open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colón pruwinsya

**Colón pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Colón*), nisqaqa huk pruwinsyam Panama mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Colónmi. 4 868,4 km2.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Waki
### Runakuna
241 928 runakuna

## Pulitika rakiy
5 distritukuna wan 40 kurregimyentukuna.
### Distritukuna

### Llaqtakuna
* Colón
* Portobelo
* Musuq Chagres

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Panama)

## Hawa t'inkikuna
Jach'a Jawira (Inkawi)

**Jach'a Jawira** (Aymara simi *jach'a* hatun, jatun, *jawira* mayu, "jatun mayu", kastilla qillqaypi *Jachcha Jahuira*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Jesus Machaqa munisipyupi. Huchusuma mayuman purin.

## Pukyukuna
Jach'a Jawira (Antikuna)

**Jach'a Jawira** (Aymara simi *jach'a* hatun, jatun, *jawira* mayu, "jatun mayu", kastilla qillqaypi *Jacha Jahuira, Jachcha Jahuira*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Umasuyu pruwinsyapipas, Jach'ak'achi munisipyupi. Qiqa Jawira nisqaman purin. Qiqa jawiraqa Titiqaqa quchaman rin.

## Pukyukuna
Urqu Jawira (Jaruma)

**Urqu Jawira** (aymara simi, "urqu mayu", kastilla qillqaypi *Orkhojahuira, Orkho Jahuira*)  nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Qalamarka munisipyupi. 

## Pukyukuna
Urqu Jawira (Pedro Domingo Murillo)

**Urqu Jawira** (aymara simi, "urqu mayu", kastilla qillqaypi *Orkojahuira, Orkojawira*)  nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi. 

## Pukyukuna
Ch'aki Mayu (Quchapampa)

**Ch'aki Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Sipi Sipi munisipyupi. Kunturillu mayuman purin.

## Pukyukuna
Jaya Mayu

**Jaya Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Ansaltu munisipyupi. Caine mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Jatun Mayu (T'arata)

## Pukyukuna
Jatun Mayu (T'arata)

**Jatun Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Ansaltu munisipyupi, Saqapampa munisipyupipas. K'ichki quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
* Jaya Mayu

## Pukyukuna

* lib.utexas.edu Saywitu
* Ansaltu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Q'inqu Mayu

**Q'inqu Mayu** (kastilla qillqaypi *Kenko Mayu, Khenko Mayu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, 1991 watamanta Tunari mamallaqta parkip anti saywanmi. 

## Pukyukuna
Phaqcha mayu

**Phaqcha mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as munisipyupi, T'utura pruwinsyapipas, Puquna munisipyupi. Qallarin Wak'as llaqtañiq. Pilawit'u quchamanta kunti-antiman purin.

## Pukyukuna
Wakira mayu

**Wakira mayu** (kastilla qillqaypi *Cuaquira, Guaquira*) icha **Tiwanaku mayu** (kastilla qillqaypi *Tiwanacu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapipas, Laqha munisipyupi, Inkawi pruwinsyapipas, Waki munisipyupi, Tiwanaku munisipyupipas. Taraqu wallap kuntinpi tarikun, Tiwanaku llaqtap chinchayninpim. Wiñaymarka quchaman purin.

## Pukyukuna
Kachi mayu (Uru Uru)

**Kachi mayu** (kastilla qillqaypi *Cachi Mayu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Pukyunqa, Jach'a Juqhu mayu (Santiago Wari pruwinsya, Quntu "C" kantun) Pillku mayup pukyu mayunmi.

## Pukyukuna
Jach'a Jawira (Uru Uru)

**Jach'a Jawira** (Aymara simi *jach'a* hatun, jatun, *jawira* mayu, "jatun mayu", kastilla qillqaypi *Jachcha Jahuira*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Uru Uru suyupi, Chinchay Qaranqa pruwinsyapi, Qaranqa pruwinsyapipas. Barras mayuman purin.

## Pukyukuna
Jach'a Uma

**Jach'a Uma** (aymara simi *jach'a* hatun, jatun, *uma* yaku, "jatun yaku", kastilla qillqaypi *Jacha Uma, Jachcha Uma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi.

## Pukyukuna
Qullpa Jawira (Litoral-Qaranqa)

**Qullpa Jawira** (aymara simi *qullpa* qullpa, *jawira* mayu, "qullpa mayu", kastilla qillqaypi *Kollpa Jahuira*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Uru Uru suyupi, Litoral pruwinsyapi, Iskara munisipyupi, Qaranqa pruwinsyapipas, Qhurqhi munisipyupi.

## Pukyukuna
Herrera pruwinsya

**Herrera pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Herrera*), nisqaqa huk pruwinsyam Panama mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chitrém. 2 340,7 km2.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Waki
### Runakuna
111 647 runakuna

## Pulitika rakiy
7 distritukuna wan 49 kurregimyentukuna.
### Distritukuna

### Llaqtakuna
* Chitré
* El Real de Santa María.

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Panama)

## Hawa t'inkikuna
Pukara mayu (Quchapampa)

**Pukara mayu** (kastilla qillqaypi *Pucara Mayu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi. Mayllanku mayuman (Kunturillu mayu) purin.

## Pukyukuna
Jatun Mayu (Linares)

**Jatun Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, P'utuqsi suyupi, José María Linares pruwinsyapi. Qaysa mayu sutiwan Tumusla mayuman purin.

## Pukyukuna
Veraguas pruwinsya

46,951
**Veraguas pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Veraguas*), nisqaqa huk pruwinsyam Panama mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiagom.  11 239,3 km2.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Waki
### Runakuna
226 641 runakuna

## Pulitika rakiy
12 distritukuna wan 103 kurregimyentukuna.
### Distritukuna

### Llaqtakuna
* Santiago
* Las Palmas.

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Panama)

## Hawa t'inkikuna
Boaco suyu

**Boaco suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Boaco*) nisqaqa huk suyum Nikarawa mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Boaco llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
174 682 runakuna.

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
6 munisipyukuna:

 
### Llaqtakuna
* Boaco

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Nikarawa)

## Hawa t'inkikuna
Madriz suyu

**Madriz suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Madriz*) nisqaqa huk suyum Nikarawa mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Somoto llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1936 watapi.

## Waki
### Runakuna
133 300 runakuna.

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
9 munisipyukuna:

 
### Llaqtakuna
* Somoto

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Nikarawa)
* José Madriz 
## Hawa t'inkikuna
San Salwadur suyu

**San Salwadur suyu** (kastilla simipi: *Departamento de San Salvador*) nisqaqa huk suyum Salwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Salvador llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa  1824 watapi.

## Waki
### Runakuna
2 557 761  runakuna.

## Pulitika rakiy
### Distritukuna
# Santo Tomás
# San Salwadur
# Tonacatepeque.
### Munisipyukuna
19 munisipyukuna:

 
### Llaqtakuna
* San Salwadur

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Salwadur)

## Hawa t'inkikuna
Conrad Bain

**Conrad Stafford Bain** sutiyuq runaqa (February 4, 1923 &ndash; January 14, 2013) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Stafford Harrison Bain; Mama: Jean Agnes (née Young).

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Hal Holbrook

**Harold Rowe "Hal" Holbrook** sutiyuq runaqa (February 17, 1925) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Harold Rowe Holbrook, Sr.; Mama: Aileen Davenport.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Sonsonate suyu

**Sonsonate suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Sonsonate*) nisqaqa huk suyum Salwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sonsonate llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Waki
### Runakuna
438 960 runakuna.

## Pulitika rakiy
### Distritukuna

### Munisipyukuna
16 munisipyukuna:

 
### Llaqtakuna
* Sonsonate

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Salwadur)

## Hawa t'inkikuna
Chinchay Atlantiku Awtunumu suyu

**Chinchay Atlantiku Awtunumu suyu** (kastilla simipi: *Región Autónoma del Atlántico Norte*) nisqaqa huk suyum Nikarawa mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Cabezas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1986 watapi.

## Waki
### Runakuna
249 700 runakuna.

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
8 munisipyukuna:

 
### Llaqtakuna
* Bilwi
* Puerto Cabezas

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Nikarawa)

## Hawa t'inkikuna
La Unión (Salwadur) suyu

**La Unión suyu** (kastilla simipi: *Departamento de La Unión*) nisqaqa huk suyum Salwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Unión llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Waki
### Runakuna
372 271 runakuna.

## Pulitika rakiy
### Distritukuna
* La Unión
* Santa Rosa de Lima
### Munisipyukuna
18 munisipyukuna:

### Llaqtakuna
* La Unión

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Salwadur)
* Santa Rosa Limamanta. 
## Hawa t'inkikuna
Stephen Root

**Stephen Root** sutiyuq runaqa (November 17, 1951) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Rolland Clair Root; Mama: Leona Estelle.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Buddy Ebsen

**Christian Rudolph Ebsen, Jr.** sutiyuq runaqa (April 2, 1908 &ndash; July 6, 2003) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Christian Rudolph Ebsen, Sr.; Mama: Frances Ebsen.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Soyapango

**Soyapango** (kastilla simipi: *Soyapango*) llaqtaqa San Salwadur suyup hatun llaqtanmi. Soyapango llaqta 290 412 runakunam kawsachkanku (2006).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 

## Runakuna
290 412 runakuna
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Soyapango.jpg|Soyapango.jpg
Rikcha:Soyapango 2012.jpg|Soyapango

## Hawa t'inkikuna

* Portal de la Alcaldía Municipal de Soyapango
Usulután

**Usulután** (kastilla simipi: *Usulután*) llaqtaqa Salwadur mama llaqtap Usulután suyup hatun llaqtanmi. Usulután llaqta 73 064  runakunam kawsachkanku (2007).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 

## Runakuna
73 064  runakuna
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Usulutan street.jpg|Usulután
Rikcha:Usulutan market 2003.jpg|Usulután

## Hawa t'inkikuna

* Usulután uficial web
Juan Macías

San **Juan Macías** *([[kastilla simi]]pi: Juan Macías, Juan de Arcas Sánchez)*,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ribera del Fresno llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk kathuliku Santu karqan. *San Huwan Masyas* niswan runa simipi

16 kaq p'unchawqa  sitimripi San Juan Macías raymi p'unchawninmi.

Yaya: Pedro de Arcas Macías; Mama: Juana Sánchez.

## Pukyukuna
* 

## Kaypipas qhaway
* Domingo de Guzmán
* Santa Rosa Limamanta
* Martin de Porres

## Hawa t'inkikuna
Cristóbal Rojas

**Cristóbal Rojas Poleo** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Cúa llaqtapi - †  wañusqa Karakas llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas karqan.

Taytan: Cristóbal Rojas; Mama : Alejandra Poleo.

## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa kapchiynin 
## Hawa t'inkikuna

* Venezuela tuya
Arturo Michelena

**Francisco Arturo Michelena Castillo** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Valincia llaqtapi - †  wañusqa Karakas llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Tayta: juan Antonio Michelena (1832-1918); Mama: Socorro Castillo (?-1909).

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa llimphynin 
## Hawa t'inkikuna

* Venezuela tuya
C. Everett Koop

**Charles Everett Koop** sutiyuq runaqa (October 14, 1916 &ndash; February 25, 2013) huk politician, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: John Everett Koop; Mama: Helen Apel.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Santa Ana (Salwadur)

** Santa Ana** (kastilla simipi: *Santa Ana*) llaqtaqa Santa Ana suyup uma llaqtanmi. Santa Ana llaqta 245 421 runakunam kawsachkanku (2005).
## Wiñay kawsay

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna
*  Alicante]
*  La Ceiba
*  Santa Ana (California)
*  León
*  Piracicaba
*  Miramar (Florida)
*  Gävle
*  Nueva Trinidad
*  Nejapa
*  Acajutla

## Rikchakuna

Rikcha:Monumento a Monseñor Romero.jpg|*Monumento a Monseñor [[Óscar Romero]]*

## Hawa t'inkikuna

* Portal de la Alcaldía Municipal de Santa Ana
* Santa Ana en Google Maps
Antonio Herrera

**Antonio Herrera Toro** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Valincia llaqtapi - †  wañusqa Caracas llaqtapi), Winisuylapi llimphiqpas karqan.

Tayta: Juan José Herrera; Mama: Teresa Toro.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Adolfo Ernst

## Hawa t'inkikuna

* Venezuela tuya
Martín Tovar

**Martín Tovar y Tovar** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Karakas llaqtapi - †  wañusqa Karakas llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Taytan: Antonio María Tovar; Maman: Damiana Tovar Liendo.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa kapchiynin 
* Arturo Michelena
* Celestino Martínez

## Hawa t'inkikuna

* Martín Tovar y Tovar
Rosalio Castillo

**Rosalio José Castillo Lara** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa San Casimiro Güiripa llaqtapi -  †  wañusqa Caracas llaqtapi) huk Winisuyla mama llaqtayuq kathuliku Salesianukuna San Giovanni Bosco Taytakura wan Uma Hatun yaya Precausapi karqan.

Precausapi Uma Hatun yaya (1982-2007)

## Quilqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
De Saloon

**De Saloon** nisqaqa huk Chili llaqtayuq, *[[rock alternativo]]*, *[[pop rock]]* & *[[indie rock]]* nisqa kusituymi.
Los Bunkers

**Los Bunkers** nisqaqa huk Chili llaqtayuq, *[[rock alternativo]]*, *[[folk rock]]* & *[[indie rock]]* nisqa kusituymi.
Pasul

**Pasul** icha **Sach'a purutu** (**Sachapurutu**), kichwapi **Watu purutu** (*Erythrina edulis*) nisqaqa huk wayuq chaqallu sach'am. Prutinasapa rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chuku yura

**Chuku yura**, **Yunka amasisa** icha **Amasisa** chaylla *(Erythrina poeppigiana)* nisqaqa huk chaqallu sach'am, rikch'aq amasisam. Tuktunkunataqa q'intikunam sisachan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mayu amasisa

**Mayu amasisa** icha **Amasisa** chaylla *(Erythrina fusca)* nisqaqa huk chaqallu sach'am, rikch'aq amasisam. Tuktunkunataqa q'intikunam sisachan. Chay amasisaqa Awya Yalapim, Asyapipas wiñan. Murunkunaqa misk'i yakupi mamaqucha yakupipas tuytun, mana wañusqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Piyu X

**Piyu X**,  **Piyu huk chunka ñiqin** (latin simipi: ***Pius PP. X***, Italya simipi: **Papa Pio X**) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Treviso llaqtapi - †  wausqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

Tayta: Giovanni Battista Sarto (1792–1852), Mama: Margarita Sanson (1813–1894). 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas
* *E supremi*, sobre la figura del Romano Pontífice () 
* *Ad diem illum laetissimum*, conmemoración del quincuagésimo aniversario de la proclamación del dogma de la Inmaculada kunsipsyun por el beato Piyu IX ()  
* *Iucunda sane*, conmemoración del XII centenario del Tayta Papa San Griguryu I el Grande ()  
* *Acerbo nimis*, sobre la enseñanza de la doctrina cristiana ()
* *Il fermo proposito*, institución y desarrollo de la "Acción Católica" en Italya () 
* *Vehementer Nos*,  ranses llaqta, por la situación del catolicismo en su país ()
* *Tribus circiter*, condena de la pseudo-orden de los "Mariavitas" en Pulunya () 
* *Pieni l'animo*, sobre la situación del clero en Italya ()
* *Gravissimo officii munere* sobre las asociaciones cátólicas en Ransiya () 
* *Une fois encore*, sobre la situación de la Kathuliku inlisya  Ransiya ()
* *[[Pascendi Dominici gregis]]*, contra los errores del Modernismo ()
* *Communium Rerum*, sobre san Anselmo de Aosta ()
* *Editae saepe*, sobre san Carlos Borromeo ()
* *Iamdudum*, sobre la "Ley de separación" de Purtugal ()
* *Lacrimabili statu*, sobre la situación de los indígenas en Uralan Awya Yala ()
* *Singulari quadam*, sobre las organizaciones sindicales de los trabajadores ()

## Hawa t'inkikuna
Piyu IX

Biatu **Piyu IX**,  **Piyu huk isqun ñiqin** (latin simipi: ***Pius PP. IX***, Italya simipi: **Papa Pio IX**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Senigallia llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  Tayta Papam.

Giovanni Maria Giambattista Pietro Pellegrino Isidoro Mastai Ferretti sutiyuq runaqa. 

Tayta:  Girolamo Mastai Ferretti , Mama: Caterina Solazzi. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Amasisa

**Amasisa** icha **China wayruru** (genus *Erythrina*) nisqakunaqa huk yurakunam, sach'akunam, chaqallu yura rikch'aq aylluman kapuq. 130-chá rikch'aqninkunaqa Urin Awya Yala, Chawpi Awya Yala, Asya allpapachakunapim wiñan. Tuktunkunataqa pisqukunam (q'intikunam) sisachan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*pasul, sach'a purutu icha watu purutu (*Erythrina edulis*)
*pisunay (*Erythrina falcata*)
*chuku yura, yunka amasisa (*Erythrina poeppigiana*, syn. *Erythrina amasisa*)
*mayu amasisa, china wayruru (*Erythrina fusca*, syn. *Erythrina glauca*)
*k'akara amasisa (*Erythrina crista-galli*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qiwñaqucha

**Qiwñaqucha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Laris distritupi, Hatun Qiwña Kiswarani Qullana amachasqa allpapi.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iqun
* Siriwani

## Pukyukuna
Piyu VII

**Piyu VII**,  **Piyu huk qanchis ñiqin** (latin simipi: ***Pius PP. VII***, Italya simipi: **Papa Pio VII**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cesena llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Barnaba Niccolò Maria Luigi Chiaramonti sutiyuq runaqa. 

Tayta: Scipione Chiaramonti, Mama: Juana Ghini. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Piyu VI

**Piyu VI**,  **Piyu huk suqta ñiqin** (latin simipi: ***Pius PP. VI***, Italya simipi: **Papa Pio VI**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cesena llaqtapi - †  wañusqa Valence-sur-Rhône llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Angelo Onofrio Melchiorre Natale Giovanni Antonio Braschi dei Bandi sutiyuq runaqa. 

Tayta: Marco Aurelio Tommaso Braschi (1684-1759), Mama: Anna Teresa Bandi (1690-1730). 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu XVI

**Griguryu XVI**,  **Griguryu huk  chunka suqta ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. XVI***, Italya simipi: **Gregorio XVI**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Belluno llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Bartolomeo Alberto Cappellari Pagani Gesa sutiyuq runaqa. 

Tayta: Giovanni Battista Cappellari, Mama: Giulia Pagani Gesa de Pesariis. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Hat'alliykuy

**Hat'alliykuy** nisqaqa imawanpas ruraymi, chayta allin kakunanpaq, musuq wiñayninmanta ama aswantachu qichuna tiyan.

Ahinataq sach'a kamay nisqapi musuq sach'akuna wiñayninmanta ama aswan sach'akunata muthunchikchu. Chayqa hat'alliykuq sach'a kamaymi. Ichataq ima ruraypipas, ima musikuypipas kay hinatam rurana tiyan, allinta kawsanapaq. Chay hina kaq kururaytaqa hat'alliykuq kururay ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Binidiktu XIV

**Binidiktu XIV**,  **Binidiktu XIV huk chunka tawa ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. XIV***, Italya simipi: **Benedetto XIV**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Bologna llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Prospero Lorenzo Lambertini sutiyuq runaqa. 

Tayta: Marcello Lambertini, Mama: Lucrezia Bulgarini. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Piyu VIII

**Piyu VIII**,  **Piyu huk pusaq ñiqin** (latin simipi: ***Pius PP. VIII***, Italya simipi: **Papa Pio VIII**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Senigallia llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Francesco Saverio Maria Felice Castiglioni Ghisleri sutiyuq runaqa. 

Tayta: Ottavio Castiglioni, Mama: Sanzia Ghisleri.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Kururay

**Kururay** nisqaqa (musuq simi, kururmanta, kurusqa q'aytumanta sutichasqa, kastilla simipi: *desarrollo*) imappas tukukuyninmi, wiñariyninmi, puquyninmi, allinyayninmi.
Kaytapas qhaway:
*Kawsay yachaypi:
**Rikch'aqyay
***Runap rikch'aqyaynin
**Wawap tukukuynin
**Phutuy
*Nuna yachaypi:
**Runap wiñaynin
*Waki yachaypi:
**Waki kururay
**Musiku kururay
***Hat'alliykuq kururay
Hat'alliykuq kururay

**Hat'alliykuq kururay** nisqaqa kapuqkunata hat'alliykuq waki icha musiku kururaymi.

Gro Harlem Brundtlandpa sut'ichayninkama hat'alliykuq kururayqa kunan pachapi kachkaq runakunap muchuyninkunata hunt'anmi, hamuq pachapi kana qhipa wiñay runakunap atinankunata mana waqllispa.
Huñusqa Nasyunkuna 2005 watapi hatun hawa huñunakuypi ruraykamayta kamachirqan, kay hatun ruranayuq kaq:
*musiku kururay
*waki kururay
*muyuriq pacha amachay
Binidiktu XIII

**Binidiktu XIII**,  **Binidiktu XIII huk chunka kimsa ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. XIII***, Italya simipi: **Benedetto XIII**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Gravina in Puglia llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

Pietro Francesco Orsini sutiyuq runaqa. 

Tayta: Fernando III Orsini, Mama: Giovanna Frangipane della Tolfa del Tufo. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Binidiktu XII

**Binidiktu XII**,  **Binidiktu XII huk chunka iskay ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. XII***, Italya simipi: **Benedetto XII**) Jacques Fournier sutiyuq runaqa (* 1280 watapi paqarisqa Saverdun llaqtapi - †  wañusqa Avignon llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu XII

**Griguryu XII**,  **Griguryu XII huk chunka iskay ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. XIX***, Italya simipi: **Gregorio XII**) Angelo Correr sutiyuq runaqa (* 1326 watapi paqarisqa Venezia llaqtapi - †  wañusqa Recanati llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu XI

**Griguryu XI**,  **Griguryu XI huk chunka huk ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. XI***, Italya simipi: **Gregorio XI**) sutiyuq runaqa (* 1336 watapi paqarisqa Rosiers-d'Égletons llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu XIV

**Griguryu XIV**,  **Griguryu XIV huk chunka tawa ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. XIV***, Italya simipi: **Gregorio XIV**) Niccolò Sfondrati sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Somma Lombardo llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Pawlu V

**Pawlu V**,  **Pawlu V huk pichqa ñiqin** (latin simipi: ***Paulus PP. V***, Italya simipi: **Paolo V**) Camilo Borghese sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Binidiktu VIII

**Binidiktu VIII**,  **Binidiktu VIII huk pusaq ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. VIII***, Italya simipi: **Benedetto VIII**)  Teofilacto sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Perugia llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Liyun X

**Liyun X**,  **Liyun X huk chunka ñiqin** (latin simipi: ***Leo PP. X***, Italya simipi: **Leone X**) Giovanni di Lorenzo de Médici sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Firenze llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Hulyu II

**Hulyu II**,  **Hulyu II huk iskay ñiqin** (latin simipi: ***Iulius PP. II***, Italya simipi: **Giulio II**) Giuliano della Rovere sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Albisola llaqtapi - †   wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Kaypipas qhaway
* Miguel Angel
* Raphael

## Hawa t'inkikuna
Kukuna

**Kukuna** icha **ruru-ruru** *(Solanum quitoense)* nisqaqa huk  wayuq hampi yuram, Urin Awya Yalapi wiñaq. Rurukunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikina

* Solanum quitoense
Griguryu VIII

**Griguryu VIII**,  **Griguryu VIII huk pusaq ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. VIII***, Italya simipi: **Gregorio VIII**) Alberto di Morra sutiyuq runaqa (* 1100 watapi paqarisqa Benevento llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu IX

**Griguryu IX**,  **Griguryu X huk isqun ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. IX***, Italya simipi: **Gregorio IX**) Ugolino de Segni sutiyuq runaqa (* 1170 watapi paqarisqa Anagni llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu VII

San **Griguryu VII**,  **Griguryu VII huk qanchis ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. VII***, Italya simipi: **Gregorio VII**) Hildebrando Aldobrandeschi sutiyuq runaqa (* 1020 watapi paqarisqa Sovana llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

Santu 1726 watamanta.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu VI

**Griguryu VI**,  **Griguryu VI huk suqta ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. VI***, Italya simipi: **Gregorio VI**) Giovanni Graciano Pierleoni sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Köln llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu V

**Griguryu V**,  **Griguryu V huk pichqa ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. V***, Italya simipi: **Gregorio V**) Bruno de Carintia sutiyuq runaqa (* 972 watapi paqarisqa Sachsen llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Griguryu IV

**Griguryu IV**,  **Griguryu IV huk tawa ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. IV***, Italya simipi: **Gregorio IV**) sutiyuq runaqa (* 827 watapi paqarisqa Roma? llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna

[tl:Papa Gregorio IV]]
Griguryu III

**Griguryu III**,  **Griguryu III huk kimsa ñiqin** (latin simipi: ***Gregorius PP. III***, Italya simipi: **Gregorio III**) sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Sirya mama llaqtpi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Liyun IX

San **Liyun IX**,  **Liyun IX huk isqun ñiqin** (latin simipi: ***Leo PP. IX***, Italya simipi: **Leone IX**) Bruno de Egisheim-Dadsburg sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Eguisheim llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Liyun I

San **Liyun I** Hatun,  **Liyun I huk ñiqin** (latin simipi: ***Leo PP. I Magnus***, Italya simipi: **Leone I**)  sutiyuq runaqa (*  390 watapi paqarisqa Toscana llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

Tayta: Quintianus.

1574 watamanta Kathuliku santu.

Raymi:  10 ñiqin ayamarq'a killapi.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Binidiktu VII

**Binidiktu VII**,  **Binidiktu VII qanchis ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. VII***, Italya simipi: **Benedetto VII**)  sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Huwan I

San **Huwan I**,  **Huwan I huk ñiqin** (latin simipi: *** Ioannes PP. I***, Italya simipi: **Giovanni I**)  sutiyuq runaqa (* 470 watapi paqarisqa Siena llaqtapi - †  wañusqa Ravenna llaqtapi) huk Tayta Papam wan Kathuliku santu karqan.

manta kama Tayta Papam.

Tayta: Constansyu. 

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Huwan III

**Huwan III**, **Huwan III kimsa ñiqin** (latin simipi: *** Ioannes PP. III***, Italya simipi: **Giovanni III**)  Catelinus sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

Tayta: Anastasius.
## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Huwan VII

**Huwan VII**, **Huwan VII qanchis ñiqin** (latin simipi: *** Ioannes PP. VII***, Italya simipi: **Giovanni VII**)   sutiyuq runaqa (* 650 watapi paqarisqa Rossano llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

Tayta: Plato (c. 620 – 686), Mama: Blatta (c. 627 – 687).
## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Huwan XXI

**Huwan XXI**, **Huwan XXI iskay chunka huk ñiqin** (latin simipi: *** Ioannes PP. XXI***, Italya simipi: **Giovanni XXI**) Pedro Julião sutiyuq runaqa (* 1215 watapi paqarisqa Lisboa llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Huwan XXII

**Huwan XXII**, **Huwan XXII iskay chunka iskay ñiqin** (latin simipi: *** Ioannes PP. XXII***, Italya simipi: **Giovanni XXII**) Jacques Duèze sutiyuq runaqa (* 1244 watapi paqarisqa Cahors llaqtapi - †  wañusqa Avignon llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Juan Carlos Aramburu

**Juan Carlos Aramburu** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Reducción llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk kathuliku Uma Hatun yaya karqan.
  
Yachay wasi:  Colegio Pío Latinoamericano de Roma wan Pontificia Universidad Gregoriana (Roma).
 
1975 watamanta 1990 watakama Buenos Aires Uma Hatun yaya.

Tayta: Copello; Mama: .

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya (Arhintina)
* Buenos Aires
## Hawa t'inkikuna

*Catholic Hierarchy
*Cardenales de la Iglesia católica
*Juan Carlos Aramburu
Vicente Zazpe

**Vicente Faustino Zazpe Zarategui ** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Santa Fe llaqtapi) huk Arhintina mama llaqtap kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya karqan.
  
Yachay wasi:  
 
1961 watamanta 1968 watakama Rafaela Hatun yaya.

1969 watamanta 1984 watakama Santa Fe Uma Hatun yaya.

Tayta: Miguel Zaspe; Mama: Rosario Zaretegui .

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya (Arhintina)
* Santa Fe
## Hawa t'inkikuna

*Catholic Hierarchy
*Cardenales de la Iglesia católica
*Vicente Zazpe
Ransisku (Tayta Papa)

**Ransisku**, *Jorge Mario Bergoglio* sutiyuq runaqa (latin simipi: *Franciscus PP.*, Italya simipi: *Papa Francesco *, kastilla simipi: *Papa Francisco, 17.12.1936 - 21.04.2025 *)  sutiyuq runaqa (17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1936 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi) huk tayta kuram, Arhintina llaqtayuqmi. 2013 watamanta Watikanu llaqtapi Tayta Papam kachkan. 2013 watamanta 2025 watakama Vaticano mama llaqtap Papanmi karqan, chaypi wañurqan. Chay tiempollapitaqmi Watikanu llaqta nacionpi secretario de Estadopas karqa.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya

## Hawa t'inkikuna
Binidiktu IX

**Binidiktu IX**,  **Binidiktu IX isqun ñiqin** (latin simipi: ***Benedictus PP. IX***, Italya simipi: **Benedetto IX**)   Theophylactus Tusculum sutiyuq runaqa (* 1012 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Grottaferrata llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

 watamanta  watakama Tayta Papam.

## Qillqasqankuna
### Encíclicas

## Hawa t'inkikuna
Salvador Piñeiro

**Salvador José Miguel Piñeiro García Calderón** sutiyuq runaqa, icha *Salvador Piñeiro*  (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Wamanqapi qarqan.

Wamanqapi Uma Hatun yaya (2011-)

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Kathuliku Inlisya (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
Emilio Lissón

**Emilio Trinidad Lissón Chávez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  †  wañusqa Valencia llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.

Tayta: Carlos Lissón Hernández; Mama: Dolores Chávez Fernández.

Yachaywasi: Colegio San Vicente de Paúl

Alma mater: San Agustín Mama llaqta Yachay Sunturnin.

XXVII Limapi Uma Hatun yaya (1918-1931)

## Quilqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)

]
Ransisku

**Ransisku** nisqaqa huk qhari sutim.

Chay sutiyuqri kay runakunam:
* Ransisku Asisimanta
* Ransisku I, 2013 watapi Tayta Papa

Kaypipas qhaway: San Ransisku

## Pukyukuna
Manuel García

**Pedro Manuel García Naranjo** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.

Tayta: Manuel García; Mama: Manuela Naranjo.

Yachaywasi: Colegio 

Alma mater: San Markus Hatun Yachay Sunturnin

XXVI Limapi Uma Hatun yaya (1908-1918)

## Quilqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)

]
Manuel Tovar

**Manuel Tovar y Chamorro** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sayan llaqtapi -  †  wañusqa Tarma llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.

Taytan: Ángel Tovar Giraldez; Maman:  Manuela Chamorro Mesinas.

Yachaywasi: Colegio Santo Toribio

Alma mater: 

 Punchawmanta Justicia wan Culto Ministru, Miguel Iglesias Umalliq.

XXV Limapi Uma Hatun yaya (1898-1907)

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
José Sebastián de Goyeneche

**José Sebastián de Goyeneche y Barreda** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Ariqipa wan Limapi karqan.

Tayta: Juan de Goyeneche; Mama:  María Josefa Barreda y Benavides.

Yachaywasi: Colegio 

Alma mater: 

Ariqipa Hatun yaya (1818-1859) wan XXII Limapi Uma Hatun yaya (1859-1872).

## Pukyukuna
* Fernández García, Enrique S.J: Perú Cristiano, PUCP, Fondo Editorial 2000. 
* Nieto Vélez S.J., Armando: La Iglesia Católica en el Perú. Incluido en: “Historia del Perú”, Tomo XI. “Procesos e Instituciones”. Lima, Editorial Juan Mejía Baca, 1980. 
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 7. FER-GUZ. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-156-1 

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna

* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
Tarnów

**Tarnów** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam.

72,4 km², Tarnów llaqtapiqa 111.376 runakunam kawsachkanku (2014).

Kuraka: Roman Ciepiela
Chrzanów

**Chrzanów** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 38,31 km²

Chrzanów llaqtapiqa  38.056 runakunam kawsachkanku (2014).

Kuraka: Ryszard Kosowski
Gliwice

**Gliwice** (alimanya simipi: Gleiwitz) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 133,88 km²

Gliwice llaqtapiqa  184.415 runakunam kawsachkanku (2014).

Kuraka: Zygmunt Frankiewicz
Piekary Śląskie

**Piekary Śląskie** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 40 km²

Piekary Śląskie llaqtapiqa  54.783 runakunam kawsachkanku (2014).
## Pulitiku rakiy
# Kozłowa Góra 
# Centrum 
# Szarlej 
# Brzozowice 
# Kamień 
# Brzeziny Śląskie 
# Dąbrówka Wielka 

Kuraka: Sława Umińska-Duraj
Tarnowskie Góry

**Tarnowskie Góry** (Alimanya simipi: Tarnowitz) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 83,47 km²

Tarnowskie Góry llaqtapiqa  60.984 runakunam kawsachkanku (2014).

Kamasqa 1526 watapi.

Kuraka: Arkadiusz Czech
Żory

**Żory** (Alimanya simipi:  Sohrau ) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 64,64 km²

Żory llaqtapiqa  62.015 runakunam kawsachkanku (2014).

Kamasqa 1272 watapi.

Kuraka: Waldemar Socha.
## Kaypipas qhaway
* Katowice
## Hawa t'inkikuna
Accra

**Accra** nisqaqa Gana mama llaqtap uma llaqtanmi, 173 km²-niyuq.

Accra llaqtapiqa  2 291 352 runakunam kawsachkanku (2006).

Kamasqa 1898 watapi.

Kuraka: Alfred Vanderpuije.
## Ñaña llaqtakuna
* , Chicago, 1989 
* , Washington D.C., 1989

## Kaypipas qhaway
* Gana
## Hawa t'inkikuna
Kigali

**Kigali** nisqaqa Rwanda mama llaqtap uma llaqtanmi, 730 km²-yuq.

Kigali llaqtapiqa  965 398 runakunam kawsachkanku (2009).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1907 watapi.
## Pulitika rakiy
### Distritukuna
# Gasabo
# Kicukiro
# Nyarugenge

## Qhapaq runa
Kuraka: Fidele Ndayisaba.

## Ñaña llaqtakuna
* , Kampala
* , San Bernardino 

## Kaypipas qhaway
* Kigali pruwinsya

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qilllqa Web
Lagos

**Lagos** nisqaqa Niqirya mama llaqtap uma llaqtanmi, 999,6 km²-niyuq.

Lagos llaqtapiqa  7 937 932 runakunam kawsachkanku (2006).

Kamasqa 1472 watapi.

Kamachiq: Babatunde Fashola (ACN).
## Kaypipas qhaway
* Katowice
## Hawa t'inkikuna
Brazzaville

**Brazzaville** nisqaqa Kungu Republika mama llaqtap uma llaqtanmi, 263,9 km²-niyuq.

Kungu Republika llaqtapiqa  1 262 000 runakunam kawsachkanku (2007).

Kamasqa 1880 watapi.

Kuraka: Hugues Ngouelondélé.
## Ñaña llaqtakuna
* , Dakar
* , Dresde, 
* , Kinshasa
* , Reims
* , Washington 
## Iñi
* 

## Kaypipas qhaway
* Gana
* Pierre Savorgnan de Brazza
## Hawa t'inkikuna
Maputu

**Maputu** (purtuyis simipi: Maputo) nisqaqa Musambik mama llaqtap uma llaqtanmi, 346 km²-niyuq.

Maputu llaqtapiqa  1 244 227 runakunam kawsachkanku (2006).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1887 watapi.
## Pulitika rakiy
### Kakuna
# KaMpfumo
# Nlhamankulu
# KaMaxaquene
# KaMavota
# KaMubukwana
# KaTembe
# KaNyaka

## Qhapaq runa
Kuraka: David Simango.
## Maputu llaqtapi paqarisqa
* Eusebio

## Ñaña llaqtakuna
* , Lisboa
* , Shanghai 
 
## Kaypipas qhaway
* Maputu pruwinsya

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qilllqa Web
Bujumbura

**Bujumbura** nisqaqa ("j"-ta inlish "j" hinata t'uqyay) Burundi mama llaqtap uma llaqtanmi, 86,54 km²-yuq.

Buyumbura llaqtapiqa  800 000 runakunam kawsachkanku (2008).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1887 watapi.
## Pulitika rakiy
# Buyumbura Mairie 
# Buterere 
# Buyenzi 
# Bwiza 
# Gihosha 
# Ngagara 
# Kinindo 
# Nyakabiga 
# Musaga 
# Kanyosha 
# Kamenge 
# Kinama 
# Rohero 

## Ñaña llaqtakuna
* , Lisboa
* , Shanghai 
 
## Hawa t'inkikuna

* Bujumbura llaqtap tukri llika tiyaynin
Muruni

**Muruni** (ransis simipi: Moroni, arabya simi:موروني‎ Mūrūnī ) nisqaqa Kumurakuna mama llaqtap uma llaqtanmi, 30 km²-yuq.

Muruni llaqtapiqa  63 700 runakunam kawsachkanku (2008).

## Kaypipas qhaway
* Hatun Kumura

## Hawa t'inkikuna
Lusaka

**Lusaka** (kastilla simipi: Lusaka) nisqaqa Sambya mama llaqtap uma llaqtanmi, 360 km²-niyuq.

Lusaka llaqtapiqa  3 100 003 runakunam kawsachkanku (2008).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1905 watapi.
## Pulitika rakiy
Handsworth Park, Sunningdale, Kabulonga, Woodlands, Jesmondine, Acacia, Northmead, Olympia Park, Roma, Kalundu, Chelston, Avondale, Rhodes Park, Prospect Hill, Longacres, Fairview, Chainama Hills, State Lodge, Makeni, Emmasdale, Leopards Hill, New Kasama, Chalala, Ibex Hill, Mass Media, Libala, Marshlands, Manda Hill, Chainda, Chudleigh, Kamwala South, Kamwala, Mwembeshi, Barlastone, Foxdale, Madras, NIPA, Mapepe, Lilayi, Presidential Housing Initiative (PHI), Nyumba Yanga, Olympia Extension, Thorn Park, Twinpalm, Villa Elizabetha.

## Qhapaq runa
Kuraka: Daniel Chisenga.
## Lusaka llaqtapi paqarisqa

## Ñaña llaqtakuna
* , Los Angeles
* , Izhevsk 
* , Dushanbe.

## Kaypipas qhaway
* Lusaka pruwinsya

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qilllqa Web
Q'ispi rumi

**Q'ispi rumi** icha **Q'ispi kapa** (kastilla simipi: *obsidiana*) nisqaqa sallqa pachapi tukukusqa q'ispillum, mana chanta rumim, ariqmanta hamuq. Q'ispi rumipiqa 70–75% ullayam (SiO2),
maqnisyu iskaymuksipas (MgO), winchupas (iskay-kimsachani khillay muksi, Fe3O4).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qhisqa

**Qhisqa** icha **Kwarsu** nisqaqa huk qiqllam, ullaya (ullayayaq iskay muksi SiO2) nisqap huk rikch'ayayninmi, kimsak'uchu piñiyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Dodoma

**Dodoma** nisqaqa Tansanya mama llaqtap uma llaqtanmi, 2 576 km²-niyuq.

Dodoma llaqtapiqa  324 347 runakunam kawsachkanku (2008).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1907 watapi.
## Pulitika rakiy

## Qhapaq runa
Kuraka: Francis Mazanda.

## Dodoma llaqtapi paqarisqa

## Ñaña llaqtakuna
* , Jaipur
* , Bangui 
* , Watsa.

## Kaypipas qhaway
* Dodoma suyu

## Hawa t'inkikuna
Kinshasa

**Kinshasa** nisqaqa  mama llaqtap uma llaqtanmi, 583 km²-niyuq.

Kinshasa llaqtapiqa  9 046 000 runakunam kawsachkanku (2011).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1881 watapi.
## Pulitika rakiy
### Distritukuna
# Funa
# Lukunga
# Mont Amba
# Tshangu 

## Qhapaq runa
Kuraka: André Kimbuta.

## Kinshasa llaqtapi paqarisqa

## Ñaña llaqtakuna
* , Bologna
* , Brazzaville
* , Brussel
* , Dakar 
* , Ankara.

## Kaypipas qhaway
* La Gombe distritu

## Hawa t'inkikuna
Piñi

**Piñi**, **Rirphu** icha **Kristal** nisqaqa sinchiyasqa imayaypa allinchasqa kachkayninmi, uyarara (achka t'asla) kaq. Piñipiqa iñukukuna allichasqa llikapi hinam tiyan, manam chaqrusqa hinachu. Kachikunap piñinpi iyunkuna chay hinam allinchasqa tiyan, aniyunpas katiyunpas.

## Hawa t'inkikuna
Achka t'asla

**Uyarara**, **achka t'asla** icha **achka uya** nisqaqa *(poliedro, polyhedron)* achka p'allta chirukunap (uyakunap) saywasqan pachankam.

Kaymi huk uyararakuna:
*Suqtawask'a (*ortoedro*, suqta wask'a kaq uyayuq pachanka)
**Machina (*cubo*, suqta t'asra kaq uyayuq pachanka)
*Pusaqt'asla (*octaedro*, suqta wask'a kaq uyayuq pachanka)

## Hawa t'inkikuna
Alaymuska rumi

**Alaymuska rumi** *(granito)* nisqaqa huk rikch'aq rumim, ninat'urumantam tukusqa. Alaymuskaqa kimsantin qiqllayuqmi: qhisqa (kwarsu, SiO2), phildispatu (feldespato), mika rumi nisqayuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ninat'uru

**Ninat'uru** (*magma*, grigu simimanta: μάγμα) nisqaqa Tiksimuyup ukhunpi kaq ancha q'uñi puriqllayasqa rumi imayaymi. Nina urqu ratatachkaptinqa luq'unmanta chay ninat'uru hawaman hamunmi, chay kunantaq ratata *(lava)* nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Winchu

**Winchu**, **Wichu** icha **Wini rumi** (kastilla simipi: *magnetita*) nisqaqa huk llut'ariq (wini kaq) qiqllam, iskay-kimsachani khillay muksi (Fe3O4).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rumi kaq

**Rumi kaq** icha **Rumi** nisqaqa Tiksimuyupi, ima planitapipas sinchiyasqa kaqpas, achka qiqllayuq. P'akinkunataqa rumi ninchik.

Kay rumi kaqpa layankunatam riqsinchik:
*Ninat'uru rumi
**Alaymuska rumi
**Basaltu
**Q'ispi rumi
*Tiyaykusqa rumi
**Isku rumi
*Hukhinayasqa rumi‎
**Pachar

## Hawa t'inkikuna
Rumiyasqa

**Rumiyasqa** *(fosil, petrificación)* nisqaqa ima rumiman tukukusqapas, ahinataq ancha ñawpa pacha kawsasqakunam, uywapas yurapas.

## Hawa t'inkikuna
Reconquista (Arhintina)

**Reconquista** llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Reconquista llaqtapiqa 82.892 runakunam kawsachkanku (2001)
Reconquista

*Kastillap morokunata atipasqan, qhaway Rikunkista
*Arhintina huk llaqta, qhaway Reconquista (Arhintina)
Xi Jinping

**Si Yinpin** icha **Xi Jinping** (Chinusuyu simipi: 习近平, macchu chinu simipi: 習近平, pinyin:  Xí Jìnpíng, AFI: [ɕǐ tɕînpʰǐŋ])) sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin inti raymi killapi 1953 paqarisqa Shaanxi pruwinsyapi - ). Chunwa mama llaqtap allwya kamayuq wan pulitiku qarqan.

2012 watamanta ñawpaq kuti Chunwa Kumunista Partidu Secretario General nin karqan.

Tayta:  Xi Zhongxun;   Mama:  Qi Xin.

Ñawpaq warmi:  Peng Liyuan; Churinkuna: Mingze.
 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Chunwa

## Hawa t'inkikuna

* CIDOB Xi Jinping (kastilla simi)
Li Keqiang

**Li Keqiang**, (李克強), (Chinu simipi:  李克強, chino tradicional: 李克强, pinyin: Lĭ Kèqiáng, AFI: [lì kʰɤ̂tɕʰjɑ̌ŋ]) sutiyuq runaqa, 1 ñiqin anta situwa killapi 1955 paqarisqa Dingyuan llaqtapi - ) Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtap musiku yachaq wan pulitiku qarqan.
. 

2013 watamanta ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:

Ñawpaq warmi: Cheng Hong
Churinkuna:

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Chunwa Runallaqta Republika)
* 
 
## Hawa t'inkikuna

*(Inlish simipi):
* Biography (2012); *China.org.cn*
* A Louie & Associates Articles: President Hu's Top 4 Aides (2007)
Zhu Rongji

**Zhu Rongji**, (Chinu simipi:  朱镕基, chinu tradicional: 朱鎔基, pinyin: Zhū Róngjī, Wade-Giles:  Chu Jung-chi; IPA: [tʂú ʐʊ̌ŋtɕí]) sutiyuq runaqa, (* 1 ñiqin kantaray killapi 1928 paqarisqa Changsha llaqtapi - ), Chunwa Runallaqta Republika mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan. 

1998 watamanta 2003 watakama ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.

Ñawpaq warmi: Lao An

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Runallaqta Republika China)
* 
 
## Hawa t'inkikuna

* (Chinu simipi):
** 
* (Inlish simipi):
Qipuncha yura rikch'aq ayllu

**Qipuncha yura rikch'aq ayllu** *(familia Boraginaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*llunku-llunku *(Echium vulgare)*
*una llunku *(Symphytum officinale)*
*alqa mallki *(Cordia lutea)*
*ahus k'aspi, putuq mallki *(Cordia alliodora)*
*añallu k'aspi *(Cordia nodosa)*
*ukulluku *(Tournefortia microcalyx)*
*sirara ukulluku *(Heliotropium lanceolatum)*
*hurutmi *(Heliotropium arborescens)*
*qipuncha *(Borago officinalis)*
*mulla qipuncha *(Pulmonaria officinalis)*

## Hawa t'inkikuna
Hurutmi

**Hurutmi** (*Heliotropium arborescens*) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyu t'uktuyuq thansam, Antikunapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qipuncha

**Qipuncha** (*Borago officinalis*) nisqaqa huk hampi yuram, anqas t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Kunti Asyamantam chincha Afrikamantapas hamun, kunantaq Iwrupapi, Awya Yalapipas wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mulla qipuncha

**Mulla qipuncha** (*Pulmonaria officinalis*) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyumanta anqaskama t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Iwrupa, Asya allpa pachakunamantam hamun, kunantaq Awya Yalapipas wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Amkirya

**Amkirya** (genus *Brassica*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 39-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk amkirya rikch'aqkuna:
*k'ita amkirya, k'ita yuyu *(Brassica campestris)*
*sitqa, yana mustasa *(Brassica nigra)*
*kulis *(Brassica oleracea)*
*nabus *(Brassica rapa)*

## Hawa t'inkikuna
Pyongyang

**Pyongyang** icha **Tukyu** (chusun simi: 평양, hangul simi: 평양 직할시, hanja
平壤直轄市; *Pyeongyang*; P'yŏngyang), llaqtaqa Chusun Runakapaq Runallaqta Republika mama llaqtap uma llaqtanmi. Pyongyangqa 3 255 388  runam kawsachkanku.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 2333 a C.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Pyongyang Yachay sunturnin.
## Ñaña llaqtakuna
* , Katmandú
* , Pikkin
* , Jakarta
* , Moscow

## Paqarisqa llaqtapi runakuna
* Kim Jong-un (1983-) pulitiku
* Kim Jong-nam (1971-) pulitiku 

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Kuriya
## Hawa t'inkikuna
* 평양직할시 (inlish simi)
* Información turística (kastilla simi)
Busan

**Busan** (hangul: 부산광역시, hanja: 釜山廣域市, romanizadu: Busangwang-yeoksi, McCune-Reischauer: Pusankwang'yŏksi)? Kastilla simipi: Seúl) icha **Busan** (Pusan) hatun llaqtaqa Tayhan Republika mama llaqtap.

## Pulitika Rakiy
6 distritukuna (gu): Busanjin-gu, Dong-gu, Dongnae-gu, Jung-gu, Seo-gu, y Yeongdo-gu:

* Buk distritu (북구; 北區)
* Busanjin distritu  (부산진구; 釜山鎭區)
* Dong distritu  (동구; 東區)
* Dongnae distritu  (동래구; 東萊區)
* Gangseo distritu  (강서구; 江西區)
* Geumjeong distritu  (금정구; 金井區)
* Haeundae distritu  (해운대구; 海雲臺區)
* Jung distritu  (중구; 中區)
* Nam distritu  (남구; 南區)
* Saha distritu  (사하구; 沙下區)
* Sasangn distritu  (사상구; 沙上區)
* Seo distritu  (서구; 西區)
* Suyeong distritu  (수영구; 水營區)
* Yeongdo distritu  (영도구; 影島區)
* Yeonje distritu  (연제구; 蓮堤區)
* Cundadu (기장군)

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Busan Mama llaqtap Yachay Suntur 

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna

* Korea.net servicio de información coreano para extranjeros
* Gobierno metropolitano de Busan
Chipika

**Chipika** icha **Kachu** (*Cynodon dactylon*) nisqaqa huk qachu yuram, anchata mast'arispa miraykuq rikch'am, Awya Yalapi musuq yuram, Asyamanta apamusqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tarpuy arrus

**Tarpuy arrus** *(Oryza sativa)* nisqaqa huk riwi yuram, rikch'aq arrusmi. Yanusqa murunkunatam mikhunchik. Tiksimuyuntinpi tukuy tarpusqa arrusmantaqa 95&nbsp;%-ninmi.

## Hawa t'inkikuna
Chichira

**Chichira** (genus *Lepidium*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 175-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chichira rikch'aqkuna:
*chichikara icha anuqhura *(Lepidium chichicara)*
*ayaq chichira icha maka *(Lepidium meyenii)*
*llamp'u chichira *(Lepidium bipinnatifidum)*

## Hawa t'inkikuna
P'ata qachu

**P'ata qachu** (*Poa annua*) nisqaqa huk qachu yuram, tukuy Tiksimuyuntinpi wiñaq, ancha mast'arisqa rikch'am.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Thaypiy

**Thaypiy**, **Taypiy** (chunwa simipi:  台北, pinyin: Táiběi, Kastilla simipi: Taipéi) icha **Taipei** hatun llaqtaqa Chunwa Republika mama llaqtap, uma llaqtami.

## Pulitika Rakiy
12 lisritukuna 

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Chunwa Mama llaqtap Yachay Suntur 

## Ñaña llaqtakuna
* : Asunción
*  Tegucigalpa
*  Mbabane
*  San Francisco
*  Siul
*  Ulán Bator
*  Vilnius
*  Praha
*  Monrovia
*  Los Ángeles
*  Guadalajara
*  Lomé
*  Uagadugú
*  Dallas
*  Phoenix
*  Riga
*  Warszawa
*  Managua
*  Santo Domingo
*  Banjul
*  San Salvador

## Kaypipas qhaway
* Chunwa

## Hawa t'inkikuna

* Vídeo de Edificio de Taipei 2006
* T'aypik oficial web (chunwa wan inlish simipi)