open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Biniswila)

**Lista: Qillqaqkuna (Biniswila)**

## A
## B
*Andrés Bello, Humanist, Dichter, Philosoph, Pädagoge und Philologe
*Eduardo Blanco, Romancier und epischer Dichter
*Rufino Blanco-Fombona
*Luis Britto García, Schriftsteller und Sozialwissenschaftler

## C
*Rafael Cadenas, Dichter
*Eduardo Casanova, Dichter

## E
*Andrés Eloy Blanco, Dichter 
## F
*Antonio Febres Cordero, Dichter
## G
*Rómulo Gallegos, Schriftsteller 
*Julio Garmendia
*Salvador Garmendia
*Vicente Gerbasi, Dichter
*Adriano González León, Schriftsteller
*Ida Gramcko, Dichter
*Aquiles La Grave, Dichter 
## H
*Francisco Herrera Luque
## L
*Rafael Arraiz Lucca, Dichter
## M
*Eugenio Montejo, Dichter 
*Enrique Moya, Dichter, Schriftsteller, Essayist, Übersetzer

## N
*Enrique Bernardo Núñez
## O
*Miguel Otero Silva, Schriftsteller
## P
*Antonia Palacios, Schriftstellerin
*Ramón Palomares, Dichter
*Teresa de la Parra, Schriftstellerin
*Fernando Paz Castillo
*Mariano Picón Salas, Schriftsteller
*José Rafael Pocaterra

## R
*José Antonio Ramos Sucre
*Armando Rojas Guardia, Dichter
*Alexis Romero, Dichter
## S
*Pedro Sotillo, Journalist, Romancier, und Dichter
## T
*Alberto Arvelo Torrealba, Dichter
## U
*Arturo Uslar Pietri, Schriftsteller
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Ispaña)

**Lista: Qillqaqkuna (Ispaña)**

## A
*Pedro Antonio de Alarcón, (1833-1891)
* Leopoldo Alas
* Rafael Alberti
* Vicente Aleixandre
* Mateo Alemán
* Manuel Altolaguirre
* Dámaso Alonso
* Manuel Asur (* 1947)
* Edwin Ernesto Ayala Urrútia
* Francisco Ayala

## B
*Vicente Barrantes, (1829-1898)
* Gustavo Adolfo Bécquer
*Juan Benet, (1927-1993)
* Vicente Blasco Ibáñez
* Edwin Ernesto Ayala Urrútia

## C
* Fernán Caballero (1796-1877)
* Pedro Calderón de la Barca
* José Cadalso (1741-1782)
* Rosalía de Castro
* Camilo José Cela
* Luis Cernuda
* Miguel de Cervantes
* Rafael Chirbes
* Clarín, eigentlich: Leopoldo Alas
* Antonio Coello

## D
* Miguel Delibes

## E
*José Echegaray, (1832-1916), Dramatiker

## F
* Leandro Fernández de Moratín

## G
* Federico García Lorca
* Jaime Gil de Biedma
* Enrique Gil y Carrasco
* Alicia Giménez-Bartlett
* Pere Gimferrer
* Baltasar Gracián
* Ramón Gómez de la Serna
* Luis de Góngora
* Ángel González
* Juan Gorraiz (1954 ) Physiker, Schriftsteller.
* Juan Goytisolo
* Baltasar Gracián
* Jorge Guillén

## H
* Miguel Hernández
* José Hierro

## I
* Tomás de Iriarte

## J
* Juan Ramón Jiménez
* Jovellanos

## L
* Carmen Laforet
* Mariano José de Larra
* Lope de Vega

## M
* Antonio Machado
* Jorge Manrique
* Javier Marías
* Juan Marsé
* Ana María Matute
* Eduardo Mendoza
* Miguel Mihura
* Juan José Millás
* Asha Miró (1967) spanische Autorin u. Moderatorin indischer Abstammung.
* Terenci Moix (1942-2003)
* Jorge de Montemayor (um 1520-1561)

## N
* Airas Nunes

## O
* Blas de Otero

## P
* Leopoldo María Panero
* Emilia Pardo Bazán
* Benito Pérez Galdós 
* Arturo Pérez-Reverte
* Albert Sánchez Piñol
* Josep Pla
* Emilio Prados

## Q
* Francisco de Quevedo y Villegas
## R
*Rosa Regás (*1933 )
*Mercè Rodoreda (* 1908; † 1983)

## S
* Javier Salinas
* Pedro Salinas
* Felix María Samaniego
* Rafael Sánchez Ferlosio
* Fernando Savater
* Ramón J. Sender
* Miquel Silvestre
* José Carlos Somoza

## U
* Francisco Umbral
* Miguel de Unamuno

## V
* Ramón María del Valle-Inclán
* Manuel Vázquez Montalbán
* Lope de Vega
* Francisco Villaespesa

## Z
* Carlos Ruiz Zafón
Amantani distritu

**Amantani** (Kastilla simipi: *Amantaní*) Titiqaqa quchapi huk distritum, wat'apas, Punu pruwinsyaman kapuq (Punu suyupi, Piruwpi). Chaypi runakunaqa qhichwa simitam rimanku. Amantani wat'apiqa 3.663 runam (1988), 800 ayllum. Uma llaqtanqa Amantani llaqtam.
* Amantani wat'apiqa isqun llaqta: Pueblo, Santa Rusa, Lampayuni, Sankayuni, Uqusuyu, Incatiana, Qullqikachi, Villa Orinojón, Hanan Sankayuni.
* Intika (*Taquile*) wat'apiqa suqta suyu: Qullata pampa, Wayllanu, Kollino, Chuñu Pampa, Chillkána, Estancia.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata , Fernando Belaúnde Umalliq.

## Allpa saywachi
* 9,28 km² 
* Urqukuna: Pachatata, Pachamama
## Waki
### Runakuna
4 255 runakuna (2 026 qhari, 2 229 warmi)
### Simikuna
Amantani distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Kandilarya pallan

## Karu puriy
* Titiqaqa qucha
* Intika wat'a (Amantani distritu)pi

 
## Raymikuna
* Mamacha Kandilarya raymi

## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Amantani distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Marcelino Yucra Pacompia.
* 2007-2010: Adrián Severo Yanarico Cari.

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Uru wat'akuna
* Titiqaqa wat'a
* Kapachika

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* INEI Piruw
Pallqaqucha

**Pallqaqucha** (kastilla simipi: *Laguna Palcacocha*) nisqaqa Piruw llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Waras llaqtamanta 23 km karum. 

## Waras thuñisqa 1941 watapi

13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'utas Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.


Rikcha:Lago Palcacocha 1939.jpg|Pallqaqucha, 1939 watapi.
Rikcha:Palcacocha 2001.jpg|Pallqaqucha, 2001 watapi.
Rikcha:Palcacocha 2003.jpg|Pallqaqucha, 2003 watapi.


## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
* Ishinka
* Pallqarasu (6.274 m)
* Pukaranka (6.156 m) 
* Ranrapallqa 
* Waskaran mama llaqta parki
* Waylas 
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Pallqarasu, Pukaranra, Pallqaqucha (Cojup qhichwapi)
Usqullu

**Usqullu** *(Leopardus jacobitus)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq uywam.

Salqa ichhupi yachan; ñawin llanp'u anqas; runa manchaq, qishpikun .

## Hawa t'inkikuna

* Usqullumanta (kastilla simipi)

## Pukyukuna
Josué Sánchez

**Josué Sánchez** sutiyuq runaqa (1945 watapi paqarisqa Wankayu llaqtapi, Hunin suyupi, Piruwpi) huk piruwanu llimphiqmi.

## Hawa t'inkikuna
* Josué Sánchez (kastilla simi)
* Josué Sánchez (kastilla simi)
* Josué Sánchez (''El Comercio'', 6-IX-2006) (kastilla simi)
ALEGRA

**ALEGRA**,  **A**sistencia **Le**gal **Gra**tuita - Ministerio de Justicia - República del Perú

"ALLIN CHANINCHASQA TARIPAYNINCHISQA 

1.- Kanmi mana qullqimanta chaninchay yanapa mama qullqiyuq runakunapaq 

2.- Kanini aswan allin willakuykuma runankunap kawsayninku allin kanapaq 

3.- Runakuna piru suyupi kay yanapaykunawan ancha kusisqa kawsapi tarikunakupaq" (ALEGRA)

## Hawa T'inkikuna
*ALEGRA
UNICEF

**Huñusqa Nasyunkunap Wawa Kamarikusqan** icha **UNICEF** nisqaqa (inlish simipi: *United Nations Children's Fund*) Huñusqa Nasyunkunap Tiksimuyuntinpi wawakunata amachanapaq tantanakuyninmi.

* 1965 watapi Nobel suñaytam chaskirqan. 

## Hawa Tinkikuna

* UNICEF (Kastillasimipi)

### UNICEF
* Digest (Compendio) de Innocenti No. 11 “Promoción de los Derechos de la Niñez Indígena” nisqamanta

### UNICEF Ikwadur
* Warmakunapak Hayñikunata Rurarishpa Katichunka Tawka Markakunapimi Sumakyarikunmi (Observatorio No. 5, VIII 2004, panka 11
* Yachakuypi Hayñikunata Paktachina (Observatorio) 
* Kallari Watukuna (Observatorio No. 7, VI 2005, panka 11)
* Riobamba (Observatorio No. 8, III 2006, panka 15)
* Ecuador Indíginas Ayllu-Juñu Chikaykuna

### UNICEF Piruw
* Perú Mama llaqtapi UNICEFpa yanapakuyninmanta t’aqa
* Perú Mama llaqtapi warmi irqikunapa, qhari irqikunapa, wayna sipaschakunapa tarikusqanmanta
* Qallariy watakuna t’aqacha
* Yachay t’aqa
* Wayna sipascha t’aqacha
* Secretario Generalininmi Kofi Annan - Runa llahtah wawankunamanta rimarin

 
sdierft üsrpklgtwüsptk säpi 
#

l
ksejglksaaaölawfssdgsf
Warachikuy

**Warachikuy** nisqaqa huk Inka raymim karqan, watapi huk kutita Saksaywamanpi (Qusqu ñiqpi, Piruwpi) phistasqam. Wayna inka awqaqkuna pusaqninkunaman qhawachirqan, ima hinata maqanakuyta atirqan. Chaywanqa sayaq runa kaynintas rikuchirqan, warakunawan p'achallikuspa.

## Kaypipas qhaway
*Inti raymi

## Hawa t'inkikuna
*www.warachikuyciencias.org
*Warachikuy
*Warachikuy (fotokuna) - fransis simipi
Alfredo Palacio

**Dr. Alfredo Palacio González** sutiyuq runaqa (22 ñiqin qhulla puquy killapi 1939 watapi paqarisqa Wayakil llaqtapi, Ikwadurpi - ) huk ikwaduryanu pulitiku runam.

Huk hampi kamayuq karqaspa  2005 p'unchawmantam  2007 p'unchawkama Ikwadurpa umalliqnin (*[[Mamallaktata Pushak]]* nisqa) karqan. Qatiqninqa Rafael Corream.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadur
## Hawa T'inkikuna
* Dr. Alfredo Palacio: Hampika, Tukuykunapakmi Kan
* Ñawpa Pacha Paktashkami
Chumpiwillka pruwinsya

**Chumpiwillka pruwinsya** (aymara simipi: *Chumpiwillka jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chumbivilcas*) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruwpi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santo Tomás llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna** Waylla Apachita (4.700 msnm)
* **[[Mayu]]kuna:** Wililli mayu - Qañawimayu - Liwitaka mayu; Uchuy mayukuna: Carcanto (Qullqimarka distritupi), Llutu Kututu (Llusk'u distritupi) 
* **[[Qucha]]kuna:** Ccarcansa qucha (Santo Tomás distritupi) - Waylla Apachita qucha (Wayllapachita qucha) (Wililli distritupi)
* **[[:Katiguriya:Piruwpi sallqa suyu|Sallqa suyu]]kuna:** Suni

## Pulitika rakinin
Pusaq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Musiku

*  Allpa llamk'ay: 
**Kinwa 
** Alpaqa

## Yachay tarpuy

* Victor Laime, (Santo Tomás), qillqaq, (Takanakuy: Cuando la Sangre Hierbe) 
* Florentino Laime Mantilla, (*1960 Wakuya), llimphiq.
## Raymikuna
* Takanakuy (Llusk'upi; Santo Tomáspi)
## Karu puriy
* Warari (mach'aykuna)
* Ch'iñisiri / T'uqra: Chullpakuna 
* Mawk'a Liwitaka / Qiwincha urqu (Liwitaka)

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Nivardo Carrillo
* Guido Bellido (* 1979), piruwanu pulituku runa

## Saywitukuna
* Chumpiwillka
* Qusqu suyup pruwinsiyankuna 
* Saywitu: Qusqu suyu

## Kaypipas qhaway
* Qurilasu
* Mayta Qhapaq
* Qusqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
*Chumpiwillka (kastilla simipi)
*munichumbivilcas.gob.pe (kastilla simipi)
*Chumpiwillka pruwinsyapi allpa llam'kay (kastilla simipi)
*Infocusco: Chumpiwillka (kastilla simipi)
*Santo Tomas-pa 3D saywitun .
Urupampa

**Urupampa** (kastilla simipi : *Urubamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Urupampa distritup uma llaqtanmi. 
* Qusqu: 75 km

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chikun
* Mayukuna: Willkamayu

### Raymikuna
* El Señor de Torrechayoc
### Aranwa
* Kusiwasi

## Karu puriy
* Wayna Qhapaq palasyu (Chichupampa llaqtapi)

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
* Eching (Landkreis Freising), Alimanya

## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wayllapampa ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Aqumayu llaqta

**Aqumayu** (kastilla simipi: *Acomayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, Aqumayu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Khallka

**Khallka** (kastilla simipi: *Calca*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Khallka pruwinsyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk pukaransi karqan.
## Allpa saywachi

## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqakuna
Odi Gonzales (1962)

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Huch'uy Qusqu
* Machiqinqa
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Sikuwani

**Sikuwani** (kastilla simipi: *Sicuani*) llaqtaqa Qanchi pruwinsiyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi, Piruwpi.

Sikuwani llaqtapa sutinqa sikuwa ichhumanta hamun.

Sikuwani llaqtapiqa ankichiq wasim kan: *Radio Sicuani*.

## Llaqtapi paqarisqa
## Apaykachana
* Qusqumanta Punukama khillay ñan
## Kaypipas qhaway
* Raqch'i
* Siwinaqucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Yawri llaqta

**Yawri** nisqaqa (kastilla simipi: *Yauri*) huk piruwanu llaqtam, Kiskachay pruwinsyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi.

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Ch'aska Anka Ninawaman, qhichwa harawi qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Pawqartampu

**Pawqartampu** icha **Pawkartampu** (kastilla simipi: *Paucartambo*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyap uma llaqtanmi. Pawqartampu llaqta tarikun Pawqartampu mayup patanpi.

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Beatriz Merino

**Beatriz Merino Lucero** (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ) piruwanu kamachiy amachaqmi warmi pulitika nisqapas. Piruw mama llaqtayuw Taripay amachaqmi.
 
Tukuy Abya Yalapi ñawpaq kaq warmis kaspa Primera Ministra tukurqan. Chaymantataqsi ñawpaq kaq warmi kaspa *[[Llaqtapas Defensoría (Piruw)|Defensora del Pueblo]]* nisqapas tukurqan.

Yachay suntur: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, Harvard Yachay Suntur
## Kaypipas qhaway
* Piruw

## Hawa t'inkikuna
* Beatriz Merino
Nawati simi

**Nawa simi**, **Nawati simi** icha **Nawatl** (nawa simipi: *Nāwatlahtōlli*) nisqaqa huk rimaymi, Chawpi Abya Yalapi rimasqa, utu-astika rimaykunaman kapuq. Nawa simitaqa Mishika runakunam rimarqanku. Kunanqa Mishiku mama llaqtapi 1,600,000 Nawa nisqa rimaqkunachá kachkan.

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
Antawa qhichwa

**Antawa** qhichwaqa (kastilla simipi: *Andagua*) huk qhichwam, *distritu* nisqapas Castilla pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Piruwpi.
Antawayllacha

:*Ama Apurimaq suyupi *'Antawaylla** nisqa hatun llaqtawan pantaychu!''

**Antawaylla** icha **Antawayllacha*' ([[kastilla simi]]pi: *Andahuaylillas*) nisqaqa huk [[piruw]]anu llaqtam, [[Qusqu suyu]]pi, [[Qispiqanchi]] pruwinsyapi, [[Antawayllacha distritu]]pi.

Antawaylla distritutaqa s kamarqanku.

== Musiku ==

== Karu puriy ==
Antawayllachapiqa huk hatun [[inlisya]]m, "Amirikap Sikstina Kapillan" *(Capilla Sixtina de América)'' nisqa.
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t'inkikuna
### Peluta haytaq warmikuna
*Churubamba - Pelota qaytaq warmikuna: Tiliwisiyun Alimanya 
*Fulbito à Churubamba/ fotokuna
*world press foto
*Las campeonas de los Andes kastilla simi
*En los andes las campesinas siembran goles kastilla simi 
*Churubamba - Frauen am Ball aliman simi
*Churubamba: Frauen am Ball aliman simi
Misti (ariq)

**Misti** icha **Wawaputina** (*Guagua Putina*) nisqaqa Ariqipa llaqtañiq, Antikunapi, Piruwpi, huk nina urqum, Ariq Wallapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi, Chiriwata listritupi, Hanan Kusisach'a listritupi, Miraflores listritupi, Qayma listritupi, Tarukani listritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.821 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chhachani
* Pikchu Pikchu
* Ariqipa
* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
## Pukyukuna
* Saywitu: Ariqipa pruwinsya
* www.allthemountains.com
* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chinchay)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Kuraqwasi

**Kuraqwasi** (kastilla simipi: *Curahuasi*) nisqaqa Piruwpi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi. Kuraqwasi distritup uma llaqtanmi. 

## Kaypipas qhaway
* Saywiti
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Chachapuyas

**Chachapuyas** nisqaqa (kastilla simipi: *Chachapoyas*) huk piruwanu llaqtam, Amarumayu suyup uma llaqtanmi, Chachapuya runa llaqtamanta sutinchasqa. Chachapuyaspiqa 21.360 runakunam kawsachkanku (2005).

## Rikchakuna

File:Chachapoyas air.jpg|Chachapuyas
File:Catedral de chachapoyas.jpg|Katidral, Chachapuyas


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Sunchi mayu
* Utkupampa mayu
## Willay pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Amarumayu suyu
Awsanqati rit'i urqu (Pitumarka-Uqunqati)

**Awsanqati** (aymara simimanta: *Awsanqa tiy* 'runakuna pukllana mach'ay'; kastilla simipi: *Ausangate*) nisqaqa Piruw mama llaqtapipi huk urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qanchi pruwinsyapipas, Qusqu llaqtap urin antinpi, lliw Willkanuta wallapura aswan hanaqmi. Pikchunqa mama quchamanta 6.336 mitrum aswan hanaq. Awsanqati urquqa Qusqu llaqtamanta 100 km-cha karum. Awsanqati urqu ñiqpi, Qullqipunku urqup hayt'ananpi, runakuna Quyllurit'i raymipim tunakunku.

## Kaypipas qhaway
* Allqamarinayuq (Qullqi Krus) (6.102 m)
* Allqatarwi rit'i urqu *(Alcatarhui, Alcatarhue)*
* Hapu Punta (5.850 m)
* Hatun Ñañu Punta (5.800 m)
* Hatun Uma (6.093 m)
* Iskupitani (5.600 m)
* Kisuq'ipina (5.650 m)
* Kuntur Ikiña (5.750 m)
* Qullpa Ananta (6.110 m)
* San Braulio (5.650 m)
* Wila Jaqhi (5.900 m)
* Wisk'achani (6.106 m)
* Yayamari (6.049 m)
* Chilinita (Mariposa, Santa Katalina)
* Sinkrinaqucha
* Siwinaqucha
* Awsanqati qucha, Awsanqati urqup hayt'ananpi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi

## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe pdf, p. 16 (kastilla simi)
* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu,  Qullpa Ananta, Hatun Uma rit'i urqu,  Allqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qispiqanchi pruwinsya
Kunturuma

**Kunturuma** (kastilla simipi:*Condoroma*) nisqaqa Piruw suyupi, huk lllaqtam Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Kunturuma distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'anamarka

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Kunturkunka (Ayakuchu)

**Kunturkunka** (kastilla simipi: *Condorcunca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi, Kinwa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta +4.200 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Wamanqa
Ch'iqakupi

**Ch'iqakupi** (kastilla simipi: *Checacupe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsiyapi, Ch'iqakupi distritup uma llaqtanmi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *ch'iqa* lluq'i, *kupi* paña, "lluq'i paña".

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Siwinaqucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chankay (Lima)

**Chankay** nisqaqa (kastilla simipi: *Chancay*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi, Waral pruwinsyapi, Chankay distritup uma llaqtanmi.

## Waki
### Iñiy
#### Llaptap amachana santun
* Pachakamilla Kristu
* Inmaculada pallan

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Muksi

**Muksi**, **Akakipa** icha **Uksidu** (kastilla simipi *óxido*, grigu simimanta: *Οξείδιο* < *οξύς* "p'uchqu") nisqakunaqa muksichaqpa t'inkisqankunam.

Kaypim huk muksikuna:
* Chimlasay (k'illimsa iskay muksi): wayra pachapi huk wapsi
* Yaku (yakuchaqpa muksin)
* Q'illaykunap muksinkuna
Chimpurasu

**Chimpurasu**, **Chimpu rasu** icha **Chimpu Rasu** nisqaqa (kastilla simipi: *Chimborazo*) Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Chimpurasu markapi, Wanu kitipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.310 mitrum aswan hanaq.

## Yura yura Uywa-uywapas
* *Xenophyllum humile*

## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu fauna risirwa
* Kariwayrasu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chimpurasu marka
Lamas

**Lamas** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyap uma llaqtanmi. 
Lamas llaqtapiqa 11.218 runakunam kawsachkanku (2005).

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Llakwash
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Lamay

**Lamay** nisqaqa huk piruwanu llaqtacham Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Lamay distritup uma llaqtanmi. Lamay llaqtapiqa 1981 watapi 3.666 runakunas kawsachkarqan.

## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Inka 
* Mach'ay (Qusqu) 
* Maras 
* Machu Pikchu 
* P'isaq
* Qusqu 
* Saksaywaman
* Tampumachay 
* Willka Qhichwa
* Ullantaytampu

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Llata

**Llata** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk llaqtam, Wamali pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Marañun mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Kulliqucha

**Kulliqucha** icha ** Qulliqucha** (QSHKS qillqaypi: *Kulliqocha, Qoltiqocha*) nisqaqa huk piruwanu qucham, Anqash suyupi, Shuyturahu urqu ñiqpi.

Hawanqa mama quchamanta 5.250 mitrum aswan hanaq.
Layu llaqta

**Layu** (kastilla simipi: *Layo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, huk uchuy llaqtam.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Lankilayu qucha
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Hamp'atu urqu

**Hamp'atu** icha **Waypuna** nisqaqa (kastilla simipi: *Ampato* / *Huaypuna*) Piruw mama llaqtapi rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.288 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna

Rikcha:Huambo.jpg|Qullqa mayu, Mururqa qucha (chawpi), Lipayuq rit'i urqu (chawpi-paña); paña: Wallqa Wallqa rit'i urqu, Sawanqaya rit'i urqu, Hamp'atu rit'i urqu
Image:AmpatoSabancaya.jpg| Sawanqaya rit'i urqu Hamp'atu rit'i urquwan 

## Kaypipas qhaway
* Lipayuq
* Mururqa qucha
* Sawanqaya
* Wallqa Wallqa
* Qullqa mayu
## Puykukuna
* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chincha)
* Saywitu: Wallqa Wallqa, Hamp'atu, Sawanqaya, Qullqa mayu, Siwas mayu, Maqa llaqta
Shuyturahu

**Shuyturahu** icha **Allpamayu** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Alpamayo*) Piruw mama llaqtapi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Yuraqmarka distritupipas.

Pikchunqa mama quchamanta 5.947 mitrum aswan hanaq.

Hatun chullunkunpi Hankarurish sutiyuq qucham. Chay Hankarurishpiqa Allpamayu  sutiyuq mayum paqarin.

Shuyturahu ñiqpiqa Kulliqucham.

Urquqa kastilla simipi sutinta Allpamayu sutiyuq ayllu llaqtachamantam chaskirqan.

Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan sumaqsi urqu, chay hinatam UNESCO nisqa mamallaqtapura tantanakuypa nisqan.

## Kaypipas qhaway
* Artisanrahu 
* Chakrarahu 
* Chawpikallki
* Kitarahu
* Pisqu
* Pukahirka 
* Pukarahu
* Qaras
* Tawllirahu
* Tullparahu
* Parun qucha

## Pukyukuna
* escale.minedu.gob.pe/escale/documentos/ Saywitu: Waylas pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Shuyturahu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Markapata

**Markapata** (kastilla simipi: *Marcapata*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi huk llaqtam, Markapata distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Pututu

**Pututu** nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, ch'uru phukum, maqaq ch'urup wasichanmanta rurasqa.

## Hawa t'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Ayawaka

**Ayawaka** (kastilla simipi: *Ayabaca / Nuestra Señora del Pilar de Ayavaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Ayawaka distritupi,  huk llaqtam, Ayawaka pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Wanqara

**Wanqara** (kastilla simipi: *bombo*) nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa takana waqachinam, huk wankar rikch'aqmi.

## Hawa T'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Wankar

**Wankar** nisqakunaqa (kastilla simipi: *tambor*) huk takana waqachinakunam.

Wanqara nisqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa wankarmi.
Chanrara

**Chanrara**, **Saqapa** icha **Kaskawil** (kastilla simimanta: *cascabel*) nisqaqa huk takana waqachinam, q'illaymanta rurasqa, t'uquyuq, ch'usaq rump'ucham. Katataspaqa *chhallchhall* nin.
Inka chaski

**Chaski** nisqakunaqa Tawantinsuyupi Sapa Inkapaq kallpaq wayna runakunas karqan, putututa waqachiq, willaykunata, willayuq khipu q'aytukunata, q'ipinpi imakunatapas apaykuqsi. Huk chakiqa huk tampumantas wak tampullakamas puriq karqan, chay tampumantataqsi huk chaskis, inka ñankunapi puriqsi.

Chay hinaqa chay puriqkuna inkakunap allin llamk'aq chaski llikas karqan.

## Hawa T'inkikuna
* '''Chaski''' (Willakuy) 1) Inlish simipi 2) Quechua Cuzco Collao simipi 3) Quechua boliviano (Cochabamba) simipi, 4) Kastilla simipi
Pinkuyllu

**Pinkuyllu**, **Pinkillu** icha **Pinkullu** nisqaqa huk qiru phukuna waqachinam.

## Hawa t'inkikuna
*Foto (Pinkuyllu)
Ayapata distritu

**Ayapata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ayapata*) nisqaqa Kallawaya pruwinsyapi, Punu suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Ayapata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Allinqhapaq - Awsanqati rit'i urqu - Chichiqhapaq
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Ariquma qucha
* Kallawaya hampiqkunap pallasqan yurakuna
* Kallawaya walla 
* Kukaña qucha
* Q'umir umiña qucha
* Wiluyuq qucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* Isquillaya ch'unchukuna
Siku

**Siku** icha **antara** nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, achka watasqa sach'a k'aspimanta rurasqa.

## Hawa T'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Tinya

**Tinya** (kastilla simipi: *tamboril*) nisqaqa Tawantinsuyumanta takana waqachinam.

## Hawa t'inkikuna
* perueduca.edu.pe pdf
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Ampay

**Ampay** (QSHKS qillqaypi: *Anpay*) nisqaqa  Piruw mama llaqtapi huk urqum, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi, Willkapampa urqukunapi, Ampay mamallaqta willkachasqapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.235 mitrum aswan hanaq.

## Flora

* Intimpa (*Podocarpus glomeratus*)
* Tarwi (*Lupinus sp.*)
* Puru-puru (*Calceolaria sp.*)

## Fauna

* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*)   
* Taruka: Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*), Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*); 
* Kuntur (Vultur gryphus)
* Wisk'acha: (*Lagidium peruanum*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)

## Kaypipas qhaway
* Uspaqucha
* Ampay mamallaqta willkachasqa
* Apurimaq mayu
* Pachachaka mayu
## Pukyukuna

* Saywitu: Ampay rit'i urqu, Apurimaq mayu, Pachachaka mayu; Llaqtakuna: Wankarama, Paqupampa, Wanikapa, Kachura, Tampurqu. 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Arika

**Arika** (kastilla simipi: *Arica*) llaqtaqa Chili mama llaqtapi Arika Parinaqutapas suyupi huk llaqtam. Lucas Martínez Begazom llaqtataqa 1541 watapim kamarirqan. 1868 watapiqa hatun pacha kuyuymi llaqtataqa waqllichirqan.

"Arika" ( peñón pronunciado, morrete en lengua aimara) 

## Pukyukuna
Awankay

**Awankay** icha **Awanqay** (kastilla simipi: *Abancay*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Apurimaq suyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mariñu mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Apu Qañakway

**Apu Qañakway** icha **Qañaqway** (*Cerro Apocoñacuay / Apu Cañachuay / Apu Cañahuay*) nisqaqa Piruw llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Q'usñipata distritupi.
Chinchayqucha

**Chinchayqucha** (kastilla simipi: *Lago Junín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Hunin suyupi, Hunin pruwinsyapi, Hunin distritupi, Qarwamayu distritupi, Unturis distritupi, Pasqu suyupipas, Pasqu pruwinsyapi, Ninaqaqa distritupi, Wiqu distritupi, Hunin mamallaqta risirwapi. 

## Uywakuna
* **[[Challwa]]kuna**
** Qarachi *(Orestias)*
*** *[[Orestias elegans]]*
*** *[[Orestias empyraeus]]*

## Rikchakuna

Rikcha:Laguna de Junín.PNG|Chinchayqucha
Markakunka

**Markakunka** nisqaqa (kastilla simipi: *Marcaconga*) Sankarara distritup uma llaqtanmi, Aqumayu pruwinsyapi (Qusqu suyupi, Piruwpi).
Aqunqhawaq

**Aqunqhawaq** (kastilla simipi: *Aconcagua*) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi, Mendoza pruwinsyapi huk urqum, lliwmanta Awya Yalapi aswan hanaq. Pikchunqa mama quchamanta 6.962 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ojos del Salado

## Hawa t'inkikuna
Llusk'u distritu

**Llusk'u** (kastilla simipi: *Distrito de Llusco*) nisqaqa Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Santu Tumas mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Qanchisqucha (Pisqupampa)

**Qanchisqucha** nisqaqa (*Lago Janchiscocha*) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Pisqupampa wamanipi, Fidel Olivas Escudero distritupi.
Qanchis

**Qanchis** nisqaqa tiyaq yupaymi.

Ñiqi yupayninqa *qanchis ñiqi* icha *qanchis kaq*.

Yupay sanampanqa **7**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa suqtam (6), qhipaqnintaq pusaqmi (8).
Huk

**Huk** nisqaqa tiyaq yupaymi, tukuy tiyaq yupaykunap ñawpaqmi yupaynin. "Huk" nispaqa *ch'ulla* kaqtam ninchik. Ahinataq:
*Chaypiqa [[iskay]] runakunam. *'Huk**qa uchuymi, **huk**taq hatunmi.''

Ñiqi yupayninqa ''huk ñiqi'', ''ñawpaq ñiqi'', ''huk kaq'' icha ''ñawpaq kaq''.

Yupay sanampanqa **1'''.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa ch'usaqmi (0), qhipaqnintaq iskaymi (2).
Iskay

**Iskay** nisqaqa (Chinchaysuyupiqa: *Ishkay*) tiyaq yupaymi. Runakunapqa, ñuqanchikpa achka ukhu yawrinchikkunam iskay-iskay kaspa kapuwanchik. Ahinataq ñawikunam, rinrikunam, makikunam, chakikunam.

Ñiqi yupayninqa *iskay ñiqi* icha *iskay kaq*.

Yupay sanampanqa **2**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa hukmi (1), qhipaqnintaq kimsam (3).
Kimsa

**Kimsa** nisqaqa tiyaq yupaymi. Wamp'arqa kimsa k'uchuyuqmi kimsa manyayuqpas.

Ñiqi yupayninqa *kimsa ñiqi* icha *kimsa kaq*.

Yupay sanampanqa **3**.

* 3 = (3 - \sqrt{6}) \times(3 + \sqrt{6})  → 3 manam urwatsu R[ \sqrt{6}]chaw

* 3 = 22- 12 = 4 -1

* 3! = 1×2×3=6 → abc - acb- bac- bca- cab- cba, suqta 'tikrariykuna'

* 3 = 3- 0 = 4 - 1 = 5 - 2= 6-3 = 7-4 = ... mana ushakaypa

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa iskaymi (2), qhipaqnintaq tawam (4).
Qanchi puruwinsiya

**Qanchi puruwinsiya** (aymara simipi: *Qanchi jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Canchis*) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Sikuwani llaqtam.
## Wiñay kawsay
Ñawpa pacha chay k'itipiqa Qanchi runakunap mama llaqtansi karqan. Chay Qanchi runakunaqa K'ana runakunawan Pachakutiq Inka Yupankiwanpas 1438 watapi Yawarpampa nisqapi Chanka runakunatas atirqan.

Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[:Katiguriya:Piruwpi sallqa suyu|Sallqa pacha]]kuna:** Puna 
* **[[Urqu]]kuna**: Amruqa - Awsanqati - Chimpuya - Chinchina - Chumpi - Hatunqucha urqu (*Hatun Ccocha*) - Kimsa Umacha (*Pico Tres*) - Kisuq'ipina - Kunturikiña - Quyllurpuñuna‎ - San Braulio urqu; Walla: Willkanuta walla
* **[[Mayu]]kuna:** Hirq'a mayu - Pitumarka - Sallqa - Willkamayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Asnaqucha (San Pawlu thisritupi) - K'añuquta (Marankani thisritupi) - Q'umirqucha - Siwinaqucha - Sakaniqucha (Sikuwani thisritupi)

## Pulitika Rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Runakuna
Pruiwnsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
## Simikuna
Pruwinsapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
* Maki kapchiy: Ch'iqakupi, Pitumarka, Qumpapata, Tinta llaqtakunapi
## Karu puriy

* Pitumarka: Inlisya (Pitumarka thisritupi)
* Ch'iqakupi: Inlisya, (Chiqakupi thisritupi) (Sikuwani: 31 km) 
* Tinta: Inlisya (Tinta thisritupi)
* Raqchi: Qun Tiksi Wiraqucha qhapana (100 m x 26 m x 14 m) (San Pidru thisritupi)
* Raqch'i: Inlisya (San Pidru thisritupi)
* San Pawlu: Inlisya
* Marankani: Inlisya
* *Centro Experimental La Raya*
* Willkamayu (*Vilcanota*); Willkamayup pukyun: Hatunqucha urqupi / Willkanuta quchapi / 4.518 m
* Awsanqati
* Siwinaqucha

## Raymikuna
* Qullana Mariyap llump'aq kunsipsyunnin *(Inmaculada Concepción)*
* Machu Pitumarka
## Tusuykuna
* K'achawayna, K'achampa, Siklla, Ch'unchu (Chiqakupi thisritupi)

## Pruwinsyapi paqarisqa
Tinta llaqtapiqa  Tupaq Amaru iskay ñiqin paqarisqa karqa.

## Kaypipas qhaway
* Qusqu

## Willay pukyukuna

* Saywitu: Qanchi puruwinsiyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
*Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta
Tawa

**Tawa** nisqaqa, Chinchaysuyupi **Chusku** icha **Ĉusku** *(trusku)* nisqapas, tiyaq yupaymi. Tawantinsuyupqa tawam suyunkuna, ahinataq tawantin *[[suyu rikuchiq iñu]]kunam*.

Ñiqi yupayninqa *tawa ñiqi* icha *tawa kaq*.

Yupay sanampanqa **4**.

## Yupana kamay kayninkuna
* 2+2 = 4
*4+0 = 4 =4-0
* 4-4= 0
* 4÷1 =4
*1÷4 = 0.25, manaqa 0,25.
*22 = 4
*  40.5 = 2
* log2 4 = 2
* 40 = 1
* 4qa kapuq yupana; 4 = 4×1=2×2
* 4qa mahayuq yupa; 4 =2k.
* Achkakuchu tawa kuchuyuqta, ninchik *tawakuchu*. ( Chushu llimlla)
* 4 = 1002= 113
## Hukkunachaw
* Chipshapa : 4 rukanankuna
* Llamapa : 4 ckakinkuna.
* Kuraq pata: 4 kuchuyuq.
* 4: Anti, chinchay, kunti qulla.
* 4: Ñawpa, qipa, itsuq, allawka.
* Pillpintupa (pirpashpa) 4 riprankuna

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa kimsam (3), qhipaqnintaq pichqam (5).

*[[Tawantin]]* kaqkunaqa Tawantinsuyu iñiypi anchata chaninchasqam.
Pisqa

**Pisqa** nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk makipiqa, huk chakipipas pichqa rukanakunam. Pichqa ñiqin p'unchawpim wañusqataqa p'ampachanchik.

Ñiqi yupayninqa *pisqa ñiqi* icha *pitsqa kaq*.

Yupay sanampanqa **5**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa tawam (4), qhipaqnintaq suqtam (6).
 Pichqa, Wamanqa qhichwapi.
 Pitsqa, Ankash qallupi.
 Phichqa, Wuliwya qhichwapi.
 Pichka, Ikwayur runa shimipi.

## Kamay yupa kayninkuma
* 5 wari yupa, qatin 4ta; ñawpan 6ta.
* 5 urwa yupa, 1 kikillanwan mana putsuypa rakin. 5= 5×1.
* 55= 3125
* 5! = 720= 1×2×3×4×5
* 5 + (-5) = 0
* 5×(1/5) = 1.
* log 2 +log5 = 1
* 50.5 = 2,2361...
* 5 = 105=114
* 5 =1012
* 32+42= 52
* 52+122=132
* 5 = 4k+1 →5=22+12
Isqun

**Isqun** nisqaqa tiyaq yupaymi.

Ñiqi yupayninqa *isqun ñiqi* icha *isqun kaq*.

Yupay sanampanqa **9**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa pusaqmi (8), qhipaqnintaq chunkam (10).
Chunka

**Chunka** nisqaqa tiyaq yupaymi. Iskay makinchikpi chunka rukanakunam, iskay kuti pichqam. Chayraykuqa **chunka**kunawanmi yupaspa chhikaynanchik.

Ñiqi yupayninqa *chunka ñiqi* icha *chunka kaq*.

Yupay sanampanqa **10**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa isqunmi (9), qhipaqnintaq chunka hukniyuqmi (11).
Pachak

**Pachak** nisqaqa tiyaq yupaymi. Pachakqa chunka kuti chunkam.

Ñiqi yupayninqa *pachak ñiqi* icha *pachak kaq*.

Yupay sanampanqa 100.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa isqun chunka isqunniyuqmi (99), qhipaqnintaq pachak hukniyuqmi (101).
Waranqa

**Waranqa** nisqaqa tiyaq yupaymi. Waranqaqa chunka kuti pachakmi - icha chunka kuti chunka kuti chunkam.

Ñiqi yupayninqa *waranqa ñiqi* icha *waranqa kaq*.

Yupay sanampanqa 1000.
Qarwa

**Qarwa** (kastilla qillqaypi *Carhuaz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Qarwa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Suqta

**Suqta** nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk machinapqa suqta chirunkunam.

Ñiqi yupayninqa *suqta ñiqi* icha *suqta kaq*.

Yupay sanampanqa **6**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa pichqam (5), qhipaqnintaq qanchismi (7).
Pusaq

**Pusaq** nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk machinapqa pusaq ñawch'inkunam.

Ñiqi yupayninqa *pusaq ñiqi* icha *pusaq kaq*.

Yupay sanampanqa **8**.

Ñawpaqnin tiyaq yupayqa qanchismi (7), qhipaqnintaq isqunmi (9).
Mach'ina

**''[[Wayrukuna]]**wan pukllanchik.*




*'Wayru** icha **Machina''' nisqaqa suqta kaqlla chiruyuq, chunka iskayniyuq kaqlla manyayuq, pusaq ñawch'inkunayuq pachankam, paqtan suqtawask'am.

## Hamu
Wichachikan huk t'asrata sayaqllapa chachinchin karunnin kanqa manyanpa tupun.

|T'asra

## Kayninkuna
* Kan suqta uya.
* Kan huk chunka iskay tupra
* Kan pusaq k'achi
* Kan tawa k'achiwataq 
* Wayrupa kapun aswan sayay llapan suqtauyakunapura, uyan s'aytu kaptin.
## Tupukuna
*Uyakuna tarpuytupunin (qaran tupu) T = 6l2 ; chaypi, l = tupra tupu = tupra suni
*Wayru sayaynin = Warupa hakukaynin = l3 ; chaypi, l= tupra tupu

*K'achiwataqpa sunin = \sqrt[3]{l}  ; chaypi, l = tupra tupu

 

## Hawa t'inkikuna
1

**1** wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna
2

**2** wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna
1000

**1000** wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
ECUARUNARI

**ECUARUNARI** icha **Ecuador Runakunapak Rikcharimuy** *(Ikwadur Runakunap Rikch'arimuynin)* nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw Kichwa rimaq runakunap tantanakuyninmi. Kikinpa nisqankamaqa **Ikwadur Kichwa Llaqtakunap Hatun Tantanakuynin**mi *(Ecuador Kichwa Llaktakunapak Jatun Tantanakuy)*.

ECUARUNARI-p willay p'anqantaqa **[[Rikcharishun]]** ninkum.

ECUARUNARI tantanakuyqa CONAIE *(Ecuador Runakunapak Jatun Tantanakuy)* aylluruna nisqa hatun tantanakuypim wankurisqa, Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin (CAOI) nisqa mamallaqtapura aylluruna hatun tantanakuypipas.

Kunan umalliqninqa 2009 watamantapacha Delfín Tenesacam kachkan, Humberto Cholangota qatiqmi.

## Wankurisqa tantanakuyninkuna

* Impapura: FICI - *Federación de los pueblos Kichwa de la Sierra Norte del Ecuador* - CHIJALLTA FICI (Karanki, Natawila, Otavalo, Kayampi), Pusaqnin: Manuel de la Torre
* Pichincha: FPP - Pichincha Rikcharimuy (Kayampi, Kitu Kara), Pusaqnin: Ramón Lanchimba
* Kutupaksi: MICC - *Movimiento Indígena y Campesino de Cotopaxi* (Panzaleo), Pusaqnin: Jorge Herrera
* Tunkurawra: Tunkurawa Runakunapak Jatun Tantanakuy / MIT - *Movimiento Indígena de Tungurahua* (Salasaka, Chibuleo, Tomabela, Kisapincha), Pusaqnin: Polibio Punina
* Chimpurasu: MICH - *Movimiento Indígena de Chimborazo* (Puruhá), Pusaqnin: Delfín Tenesaca
* Bolívar: Fecab Brunari (Waranka), Pusaqnin: Vicente Ninabanda
* Kañar marka: Kañari Runakunapak Tantanakuy / UPCCC - *Unión Provincial de Cooperativas y Comunidades de Cañar* (Kañari), Pusaqnin: Antonio Caizán
* Asway marka: UCIA (Kañari), Pusaqnin: Carlos Carchi
* Asway marka: UNASAY (Kañari), Pusaqnin: Manuel Montero
* Loja: SAKIRTA – Saraguro Kichwa Runakunapak Jatun Tantanakuy / *CORPUKIS - Corporación de pueblos kichwas de Saraguro* (Saraguro), Pusaqnin: Carlos Sarango
* Zamora Chinchipi marka: ZAMASKIJAT (Saraguro), Pusaqnin: Miguel Sarango
* Esmeraldas: UOCE (*Campesino, [[Yana runa|Afroecuatorianos]]* nisqakuna), Pusaqnin: Mariana Solórzano
* Karchi marka: CCM (Pasto), Pusaqnin: Milton Carapaz

## Kaypipas qhaway

*ANPE (Ecuador Achka Runa Llaqta Willana Yanapay Wasi, *Agencia de Noticias Plurinacional del Ecuador*) 
*CONAIE (Ecuador Runakunapak Jatun Tantanakuy)

## Hawa t'inkikuna

*ECUARUNARI tantanakuypa internet tiyanan
*ECUARUNARI tantanakuypa willka takin
*RIKCHARISHUN, V/2000 - ECUARUNARI-pa willay p'anqan (Kastilla simipi, Kichwa simipi)
ANPE

**ANPE** (*Agencia de Noticias Plurinacional del Ecuador*)

*CONAIE (Confederación de Nacionalidades Indígenas del Ecuador) 

*ECUARUNARI (*Confederación de Pueblos de la Nacionalidad Kichwa del Ecuador*)  

## Hawa T'inkikuna
*RIKCHARISHUN, V/ 2000 (Kastilla simipi, Qhichwa simipi)
CONAIE

**CONAIE** (Ecuador Runakunapak Jatun Tantanakuy, *Ikwadur Runakunap Hatun Tantanakuynin*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.

1990 watamanta 1996 watakama, 2004 watamanta 2008 watakamapas Luis Macas Ambuludími CONAIEpa umalliqnin karqan, 2008 watamanta 2010 watakamataq Marlon Santi Gualingam. 2011 watamanta umalliqninqa Humberto Cholangom.

Kaymi wankurisqa tantanakuyninkuna:

* ECUARUNARI (Ecuador Runakunapak Rikcharimuy, *Ikwadur Runakunap Rikch'arimuynin*): FICI, PIRR, MIC, MIT, FECAB, FRYH, MICH, FOICH, UPCCC, UNASAY, CIOIS, UOCE, AMAB QUIJAT.
* CONFENIAE (Confederación de Nacionalidades Indígenas de la Amazonía Ecuatoriana, "Ikwadur Sach'a-Sach'a Runa Llaqtakunap Tantanakuynin"): FOISE, OINCE, OISSE, FCUNAE, FOIN, OPIP, ONHAE, FICSHA, FIPSE. 
* COICE (Coordinadora de Organizaciones de la Costa Ecuatoriana, "Ikwadur Chalap Tantanakuyninkunap T'inkinakuynin"): FECCHE, EPERA, FCG, GTS, FCA.

## Kaypipas qhaway
* ANPE (*Agencia de Noticias Plurinacional del Ecuador*) 

## Hawa t'inkikuna
* CONAIE tantanakuypa internet tiyanan (Kastilla simipi)
Yana

:*[[Yanantin]] nispaqa, [[iskay]]-iskay imakunatam runakunatapas ninchik.*

**Yana** nisqaqa achkiyninnaq llimphim. K'illimsaqa yanam.

 
* Yana llimphi

## Rikchakuna

Image:Australianraven.jpg
Image:Keyboard-of-Japanese-language.jpg
Image:Ibanez440rs3.jpg
Image:Muslim woman in Yemen.jpg
Yuraq

**Yuraq** nisqaqa lliw ima achkiykunayuq llimphim. Rit'iqa yuraqmi. 

 
* Yuraq llimphi

## Rikchakuna

Rikcha:PerlmuttAusst.jpg
Rikcha:Paper sheet.jpg
Inka Pawqar Wamataysi

**Inka Pawqar Wamataysi** sutiyuq runaqa Inka Ruq'a qhapaqpa, Quya Mama Michaypa icha Mikay Chimpup huk churinsi karqan.
Puka

**Puka** nisqaqa huk llimphim. Yawarqa pukam. Puka achkiyqa 625-manta 740-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
* Puka llimphi

## Rikchakuna

Image:Solid red.svg
Image:Goe.Rote.Str.Haus.JPG
Image:Mohnwiese1.jpg
Image:Lightmatter flamingo2.jpg
Image:Des fraises.jpg
Image:1975-SAAB96.jpg
Image:Parasol0073.jpg
Image:Color icon red.svg
Image:Ruby cristal.jpg
Image:Rosas rojas.jpg

Image:Pyrrole Red Dab.JPG
Image:Flag_of_the_Soviet_Union.svg‎
Q'umir

**Q'umir**, kichwapi **Waylla**, chinchaysuyupi **Chiqyaq** nisqaqa huk llimphim. Raphikunaqa q'umirmi. Q'umir achkiyqa 520-manta 565-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
* Q'umir llimphi

## Rikchakuna

Rikcha:Color icon green.svg
Rikcha:DirkvdM palm pit viper-crop.jpg
Rikcha:Anthopleura xanthogrammica 2.jpg
Rikcha:Araniella cucurbitina II.jpg
Rikcha:Aztec mask 050910 170205.jpg
Rikcha:Gommessevedepin.jpg
Rikcha:Hot Rods 4 db.jpg
Rikcha:Romanesco Broccoli.jpg
Rikcha:Cannabis sativa.jpg
Rikcha:Olive-throated Parakeet.jpg
Inka Urqu

**Inka Urqu** sutiyuq runaqa Waskar Inkap, Quya Mama Chuki Chikya Illpaypa huk churinsi karqan, Inka Siwi Ruq'ap wawqinsi.
Anqas

**Anqas** icha **Hanqas**qa (**asul** nisqapas) huk llimphim. Hanaq pachaqa anqasmi. Anqas achkiyqa 450-manta 500-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
* Anqas llimphi

## Rikchakuna

Rikcha:Color icon blue.svg
Rikcha:Copper sulfate.jpg
Rikcha:Cyanocitta cristata blue jay.jpg
Rikcha:CichoriumIntybus-bloem-kl.jpg
Rikcha:Humpback Whale underwater shot.jpg
Rikcha:Victoria_Crowned_Pigeon_Jurong.jpg
Rikcha:Symbole-faune.png
Rikcha:Bunch of blueberries, one unripe.jpg
Rikcha:Anodorhynchus hyacinthinus -Hyacinth Macaw -side of head.jpg
Rikcha:Dendrobates azureus (Dendrobates tinctorius) Edit.jpg
Rikcha:Fryxellsee Opt.jpg
Rikcha:Pleiades large.jpg
Rikcha:Underwater mcmurdo sound.jpg
Rikcha:SaphirSynthetique.jpg
Rikcha:Reef 247.jpg
Uqi

**Uqi** nisqaqa mana pawqar kaq llimphim. Titiqa uqim. Achkiyqa manam hayk'appas uqichu. Uqi llimphi yanamanta aswan phaqsayuqmi, yuraqmantataq aswan laqham. 

 
* Uqi llimphi

## Uqi llimphikuna

## Rikchakuna

Image:Solid gray.png
Image:2006-02-04 Metal spiral.jpg
Image:Ambras Innenhof01.jpg
Image:Canis lupus portrait.jpg
Image:Newtons cradle animation book.gif
Image:Lunar libration with phase2.gif
Image:Water Impact 0.jpg
Image:EliBaby2005.jpg
Image:Color icon gray v2.svg
image:Nissan GT-R 01.JPG
image:Chromium_crystals_and_1cm3_cube.jpg
image:Congo African Grey Parrot -head detail.jpg
Q'illu

**Q'illu** icha **Uwina**, kichwapi **Killu**, chinchaysuyupi **Qarwa** nisqaqa huk llimphim. Pilli-pilli *(Taraxacum officinale)* t'ikaqa q'illum. Q'illu achkiyqa 550-manta 590-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
* Q'illu llimphi

## Rikchakuna

Rikcha:Solid_yellow.svg
Rikcha:Bayuda Desert NASA.jpg
Rikcha:Bee PD foto explained1.jpg
Rikcha:Christmas05 463.jpg
Rikcha:Color icon yellow.svg
Rikcha:Lemon.jpg
Rikcha:Otto Mueller Fünf gelbe Akte am Wasser.jpg
Rikcha:Pinnacles pano 2005-08-26.jpg
Rikcha:Lily_Lilium_'Citronella'_Flower.jpg
Rikcha:Gulspurv.jpg
Rikcha:Sun920607.jpg

Rikcha:Rapeseed field (Brassica napus) in Germany.JPG
Inti Kusi Wallpa Waskar

**Inti Kusi Wallpa Waskar** sutiyuq runaqa Wayna Qhapaq Inkap kuraq churinsi karqan, Hanan Qusqu panakap qhipaq kaqsi.
P'aqu

**P'aqu** nisqaqa chaqrusqa llimphim. Paquchaqa p'aqu llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas p'aquchu. 

 
* P'aqu llimphi

## Rikchakuna

Rikcha:Chestnut.jpg
Rikcha:Roasted coffee beans.jpg
Rikcha:Cinnamomum verum.jpg
Rikcha:Color icon brown.svg
Rikcha:Ubuntu-7.10-default-screenshot-800x600.png
Rikcha:1-2-3-4 cake.JPG
Rikcha:Double cowlick.jpg
Rikcha:John_sofa.jpg


## Kaypipas qhaway
* Ch'umpi
Aymuray

**Aymuray** nisqa mit'apiqa chakranchikkunapi puqusqa rurukunata, papakunata, riwi murukunata p'itispa allaspa aymuranchik.

Aymuraymantaqa watapi pichqa kaq killa pachataqa Aymuray killa ninchikmi.

Aymuraypi riwimanta kakuq ch'aki p'uchunkunataqa chhalla ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
*Chakra
*Yapuy
*Tarpuy
*Hallmay
*Pirway
*Chakra kamay

## Hawa t'inkikuna
Mirana yawri

**[[Runa]]p [[Mirana yawri|mirana yawrinkuna]]** (p'inqallip, *runap p'inqaynin* nisqanpas) nisqakunapaq kaypi qhaway:
## Qharip mirana yawrinkuna

#Ispay p'uru *(Vesica urinaria, Cystis)*
#P'inqay tullu *(Os pubeum)*
#Ullu *(Penis)*
#Ullu punkichiq *(Corpus cavernosum)*
#Ullup uman *(Glans penis)*
#Ullup ch'ullun *(Preputium)*
#Ispana ñan *(Urethra)*
#Rakhu ch'unchul *(Intestinum crassum, Colon)*
#Uquti *(Rectum)*
#Yumap p'urun *(Vesica seminis)*
#Yuma ch'ikwachiq *(Ductus eiaculatorius)*
#Yumay yakuta ruraq aycha *(Prostata)*
#Ispana ñanpa ch'añan *(Glandula bulbourethralis)*
#Siki t'uqu, Siki hutk'u *(Anus)*
#Yuma ñan, Yumaq pincha *(Ductus deferens)*
#Q'urutap qatan *(Epididymis)*
#Q'uruta *(Testiculum)*
#Q'urutap ch'uspan *(Scrotum)*
#Ullup sirk'an *(Frenulum)*
#Yuma, Wawsa *(Semen)*

## Warmip mirana yawrinkuna

#Runtucha pusaq pila, Fallopiop qiqirin *(Tuba uterina Fallopii, Oviductus)*
#Ispay p'uru *(Vesica urinaria, Cystis)*
#P'inqay tullu *(Os pubeum)*
#"G iñu" *(punctum G)*
#Rakha k'akara *(Clitoris)*
#Ispana ñan *(Urethra)*
#Rakha *(Vagina)*
#Runtuchana, Runtuchaq, Kismap rurun *(Ovarium)*
#Rakhu ch'unchul *(Intestinum crassum, Colon)*
#Kisma *(Uterus)*
#Rakha ukhu *(Fornix vaginae)*
#Kismap kunkan *(Cervix)*
#Uquti *(Rectum)*
#Siki t'uqu, Siki hutk'u *(Anus)*
#Rakha llika *(Hymen)*
#Hatun wirp'a *(Labia maiora)*
#Huch'uy wirp'a *(Labia minora)*

## Kaypipas qhaway
*Runap kurkun
*Yuquy
*Yumay
Wallpa

**Wallpa**, kichwapi **Atallpa** icha **Atillpa** nisqaqa huk uywasqa pisqum. Urqu wallpataqa utulu ninchik. Kay uywakunata aychanrayku, runtunkunarayku, phurunkunarayku uywasqaku. Wakin wallpakuna sapa punchawmi runtuta wachan. Unaymanta, Kulunpañawpan ( antes de Colón) tsay pishqu kay pachapi kasqa. Yaptam Atawalpata haruyananpaq niyaran Ataw Wallpa. Kunapas, huk guya qillqa nin wallpasamusqa Iwrupamanta. .  Ankash qallupi urqu wallpa = kakash 

## Wallpa rikch'aqkuna
* Wachaq wallpa
* Uqllaq wallpa
* Ukukyaq wallpa *(tuqtu wallpa)*

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna