open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oklahoma llaqta

**Oklahoma llaqta** nisqa llaqtaqa Oklahoma suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Oklahoma llaqta llaqtapiqa 551.789 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yachachiy
## Hawa t'inkikuna
* www.okc.gov
Pukara llaqta (Lampa)

**Pukara** (kastilla simipi: *Pucará*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Pukara distritup uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Musiku
## Karu puriy

Rikcha:Pucará (Lampa) Pérou (4).jpg|Waqaypata

## Raymikuna
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Pukara (mawk'a llaqta, Punu)
* Qalasaya
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Pukara mayu (Piruw)

**Pukara mayu** (kastilla simipi: *Río Pucará*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Punu suyupi,  Asankaru pruwinsyapi, Chuqiwanka distritupi, Santiago Pupuha distritupi, Tirapata distritupi, Lampa pruwinsyapipas, Nikasyu distritupi, Pukara distritupi, Qalapuha distritupi. Ramis mayuman purin.

## Llaqtakuna
* Tirapata
* Pukara
* Qalapuha
## Kaypipas qhaway
* Pukara (mawk'a llaqta, Punu)
## Pukyukuna
* Piruw pruwinsyakunap saywitunkuna:Asankaru, Lampa
## Hawa t'inkikuna
San Roque kitilli (Impapura)

**San Roque kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia San Roque*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi. Uma llaqtanqa San Roque llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
* www.ame.gov.ec
Lampa mayu

**Lampa mayu** (kastilla simipi: *Río Lampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Lampa distritupi, San Ruman pruwinsyapipas, Hullaqa distritupi. 

## Llaqtakuna
* Lampa
## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
## Pukyukuna
* Piruw pruwinsyakunap saywitunkuna: Lampa
## Hawa t'inkikuna
Pukaqucha (Punu)

**Pukaqucha qucha** (kastilla simipi: *Laguna Colorada*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Lampa distritupi, Lampa llaqtañiq.

## Kaypipas qhaway
* Lagunillas qucha
* Lampa mayu
## Pukyukuna

* Piruw pruwinsyakunap saywitunkuna (Lampa pruwinsya)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Peñaherrera kitilli

**Peñaherrera kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Peñaherrera*) Ikwadur mama llaqtapi chakrapura kitillim, Impapura markapi, Kutakachi kitipi. Uma llaqtanqa Peñaherrera llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
* Kutakachi Kayapas risirwa 
* Kuykucha
* Kutakachi
* Nina Pacari
* Dr. Víctor Manuel Peñaherrera
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
* www.enciclopediadelecuador.com

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Impapura marka
* www.ame.gov.ec
Taqura nina urqu

**Taqura** (kastilla qillqaypi: *Tacora*) nisqaqa Antikunapi, Barroso wallapi,  huk nina urqum, Chili mamasuyupi, Arika Parinaqutapas suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.980 mitrum aswan hanaq.

## Iñi
* Chupikiña
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
Jisk'a Larqanku

**Jisk'a Larqanku** (kastilla qillqaypi *Iscailarjanco*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk urqum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi, Kantarawi distritupi, Punu suyupipas, Qullaw pruwinsyapi, Santa Rosa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.329 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Larqanku

## Pukyukuna

* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna
Parinaquta llaqta

**Parinaquta** (kastilla simipi: *Parinacota*) nisqaqa Chili suyupi, huk uchuy llaqtam Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Parinaquta
* Qutaqutani (quchakuna)
Quta Qutani

**Quta Qutani** (kastilla simipi: *Lagunas de Cotacotani*) nisqaqa Chili suyupi huk quchakunam, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi, Putre munisipyupi.

Kay quchap sutinqa aymara simim: *quta* qucha,, *-ni* aymara k'askaq, "Qucha Quchayuq".

## Kaypipas qhaway
* Parina Quta
* Parinaquta llaqta
* Chunkara qucha

## Pukyukuna
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Taubaté llaqtapi -  wañusqa São Paulo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* IMDb.com
Dumbo

**Dumbo** nisqaqa 1941 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ben Sharpsteenmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Shiwi simi

**Shiwi simi** icha **Suñi simi** *(Shiwi'ma, *keres simipi* Zuñi)* nisqaqa Musuq Mishikupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk rimaymi, Shiwi runakunap rimaynin, lliwmanta astawan Shiwinna *(Zuñi Pueblo)* llaqtapi. Ch'ulla rimaymi.
Keres simi

**Keres** nisqaqa Musuq Mishikupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk rimaykunap ayllun icha k'iti rimaysapa ch'ulla rimaymi, Keres runakunap rimayninkunam, *Pueblo* nisqa llaqtakunapi.

Keres rimaykunaqa kaymi:
* Anti Keres: 4.580 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
** **Kotyit**: Kotyit *(Cochiti Pueblo)* llaqtapi: 384 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
** **Katishtya-Kewa**: Katishtya *(San Felipe Pueblo):* 1,560 runa (1990 watapi HAS runa yupay), Kewa *(Santo Domingo Pueblo):* 1,880 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
** **Tsi'ya-Tamaiya**: Tsi'ya *(Zia Pueblo):* 463 runa (1990 watapi HAS runa yupay), Tamaiya *(Santa Ana Pueblo):* 229 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
* Kunti Keres: total of 3,391 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
** **Aa'ku**: Aa'ku *(Acoma Pueblo):* 1,696 runa (1980 watapi HAS runa yupay)
** **Kawaik**: Kawaik *(Laguna Pueblo):* 1,695 runa (1990 watapi HAS runa yupay)
Ukhupampa (Apurimaq)

**Ukhupampa** (kastilla simipi: *Ocobamba *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Chinchiru pruwinsyapi. Ukhupampa distritup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Portland (Oregon)

**Portland** nisqa llaqtaqa Oregon suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Portland llaqtapiqa 582.130 runakuna (2009) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yachachiy
## Hawa t'inkikuna
* www.portlandonline.com
Virginia Beach (Virginia)

**Virginia Beach** nisqa llaqtaqa, Virginia suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Virginia Beach llaqtapiqa 433.746 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.vbgov.com
Pakaraw runasimi

**Pakaraw runasimi** nisqa rimayqa Pakaraw llaqtapi, Pakaraw distritupi (Lima suyupi, Piruwpi) qhichwa simi k'iti rimaymi, yaqa wañusqam. Kunanqa Pakaraw runakuna kastilla simitam rimanku.

## Liwrukuna
* Willem F. H. Adelaar (1982): Léxico del quechua de Pacaraos. Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos.
* Willem F. H. Adelaar (1987): Morfología del Quechua de Pacaraos. Lima, Universidad Nacional Mayor de San Marcos.
* Willem F. H. Adelaar, Pieter Muysken (2004): The Languages of the Andes. p. 242-249. A sketch of a Peruvian Quechua dialect (Pacaraos)
Delfín Tenesaca

**Delfín Tenesaca** sutiyuq runaqa (1965 watapi paqarisqa Mayorazgo llaqtapi, Chimpurasu markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitikum.

19 watayuq kaspa kathuliku hatun yaya monseñor Leonidas Proañop yachaqaqnin tukurqan, qispichiy yaya yachay nisqata riqsirispa.

2005 watapiqa Chimpurasu Aylluruna Rikchamuy Hatun Tantanakuy *(Confederación del Movimiento Indígena de Chimborazo, COMICH)* nisqap umalliqninmi tukurqan. 2009 watamantapacha ECUARUNARI sutiyuq kichwa tantanakuypa umalliqninmi kachkan, Humberto Cholangop qatiqninmi.

Delfín Tenesacaqa María Victoria Cujilema sutiyuqwan kasarakusqam, pichqa churiyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
* Quién es Delfín Tenesaca? (kastilla simipi)
* “El Gobierno y la derecha nos quieren usar” - Delfín Tenesaca, seguidor de monseñor Leonidas Proaño y titular de la Ecuarunari, abre fuego contra el régimen: “Una argolla rodea a Correa” (vistazo.com)
Michael Schumacher

**Michael Schumacher** (*  paqarisqa Hürth-Hermülheim, llaqtapi - ) Alimanya awtu yallinakuy.

Tayta: Rolf Schumachero, Mama: Elisabeth.

## Suñaykuna
### GP ganados
* 8 GP de Francia (1994-1995-1997-1998-2001-2002-2004-2006)
* 7 GP de San Marino (1994-1999-2000-2002-2003-2004-2006)
* 7 GP de Canadá (1994-1997-1998-2000-2002-2003-2004)
* 6 GP de Bélgica (1992-1995-1996-1997-2001-2002)
* 6 GP de Japón (1995-1997-2000-2001-2002-2004)
* 6 GP de Europa (1994-1995-2000-2001-2004-2006)
* 6 GP de España (1995-1996-2001-2002-2003-2004)
* 5 GP de Mónaco (1994-1995-1997-1999-2001)
* 5 GP de EEUU (2000-2003-2004-2005-2006)
* 5 GP de Italia (1996-1998-2000-2003-2006)
* 4 GP de Brasil (1994-1995-2000-2002)
* 4 GP de Australia (2000-2001-2002-2004)
* 4 GP de Hungría (1994-1998-2001-2004)
* 4 GP de Alemania (1995-2002-2004-2006)
* 3 GP de Malasia (2000-2001-2004)
* 3 GP de Inglaterra (1998-2002-2004)
* 2 GP del Pacífico (1994-1995)
* 2 GP de Austria (2002-2003)
* 1 GP de Portugal (1993)
* 1 GP de Argentina (1998)
* 1 GP de Bahréin (2004)
* 1  GP de China (2006)

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Michael Schumacher ficha por Mercedes
* Base de datos de la FIA que contiene todos los resultados de la F1
* Premio Príncipe de Asturias de los Deportes 2007
* Nueva Página Oficial
* Página Homenaje a Michael Schumacher
* Página oficial
Alain Prost

**Alain Marie Pascal Prost** (*  paqarisqa Saint-Chamond llaqtapi - ) Ransiya awtu yallinakuy.

Tayta: André Prost, Mama: Marie-Rose Karatchian.

## Suñaykuna
### GP ganados
* Campeón mundial de Fórmula 1 en 1985, 1986, 1989 y 1993
* Segundo puesto del Campeonato Mundial en 1983, 1984, 1988 y 1990
* 199 grandes premios
* 51 victorias en grandes premios
* 798,5 puntos de campeonato
* 106 podios
* 41 vueltas rápidas
* 6 victorias en el Gran Premio de Francia
### Personal suñaykuna
* Legion d'Honneur (Ransiya, 1985)
* Trofeo Campeón de Campeones (Club de Pilotos de grandes premios en retiro, 1988)
* OBE (Bretaña, 1993)
** Salón Internacional de la Fama de los Deportes Motorizados (1999)
** Premio Mundial del siglo en deportes (1999)

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Página de los aficionados de Prost
* Historia de los grandes premios – Salón de la fama, Alain Prost
* Alain Prost en foco
Manuel Raygada

**Manuel Raygada Ballesteros** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

Warmi: Juana Sepúlveda; Wawakuna: Sergio, Victoria, Gladys, María wan Julio.
## Takikuna
**Mi Perú*
**Nostalgia Chalaca* 
**Mi Retorno* 
**Mechita* 
**Santa Rosa de Lima* 
**Así era Ella* 
**Acuarela Criolla* 
**Hilos de Plata* 

## Kaypipas qhaway
* Piruwanu vals

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Musica Peruana
* Criollos Peruanos
Iskuma kantun

**Iskuma kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Escoma*) Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Iskuma llaqtam (576 llaqtayuq, 2001 watapi).

Saywakuna: 
* Chinchay-antiman: Chiñaya kantun (Waychu munisipyu)
* Qulla-antiman: Qarapuku kantun, San Miguel de Yaricoa kantun (Qarapuku munisipyu)
* Qulla-kuntiman: Parajachi kantun (Waychu munisipyu)
* Antiman: Tajani kantun (Muqu Muqu munisipyu)  
* Qullaman:  Puni kantun, Qullasuyu kantun (Iskuma munisipyu)
* Qulla-antiman: Qarapuku kantun (Qarapuku munisipyu)
* Kuntiman: Titiqaqa qucha
* Chinchay-kuntiman: Waychu kantun

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Mawk'a Waychu munisipyu (Iskuma kantunwan): Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Santiago Wata munisipyu

**Santiago Wata munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Santiago de Huata*) nisqaqa pichqa ñiqin  munisipyu   Umasuyu pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiago Wata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Runakuna
Umasuyu pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
* Wiñay kawsay: Santiago de Huata (kastilla simi)
* www.bolivia.com 10 musuq munisipyu (kastilla simi)
Francisco Laso

**Francisco Laso de los Ríos** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Taqna llaqtapi - †  wañusqa San Mateo llaqtapi)  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Taytan: Benito Laso de la Vega; Maman: Juana Manuela de los Ríos.Warmi: Manuela Enriquez.

## Llimphykuna
* La Pascana
* Indio Alfarero
* La lavandera

### Retratukuna
* Doña Manuela Enriquez de Laso
* Caballero Español
* Santa Rosa Limamanta
* Felipe Pardo y Aliaga
* Retrato de un desconocido

## Hawa t'inkikuna

* Biografía (kastilla simipi)
Santa Fe (Musuq Mishiku)

**Santa Fe** llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk hatun llaqtam, New Mexico suyup uma llaqtanmi. Santa Fe llaqtapiqa 72.056 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Hawa t'inkikuna
Mölnlycke (Suysya)

**Mölnlycke** llaqtaqa  mama llaqtapi huk llaqtam. Mölnlycke llaqtapiqa 15.289 runakunam kawsachkanku (2008).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Wendelsbergs Folkhögskola

## Hawa tinkikuna
* Härryda kommun
* Wendelsberg Folkhögskola
Emiliano Zapata

**Emiliano Zapata Salazar** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa San Miguel Anenecuilco,  (Morelos) llaqtapi - †  wañusqa  Chinameca, (Morelos) llaqtapi), Mishikupas Awqaq suyup hiniral. 

Tayta: Gabriel Zapata;  Mama: Cleofas Salazar.Warmikuna: Inés Alfaro / Josefa Espejo Sánchez.
Churinkuna: Nicolás & Elena Zapata Alfaro; Felipe & Josefa Zapata Espejo. 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Kaypipas qhaway
* Mishikupa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Zapata, Flores-Magón y el anarquismo, 
* Emiliano Zapata 1909-1919 ç
Hailé Selassié I

**Hailé Selassié I** Tafari Makonnen sutiyuq runaqa ( paqarisqa -  wañusqa) Ithiyupyap hatun qhapaqninsi ((*de iure*: 1931-1974; *de facto*: 1916-1936 wan 1941-1975)

## Kaypipas qhaway
TAITA APU WIRACOCHA PACCHAKAMAK
CRISTORI

## Hawa t'inkikuna

*  Hailé Selassié I
Shinahuta munisipyu

**Shinahuta** (Shinahota / Sinahota: yurakari simi; kastilla simipi: *Shinahota / Sinahota*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu T'iraqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Shinahuta llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku. 

## Simikuna
Tiraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tiraqi pruwinsya
* www.mancomunidad.hostincbolivia.com / Shinahuta (kastilla simi)
Lê Ðức Thọ

**Lê Ðức Thọ** , Phan Dinh Khai sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Nam Ha Ninh llaqtapi - †  wañusqa Hanoi llaqtapi). Ankalli Witnampas awqaq suyu.

Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1973 watapiqa chiqniq.  

Tayta: 
 
Ñawpaq warmi: 
Wawakuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Vitnam
* Hô Chi Minh

## Hawa t'inkikuna

* NobelPrize.org/Nobel_Prizes/Peace/Laureates/1973/Index.html (página oficial del Instituto Nobel, Premio Nobel de la Paz 1973, inlish simipi).
Hartford (Connecticut)

**Hartford** (inlish simipi) llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (USA) mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Connecticut suyup uma llaqtan. Hartford llaqtapiqa 124.512 runakuna (2006) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.hartford.gov
Yuri Gagarin

**Yuri Alekséyevich Gagarin** sutiyuq runaqa (rusya simipi: Юрий Алексеевич Гагарин)(*  paqarisqa Klúshino, Smolenskpas Óblast llaqtapi -   wañusqa Novosyolovo, Vladimirpas Óblast llaqtapi) huk Rusyap mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyu runam karqan. 

Tayta: Alexey Ivanovich Gagarin; Mama: Anna Timofeyevna Gagarina.

Warmi: Valentina Goryacheva

Yachay wasi:  Alma mater:  Yachay suntur.


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|


## Suñaykuna
* Lenin Suñay
## Kaypipas qhaway
* Vostok 1

## Hawa t'inkikuna

* El primer hombre en el espacio
* El increíble viaje de Yuri Gagarin
Eduardo Dibós Dammert

**Eduardo Dibós Dammert**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pakasmayu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq kurku kallpanchaq wan pulitikupas qarqan.

1938 watamanta 1940 watakamapim wan 1950 watamanta 1952 watakamapim Limap kurakan akllasqa tukurqan. 

Taytan: Eduardo Dibós Pflücker, Maman: Guillermina Dammert Alarco.Warmikuna: Rina Chappuis Castagnino wan Esmeralda Mier. Churinkuna:Eduardo Dibós  Chappuis wan Iván Dibós Mier. 

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Lima)
* Isanka rump'u
## Hawa t'inkikuna
* Limapas Municipiu
Alberto Olmedo

**Alberto Olmedo** sutiyuq runaqa  icha *negro* (yana) Olmedo".(*  paqarisqa Rosario llaqtapi - †  wañusqa Mar del Plata llaqtapi) Arhintina mama llaqtayuq kuyu walltay aranway pukllaqmi karqan.

## Pilikulankuna
**Período [[1959]]-[[1970]]**

* *Gringalet* (1959).
* *Una jaula no tiene secretos* (1962)
* *Barcos de papel* (1963)
* *Las aventuras del Capitán Piluso (1963)
* *La herencia* (1964)
* *Ritmo nuevo, vieja ola* (1964)
* *Dos quijotes sobre ruedas* (1964)
* *Viaje de una noche de verano* (1965)
* *Hotel alojamiento* (1966)
* *El glotón* (inconclusa, 1967)
* *Escándalo en la familia* (1967)
* *Flor de piolas* (1967)
* *Villa Cariño está que arde* (1968)
* *Los debutantes en el amor* (1969)
* *El hombre del año* (1970)

*'Período Aries Cinematográfica*'

* *Los caballeros de la cama redonda* (1973)
* *Los doctores las prefieren desnudas* (1973)
* *Hay que romper la rutina* (1974)
* *Mi novia el...* (1975)
* *Maridos en vacaciones* (1975)
* *Los hombres sólo piensan en eso* (1976)
* *Basta de mujeres* (1977)
* *Las turistas quieren guerra* (1977)
* *Fotógrafo de señoras* (1978)
* *Mi mujer no es mi señora* (1978)
* *Encuentros muy cercanos con señoras de cualquier tipo* (1978)
* *Custodio de señoras* (1979)
* *Expertos en pinchazos* (1979)
* *El rey de los exhortos* (1979)
* *Departamento compartido* (1980)
* *Así no hay cama que aguante* (1980)
* *A los cirujanos se les va la mano* (1980)
* *Las mujeres son cosa de guapos* (1981)
* *Amante para dos* (1981)
* *Los fierecillos indomables* (1982)
* *Los fierecillos se divierten* (1983)
* *Los extraterrestres* (1983)
* *Los reyes del sablazo* (1984)
* *Sálvese quien pueda* (1984)
* *Mirame la palomita* (1985)
* *Los colimbas se divierten* (1986)
* *Los colimbas al ataque* (1987)
* *Rambito y Rambón, primera misión* (1987)
* *Galería del terror* (1987)
* *Atracción peculiar* (1988)

== Ñawikaruy programakuna ==
* *El Capitán Piluso
* Operación Ja-Já / La Peluquería de Fidel
* *Fresco y Batata
* *El Botón
* *Alberto y Susana
* *El Chupete
* *No Toca Botón (1981-1987)
* *Un verano Con Olmedo
* *El Test De Las Familias
* *Olmedo 78
* *Olmedo 79
* *Las 36 Horas De Olmedo

## Kaypipas qhaway
* Jorge Porcel
## Hawa t'inkikuna

* Sitio oficial de Alberto Olmedo
Quchas munisipyu

**Quchas** (kastilla simipi: *Ckochas* icha *Cochas*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu José María Linares pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. s kamasqa karqan.    Uma llaqtanqa Quchas llaqtam (895 llaqtayuq, 2001 watapi) .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku. 

## Simikuna
José María Linares pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilkumayu
* Urunquta, mawk'a llaqta
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: José María Linares pruwinsya
Hanan Beni munisipyu

**Hanan Beni munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Alto Beni*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Qarañawi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. s kamasqa karqan.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: Hanan Beni mayu
* Quchakuna:

## Saywakuna
* Chinchayman: Tiyupunti munisipyu (Lariqaqa pruwinsya)
* Antiman: Palos Blancos munisipyu, Asunta munisipyu (Urin Yunka pruwinsya)
* Qullaman: Qarañawi munisipyu (Qarañawi pruwinsya)
* Kuntiman: Qarañawi munisipyu, Tiyupunti munisipyu

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Quijarro phaqchakuna
## Pukyukuna

* http://www.erbol.com.bo/noticia.php?identificador=2147483922397
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qarañawi munisipyu
Charkas munisipyu

**Charkas** (kastilla simipi: *Villa Charcas* icha *Charcas*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. s kamasqa karqan (mama munisipyu: Inkawasi, Chuqichaka suyu).  Uma llaqtanqa Charkas llaqtam (950 llaqtayuq, 2001 watapi) .
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunkuna
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku. 

## Simikuna
Chinchay Sinti pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Chinchay Sinti pruwinsya
Thomas More

**Thomas More**,(kastilla simipi: Tomás Moro, inlish simipi: Saint Thomas More) (*  paqarisqa London llaqtapi - †  wañusqa London llaqtapi'') huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Dyusmanta yachachiq, taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku kaspa runam karqan huk kathuliku Santu karqan.. 

## Qillqasqankuna
* Utopia

## Kaypipas qhaway
* Henry VIII

## Hawa t'inkikuna

* El príncipe y la utopía: Nicolás Maquiavelo y Tomas Moro
Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy

**Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy**, kastilla simipi **Confederación Campesina del Perú** (**CCP**) nisqaqa Piruwpi chakrarunakunap hatun tantanakuyninmi.

CCP-qa  kamarisqas karqan. Ñawpaq kaq pusaqninkunaqa Ika suyumanta Juan Hipólito Pévez Oliveros sutiyuq chakrarunam *(Secretario General)*, Kumbinsyun pruwinsyamanta Ernesto Quispe Ledesma sutiyuq taripay amachaqmi *(Secretario de Organización)*.

CCP-pi wankurisqa qhichwa ayllu runakunaqa chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku, chay hinataq 1960 watakunapi Kumbinsyun pruwinsyapi (Qusqu suyupi) - Hugo Blanco Galdós Kumbinsyunpi pusaqnin kaptin -, Pasqu suyupi, Hunin suyupi, 1974 watapi Antawaylla pruwinsyapi, Chinchiru pruwinsyapipas (Apurimaq suyupi), 1987 watapitaq iskay hunu hiktarya Punu suyupim.

CCP-qa qhichwa runakunap hatun huñunakuykunapim llamk'anakun, mamallaqtappas mamallaqtapurapas. Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
*CCP en la Red Internacional para los Derechos Económicos, Sociales y Culturales (Red-DESC)
*La Confederación Campesina del Perú (doc)
*LA LUCHA POR LA DEFENSA DE LAS COMUNIDADES CAMPESINAS Y LA TIERRA

## Pukyu qillqakuna
Agustín Lara

**Agustín Lara** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Veracruz llaqtapi  -  †  wañusqa  Mishiku llaqtapi),  Mishiku mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

## Takikuna
*Amor de mis amores **Kuyayniikunapa kuyaynin**
*Arráncame la vida  ** Kawayta rachipamay**
*Aventurera   **Tumaykachaakuq**
*Callecita (letra de Ricardo López Méndez) ** Ichik naani** ( Rikaryu Luupis Miintispa qillqaynin)
*Clave azul **Anqash kichap**
*Dueña mía   **Warmi katsimaqnii**
*El organillero  **Urhaniilluyuq**
*Farolito  **Ichik parul**
*Granada  **Ranaalla**
*Lamento jarocho  **Haruuchu llakikuy**
*La prisionera  **Warmi qaykuraq**
*Madrid  **Mallrit**
*María bonita **Shumaq Mariya**
*Mujer  **Warmi**
*Noche de ronda  **Paqaspa tumay**
*Palabras de mujer  **Warmipa shimin**
*Pecadora  **Warmi hutsayuq**
*Puerto Nuevo (letra de Ricardo López Méndez) **Mushuq qucha punku**  (Rikaryu Luupis Miintispa qillqaynin)
*Rival **Atinakuq**
*Santa  **Warmi hutsannaq**
*Se me hizo fácil **'Atinalla rurakaspamarqan**
*Solamente una vez  **Huk kutilllam**
*Te vendes **Rantikaakunki**
*Veracruz  **Wiracrus**
*Volverás  **Kutimunki**
*Intervenciones  **Amaynaykuna**

## Pilikulakuna
**Novillero* (1937) **Wuyis qatiq**
**Pecadora* (1947) **Hutsayuq warmi**
**Señora tentación* (1948) ** Munapaatsikuq mamay**
*"La Mujer que yo ame (1949) **Nuqa munanapaq warmi**
**Perdida* (1950) **Lluta warmi**
**La faraona* (1956) **Harawuna**
**Lola torbellino* (1956) **Wiluluq Luula**
**Los tres bohemios* (1957) **Kimsan upyaykachaqkuna**
**Bolero inmortal* (1958) ** Wiñay wuliiru**
**[[Pepe (1960)|Pepe]]* (1960) **Piipi**

## Kaypipas qhaway
* Bolero

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Sociedad Filatélica y Numismática Granadina 
* Se Piensa
* Red escolar, México
* Videos de ''Solamente Una Vez''
* Video: Luciano Pavarotti cantando ''Granada''
* "Solamente una vez" en latín ("Solum Semel") por el Tenor Mexicano Arturo Escorza
Mariaca

**Mariaca** (kastilla simipi: *Mariaca*) nisqaqa Buliwyapi, huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi, Putupampa kantunpi.
Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy

**Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy**, kastilla simipi **Confederación General de Trabajadores del Perú** (**CGTP**) nisqaqa Piruwpi llamk'aqkunap sindikatunkunap hatun tantanakuyninmi.

Ñawpaq kaq CGTP nisqa sindikatu hatun tantanakuyqa  kamarisqas karqan. Tantanakuy kamachiyninqa maqay wakichinpas José Carlos Mariáteguip, "Amauta" nisqa willay p'anqanpi uyanchasqa karqan. Chay ñawpaq CGTP-qa pisilla pachamanta puchukarqan.

9 ñiqin p'unchawmanta 14 ñiqin p'unchawkama anta situwa killapi 1968 watapi llamk'aqkunap huñunakuyninpi musuq sindikatu hatun tantanakuymi paqarirqan, ñawpaqta CDUS, chaymantataq CGTP nisqam. Juan Velasco Alvaradop kamachinallanmi CGTP-ta llamk'ayta saqillarqan.

CGTP-pi wankurisqa llamk'aqpura achka Piruwanu Kumunista Partidupim, CGTP-pa pusaqninkunapas, ahinataq Isidoro Gamarra Ramírez, Valentín Pacho, Pedro Huillca Tecse.

Kaymi CGTP-pi wankurisqa huk sindikatukunam: Qullqiwasikunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin *(Federación de Empleados Bancarios),* Siwil Wasichaykunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin *(Federación de Construcción Civil)*, Chuphirkunap Tantanakuynin, Q'illay Allwiyapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin, Qusqu suyupi Ariqipa suyupipas llamk'aqkuna, Piruwpi Challwaqkunap Tantanakuynin *(Federación de Pescadores del Perú),* Piruwanu Karurimay Ruruchinapi Sindikatu *(Sindicato de la Compañía Peruana de Teléfonos)*, hukkunapas.

## Hawa t'inkikuna
Sitio oficial CGTP
Pedro Huilca Tecse

**Pedro Huilca Tecse** (**Pedro Willka Tiqsi**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Qurqa llaqtapi, Qusqu suyupi;  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu sindikalistam karqan.

## Kawsasqan
1970 watakunapi Siwil Wasichaykunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin *(Federación de Construcción Civil)* nisqa sindikatup sapsi qillqakamayuqnin *(Secretario General)* tukurqan, chaymantataq Qusqu Suyu Llamk'aqkunap Tantanakuynin *(Federación Departamental de Trabajadores del Cuzco FDTC)* nisqap pusaqninmi. Piruwanu Kumunista Partidupipas wankurisqam karqan.

1980 watapiqa XII kaq kunrisunpi Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuypa qillqakamayuqnin *(Secretario General de la CGTP)* tukurqan.

 p'unchawpi, K'anchaq Ñan (Sendero Luminoso) nisqa tiruristakunam sipirqanku.

 warmin Martha Flores willarqan:

Chaywanpas,  p'unchawpi, Piruwpa Taripay Suntur (Poder Judicial) sut'incharqan chay willakuy mana chiqaq kasqanta. Taripaypi chiqaqchakurqan K'anchaq Ñan (Sendero Luminoso) nisqam Pedro Huilcataqa sipirqan, manataqmi Grupo Colina nisqachu, nitaq Alberto Fujimorichu.

## Ayllun
Pedroqa Martha Flores Gutiérrez sutiyuq warmiwan kasarakusqam karqan. Ususinqa Indira Huilca Flores sutiyuq pulitiku warmim.
Piruwki Aylluchaq Pusana Raki

**Piruwki Aylluchaq Pusana Raki** (**PAPR**), kastilla simipi **Partido Comunista Peruano** (**PCP**) nisqaqa huk piruwanu kumunista partidum, 1928 watapi José Carlos Mariáteguip kamarisqan **Piruwanu [[Susyalista]] Partidu**, icha **Piruwki Runaykaqpaq Pushana Raki** ( Ankash qallu) *(Partido Socialista Peruano)* sutiwan.

 huñunakuypi kumunista llamk'aqkunaqa Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuytam (CTGP) kamarirqanku.

1960 watakunapiqa PKP rikikurqanmi. Huk wankurisqakunaqa PKP-ta sapispa Mamallaqta Qispichina Awqaqsuyu *(Ejército de Liberación Nacional)* nisqatam kamarirqan, hukkunataq trotskistakunaman rirqan.

1963 watapi Suwit Huñu, Runallaqta Republika Chunwa rakinakuptinmi, PKP-pas rakikurqan.

Chinap masinkunaqa chaymantapacha Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha *(Partido Comunista del Perú - Bandera Roja, PCP-BR)* nikurqanku.

PKP Puka Unancha nisqamanta 1980 watapi "Piruwanu Kumunista Partidu - K'anchaq Ñan" *(Partido Comunista del Perú-Sendero Luminoso, PCP-SL)* nikuq Abimael Guzmánpa ankalli partidun rakikurqan, qatiq watakunapi runakunata *[[terrorista]]* hina mamallaqtayuq maqanakuywan llakichispa, huk kumunistakunatapas awqata hina wañuchispa. Chayrayku runakuna chay pachataqa Sasachakuy pacha nispam suticharqanku.

Piruwanu Kumunista Partidu - Hukllakay *(Partido Comunista del Perú - Unidad)* nikuq Jorge del Pradop (1960-manta 1991-kama) pusasqan kumunistakunataq Suwit Huñup masinkuna kaspa Juan Velasco Alvaradop kamachinantapas yanaparqan. 1980 watakunapiqa Huñusqa Lluq'i *(Izquierda Unida, IU)* nisqa masintinpi llamk'anakurqan. Chaypacha Pedro Huillca Tecse sutiyuq Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuypa pusaqninmi ancha riqsisqa PKP-niyuq karqan.

## Piruwanu Kumunista Partidumanta rakisqankuna

ImageSize = width:600 height:100
PlotArea = width:90% height:80 left:10% bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
  id:Unidad value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
  id:BR     value:rgb(1,0.7,0.7) # light red
  id:PR     value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
  id:SL     value:rgb(1,1,0.7)   # light yellow
  id:SL-P     value:rgb(1,1,0.9)   # very light yellow
  id:eon    value:rgb(1,0.7,1)   # light blue
  id:black  value:black

Period = from:1926 till:2007
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = increment:10 unit:year start:1930
ScaleMinor = increment:1 unit:year start:1926

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:7 mark:(line,black)

  bar:1 color:Unidad
  from: 1928 till: 1930 text: _~P~_~S~_~P
  from: 1930 till: 1964 text: ~P
  from: 1964 till: end text: PCP-Unidad

  bar:2 color:Unidad
  from: 1928 till: 1930
  from: 1930 till: 1964 text:~C
  from: 1964 till: end  color:BR text:PCP-BR

  bar:3 color:Unidad
  from: 1928 till: 1930
  from: 1930 till: 1964 text:~P
  from: 1964 till: 1969 color:BR text:
  from: 1969 till: end  color:PR text:PCP-PR

  bar:4 color:Unidad
  from: 1928 till: 1930
  from: 1930 till: 1964 
  from: 1964 till: 1969 color:BR text:
  from: 1969 till: 1992  color:SL text:PCP-SL
  from: 1992 till: end   color:SL-P



## Hawa t'inkikuna
* Página Web Oficial del Partido Comunista Peruano
Wañuy iskadrun

**Wañuy iskadrun** (kastilla simipi *Escuadrón de la muerte*) nisqaqa atiysapa, qullqisapa runakunap icha awqaqsuyuppas tiksipusqan pakaspa runa sipiqkunam, pulitiku hayu kaq runakunata - achka kutitaq sindikalistakunata, chakrarunakunata, ayllu runakunata - wañuchinapaq.

Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi Piruwpa qullqisapa runakuna, runallaqtap awqankunam wañuy iskadrunkunatam kamachirqanku, achka runakunata wañuchispa.
Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuy

**Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuy**, kastilla simipi **Central Obrera Boliviana** (**COB**) nisqaqa Buliwyapi llamk'aqkunap sindikatunkunap hatun tantanakuyninmi.

Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuyqa  kamarisqas karqan Buliwya pachakutiy qhipaq. Lliwmanta aswan kamariq runakunaqa Buliwya Qhuyakichaq Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuy *(Federación Sindical de Trabajadores Mineros de Bolivia]]* (FSTMB) nisqapi wankurisqa karqan.

1952 watamanta 1987 watakamaqa Juan Lechín Oquendo sutiyuqmi pusaqnin karqan.

## Hawa t'inkikuna
*Estructura Organizativa de la Central Obrera Boliviana: Una Estimación de la Cantidad de Trabajadores Pertenecientes a la Organización
Buliwya Chakra Llamk'aqkuna Sindikatu Huklla Hatun Tantanakuy

**Buliwya Chakra Llamk'aqkuna Sindikatu Huklla Hatun Tantanakuy**, kastilla simipi **Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia** (**CSUTCB**) nisqaqa Buliwyapi chakrarunakunap sindikatunkunap hatun tantanakuyninmi.

Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuytaqa  Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuypa qayakusqan chakrarunakuna kamarirqanku, ñawpaqta *Confederación Nacional de Campesinos* "Tupaq Katari", *Bloque Independiente Campesino* nisqa tantanakuykunapi wankurisqa.

Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
*Sitio oficial de la Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia (CSUTCB)
*Proceso Histórico de la CSUTCB
Hugo Blanco Galdós

**Hugo Blanco Galdós** sutiyuqqa ( paqarisqa Qusqu llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu mama llaqtayuq pulitiku runam, sindikalistam, trotskista ankallipas. 

Llamk'aqkunap Pachakutiy Partidun *(Partido Obrero Revolucionario)* nisqapi wankurisqa kaspa, willay p'anqa qhatuqkunap sindikatunpi, chaymantataq Chawpimayupi chakrarunakunap sindikatunpi llamk'arqan, Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuypipas.

1962 watapiqa *Brigada Remigio Huamán* nisqa awqallikuqkunapuram awqallikurqan, ichataq 1963 hap'isqam karqa, El Frontón samk'ay wasiman churasqa. Juan Velasco Alvarado qispichirqan, 1971 watapi Piruwmanta mitichirqan.

1975 watapiqa Hugo Blancoqa Piruwmanmi kutimurqan.
Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin

**Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin**, kastilla simipi **Asociación Nacional de Maestros de Educación Bilingüe Intercultural** (**ANAMEBI**) nisqaqa Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachaypi llamk'aq yachachiqkunap hatun tantanakuyninmi, qhichwa runakunam, huk indihina runakunapas.

ANAMEBI-qa  kamarisqam karqan. 

Kunan kachkaq pusaqninqa Ankash suyumanta Oscar Chávez Gonzáles sutiyuq yachachiqmi.

ANAMEBI-qa tukuy indihina runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaqmi tanqan, ayllu runakunap kamachisqan yachachiypaqmi, indihina runakunap mana kastillanuyananpaq. ANAMEBI nin, Ayllu runakuna kikinpa kawsay saphillanwanmi allin kawsay nisqata aypanqaku. Kunan Piruw mama llaqtataq yachay wasinkunapi runakunata kastillanuchaspa indihina kawsayta puchukachiyta munanmi, nispa.

ANAMEBI-qa qhichwa runakunap hatun huñunakuykunapim llamk'anakun, mamallaqtappas mamallaqtapurapas. Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
* Pronunciamiento de ANAMEBI del 31 de octubre de 2009 en Lima sobre la situación de la EIB en el Perú
* III Congreso de ANAMEBI. Asociación Nacional de Maestros de Educación Bilingüe Intercultural, Huánuco, Perú, del 28 al 31 de enero 2010. Ayllunchikkunapa yachayninpita qallarirkur yachakushun alli kawananchikpaq / Ayllunchikkunapa yachayninmanta qallariykuspa yachakusun allin kawsananchikpaq.
* Perú: Convocan a Foro Indígena en Defensa de la Educación Intercultural Bilingüe
Qullasuyu Ayllukunap Markakunap Mamallaqta Kunaqnin

**Qullasuyu Ayllukunap Markakunap Mamallaqta Kunaqnin**, kastilla simipi **Consejo Nacional de Ayllus y Markas del Qullasuyo** (**CONAMAQ**) nisqaqa Buliwyapi ayllu runakunap, ayllu llaqtankunap hatun tantanakuyninmi.

Buliwya Llamk'aqkuna Hatun Tantanakuyqa  kamarisqam karqan.

CONAMAQ-piqa Aymara runakunam, Qhichwa runakunam, Uru runakunapas, P'utuqsi, Chuqichaka, Chuqiyapu Quchapampa suyukunamanta.

Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
* www.conamaq.org/
Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin

**Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin**, kastilla simipi **Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas** (**CAOI**) nisqaqa Buliwya, Piruw, Ikwadur, Chili, Kulumbya, Arhintina mamallaqtakunamanta ayllu runakunap tantanakuyninkunap hatun tantanakuyninmi.

Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninqa ,  kamarisqam karqan.

CONAMAQ-piqa Aymara runakunam, Qhichwa runakunam huk indihina runallaqtakunam.

Kunan pusaqninqa Miguel Palacín Quispem.

Kaymi wankurisqan tantanakuykuna:
*Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy *(Confederación Campesina del Perú, CCP)*, Piruw
*Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin *(Asociación Nacional de Maestros de Educación Bilingüe Intercultural, ANAMEBI)*, Piruw
*Piruw Mamallaqta Chakrakamay Hatun Tantanakuy *(Confederación Nacional Agraria de Perú, CNA)*, Piruw
*Aymara Runallaqtakunap Huñunakuynin *(Unión de Nacionalidades Aymaras, UNCA)*, Piruw
*Yawli Warmikuna Tantanakuy *(Federación de Mujeres de Yauli, FEMUCAY)*, Piruw
*Chincha Ayakuchu Paqucha Uywaqkunap Kunaqnin *(Consejo de Productores Alpaqueros del Norte de Ayacucho, COPUCA)*, Piruw
*Qhuyakunap Waqllisqan Ayllukuna Piruw Mamallaqta Tantanakuy *(Confederación Nacional de Comunidades del Perú Afectadas por la Minería, CONACAMI)*, Piruw
*Buliwya Chakra Llamk'aqkuna Sindikatu Huklla Hatun Tantanakuy *(Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia, CSUTCB)*, Buliwya
*Qullasuyu Ayllukunap Markakunap Mamallaqta Kunaqnin *(Consejo Nacional de Ayllus y Markas del Qullasuyo, CONAMAQ)*, Buliwya
*Mamallaqta Warmi Hatun Tantanakuy Bartolina Sisa *(Confederación Nacional de Mujeres Bartolina Sisa)*, Buliwya
*ECUARUNARI (Ecuador Runakunapak Rikcharimuy), Ikwadur
*Mapuchi Suyu Kikinkaykuna T'inkinakuy *(Coordinadora de Identidades Territoriales Mapuche, CITEM)*, Chili
*Kulumbya Mamallaqta Aylluruna Tantanakuy *(Organización Nacional Indígena de Colombia, ONIC)*, Kulumbya
*ONPIA *(Organización de Naciones y Pueblos Originarios en Argentina)*, Arhintina

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20060612232951/http://www.minkandina.org/
* Rodrigo Montoya Rojas: *[http://alainet.org/active/12642&lang=es Nace una Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas de Ecuador, Bolivia y Perú]*
Qhuyakunap Waqllisqan Ayllukuna Piruw Mamallaqta Tantanakuy

**Qhuyakunap Waqllisqan Ayllukuna Piruw Mamallaqta Tantanakuy (CONACAMI)**, kastilla simipi **Confederación Nacional de Comunidades del Perú Afectadas por la Minería** (**CONACAMI**) nisqaqa Piruwpi qhuyakunap, allpa wira hurqunakunappas waqllisqan, chikichasqan ayllu llaqtakunap, ayllu runakunap hatun tantanakuyninmi, 1999 watapi kamarisqam.

Kunan pusaqninqa Magdiel Carrión Pintado wayqinchismi.
 
CONACAMIqa Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20120502190111/http://www.conacami.pe/
Dino Zoff

**Dino Zoff** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mariano del Friuli, Friuli (Italya) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Italya piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
* http://www.iffhs.de/?2b04f8320cf83e48c50948a21417f3320ae43d00a76d Récords.
* http://fifaworldcup.yahoo.com/06/es/p/cp/i/ita/zoff.html Fifa world
* https://web.archive.org/web/20060212194214/http://es.uefa.com/uefa/history/5050/index.html Los 50 jugadores de Oro de la UEFA.
* Jugadores de Oro del fútbol europeo: Dino Zoff
* Jugadores Mundialistas: Dino Zoff

### Italya simipi
* Datos estadísticos del jugador.
Piruw Mamallaqta Chakrakamay Hatun Tantanakuy

**Piruw Mamallaqta Chakrakamay Hatun Tantanakuy**, kastilla simipi **Confederación Nacional Agraria de Perú** (**CNA**) nisqaqa Piruwpi chakrarunakunap huk hatun tantanakuyninmi, 1974 watapi kamarisqa.

Juan Velasco Alvarado Piruwpi chakra kamay allinchayta qallariptin, chakrakamay sapsi rurchinakunapi llamk'aqkunap 800 rimaqninkunam  Lima llaqtapi CNA nisqata kamarirqan.

Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas)* wankurisqam.

## Hawa t'inkikuna
*http://www.cna.org.pe/
Antonio Ruiz de Montoya

**Antonio Ruiz de Montoya** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima) huk Piruw mama llaqta kathuliku Dyusmanta yachachiqmi, taytakuram misiuniru nisqamanta yachaqmi.

## Qillqasqankuna
* Silex del divino Amor y rato del ánimo en el conocimiento de la causa primera
## Iñi
* Iñiy (Piruw)
**Enciclopedia Ilustrada del Perú*', Alberto Tauro del Pino, PEISA, Lima, 2001.
* Francisco Jarque. *Ruiz de Montoya en las Indias*'. Madrid, Ed. Victoriano Suárez, 1900.
* Guillermo Furlong, S.J. *Antonio Ruiz de Montoya y su carta a Comental*', (1645). Buenos Aires, Ediciones Theoria, 1964 

## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
* Universidad Antonio Ruiz de Montoya
Birmingham (Alabama)

**Birmingham** nisqa llaqtaqa, Alabama suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Birmingham llaqtapiqa 229.800 runakuna (2007) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.birminghamal.gov/
Upa mayu (Anqara)

**Upa mayu** (kastilla simipi: *Río Opamayo*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk mayum, Wankawillka suyupi, Anqara pruwinsyapi.

Kay mayum, putqa putqa. Miniriam qachachan puramintita, yakun imapaqpas walinchu.

Upa mayum ichin Lirqay llaqtapa uraynimpa Sikra mayuwan tinkunankama.

## Kaypipas qhaway
* Wachuqullpa mayu
* Pirqamayu
* Qurikancha mayu
* Qarwapata mayu
## Pukyukuna
* www.sinadeci.gob.pe, p. 22 (kastilla simi), pdf
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Sikra mayu

**Sikra mayu** (kastilla simipi: *Río Sicra*) nisqaqa Lirqay llaqtapam mayun, Piruw mamallaqtapi, Wankawillka suyupi, Anqara pruwinsyapi. Tinkun Upa mayuwan.

## Pukyukuna
* www.sinadeci.gob.pe, p. 22 (kastilla simi), pdf
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Tamrayku

**Tamrayku** *(Tambrayku)* urqum Lirqay llaqtapa apun, chayman runakuna rinku pagapu ruwakuq, apuman mañakuspa. Kay urqu lani sayasqa hinam, chayi sutinpas nin: ham - rayku, warmiman nisqa hinaraq.

Chiqllarasu rit'i urqumanta manam karuchu (29 km).
Jorge Rivero

**Jorge Pous River**, *Jorge Rivero*,  sutiyuq runaqa (* 15 ñiqin inti raymi killapi 1938 paqarisqa Mishiku llaqtapi  - ) huk runaqa Mishiku mama llaqtayuq Aranway pukllaqmi.

Tayta:   ; Mama: 

Warmikuna:  Irene Hammer / Betty Moran.

Wawakina: Jorge wan Roberto

## Pilikulakuna (wata)

## Videukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Alma latina
*Imagen de un promo de "The Conquest"
*Trailer del filme "The Conquest"
*Portadas diversas del filme "Conquest"
Gernika-Lumo

**Gernika-Lumo** (yuskara simipi) icha **Guernica y Luno** (kastilla simipi) nisqaqa Ispañapi, Yuskadi suyupi, Bizkaia pruwinsyapi huk llaqtam.

## Allpa saywachi
* Ebro mayu

## Pulitika Rakiy

## Waki
### Runakuna
### Iñiy
Kathuliku inlisya.
#### Llaqtap amachana santun

## Karu puriy
### Raymikuna

## Llaqtapi paqarisqa

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Vasco mama llaqta
* Yuskadi
## Hawa t'inkikuna

* Página del Ayuntamiento de Guernica y Luno.
* Juntas Generales de Vizcaya.
* Página del Gernika Club de fútbol.
* Página del Gernika Rugby Taldea.
Yarinaqucha

**Yarinaqucha** (kastilla simipi: *Yarinacocha*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk qucham, Ukayali suyupi, Coronel Portillo pruwinsyapi, Pukallpa llaqtañiq.

Kay quchaqa yarina (*Phytelephas*) chunta yuramantam sutichasqa.
Ayrton Senna

**Ayrton Senna da Silva** (*  paqarisqa São Paulo llaqtapi -  wañusqa Imola llaqtapi) Brasil awtu yallinakuy.

Tayta: Milton da Silva; Mama: Neyde Senna.

## Suñaykuna
### GP ganados
* 6 GP de Mónaco (1987-1989-1990-1991-1992-1993)
* 5 GP de Bélgica (1985-1988-1989-1990-1991)
* 5 GP de Estados Unidos (1986-1987-1988-1990-1991)
* 3 GP de San Marino (1988-1989-1991)
* 3 GP de Alemania (1988-1989-1990)
* 3 GP de Hungría (1988-1991-1992)
* 2 GP de España (1986-1989)
* 2 GP de Canadá (1988-1990)
* 2 GP de Japón (1988-1993)
* 2 GP de Italia (1990-1992)
* 2 GP de Brasil (1991-1993)
* 2 GP de Australia (1991-1993)
* 1 GP de Portugal (1985)
* 1 GP de Reino Unido (1988)
* 1 GP de México (1989)
* 1 GP de Europa (1993)
### Personal suñaykuna
*

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Sitio oficial [Portugal simipi]
* Ficha en DriverDB.com [inlish simipi]
* Biografía de Ayrton Senna
* 3-5-1994, La tarde en que murió Aytron Senna por Bruno Passarelli para El Gráfico
Aya p'ampay

**Aya p'ampay** icha **p'ampaku** nisqapiqa ayatam - wañusqa runatam - allpapi p'ampachanku.

Ayakunapaq pampakunataqa ayapampam ninchik. Ayataqa aya wantu nisqa q'irumanta waqaychanapim kaqta pampachanku.

## Hawa t'inkikuna
Aya wantu

**Aya wantu** icha **kahun** nisqaqa p'ampana ayapaq waqaychanam, q'irumanta icha hukmantapas rurasqa.

## Hawa t'inkikuna
Lucho Barrios

**Luis Barrios Rojas**, icha ***"Lucho Barrios"*** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takiqmi, kastilla simillapim qillqarqan. 

Warmi: Zenobia Cáceres.  Wawakuna: Luis, Armando,  wan Angélica María.

## Diskukuna
* Los Grandes Exitos de Lucho Barrios
* Rondando tu Esquino

## Suñaykuna
* Un peruano ejemplar (Chile, 2002)

## Kaypipas qhaway
* Lucho Gatica
* Bolero
* Pedro Otiniano

## Hawa t'inkikuna
* Los peruanos (kastilla simipi)
* http://www.andina.com.pe/Espanol/Noticia.aspx?Id=semnOHEOSHQ= Semblanza
Villarrica (Chili)

**Villarrica** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Villarrica quchap patanpi, Araucanía suyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Aysay wichq'ana

**Aysay wichq'ana** icha **Krimallira** *(Cremallera)* nisqaqa p'achallinakunapi iskay laruta huñuspa wichq'aq antacham, achka butunkunamanta aswan utqayllam.
Wayanay (sut'ichana)

* Khallwa, huk pisqukunam;
* Wayanay llaqta, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyapi, Anta distritupi, huk llaqtam;
* Wayanay rit'i urqu, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Ullantaytampu distritupi ;
* Wayanay urqu, huk rit'i urqum;
* Wayanay mayu, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyapi, huk mayum;
* Wayanay rumi sach'a sach'a, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyapi, Anta distritupi, huk rumi sach'a-sach'am;
* Wayanay, Piruwpi huk qutum.
Wayanay llaqta

**Wayanay** (kastilla simipi: *Huayanay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyapi, Anta distritupi, Wayanay rumi sach'a sach'añiq, Wayanay mayu patanpi.
Wayanay mayu

**Wayanay mayu** (kastilla simipi: *Río Huayanay*) nisqaqa Piruw mamasuyupi, huk mayum, Wankawillka suyupi, Aqupampa pruwinsyapi, Anta distritupi. Casavi mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Wayanay rumi sach'a sach'a
* Sikra mayu
Valdivia

**Walthiwiya**  nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Valdivia mayup patanpi, Mayukuna suyup uma llaqtanmi. 2002 watapi runa yupaykamaqa 153.577 runayuqmi kachkan. Lliwmanta aswan hatun musikuy rurayninkunaqa qhatuymi, karu puriymipas.

Pedro de Valdivia llaqtataqa 1552 watapim kamarirqan. 1960 watapiqa hatun pacha kuyuymi llaqtataqa waqllichirqan.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Hugo Gunckel, chilinu kawsay yachaq

## Ñaña llaqtakuna
* , Hamburg, 1920
* , Neuquén, 2003
Paul Gauguin

**Paul Gauguin** (***Eugène Henri Paul Gauguin***) sutiyuq runaqa (  paqarisqa Paris llaqtapi, Ransiyapi -  wañusqa Atuona llaqtapi, Ransis Pulinisyapi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.

Tayta: Clovis Gauguin, Mama: Aline Marie Chazal.

## Kaypipas qhaway
* Flora Tristan

## Hawa t'inkikuna

* Galería de Arte Virtual
* Paul Gauguin en Polinesia
* Biografía
Corral

**Corral** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk llaqtam, Valdivia mayup patanpi, Mayukuna suyup uma llaqtanmi.
Olusẹgun Ọbasanjọ

**Oluṣẹgun Mathew Okikiọla Arẹmu Ọbasanjọ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Abeokuta llaqtapi - ). huk  mama llaqtayuq Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1999 watamanta 2007 watakama kuti Niqiryapa umalliqnin karqan.

En agosto de 2021, la Unión Africana nombró a Olusegun Obasanjo Alto Representante para la Paz en el Cuerno de África.

## Hawa t'inkikuna
Waylla mayu

**Waylla mayu** (kastilla simipi: *Rio Huaylla*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi, huk mayum Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, Inkillpata distritupi, Kunila distritupi, Mawka Luya distritupi, Qullqamar distritupi, Uchuy Lunya distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Marañun mayu 
* Utkupampa mayu
Ransis Wayana

**Ransis Wayana** icha **Pharansis Wayana** nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk ransiya kulunyam. Uma llaqtanqa Cayenne llaqtam.