open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Upamayu (Tayaqaqa)

**Upamayu** (*Río Upamayu / Upamayo*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk mayum, Wankawillka suyupi, Tayaqaqa pruwinsyapi, Aqrakiya distritupi, Awaycha distritupi, Daniel Hernández distritupi, Pampas distritupi, Qullqapampa distritupi. Mantaru mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Upa mayu (Anqara), Wankawillka suyu
Umawa (sut'ichana)

***[[Umawa]]**: huk sallqa pacha;
***[[Umawa runa]]**: anti Piruwpi kasqa runa llaqta;
***[[Umawa simi]]**: Umawa runakunap rimaynin.
Marlon Santi

**Marlon René Santi Gualinga** sutiyuq runaqa (1976 watapi paqarisqa Sarayaku llaqtapi, Pastasa markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam, 2008 watamanta 2010 watakama CONAIEpa umalliqninmi karqan.
Mario Conejo Maldonado

**Mario Hernán Conejo Maldonado** ( paqarisqa Peguche ayllu llaqtapi, Otavalo kitipi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam. 2000 watamanta Otavalo llaqtap kurakanmi kachkan.

Pachakutik rikcharimuypim wankurisqa karqan. 2000 watapi Ikwadurpi ñawpaq indihina runa kurakamanmi akllasqa karqan, musuqmantataq 2005 watapi 2009 watapipas. 2006 watapim Pachakutik rikcharimuyta saqirqan. Kunanqa Rafael Correap partidunpi Movimiento País nisqapim wankurisqa.

Marioqa Ariruma Kowii sutiyuq kichwa qillqaqpa wawqinmi.
Alberto Anrango

**Luis Alberto Anrango Bonilla** ( paqarisqa Kutakachi llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam. Kunanqa Kutakachi llaqtap kurakanmi kachkan, Movimiento País nisqapi wankurisqam.
Khunurana rit'i urqu (Raya walla)

**Khunurana** (*Cunurana* / *Kunurana*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum,   Raya wallapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Santa Rusa distritupi.  Pikchunqa mama quchamanta 5.420 mitrum aswan hanaq.

Khunurana rit'i urqup sutinqa aymara simim: *khunu*: llaslla;  *khunurana*: huk laya misk'i papap sutinmi.  

## Kaypipas qhaway
* Khunurana llaqta
* Raya q'asa
* Willkanuta walla
* Yana Quchilla
## Pukyukuna

* John Biggar: The Andes. A Guide for Climbers. p. 121
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu Khunurana rit'i urquwan
Ambrosio Waman Tapara

**Amrusyu Waman** icha **Tapara Ambrosio Waman Tapara** *(Ambrosio Huamán Tapara)* sutiyuq runaqa (1781 watapi wañusqa Kaqsili llaqtapi, Nuñuwa k'itipi) Wirrinatu Piruwpi huk qhichwa kurakas, ankalli runapas karqan.

Tupaq Amaru iskay ñiqinpa awqaqsuyupis karqan. Kaqsili maqanakupi Ispañulkunaman hayu awqaspa .
Nuñuwa

**Nuñuwa** (kastilla simipi: *Nuñoa*) Piruw mama llaqtapin taririkun, Punu suyupi, Melgar pruwinsya nisqapi, Nuñuwa distritup uma llaqtanmi. Kay llaqtaqa 4010 msnm. nisqa *altura*pi tarikun; yaqa 3797 runakuna tiyarqanku 1993 watapi, kunanqa 11 121 runa tiyaqkuna kan. 

2011 watapi Hugo Muñóz Guerra, umalliq *Consejero* Melgar pruwinsyamanta, **Nuñuwata** Capital Mundial y Patrimonio de la Alpaca Suri riqsichirqan, "Reyno del Hatun qolla" nisqa tukupun. 

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Charantaña rit'i urqu (5.200 m) - Hatun Sallqa rit'i urqu (Jatun Sallqa) (5.200 m)  - Jarupata rit'i urqu (5.432 m) - K'anta q'asa rit'i urqu (*Canta Ccasa*) (5.300 msnm) - Lawaña rit'i urqu (*Lahuaña*) (5.300 m) - Pumanuta rit'i urqu (5.516 m) - Qillma rit'i urqu (5.448 m) - Sachapata rit'i urqu (5.432 m) - Sapunuta rit'i urqu (5.200 m) - Tulallipiña rit'i urqu (5.200 m)
* **[[Qucha]]kuna:** Ututu Qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Nuñuwa mayu - Q'urawiña mayu (*Río Corahuiña*) - Suraquta mayu icha Qichamayu (*Río Soracota* icha *Quechamayo*)
* **[[Apu]]kuna:** Orccorara nuñuwa apu (4.350 m) - P'usiri p'usiri apu (4.350 m) - Q'oyllorit'i rit'i apu (4.350 m)

## Llaqtapi paqarisqakuna
*Ambrosio Waman Tapara, qhichwa ankalli kastilla kamachina pachapi
*Amilcar Calderon nisqa qillqaq umalliq 
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Pumaqucha llaqta (Antawaylla)

**Pumaqucha** (kastilla simipi: *Pomacocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Pumaqucha distritup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Cesar Humberto Cotacachi Velásquez

**Cesar Humberto Cotacachi Velásquez** sutiyuq runaqa (1972 watapi paqarisqa Utawalu llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk  mama llaqtayuq  kichwa rimaq kawsay pacha yachaqmi, karu puriy ruraykamachiqmi, takiqpas runam.

Kawsay pacha yachaytaqa Kitu llaqtapim Kitupi San Francisco Yachay Sunturpi, Ikwadur Kathuliku Yachay Sunturpipas yachakurqan.

Kristiyanu kusituypitaqmi takin.  p'unchawmantapacha Ikwayurpa chincha urqunkunapi karu puriy kamachiqmi kachkan.

## Kaypipas qhaway
* Ikwayupa takinin 

## Hawa t'inkikuna
*HUMBERTO COTACACHIKA ECUADOR UMAPI KAK MARKAKUNAPA RIKSICHINAPI PUSHAK SHINA KAN. Humberto Cotacachi posesionado como director de Turismo de la Sierra norte (kastillanupi, kichwapi)
Richmond (Virginia)

**Richmond** nisqa llaqtaqa, Virginia suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Richmond llaqtapiqa 204.214 runakuna (2010) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.RichmondGov.com
Samuel Eto'o

**Samuel Eto'o** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Nkon, Duala, (Kamirun) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Kamirun piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

(*) Incluyendo la Selección

### Otras

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Kamirun)

## Hawa t'inkikuna

* Sitio web oficial de Samuel Eto'o
### [[Kastilla simi]]pi
* Eto'o en www.lfp.es
* Eto'o en la Liga de Campeones 2008/09
Roger Milla

Albert Roger Mook Miller icha **Roger Milla** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Yaoundé llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi qarqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Kamirun)

## Hawa t'inkikuna

* Milla.fr.tc Sitio web oficial de Roger Milla
Bena Jema

**Bena Jema** llaqtaqa (shipiwu simi: "Musuq llaqta") Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi, kaylla Tinku Mariya llaqtapi, Rupa Rupa distritupi, Wallaqa mayu patanpi. Kay shipiwu-quniwu llaqtaqa m kamasqa karqan.

## Yachachiy

Bena Jema llaqtapiqa huk wawa wasim, huk iskay simi huch'uy yachay wasim kan.

## Kaypipas qhaway
* Shipiwu simi
* Tinku Mariya mamallaqta parki 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Mariana Pineda

Mariana Rafaela Gila Judas Tadea Francisca de Paula Benita Bernarda Cecilia de Pineda Muñoz sutiyuq warmiqa icha **Mariana Pineda Muñoz** (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1804 watapi paqarisqa Granada llaqtapi - 26 ñiqin aymuray killapi 1831 wañusqa Granada llaqtapi) huk Ispaña mama llaqta ankallis karqan.

Tayta: Mariano Pineda; Mama: María de los Dolores Muños Bueno. 

Runa: Manuel Peralta Valte. 
 Wawakuna: 3 ( , wan ).
 

## Kaypipas qhaway
* Federico García Lorca
* José María de Torrijos y Uriarte

## Hawa t'inkikuna

* "Mariana Pineda simboliza ya la libertad en toda la UE", *[[Diario de León]]* (10 de octubre de 2006)
* ''Mariana Pineda: Romance popular en tres estampas'', guión de la obra teatral.
* "Mariana de Pineda". Rodrigo, Antonina. *Los Andaluces*. Número 30.
Kuyuchisqa siq'isqa

**Kuyuchisqa siq'isqa** nisqaqa achka siq'isqa rikch'achakunamanta rurasqa pilikulam.

Walt Disney sutiyuq kuyu walltay pusaqmi ancha achka kuyuchisqa siq'isqa pilikulakunatam rurarqan.

Kaymi huk kuyuchisqa siq'isqa pilikulakuna:
* Miki Ukucha *(Mickey Mouse)*
* Donald Patu *(Donald Duck)*
* Rit'i Yuraqchawan Qanchisnintin Ch'itiwan
* Dumbu
* Bambi
* Uchpachamanta (kuyuchisqa siq'isqa)
* Pallawan Q'arachakiwan
* Kichkarusachamanta
Miki Ukucha

**Miki [[Ukucha]]**, inlish simipi **Mickey Mouse**, nisqaqa 1928 watapi rurasqa pilikula runa hinam, kuyuchisqa siq'isqa pilikulapim, siq'isqa rikchasapa willakuykunapipas, Walt Disneypa rurasqan.

## Hawa t'inkikuna
Waman Tapara

**Laqtakuna**, **suyukuna**:
*Melgar pruwinsya;
**Runakuna**:
*Ambrosio Waman Tapara *(Ambrosio Huamán Tapara),* Kaqsili maqanakupi Ispañulkunaman hayu haylli awqaq ankalli, Nuñuwa llaqtamanta;
*Atilio Waman Tapara *(Atilio Huamán Tapara),* qhichwa yachachiq, Nuñuwa distritup kurakan.
Asulun

**Asulun** icha **Patu** *(Anas platyrhynchos)* nisqaqa Chincha Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq huk pilim. Chinaqa ch'umpim, urqutaq yuraqmi, q'umir kunka umayuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Siq'isqa rikchasapa willakuy

**Siq'isqa rikchasapa willakuy** nisqaqa (inlish simipi: *comics*, kastilla simipi: *historieta*) achka siq'isqa rikch'achakunamanta rurasqa willakuycham, qillqasqa rimayniyuqpas, willay p'anqapi icha liwrupi.

Walt Disney sutiyuq kuyu walltay pusaqmi ancha achka siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan.

## Hawa t'inkikuna
Auki Tituaña

**Auki Kanaima Tituaña Males** ( paqarisqa Kutakachi llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam.

1996 watamanta 2009 watakama Kutakachi llaqtap kurakanmi karqan. 2009 watapi akllanakuykunapitaq Alberto Anrangom atiparqan.
Qispichiqkuna (kuyuchisqa siq'isqa)

**Qispichiqkuna** (inlish simipi **The Rescuers**, kastilla simipi: **Los Rescatadores**, **Bernardo y Bianca**) nisqaqa 1977 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Wolfgang Reitherman, Art Stevens, John Lounsberymi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulapi qispichiqkunaqa iskay ukucham. Ñiqin piti Qispichiqkuna Kangurusuyupi 1990 watapi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Qispichiqkuna Kangurusuyupi
Rit'i Yuraqchamanta

**Rit'i Yuraqchamanta** (aliman simipi: **Schneewittchen**, ura sahun simipi **Sneewittchen**, inlish simipi: **Snow White**, kastilla simipi: **Blanca Nieves**) nisqaqa **Rit'i Yuraqcha** sutiyuq quya p'asñachamanta, millay hawa mamamanta, qanchisnintin ch'iti (wank'i, ch'ukchu, iqu) nisqamantapas willakuymi, Grimm wawqikunap (Jacob Grimm, Wilhelm Grimm) Alimanyapi pallasqan.

## Kaypipas qhaway
* Rit'i Yuraqchawan Qanchisnintin Ch'itiwan (kuyuchisqa siq'isqa)

## Hawa t'inkikuna
Luis Abanto Morales

**Luis Abanto Morales** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Truhillu llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi),   mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi, kastilla simillapim qillqarqan. 

Taytan: Víctor Abanto Calderón, Maman: Rosa Obdulia Morales.Warmi: María Esther Carolina Bailey. Churinkuna: 4.

Yachaywasi: Escuela 113 Cajamarca.

## Takikuna
* Cholo Soy
* Cielo Serrano
* La Pitita
* Quiéreme
* Nunca podrán
* Payaso
* Trujillano

## Suñaykuna
* 1987 OEA

## Kaypipas qhaway
* Piruwanu vals

## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Miguel Angel Hurtado Delgado

**Miguel Angel Hurtado Delgado** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Aqupiya llaqtapi, Qusqu suyupi, Piruwpi;  wañusqa Chakamayu llaqtapi, Qusqu suyupi) piruwanu takichaqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan. 

1942 watapiqa *Aqupiya Tusuy* nisqa wayñu takitam rurarqan. 1945 watapitaq chay *[[Walicha]]* nisqa takipaq *Walicha* (Valeriana Huillca Condori) sutiyuq sumaq p'asñachamanta willaq simikunanatam qillqarqan. 

## Rurasqankuna
* Walicha (wayñu)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
* Dario Mejía: Miguel Angel Hurtado Delgado y Valicha (kastilla simipi)
* Walicha (Valicha) - Miguel Angel Hurtado Delgado-p 1945 watapi rurasqan (runasimi.de)
Akya

**Akya** llaqtaqa (kastilla simipi: *Aquía*) Piruw suyupi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Patiwillka mayu patanpi. Akya distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Abebe Bikila

**Abebe Bikila Demissie** (amhara simi: አበበ ቢቂላ) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Jato llaqtapi -  wañusqa Adis Ababa llaqtapi), huk  mama llaqtayuq kallpanakuyuq, karu kaq purinakunapim (Maraton).

Taytan: Bikila Demissie, Maman: Wudinesh Beneberu. Warmi: Yewebdar Wolde-Giorgis (1960-1973).

* Apuwasinyuq pukllaykuna 1960 Roma
* Apuwasinyuq pukllaykuna 1964 Tokyo
* Apuwasinyuq pukllaykuna 1968 Mihiku.

## Suñaykuna
* 2 Ulimpiku  medallakuna (2 Qori) (1960 wan 1964)
** Qori Medalla - Apuwasinyuq pukllaykuna 1960 Roma.
** Qori Medalla - Apuwasinyuq pukllaykuna 1964 Tokyo.

## Kaypipas qhaway
* Onni Niskanen
* Apuwasinyuq pukllaykuna 
* Mamo Wolde
* Alain Mimoun
* Jim Hogan
* Hailé Selassié I

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Odi Gonzales

**Odi Gonzales** sutiyuq runaqa (1962 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

Odiqa Piruwpi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapipas simi kapchiytam yachaqarqan.
Qhichwa llaqta willakuykunamanta yachaqmi, t'ikraqmi.

1992 watapiqa Cesar Vallejo Mamallaqta Simi Kapchiy Suñay *(Premio Nacional de Poesía Cesar Vallejo)* nisqatam chaskirqan, *El Comercio* willay p'anqa ruruchiqmantam, Universidad Nacional Mayor de San Marcos yachay sunturpa simi kapchiy suñaynintapas.

## Qillqasqankuna
Harawi pallasqakuna:
* La Escuela de Cusco (2005) (Qusqu yachaywasi)
* Tunupa: El Libro de las Sirenas (2002) (Challwawarmipa yachay p'anqan)
* Almas en Pena (1998) (Llakikuq haynikuna)
* Valle Sagrado (1993) (Willka panpa)
* Juego de Niños (1988) (Warma puklla)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Odi Gonzales: Umantuu, Upa (huk harawinkuna, qhichwa simipi, kastilla simipipas)
Fredy Amílcar Roncalla

**Fredy Amílcar Roncalla Fernández** sutiyuq runaqa (1953 watapi paqarisqa Challwanka llaqtapi, Apurimaq suyupi) piruwanu kastilla simipi, inlish simipi, qhichwa simipipas qillqaqmi.

Kunan pachaqa New York llaqtapim kawsachkan.

## Qillqasqankuna
* Billie Jean Isbell, Fredy Amilcar Roncalla Fernandez (1977): *[http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2271/1/Ontogenesis_of_Metaphor.pdf The Ontogenesis of Metaphor: Riddle Games among Quechua Speakers Seen as Cognitive Discovery Procedures]*. Journal of Latin American Lore 3(1), pp. 19–49 (Qhichwa runapura watuchikunamanta).
* Escritos mitimaes: hacia una poética andina postmoderna (1998)
* Canto de pájaro o invocación a la palabra (1984)
* Calle Grande/Grand Street (Hatun k'iklluñan), New York llaqtapi pikiqhatu *(flea markets)* nisqakunamanta
* Diario de música
* Hawansuyu Ukun Words. Grupo Pakarina, 2014

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Fredy Amílcar Roncalla (kastilla simipi)
*Fredy A. Roncalla (22/02/2009): UKUN RIQ MAYUKUNA KAYPIPAS MAYPIPAS: llaqtan llaqtan Jose María Arguedas liyiyqasmanta
*Freddy Roncalla presenta “Hawansuyu Ukun Words” (Servindi, 2014)
María Mercedes Cotacachi

**María Mercedes Cotacachi** sutiyuq warmiqa (Peguche kitillipi, Otavalo kitipi paqarisqa) ikwaduryanu kichwa rimaypi qillqaqmi, simi yachaqmi, kichwa yachachiqmi. Kichwa runapuraqa yachakuqpurapas achka harawikunatam pallarqan.

## Qillqasqankuna
*León Coloma M., María Mercedes Cotacachi, María Eugenia Quintero: Curi quinti. Ecuador llactamanta huiñai causai rimaicuna. Colección Difusión cultural. Quito (Ecuador), 1986
*Mercedes Cotacachi, Fausto Jara: Huaca pachamanta causashca rimai. Cuenca (Ecuador), 1993

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Feliciano Padilla Chalco

**Feliciano Padilla Chalco** sutiyuq runaqa (1944 watapi paqarisqa Punu llaqtapi) piruwanu kastilla simipi qhichwa simipipas qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
* Pakasqa takiyniykuna (2009, qhichwa simipi harawikuna, Dr. José Luis Velásquez Garambel-pa kastillanuman t'ikrasqapas)
* Me zurro en la tapa
* Amarillito Amarilleando
* El retorno de Qori Challwa
* A qué volviste, Nazario
* La huella de sus sueños sobre los siglos

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Hawansuyo: Pakasqa takiyniykuna nisqa liwrumanta (kastilla simipi, qhichwa simipipas)
Roberto Laserna

**Roberto Laserna** sutiyuq runaqa (1953 watapi paqarisqa Quchapanpa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu kastilla simipi qhichwa simipipas qillqaqmi.

Kalihurniya Yachay Suntur)pim amawt'ayarqan. 2003 watamanta 2004 watakama Princeton Yachay Sunturpim yachachirqan. Kunanqa Hatun Yachay SUntur San Simon *(Universidad Mayor de San Simon)* nisqapim llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
* Martina uj juch'uy takiypi (1975), Imp. Renovación, La Paz
* La democracia en el ch'enko (2004), Fundación Milenio, La Paz

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Roberto Laserna (rikcha)
Emma Paz Noya

**Emma Paz Noya** sutiyuq warmiqa (paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu qhichwa simipi harawi qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
* Qheshwa T'ikariy, Apogeo Quechua (qhichwa simipi harawikuna), UMSS Editorial Universitaria, Cochabamba 1977

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Quchapampapi Qhichwa, Emma Paz Noya: Pichus (Qheshwa T'ikariy sutiyuq liwrumanta)
Amantani

**Amantani** wat'aqa (Kastilla simipi: *Isla Amantaní*) Titiqaqa quchapi, Piruw suyupi,  huk wat'am, Amantani distritupi, Punu pruwinsyaman kapuq, Punu suyupi. Chaypi runakunaqa qhichwa simitam rimanku.

## Llaqtakuna
Amantani wat'apiqa isqun llaqta: Pueblo, Santa Rusa, Lampayuni, Sankayuni, Uqusuyu, Incatiana, Qullqikachi, Villa Orinojón, Hanan Sankayuni. 
## Rikchakuna

Rikcha:Amantani.jpg|
Rikcha:Amantani Pachatata 2006.jpg|Pachatata urqu

## Apaykachana
## Wat'api paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Qutus
* Titiqaqa wat'a
* Uru wat'akuna
* Tikunata wat'a 
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika yaqa wat'a
* Tiwanaku
* Inka

## Hawa t'inkikuna
Manifiesto de Taquile (kastilla simi)
Waqra p'anqa

**Waqra p'anqa**, kichwapi **Wakrapanka** *(Zamia amazonum)* nisqaqa huk huk Piruw, Kulumbya, Winisuyla, Bilisi llaqtakunapi wiñaq, llat'an muruyuq sach'am, sikas yuram. 

## Pukyu
* Donaldson, J.S. 2003.  ''Zamia amazonum''. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. .
Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy

**Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy**, kastilla simipi **Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana** (**AIDESEP**) nisqaqa Piruwanu Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kaq ayllu runakunap tantanakuyninkunap hatun tantanakuyninmi.

Juan Velasco Alvaradop kamachinanqa  *Ley de Comunidades Nativas (Nº 20653)* nisqawan, 11 kaq uma rakinwan, Piruwpa Amarumayu sach'a-sach'a suyunpi kawsaq runa llaqtakunap allpankunata amacharqan hatun akuna ruruchinap mana hap'inanpaq. Chay pacha ayllu runakunap musuq tantanakuyninkunam paqarirqan.

1979, 1980 watakunapi Ashaninka runakunap CECONSEC-nin *(Central de Comunidades Nativas de la Selva Central)*, Shipibo runakunap FECONAU-nin *(Federación de Comunidades Nativas de Ucayali)*, Evaristo Nugkuag Ikananpa pusasqan Awahun runakunap CAH-nin *(Consejo Aguaruna y Huambisa)* 1980 watakunap qallarisqanpi AIDESEP sutiyuq hatun tantanakuytam kamarirqan.  Piruw mama llaqta riqsirirqanmi.

1993 watapi kamarisqa musuq piruwanu hatun kamachiwan chay allpakuna manañam amachasqachu kachkan.

 AIDESEP tantanakuypi wankurisqa ayllu runakuna Bagua llaqta k'itipi sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.

AIDESEP tantanakuypa kunan pusaqninqa Alberto Pizangom, Chayawita runam.

AIDESEP-qa Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim *(Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
* Homepage AIDESEP
George Weah

**George Tawlon Manneh Oppong Ousman Weah** sutiyuq runaqa icha **George Weah** (*  paqarisqa Monrovia) llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pulitikumi qarqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
Zheng Zhi

**Zheng Zhi** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Shenyang) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq China piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

 

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
*Zheng Zhi - Celticfc
*Zheng Zhi - CaFC
Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin

**Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin**, kastilla simipi **Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica** (**COICA**) nisqaqa Buliwya, Piruw, Ikwadur, Kulumbya, Winisuyla, Wayana, Brasil, Surinam, Ransis Wayana mamallaqtakunapi Amarumayu sach'a-sach'a suyumanta ayllu runakunap tantanakuyninkunap hatun tantanakuyninmi.

Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninqa  kamarisqam karqan.

Kaymi wankurisqan tantanakuykuna:
* Ikwadur: CONFENIAE *(Confederación de Nacionalidades Indígenas de la Amazonía Ecuatoriana)*
* Piruw: AIDESEP *(Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana)*
* Winisuyla: CONIVE *(Consejo Nacional Indio de Venezuela)*
* Wayana: APA *(Amerindian People´s Association of Guyana)*
* Kulumbya: OPIAC *(Organización de los Pueblos Indígenas de la Amazonía Colombiana)*
* Brasil: COIAB *(Coordenacão das Organizações Indígenas da Amazônia Brasileira)*
* Surinam: OIS *(Organisative van Inheemsen in Suriname)*
* Buliwya: CIDOB *(Confederación de los Pueblos Indígenas de Bolivia)*
* Ransis Wayana: FOAG *(Fédération des Organisations Amérindiennes de Guyane)*

## Hawa t'inkikuna
http://www.coica.org.ec/
Alberto Pizango

**Alberto Pizango** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Balsapuerto distritupi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapi Luritu suyupi, Piruwpi) huk piruwyanu, Chayawita runallaqtayuq yachachiqmi, pulitikum.

Alberto Pizangoqa Iskay simipi iskay kawsaypi yachaypi Chayawita yachaqaqkunata Chayawita simipim yachachirqan.

2008 watamantapacha Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (AIDESEP) sutiyuq aylluruna tantanakuypa umalliqninmi kachkan.

2009 watapi Bagua llaqtapi indihina sayariytas pusarqan. Alan Garcíap wardyankuna runakunata sarupaptin, Nikarawamanmi ayqirqan.  Piruwmanmi kutimurqan.

## Hawa t'inkikuna
* Un gobierno en la curva del diablo
* La ONU considera que no existe genocidio indígena en Perú
* Entrevista a Alberto Pizango
* Masacre PERÚ última entrevista de Pizango TELESUR Bagua indígenas Amazonas (teleSUR)
*https://web.archive.org/web/20110116044647/http://www.peru.com/cyberperiodista/CYBERPERIODISTA/SGI/PORTADA/2011/01/11/detalle10103.aspx
*https://web.archive.org/web/20110826010337/http://reporterow.com/detalle.php?nid=8024
Evaristo Nugkuag Ikanan

**Evaristo Nugkuag Ikanan** sutiyuq runaqa (1950 watapi paqarisqa Amarumayu suyupi, Piruwpi) huk piruwyanu, Awahun runallaqtayuq hampikamayuqmi, sallqa amachaqmi, pulitikupas.

Evaristoqa 1980 watapi Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (AIDESEP) sutiyuq aylluruna tantanakuyta, Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin (COICA) sutiyuq mamallaqtapura aylluruna tantanakuytapas kamarirqan.

1991 watapi Goldman Sallqa Amachay Suñay *(Goldman Environmental Prize)* nisqatam chaskirqan.

## Hawa t'inkikuna

* Sobre la educación bilingüe en la amazonia peruana
* Declaración: Aguarunas y Huambisas reafirman unidad para defender territorios y enfrentar actividades extractivistas (junio 2008)
Rivaldo

**Vitor Borba Ferreira Gómez** sutiyuq runaqa  icha **Rivaldo**  (*  paqarisqa Recife llaqtapi -  ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
## Klubkuna

## Suñaykuna
### Regional kupakuna

* **[[SE Palmeiras]]**: Paulista Kampiunatu 1996.
* **[[FC Barcelona]]**: Katalunya Kupa 1999 
* **[[FC Barcelona]]**: Joan Gamper Truphyu 1997, 1998, 1999, 2000 y 2001. 
* **[[Cruzeiro EC]]**: Minas Gerais Kampiunatu 2004.

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
*  Piluta hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna

* Rivaldo web site
Miguel Palacín Quispe

**Miguel Palacín Quispe** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wiqu ayllu llaqtapi, Pasqu suyupi, Piruwpi) huk piruwanu aylluruna pulitikum, Pasqu Qhichwa runam.

1999 watapiqa Antikunamanta huk indihina pusaqkunawan Qhuyakunap Waqllisqan Ayllukuna Piruw Mamallaqta Tantanakuy (CONACAMI) sutiyuq tantanakuytam kamarirqan.

Kunanqa Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin (CAOI) sutiyuq hatun tantanakuypa umalliqninmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
*Miguel Palacín Quispep blognin
*Ecoportal (25-11-2006): Coordinador general de organizaciones de Pueblos Andinos de Sudamérica se reúne con organizaciones Mapuche en Chile
Dida Aguirre García

**Dida Aguirre García** (Maypis *Liya Ayiirri Larsiya*) sutiyuq warmiqa (1953 watapi paqarisqa Pampas llaqtapi, Wankawillka suyupi) piruwanu harawiqmi, qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
* *Arcilla* (1988) (*Mitu*)
* *Jarawi* (1999) (*Harawi*)
* Julio Noriega Bernuy (ed.): *Pichka harawikuna* / pichqa harawi qillqaqkunamanta (Dida Aguirre García, Lily Flores Palomino, William Hurtado de Mendoza Santander, Porfirio Meneses Lazón, Eduardo Ninamango Mallqui)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Gonzalo Espino Relucé: Taki qillqata qichwa (qhichwa qillqaqkunamanta)
Reynaldo Martínez Parra

**Reynaldo Martínez Parra** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chawiña llaqtapi, Lukanas pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi;  wañusqa) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi karqan.

## Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
* Habaspa sisan (Flor de Haba). Lima, 2001
* Chirapa (Arco iris). Hartford, U.S.A. 1992
Hukkuna:
* El secreto del puquio. Edicones Altazor, Lima 2007 
* Tradición y Leyenda de la Virgen de las Nieves. Lima, 1999
* Anecdotario de Coracora y Chaviña. Lima, 1995 
* La fábula quechua. Estudio y recopilación de la mitología andina. San Marcos, Lima 1999 
* La marinera peruana. Baile del folklore nacional peruano. Hartford, U.S.A., 1992 
* Cuentos y leyendas de un pueblo Mitma. Ediciones Chaviña, Lima 1981
* Paremiología quechua. Lima, 1985
* Juegos tradicionales de mi pueblo. Folklore recreativo de Chaviña, Lucanas, Lima, 1987
* Añoranza, En Estación Com-Partida Nº 72, Lima 2004. Tres poemas bilingües (quechua - español) y cuatro poemas en castellano.

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Liwrunkunamanta (kastillanupi)
*Wañusqanmanta (kastillanupi)
Jorge A.Lira

**Jorge A. Lira** sutiyuq runaqa huk piruwanu taytakuram, runallaqta yachaqmi, qillqaqpas karqan.

Qhichwa runapura achka takiykunata uyarispa qillqarqan, José María Arguedas sutiyuq masinwanpas. Qhichwa-kastillanu-qhichwa simi qullqatapas qillqamurqan.

## Qillqasqankuna
**Isicha Puytu* (Willkamayu qhichwapi pallasqa willakuykuna), 1975.
**Diccionario Kkechuwa - Español*. Tucumán, Argentina, 1944.
**Diccionario-castellano/Castellano-quechua*( coedición de Mejía Huamán) 2008 ISBN 978-9972-236-70-9
Eduardo Ninamango Mallqui

**Eduardo Ninamango Mallqui** sutiyuq runaqa (1947 watapi paqarisqa Wankayu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi. Wanka rimaqmi.

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi, Pontificia Universidad Católica del Perú nisqapipas simi kapchiytam yachaqarqan. Kunanqa Piruwanu Awtunuma Yachay Sunturpim amawtam kachkan.

## Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
* Pukutay
* Sipascara triguchapis rurur umawan
* Pillpintu

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Pukutay (rimakuna)
*Gonzalo Espino Relucé: Taki qillqata qichwa (qhichwa qillqaqkunamanta)
Noemí Vizcardo Rozas

**Noemí Vizcardo Rozas** sutiyuq warmiqa (Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi paqarisqa) huk taripay amachaqmi, kastilla-qhichwa simi t'ikraqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi.

Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa (QSHKS) Lima llaqtapi kaq wawan wasip umalliqninmi kachkan. QSHKS hinaqa, pichqantin hanllalliwanmi qillqan. Lima llaqtapi tiyachkaspanpas, *[[Qusqu qhichwa simi|Qosqo qheswa simi]]* nisqatam riman.

Kunanqa Piruwpa Kunrisunpa rimay t'ikraqninmi kachkan. Piruwpa hatun kamachintapas kastilla simimanta Qusqu runasimimanmi t'ikrarqan.

## Qillqasqankuna
*Constitución Política del Perú en Quechua y Castellano - Peru Suyu Hatun Kamay Pirwa (Piruwpa hatun kamachin, kastilla simimanta Qusqu runasimiman Noemípa t'ikrasqan)

## Hawa t'inkikuna
* Noemí Vizcardo Rozaspa blognin
* Noemí Vizcardo Rozaspa widyum (qhichwa simipi willaykunam)
Chawiña

**Chawiña** (kastilla simipi: *Chaviña*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi huk llaqtam, Lukana pruwinsyapi, Chawiña distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
*Reynaldo Martínez Parra (1910-2010), qhichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Pampa Galeras - Bárbara D´Achille mama llaqta risirwa 
## Pukyukuna

* Ayakuchu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Isaac Huamán Manrique

**Isaac Huamán Manrique** sutiyuq runaqa (1959 watapi paqarisqa Wankawillka suyupi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

Kunanqa Piruwanu Mamallaqta Folklore Yachaywasipim *(Escuela Nacional Superior de Folklore José María Arguedas)* amawtam kachkan.

## Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
* Nanay

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*M. Lienhard: Pachakutiy taki (kastilla simipi)
*Escuela Nacional Superior de Folklore José María Arguedas, Lima
Carlos Huamán López

**Carlos Huamán López** sutiyuq runaqa (1959 watapi paqarisqa Wamanqa llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

Wamanqa llaqtanpi sasachakuy pacha kachkaptinmi, Mishiku mama llaqtamanmi rirqan. Kunanqa Mishikanu Mamallaqta Awtunuma Yachay Sunturpim *(Universidad Nacional Autónoma de México)* amawtam kachkan.

## Qillqasqankuna
### [[Qhichwa]]pi [[harawi]]kuna:
* Llipyaykunapa qillqanampi / Donde escriben los relámpagos. Edición bilingüe, castellano-runasimi. Ediciones Altazor, Lima 2009.
### Hukkuna
* Pachachaka: Puente sobre el mundo. Narrativa, memoria y símbolo en la obra de José María Arguedas. Lima 2004.
* Atuqkunapa pachan / Estación de los zorros. aproximaciones a la cosmovisión quechua-andina a través del wayno. Colección: Letras de América N° 1. Ediciones Altazor, Lima 2006.
* Urpischallay. Transfiguraciones poéticas, memoria y cultura popular en el wayno. Ediciones Altazor, Lima 2015. ISBN: 9786124215759
### T'ikrasqankuna
* Juan Rulfo: *Luvina*: *Pedro Páramo*, kastilla simimanta qhichwa simiman t'ikrasqa (manaraqchá uyanchasqachu)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*El huayno ayacuchano en la versión de Carlos Huamán López. RPP Noticias - Lima, Peru,  (kastilla simipi)
*Qillqasqankunamanta (kastilla simipi)
Sonia Morales

**Sonia Violeta Morales Márquez** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Mushu ayllu llaqtapi, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi) huk  mama llaqtayuq takiq warmim.

Taytan:   ; Maman:  .Churinkuna:

## Takikuna
* Basta corazón
* El celular

## Kaypipas qhaway
* Las Chicas Mañaneras
* Eusebio Grados
* Dina Páucar

## Hawa t'inkikuna

*Sonia Morales: kawsasqanmanta (kastilla simipi)
*Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi
*Sonia Morales, wakin Movistar ruruchinapaq qhaturipi
Dina Páucar Valverde

**Dina Magna Páucar Valverde** sutiyuq warmiqa, icha *La Diosa Hermosa del Amor* ( paqarisqa Leoncio Prado pruwinsyapi -  ) huk  mama llaqtayuq takiqmi qarqan.

Taytanː Alejandro Páucar, Mamanː Aquila Valverde. Qusanː Rubén Sánchez.Churinkunaː (4)  Alejandro, Diana, Catherine wan Jacqueline.

## Takikuna
* Qué lindos son tus ojos
* Tu Recuerdo
* Amor incomparable
* Madre

## Albumkuna
* Mi tesoro
* Con amor para todo el Perú
* La voz divina
* Dina en concierto
* En la cumbre del éxito

## Kaypipas qhaway
* Musika (Piruw)
* Sonia Morales
* Eusebio Grados

## Hawa t'inkikuna

* Dina Páucar
* Dina Paucarpa takinkunata uyariy
* Dina Paucarpa takinkuna
* Dina Paucarpa takinkuna
* Dina Páucar, Sonia Morales, Movistar ruruchinapaq qhaturipi
* Biografías
Avatar (kuyuq wankilli)

**Avatar** nisqaqa huk kuyuq wankillim, 2009 watapi ruwasqa. Kuyu walltay pusaqninqa James Cameron karqan.
Columbus (Ohio)

**Columbus** llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Ohio suyup uma llaqtan. Columbus llaqtapiqa 754.885 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yachachiy
## Hawa t'inkikuna
* www.columbus.gov
Aladdin (kuyuchisqa siq'isqa)

**Aladdin** (kastilla simipi: **Aladino**) nisqaqa 1992 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa John Musker, Ron Clementsmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.

## Hawa tinkikuna
* Aladdin-manta rimay taki (widyu): "Musuq Pachanchis" (A Whole New World)
Leonidas Proaño

**Leonidas Eduardo Proaño Villalba** sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Antonio de Ibarra llaqtapi -  wañusqa Kitu llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku Dyusmanta yachachiqmi, taytakuram, amawtapas karqan, Qispichiy yaya yachay nisqamanta yachaqmi.

Wakchakunata, ayllu runakunata yanapaptinmi, *Wakchakunap hatun yayan* nisqam karqan.

Taytan: Agustín Proaño; Maman: Zoila Villalba. 

## Qillqasqankuna
**Rupito* (1953)
**Creo en el Hombre y en la Comunidad* (1977)
**El Evangelio Subversivo* (1987)
**Concienciación, Evangelización y Política* (1987)
## Kaypipas qhaway
* Ikwayurpa kathuliku inlisyanin 
## Hawa t'inkikuna
* Leonidas Eduardo Proaño Villalba, ''catholic-hierarchy.org'' (inlish simipi)
* http://carsot.blogspot.com/2005/08/homenaje-postumo-al-obispo-de-los.html Kawsasqanmanta (kastilla simipi)
James Cameron

**James Cameron** sutiyuq runaqa (16 ñiqin chakra yapuy killapi 1954 paqarisqa Kapuskasing llaqtapi, Ontario pruwinsya, Kanada-pi - ) huk  mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.

## Suñaykuna
;Oskar suñay

; BAFTA suñaykuna

;Qori Globo Suñay

## Kaypipas qhaway
Kuyu walltay (Kanada)

## Hawa t'inkikuna
Luis Alvarez Quispe

**Luis Alvarez Quispe** sutiyuq runaqa (1945 watapi paqarisqa Qusqu suyupi) huk yachachiqmi, simi yachaqmi, yachachiy yachaqpas.

Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa (QSHKS) Lima llaqtapi kaq wawan wasipipas llamk'achkan. QSHKS hinaqa, *[[qhichwa simi|qheswa simi]]* nisqata pichqantin hanllalliwanmi qillqan.

Lima llaqtapi *Instituto Superior Pedagógico "Divino niño"* nisqapim amawta kachkan.

## Qillqasqankuna
* *Runa simi pacha sutikuna* (2009): Llaqtakunap qhichwa simimanta sutinkuna
* *Qhawaspa runa simi yachana* (1988)
* *Creencias y costumbres andinas* (1987)

## Hawa t'inkikuna
* Luis Alvarez Quispep blognin
* Runa simi pacha sutikuna nisqa liwrunmanta (kastilla simipi)
Maqanakuy kapchiy

**Maqanakuy kapchiy** *(martial arts)* nisqakunaqa runap kurkunwan maqanakuy kapchiykunam, kurku kallpanchaypas.

Kaymi huk maqanakuy kapchiykuna:
Mana ayñiwan:
* Wat'atatay *(wrestling)*
* Saqmanakuy / Takanakuy *(boxing)*
* Hayt'anakuy *(kickboxing)*
* Judo
* Karate
* Rumimaki (Inkakunap wallparisqan)
Ayñiwan:
* T'urpunakuy / T'uksinakuy (khillaychakiwan maqanakuy)
Armando Azcuña Niño de Guzmán

**Armando Azcuña Niño de Guzmán** sutiyuq runaqa, ***[[Rumi Maki]]*** nisqapas huk piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi.

Harawikunatam kastilla simimanta qchiwa simiman t'ikran, ahinataq César Vallejo Mendozap qillqasqan *Yupa Runakuna* (Masa).

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi Harawi - Armando Azcuña Niño de Guzmánpa blognin
*Armando Azcuña, rikch'a (huk blogpi)
Rumi Maki

*Chay hinatam **[[Armando Azcuña Niño de Guzmán]]** sutiyuq runata ninku
***[[Rumimaki]]**, huk maqanakuy kapchiy
Dejan Stanković

**Dejan Stanković** (sirbya simi : Дејан Станковић) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Beograd llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

## Hawa t'inkikuna

* Dejan Stanković (inlish simipi)
* https://web.archive.org/web/20071208101827/http://inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0764&L=es&stagione=2006/07 (inlish simipi)
Iki iki

**Iki iki** (aymara simimanta: *Ikiñ-iki*  llaqtaqa Chili mama llaqtapi huk llaqtam. Iquique llaqtaqa Tarapaka suyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Coyhaique

**Kuyayki** llaqtaqa Chili mama llaqtapi Aysén suyupi huk llaqtam. Coyhaique llaqtaqa Aysén suyup uma llaqtanmi. 2002 watapi runa yupaykamaqa 50.041 runayuqmi kachkan. Lliwmanta aswan hatun musikuy rurayninkunaqa michiymi, qhatuymi, karu puriypas.
Loa mayu

**Loa mayu** (kastilla simipi: *Río Loa*) nisqaqa Chili mama llaqtapi, Tarapaka suyupi, Antofagasta suyupipas.
Tukuman wamani

**Tukuman wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Tucumán*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tukuman llaqtam *(San Miguel de Tucumán)*.
Urqupiñamanta Llump'aq Mariya

**Urqupiñamanta Llump'aq Mariya** icha **Wirjin Maria Urqupiña** (*Virgen de Urkupiña*) nisqaqa Buliwya suyupi huk hatun raymim, 15 ñiqin chakra yapuy killapi Killaqullu llaqtapi phistasqam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan (Qupaqhawanapi)
Apu Tayta Chuqikillka

**Apu Tayta Chuqikillka** (*Apu Tayta Choquekillka*) nisqaqa Piruw suyupi huk hatun raymim, Ullantaytampu distritupi Pintikustis p'unchawman phistasqam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Hatun Piruw mamasuyup Kawsayninmi (*Patrimonio Cultural de la Nación*).

## Hawa t'inkukuna
* Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna
Qhatamarka wamani

**Qhatamarka wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Catamarca*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qhatamarka (*San Fernando del Valle de Catamarca*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
:* Ojos del Salado
:* Pillanwasi (Monte Pissis)
* **[[Kachi qucha]]kuna:**
:* Antofalla kachi qucha
:* Salinas Grandes
* **[[Mayu]]kuna:**
:* Río del Valle
:* Santa Mariya mayu
Limaq Intuy Chunkay Wasi

**Limaq Intuy Chunkay Wasi** nisqaqa huk piruwki sinku hayt'ay chunkay wasim.

## Wiñay kawsay
 kamarisqa karqan. 1912 watapi aymuray killapi, chay equipoqa ñawpaq kuti oficial pukllayta pukllan. 

## Suñaykuna
### Mama llaqta atipanakuykuna
* Piruwpas Ñawpaq Rakisa (25):
**  1918, 1919, 1927, 1928, 1931, 1932, 1933,1948, 1952, 1954, 1955, 1962, 1963, 1965, 1975, 1977, 1978, 1997, 2001, 2003, 2004, 2006, 2017, 2021, 2022.
* Kichanan Tumana (4):
**1997, 2001, 2004, 2006.
* Wichqanan Tumana (3):
**1997, 1999, 2003.

## Sinku hayt'aqkuna

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Didier Drogba

**Didier Yves Drogba Tébily** sutiyuq runaqa icha **Didier Drogba** (*  paqarisqa Abiyán) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Marphil Chala piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Didier Drogbapa llika tiyaynin
* Didier Drogbamanta
* The Didier Drogba Foundation
Sumaqchawan Sallqawan (kuyuchisqa siq'isqa)

**Sumaqchawan Sallqawan** (inlish simipi: **Beauty and the Beast**, kastilla simipi: **La bella y la bestia**), nisqaqa 1991 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Gary Trousdale, Kirk Wisemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Mulan (kuyuchisqa siq'isqa)

**Mulan** nisqaqa 1998 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Tony Bancroft, Barry Cookmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
*Mulan
Yaku P'asñacha (kuyuchisqa siq'isqa)

**Yaku P'asñacha** (inlish simipi **The Little Mermaid**, kastilla simipi: **La Sirenita**) nisqaqa 1989 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ron Clements, John Muskermi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Qispichiqkuna Kangurusuyupi

**Qispichiqkuna Kangurusuyupi** (inlish simipi **The Rescuers Down Under**, kastilla simipi: **Bernardo y Bianca en Cangurolandia**) nisqaqa 1990 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Mike Gabrielmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Pilikula nisqaqa ñiqin piti pilikula Qispichiqkunaqa. Chay pilikulapi qispichiqkunaqa iskay ukucham.

## Kaypipas qhaway
* Qispichiqkuna (kuyuchisqa siq'isqa)
WALL-E

**WALL-E** icha **WALL•E** (kastilla simipi: **WALL·E: batallón de limpieza**) nisqaqa 2008 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Andrew Stantonmi. Disney Pixarwan ruruchinapaqmi rurasqa.
Up

**Up** (kastilla simipi: **Up: Una aventura de altura**) nisqaqa 2009 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Pete Docter, Bob Petersonmi. Disney Pixarwan ruruchinapaqmi rurasqa.
Cambridge Yachay Suntur

**Cambridge Yachay Suntur** (inlish simipi: *University of Cambridge*) nisqaqa  Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Cambridge Yachay Suntur, 1231 watapi kamarisqa karqan.

## Yachay suntur hatun runakuna
* Charles Darwin
* Isaac Newton
* Bertrand Russell
* Ghil'ad Zuckermann

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* Yachachiy (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)

## Hawa t'inkikuna

* Cambridge Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin (inlish simipi)
Harvard Yachay Suntur

## Wiñay kawsay
Harvard Yachay Suntur,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna

## Hawa tinkikuna
* Harvard Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin (inlish simipi)
Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin

**Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin** (kastilla simipi: *Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco*, **UNSAAC**) nisqaqa Piruwpi, Qusqu llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnintaqa  Inusinsyu XII sutiyuq Tayta Papam kamarirqan. Chayrayku mi kachkan.

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa tinkikuna
* Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin

**Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin** (kastilla simipi: *Universidad Nacional de San Cristóbal de Huamanga*, **UNSCH**) nisqaqa Piruwpi, Wamanqa llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnintaqa  Wamanqapi Don Cristóbal de Castilla y Zamora sutiyuq hatun yayam kamarirqan. Chayrayku mi kachkan.

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa tinkikuna
* Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

**Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur** (kastilla simipi: *Pontificia Universidad Católica del Perú*, **PUCP**) nisqaqa Piruwpi, Lima llaqtapi huk kathuliku yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturtaqa  Jorge Dintilhac sutiyuq taytakuram kamarirqan. Chayrayku mi kachkan, Piruwpi ñawpaq kathuliku yachay sunturmi. Hatun Kansillirː Giuseppe Versaldi (2016-manta)

### Rikturkuna
* Marcial Rubio Correa (2009 - )
* Luis Guzmán-Barrón Sobrevilla (2004 - 2009)
* Salomón Lerner Febres (1994 - 2004)
* Hugo Sarabia Swett (1989 - 1994)
* José Tola Pasquel (1977 - 1989)
* Felipe Mac Gregor (1963 - 1977)
* Fidel Tubino Mongilardi (1953 - 1962)
* Rubén Vargas Ugarte (1947 - 1953)
* Víctor Andrés Belaúnde (1946 - 1947)
* Pedro Pablo Drinot y Piérola (1924 - 1925)
* Jorge Dintilhac (1917 - 1924; 1925 - 1947)

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* 
* José de la Riva Agüero y Osma
* José Antonio del Busto
* Luis Jaime Cisneros

## Hawa t'inkikuna

* Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010

**Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010** *2010 FIFA World Cup South Africa* (inlish simipi: *FIFA World Cup 2010*, kastilla simipi: *Copa Mundial de Fútbol de 2010*) nisqaqa 2010 watapi Urin Aphrika mama llaqtapi XIX ñiqin Piluta Hayt'ay Pachantin Kupam.

## Atipaq quchukuna
*
** Piluta hayt'aq: 1. Iker Casillas  - 2. Raúl Albiol - 3. Gerard Piqué - 4. Carlos Marchena - 5. Carles Puyol - 6. Andrés Iniesta - 7. David Villa - 8. Xavi -  9. Fernando Torres -  10. Cesc Fàbregas - 11. Joan Capdevila - 12. Víctor Valdés - 13. Juan Mata - 14. Xabi Alonso - 15. Sergio Ramos - 16. Sergio Busquets - 17. Álvaro Arbeloa - 18. Pedro Rodríguez Ledesma - 19. Fernando Llorente - 20. Javi Martínez - 21. David Silva - 22. Jesús Navas - 23. Pepe Reina
* Pukllaykamachiq: Vicente del Bosque

## Istadyukuna

## Group Stage
### Group A

### Group B

### Group C

### Group D

### Group E

### Group F

### Group G

### Group H

## Knockout Stage

## Kaypipas qhaway
* Diego Forlán
* Thomas Müller
* Arjen Robben
* Giovanni van Bronckhorst
* Bastian Schweinsteiger
* Philipp Lahm
* Wesley Sneijder
* Luis Suárez
* Manuel Neuer

## Hawa t'inkikuna
Aytipi pacha kuyuy (2010)

**[[Ayti]]pi [[pacha kuyuy]] (2010)** nisqaqa 12 ñiqin qhulla puquy killapi 2010, 21:53:10 UTC pachapi qallarirqan, 7.0 graduyuq.

Iskay pachak waranqa runam wañurqan.

* Tinkurachina siwikuna: 18°27′25″N 72°31′59″O﻿
* Wañusqakuna: 200,000 runakuna.
Qichwa Wikipidiya

**Qichwa Wikipidiya** icha **Qhichwa Wikipirya**, qichwa simipi Wikipidiyaqa 2003 watapim qallarirqan. Kay Qichwa Wikipidiyaqa  qillqasqa p'anqayuqñam. 

Kunanqa Qichwa Wikipidiyapi lliwmanta aswan hatun sasachakuypura, p'anqakunapi manaraqmi achka qispilla rimay kachkanchu.
Pichilemupi pacha kuyuy (2010)

**Pichilemupi pacha kuyuy** nisqaqa  Chili mamallaqtapi ancha hatun pacha kuyuymi karqan. Kuyuy chawpinqa Pichilemu llaqtamanta 40 km urin kuntinpim karqan. Iskay runam wañurqan, huk wasikunapas thuñisqam karqan.
Santiago del Estero

**Santiago del Estero** nisqaqa Arhintina mama llaqtapi  huk hatun llaqtam, Santiago del Estero wamanip uma llaqtanmi. Santiago del Estero llaqtataqa 1553 watapim kamarirqan. Santiago del Estero llaqtapiqa Universidad Nacional de Santiago del Estero yachay sunturmi Universidad Católica de Santiago del Esteropas.

## Ñaña llaqtakuna
{| style="background: #F5F5F5; padding:0em 1em 0em 1em;"
| style="vertical-align:top" |
| width = "300" |
*  Suzhou, Chunwa Runallaqta Ripuwlika
*  Talavera de la Reina, Ispaña
*  Tarija, Buliwya
*  Hama, Sirya
*  Santa Krus, Buliwya
*  Qhupiyapu, Chili
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

**Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa** (inlish simipi: *FIFA World Cup*, kastilla simipi: *Copa Mundial de Fútbol*) nisqaqa llapa tawa kaq watapi kaq ancha hatun mamallaqtapura piluta hayt'ay atinakuymi, lliw Tiksimuyuntinpi kaq allpa pachakunapi mama llaqtakunap FIFA nisqapi wankurisqa piluta hayt'ay quchuntinkunap pukllasqan. Atiqnin hatun Kupa nisqatam chaskin. 1930 watamantam ruranku, manataq 1942, 1946 watakunallapi (iskay ñiqin pachantin maqanakuyrayku).

## Lluqsiykuna, Ranuykuna
### Hatun Atipanakuykuna

 Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2018, 2022 watakunapi kana mama llaqtakunas riqsikunqa.

### Quchuntinkuna

75 quchuntinkunañam Piluta Hayt'ay Pachantin Kupakunapi pukllaq karqan, ichataq 11-llam final pukllaykunapi pukllarqan.

Brasil pichqa kutiñam atiparqan, Italya tawa kutiña, Alimanya kimsa kutiña.

### Lliwmanta aswan allin quchuntinkuna
Kay qatiqpiqa lliwmanta 24 quchuntinkunatam rikunki, huk icha aswan kuti lliwmanta tawa aswan allinpura kasqa.

*Wiksu qillqapitaq* rikunki, chay quchuntinpa mama llaqtanpi kasqa.

### Pukllaqkuna
Yaqa 6.000 pukllaqkunañam Piluta Hayt'ay Pachantin Kupapi pukllarqan.

## Pukyu qillqakuna
Gerd Müller

**Gerd Müller** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Nördlingen llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 1974 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka tawayuq kutim punkuta tariparqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna

## Willay pukykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970
* Piluta Hayt'ay (Alimanya)
* Thomas Müller
* Miroslav Klose

## Hawa t'inkikuna
Jürgen Klinsmann

**Jürgen Klinsmann** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Göppingen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 1990 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Italyapi Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka hukniyuq kutim punkuta tariparqan. Manaña piluta hayt'aq kaspa, intrinachaq karqan, aliman mamallaqta quchuntinpaq, Bayern Münchenpaqpas.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1990

## Hawa t'inkikuna
Miroslav Klose

**Miroslav Klose** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Opole llaqtapi, Silisyapi, *Mirosław Klose* sutiwan) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. Iskayña piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka hukniyuq kutim punkuta tariparqan. Kunantaq Urin Aphrikapim Hayt'ay Pachantin Kupapaq Alimanya mamallaqta quchuntinpaq pukllachkan. Bayern München sutiyuq quchuntinpaqmi pukllachkan.

## Klubkuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Alimanya)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010
* Gerd Müller
* Bastian Schweinsteiger

## Hawa t'inkikuna

* Miroslav Klosep tukri llika tiyaynin