open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Simón Bolívar

**Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco** ( *Simun Husi Antuñu Santisima Trinirápa Wuliwar Palaciyus Yuraqwan* (*  paqarisqa Karakas llaqtapi, Winisuylapi -  wañusqa Santa Marta llaqtapi, Kulumbyapi), Winisuyla mama llaqtayuq awqaq pusaq, llaqta pusaq, rimaq, qillqaqpas. *Qespichiq* nisqa. Hamaut'ankuna kasqan Simón Rodríguez, Andrés Bello. "*Mama quchapi yapaska*" nirqan.

Ura Qonti kuskanrunp'upi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Buliwyapaq, Kulumbyapaq, Ikwadurpaq, Piruwpaq, Winisuylapaqpas.

## Willay pukyukuna
 

## Kaypipas qhaway
* Ñawpa kamay (Winisuyla)
* Ñawpa kamay (Piruw)
* Piruwpa wiñay kawsaynin
* Winisuylapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Fidelio

**Fidelio** huk taki aranwaymi karqan, Ludwig van Beethoven sutiyuqpa  rurasqan.


Rikcha:Fidelio.jpg|*Plakatzettel der 1. nachweisbaren Fidelio-Aufführung in* Bonn
File:Fidelio18140523.jpg|*Fidelio*, Playbill of the Worldpremiere, Vienna, Kärntnertortheater, May 23, 1814]]


## Hawa t'inkikuna
Carmen (taki aranway)

**Carmen** nisqaqa Georges Bizet-pa 1875 watapi rurasqan taki aranwaymi, Ludovic Halévy-pa Henri Meilhac-papas qillqasqan liwruchayuq, Prosper Mérimée-pa qillqasqan kawsay rikch'api *[[Carmen]]* tiskisqa, 3 ñiqin pawqar waray killapi 1875 p'unchawpi Opéra-Comique nisqapi Paris llaqtapi ñawpaqta pukllasqa.
Così fan tutte

**Così fan tutte ossia La scuola degli amanti** (*Chay hinam tukuy warmikuna ruran* icha *Munaqkunap yachay wasin*) huk taki aranwaymi karqan, Wolfgang Amadeus Mozart-pa 1790 watapi rurasqan.

Simikunaqa (*libretto* nisqa) Lorenzo da Ponte-pa qillqasqansi karqan.

KV 588 huchhayuqmi.
Kay taki aranwayqa Joseph II Habsburgmantap mañakusqansi karqan. Antonio Salieri sutiyuq Mozartpa masinsi chay llamkaywanqa qallarirqan, huk rakita tukuspa, chaymantataqsi llamk'aywan kuchu-kuchuspa. Ñawpaq kuti *Così fan tutte* nisqataqa Wien llaqtapi Burgtheater nisqa aranway wasipis rikuchirqan, 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1790 p'unchawpis.

Taki aranwayqa yanantinkunap rantinaykuyninmantam willan, pusaq kaq pachakwatapi. Ñawpaq pachañas Giovanni Boccaccio *[[Decamerón]]* nisqanpi, William Shakespearetaq *[[Cymbeline]]* nisqanpis willarqan.

## Pukllasqa runakuna
: **Fiordiligi** (Ferrarayuq warmi, chaypacha Napoli llaqtayuq), soprano liriku-spinto.
: **Dorabella** (Ferrarayuq warmi, Fiordiligip ñañan, dramatika soprano / mezzosoprano
: **Guglielmo** (ufisyal, Fiordiligip yanan), baritono o baritono basso.
: **Ferrando** (ufisyal, Dorabellap yanan), liriku tenor. 
: **Despina** (p'asñacha), p'akiriq soprano. 
: **Don Alfonso** (machu yachay wayllukuq), basso / baritono basso.
Awqaqkuna, wawakuna, wamp'u pusaqkuna, kasarakuyman mink'achisqakuna, runakuna. 

## Media
Georges Bizet

**Georges Bizet** sutiyuq runaqa (*Paris llaqtapi (Ransiyapi) paqarisqa 25 ñiqin kantaray killapi 1838 p'unchawpi - † Bougival llaqtapi (Ransiyapi) wañusqa 3 ñiqin inti raymi killapi 1875 p'unchawpi) rumantiku musika takichaqmi karqan.

## Rurasqankuna
### Taki aranwaykuna
* La Prêtresse, opérette (?1861) 
* Le Docteur miracle, opéra-bouffe (1856)
* Don Procopio, opéra-bouffe (1858-9)
* Ivan IV, (?1864-5; révisé en 1864-5) 
* Les Pêcheurs de perles, opéra (1863) 
* La Jolie fille de Perth, opéra (1866) 
* Noé, opéra de Fromental Halévy achevé par Georges Bizet (1869)
* L'Arlésienne, musique de scène (1872)
* Carmen, opéra (1873-4)
* Djamileh, opéra en un acte (1871

### Yatawaki
* Symphonie en ut majeur (1855)
* Scherzo et Marche funèbre (1860-1)
* Six Chants du Rhin (1865) 
* Souvenirs de Rome (« Roma ») (1860-8 rev. 1871)
* Jeux d'enfants, Orchestration des morceaux 2, 3, 6, 11 et 12 de la suite pour piano à quatre mains (1871) 
* Patrie, ouverture symphonique (1873)
* Marche funèbre (1868-9)
* Ouverture (c.1855); 
* L'Arlésienne, suite No.1 (1872; La suite No.2 est de Guiraud);
### Piyanu
* Jeux d'enfants 12 pieces, pour duo ou piano à quatre mains (1871)
### Takikuna
* Vieille Chanson (1865)
* Après l'hiver (1866)
* Feuilles d'Album, 6 chansons (1866)
* Chants des Pyrénees, 6 chansons folklorique(1867)
* Berceuse (1868)
* La Coccinelle (1868)
* Absence (1872)
* Chant d'Amour (1872)
* Sérénade: O, quand je dors (1870)
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Claude Debussy

**Achille-Claude Debussy** sutiyuq runaqa (*Saint-Germain-en-Laye llaqtapi (Ransiyapi) paqarisqa 22 ñiqin chakra yapuy killapi 1862 p'unchawpi - † Paris llaqtapi (Ransiyapi) wañusqa 25 ñiqin pawqar waray killapi 1918 p'unchawpi)  mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.

## Rurasqankuna
### Piyanu
* Deux Arabesques (1888)
* Suite bergamasque (1890)
** Prélude
** Menuet
** Clair de lune
** Passepied
* Rêverie (1890)
* Danse (1890)
* Ballade (1890)
* Valse romantique (1890)
* Mazurka (1891)
* Images (1894)
* Pour le piano (1894-1901)
** Prélude
** Sarabande
** Toccata
* D'un cahier d'esquisses (1903)
* Estampes (1903)
** Pagodes
** La soirée dans Grenade
** Jardins sous la pluie
* Masques (1904)
* L'Isle joyeuse (1904)
* Images (1905)
** Reflets dans l'eau
** Hommage à Rameau
** Mouvement
* Children's Corner (1906-1908)
** Doctor Gradus ad Parnassum
** Jimbo's Lullaby
** Serenade for the Doll
** The Snow is Dancing
** The Little Shepherd
** Golliwogg's Cake-walk
* Images (segunda serie, 1907)
** Cloches à travers les feuilles
** Et la lune descend sur le temple qui fût
** Poissons d'or
* Préludes 
** Danseuses de Delphes...
** Voiles...
** Le vent dans la plaine...
** "Les sons et les parfums tournent dans l'air du soir"...
** Les collines d'Anacapri...
** Des pas sur la neige...
** Ce qu'a vu le vent d'ouest...
** La fille aux cheveux de lin...
** La sérénade interrompue...
** La cathédrale engloutie...
** La danse de Puck... 
** Minstrels...
* La plus que lente (1910)
* Préludes 
** Brouillards... 
** Feuilles mortes... 
** La Puerta del Vino... 
** "Les Fées sont d'exquises danseuses"... 
** Bruyères... 
** Général Lavine - excentric... 
** La terrasse des audiences du clair de lune... 
** Ondine... 
** Hommage à S. Pickwick Esq. [P.P.M.P.C.]... 
** Canope... 
** Les tierces alternées... 
** Feux d'artifice...
* Petite suite (1886-1889 )
** En bateau 
** Cortège 
** Menuet 
** Ballet
* Six épigraphes antiques (1914) 
** Pour invoquer Pan, dieu du vent de l'été 
** Pour un tombeau sans nom 
** Pour que la nuit soit propice 
** Pour la danseuse aux crotales 
** Pour l'égyptienne 
** Pour remercier la pluie au matin
* En blanc et noir (1915)

### Yatawaki
* Prélude à l'après-midi d'un faune (1892-1894)
* Pelléas et Mélisande (1893-1895) 
* Trois Nocturnes (1897-1899)
* La Mer (1903-1905)
* Danse sacrée et danse profane 
* Première rapsodie 
* Images (1905-1912)
* Jeux (ballet, 1912-1913).
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Qichuychakrayuqpaq llamk'ay mit'a

**Wiraquchapaq llamk'ay mit'a** nisqaqa huk simanapas huk killapas mistikunapaq, wiraqucha nisqa llaqta taytakunapaq yanqa, qasilla llamk'ana mit'a karqan.

Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay munay mana munay llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi urqu qullqi qhuyapi, wañurqan.

## Kaypipas qhaway
* Suchi
* Qichuychakra
Lliphi

**Lliphi**, **Lliphya**, **Lliphyay**, **Liyuk/Lliyuk**, **Illapa** icha **Chuqi illa**, wankapi **Waklli** nisqaqa tuyur nisqapi phuyukunamanta pachaman urmaq anchata illaq, anchata qaqaqaqaq, ñawi ch'illmillawan achkiymi.

Illapaqa phuyupi allpawan hayu kaq pinchikilla q'ipisqamantam paqarin, hatunkaray pinchikilla pinchim kaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sinru qillqa: Taki aranway

**Sinru qillqa: Taki aranway**; 

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q
Quanétra Johan (*1715 †1771)     Titel: La Paticion       1756

## R

## S

## T

## U
## V

## W

## X
## Y
## Z
Illa

**Illa** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Illanchaywan kachasqa micha, siwk siq'i hina;
*Achkiy (k'anchay);
*Pinchi
*Lliphi (illapa);
*Illa yura: huk chakra yurap puqunanta ñawpachiq k'ita yura.

## Kaypipas qhaway
*Illwa
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Le Roncole llaqtapi Italyapi - †  wañusqa Milano llaqtapi) italyanu takichaqmi karqan.

## Taki aranwaykuna

* Oberto, 1839 
* Un giorno di regno, 1840 
* Nabucco, 1842 
* I Lombardi, 1843 
* Ernani, 1844 
* I due Foscari, 1844 
* Giovanna D'Arco, 1845 
* Alzira, 1845 
* Attila, 1846 
* Macbeth, 1847 
* I Masnadieri, 1847 
* Il Corsaro, 1848 
* La Battaglia di Legnano, 1849 
* Luisa Miller, 1849 
* Stiffelio, 1850 
* Rigoletto, 1851 
* Il Trovatore, 1853 
* La Traviata, 1853 
* I Vespri Siciliani, 1855 
* Simon Boccanegra, 1857 
* Un ballo in maschera, 1859 
* La Forza del Destino, 1862 
* Don Carlos, 1867 
* Aida, 1871
* Otello, 1887
* Falstaff, 1893

## Kaypipas qhaway
* Italyapi musika
## Hawa t'inkikuna
Aida

**Aida** nisqaqa Giuseppe Verdi-p qillqasqan taki aranwaymi, tawantin rakiyuq. Rimayninqa Antonio Ghislanzoni-p qillqasqansi, Suez Kanalpa kichariyninpaq qillqasqas, ichaqa 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1871 p'unchawpis Qahira llaqtapi ñawpaq kuti pukllasqa.

## Pukllasqa runakuna

* AIDA: Ithiyupyayuq isklaw warmi, Amonasrop ususin (soprano)
* RADAMÉS: Iqiptuyuq awqaq pusaq (tenor)
* AMNERIS: Iqiptup qhapaqninpa ususin (mezzosoprano)
* AMONASRO: Ithiyupyap qhapaqnin (barítono)
* RAMFIS: Iqiptup hatun umun (bajo)
* QHAPAQ: Iqiptup qhapaqnin (bajo)
* KACHA (tenor)
* UMU WARMI (mezzosoprano)
* UMUKUNA, MINISTRUKUNA, AWQAQKUNA, KAMACHINAPI LLAMK'AQKUNA, ISLAWKUNA, ITHIYUPYAYUQ WICH'ASQAKUNA, IQIPTU MAMA LLAQTA.
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Leipzig llaqtapi, Alimanyapi; Venezia llaqtapi;  wañusqa Italyapi) aliman takichaqmi karqan.

## Aranwakuna

* (1832) *[[Die Hochzeit]]* 
* (1833) *[[Die Feen]]* 
* (1836) *[[Das Liebesverbot]]* 
* (1837) *[[Rienzi|Rienzi, der Letzte der Tribunen]]* 
* (1843) *[[Der fliegende Holländer]]* 
* (1845) *[[Tannhäuser]]*
* (1848) *[[Lohengrin]]*
* (1859) *[[Tristan und Isolde]]* 
* (1867) *[[Die Meistersinger von Nürnberg]]* 
* *[[Der Ring des Nibelungen]]* 
** (1854) *[[Das Rheingold]]* 
** (1856) *[[Die Walküre]]* 
** (1871) *[[Siegfried (aranwa)|Siegfried]]* 
** (1874) *[[Götterdämmerung]]*
* (1882) *[[Parsifal]]*
Gioacchino Rossini

**Gioacchino Rossini** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pesaro llaqtapi -    wañusqa Paris llaqtapi Ransiyapi), huk italyanu takichaqmi karqan. 

## Rurasqankuna
### Taki aranwaykuna

* La Cambiale di Matrimonio - 1810
* L'equivoco stravagante - 1811
* Demetrio e Polibio - 1812
* L'inganno felice - 1812
* Ciro in Babilonia (La caduta di Baldassare) - 1812
* La scala di seta - 1812
* La pietra del paragone - 1812
* L'occasione fa il ladro (Il cambio della valigia) - 1812
* Il Signor Bruschino (Il figlio per azzardo) - 1813
* Tancredi - 1813
* L'italiana in Algeri - 1813
* Aureliano in Palmira - 1813
* Il turco in Italia - 1814
* Sigismondo - 1814
* Elisabetta, regina d'Inghilterra - 1815
* Torvaldo e Dorliska - 1815
* Almaviva (L'inutile precauzione o Il Barbiere di Siviglia) - 1816
* La gazzetta (Il matrimonio per concorso) - 1816
* Otello (Il moro di Venezia) - 1816
* La Cenerentola (La Cenicienta, La bontà in trionfo) - 1817
* La gazza ladra - 1817
* Armida - 1817
* Adelaide di Borgogna or Ottone, re d'Italia - 1817
* Mosè in Egitto - 1818
* Adina or Il califfo di Bagdad - 1818
* Ricciardo e Zoraide - 1818
* Ermione - 1819
* Eduardo e Cristina - 1819
* La donna del lago - 1819
* Bianca e Falliero (Il consiglio dei tre) - 1819
* Maometto secondo - 1820
* Matilde Shabran (Matilde di Shabran, Bellezza e Cuor di Ferro) - 1821
* Zelmira - 1822
* Semiramide - 1823
* Il viaggio a Reims (L'albergo del giglio d'oro) - 1825
* Le Siège de Corinthe - 1826
* Moïse et Pharaon (Le passage de la Mer Rouge) - 1827 
* Le Comte Ory - 1828
* Guillaume Tell (Guillermo Tell) - 1829
Chakra kamay

**Chakra kamay** nisqaqa runap chakrankunapi yapuynin, tarpuynin, aymurayninpas, chay yurakuna puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.

Tukuy chakra kamay, michiypas allpa llamk'ay ninchik.

## Hawa t'inkikuna
Giacomo Puccini

**Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lucca llaqtapi (Italya) - †  wañusqa Brussel llaqtapi (Bilhika)) italyanu takichaqmi karqan. 

## Taki aranwaykuna

* *[[Le Villi]]*, Milan, 1884.
* *[[Edgar (ópera)|Edgar]]*, Milan, 1889.
* *[[Manon Lescaut (ópera)|Manon Lescaut]]*, Turin, 1893.
* *[[La Bohème]]*, Turin, 1896.
* *[[Tosca (ópera)|Tosca]]*, Roma, 1900.
* *[[Madama Butterfly]]*, Milan, 1904.
* *[[La fanciulla del West]]*, New York, 1910.
* *[[La rondine]]*, Monte Carlo, 1917.
* *[[Il Trittico]]* (*[[Il Tabarro]]*, *[[Suor Angelica]]*, *[[Gianni Schicchi]]*), New York, 1918.
* *[[Turandot]]*, Milan, 1926
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Allpa llamk'ay

**Allpa llamk'ay** nisqaqa runap yurata uywatapas kamachiynin. Chay kamachiyninwanqa runap manañam chakunan, sallqa yurakunata pallanan chayllachu atin.
Allpa llamk'ayqa iskaynintin kuraq llamk'aymi:
* Chakra kamay nisqapi chakranchikkunapi chakra yurakunatam yapunchik, tarpunchik, aymuranchik, chay yurakuna puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.
* Michiypitaq uywanchikkunatam wayllakunapi, q'achuwan michinchik.


File:Altiplanofarm.jpg|Allpa llamk'ay Qullawpi
File:Bolivianwheatproduction.jpg|Triyu, Buliwya
File:DryBoliviacornfield.jpg|Sara chakra, Buliwya
File:Bolivianhaystacks.jpg|Buliwyapi
File:Bolivianirrigationcanal.jpg|Parquy, Buliwya
File:Llamas, Laguna Milluni y Nevado Huayna Potosí (La Paz - Bolivia).jpg|Llamakuna, Milluni qucha
File:Criadero de peces en el Lago Titicaca cerca de Copacabana Bolivia.jpg|Challwa, Titiqaqa qucha
File:Tarabucomarketproduce.jpg|Qhatu, Tarapuku


## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* La agricultura andina
Christoph Willibald Gluck

**Christoph Willibald Ritter von Gluck** sutiyuq runaqa (Erasbach llaqtapi (Alimanyapi) paqarisqa  - Wien llaqtapi (Awstryapi)  wañusqa ) aliman takichaqmi karqan.

## Rurasqankuna
### Taki aranwaykuna

**Artaserse*, 1741 
**Cleonice* (Demetrio), 1742
**Ippolito*, Mailand 1775
**L'ivrogne corrigé* (*Der bekehrte Trunkenbold*), 1760 
**Le cadi dupé* (*Der betrogene Kadi*), 1761
**[[Orfeo ed Euridice]]* (*Orpheus und Eurydike*), 1762	
**[[Alceste (Gluck)|Alceste]]* (*Alkestis*), 1767	
**Paride ed Elena* (*Paris und Helena*), 1770
**[[Iphigénie en Aulide]]* (*Iphigenie in Aulis*), 1774	
**L'arbre enchanté, ou Le tuteur dupè*, 1775
**[[Armida]]* , 1777	
**Écho et Narcisse* (*Echo und Narziß*), 1779
**[[Iphigénie en Tauride]]* (*Iphigenie auf Tauris*), 1781
Chakra

**Chakra** nisqapiqa chakra yurakunatam tarpunchik rurukunap, papakunap, riwi murukunap puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.

## Kaypipas qhaway
* Yapuy
* Tarpuy
* Aymuray
* Chakra kamay

## Hawa t'inkikuna
Qallu

**Qallu** nisqaqa siminchikpi mana tulluyuq tukuyniqman kuyuykachaq aycham.

Qalluwanqa rimanchikmi, mikhunchik, mallinchik ima.

## Astawan nin

;Qallu
*nin: simi,  (idioma, palabra). *Filipilluta* niyaran **nina qallu** ( capaz de incendiar con su codicia y felonía), Atawallpata qarpuptin.
***Papaqallu** ( lengüita de trapo) 
*Kastilla simipi: huk rimaq pisqupa sutin.
* **Qallu qallu** = *rima rima*, huk pukaaslla waytapa sutin

## Rikuy chaymanta
*Rima-rima
*

## Hawa t'inkikuna
K'uychi

**K'uychi** (Qusqu-Qullawpi, kichwa rimaypipas) icha **Chirapa** (chanka runasimipi) nisqaqa para yaku sut'ukunap p'akisqan intip achkiynin, llimphisapa, hanaq pachapi rikuriq hatun muyu. Chay k'uychipiqa lliw achkiy llimphikunatam rikunchik.

Rupastin paramuptinmi k'uychi icha chirapaqa kan. Para intip k'anchayninwan kuska kachkaptinqa, k'uychitam rikunchik. 

Tawantinsuyup wiphalan k'uychi hina llimphikunayuqmi.
Kuyuq wanki

**Rikch'a kuyurara, hilmi, kuyuq wanki**, **kuyuq waltha** icha p**ilikula**qa (Iilinika simipi: *Κινηματογράφος [kinīmatográphos]*, "kuyuy qhawachiq" icha *Σινεμά*, chaymanta Inlis simipi: *film*, Kastilla simipi: *cine, cinematógrafo*) kuyuq wankita qhawanapaq llamk'anam, **kuyuq wanku wasi** nisqa wasipi.

Achka utqaylla purichkaq suyuchakunata qhawaspa, kuyuqkunatamhina rikunchik.

## Kuyuq wankikuna
* Llaqtayuq Kane, 1941
* Casablanca (kuyu walltay), 1942
* Ben-Hur (1959 kuyu walltay), 1959
* Waq'akay (1960 kuyu walltay), 1960
* 2001: A Space Odyssey, 1968
* Achi Tayta (kuyu walltay), 1972
* Achi Tayta (iskay ñiqin piti), 1974
* Achi Tayta (kimsa ñiqin piti), 1990
* Qhapaq Liyun, 1994
* Titanic (1997 kuyu walltay), 1997
* Siwikunap Apun: Siwi masikuna (kuyu walltay), 2001
* Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (kuyu walltay), 2002
* Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (kuyu walltay), 2003

## Kaypipas qhaway
* Aranway pukllaq
* Kuyuq waltha pusaq
* Qhichwa simipi pilikulakuna
Wiphala

**Wiphala** nisqaqa (aymara simimanta, "unancha") k'uychi hina achkiy llimphikunayuq, Tawantinsuyup unanchanmi. Hinallataq Tawantinsuyup suyunkakunap unanchankunata wiphala ninchikmi.

Tawantinsuyup wiphalanqa qanchis llimphi ch'imiyuqmi. Suyunkankunap wiphalankunataq qanchis kuti qanchis (tawa chunka isqunniyuq) llimphi t'asrayuqmi.
Aranway pukllaq

**Aranway pukllaq, Yachapayaq** icha **Ruwapaq** (kastilla simipi: *actor/actriz*) nisqaqa aranwapi, ñawikaruypi icha ankichiypi aranway pukllaq runam - qhari icha warmim.

Kaymi huk ancha riqsisqa aranway pukllaqkuna:
*Charlie Chaplin
*Marx wawqikuna (ahinataq Groucho Marx)
*Humphrey Bogart
*Marilyn Monroe

## Hawa t'inkikuna
 (qharikuna)
 (warmikuna)
Yapuy

**Yapuy** icha **Yapyay** nisqa mit'apiqa chakranchikkunapi allpata yapuna lamk'anawan - t'akllawan icha chaki t'akllawan - thamispa t'ikraykunchik chakra yuranchikkunap allin wiñanankupaq.

Ñawpaq kaq yapuyqa - sallqa pachamanta chakrata ruranapaq - chakmay nisqam.

Yapuymantaqa watapi pusaq kaq killa pachataqa Chakra yapuy killa ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
*Chakra
*Tarpuy
*Aymuray
*Chakra kamay

## Hawa t'inkikuna
T'aklla

**T'aklla** nisqaqa huk yapuna llamk'anam.

Tawantinsuyu pachapiqa chaki t'akllallatam riqsiranku. Chay chaki t'akllawan Andeskunapi kunankamam yapunku.

T'akllataqa kawalluwanmi icha buyis yuntawanmi qharastanku, kunan pachataq qharastaq nisqa antawanmi.

## Kaypipas qhaway
* Chakra
* Yapuy 
* Tarpuy 
* Aymuray
* Chakra kamay
*
Chaki t'aklla

**Chaki t'aklla** nisqaqa huk yapuna llamk'anam, chakillawan yapunapaq, mana huk t'aklla hinachu.

Tawantinsuyu pachapiqa chay chaki t'akllallatam riqsiranku. Chaywan Andeskunapi kunankamam yapunku.

## Kaypipas qhaway
*Chakra
*T'aklla
*Yapuy 
*Chakra kamay
Tarpuy

**Tarpuy** nisqa mit'apiqa chakra yuranchikkunap murunkunata icha yurachakunatam chakrakunapi allpaman churanchik.

Tarpuymantaqa watapi isqun kaq killa pachataqa Tarpuy killa ninchikmi.

## Kay simita apanku
* Yachay tarpuy
* *Tarpuq*, icha kikinniq: chakra runa, allpa runa
* *Iñiy tarpuq* ("sembrador de fe", misyunaryu)

## Kaypipas qhaway
*Chakra
*Yapuy
*Aymuray
*Chakra kamay
*Hallmay

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Papa tarpuy, Sara tarpuy (Kunchuku k'itipi)
Allpa

**Allpa** icha **Hallp'a** nisqapiqa yurakunam wiñanku. Chayrayku chakrakunapi allin allpa kananmi. Allpa ukhunpiqa yaku kananmi, icha parananmi.

Allpakunataqa mat'ipayanchik kaykunapaqmi:
*chakrakunapaq
*michiypaq

Tukuy tiksi muyupi allpantinkunataqa allpa pacha ninchikmi.

Kaymi huk allpa layakuna:
*Yana allpa
*Puka allpa
Asralya

**Usralya** icha **Awusralya** nisqaqa Usyanya nisqapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Camberra llaqtam.

## Runakuna

* Steve Irwin

## Hatun llaqtakuna
Yatawaki

**Yatawaki** icha **Urkista** (kastilla simipi: *orquesta*, italya simipi: *orchestra*, grigu simimanta *ορχήστρα [orkhī´stra]*) nisqaqa takiqkunap, waqachinata waqachiqkunappas huñunmi, klasiku musika huk hina musikatapas ruranapaq.

Klasiku nisqa yatawakiqa tawantin waqachina huñuyuqmi (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*):
* Phiskuna tiwlli waqachinakuna
** Llikilliki *(Violino)*
** Wiyula *(Viola)*
** Chilu *(Violoncello)*
** Hatunkaray llikilliki / Kuntrawasu *(Contrabbasso)*
* Qiru phukuna waqachinakuna
** Pitucha *(Flauto piccolo)* 
** Pitu *(Flauto traverso)*
** Uwuy pinkuyllu *(Oboe)*
** Inlish pinkuyllu *(Corno inglese)* 
** Qipa pinkuyllu *(Clarinetto)*
** Qipa pinkuyllu B 
** Hatun pinkuyllu, Phaqut *(Fagotto)* 
** Hatunkaray pinkuyllu, Kuntraphaqut *(Contrafagotto)* 
** Misk'i sirinka *(Flauto dolce)* 
* Lata phukuna waqachinakuna
** Q'ipa *(Tromba,* kastilla simipi: *Trompeta)* 
** Trumpun *(Trombone)* 
** Tuwa *(Tuba)* 
** Qiqiri *(Corno,* kastilla simipi: *Trompa)*
* Takana waqachinakuna
** Wankar *(Tamburo,* kastilla simipi: *Tambor)*
** Platu *(Piatto,* kastilla simipi: *Plato)*
** Timbal *(Timpani*, kastilla simipi: *Timbal)*
** Kalanka *(Campana)*
** Qiru taka *(Xilófono)*
* Takana tiwlli waqachinakuna
** Lira *(Lira)*
** Yatana qallwa *(Piano)*
** hukkunapas

## Kaypipas qhaway
*
Michiy

**Michiy** nisqapiqa uywasqanchikkunatam (llamakuna, paquchakuna, uwihakuna, kawrakuna, wakakuna) wayllakunapi icha punapi chaypi wiñaq qurakunawan, ichhuwan, q'achuwan mikhuchinchik. 

## Hawa t'inkikuna
Llaqta (mama ch'arwinapaq)

**Llaqta** nisqaqa achka runakunap kuska kaynin.

Kaytam niyta munayta atinmi:

*Runa llaqta: huk hina, huk kultura nisqayuq, huk mama llaqtapi kawsaq runakunam.
*Mama llaqta: huk pusaqkunap kamachisqan suyu, chaypim achka runakuna kawsan achka hatun llaqtakunapi, ayllu llaqtakunapipas.
*Hatun llaqta: ancha achka wasikunam, chaypim achka runakuna kawsan.
*Uma llaqta: huk hatun llaqtam, chaypim mama llaqtap kamachiqninkuna tiyaykun.
*Uchuy llaqta: huk uchuylla llaqtam, uchuy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan.
*Ayllu llaqta: huk uchuylla llaqtam, uchuy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan, huk ayllupi hina, ñawpa pacha hinachá.
Runa llaqta

**Runa llaqta** nisqaqa huk hina, huk kultura nisqayuq, huk mama llaqtapi kawsaq runakunam.

Huk Abya Yalapi kawsaq *[[indihina]]* runa llaqtakuna:
* Qhichwa runakuna, Kichwa runakuna - kay runa llaqtakunam:
** Kañarikuna
** Puruhakuna
** Chankakuna
** Wankakuna
** Inkakuna
* Waraniyi runakuna - kay runa llaqtakunam:
** Simba runakuna
** Chiriwanukuna
** Mbyakuna
* Aymara runakuna
* Ashaninkakuna (Kampakuna)
* Maya runakuna
* Nawa runakuna
* Lak'otakuna (Chinchay Awya Yalapi)

Huk mama llaqtapi kawsaq runa llaqtataqa nasyun ninchikpas.
Víctor Jara

**Víctor Lidio Jara Martínez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chillán llaqtapi -  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk  mama llaqtayuq takiqmi, rimay taki ruraqmi, aranway kamachiqpas karqan.

Chakra runa ayllupi paqarirqaspa, chakra runakunap, llamk'aqkunap hayñinkunapaq sasaychakurqan, pulitiku takikunata ruraspa takispa. Augusto Pinochet phasista awqaq pusaqkunawan Salvador Allendeta wamink'a maqaypi wañuchirqaspa kamachinantapas qarqurqaspa achka runakunata sipirqaspa Victorta Santiago llaqtap istadyunpi wañuchirqan.

## Rurasqankuna
### Aranwa
Víctor Jara-p kamachisqan aranwaykuna:
:* (1959) *[[Parecido a la Felicidad]]*, de Alejandro Sieveking.
:* (1960) *[[La Mandrágora]]*, de Maquiavelo.
:* (1962) *[[Animas de Día Claro]]*, de Alejandro Sieveking.
:* (1963) *[[Los Invasores]]* de Egon Wolf; *[[Parecido a la Felicidad]]*, de Alejandro Sieveking; *[[Dúo]]* de Raúl Ruiz.
:* (1964) *[[Animas de Día Claro]]*, de Alejandro Sieveking.
:* (1965) *[[La Remolienda]]*, de Alejandro Sieveking; *[[La Maña]]* de Ann Jellicoe.
:* (1966) *[[La Casa Vieja]]*, de Abelardo Estorino.

Kuska kamachisqankuna:
:* (1960) *[[La Viuda de Apablaza]]*, de Germán Luco Cruchaga, dirigida por Pedro de la Barra.
:* (1961) *[[La Madre de los Conejos]]*, de Alejandro Sieveking, dirigida por Agustín Siré.
:* (1963) *[[El Círculo de Tiza]]* de Bertolt Brecht, dirigida por Atahualpa del Cioppo.
:* (1966) *[[Marat Sade]]* de Peter Weiss, dirigida por William Oliver.

### Diskunkuna

;Istudyu disku
:* (1967) *Víctor Jara*
:* (1967) *Víctor Jara*
:* (1968) *Canciones Folclóricas de América*
:* (1969) *Pongo en tus manos abiertas*
:* (1970) *Canto libre*
:* (1971) *El derecho de vivir en paz*
:* (1972) *La Población*
:* (1973) *Canto por travesura*

;Kawsaylla disku
:* (1978) *El recital*
:* (1996) *Víctor Jara en México*
:* (1996) *Víctor Jara habla y canta*

;Wañusqanpa qhipanpi diskuchasqa
:* (1974) *Víctor Jara / Manifiesto*
:* (1975) *Víctor Jara. Presente*
:* (1975) *Víctor Jara. Últimas canciones*
:* (1979) *Víctor Jara*
:* (1984) *An Unfinished Song*
:* (1992) *Todo Víctor Jara*
:* (1997) *Víctor Jara Presente. Colección “Haciendo Historia”*
:* (2001) *Víctor Jara* 
:* (2001) *Pongo en tus manos abiertas*
:* (2001) *El derecho de vivir en paz*
:* (2001) *Víctor Jara habla y canta*
:* (2001) *La Población*
:* (2001) *Canto por travesura*
:* (2001) *Manifiesto*
:* (2001) *Antología musical* 
:* (2001) *1959-1969*

## Kaypipas qhaway
* Chilipa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Uma llaqta

**Uma llaqta,** qullana, kuraq, kamachiq llaqta icha umalliq llaqta nisqaqa hatun llaqtam, chaypim mama llaqtanpa kamachiqninkuna tiyaykun.


Rikcha:Rio de la Plata BA 2.JPG|Buenos Aires
Rikcha:2003-04-18 Moskau Kreml von Christ-Erlöser-Kathedrale aus.jpg|Muskuw
Rikcha:Tokyo Tower at Night - Yebisu Garden Place (41051988865).jpg|Tokio

Rikcha:Jakarta 180c.jpg|Yakarta
Rikcha:Centre of Pichilemu in 2010.jpg|Pichilemu
Rikcha:Seoul Deoksu-gung.jpg|Siul
Rikcha:Wellington-FromTopOfMountVictoria.jpg|Wellington
Rikcha:Vaduz centre.jpg|Vaduz
Ayllu (pariqana)

:
**Ayllu llaqta** nisqaqa Andespi runakunap - qhichwa runakunap, aymara runakuna, huk runa llaqtakunap - uchuylla llaqtam. Chaypi kawsaq runakuna huk ayllupi hina kawsan.

Michiypaq wayllakuna, chakrakunapas ayllu llaqtap kaynin, kuskan chaskinanchanmi, chakra qunakuy nisqapi ayllu llaqtayuq runapura rakinakusqa. Ayllu llaqtapiqa ayninakunku, mink'akunku, mana wiraquchap mistippas llaqtakunapi hinachu.

Ayllu llaqtaqa qhichwa runakunap tiksi kawsay kayninmi.

*Wanchaq + ayllu = wanchayllu  la etnia del tótem huanchaco.

* Qarwaq + ayllu = qarwaylllu >> karawayllu >> carabaíllu >> Carabayllo.
Yawarmasikuna

**Wasiyuq runakuna, Wasipi kaqkuna, Wasi uywasqa runakuna, Wasi uywasqakuna, Wasiyuqkuna, Wasipi tiyaqkuna Yawarmasikuna** icha **Hamilya**qa yawarmasi kaq runakunam, ahinataq mama, tata, wawakuna, churikuna, willkakuna hukkunapas.

* Yayamama
** Mama - Yaya
* Wawakuna - Churikuna
** Ñaña - Pani (warmi wawakuna)
** Turi - Wawqi (qhari wawakuna)
* Willkakuna

**Kutichi ayllu** runa huñusqa kutichipaq ( sociedad)

**Sunqu kutichi** runa huñusqa munar llakinakur ( comunidad)

## Kaypipas qhaway
* Ayllumanta simikuna: kastilla simi - qhichwa simi
* Ayllukuna ( Ankash qallu)
Sirp'i pukllay

**Sirp'i pukllay** *(cricket)* nisqaqa maqanawan pilutachawanpas iskay quchup wayllayuq pukllana pampapi rurasqan pukllaymi, huk quchupi chunka hukniyuq pukllaq.
K'akcha pukllay

**K'akcha pukllay** (inlish simipi: *Handball*, kastilla simipi: *Balonmano*) nisqaqa huk pilutawan pukllaymi, astawan Iwrupapi chaninchasqam.

Iskay quchum, llapanqa qanchis runayuq (huk punku amachaqniyuq), pukllana pampapi icha pukllana wasipi pukllanakunku. Llapa quchup huk punkunmi kan. Pilutataqa tinkuq masikunap punkunman makinwanmi chamqaspa taripayta munanku. Manapunim chakiwanchu pukllananku. Suqta chunka minutumanta aswan taripaq quchuqa atipaqmi.
Apu

**Apu** nisqaqa ima kamachiq kaqpas, dyus kaq icha runa kaqmi.

*Apu* kaykunatam niyta munan: 
*Mama llaqtap **[[qhapaq]]nin**;
*Pi kamachiq icha pusaq runapas (ahinataq *[[Apu Ullantay]]*);
*Ima **[[dyus kay]]pas**, ahinataq
****[[Urqup apun]]** (Tawantinsuyu iñiypi);
**Kristiyanu iñiypi **Apunchik** nispa kristiyanu **[[Dyus]]** taytata yupaychanku.
Surq'an

**Surq'an** nisqaqa qhasqunchikpi ukhu yawrim. Surq'anwan samanchikmi.

Samachkaptinchikqa, wayra pachamanta hamuchkaq muksichaq yawarninchikman 
hamun, puka yawar kawsaykuqkunap hap'isqan.

Surq'anqa sinchi aychannaqmi (ñutunnaqmi), laqullawanmi wiksanchikta kuyuspa samanchik. Kallpachakuspataq, llaphinwan qhasqutam kuyuspa samanchik.

## Hawa t'inkikuna
Runap kurku yawrinkuna (kastilla simi - qhichwa simi)

**Runap kurku yawrinkuna** (kastilla simi - qhichwa simi, QSHKS qillqaypi)

### Kurkunchikpa phatmankuna
(PARTES DEL CUERPO).
* Cabeza – Uma
* Cabello – Chukcha
* Cara – Uya
* Frente – Mat'i
* Ojo – Ñawi
* Ojos – Ñawikuna
* Ceja – Ñawi Pullurki
* Pestañas – Ñawi Qhichipra
* Nariz – Sinqa
* Oreja – Rinri – Ninri
* Pómulo / Mejilla – K'aqlla
* Boca – Simi
* Labios – Wirp'a
* Cuello – Kunka
* Nuca – Much'u
* Quijada – K'aki
* Barba – Sunkha
* Hombro – Rikra
* Pecho – Qhasqu
* Espalda – Wasa
* Brazo – Marq’a
* Antebrazo – Ñawpa marq’a
* Codo – Kukuchu
* Mano – Maki
* Palma – Maki pampa
* Dedo – Ruk'ana
* Uña – Sillu
* Barriga – Wiksa
* Cintura – Wiqaw
* Cadera – Tiqnin
* Pene – Phichiku
* Glande – Ullu
* Escroto – Ullu islampu
* Piel del pene – Llinp'a
* Testículo – Q'uruta
* Vagina – Raka –  – Chupila
* Clítoris – K'akara
* Labio mayor – Kuraq Lanphi
* Labio menor – Sullk'a lanphi
* Himen  – Llika
* Posadera – Siki
* Muslo – Mach'i
* Rodilla – Qunqur
* Rótula – Phillillu
* Pantorrilla – Ch'upa
* Canilla – Chakisinqa
* Tobillo – Wich'u
* Pie – Chaki
* Empey – Chakipata
* Talón – Takillpa
* Planta – Chakitajya / Chaki panpa
* Bellos del pubis – Chhapu

### TULLUNCHISMANTA KURKUNCHISPA UHUNMANTAWAN
(HUESOS Y ORGANOS INTERNOS)
* Cráneo – Uma tullu icha Hanq'ara tullu
* Costillas – Waqtan
* Clavícula – Rijra tullu
* Húmero – Mak'a tullu
* Radio y cúbito – Ñawpaq Mak'a tullukuna
* Femur – Chaka tullu
* Tibia y peroné – Chakisenqa tullu
* Iliaco – Tiqnin tullu
* Huesos de los dedos – Rukánakunaq tullun
* Seso – Ñusqun
* Corazón – Sunqu
* Pulmón – Surq'an
* Vena – Sirk'a
* Hígado – Kukupiun / K'ipchan
* Riñón – Rurun
* Estómago – Phusun
* Intestino – Ch'unchul
* Intestino Delgado – Ñañu Ch'unchul
* Intestino Grueso – Rakhu Ch'unchul
* Páncreas – K'achakaran
* Bolsa Viliar – Hayaqi
* Recto – Uquti
* Ano – Sip'uti

### RUK'ANAKUNAQ SUTIN
(NOMBRES DE LOS DEDOS)
* Pulgar – Kuraq ruk'ana / Mama ruk'ana
* Índice – T'usina ruk'ana
* Dedo Mayor – Chawpi ruk'ana
* Anular – Siwi ruk'ana
* Meñique – Huch'uy ruk'ana

## Kaypipas qhaway
*Runap mirana yawrinkuna
*Saqru
*Surq'an
*Sunqu
*Runap kurku yawrinkuna (kastilla simi - qhichwa simi)

## Hawa tinkikuna
*Runaj pachankan
Simi yachay

**Simi yachay**, wanka simipi **Shimi yatray** icha **shimi yaćhay**, Ankash qallupi *shimi yachay* nisqaqa (kastilla simipi: *lingüística*) rimaymanta yachaymi. Chay rimaykunata k'uskiykuq runataq **simi yachaq**, wanka simipi **shimi yatraq** nisqam.
Simi qullqa

**Simi qullqa**, **Simi taqi**, **Simiyuq p'anqa** icha **Simi pirwa**, Wanka simipi **Shimi pilwa** (kastilla simipi: *diccionario*) nisqaqa simikunata (rimakunata) qhawanapaq liwrum.

Huklla rimaypi kaptin, rimakunata maskaspa qhawaspa chaylla rimaypi sut'ichakukunatam qhawanchik.

Iskay icha aswan rimaypi kaptin, huk rimaypi rimakunata maskaspa qhawaspa wakin rimaypi sut'intam ñawirinchik.

## Huk sutikuna
#**Simi taqe** (Qusqupi)
#** Simipirwa** ( Adela Velásquez,. Ururu, Puliwya)
#**Shimi qutu** ( Leonel Menacho. Waras Piruw)
## Hawa t'inkikuna
### Qhichwa runakunapaq simi qullqakuna
* Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (pdf, 8,16 MB)
* Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Qichwa Simipi (pdf, 7,98 MB)
* Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw (pdf, 8,62 MB)
Llaqtacha

**Llaqtacha**, **wasi-wasi** icha **huch'uy llaqta**qa huch'uylla llaqtam, huch'uy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan.

Paqariqi runaqa runakunapi aswan huch'uy llaqtakunaraq ayllu llaqtakunam, runakunap kulturan hina.

Hallka - ancha huch'uy llaqta 

## Hawa t'inkikuna
Rimana yapaq

**Rimana yapaq** nisqaqa (*morphima*, grigu simimanta *μόρφημα* "rikchachiq", chaymanta kastilla simipi *morfema*) nisqaqa rimap hukchakuq rakinmi.

Qhichwa simipi huk k'askachakuq rimaykunapipas chay rimana yapaqkunataqa k'askaq ninchikmi.
Ruray rimanachay

**Ruray rimanachay**; (kastilla simipi: *conjugación*). Ruwaykuna chaninchasqa (Conjugando verbos)

*Ruray rimana (kastilla simipi: verbo)

## Ruray rimanachay: Taki

(Conjugación del verbo cantar)

## Ruray rimanachay: Kay
(*Conjugación del verbo ser*)
		

*En modo infinitivo* 

*En modo indicativo*

*Formas compuestas o perfectas*: 

*Modo potencial*:

*Modo subjuntivo*:

## Ruray rimanachay: verbo irregular tener
(*En el idioma quechua todos los verbos son regulares, con la única diferencia del verbo TENER.)















==[[Simi kamachiy]]==

Huk k'ika simikuna
**'Suti, Sutirimana** ([[kastilla simi]]pi: substantivo)
***Ruray rimana** ([[kastilla simi]]pi: verbo)
***Hinarimana** ([[kastilla simi]]pi: adverbio)
***Rikch'ayrimana** ([[kastilla simi]]pi: adjetivo)
***Ruray rimanachay** ([[kastilla simi]]pi: conjugación).
***Rimay taqi** ([[kastilla simi]]pi: vocabulario)
***Rimana yachay** ([[kastilla simi]]pi: morfología)
***Rimana yapaq** ([[kastilla simi]]pi: morfema)
***Sapaq yupa** ([[kastilla simi]]pi: singular)
****Simi yachaq** ([[kastilla simi]]pi: lingüista)
***Simi kamachiy (*Shimip luliqnin*, kastilla simipi: gramática)
***Sutiq siq'i yapakuynin** (kastilla simipi: morfología del sustantivo'').
Rikch'ayrimana

**Rikch’ayrimana** icha **Sutilli** (latin simipi: *adjectivum*) nisqaqa imappas rikch'ayninta, kayninta icha kachkayninta sut'ichaq rima layam.

## Rikch'ayrimana + [[Sutirimana]]

Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.

### Huklla yupa

### Achka yupa

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Hinarimana

**Hinarimana**, **Rimay tikrachiy** icha **Imallichiq** (kastilla simipi: *adverbio*) nisqaqa ima rurasqappas, ruraypapas, ruranappas hinanta sut'ichaq rima layam.























** **


## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Rimana yachay

**Rimana yachay** nisqaqa (kastilla simipi: *morfología*, grigu simimanta *μορφ-*, *morph* "rikch'akuy" + λογία *logía* "imamantapas yachay") rimay yachaypi rimap ch'antasqa kayninmanta yachaymi.
Michigan qucha

**Michigan qucha** (inlish simipi: *Lake Michigan*) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun qucham.
Chan Chan

**Chan Chan** (Qichwa simimanta: /kantʃáŋ/, "Cercoyuq sitio.") nisqaqa Piruwpa chalanpi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi,  Truhillu distritupi, Wanchaku distritupipas, tikakunawan wasichasqa hatun llaqtam karqan, Chimukunap uma llaqtansi.

1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

Truhillu llaqtamantaqa 5 km karum.

## Etimologia
Kunanqa iskay simi yachaqkunam (Rodolfo Cerrón Palomino, Matthias Urban) anlisis etimológico nisqata ruwarqanku, hukninmi hukninmanta aswan achka, ichaqa iskayninkum muchik paqarimuyninta qarqunku.

Aswan kunanllaraqmi (2024), riqsisqa simi yachaq Rodolfo Cerrón Palomino sutiyuq runaqa, qichwa simipi etimología nisqatam churarun, chay toponimo nisqapaq. Hipótesisninman hinaqa, iskaynin forma  hinallataq variante  hinallataq  huk etimon quechua **kanĉa* 'corral, cercado, lugar cercado' hinallataq morfema toponímico quechua **-n* (de etimología aymara probable) nisqawanmi sut'inchakunman. Chay hinaqa, kunan t'uqyayqa "trampa ortográfica" nisqapa rurunmi kanman, qallariypiqa che  nisqawanmi simi qallariypi /k/ velar oclusivo nisqapa t'uqyayninta rikuchikunman karqan. Qallariypiqa, chay toponimiqa **kanĉa-n(i)* **'(lugar) maypichus vallakuna utaq corralkuna achka kachkan**', chaypa quechualización nisqawanmi  nisqapi /**kantʃáŋ**/ nisqa fonética nisqa rikurimun. Kay propuesta nisqanman hinaqa, chay toponimoqa manam Muchik nitaq Quingnam kanmanchu, nitaqmi chayna mawkachu kanman, aswanqa quechuamantam imponesqa kanman karqa.

File:Chanchan-reconstruccion-fonetica.jpg|*Chanchán*pa fonética nisqamanta /**kantʃáŋ**/ nisqapi musuqmanta ruway, Rododolfo Cerron Palominopa etimología nisqapi hapipakuspa
File:Comparativa-chanchan.jpg|*Chanchán* sutiyuq runap sutinmi rikuchikun huk kiti sutikunawan tupaq kikin saphiyuq *Quechumara*.


## Rikchakuna

Rikcha:Chan_chan_view1.jpg|Chan Chanpa huk llaqtachan
Rikcha:Muro_de_la_ciudadela_de_Chan_Chan.jpg|Chan Chanpa llaqtachanpi huk pirqapi imaymanacha.


## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* Huaca del Sol
* Huaca de la Luna
* Wantar Chawin
* Tiwanaku
* Muchik

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Las 7 maravillas del Perú
* Chan Chan, Ciudad Chimú (flash) 
* Rikcha de satélite de las ruinas de Chan Chan
Boris Vallejo

**Boris Vallejo** (8 ñiqin qhulla puquy killapi 1941 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk llimphiqmi, huk kamachiy amachaqpa churin. 1964 watamantapacham Hukllachasqa Amirika Suyukunapi tiyachkan.

## Liwrukuna
Llimphisqankunayuq liwrukuna:
**Dreams: The Art of Boris Vallejo* (1999)
**Mirage* (1997)
**Fantasy Art Techniques* (1985)
**The Fantastic Art of Boris Vallejo* (1980)

## Hawa t'inkikuna
* Sitio oficial
*Boris Vallejo en las páginas de RealityEnds
Chulli

**Chulli** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Chhulli unquy
*Chulli distritu (Chukuwitu pruwinsyapi, Punu suyupi, Piruwpi)
*Chulli llaqta (Chukuwitu pruwinsyapi, Punu suyupi, Piruwpi)
Gabriela Pérez del Solar

**Gabriela Lourdes Pérez del Solar Cuculiza** sutiyuq warmiqa, icha **Gaby**(  paqarisqa Ika llaqtapi  -  ) huk  mama llaqtayuq makiyasiqmi wan pulitikupas qarqan.  Kristiyanu Llaqta Partidu *(Partido Popular Cristiano)* nisqapi wankurisqam.

1988 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Siul llaqtapi piruwanu makiyasiq warmikunawan qullqi midallatam chaskirqan. 

Apulliq Piruw suyup Rimana Wasin (2006-2011).

Taytan: Felipe Pérez del Solar;
Maman: María Luisa Cuculiza Torre.

## Kaypipas qhaway
* Kurku kallpanchay (Piruw)
* Cenaida Uribe
* Cecilia Tait
* Apuwasinyuq pukllaykuna

## Hawa t'inkikuna
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** sutiyuq runaqa (*Sigismund Schlomo Freud* nisqapas,  paqarisqa Příbor|Freiberg (Chiku simipi: Příbor) Murawya(Murawa) llaqtapi -  wañusqa London llaqtapi), huk  mama llaqtayuq nuna yachaqsi, ankucha yachaq, yachay wayllukuqpas karqan, Sikuanalisis nisqap kamariqninsi.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Napoléon Bonaparte

**Napoléon Bonaparte** *(Napoleone Buonaparte)* sutiyuq runaqa,  icha **Napoleón Huq Ñiqin** ( paqarisqa Ajaccio llaqtapi, Corse wat'api -  wañusqa Saint Helena wat'api) huk  mama llaqtayuq pulitiku runas, awqaq pusaqsi karqan.

18 ñiqin aymuray killapi 1804 p'unchawmanta 6 ñiqin ayriway killapi 1814 p'unchawkama Ransiyap hatun qhapaqninsi *(empereur)* karqan. Napoleon maqanakuykuna nisqapi yaqa tukuy Iwrupatas hap'irqan, ichataq Moskwa llaqtapi atipasqa kaspa puchukaypi manas ayparqanchu, huñunakusqa Iwrupa mama llaqtakunap atipasqan kaspa.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ransiya)

## Hawa t'inkikuna
Añaki

**Añaki** icha **Waktirya** (Ilinika simimanta *Βακτήριον*, "k'aspicha", chaymanta Latin simipi *Bacterium*) nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam. Maypipas, tukuy tiksi muyuntinpi kawsanku. Ancha ch'iñilla kaptin, ch'iñi qhawanallawan (*mikruskupu* nisqawan) rikunchik.

Añakikunaqa ancha achka rikch'aqkunam. Achka hinatam kawsanku. Anqas añaki nisqakuna inti wayllanku, huk añaki rikch'aqkuna ismuchiqkunam, hukkunataq unquchiqmi. Runa kurkup ch'unchulninpi ancha achka añaki kawsaspa, mikhuna uspuyninchikpi yanapanku. Hukkunamantataq unqunchikmi. 

Kaymi huk unquchiq añakikunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
* Q'icha unquy *(Cholera)*
* Wanthi unquy *(Syphilis)*
* Suq'a unquy *(Tuberculosis)*
* Lliqti unquy *(Lepra)*
* Sirk'i unquy *(Bartonellosis)*
* Yana wañuy *(Pestis)*

## Kaypipas qhaway
* Ñawpa añaki *(Archaea)*
* Añaw icha Wirus *(Virus)*

## Hawa t'inkikuna
Félix Arauz

**Félix Arauz**; Llimphiq. (* 1935, Guayaquil, Ikwadur) *is one of the most important painters to come out of Ecuador in the last fifty years*. 

## ''Awards and medals''

1962, 1965 & 1969 Second Prize, National Hall October, Guayaquil, Ecuador 

1963 & 1972 First Prize National Hall October, Guayaquil, Ecuador

1968 Great prize, Gold Medal National Hall Julio, Guayaquil, Ecuador 

1971 Great Prize Hall Julio, Guayaquil, Ecuador 

1972 First Prize, National Hall October, Guayaquil, Ecuador 

1975 Second Prize, National Hall Julio, Guayaquil, Ecuador

1981 Gold Medal of Artistic Merit, granted by the illustrious Municipality of Guayaquil.

1996 Gold Brush Cultural Association the Pains.
Martha Argerich

**Martha Argerich** ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq yatana qallwa waqachiqmi qarqan.

## Suñaykuna
**[[Grammy Award for Best Instrumental Soloist(s) Performance (with orchestra)]]**:
* Claudio Abbado (conductor), Martha Argerich and the Mahler Chamber Orchestra for *[[Ludwig van Beethoven]]: Piano Concertos Nos. 2 & 3* (2006)

**[[Grammy Award for Best Chamber Music Performance]]**:
* Martha Argerich and Mikhail Pletnev for *[[Sergei Prokofiev]] (Arr. Pletnev): Cinderella Suite for Two Pianos/[[Maurice Ravel]]: Ma Mere L'Oye* (2005)

**[[Grammy Award for Best Instrumental Soloist(s) Performance (with orchestra)]]**
* Charles Dutoit (conductor), Martha Argerich and the Montreal Symphony Orchestra for *[[Sergei Prokofiev]]: Piano Concertos Nos. 1 and 3/[[Béla Bartók]]: Piano Concerto No. 3* (2000)

**International [[Fréderic Chopin]] Piano Competition**: 1st prize (1965). 

## Qillqasqankuna
* Jean-Pierre Thiollet, *88 notes pour piano solo*, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. ISBN 978 2 3505 5192 0.

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy (Arhintina)
* Maurice Ravel
## Hawa t' inkikuna
Diego Armando Maradona

**Diego Armando Maradona Franco** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lanús llaqtapi) -  wañusqa Tigre llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

Taytan: Diego "Chitoro" Maradona; Maman: Dalma Salvadora Franco "Doña Tota" (1930-2011).Warmi: Claudia Villafañe (1989-2003)Churinkuna: Dalma wan Gianina Maradona VillafañeDiego Maradona Sinagra Jana Maradona Sabalaín (1996- ).

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Fidel Castro
* César Luis Menotti
* Sergio Agüero
* Roberto Rivelino
* George Best

## Hawa t'inkikuna
Añaw

**Añaw**, **Ch'iñi khuru** icha **Wirus** (latin simimanta: *virus*, "miyu") nisqakunaqa ancha ch'iñilla, mana kikin kawsaykuq imakunam. Ancha ch'iñikaraylla kaptinmi, ilikturun ch'iñi qhawanallawan (*[[ilikturun mikruskupu]]* nisqawan) rikunchik.

Añawkunaqa kawsachkaq kawsaykuqllapim miraykun. Chayraykum lliw añawkuna unquchiqmi, runap, uywap, yurap, k'allampap icha añakip unquyninkunata paqarichispa. 

Kaymi huk unquchiq añawkunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
* Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin (AIDS / SIDA)
* Chhulli *(Influenza)*
* Muru unquy - *(Variola)*
* Hawaqlla muru unquy *(Varicella)*
* Tikti *(Verruca)*
* Kurunawirus unquy *(COVID-19)*

## Kaypipas qhaway
* Añaki icha Baktirya *(Bacteria)*

## Hawa t'inkikuna
Q'icha unquy

**Q'icha unquy** (*cholera*, kastilla simipi *cólera*) nisqaqa q'icha añaki *(Vibrio cholerae)* nisqa añakikunap paqarichisqan, ch'unchulta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquymantaqa q'ichaspa, achka runakuna wañunmi. Q'icha unquyqa runap upyasqan yakuwanmi qatiykun.
Muru unquy

**Muru unquy** (*variola*, kastilla simipi: *viruela*) nisqaqa añawkunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Murukunawanmi qarata llik'iykuspa, unquqpa uyanta p'arqachanmi. Ancha achka runakunam chay unquywan wañurqan.

Ispañamanta awqakuna Abya Yalaman chayamurqaptin, muru unquysi achka aswan runakunata wañuchirqan, Wayna Qhapaqtapas tukuchispa. 1977 watapi hampi kamayuqkuna tiksi muyuntinpi muru unquyta tukuchirqanmi.
Hawaqlla muru unquy

**Hawaqlla muru unquy** (*varicella*, kastilla simipi: *varicela*) nisqaqa añawkunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, ancha qatiqlla unquymi. Huk kuti unqusqa karqaspa, runa manañam unqurinchu.
Chukchu

**Chukchu** (*Malaria*) nisqaqa *Plasmodium* nisqa ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan, yawarpi kachkaq puka yawar kawsaykuqkunata ch'utiq, chiki (maqlluq) runap unquyninmi. Achka runakunam chay unquywan wañun.

Wiruti sankudum *(Anopheles)*, huk qhiti *(Culicidae)* nisqa ch'iti ch'uspikunapas chay unquchiq *Plasmodium* nisqakunataqa apaykuspa chukchuta qatichin.

Unqusqa runataqa kimsantin p'unchawpi huk p'unchawpi anchata ruphanmi.
Kachi

**Kachi** (ispaña simipi:Sal) nisqaqa ima sinchi, q'ispi, rumi hinapas, iyunkunayuqmi (q'ipisqa iñuku, iñuwayuq).

Yanuna kachita (NaCl) astawanmi *kachi* ninchik. Chay yanuna kachitaqa hatun quchamantam, kachi quchakunamantapas hurqunchik.

Chaqllisinchi yachaypitaq huk q'ipisqa iñukukunayuq imayaykunatapas *kachi* ninchik, ahinataq qullpa (NaNO3) nisqatam, hukkunatapas.
Yawar q'icha

**Yawar q'icha** (*Dysenteria*, kastilla simipi *disentería*) nisqaqa ch'unchulta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquymantaqa q'ichaspa, achka runakuna wañunmi. Q'icha unquyqa runap upyasqan yakuwanmi qatiykun.

Riqsinchik iskay unquchiqninkunatam:
* Amiwa yawar q'icha *(Amoebiasis)* nisqataqa huk amiwam (t'ikrapayakuqcham, huk ch'ulla kawsaykuq), *Entamoeba histolytica* nisqa, paqarichin. 
* Añaki yawar q'icha *(Shigellosis)* nisqataq huk añakim, *Shigella* nisqamanta, hamun.
Ch'upu

**Ch'upu** *(absceso)* nisqaqa kurkupi huk tiyaypi huñusqa q'iyam, unquchiqkunap (añakikunap, atamkunap) paqarichisqan. Kurkuta amachaq yuraq ywar kawsaykuqkunam unquchiqkunawan ch'uputa q'illuchan. Ch'upuqa mayninpipas kurkupi paqarin, ahinataq ñutqupi, tullupi, qarapi, surq'anpi, sinchi aychapi. Millay ch'upuqa ruphariyta, chirichita, unqusqa tiyaypi nanaytapas paqarichinmi.
Amuqlli unquy

**Amuqlli unquy** *(Amygdalitis, Tonsillitis)* nisqaqa amuqllikunap unquymi, añakikunap icha añawkunap paqarichisqan.
Pusullu

**Pusullu** *(amnesia)* nisqaqa tukuy qunqaq runap mana munayniyuq, mana yuyayniyuq kachkayninmi, unquypa, musphachinap icha hatunkaray manchaypa paqarichisqan.
Sunqup'iti nanay

**Sunqup'iti nanay** *(angina pectoris)* nisqaqa runap sunqunpi paqarichkaq nanaymi, sunqu sirk'a unquymantam.

Sunqu sirk'akuna sirk'a iskuyaymanta k'ichkichasqa kaptinqa, manañam aypallachu muksichaqniyuq yawar sunqu sinchi aychap kawsaykuqninkunaman chayaykun. Chay muksichaq muchuyrayku sunqu nanachinmi.
Qharqayuy

**Qharqayuy** icha **asma** (grigu simimanta: *άσθμα [ásthma]; asthma bronchiale*) nisqaqa surq'anpi tunqurchakunapi ninachay unquymi, samayninchikta sasachaq.
Amaychura

**Amaychura** *(Cachexia)* unquyniyuq runaqa anchata yarqasqam, mana icha pisillata mikhuq. Mana mikhunayay, qhaqya icha apanqara unquyniyuq runam ñataq-ñataq amaychurayuq. Mana hampisqa kaspa wañuy chiki kapunmi.
Sunqu unquy

Achka **sunqu unquy** (*Cardiopathia*) nisqa, sunqup unquyninkunatam riqsinchik.

Lliwmanta aswan achka kaq sunqu unquyqa sunqu sirk'a unquymi *(Morbus arteriarum coronariarum)*, sirk'a iskuyaypa *(Atherosclerosis)* paqarisqan.
Qarati

**Qarati** *(Pityriasis capitis)* nisqaqa uma qarap paspachasapa kayninmi. Chukchapuraqa achka paspachakunam lluqsin.
Phuyu ñawi

**Phuyu ñawi** *(Cataracta)* nisqaqa huk ñawi unquymi. Ñawi q'ispi phuyuyaptin, unquq ñawsayanmi.

Allichanapaqqa kurku kuchuq runa phuyuyasqa ñawi q'ispita kuchuspa musuq artifisyal q'ispita qunmi.
Uma nanay

**Uma nanay** nisqaqa umapi nanaymi, huk unquykunap paqarichisqan, ahinataq
* haqiqa
* migraña
* hukkunapas
Kawsaq

**Kawsaq** nisqaqa tukuy kawsaq, wiñaq, imayay t'ikray *(metabolismu)* nisqata ruraqkunam, ahinataq:
* runa
* uywa
* yura
* k'allampa
* añaki
* ñawpa añaki

Imamantam kawsanku, chaykamaqa kay hinatam rakinchik:
* wayllaq (yurakuna anqas añakikunapas)
* mikhuq (uywakuna runakunapas)
* ismuchiq (k'allampakuna añakikunapas)

Añawkuna manam chiqapchu kawsaqkuna, mana kikinpa imayay t'ikraynin kaptin.

## Kawsaqkunap [[mitan kamay]]nin

 **Kawsaq** -Allpa pacha-
    ├─**[[Archaea]]** (Ñawpa añaki)
    ├─**[[Bacteria]]** (Añaki)
    └─**[[Eukaryota]]** (Kawsaykuq huk'iyuq)
        ├─**[[Protista]]** (Ch'ulla kawsaykuq)
        ├─**[[Fungi]]** (K'allampa)
        ├─**[[Plantae]]** (Yura)
        └─**[[Animalia]]** (Uywa)

 
## Kaypipas qhaway
* Kawsay
Ñawsa kay

**Ñawsa kay** nisqaqa mana icha manaña rikuytachu atiymi, ñawikuna llik'isqa, mana qhali, unqusqa icha k'irisqa kaptin.

Kaymi iskay ñawsayachiq unquy:
* Ñawi phuyu unquy *(Cataracta)* 
* Ñawi ñit'iy unquy *(Glaucoma)* 

## Hawa t'inkikuna