpapuray ñit'iyninraykutaq manaña kallpayuqmi.
Llukchi linti

**Llukchi linti**, **llapcha linti** icha **lintillu** nisqaqa ñawip hawanpi chiqan churasqa llañu lintikunam. Llukchi lintiqa ñawi purutisis nisqa llamk'anakuna 150 hunumanta aswan runakunap tiksi muyuntinpi llamk’achisqanku, chaymanta churakunman allin rikuypaq utaq kusmitikukuna utaq terapiwtikukunapaq. 2010 watapi, tiksi muyuntinpi llukchi linti qhatuqa 6.100 waranqa hunu thularkunan karqan, Hukllachasqa Amirika suyupi llamp’u lintikuna nisqa qhatutaq 2.100 waranqa hunu thularkunan karqan. Askha t’aqwiqkuna yuparqanku kay tiksi muyuntinpi qhatu kay llukchi liniti kaqpaq 11.7 waranqa hunu thularkunaman chayananta kay 2015 watapi. 2010 watamantaqa, tiksi muyuntinpi llukchi linti churakuqkunaq chawpichasqa wataninqa 31 watayuqmi karqan, iskay kinsamanta huknintaq warmikuna karqanku.

#### Kusmitiku llakchi linti

#### Tirapiwtiku iskiliralis nisqa linti

## Pukyukuna
HarmonyOS

**HarmonyOS (HMOS)** (Chunwa simipi: 鸿蒙, pinyin: *Hóngméng*) nisqaqa huk rak'isqa llamk'aykuna llikacham, Huawei nisqap ruwasqan, achka yachaysapa llamk'anakunawan Internetpa imakuna (IoT) pachallikacha nisqapi yanapanakuspa tinkinapaq. Kunan achka k'itikuna ruwayninpi, llamk'aykuna llika abstracción qatamanta allin k'itikunata akllan imaymana yanapakuyniyuq q'illaysapakunapaq. IoT q'illaysapakunapaq, llamk'ana LiteOS k'itipi sayasqa kasqan riqsisqa; chaymanta karurimanakuna kaqpaq chaymanta tawllitkuna kaqpaq, huk Linux kernel qatapi AOSP tupachiy ñawiriy wasikunawan ruwasqa kachkan saqinan APK ruwanakuna yanapakuypaq, chaymanta paqar HarmonyOS HAP ruwanakuna Ark Compiler kaqnintakama.

Llikacha huk willaypi takyasqapa DSoftBus kaqwan kachkan, aychapi sapaq q'illaysapakuna huk virtual Yalliq Antallamk'ana kaqman t'inkinapaq, huk q'illayspa hukkunata kamachiyta saqin chaymanta willayta rak'isqa q'illaysapakunapura rak'isqa willanakuy atiyniyuq kaqwan. Yanapakun achka formakuna ruwanakunata, chaymanta ruwanakuna AppGallery kaqmanta smartphones kaqpi chaymanta tawllitkuna kaqpi churayta atinku, mana churayniyuq Utqaylla ruwanakuna chaymanta llañu Iñuku Qaranakuna kaqmanta ruwaqkuna yaykuy atikunku.

HarmonyOS ñawpaq kutita Honor yuyaysapa TVkunapi llamk'achisqa karqan Chawawarki killapi 2019 watapi chaymantataq Huawei smartphonekuna, tabletkuna chaymanta smartwatchekunapi llamk'achisqa karqan Hawk'aykuski killapi 2021 watapi.

## Pukyukuna
Yalliq kumputaq

**Supirkumputaq**, **yalliq kumputaq kumputaq**, **yalliq yupaq kumputaq**, **yalliq kallpayuq kumputaq, sumaq llamk'aq kumputaq** icha **kuraq kumputaq**qa tukuy imapaq kumputaqkunamanta yupaypi, kallpapi, utqha kayninpi aswan allin llamk'aq kumputaqmi. 

## Wak sutikuna
Aswan yupaq kumputaq

## Pukyukuna
Arch Linux

**Arch Linux**qa sapanchasqa wiñasqa, x86-64 tukuypaq Linux rak'iymi, aswan llamp'ukaq nisqap qhipa takyasqa layakunata qunanpaq kallpachakun, huk rolling-release wallpamata qatispa. Ñawpaqmanta churasqa huk pisi sapsi llamk'ana, llamk'achiqpa wakichisqa, munaspa mañasqalla yapanapaq.

Pacman, huk mayt'u kamachiq Arch Linux kaqpaq sapanchasqa qillqasqa, llamkana mayt'ukuna churanapaq, hurqunapaq chaymanta musuqyachinapaq llamk'achkan.

Arch Linux huk rolling release wallpamata llamk'achin, niyta munan mana "hatun kachariykuna" kanchu tukuy musuq layakuna llamk'anamanta; huk sapa kuti llikacha musuqyachiy tukuy ima munakun qhipa Arch lllamp'ukaq tarinapaq; sapa killa Arch llamk'anamanta lluqsichisqa churana rikch'akuna qullana llikacha nipayakuna kaqmanta kunanchasqa instantáneas kaqlla kanku.

Arch Linux nisqaqa tukuy ima qillqayuqmi, ayllupi purichisqa wikimanta ruwasqa, ArchWiki sutiyuq.

## Mayt'u kamachiy

### Pacman

## [https://wiki.archlinux.org/title/Main_page_(Qhichwa) Arch wiki]

## Pukyukuna
Hamp'ara muyuriq pacha

Antañiqiqypiqa, huk **hamp'ara muyuriq pacha** (Inlis simipi: Desktop enviroment (DE)) nisqaqa huk ruwana hamp'ara mitaphura kaqmanta ruwasqa huk wakichikuna huñu huk antañiqiq llamk'aykuna llikacha patapi puriq chaymanta huk sapsi qillqa ruwaq chawpin-uya (GUI) kaqwan kuskanchasqa, wakin kuti huk qillqa shellhina willasqa.

Hamp'ara muyuriq pachaqa aswanta sapallap antañiqiqkunapi rikusqa karqan, apaychana antañiqiupwicharinankama. Hamp'ara GUIkuna ruwaqta yanapanku mana sasachu yaykuyta chaymanta willañiqikunata llamk'achiyta, chaymanta aswanta mana llapa ruwanakunaman yaykuyta qunkuchu kay urapi llamk'aykuna llikachapi tarisqa. Aswanpas, ñawpaqmanta kamachina-siq'i chawpin-uya (CLI) llamk'achisqaraq llamk'achkan mayk'aq hunt'asqa kamachiy llamk'aykuna llikachamanta mañasqa.

## Llamk'aykuna llikacha yanapakuy
Hamp'ara muyuriq pachakunaqa aswan achka kunan pacha llamk'aykuna llikacha llamk'achinku, iskaynintin llamp'ukaq  purupiyirat (Windows, Macintosh - Classic chaymanta Cocoa) chaymanta kicha pukyu-qillqa utaq yanqhalla llamp'ukaq (GNOME, KDE, CDE, Xfce, LXDE utaq InnovaDE, sapa kuti llamk'achisqa Linux utaq BSD rak'iykuna).

### Lantu hallch'ana (Hutukiqllu)


File:AmbientDesktop.png|Ambient
File:Solus 4.1 Budgie.jpg|alt=Bugie Desktop|Budgie
File:CDE 2012 on Linux.png|CDE
File:Cinnamon 4.2.3 screenshot.png|Cinnamon
File:VirtualBox Linux Deepin 20.1 LARGE 17 03 2021 11 00 50.png|Deepin DE
File:E17 bw screenshot.png|Enlightenment
File:GNOME Shell 40 (applications grid).png|GNOME Shell
File:Gnustep.png|GNUstep/Window Maker
File:KDE Plasma 5.26 screenshot.png|KDE Plasma 5
File:Lumina1.0.0-TrueOS.png|Lumina
File:LXDE desktop full.png|LXDE
File:LXQt 1.0.0 Ambiance screenshot.png|LXQt
File:Ubuntu Mate 18.04.1 with MATE 1.20.1.png|MATE
File:Elementary OS 5.1 Hera.png|Pantheon
File:Rox-desktop-2004.png|ROX Desktop
File:Sugar-home-view-0.82.jpg|Sugar
File:Screenshot of Trinity Desktop Environment (TDE) R14.0.5 Development.png|Trinity
File:UKUI Desktop environment.png|UKUI (desktop environment)
File:Ubuntu Unity 22.10 desktop screenshot.png|Unity
File:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|Xfce 


## Qhawaytaq

* Wayland – huk alternativa X Windows kaqmanta mayqinchus achka hukniray hamp'ara muyuriqkunata purichiyta atin
* X Window Llikacha Hamp'ara muyuriqkunamanta tinkuchiy

## Pukyukuna
Ubuntu

**Ubuntu**qa huk Linux rak'chiymi Debianpi sayasqa, aswantataq yanqhalla, kicha pukyu ima llamp'ukaqkunamanta ruwasqa. Ubuntuqa kimsa p'anqachasqakunapim tukri lluqsimun: *[[Hamp'arapata antañiqiq|Hamp'ara]]*, *[[Qaraq (antañiqiy)|Qaraq]]*, hinaspa *Core* imakunap internetnin q'illaysapakunapaq antapunqukunapaqpas. Llapan p'anqachasqakunaqa antañiqiqllapim purinman, icha sirma makiriqpipas. Ubuntuqa phuyu antañiqiypaq ancha riqsisqa llamk'aykuna llikacham, OpenStackpa yanapayninwan. Ubuntupa ñawpaqmanta churasqa hamp'aranqa wasi ukhupi Unitymanta GNOMEman kutimurqa yaqa 6.5 watamanta 2017 watapi 17.10 kaq laya lluqsiptin.

## Mayt'u t'aqay, yanapakuy ima

## Kacharinakuna

## Wak kaqninkuna

## Pukyukuna
Debian

**Debian** icha **Debian GNU/Linux** nisqaqa huk Linux rak'iymi, yanqhalla, kicha pukyu-qillqa ima llamp'ukaqkunamanta ruwasqa, ayllu yanapasqa Debian Yuyay-wakichi nisqap ruwasqan, Ian Murdock sutiyuq runap kamasqan 16 ñiqin anta situwa killapi 1993. 

Debian (0.01) nisqap ñawpaq kaq llamk'ayninqa p'unchawpim lluqsirqan 15 ñiqin tarpuy killapi 1993 watapi, ñawpaq kaq takyasqa llamk'aynin (1.1) 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1996 watapi lluqsirqan. Debian Stable k'allmaqa aswan riqsisqa p'anqachasqa sapallap antañiqiqkuna kaqpaq chaymanta qaraqkuna kaqpaq. Debian nisqapas achka huk rak'inakunapa saphinmi, aswan riqsisqa Ubuntu.

Debian nisqaqa Linux kirnilpi sayasqa aswan ñawpaq llamk'aykuna llikacham. Kay yayay-wakichiyqa internet kaqninta huk equipo voluntarios kaqwan kuskachasqa kachkan, Debian Yuyay-wakichi Umalliq pusasqa chaymanta kimsa tiksi qillqakuna: Debian Social Contract, Debian Constitution, chaymanta Debian Free Software Guidelinekuna kaqwan. Musuq rak'iykuna sapa kuti musuqchasqa kanku, chaymanta qatiq candidato kacharisqa huk pachamanta chhullunkuy kaqmanta.

## Wañaykawsay

## Wiñarichiy


 Debian mayt'up kawsayninmanta siq'i

## Pukyukuna
BSD

**BDS, Berkeley Software Distribution** icha **Berkeley Standard Distribution** nisqaqa huk saqisqa llamk'aykuna llikacham, Research Unix nisqapi llamk'achisqa, Computer Systems Research Group (CSRG) nisqap ruwasqan, rakisqanpas, California Hatun Yachay Sunturpi, Berkeley llaqtapi. "BSD" nisqaqa sapa kuti kicha pukyu-qillqa mirayninkunatam riman, FreeBSD, OpenBSD, NetBSD, DragonFly BSD nisqapas.

## Wañaykawsay

## Pukyukuna
Muquchinchi

**Muquchinchi upayana** icha **muquchinchi**llapis nisqaqa huk chiriyachikuq hinaspa asukar icha misk'illuyuq upyana, Wuliwya mikhuna yachay nisqap sapsi, *kayqa* lurasnukuna muthasqa, ch'akisqawan ruwasqa huk lurasnu k'isamanata.

## Willay
Kay muquchinchitaqa ruwakun chay harapimanta, chaymi lluqsimun ch'aki lurasnu yakupi kanila, q'apa kalawuwan yanusqamanta. Huk t'impusqa iriri rurumanta huk chikanmanta aswan hatun harapiwan kuska haywanchik. Chay upyana sutiqa hukniraymi wakin suyukunapi suyupi, Uru uru llaqtapiqa "*muk'ula* " sutiwan riqsisqa, La Pas llaqtapiqa "*upyana utaq k'isa uyana*", "*orejón*" sutiyuq inti chinkaykuy larupi, "*pepa*" wakin wichay suyukunapi, Santa Kurus, Quchapampa, Chukichaka, Wini llaqtakunapi "*Mocochinchi* " sutiwan riqsisqa ichaqa chaymanta rimasqa ripartamintukunapipas wakin ripartamintukunapipas, mana Tariha llaqtapi maypichus riqsisqalla". upyana *mana chukchayuq, lurasnu utaq tullu*".

Ancha sapsim rantikuy k'ikllu qhatukunapi, raymikunapi, llantu sunqu yaykunapi hinaspa qutukawsay ruwanakunapi k'ikllu qhatuqpipas rantikuynintam kallpanchanku.

## Pukyukuna
QGIS

**QGIS** nisqaqa huk yanqhalla, kicha pukyu-qillqa chimpay-patapata hamp'ara tiksimuyuqillqa willay llikacha (GIS) ruwana wakichi kan ima chaymanta tiksimuyupachay willakuta qhawayta, allichayta, ch'ipachiyta chaymanta t'aqwiyta yanapan.

## Wiñarichiy
Gary Shermanqa 2002 watapi qallariypi Quantum GIS nisqap wiñaynintam qallarirqan, chaymantataqmi 2007 watapi Open Source Geospacial Foundation nisqap incubadora nisqa llamk'ayninman tukurqan 1.0 nisqaqa 2009 wata Qhaqmiy killapim lluqsirqan.

## Kachariy Wiñaykawsay
"LTR" nisqaqa Unay pachapaq Kacharisqatam qhawachin. Tukuyimayuq t'ikray qillqakamakukuna 2.0 chaymanta qhipa lluqsichiypaq kanku.

## Hawa t'inkikuna
* Tukri web k'iti

## Pukyukuna
Antikuchu

**Antikuchu** icha **anti uchu** nisqaqa huk laya k'aspi t'uksina aycha Piruwmanta hamuq, chaytaq wakin Urin Apya Yala suyukunapipas ancha riqsisqam, hukniray t’ikrakuyninwan. Chayqa aychamanta huk mikhuykunamantapas, chaykunataqa k'aspipi yanusqam. Manaraq Kulumpiya pachakunapiqa antikuchutaqa llama aychapa kuchunkunawanmi yanuqku, sumaq q’apayniyuq qurakunawan, chili uchukunawan ima misk'ichaqku. Wakin antikuchu kaqkunan rikuchinku kay mikhuna p'ukuqa Piruw suyuman chayamuq watan watan yachasqa ruwana mura utaq hispanaka nisqa atipaywan tinkusqanmanta, Magreb suyupi kawra aychamanta sunqumantawan ruwasqa wakichiykuna kasqanmanta, hinallataq hatun watan watan yachasqa ruwana Ispañamantawan chay kastilla qhapaq apu, ranti kastilla qhapaq apu ima tukuyniyuqta ruwasqawan rikuchikusqanmanta.

Kunan pachaqa kay mikhunaqa (hukniray pankañayuq, imaymana kayninniyuq) Piruw, Arhintina, Wuliwya, Chili suyukunapi mikhuna yachaypi takyasqa.

## Pukyukuna
Kumputaq yuyana

Antañiqiqpi, **yuyana** nisqaqa huk llamk'ana icha llikacham, willakunata waqaychanapaq llamk'achisqa, chaylla llamk'achinapaq antañiqiqpi icha chaywan tinkuq anatañiqiqpa sinchikaqninkunapi, ruk'asqa illari yachay q'illaysapa llamk'anakunapipas. *Yuyarina* simiqa sapa kutim *[[Ñawpaq kaq waqaychay|ñawpaq waqaychasqa]]* icha *[[Yuyariy principal|qullana yuyana]]* simiwan hukllachasqa. Yuyanapaq huk ñawpa rikch'aq simiqa **waqaychasqa**.

## Pukyukuna
Chira (llamk'achiy llikacha)

**Chira,** **siq** (chawpi muhu utaq chawmuyu) icha **kirnul**qa (Inlis simipi: kernel 'muhu') huk llamk'anap llamk'aykuna llikachanpa ukhunpi kaq antañiqiq wakichim, tukuypaqtaq tukuy ima llamk'anapi tukuy kamachiyniyuq. 

Kayqa llamk'aykuna llikachapa khipukamanpa huknin kaqninmi, sapa kuti yuyarinapi tiyaq chaymanta sinchikaq chaymanta llamp'ukaq nipayakunapura t'inkiyta yanapan. 

Huk hunt'asqa k'itiqa llapa llamkanakunap kapuqninkunatam kamachin (kayhina I/O, yuyay, ukhulliqillqay) q'illaysapa pusachiqkuna kaqnintakama, chayhina yanapakuykunamanta ruwanakunapura ch'aqwaykunata chiripan, chaymanta sapsi yanapakuykunamanta llamk'achiyta allinchan p.h CPU, waqaychasqa llamk'achiy imata, willañiqi llikachakuna, chaymanta llika socketkuna. Yaqa llapan llikachakunapi, k'itiqa huk ñawpaq wakichikuna qallariypi chaqnasqa (qallariychaqnaqmanta qhipaman). Puchuq qallariymanta chaymanta yuyay, muyupayaqkuna, chaymanta yaykuna/lluqsina (I/O) mañakuykunata llamp'ukaq kaqmanta llamk'achin, chayta t'ikraspa willaku-thatkichiy kamachiykunaman chawpi thatkichiy hukkaypaq.

## Chiripa-yaykuy yuyuna

## Yaykuna/lluqsina llamk'anakuna

## Llamk'ana tiyaqninkuna kamachiy

## Yuyay kamachiy

## Q'illaysapa llamk'anakuna kamachiy

## Llikacha waqyaykuna

## Pukyukuna
Uchuku

**Uchuku** icha **Uchu Lawa** nisqa huk Aykili Puruwinsiya, Quchapampa, Wuliwya suyumanta mikhunam. Kay mikhunaqa hak'usqa ch'aki luqutuyuq, papakunayuq, wallpa aychayuq, ruwllariyu hak'u (harwisqa), chuñuyuq, runtuyuq, ch'ilasqa inchikninyuq, chilliqchi t'ikayuq, llaruniyuq utaq phiriyukunayuqwan wayk'usqa.

## Pukyukuna
Genshin Impact

***Genshin Impact*** nisqaqa huk imanay rurana-pukllami, miHoYo nisqap ruwasqan, lluqsichisqanpas. Android, iOS, PlayStation 4, Windows nisqapaqpas 2020 watapi lluqsirqan, PlayStation 5 nisqapaq 2021 watapi, Nintendo Switch nisqapi lluqsinanpaqmi churasqa kachkan. Pukllaqa animehina kicha pacha muyuriq pachayuqmi, ruwaypi sayasqa maqanakuy llikachayuqmi, elemental magia nisqawan, runap tikrakuyninwan ima. Pukllaqa pukllanapaq-yanqhallami, gacha puklla qallwiyawanmi qullqichasqa, chaywanmi pukllaqkuna musuq runachakunata, ayñikunatapas tariyta atinku. Tiksi pukllaqa sapa kuti mast'arisqa kachkan rachapauna kaqnintakama pukllakunata huk qarana wallpamahina llamk'achispa.
Tor (llika)

**Tor** icha **The Onion Router** nisqamanta pisi rimay, nisqaqa sutinnaq willanakuyta atichinapaq yanqhalla, kicha pukyu qillqa ima llamp'ukaq. Internet puriyta huk yanqhallamata, tiksimuyuntinpi, munaysapa llanthu llika kaqnintakama kamachin mayqinchus qanchis waranqamanta aswan chaskiqkuna kaqmanta ruwasqa. 

Tor llamk'achiyta aswan sasata ruwan huk ruwaqpa Internet ruwayninta qatiy. Tor sapalla pakasqa willayta waqaychan huk ruwaqpa maypi kayninta chaymanta llamk'ayninta pakaspa pimantapas llika qhawayta utaq t'ikray t'aqwiyta ruwaqmanta. Ruwaqpa kacharichisqa kayninta chaymanta pakasqa willayta atiyninta waqaychan IP tiyakuy sutinnaq kayninwan Tor lluqsiy muqukuna llamk'achispa.

## Hawa t'inkikuna

* Tor webp'anqa

## Pukyukuna
T-Mobile

**T-Mobile** nisqaqa Alimanyap Deutsche Telekom AG nisqap wakin kuyuchina willanakuy llamk'ayninkunap llamk'achisqan irpari sutim, Chik Ripuwlikapi (T-Mobile Chik Ripuwlika), Pulunyapi (T-Mobile Polska), Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (T-Mobile HAS) nisqawan, ñawpaq Hulanra mama llaqtapi (T-Mobile Netherlands) nisqap llamk'ayninwan.

T-Mobile irpariqa 1996 watapi riqsichisqa karqan, ñawpaq kutitaq huk mama llaqtakunapi llamk'achisqa karqan, Awsutiriya (kunan Magenta), Kuruwasiya (kunan Hrvatski Telekom), Alimanya (kunan Deutsche Telekom), Hunriya (kunan Magyar Telekom), Montenegro (kunan Crnogorski Telekom), Chinchay Masirunya (kunan Makedonski Telekom), Rumanya (kunan Telekom România), Isluwakiya (kunan Slovakia Telekom), Hukllachasqa Qhapaq Suyu (kunan EE Limited).

## Llamk'aykunakuna

## Pukyukuna
Google Bard

**Bard**qa huk Googlepa rimanakuy mirarichikuq kapchisqa yuyay rimanakuy punqu wiñarichisqa, qallariyninpi LaMDA ayllu suni simi wallpamakuna (LLMkuna) nisqapi, qhipamantaq PaLM LLM nisqapi. OpenAIpa ChatGPT wichariyninman chiqan kutichiyhina ruwasqa karqan, chaymanta pisi atiyniyuq 2023 wata Pawqar waraykillapi llamp'u kutichiykunaman lluqsichisqa.

## Ukhun
2022 wata Qhapaq raymi killapi, OpenAI ChatGPT, huk chatbot nisqa suni simi rikch'aqkunap (LLM) GPT-3 ayllupi sayasqa. ChatGPT tiksimuyuntinpi qhawayta chaskirqan lluqsisqanmanta, huk viral Internet sensación nisqaman tukurqan. ChatGPT kaqpa manchachikuyninmanta mancharisqa Google Maskana kaqman, Google kamachiqkuna huk "puka khiputuyru (kuriqu nisqa)" willayta qurqanku, achka equipokunata wakmanta churaspa empresapa AI kallpachakuyninpi yanapanankupaq. Huk mana ancha rikusqa chaymanta mana rikusqa kuyuypi, Google kuska kamaqkuna Larry Page chaymanta Sergey Brin, pikunachus 2019 watapi tayta empresa Alphabet co-CEO hina ruwayninkumanta lluqsisqaku, empresa kamachiqkunawan emergencia huñunakuykunaman waqyasqa karqanku Google kutichiyninmanta rimanankupaq ChatGPT kaqman. Chay wata qallariypi, chay llamk'ayqa LaMDA, huk prototipo LLM,   ichataq mana llapa runaman lluqsichirqanchu. Llamk'aqkuna tapuptinku huk tukuy maki huñunakuypi sichus LaMDA huk faltasqa oportunidad karqa Googlepaq ChatGPT kaqwan atipanakuypaq, Google chaymanta Alphabet CEO Sundar Pichai, Google AI umalliq Jeff Dean kaqwan kuska, nirqa chaymanta mayk'aqchus empresa ChatGPT kaqman rikch'aq atiyniyuq karqa, kuyuypas usqhaylla chay arena kaqpi huk hatun "riesgo reputacional" kaqmanta riqsichinman Google OpenAI kaqmanta sustancialmente aswan hatun kasqanrayku. 2023 watapi enero killapi, DeepMind CEO Demis Hassabis huk ChatGPT rivalpaq plankunata burlakurqa,  chaymanta Google llamkaqkuna kamachisqa karqanku ñawpaqman utqaylla purinankupaq huk ChatGPT atipanakuypi, sinchita pruebaspa "Apprentice Bard" chaymanta wak chatbots. Pichai qullqi churaqkunaman segurarqa Googlepa trimestral gananciakuna qullqi churaq waqyayninpi febrero killapi chay empresaqa LaMDApa tarikuyninta chaymanta ruwanakuna mastarinanpaq planniyuq kasqanmanta.

## Hawa t'inkikuna

* Google Bard webp'anqa

## Pukyukuna
Hiliphanti

**Hiliphanti** icha **iliphanti** *(ordo Proboscidea, familia Elephantidae)* nisqakunaqa ancha hatun, suyt'ukaray sinqayuq, rinrisapa, yura mikhuq ñuñuqkunam.

Kaymi hiliphanti rikch'aqkuna:

* *[[Loxodonta]]* (Aphirika hiliphanti)
** *[[Loxodonta cyclotis]]*
** *[[Loxodonta africana]]*
* *[[Elephas]]* (Asya hiliphanti)
** *[[Elephas maximus]]*

Mamut *(Mammuthus primigenius)* nisqaqa huk wañusqañam hiliphanti rikch'aq. Chhullunku pachapis kawsarqan.

## Hawa t'inkikuna
Falso conejo

**Falso conejo** icha **Halsu kunihu** nisqaqa Wuliwya mama llaqtap mikhuna yachay nisqap mikhunanmi, Quchapampa suyupi Qhichwakuna suyupi, Chuqichaka suyupipas ancha riqsisqam.

## Willay
Kayqa waka aycha sillp'amanta wakichisqa, q’illu pimintuwan rip'aspi, ahus, piminta, kuminu, siwulla, allwirha, unquy yuyu ima. Huk mikhuymanta hurqusqam, "Kunihu lamriyatu"; Chay uywap aychanqa mana sapa kutichu tarikusqanraykum, mana yachay atina aychata quyta qallaykurqa.

## Wiñaykawsay
Tradición nisqapiqa churakunmi chay mikhunata, chay recetamanta hurqusqa hina, chaywanmi conejota wakichirqaku colonia pachakunapi. Quchapampa llaqtapa callenkunapim qawanchik "agachaditos" sutiyuq k'itikunapi, mana qullqipaq mikuy kasqanrayku. Boliviamanta mikhuy típico kasqanraykum, gustoman hina achka variantekuna kan. Rikuchinapaq, papawan utaq phiriyuwanlla, chay phiriyutaqa arroz tostadowanpas cambiasunmanmi, utaq chuñu p'ituwanpas (chuñu cacahuete ñut’usqawan). Hinallataqmi hukllawakunman: arroz papawan, phiriyu chuñowan, tukupaypi llapanta huñuspa.

2019 watapi, Ministerio de Cultura y Turismo, Quchapampa Gobiernopa, imaymana mihkuna yachay tantanakuykunapa ima, llulla kunturqa Quchapampa llaqtapi "pichqa insignia mikhuykunamanta" hukninmi akllasqa karqan. Yaqa iskay chunka típico mikhuykunawan atipanakuspa, iskay kaq tiyanata tarirqa, Quchapampa llaqtapi ancha imaymana mikhuyniyuq kasqanmanta, allin kayninmanta riqsisqa kasqanmanta.

## Pukyukuna
Microsoft To Do

**Microsoft To Do** (ñawpa **Microsoft To-Do** sutiwan riqsisqa) huk phuyu-sapanchasqa ruwana kamachiy ruwana. Chayqa llamk'achiqkunata llamk'ayninkuta huk yuyayasapa karurimana, tawllit chaymanta antañiqiq kaqmanta kamachiyta saqin. Allwiyakama ruwasqa q'illaysapa qhipanpi Wunderlist kaqwan, mayqinchus Microsoft kaqwan rantisqa karqa, chaymanta sapalla ruwanakuna Outlook rurukuna llamk'anakuna kunan kaq ruwanakunaman mikhuchinku.

Microsoft To Do ñawpaq kutita ñawpaq qhawayhina qallarisqa karqan sapsi ruwanakunawan Ariwaki killa 2017 watapi Qhipaman aswan ruwanakuna yapasqa karqan chaymanta Llamk'anakuna lista rak'inakuy Chakraqunakuy killa 2018 watapi.

2019 wata Sitwa killapi, huk hatun musuqyachiy app kaqpi rikuchisqa karqa, musuq ruwaq chawpin uya kaqwan Wunderlist kaqman aswan qaylla rikch'akuqta hap'ispa. Sutipas pisillatam musuqyachisqa karqa To-Do nisqamanta siq'inta hurquspa.

## Pukyukuna
Pawallamk'ana

**Pawallamk'ana** nisqaqa huk sapsi rima, sapsilla huk estructura de apoyo esencial nisqamanta rimaspa, chaypa hawanpi huk imakuna ruwasqa.

## Antañiqiy
Gmail

**Gmail**qa Googlepa mañasqan yanqalla illachina chaski yanaymi. 2019 watamanta, 1.5 waranqa hunu ruwaqkunayuq karqan tiksimuyuntinpi chaymanta aswan hatun illari chaski yanapakuy kay pachapi. Huk llamk'achiq Gmail kaqman yaykun huk web wamp'uqpi utaq tukri apaychan ruwana wakichi kaqnintakama. Google yanapakuypas illari chaski rantikuqkuna llamk'achiyta POP chaymanta IMAP purutukulukuna kaqnintakama.

## Pukyukuna
GitLab

**GitLab Inc.** huk kicha-sunqu hatun ruruchiq GitLab llamk'achin, huk DevOps llamp'ukaq mayt'u kaqmanta mayqinchus llamp'ukaq ruwayta, waqaychayta chaymanta llamk'achiyta atin. Kicha pukyu qillqa llamp'ukaq llamk'ayqa Ukranya mama llaqtayuq Dmytro Zaporozhets sutiyuq runap ruwasqanmi, Hulantha mama llaqtayuq Sytse Sijbrandij sutiyuq ruraqpa kamasqanmi. 2018 watapi, GitLab Inc. ñawpaq wakin-Ukranya unicornio hina qhawasqa karqan.

## Pukyukuna
Amazon Web Services

**Amazon Web Services, Inc.** (**AWS**) huk Amazon kaqmanta huk ura ruruchiq kaqmanta mayqinchus mañasqa phuyu antañiqiq patapatakuna chaymanta APIkuna sapalla runakunaman, hatun ruruchiqkunaman chaymanta kamachiqkunaman qun, huk mitrusqa, qullqi quy-risqaykimanhina. Sapa kuti pachakuna, rantiqkuna kayta autoescalamiento kaqwan kuskachasqa llamk'achinqaku (huk ruway mayqinchus huk rantiqman aswan yupayta llamk'achiyta saqin hatun ruwana llamk'achiy pachakunapi, chaymanta pisiyachiy pisiyachiypaq qullqikuna pisiyachiypaq mayk'aq pisi t'ikray kan). 

Kay phuyu yupay web qaranakuna imaymana yanapakuykunata qunku llikawan, yupaywan, waqaychaywan, chawpi kaq, IOT chaymanta wak ruway atiywan tinkuq, chaymanta llamp'ukaq yanapakuykuna AWS qaraq chakrakuna kaqnintakama. Kayqa rantiqkunata kacharin kamachiymanta, hatunyachiymanta chaymanta allichaymanta sinchikaq chaymanta llamk'anakuna llamkanakuna. Huknin tiksi yanapakuykunamanta Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) kaq, mayqinchus ruwaqkunata makinkupi huk virtual cluster antañiqiqkunayuq kayta saqin, ancha hatun tarikuyniyuq, mayqinchus internet kaqninta REST APIkuna kaqnintakama, huk CLI utaq AWS kaqnintakama tinkiyta atikun kunsula nisqamanta. AWS kaqpa virtual antañiqiqkuna chiqap antañiqiqpa aswan atributonkunata qatipanku, chaymanta sinchikaq chawpi thatkchiy hukkaykuna (CPUs) chaymanta qillqa thatkichiy hukkaykuna (GPUs) ruwanapaq; local/ RAM yuyarina; sinchi-phururu/ SSD waqaychay; llamk'aykuna llikachakuna akllana; llikapi puriy; chaymanta ñawpaqmanta kargasqa ruwana llamp'ukaq kaqhina web qaraqkuna, willaku tiksikuna, chaymanta rantiqwan t'inkiynin kamachiy (CRM).
Willaku tiksi

Antañiqiypi, **willaku tiqsi** icha **willakutiqsi** nisqaqa huk huñusqa huñu willakuta waqaychasqa, illari nisqawan yaykuy. Huch'uy willaku tiqsikuna willañiqi llikapi waqaychasqa kanman, hatun willaku tiqsikunataq antañiqiq qutukunapi icha phuyu waqaychaypi qusqa. Willaku tiqsi ch'antanqa unanachasqa allwiya chaymanta ruwaypaq qhawaykunata mast'arikun, chaymanta willaku wallpamay, allin willay rikuchiy chaymanta waqaychay, tapuy simikuna, waqaychasqa chaymanta sapalla willay sensibles kaqmanta, chaymanta rak'isqa antañiqiymanta sasachakuykuna, chaymanta yanapakuy kuska yaykuy chaymanta pantay arqhiy kaqwan.

## Rima yachay, ukhu ima

* **Willakuypa sut’inchaynin** – Willakuypa organizacionninta riqsichiq definicionkuna ruway, tikray hinaspa hurquy.
* **Kunanchay** – Chiqap willayta churay, tikray, chaymanta qulluy.
* **Kutichiy** – Willayta quy huk formapi chiqalla llamk'achinapaq utaq wak ruwanakuna aswan ruwanapaq. Kutichisqa willakuyqa huk formapi ruwasqa kanman básicamente kaqlla willakuypa waqaychananpi waqaychasqa hina utaq musuq formapi tarisqa willakuypa tiyapusqanmanta kunan kaq willayta tikraspa utaq huñuspa.
* **Kamachiy** – Ruwaqkunata qillqachiy chaymanta qhaway, willaypa waqaychasqa kayninta kamachiy, ruwayta qhaway, willaypa hunt'asqa kayninta waqaychay, kuskalla kamachiywan ruway, chaymanta willayta kutichiy mayqinchus wakin ruwaywan waqllichisqa kachkan ahinataq mana suyasqa sistema pantay.

## Pukyukuna
Microsoft OneNote

**Microsoft OneNote** nisqaqa ripuna-qillqanpaq llamp'ukaq, Microsoft nisqap ruwasqan. Microsoft Office q'ipi kaqpa huknin kaqninhina tarikun chaymanta 2014 watamantapacha yanqhalla llapa patapatakuna hawapi q'ipi kaqpi. OneNote ruwasqa kachkan yanqhalla-ñan willa huñuynapaq chaymanta achka-ruwaqniyuq yanapanakuypaq. Huñun ruwaqkunap ripanakuna, t'iktukukuna, qhawanapampa kuchusqakuna chaymanta uyarina rimaykuna, chaymanta ripanakuna wak OneNote ruwaqkunawanpas Internet utaq llika kaqninta qunakunkuman.

## Pukyukuna