Anqash suyu

**Anqash suyu** (aymara simipi: *Anqash jach'a suyu*; kastilla simipi: *departamento de Áncash*) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waras llaqtam. 

## Riqsisqa suti
***Anqash**. s. Anqash suyu, Piruwpi. 818 289 tiyaqkuna 1981 watapi. 
***Anqash**. s. Piruwp suyun, *Chawpin* yachay tarpuypa k'irawnin, raki simi QI, riqsisqa aswan unayniyuq. . Sutita churarqanku Sapan Piruwta Chili urmaskiptin, Yunkay  maqanakuypi, 20.01.1839
* Kay suti samun **Anqash**manta: unay puchukasa llaqta 1725 watapi, uranpi kan *Anqash mayucha* 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta warikancha
* **[[Urqu]]kuna**: Shuyturahu (6.120 m) - Artisunrahu (5,999/6,025 m)  - Kanchas (6.049 m) - Qarwatakaq (6.176 m) - Chawpikallki (6.307 m) - Wallqan (6.122 m)  - Hirihanka (6.094 m) - Matarahu (6.074 m) - Pisqu urqu (5.452 m) - Pukachirka (6.100 m) - Pukaranka (6.156 m) - Pallqarasu (6.274 m) - Pastururi (5.240 m) - Pukarahu (6.241 m) - Pumapampa (6.258 m) - Pumpuyaq (6.166 m) - Kitarahu (6.036 m) - Rahupakinan (6.122 m) - Rasaq (6 017 m) - Rurimachay (6.309 m) - Shaprarahu (6.112 m) - Tawllirahu (5.830 m) - Tullparahu (6.395 m) - Tuqllarahu (6.032 m) - Wantuy (6.395 m) - Waskaran (6.768 m) - Quñuqranra (5.181) - Wakrish (5.560 m) - Yerupaja (6.635 m)
* **[[Qucha]]kuna:** Pallqaqucha -  Qiruqucha (Rikuway pruwinsyapi) - Pilaqatu (Pallasqa pruwinsyapi) - Parun qucha (Waylas pruwinsyapi) - Llankanuku quchakuna (Yunkay pruwinsyapi) - Qunuqucha (Patiwillkamanta Warasman ñanpi) - Kulliqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Santa mayu - Warmiy mayu - Kasma mayu - Kuliwras mayu - Nipiña mayu - Patiwillka mayu.
* **[[Q'asa]]kuna:** Rumikrus Punta (4.950 m) Waylas pruwinsyapi Santa pruwinsyapiwan - Santa Krus q'asa Llankanukuwan (3.850 m) Yunkay pruwinsyapi Waylas pruwinsyapiwan - Qawish tunil (4.000 m) Rikuway pruwinsyapi  Wari pruwinsyapiwan -  Qunuqucha ( 4.100 m) Rikuway pruwinsyapi Bolognesi pruwinsyapiwan.
* **[[Wat'a]]kuna:** Yuraqwat'a - Santa wat'a - Phirrul wat'a - Charapa wat'a.

## Yurakuna

* Ramran: Mishiku ramran (*Alnus jorullensis*)
* Yuraq ch'illka (*Baccharis latifolia*) 
* Urqu wamanpinta (*Chuquiraga spinosa*)
* (*Cnidoscolus basiacanthus*)
* Ancosh (*Culcitium canescens*)
* Champa icha kunkush (*Distichia muscoides*)
* Qurikasha (*Echinocactus sp.*) (*Matucana yanganucensis* ?)
* Wiñay wayna: (*Epidendrum corimbosum*)
* (*Eriotheca ruizii*)
* Chilliwa (*Festuca dolychophylla*)
* Phawka (*Flourensia macrophilla*)
* (*Gochnatia patazina*)
* Muqti icha muchki (*Hesperomeles cuneata*)
* (*Iresine weberbaueri suess*)
* Tutura (*Juncus andicola*)
* (*Jungia paniculada*)
*  Khirkinchu chupa: Purwa (*Lycopodium crassum*)
* Tuna (*Mammillaria sp.*)
* Muña: (*Mintostachys tomentosa*)
* Chacuas jacha (*Ophryosporus chilca*)
* Tuna waraqu (*Opuntia ficus-indica*) 
* Uqi qiwuña (*Polylepis incana*)
* Titanka (*Puya raimondii*)
* (*Rauhia staminosa ravena*)
* Mayu llaqi icha Putaqa (*Rumex peruanus*) 
* Ñukch'u (*Salvia sp*)
* (*Saxifraga magellanica*)
* Mulli (*Schinus molle*)
* Wirush icha ancush (*Senecio canescens*)
* Wamanripa icha wira-wira (*Senecio comusus* (?))
* Ichhu (*Stipa ichu*)
* Waranway: warumu icha waruma  (*Tecoma sambucifolia*) 
* Achupalla (*Tillandsia purpurea*) 
* Shinwa (*Urtica sp.*)
* Llaqllishqura, callhua-callhua, icha tarquy (*Werneria nubigena*)
## Uywakuna

* Añas : Qhapaq añas (*Conepatus rex*)
* Wiruchu (*Desmodus rotundus*)
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (*Dusicyon culpaeus* = *Pseudalopex culpaeus*)
* Usqhullu icha Usqu misi (*Felis colocolo* = *Leopardus colocolo*) 
* Puma (*Felis concolor incarum*)
* Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Chinchay wisk'acha (*Lagidium peruanum*)
* Puka luwichu (*Mazama americana*) 
* Chupasapa achuqalla: (*Mustela frenata agilis*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*) 
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (*Lycalopex culpaeus* = *Pseudalopex culpaeus*)
* Puma (*Puma concolor*)
* Antikuna ukumari (*Tremarctos ornatus*)
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)

### Pisqukuna
* Pili laya: *Anas specularoides* = *Lophonetta specularioides* (kastilla simipi: *pato cordillerano*)
* Sutru: (*Anas flavirostris oxiptera*)
* Patu jirka: (*Anas georgica spinicauda*) 
* Wamanpallpa icha hatun wamancha (*Buteo poecilochrous*) 
* Yuraquma mayusuksu (*Cinclus leucocephalus*) 
* Akakllu, Hak'akllu icha Jak'achu (*Colaptes rupicola*) 
* Siwar q'inti (*Colibri coruscans*)
* (*Eupelia cruziana*)
* Turpiña, ujujuy icha suk'a (*Fulica gigantea*) 
* Anka (*Geranoaetus melanoleucus*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)
* Q'inti: (*Metallura phoebe*)
* Llut'u: (*Nothoprocta ornata branickii*)
* Wasqar q'inti: (*Patagona gigas peruviana*)
* Urin allqamari (*Phalcoboenus albogularis*)
* (*Podiceps chilensis morrisoni*)
* Chiwaku (*Turdus chiguanco*) 
* Liki-liki icha liclish (*Vanellus resplendens*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Kukuli: (*Zenaida asiatica meloda*)
* Pichinku, pichitanka icha pichusanka: (*Zonotrichia capensis peruviensis*)

## Llaqta pusa rakiy

Iskay chunka pruwinsyam kan:

## Simikuna

Anqash suyupiqa aswanta kastilla simita qhichwa simitawan rimanku. Suyupiqa anqash runasimitam rimanku.

 /1 aymara simiwan, inlish simiwan, purtuyis simiwan, huk hawa simiwan, ruqt'u runakunawan   

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk pachan simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna

## Karu puriy

* **[[Asunsyun pruwinsya]]pi:**
* Chakas 
* Musiyu (Chakaspi)
* **[[Buluñisi pruwinsya]]pi:** 
* Waywash urqukuna Yerupajawan ( 6.634 m)
* Chikyan
* Kapillapunta (Chikyan: 8 km)
* Puskanwaru (Chikyan: 8 km)
* Pukamachay
* Wasta (*Huasta*) llaqtapi inlisya (Chikyan: 8 km)
* Akya llaqtapi inlisya (Chikyan: 18 km) 
* Punummarka (Chikyan: 6 km) 
* Quntu Kuta (Chikyan: 5 km) 
* Pachapaqui llaqtapi: Titankakuna (*Puya Raimondii*) 
* Usqur phaqcha (12 m) (Usqur llaqtamanta: 2 km)
* Tampu (Tikllus llaqtapi)
* Chacha Puntas qhichwa
* Mawk'a Wanuku (*Huanoco viejo*)
* Armakuna (Llaqllapi)
* **[[Qarwas pruwinsya]]pi:**
* Qarwas
* Chancos: Armakuna
* **[[Kasma pruwinsya]]pi:**
* Sechín
* Chankillu
* Max Uhle musiyu
* Las Aldas (Kasma: 15 km
* **[[Wari pruwinsya]]pi:**
* Wantar Chawin (Waras: 109 km)
* Kunchuku Qhichwa
* **[[Waylas pruwinsya]]pi:**
* Shuyturahu (6.120 m)
* Qaras
* Tumshucaico (mawk'a llaqta) (Qaras: 1 km)
* Parun qucha (Qaras: 32 km)
* Patu Wayq'u (Qaras: 25 km)
* **[[Pallasqa pruwinsya]]pi:**
* Qawana, musiyu
* Pashash (Qawana: 1 km) (mawk'a llaqta)
* Mawk'a llaqtakuna: La Galgada, Sacra, Chukana, Chunqurmarka, Suslayap, Sakuyquchay (Pallasqa distritupi)
* **[[Rikuway pruwinsya]]pi:**
* Pueblo Viejo, Pumacahuara, Jirash, Tayapunta, Yacucancha
* Pastururi urqu (*Nevado Pastoruri*), 5.240 m (Waras: 70 km
* Patuqucha (*laguna de Patococha*)
* **[[Santa pruwinsya]]pi:**
* Pañamarka
* Punkuri (Chimputi: 30 km)
* **[[Yunkay pruwinsya]]pi:**
* Llankanuku quchakuna: Chinanqucha (*Chinancocha*), *Orconcocha* (Waskaran mamallaqta parkipi)
* Waskaran, 6.768 m
* Guitarrero mach'ay
## Raymikuna
* Simana Santa, Waraspi
## Suyupi paqarisqa

* Carlos E. Zavaleta

* Armando Villegas

## Kaypipas qhaway
* Anqash rimay
* Kunchuku Qhichwa
* Yuraq Walla
* Yana Walla
* Waylas
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna

## Willay pukyukuna

* www.proviasdes.gob.pe / Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyamanta pdf, 9 MB (kastilla simi): Yurakuna, uywakuna
* biblioteca.uns.edu.pe r. 4 (pdf) (kastilla simi): Yurakuna, uywakuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
* [bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, [:Waras pruwinsya], Piruw)] (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)