open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chiwaku

**Chiwaku**,  **chiwanku**  icha **ch'iwanku** *(Turdus chiguanco)* nisqaqa huk takiq pisqum, Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Piruw) kawsaq .

Takir qhayan paruta ( qotsur qayan tamyata). Kawsan 1500 m -manta 4 000m-kama. Rumilanchupa (Kastilla simipi:Saúco) murunta uchun . 

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna

* BirdLife International 2004.  Turdus chiguanco.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 27 July 2007.
Achkiy wata

**Achkiy wata** nisqaqa (kastilla simipi: *Año luz*) achkiypa huk watapi purisqan karu kayninmi, 9,46·10 15 m.
Tuku

*Tutapi phawaq aycha mikhuq p'isqukuna, qhaway **[[ch'usiqa]]**;
***[[T'uqu]]**, **[[Hutk'u]]**.
***[[Tuku rit'i urqu]]**, Piruwpi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi huk urqu
Chimpapura uyayuq

**Chimpapura uyayuq** (kastilla simipi: *paralelepípedo*) nisqaqa achka uya pachankam, iskay-iskay chimpa kaq uyanqa kaqlla, chimpanasqa chaqlla manyachi kaspa.

Kayta nisqa **Runkusa**   .

## Willayllaykuna
Chiplli

**Chiplli** (kastilla simipi: *mantisa*) nisqaqa huchhap huchharallankunam.

Ahinataq:
*56.420.000-pa chipllinqa 5,642 nisqam.
*0,009.719.564-pa chipllinqa 9,719564 nisqam.
Chiqan chhuka

**Chiqan chhuka** (kastilla simipi: *ángulo recto*) nisqaqa isqun chunka k'atmayuq (patayniyuq) chhukam.

**Tsiqa kukush** (Anqas simipi, Ankash shimichu)(kastilla simipi: *ángulo recto*). Tupunin 90°, rimay *isqun chunka patakuna*
Chunka iskayniyuq uya

**Chunka iskayniyuq uya** icha **Chunka isakyniyuq uyayuq p'unlu** (kastilla simipi: *dodecaedro*) nisqaqa chunka iskayniyuq uyayuq pachankam. Paqtan chunka iskayniyuq uyaqa kaqlla kaq, paqtan pichqa k'uchu hina uyayuqmi.
Qiwlla

**Qiwlla** *(Laridae)* nisqakunaqa yaku patapi q'isachaq, qucha hawanpi phawaq, challwa imaymanapas mikhuq pisqukunam.

## Hawa t'inkikuna
Chururu

**Chururu** icha **Qullaw pariwana** *(Phoenicopterus andinus)* nisqaqa Qullawpi, Punapi quchakunap patanpi kawsaq pariwanam.

## Rikchakuna

Image:One_andeanflamingo_2006_arp.jpg
Image:Andean Flamingo Salar De Atacama Chile Luca Galuzzi 2006.jpg


## Kaypipas qhaway
* Jututu *Phoenicoparrus jamesi*
* Tukuku *phoenicopterus chilensis*
* Pariwana

## Hawa t'inkikuna
Pariwana

**Pariwana** *(genus Phoenicopterus, familia Phoenicopteridae, ordo Phoenicopteriformes)* nisqakunaqa qucha patapi kawsaq pisqukunam. Chhukrunanwan yakupi pachanta suysuspa chaypi ch'iñicha kawsaqkunatam mikhun.

Qullawpi kawsaq pariwanataqa *(Phoenicopterus andinus)* chururu icha qullaw pariwana ninchikmi.

## Rikch'aqkuna
Qullawpi kawsaq pariwanakuna:
* Chururu icha **hatun pariwana** *Phoenicopterus andinus* ("parina grande"), 1,10 m
* Tukuku (Tokoko) *phoenicopterus chilensis*, 1,05 m
* Jututu *Phoenicoparrus jamesi* icha **uchuy pariwana** ("parina chica"), 0,9 m


Rikcha:Flam andean 250pix.jpg|Chururu icha **hatun pariwana** *Phoenicopterus andinus* 
Rikcha:Slimbridge.chilean.flamingo.arp.jpg|Tukuku *phoenicopterus chilensis*
Rikcha:James Flamingo.jpg|Jututu icha **uchuy pariwana** *Phoenicoparrus jamesi* 
Rikcha:Phoenicopterus jamesi -Laguna Canapa -Bolivia-8g.jpg|Pariwana, Kañapa qucha, P'utuqsi suyu, Buliwya


## Hawa t'inkikuna
Suri

**Suri** *(Rheidae)* nisqakunaqa hatun, mana phawayta atiq pisqukunam, chakillapa pisqukunam. Surikunaqa Arhintinapi, Brasilpi, Buliwyapi, Chilipi, Parawayipi, Uruwayipipas kawsanku, Darwin suriqa Uralan Piruwpi kawsan.  

## Hawa t'inkikuna
Uchuy suri

**Uchuy suri** *(Pterocnemia pennata)* nisqaqa Antikunapi kawsaq surim.

## Rikch'aqkuna

* Suri, suri phuru *pterocnemia pennata d'orbini*, Piruwpa punankuna kawsaq (Ariqipa, Punu, Taqna) 

## Hawa t'inkikuna
Qañawa

**Qañawa** icha **Qañiwa** *(Chenopodium pallidicaule)* nisqaqa huk riwi yuram. Kinwa hinallam rikch'akun. Yanusqa murunkunatam mikhunchik.

## Rikchakuna

Rikcha:Canihua (Chenopodium pallidicaule) at Atuncolla near Sillustani Juliaca.jpg|Qañiwa chakra, Hatunqulla, Piruw


## Kaypipas qhaway
* Kinwa
* Chia

## Hawa t'inkikuna
Ukhu kallpanchay

**Ukhu kallpanchay**qa (Inlis simipi: *sport*, Kastilla simipi: *deporte*) runap kuyuyninwan, kallpasapa rurayninwan kallpanchayninmi.

## Kaypipas qhaway

* Ulimpiku pukllaykuna
Q'inti

**Q'inti** *(Trochilidae)* nisqakunaqa uchuylla, tuktu misk'ita mikhuspa tuktukunata sisachaq pisquchakunam. Huk q'intikunataq palamakunatapas mikhunmi.

## Rikch'aqkuna
* Siwar q'inti *Pterophanes cyanopterus* icha *Colibri coruscans*

## Hawa t'inkikuna
Waqar

**Waqar** *(Ardeidae)* nisqakunaqa huk pisqu rikch'aq ayllum. Achka waqarkunaqa yaku patapim kawsan, challwa mikhuqmi.

Kaymi huk waqar rikch'aqkunam:
* Hatun waqar *(Casmerodius albus)*
* Yuraq waqar *(Egretta thula)*
* Waqwa *(Nycticorax nycticorax)*
* Kunkuwana *(Tigrisoma lineatum)*

## Hawa t'inkikuna

*The Internet Bird Collection.
*Tree Of Life.
Wakamayu

**Wakamayu** *(genus Ara)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq lurukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay wakamayu rikch'aqkuna:
* q'illu wakamayu *(Ara ararauna)*
* balsauma wakamayu, puka wakamayu, uchu wakamayu *(Ara chloroptera)*
* uchu wakamayu (ushu), usu wakamayu, puka wakamayu *(Ara macao)*
* quri wakamayu *(Ara rubrogenys)*
* q'umir wakamayu *(Ara militaris)*
* awitya *(Ara severa)*

## Hawa t'inkikuna
Luru

**Luru** *(familia Psittacidae)* nisqakunaqa ancha pawqar kaq, sinchi chhukrunayuq pisqukunam, sach'a-sach'akunapi kawsaq.

Kaymi huk iskay luru rikch'aqkuna:
*tuywis *(genus Amazona)*
**arahu *(Amazona amazonica)*
**llikuha *(Amazona ochrocephala)*
*wakamayu *(genus Ara)*
**q'illu wakamayu *(Ara ararauna)*
**puka wakamayu *(Ara chloroptera)*
**uchu wakamayu / usu *(Ara macao)*
**awitya *(Ara severa)*
*q'aqchu *(genus Aratinga)*
**kalli-kalli *(Aratinga leucophthalmus)*
**k'allaluru *(Aratinga mitrata)*
*huk rikch'anakuna
**wichu, ichillu *(Brotogeris cyanoptera)*
**phiwichu *(Bulborrhynchus sp.)*
**muriti wakamayu *(Orthopsittaca manilata; Ara severa)*
**chilikris *(Pionites melanocephala)*
**kikllu *(Pyrrhura melanura)*
**tiyuwish *(Pionus menstruus)*

## Hawa t'inkikuna
Patranka

**Patranka** *(Spheniscus humboldti)* nisqaqa Uralan Abya Yalap kunti chalanpi kawsaq pinwinum, mama qucha patapi q'isachaq. Aswantaqa chuqi challwakunatam, huk uchuy challwata, umachakikunata, yukrakunatapas mikhun.

Chinaqa iskay runtutam wachan, ichaqa hukllam kawsarin. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa.

Piruwpiqa 13.000-chá patrankakuna kawsachkan. Runap challwayninrayku pisillaraq challwakuna kaptin, runap chakunraykupas pinwinukuna pisichkanmi.

## Hawa t'inkikuna
Pinwinu

**Pinwinu** *(Spheniscidae)* nisqakunaqa yana yuraq alqa-alqa, ancha allinta wayt'aq, mana phawayta atiq pisqukunam. Pinwunukunaqa mama qucha patapim, chalapim q'isachan. Challwakunatam, umachakikunatam, yukrakunatapas mikhunku.

Chinaqa iskay icha ch'ulla runtutam wachan. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa. Iskay runtu kaptin, huklla kawsarin (wakin-wakinllapim iskaynin).

## Rikch'aqkuna
Abya Yalapiqa kay pinwinukunam kawsan:
* Patranka *(Spheniscus humboldti)*
* Pataqunya pinwinu *(Spheniscus magellanicus)*

## Hawa t'inkikuna
Yuthu

**Yuthu** *(Tinamidae)* nisqakunaqa chakillapi puriq, mana phawayta atiq pisqukunam.

Kaymi huk rikch'aqkuna:
* Hatun yuthu *(Tinamus major)*
* P'isaqa *(Nothoprocta spp.)*

## Hawa t'inkikuna
Rapra

**Rapra** icha **Likra** nisqaqa huk uywakunap phawanapaq kurku yawrim, iskaynintin icha tawantin rapram.

Kay phawayta atiq uywakunam raprayuq:
* Masu: iskay qaralla maki raprayuq
* Pisqu: iskay phurusapa maki raprayuq
* Palama: tawa qaralla, suphusapa icha p'aspachasapa raprayuq, wasamanta wiñasqa

## Hawa t'inkikuna
Trucha

**Trucha** *(Salmo trutta)* nisqaqa huk mayukunapi kawsaq, ancha utqaylla wayt'aq, aycha mikhuq wach'i wayt'ana challwam.

Truchaqa Iwrupamantam Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwa. Aswan allinta miraykuptinmi, ñawpaq challwa rikch'aqkuna, ahinataq such'i, qarachipas, llakipayaspa pisiykuchkanmi.

## Hawa t'inkikuna
Phuru

**Phuru** icha **Patpa** nisqaqa pisqukunap qaranpi millmasapa hina p'achanmi, kiratinamantam. Pisqukunaqa raprankunapi rakhu hatuchaq phuruyuq, qhasqunpitaq ñañu ñut'u phuruchakunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Kuru

**Kuru** nisqaqa ima suyt'u, k'aspicha hina, chakinnaq uywachapas. Imaymana, huk niraq uywachakunatam *kuru* ninchik, ahinataq:
* Palamakuna (kurumamakuna):
** Ninakuru / Tutakuru *(Lampyridae)* - huk suntukuna, chinanqa kuru hinam
** Kuru pankash (= Akatanqa, *Canthon spec.*) - huk suntu
** Yant'a kuru *(Phasmatodea)*
** Pinchinkuru *(Popsis versicolor)* - huk tankayllu
** Waykuru - huk tankayllu
* Palamap qirisankuna
** Papa kuru *(Premnotrypes suturicallus, familia Curculionidae)* - huk suntup qirisan
** Kisa kuru / Chini kuru *(familiae Megalopygidae, Lymantriidae: ordo Lepidoptera)* - huk pillpintukunap qirisankuna
** Chuqllu kuru
** Utu kuru
* Sillwi kuru *(Annelida)*
* Q'aytu kuru *(Nematoda)*
* Pampa kuru *(Platyhelminthes)*
Churu k'usillu

**Churu k'usillu** icha **Churu** chaylla icha **K'usillu** (**Kushillu**) chaylla *(genus Lagothrix)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi, sach'a-sach'akunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy churu k'usillu rikch'aqkuna (Piruwpi kawsaq: **wira qillqasqa**):
* **[[Ch'umpi churu k'usillu]]** *(Lagothrix lagotricha)* - Uralan Abya Yalapi kawsaq
* **[[Uqi churu k'usillu]]** *(Lagothrix cana)* - Uralan Abya Yalapi kawsaq
* **[[Qullqi churu k'usillu]]** *(Lagothrix poeppigii)* - Uralan Abya Yalapi kawsaq
* Kulumbya churu k'usillu *(Lagothrix lugens)* - Kulumbyapi kawsaq

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chunta

**Chunta** *(Bactris gasipaes)* nisqaqa Uralan Abya Yalapi wiñaq sach'am, chunta yuram, sinchi-sinchi q'iruyuq. Misk'i wayunkunatam mikhunchik. Q'irunwanqa wasichanchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Pikwayu

**Pikwayu** *(Cocos nucifera)* nisqaqa huk sach'am, chunta yuram, sinchi-sinchi ruruyuq, Uralan Abya Yalaman apamusqa. Wayunpa ukhunpi misk'i lichi hina puriqllam, upyasqanchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Tarwi

**Tarwi**, **Tawri** icha **Chuchu** *(Lupinus mutabilis)* nisqaqa huk chaqallu yuram, rikch'aq q'iram, Antikunapi wiñaq. Prutinasapa murunkunatam yanuspa mikhunchik.


Rikcha:Lupinus mutabilis.jpg|Tarwi (*Lupinus mutabilis*)


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Paqpa

**Paqpa** *(Agave americana)* nisqaqa wira qiru hina raphiyuq, kurkunnaq, sinchi yuram, chuchawmi, Abya Yalapi ch'aki-ch'akipi wiñaq.

Paqpap raphinpi q'aytuchamantaqa waskakunatam ruranchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
T'ankar

**T'ankar** **Ch'iqchi** icha **Waqra-waqra** *(genus Berberis)* nisqakunaqa huk Abya Yalapi wiñaq yurakunam, kichkasapa thansakunam, q'illu tuktuyuq, 450-chá 500-chá rikch'aqkunam.

## Rikch'aqkuna
Kaypi huk rikch'aqninkuna:
*ch'iqchi, qarwash kasha, quntsi, qarwa qinchi, ayrampu *(Berberis lutea)*
*qhichwa ch'iqchi *(Berberis boliviana)*
*upa ch'iqchi *(Berberis saxicola)*
*krus kichka, q'illu-q'illu *(Berberis bumaelifolia)*
*q'illu kichka *(Berberis chrisacantha)*
*uwilla, hanaq achi, t'ankar *(Berberis commutata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Flora Chilena: ''Berberis''
* ''Berberis vulgaris''
Thansa

**Thansa** nisqakunaqa lliw aswan pisi, mana sach'achu kaq q'iru ruraq yurakunam, kurkunnaq, achka k'allmallayuq.

Thansasapa allpa, thansallayuq yura pachatataq ch'apram ninchik.

## Hawa t'inkikuna
Yant'a kuru

**Yant'a kuru** *(Phasmatodea)* nisqakunaqa huk k'aspiman icha raphiman rikch'akuq, yura mikhuq palamakunam. Qirisankunaqa wiñasqaña hinam.

## Hawa t'inkikuna
Hatun kiswar

**Hatun kiswar**, **Hatun kiswara** icha **Kiswar**, **Kiswara** chaylla *(Buddleja incana)* nisqaqa Antikunapi, suni suyupi wiñaq sach'am, ancha sinchi q'iruyuq. Antikunapi lliw kiswar rikch'aqkunamanta aswan hatun sach'am, ñawpa pacha Antikunapi mallki hina tarpusqa.

Buliwya, Piruw, Ikwadur, Kulumbya mama llaqtakunapi Suni suyukunapi wiñan mama quchap hawanmanta 3.500 mitrumanta 3.800 mitrukama aswan hanaqpi.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Qantu

**Qantu**, **Q'antu** icha **Kantu** *(Cantua buxifolia)* nisqaqa huk t'ika thansam, iskay, kimsa mitru hawakama wiñaq, k'allmasapa, uchuy suyt'u raphiyuq. Tuktunkunaqa t'inkisqa wayta raphiyuq, yuraqmi icha pukam. Quntuqa mama qucha hawamanta 1.200-manta 3.800-kama hanaqpim wiñan.

Qantuwanqa achhalanchik, tullputam, aysanatapas (isankatapas) ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Ch'illka

**Ch'illka**, **Thula** icha **T'ula** *(genus Baccharis)* nisqaqa huk ch'antasqa tuktuyuq thansakunam, 250-chá 400-chá rikch'aqkuna, yuraq icha llanqha waytayuq. 
Si no se entiende ?

## Rikch'aqkuna
**Baccharis cassinaefolia* - chulka ch'illka
**Baccharis coridifolia* - miyu-miyu
**Baccharis dracunculifolia* - t'ula
**Baccharis floribunda* - sach'a ch'illka
* *Baccharis genistelloides* - kimsa inchu, kimsa k'uchu, hatun kimsa k'uchu icha charara 
**Baccharis incarum* - uqi tayanka
**Baccharis intermedia* - yana ch'illka
**Baccharis lanceolata* - urqu ch'illka
**Baccharis lantifolia* - yuraq ch'illka
**Baccharis microphylla* - sach'a t'ula
**Baccharis odorata* - tayanku icha urqu t'ula
**Baccharis papillosa* - hatun t'ula
**Baccharis pentlandii* - mayu ch'illka
**Baccharis polifolia* - ch'illka mamil
**Baccharis polyantha* - sisa ch'illka
**Baccharis prostrata* - siriq ch'illka
**Baccharis salicifolia* - hatun ch'illka
**Baccharis scandens* - chiñi ch'illka
**Baccharis tricuneata* china t'ula
**Baccharis trinervis* chiñi kimsa k'uchu
* *Baccharis sp.* - challwa ch'illka

## Hawa t'inkikuna
Tara

**Tara** *(Caesalpinia spinosa *syn.* Caesalpinia tinctoria)* nisqaqa huk chaqallu sach'am icha thansam. Rurunkunataqa q'illu, yana, uqi tullpunata ruranapaq hap'inchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sach'awaka

**Sach'a waka,** **sallqawaka** icha **Sach'awaka**, Chincha Qhichwapi **Sach'awaqra** (genus *Tapirus*, familia Tapiridae) nisqaqa huk ch'ulla ruk'anayuq ñuñuq uywakunam, yura mikhuq, Apya Yalapi Asyapipas sach'a-sach'akunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Pampa sach'awaka, kichwapi Pampa wakra *(Tapirus terrestris)*
*Urqu sach'awaka, kichwapi Urku wakra *(Tapirus pinchaque)*
*Chawpi Apya Yala sach'awaka *(Tapirus bairdii)*
*Malay sach'awaka *(Tapirus indicus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sintiru

**Sintiru** (familia *Tayassuidae*) nisqakunaqa huk iskay ruk'anayuq ñuñuq uywakunam, sach'a khuchi, tukuy mikhuq, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk sintiru rikch'aqkuna:
* Wankana *(Tayassu pecari)*
* Ituchi / Lumu khuchi *(Pecari tajacu)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sach'a khuchi

**Sach'a khuchi** nisqakunaqa sach'a-sach'api kawsaq, sallqa khuchi hina iskay ruk'anayuq ñuñuqkunam.

Kaymi huk sach'a khuchikunam:

*Sintiru (familia *Tayassuidae*) - Awya Yalapi kawsaq
*Ispaña sach'a khuchi *(Sus scrofa, familia Suidae)* - Iwrupapi kawsaq, Abya Yalaman apamusqa
Intimpa yura rikch'aq ayllu

**Intimpa yura rikch'aq ayllu** *(Podocarpaceae)* nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi. 

## Rikch'aqkuna
Piruwpiqa intimpam *(Podocarpus glomeratus)* wiñan.

## Hawa t'inkikuna
Pinu yura rikch'aq ayllu

**Pinu yura rikch'aq ayllu** *(Pinaceae)* nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.

Pinuqa Piruwman apamusqam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
* Pinu *(genus Pinus)*
* Pisya *(genus Picea)*
* Alirsi *(genus Larix)*
* Pinawiti *(genus Pseudotsuga)*
* Awitu *(genus Abies)*
* Sidru *(genus Cedrus)*

## Hawa t'inkikuna
Pisunay

**Pisunay** *(Erythrina falcata)* nisqaqa, mayninpi chilikchi nisqapas, huk chaqallu sach'am, rikch'aq amasisam. Rurunkunaqa miyusapam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pinu

**Pinu** (genus *Pinus*) nisqaqa huk Iwrupapi, Asyapi, Afrikapipas wiñaq llat'an muruyuq sach'akunam, Piruwman apamusqam.

## Hawa t'inkikuna
Sawintu

**Sawintu** (*Psidium guajava*) nisqaqa huk wayuq mallkim. Misk'i rurunkunatam mikhunchik. **Shawintu** (Washa waqtapi); **shawin** ( Waylas kallkipi).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Papaya

**Papaya** *(Carica papaya)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Misk'i rurunkunatam mikhunchik. Mikhunan q'illu, hanpin nirku.

## Hawa t'inkikuna
Wayawa

**Wayawa** (genus *Psidium*) nisqakunaqa huk wayuq yurakunam, misk'i ruruyuq.
* *Shawintu*, Ankash qalluchaw.

## Rikch'aqkuna
Lliwmanta aswan tarpusqa wayawa mallkiqa sawintum *(Psidium guajava).*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Achupalla

**Achupalla** nisqakunaqa tukuy ch'awar yura rikch'aq aylluman *(Bromeliaceae)* kapuq, chirimaway hina misk'i wayuq k'ita yurakunam.

## Hawa t'inkikuna
Kalistu

**Kalistu** *(genus Eucalyptus)* nisqaqa huk Awstralyapi wiñaq sach'akunam, qanchis pachakmanta aswan rikch'aqkunam. Huk kalistu rikch'aqkunaqa Urin Awya Yalaman apamusqam: 
* China kalistu *(Eucalyptus camaldulensis)*
* Urqu kalistu *(Eucalyptus globulus)* 

Ankash qallupi ninku *kaliptu*. May ancha chakrapi hitarin kaliptu mallki.

## Rikchakuna

Rikcha:Distribution.eucalyptus.png|Kalistu sach'ap mama llaqtankuna
Rikcha:Bach_dan.jpg|Kalistu sach'a-sach'a
Rikcha:Koala-ag1.jpg|*Koala* raphikunata mikhun.



## Rikch'aqkuna


Rikch'aqkunap sinru qillqan: *Eucalyptus*





## Hawa t'inkikuna
Palta

**Palta** *(Persea americana)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Wirasapa rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Ch'awar

**Ch'awar** *(Bromelia serra, Bromelia hieronymi)* nisqaqa ch'awarhina yuram. Raphinmantaqa q'aytuchatam hurqunchik waska ruranapaq.
Kunu

**Kunu** icha **Lima quwi** *(familia Leporidae)* nisqakunaqa huk rinrisapa khankiqkunam.

Kay rikch'aq ayllupiqa huk rikch'anatam, *Lepus*, manam kunu nispa *[[liwri]]* icha *willa* ninchik.
Rinrisapa khankiq

**Rinrisapa khankiq** *(Lagomorpha)* nisqakunaqa rinrisapa, khankinapaq kiruyuq, yura mikhuq ñuñuq uywakunam.

Kaymi iskaynin rikch'aq ayllukuna:
* Kunu *(Leporidae)*, Liwripas *(Lepus)*
* Pika khankiq *(Ochotonidae)*
Willa

**Willa, Willay, Willaykuy** icha **inhurmasyun** nisqaqa ima riqsisqapas, willasqapas, ima willanapas. Willakunataqa liwrupim huk qillqakunapipas, pilikulapim, willañiqipim antañiqiqpi huk willa waqaychanapi, ñutqunchikpipas waqaychayta atinchik.

Chay willa waqaychanakunapi kaq willakunawan sapsi runakunata sapsilla musyayta atichispaqa, willayta uyaychanchikmi.
Palama uquq ñuñuq

**Palama uquq ñuñuq** (ordo *Insectivora*) nisqakunaqa huk ñuñuq, aycha mikhuq - astwan palama mikhuq - uywakunam.

Kaymi tukuy palama uquq ñuñuq rikch'aq ayllukuna:
* Askanku *(Erinaceidae)*
* Tuhu *(Talpidae)*
* K'awchisuyt'u *(Soricidae)*
* Khallasuyt'u *(Solenodontidae)*
* Wat'a k'awchisuyt'u *(Nesophontidae)*

## Hawa t'inkikuna
Siwis

**Siwis** *(genus Cedrela)* nisqaqa huk Urin Awya Yalapi wiñaq sach'akunam.

Kaymi pusaqnin siwis rikch'aqkuna:
*Q'apaq siwis, Kanuwa ruya *(Cedrela odorata)* L. - Chawpi Awya Yala, Urin Awya Yala
*Atuq siwis *(Cedrela lilloi)* C. DC. - Arhintina, Buliwya, Brasil, Ikwadur, Piruw
*Piruwanu siwis *(Cedrela herrerae)* - Piruw
**Cedrela fissilis* Vell.: - Kustarika, Panama, Urin Abya Yala
**Cedrela hirsuta* C. DC. - Parawayi
**Cedrela montana* - Kulumbya, Ikwadur
**Cedrela salvadorensis* Standl. - Chawpi Awya Yala
**Cedrela tonduzii* C. DC. - Chawpi Awya Yala
Kapuli

**Kapuli** *(Prunus virginiana, Prunus serotina var. salicifolia, *nawa simimanta:* capolli)* nisqaqa huk wayuq thansam. Rurunkunatam mikhunchik.

**kapuli* ( capulí Kastilla simipi) qillqasqa *'Prunus capollins*, ruru mikhuna 

## Hawa t'inkikuna
Sirwila

**Sirwila** *(Prunus domestica)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (sirwilakunata) mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Misk'i wiru

**Misk'i wiru** *(Saccharum officinarum)* nisqaqa huk hatun qachu yuram, ancha misk'i hilliyuq.

Achka misk'i wirutaqa puquchinchik hillinmanta asukartam hurqunapaq.
Wiru

**Wiru** nisqaqa (**Siku** nisqapas, aymara simimanta) pila hina ukhunpi t'uqu kaq yura kurkum, qachu kurku, huk ch'ulla phutuy raphiyuq yurakunap kurkunpas.

Wirukunamantaqa huk phukuna waqachinakunatam ruranku, ahinataq siku nisqatam.

Chay wiruqa ancha suni, t'uqu tiñiqi hina kaptinmi, hinallaman rikch'akuq yaku purichinakunatam, wapsi purichinakunatapas *wiru* ninchikmi, q'illaymantapas rumimantapas plastikumantapas.

## Kaypipas qhaway
* Misk'i wiru
Ramran

**Ramran**, **Ramrash** icha **Lamrash** *(genus Alnus)* nisqaqa huk urquchina sach'akunam, thansakunam, kimsa chunka rikch'aq, tukuy tiksimuyuntinpi.

Ramrankunaqa yakutam munanku.

Urin Awya Yalapi yuraq ramranmi *(Alnus acuminata)* wiñan, Buliwya, Ikwadur, Piruw mama llaqtakunapi. Chay yura ramrantaqa *Alnus jorullensis* nispa t'iktuqankupas, ichataq chay *Alnus jorullensis* (mishiku ramran) nisqaqa Chawpi Awya Yalapim wiñan. Manaraqmi allinta riqsinchikchu hukllachu rikch'aq icha iskaychu.

## Rikch'aqkuna

## Hawa t'inkikuna
Sawsi

**Sawsi** (genus *Salix*) nisqakunaqa t'akasqa urqupas chinapas sach'akunam, thansakunam, 350 rikch'aq, tukuy tiksimuyuntinpi.

Antikunapi kay sawsi rikch'aqkunam wiñan:
* Wayaw *(Salix humboldtiana)*
* hukkunapas

## Hawa t'inkikuna
Wayaw

**Wayaw** *(Salix humboldtiana)* nisqaqa huk Antikunapi wiñaq sawsim. Kusasqa saphinwan kullitam tullpunchik.

## Hawa t'inkikuna
Alamu

**Alamu** *(genus Populus)* nisqakunaqa huk sach'akunam, pichqa chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq, Piruwman apamusqam.

## Hawa t'inkikuna
Rayan

**Rayan** icha **Sawku** *(genus Sambucus)* nisqakunaqa huk thansakunam, mayninpipas sach'akunam, yuraq tuktuyuq, yana icha puka ruruyuq, pichqa icha kimsa chunka rikch'aq (yachaqpa yuyayninkamas), Iwrupapi, Asyapi, Abya Yalapipas.

## Rikch'aqkuna
Antikunapi kay rayan rich'aqkunam wiñanku:
*Piruwanu rayan *(Sambucus peruviana)* - ichach yana rayan rikch'aqman kapunchá
*Yana rayan *(Sambucus nigra)*


Image:Sambucus nigra0.jpg|Yana rayan (*Sambucus nigra*)
Image:elderflower-detail-pd.jpg|Abya Yala rayan
Image:Sambucus racemosa2.jpg|Puka rayan (*Sambucus racemosa*)


## Hawa t'inkikuna
Usuma

**Usuma** *(Bunchosia argentea,* kastilla simipi *ciruela de fraile)* nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Sirisa

**Sirisa** icha **Khinrus**, **Linrus** *(Prunus cerasus)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (sirisakunata) mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Rinda

**Sirirus,** **khinras** icha **linras** *(Prunus avium)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (rindaskunata) mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Llakhun

**Llakhun** icha **Yakumpi**, kichwapi **Hikama** (*Smallanthus sonchifolius = Polymnia sonchifolia*) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Saphintam mikhunchik.


File:Smallanthus sonchifoliusRH . (3).jpg
File:Jicama Ecuador.jpg
File:Smallanthus_sonchifolius_.p.jpg
File:Yacon roots (Smallanthus sonchifolius).JPG


## Hawa t'inkikuna
Raqacha

**Raqacha** *(Arracacia xanthorrhiza)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Saphintam mikhunchik. Piruwpi mikhunku uchupi, lawahinapas.

## Hawa t'inkikuna
Yarita

**Yarita** (*Azorella compacta *syn.* Azorella yareta*) nisqaqa huk ch'iñicha, qura hina thansacha yuram, Hanka nisqapi alli-allillamanta wiñaq. Palamakunam tuktunkunata sisachan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Inti wayta

**Inti wayta** icha **Inti t'ika** *(Helianthus annuus)* nisqaqa huk quram, chakra yuram, ch'antasqa tuktuyuq. Wirasapa murunkunatam mikhunchik.
Lluq'i

**Lluq'i** icha **Ichuq** nisqaqa runap kurkunpi sunqup kinrayninmi. Lliwmanta aswan runakunaqa lluqi makiwan manam qillqanchu, ichataq paña makiwanmi. Lluq'inchu nisqakunallam lluq'iwan qillqan.
Lluq'i sach'a

**Lluq'i**  *(Kageneckia lanceolata)* nisqaqa huk sach'am, qhichwa suyu nisqapi wiñaq. Qhichwa allpakunapi chanta chiri allpakunapi ima tiyan, puka k'ulluyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qhurita

**Qhurita** icha **Pirihil** *(Petroselinum crispum)* nisqaqa huk quram. Lliw qurantintam q'apachanapaq llamk'achinchik. 

## Hawa t'inkikuna
Purutu

**Purutu** *(Phaseolus vulgaris)* nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Chaqallunpi achka prutinayuq murukunatam yanuspa mikhunchik.*Hacha pushku* nisqa Ankash qallupi.


File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|


## Hawa t'inkikuna
Qunta

::*Ama *'Quntay** (CaSO<sub>4</sub>) nisqawan pantaychu!''

 
**Qunta** ([[Qunta q'illay|Mg]][[Muksichaq|O]]; kastilla simipi: ''magnesia'') nisqaqa huk [[qiqlla]]m, **Maqnisyu muksim'''.
Allwirha

**Allwirha**, **Chaqalluyuq**, **Allwi** icha **Arwiha** *(Pisum sativum)* nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Chaqallunpi achka prutinayuq murukunatam yanuspa mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Allwi

*Awarank'upi iskay awa k'aspip chawpinpi mast'asqa q'aytukuna, paykunapura mini q'aytuta mininapaq,
*Allwirha *(Pisum sativum)*

Kaypipas qhaway:
*Allwiya
Yunka ch'illtu

**Yunka ch'illtu** icha **Sach'a tumati** *(Solanum betaceum *syn.* Cyphomandra betacea)* nisqaqa huk thansam icha sach'acham, qhichwa suyupi wiñaq. Puka icha q'illu rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tupu-tupu

**Tupu-tupu** nisqakunaqa huk wayuq yurakunam, papa yura rikch'aq aylluman kapuq.
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* awaymantu icha yawarchunka *(Physalis peruviana)*
* mullaka tupu-tupu *(Physalis pubescens)*
Sayri

**Sayri** *(Nicotiana tabacum)* nisqaqa huk chakra yuram, nikutina nisqa musphachina imayayniyuq. Ch'akisqa raphinkunamantaqa siyarukunatam ruranchik pitanapaq.
Q'achan

::*Ama *'Kachun** (Cucumis sativus) nisqawan pantaychu!''


**Q'achan**, **Kachan** icha **Pipinu*' *(Solanum muricatum)'' nisqaqa huk chakra yuram, wayuq thansam. Misk'i rurunkunatam mikhunchik.
Pepino

Kastilla simipiqa **Pepino** kay wayuqkunatam niyta munanmi:
*Q'achan *(Solanum muricatum)*
*Kachun *(Cucumis sativus)*
Wantuq

**Wantuq** (kichwapi **Wantuk**), **Kampachu**, **Kamapchu** icha **Kampanchu** (genus *Brugmansia*) nisqaqa huk sach'akunam, hatun yuraq, q'illu icha puka tuktuyuq, ancha miyusapa. Umawa suyupi paqu yachaqkunaqa rurunkunawan musphachikun.

## Rikch'aqkuna
Kaymi suqtantin wantuq rikch'aqkuna:
*Lumucha wantuq *(Brugmansia arborea)*. Andes (Ikwadur, Piruw, Chili).
*Quri wantuq *(Brugmansia aurea)*. Andes (Kulumbya, Ikwadur).
*Puka wantuq *(Brugmansia sanguinea)*. Andes (Kulumbya, Piruw, Buliwya).
*Marikawa, q'apaq wantuq *(Brugmansia suaveolens)*. Brasil, Buliwya, Piruw.
*Pawqar wantuq *(Brugmansia versicolor)*. Ikwadur.
*Urqu wantuq *(Brugmansia vulcanicola)*. Kulumbya.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chamiku

**Chamiku**, **K'ara lawa** icha **K'aralawa**  *(Datura stramonium)* nisqaqa huk quram, miyusapa.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Q'aya-q'aya

**Q'aya-q'aya** *(Solanum nigrum)* nisqaqa huk quram, miyusapa. Kunan pacha tukuy Tiksimuyuntinpi wiñan. Manam riqsinchikchu, maymantam hamun, Asyamantachu icha Awya Yalamantachu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ichhu

**Ichhu** icha **Puna ichhu** *(Stipa ichu)* nisqaqa Punapi wiñaq qachu yuram. Llamakunam mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
Suru

**Suru** *(genus Chusquea)* nisqakunaqa sach'a hina ancha hatunman wiñaq qachu yurakunam.

Kaymi suru rikch'aqkuna:
*K'urkur *(Chusquea scandens)*
*Niwa *(Chusquea quila)*
Sirk'i

::*Ama *'Tikti** nisqawan pantaychu!''


**Sirk'i*' *(Bartonellosis)* nisqaqa *Bartonella'' nisqap añakikunap paqarichisqan ancha millay qarap unquymi, tuqa hina mana allin wiñaq qaramantam, yawarchaq tikti hina, titira nisqa millay yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunap apaykusqan. Mana hampita chaskispaqa, yaqa kuskan unqusqakunam wañun.
Titira

Titira (Abya Yalapi: *genus Lutzomyia*, Asyapi, Afrikapi: *genus Phlebotomus*) nisqakunaqa yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunam. Piruwpiqa *[[Lutzomyia]]* nisqaqa sirk'i unquytam *(Bartonellosis)*, uta unquytapas *(Leishmaniasis)* apaykun.

## Hawa t'inkikuna
Kusuri

**Kusuri**, Chinchaysuyupi **Kushuri**  *(Phalacrocoracidae)* nisqakunaqa yaku patapi, mama quchap, mayukunappas patanpi kawsaq, challwa imaymanapas mikhuq pisqukunam.

Kaymi Piruwpi kawsaq kusurikuna:
* Wanay *(Phalacrocorax bougainvillii)* - Chalapi
* Uchuqu *(Phalacrocorax brasilianus)* - Umawapi

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wanay

**Wanay** *(Phalacrocorax bougainvillii)* nisqaqa piruwanu chalapi kawsaq kusurim, challwa mikhuq.

Wanay wanutam wanuchanapaq pallanku.

## Hawa t'inkikuna
Uchuqu

**Uchuqu** icha **Ljuchi pili** *(Phalacrocorax brasilianus)* nisqaqa Uralan Abya Yalapi, Umawa nisqapi kawsaq kusurim, challwa mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
T'utura

**T'utura** (*Schoenoplectus californicus *ssp.* totora*) nisqaqa yaku patapi, pampilku yakupi wiñaq runtuma hina yuram. Titiqaqa qucha patanpi achka tuturam wiñan.

Tuturataqa wasi qatachanapaq, wamp'una ruranapaq llamk'achinku. **Kawri** nisqa saphintataq mikhunkum.

## Hawa t'inkikuna
Wamp'una

***[[Wamp'u]]**;
*Wamp'uwan puriy, qhaway **[[wamp'uy]]**;
*Internet nisqapaq wamp'una *(browser)*, qhaway **[[Llika wamp'una]]**;
*Antañiqiq wakichipaq wamp'una, qhaway **[[Wakichi wamp'una]]**;
***[[Wampuna urqu]]** (Yawyu pruwinsyapi);
*ima wamp'uqpas.

## Kaypipas qhaway
***[[Wayt'ay]]** *(naday)*
Laqu

**Laqu** (latin simipi: *Alga - Algae*, grigu simipi: *Φύκος - Φύκη*) nisqaqa saphinnaq, chillkinnaq, chiqap raphinnaq, ichaqa yura hina raphi q'umirniyuq, chaywan inti wayllay nisqatam ruraq kawsaq, achka kawsaykuqniyuq icha ch'ulla kawsaykuq. Lliwmanta aswan-aswan laqukunaqa yakupim kawsan.

## Laqukunap mitan kamay raki huñukuna

* Paqu laqukuna *(Phaeophyta)* (manam kaqlla ayllu huñupichu) 
* Puka laqukuna *(Rhodophyta)*
* Q'umir laqukuna *(Chlorophyta)*

## Kaypipas qhaway
* Ch'ulla kawsaykuq *(Protista)*
* Anqas añaki *(Cyanobacteria)*

## Hawa t'inkikuna
Ch'ulla kawsaykuq

**Ch'ulla kawsaykuq** *(Protista)* nisqaqa ima ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqmi, inti wayllay ruraq icha mana ruraq, imaymana hina kawsaq.

## Ch'ulla kawsaykuq mitan kamay raki huñukuna
* Glaucophyta
* **[[Chromista]]**
** Heterokontophyta
** Haptophyta
** Cryptophyta
* **[[Alveolata]]**
** Pyrrhophyta (Dinoflagellata)
** Apicomplexa
** Ciliophora
* **[[Excavata]]**
** Jakobidae
** Malawimonidae
** *[[Trimastix]]*
** *[[Carpedimonas]]*
** Retortamonads
** Oxymonads
** Metamonada
** Euglenozoa
** Percolozoa
* **[[Rhizaria]]**
** Radiolaria
** Foraminifera
** Cercozoa
* Amoebozoa
* Opisthokonta

## Kaypipas qhaway
* Laqu *(Algae)*

## Hawa t'inkikuna
Pilli

* Lichi
* Huk yurakuna
** Misk'i pilli (*Lobelia* spp., ahinataq *Lobelia nana*)
** Pilli-pilli nisqakuna
*** Saqa-saqa (*Taraxacum officinale*)
*** *[[Hypochaeris sonchoides]]*
Sara

**Sara** *(Zea mays)* nisqaqa (huk k'iti rimaykunapi *hara* icha *hala* nisqapas) lliw yurakunamanta aswan chaninchasqa riwi chakra yuram.

Piruwpiqa ancha achka sara rikch'aqkunatam riqsinchik.

## Sara tarpuy

Saraqa chakrapim wiñan. **Chuqllu**npiqa murunkunam puqunku.

Murukunaqa puquptin, chuqllukunatam p'itinchik. Murukunata iraspa chhallunchik.

## Sara mikhuy

Chuqllu llulluraq kaptin, hak'alawatam yanunchik.

Murunkunata kutaspa sankhuta, sara t'antatapas ruranchik.

Sara sankhuta yakupi yanuspa misk'ichaspa humint'atam ruranchik.

Murukunata yakupi t'impuspa mut'itam yanunchik. Sapalluwan, purutuwan, huk yuyukunawan chaqruspa luqrutam ruranchik.

Sara apimantaqa aqhatapas ruranchik.

Sara mut'i

Sara Kamcha

Chuchuqa

## Rikch'aqkuna

* Paraqay sara *Zea mays* L. *subsp. mays*  'Cuzco Gigante'; (yuraq sara), kastilla simipi: Maiz blanco gigante del Cuzco, Maíz Paraccai-Sara, Maíz Cuzco Gigante.
* Saqsa / Saqsa sara *Zea mays* L. *subsp. mays*  'Saccsa'; (alqa-alqa sara); kastilla simipi: Maíz Saccsa , Maíz Cuzco Gigante Saccsa.
* Kulli, Kulli sara *Zea mays* L. *subsp. mays* 'Morado' (sin.: Zea mays L. 'Ckolli ',  Zea mays L. 'Culli ',  Zea mays L. 'Kulli ', Zea mays L. 'Kulli Sara',  Zea mays L.  'Moor Sara',  Zea mays L. var. amylacea (Sturtev.) L. H. Bailey cv. 'Inca Purple',  Zea mays L. var. subnigroviolacea Yarchuk ); kastilla simipi: Maíz morado del Perú, Maíz morado peruano.
* Chili-Sara, Pisankalla *Zea mays* L. *subsp. mays* (Everta qutu) 'Confite Puntiagudo'; kastilla simipi: Maíz Confite Puntiago (Piruw).
* Paru, Paro, Yurak *Zea mays* L. *var. indentata* (Sturtev.) L. H. Bailey (*White-Seeded Group*); kastilla simipi: Maíz dentado blanco.
* Ch'ullpi / Ch'ullpi sara *Zea mays* L. *subsp. mays* (Saccharata qutu); (hamk'ana sara); kastilla simipi: Maíz dulce, Maíz dulce amarillo, Maíz azucarado, Maíz para choclo (Mishiku). 
* Chili hara ichichaq muruyuq; kamchapi ankaykur uchuyan.

## Ñawrakuna

* Ch'unchu sara (suniyasqa chuqlluyuq ch'iñi, khullu sara)
* Chiwanway sara (khuchinilla llimphiyuq, llanqha sara)
* Chaminku sara (puka sara)
* Uwina sara (q'illu sara)
* Perlas sara (linq'u murukunayuq sara)

## Hawa t'inkikuna

* Runasimi.de: Sara tarpuy (Kunchuku k'itipi)
*Julieta Zurita Cavero (ed., Proeibandes, Qhuchapampa 2009): Imaymanta Qhichwapi ñawikunanchikpaq puquykunamanta, p. 13-19: Ariel Balderrama Rocha: Sara puquyniymanta riqsichispa (Laguna Sulty-Punata)
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20161116073850/http://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/SARA-MAMA.pdf Sara mama uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
* Zea rikch'aqkuna
P'anqa

**P'anqa**, kichwapi **Panka** nisqaqa kaykunatam niyta munanmi:
*Kichwa rimaypiqa (Ikwayurpi, Kulunsuyupi): Ima raphipas (yurapi).
*Uralan runasimipi: Chuqllup hatun raphin (sara yurapi).
*Tukuy qhichwa rimay suyupi (musuq simi):
**Qillqana p'anqa (*papil* nisqapas)
**Ima qillqasqa p'alltapas (*raphi* icha *rapra* nisqapas)
***Liwru p'anqa (liwrupi huk p'anqa, *pahina* nisqapas)
***Willay p'anqa (*piryudiku* nisqapas)
***Llika p'anqa (*website* nisqa, internet nisqapi p'anqa)
***hukkunapas
**Hunt'a liwru (kamu, qillqa mayt'u)
Puka wantuq

**Puka wantuq**, **Puka kampanchu** icha **Puka kamapchu** *(Brugmansia sanguinea* syn. *Datura sanguinea)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, sach'acham, puka tuktuyuq wantuqmi.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Kulanru

**Kulanru** icha **Kastilla kulanru** *(Coriandrum sativum)* nisqaqa huk quram. Rurunkunatam q'apachanapaq hurqunchik. 

## Hawa t'inkikuna
Wiswiru

**Wiswiru** *(Mespilus germanica, Mespilus canescens)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunataqa mikhunchik. 

## Hawa t'inkikuna
Wakatay

**Wakatay** *(Tagetes minuta)* nisqaqa huk chikchipa rikch'aqmi. Lliw qurantintam q'apachanapaq llamk'achinchik. 

## Rikchakuna

Image:Tagetes minuta flower.jpg|Tuktukuna
Image:Tagetes minuta leaf.jpg|Raphi
Rikcha:Tagetes minuta00.jpg|Raphikuna

 
## Hawa t'inkikuna
Puquy k'allku

**Puquy k'allku** icha **Limun** *(Citrus x limon)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Ancha k'arku rurunkunatam (limunkunata) mikhunchik.
Chiriq sananku

**Chiriq sananku**, **Chiri k'aspi**, **Chiri wayusa**, **Wayra p'anqa**, **Chaqruku** *(genus Brunfelsia)* nisqaqa huk thansakunam, pawqar tuktuyuq, miyusapa, ancha sinchi sulluchiqmi. Umawa suyupi paqu hampiqkunaqa chhulli (chirichi) unquypi ruphariyta chirinapaq, tullu muqukuna nanaypipas hampinapaq llamk'achin.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkuna:
**[[Brunfelsia grandiflora]]*
**[[Brunfelsia chiricaspi]]*
**[[Brunfelsia latifolia]]*

## Hawa t'inkikuna
Samiruka

**Samiruka** icha **Chaqruna** *(Psychotria viridis)* nisqaqa huk miyusapa thansam, Umawa sach'a-sach'akunapi wiñaq.

Umawa suyupi paqu yachaqkunaqa ayawaska *(Banisteriopsis caapi)* nisqawan chaqruspa musphachikun.

## Hawa t'inkikuna
Ayawaska

**Ayawaska** *(Banisteriopsis caapi; Banisteriopsis rubsyana)* nisqaqa huk miyusapa awram (anku yuram), Umawa sach'a-sach'akunapi wiñaq.

Umawa suyupi paqu yachaqkunaqa samiruka *(Psychotria viridis)* nisqawan chaqruspa musphachikun.

## Kaqlla simikuna
**Banisteria caapi* Spruce ex Griseb.
**Banisteria inebrians* J.F.Macbr.
**Banisteria inebrians* Morton sensu J. F. Macbride
**Banisteria quitensis* Nied.
**Banisteriopsis inebrians* C.V.Morton
**Banisteriopsis quitensis* (Nied.) C.V. Morton

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chaqruna

*ima chaqrunapaqpas, qhaway **[[chaqrusqa]]**;
*huk yura *(Psychotria viridis)*, ayawaskawan chaqrunapaq pallasqa, qhaway **[[samiruka]]**.
Amaku

**Amaku**, **Hamak'u**, **Jamak'u** (ordo *Ixodida*, superfamilia *Ixodoidea*) nisqakunaqa runap, ñuñuqpa, pisqup, suchuqpa yawarninta ch'unqaq khikikunam. Millay unquykunatam, ahinataq *Borreliosis* nisqata apaykunku.

## Hawa t'inkikuna
* 
*
Mara

**Mara** (genus *Swietenia*) nisqaqa Abya Yalap paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq.

Kaymi kimsan mara rikch'aqkuna:
**Swietenia humilis* - (Chawpi Abya Yala, Mishiku)
**Swietenia macrophylla* - (Chawpi Abya Yala, Uralan Abya Yala)
**Swietenia mahagoni* - (Chawpi Abya Yalap Wat'ankuna, Florida)

## Hawa t'inkikuna
Paparawa yura rikch'aq ayllu

**Paparawa yura rikch'aq ayllu** *(familia Moraceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk paparawa hina yurakuna:

* paparawa *(Artocarpus altilis)*
* mururiy *(Brosimum acutifolium)*
* puqunaqi yura *(Brosimum utile)*
* chila *(Cecropia sp.)*
* insira *(Chlorophora tinctorea)*
* igu, igu k'aspi *(Ficus carica)*
* tankama, uhiy *(Ficus insipida)*
* rinaku *(Ficus sp.)*
* q'apinuri *(Maquira sclerophylla; Maquira coriacea)*
* waywacha paparawa *(Perebea sp.)*
* kumal muyu *(Pseudolmedia laevigata)*
* murira *(Morus sp.)*

## Hawa t'inkikuna
Tankama

**Tankama** *(Ficus insipida, Ficus glabrata)* nisqaqa, **Uhiy** nisqapas (kastilla simimanta *Ojé*) huk Uralan Abya Yalapi sach'a-sach'api wiñaq hatun sach'am. Rurunkunaqa manam mikhunachu, chumam.
Rinaku

**Rinaku** *(Ficus spp.)* nisqaqa huk sach'a-sach'akunapi wiñaq hatun sach'akunam. Pisqukuna akanwan murukunata huk sach'akunap k'allmanman apamurqaptin, muru phutuspa musuq rinakuchatam paqarichin. Chay yuracha huk sach'a hawanpi awram (anku yura) hina wiñaq, saphinkunata allpaman kachaspa. Allpaman chayamuptin, rinaku kallpasapalla wiñarin, huk sach'ata muyu-muyulla wiñapuspa wañuchispa.

Rinakup rurunkunaqa manam mikhunachu, chumam.
Paparawa

**Paparawa** *(Artocarpus altilis)* nisqaqa huk Asyapi paqarisqa, kunanqa Uralan Abya Yalapipas wiñaq sach'am. Rurunkunatam mikhunchik.
Ihus

**Ihus, ichku runku** icha **Iwus** *(Ficus carica)* nisqaqa huk Asyapi paqarisqa, kunanqa Uralan Apya Yalapipas wiñaq sach'am. Rurunkunatam mikhunchik.
Wachanqa yura rikch'aq ayllu

**Wachanqa yura rikch'aq ayllu** *(familia Euphorbiaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk wachanqa hina yurakuna:

* hawchansu yura *(Cariodendron orinocense)*
* lan wiqi *(Croton lechleri; Croton draconoides; Croton palanostigma)*
* k'ita wachanqa *(Dalechampia liliaefolia)*
* pampa wachanqa *(Euphorbia lathyris)*
* pinchu, pinllu, pinkul *(Euphorbia laurifolia)*
* wachanqa *(Euphorbia huanchahana* syn.* penicillata)*
* awaka *(Euphorbia peplus)*
* k'awchu sach'a, shirinka *(Hevea brasiliensis, Hevea guianensis)*
* qatawa *(Hura crepitans)*
* wanarpu *(Jatropha sp.)*
* illawanka lumu *(Manihot brachyloba)*
* yuka, rumu, q'utuy *(Manihot utilissima)*
* ilikatu *(Phyllanthus anisolobus)*
* chamqarumi *(Phyllanthus niruri)*
* asna p'anqa *(Phyllantus grandifolium)*
* humi *(Spirostachys ritterania)*

## Hawa t'inkikuna
K'awchu sach'a

**K'awchu sach'a** icha **Shirinka** (genus *Hevea*) nisqaqa Abya Yalap paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'akunam. Lichi hillinmanta k'awchuta ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Wituq

**Wituq** icha **Witu** *(Genipa americana)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Misk'i rurunkunatam mikhunchik. Q'umir puquynin kusa yanata tullpunapaq, chantaqa hampi ch'uhupaq, chantaqa ch'uspita ayqinchin puquyninta kutaspa hawikuptinchik.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Kaphiy yura

**Kaphiy yura** *(Coffea arabica)* nisqaqa huk thansam, Piruwpi musuq yuram. Rurunkunamantaqa kaphiy nisqatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna

* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20201205022447/http://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/KAPHIY.pdf Kaphiy uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
Kaphiy

**Kaphiy** icha **Kafiy** nisqaqa huk hatarichinapaq upyanam, kaphiyna nisqayuq, kaphiy yurap rurukunamanta rurasqa.

## Hawa t'inkikuna
Internet

**Intirnit, intirniti** icha **Internet** - Inlis simipi *Interconnected Computer Networks:* **T'inkinakusqa llikakuna** - lliw tiqsimuyuntinpi antañiqiq llikakunap ancha hatun llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Tiqsimuyuntinpi ima antañiqiq kay internetpi t'inkisqa kayta atinmi. Antañiqiqkunaqa willankunata "tantari qillqa" *(protocol)* nisqakunawanmi qunakun.

## Wiñay kawsay
Internetqa 1969 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqanakuy ministiryunpa (*[[Pentagon]]* nisqap) ARPANET nisqa antañiqiq llikanmantas paqarirqan. Hatun yachaywasikunas, k'uskiykuy sunturkunapas chay ARPANET nisqataqa willanakunapaqsi llamk'achirqan. Chay pachas UNIX nisqa llamk'aykuna llikatapas kururachirqan. 1982 watapiqa ARPANET TCP/IP (*Transmission control protocol / Internet protocol*, "karpay llanchiy tantari qillqa / t'inkinakusqa llikakuna tantari qillqa") nisqa tantari qillqatas llamk'achiyta qallarirqan. 1993 watapi WWW (Internet p'anqakunap llikan) paqariptin, internet anchata mast'arikuytam qallarirqan.

## Internetpa minkankuna
* E-chaski (Illari chaski): *E-mail*
* Karu willanakuy llika *Telecommunication Network (Telnet)*
* Sinru wantuy tantari qillqa: *File Tranfer Protocol (FTP)*
* Internet p'anqakunap llikan: *World Wide Web (WWW)* - *Hypertext transfer protocol [[HTTP]]*, *Hypertext Markup Language [[HTML]]*
Illachina chaski

**Illachina chaski,** **sirma chaski**, icha **intirnit** **chaski**qa (inlis simipi: *e-mail*) antañiqiqwan qillqasqa, antañiqiq llikanta icha internet nisqanta kachasqa apaqillqam.

Kay hinam e-chaskiqa allichasqam:
* **E-chaskip uman**
** *From:* - Kachaq (e-chaski imamayta: huk_suti_1@tantanakuypa_sutin_1)
** *To:* - Chaskiq (e-chaski imamayta: huk_suti_2@tantanakuypa_sutin_2)
** *Cc:* - Huk chaskiqkuna
** *Bcc:* - Mana rikunapaq huk chaskiqkuna
** *Subject:* - Yuyancha (imamanta willasqa)
** *Date:* - P'unchaw, pacha (rurasqap pachan)

* **E-chaskip kurkun**
** Kurkupi willanakunatam qillqanchik.

* *Attachment:* Yapasqa, MIME *(Multipurpose Internet Mail Extensions)* nisqa tantari qillqawan t'ikrasqa
Chaski

**Chaski** icha **Kurriyu** (kastilla simipi: *correo*, inlish simipi: *mail, post*, huk iwrupa rimaykunapi: *posta*) nisqaqa ima willaykunata, chaski qillqakunata, q'ipikunata wantukunapaq, kachaqmanta chaskiman apamunapaq runa llikam. Chaskiqa qallariyninpi mama llaqtap iman kaptinpas, huk mama llaqtakunapi akuna qallarikuyman qurqan.

Kaymi mama llaqtap chaskinpa ruranankuna:
* Chaski qillqa apay
* Q'ipi apay
* Karu qillqay *(telégrafo)*
* Karu rimay *(teléfono)*

Kunan pachaqa anchata willanakunchik internet nisqantam, e-chaskiwanmi, manañam mama llaqtap chaskinwanchu.

## Kaypipas qhaway
* Inka chaski

## Hawa t'inkikuna
Yaya Inti

Inkakunaqa payta Yaya Inti nispa yupaycharqanku.

Yaya Intiqa Mama Killawan yanantinmi.

Yaya Intiqa tukuypa qhari qallarinansi.

Yaya Intiqa Sapa Inkap, Inkarripa yayansi karqan.
Mama Killa

Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.

Mama Killaqa Tayta Intiwan yanantinmi.

Mama Killaqa tukuypa warmi qallarinansi.
Papil

**Qillqana raphi,** **qillqana p'anqa**, **raphi**lla icha **papil**qa tukuy ima qillqanapaq raphi (p'anqahina) last'apas, yurakunap q'aytuchanmantam ruwasqa. Saphsilla imaykanahina huk qillqana raphillatapas *qillqana raphi* icha *raphi* chaylla nispa ninchikmi.

Kunan pacha lliwmanta aswan qillqana p'anqataqa q'iru q'upakunamantam ruwanchik. Ñawpa pachataq p'acha q'upamantataq, utkhumantas rurarqan.

## Wak sutikuna
Papili

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Wiruchu

**Wiruchu** *(Desmodus rotundus)* nisqaqa huk yawar ch'unqaq, Awya Yalapi kawsaq masum, tutapi phawaykachaq.

***Tsiktsi** Ankash qalluchaw.

## Hawa t'inkikuna
Huq'ullu

**Huq'ullu**, kichwapi **chimpaluk** nisqakunaqa k'ayrap, hamp'atup, huk allpa yaku kawsaqpa llullunkunam. Yakupi kawsaspa challwa hina yawsamaq nisqawan samanku.

Allpa yaku kawsaqkunaqa ancha llamp'u, ñut'u runtukunatam yakuman wachan. Chay runtumantaqa huq'ullu t'uqyan. Wiñarqaspaña, huq'ulluqa wayra samaq k'ayra, hamp'atu, salamandram tukukun.

## Kaypipas qhaway
* Qirisa (palamap llullunkuna)
Ch'umpi

**Ch'umpi** nisqaqa chaqrusqa llimphim. Kaphiyqa, umachakip tullpunpas ch'umpi llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas ch'umpichu. 

 
* Ch'umpi llimphi

## Kaypipas qhaway
* P'aqu
Khuchinilla

**Khuchinilla** *(Dactylopius coccus,* nawa simipi: *nocheztli)* nisqaqa huk Abya Yalapi kawsaq, sintuqkunap *(Opuntia)* hillinta ch'unqaq wallqanqacha usakunam. Khuchinillamantaqa khuchinilla llimphiyuq tullpunatam hurqunku.
Yura usa

**Yura usa** *(superfamilia Aphidoidea)* nisqaqa yurakunap hillinta ch'unqaq palamakunam. Achka yura usakunaqa chakra yurakunapaq ancha millaymi.

## Hawa t'inkikuna
Wallqanqacha usa

**Wallqanqacha usa** *(superfamilia Coccoidea)* nisqaqa yurakunap hillinta ch'unqaq palamakunam, wallqanqacha hinawan amachakusqa. Achka wallqanqacha usakunaqa chakra yurakunapaq ancha millaymi.

### Huk rikch'aqkuna
*Khuchinillam huk wallqanqacha usapas.

## Hawa t'inkikuna
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Weil der Stadt llaqtapi -  wañusqa Regensburg llaqtapi) huk  mama llaqtayuq quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, quyllur iñiy (*astrología*) runam qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Tübingen Yachay Suntur 
* Galileo Galilei
* Nicolaus Copernicus

## Hawa t'inkikuna
Nicolaus Copernicus

**Nicolaus Copernicus** *(Mikołaj Kopernik, Nikolaus Kopernikus)* sutiyuq runaqa ( paqarisqa Toruń llaqtapi, Pulunyapi;  wañusqa Frombork llaqtapi, Pulunyapi) huk  mama llaqtayuq quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, hampikamayuqsi karqan.

Copernicusqa *De revolutionibus orbium coelestium* (latin simipi, *[[Hawa pacha muyukunap muyuriyninmanta]]*) nisqa qillqasqanpiqa musuq yachay tarisqanmanta qillqarqan, Inti tukuy pachap chawpinpi kan, Tiksimuyutaq Intitam muyurin nispa, huk yachaqkuna Tiksimuyu pacha chawpi kan, chaymantaraq iñiptin.

## Kaypipas qhaway
* Galileo Galilei
* Johannes Kepler

## Hawa t'inkikuna
Atakama

**Atakama** nisqaqa Uralan Abya Yalapi (chinchay Chilipi) huk ch'in pacham.

## Tiyay
## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Atakama Puna
* Sichura ch'in pacha

## Hawa t'inkikuna
Isanka rump'u

**Isanka rump'u** (inlish simipi: *basketball*, kastilla simipi: *baloncesto*) nisqaqa iskay quchup rurasqan muyuqara pukllaymi. Pilutaqa hayu quchup isankaman chamqanam atin.

## Kaypipas qhaway
* Michael Jordan
Kallpanakuy

**Kallpanakuy** nisqaqa (inlish simipi: *athletics*, kastilla simipi: *atletismo*) yallinakuna kurku kallpanchaykunam.
1781

## Ima tukuykuna
*(acontecimientos · events)*
## Yurisqakuna
*(nacimientos · births)*
## Wañusqakuna
*(fallecimientos · deaths)*
*Tupaq Amaru II (18-V)
Valladolid

**Valladolid** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Kastilla Liyunpas uma llaptap.

## Waki
### Iñiy
* San Lorenzo Pallan
* San Pedro Regalado

## Valladolid llaqtapi paqarisqa runakuna
*Cristóbal Colón
## Ñaña llaqtakuna

*  Firenze, Italya
*  Morelia, Mishiku
*  Orlando, USA
*  Lille, Ransiya

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Utuyu

**Utuyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Otuyo*) Buliwya suyupi, huk llaqtam, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi. Utuyu kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

Chaypiqa Cornelio Saavedras paqarirqa jinataq bawtisakurqa. Payqa Argentinap ñawpaq umalliqninsi karqa. Chayrayku sutikun Cornelio Saavedra pruwinsya.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Cornelio Saavedra pruwinsya
Atlantiku mama qucha

**Atlantiku mama qucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Océano Atlántico*, inlish simipi: *Atlantic Ocean*) Abya Yalap, Iwrupap, Afrikap chawpinpi mama qucham.
Aqu pampa

**Aqu pampa** kaykunatam niyta munan:
*Aqu-aqu ch'in pacha
*Aqupampa llaqta (Wankawillka suyupi, Piruwpi)
*Aqupampa pruwinsya (Wankawillka suyupi, Piruwpi)
*Pukllana aqu pampa
Inriku mama qucha

**Inriyap** icha **Inriyamanta mama qucha, Inriku mama qucha**qa (kastilla simipi: *Océano Índico*, inlish simipi: *Indic Ocean*) Asyap, Iwrupap, Awstralyap, Antartikap chawpinpi mama qucham.
Artiku mama qucha

**Artiku mama qucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Océano Ártico*, inlish simipi: *Arctic Ocean*) Chinchay qhipata muyupayaq, Chinchay Abya Yalap, Iwrupap, Asyap, Kalalit Nunatpa chawpinpi mama qucham.
Antartiku mama qucha

**Antartiku mama qucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Océano Antártico*, inlish simipi: *Antarctic Ocean*) Antartikata muyupayaq mama qucham.
Thakisqa Hatunqucha

**Thakisqa Hatunqucha** icha **Pasihiku mamaqucha**qa (kastilla simipi: *Océano Pacífico*, inlish simipi: *Pacific Ocean*, Ankash qallupi *Qasi mamaqucha*) Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun mama qucham, Apya Yalap, Asyap, Awustaralyap chawpinpi.

Thakisqa Hatunquchapi wat'antinkunataqa Usiyanya ninchik.

15000 km hina-hinalla mast'arikunmi, Bering hatun quchamanta Ross hatun quchakama.

Wuliwiya yaykuq, Chili inliskunawan intur, qichusqa 1879-84pi.