open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sawaya pruwinsya

**Sawaya pruwinsya**, mawk'a sutin **Atawallpa pruwinsya**(aymara simipi: *Sawaya jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Sabaya*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, juk pruwinsyam. Uma llajtanqa Sawaya llajtam. 

Chipaya munisipyupiqa Uru runakunam kawsachkanku.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Lawqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Qullpasa kachi qucha - Saqawaya qucha

### Aswan hanaq urqukuna

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam Chipaya runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Uru runa

## Simikuna
Atawallpa pruwinsyapiqa kastilla, aymara, chipaya simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

* www.indexmundi.com
Qaranqa pruwinsya

**Qaranqa pruwinsya** icha **Karanka pruwinsya** (aymara simipi: *Qaranqa jisk'a suyu* icha *Qaranqa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Carangas*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qhurqhi  (Corque) llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kimsa Chata - Qulluma
* Quchakuna: Mallku Quta *(Mallcu Kkota)* - Parina Quta 
* Mayukuna: Jach'a Jawira - Qhurqhi mayu - Qullpa Jawira

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Qaranqa pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qaranqa pruwinsya
Uru Uru pruwinsya

**Uru Uru pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Cercado*) Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uru Uru llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'a Chanka - Kuntur Chukuña - Kuntur Ikiña - Tumaq'asani - Wichu Qullu; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Uma
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha - Uru Uru qucha

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Aymara runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Uru-Uru pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Uru Uru pukllay

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* La Joya (mawk'a llaqta) 
* Uru Uru qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru Uru) pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Ch'allapata pruwinsya

**Ch'allapata pruwinsya** icha **Eduardo Avaroa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Eduardo Avaroa* / *Provincia de Challapata*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Eduardo Abaroa Hidalgomantam (icha Eduardo Avaroa Hidalgo) sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Asanaki; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:** Kachi mayu - Qullpa Jawira
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa astawan Qhichwa runakunam Aymara runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ch'allapata pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ch'allapata / Eduardo Avaroa pruwinsya
Ladislao Cabrera pruwinsya

**Ladislao Cabrera pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Ladislao Cabrera jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Ladislao Cabrera*) Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Salinas de Garci Mendoza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Tunupa 5.432 m
* **[[Mayu]]kuna:** Laq'a Jawira
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha (Pampa Awllaqa munisipyupi) - Uyuni kachi qucha (Salinas de Garci Mendoza munisipyupi)

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ladislao Cabrera pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Rikchakuna

Rikcha:Lago Poopó con flamencos.jpg|Puwpu qucha pariwanakunawan
Rikcha:Salinas.jpg|Salinas de Garci Mendoza llaqta 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ladislao Cabrera
* Salinas de Garci Mendoza munisipyu
* Salinas de Garci Mendoza

## Pukyukuna
Litoral pruwinsya

**Litoral pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Litoral de Atacama*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wachaqalla llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pacha Qullu (Kimsa Misa) (*Pacha Kkollu Quimsa Misa*) (4702 m) (nina urqu) - Inka Qhamachu (4792 m) 
* **[[Mayu]]kuna:** Lawqa mayu - Sawaya mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Litoral pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Pantaleón Dalence pruwinsya

**Pantaleón Dalence pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Pantaleón Dalence jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Pantaleón Dalence*) Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wanuni llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kinta Qullu - Mujun - Pukara - Qurimina; **[[Walla]]:** Asanaqi walla
* **[[Mayu]]kuna:** Wanuni mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Uru Uru qucha 

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pantaleón Dalence pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Karu puriy

* Khillayñan musiyu, Machaqa Marka

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pantaleón Dalence Jiménez
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Puwpu pruwinsya

**Puwpu pruwinsya** (aymara simipi: *Puwpu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Poopó*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Janka Parka - Qalasaya - Wila Chanka - Wisk'achani; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu - Urmiri mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha (Pasña munisipyu, Puwpu munisipyu)

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Puwpu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puwpu pruwinsya
Puerto de Mejillones pruwinsya

**Puerto de Mejillones pruwinsya** (aymara simipi: *Puerto de Mejillones jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Puerto de Mejillones*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa La Rivera llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kimsa Krus (*Tres Cruzes*) 5.300+ m (La Rivera munisipyupi)
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Puerto de Mejillones pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Qhawaray
* Tata Sawaya
* Quwiphasa kachi qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puerto de Mejillones pruwinsya
Chinchay Qaranqa pruwinsya

**Chinchay Qaranqa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Nor Carangas*) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wayllamarka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Jawira - Wayllamarka mayu - Payrumani mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Churuputu qucha

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: **Wayllamarka munisipyu**. 

Isqun kantunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Chinchay Qaranqa pruwinsyapiqa (Wayllamarka munisipyupi) aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Wayllamarka munisipyu (= Chinchay Qaranqa pruwinsya): yupaykuna, saywitu  (PDF; 324 kB)
Sajama pruwinsya

**Sajama pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Sajama jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Sajama*) Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Sajama mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Challwiri mayu - Sajama mayu - Turku mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Macaya qucha (Turku munisipyupi)
* **[[Q'asa]]:** Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa (saywapi: Buliwya - Chili)

### Aswan hanaq urqukuna

## Yurakuna

* Yarita *Azorella compacta* /  *Azorella yareta* 
* Qiwuña: 
** Puna qiwuña *Polylepis tarapacana*
** Chullpi qiwuña *[[Polylepis rugulosa]]*
* *Parastrephia lepidophylla*

## Uywakuna

* Khirkinchu *Chaetophractus nationi*
* Usqullu *Felis jacobita*
* Puma *Felis concolor*
* Turpiña *Fulica gigantea*
* Uchuy suri  *Pterocnemia pennata*
* Chururu *Phoenicopterus andinus* 
* Wik'uña *Vicugna vicugna*
## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Sajama pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Aqutanku 
* Umurata

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

* www.summitpost.org
* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sajama pruwinsya
Santiago Wari pruwinsya

**Santiago Wari pruwinsya** icha **Sebastián Pagador pruwinsya** (aymara simipi: *Sebastián Pagador jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Sebastián Pagador*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru-Uru suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santiago Wari llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Asanaki - Ch'iyar Jaqhi **[[Walla]]:** Asanaki walla 
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Juqhu - Qullpa Jawira
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha

## Pulitika Rakiy
Juk munisipyunmi kan: Santiago Wari munisipyu.

Chunka jukniyuq kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Santiago Wari pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Santiago Wari munisipyu (= Sebastián Pagador pruwinsya): yupaykuna, saywitu
San Pedro de Totora pruwinsya

**San Pedro de Totora pruwinsya** (aymara simipi: *San Pedro de Totora jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de San Pedro de Totora*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** T'utura mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: **T'utura munisipyu** icha San Pedro de Totora munisipyu.

Qanchis kantunmi kan.

### Runa llaqtakuna
Pruwinsyapiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San Pedro de Totora pruwinsyapiqa (Tutura munisipyupi) aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Pedro de Totora munisipyu / San Pedro de Totora pruwinsya: yupaykuna, saywitu
Sawkari pruwinsya

**Sawkari pruwinsya** (aymara simipi: *Sawkari jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Saucarí*) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Toledo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kimsa Chata
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha

## Pulitika Rakiy
Juk munisipyunmi kan Sawkari munisipyu icha Toledo munisipyu.

Chunka hukniyuq kantunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Sawkari pruwinsyapiqa (Toledo munisipyupi) kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sawkari pruwinsya
Urin Qaranqa pruwinsya

**Urin Qaranqa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Sud Carangas*) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antamarka *(Santiago de Andamarca)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Puwpu qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Uralan Qaranqa pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa

Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Urinuqa kantunpi, Isallawi llaqtapi, .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Qaranqa pruwinsya
Asnaq qucha (Urin Lipis)

**Asnaq qucha** (kastilla simipi: *Laguna Hedionda*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk  qucham. 
* Challwiri kachi qucha: 10 km

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha (Chinchay Lipis)
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Uyuni kachi qucha
* Yuraqqucha
Yampupata yaqa wat'a

**Yampupata yaqa wat'a** (kastilla simipi: *Península de Yampupata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk yaqa wat'am, Titiqaqa quchapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi, Sampaya kantunpi.

## Rikchakuna

Rikcha:Estrecho de Yampupata La Paz Bolivia.jpg|Yampupata, Titiqaqa qucha 
Rikcha:Estrecho de Yampupata Copacabana Bolivia.jpg|
Rikcha:Copacabana.jpg|Yampupata yaqa wat'a Qupaqhawana llaqtawan 


## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a
* Taraqu yaqa wat'a
* Qupaqhawana
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a
* Killa wat'a
* Intika
* Uru wat'akuna
* Amantani
* Kapachika
Tomás Barrón pruwinsya

**Tomás Barrón pruwinsya** (aymara simipi: *Tomás Barrón jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Tomas Barrón*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kalistu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Kalistu munisipyu icha Eucaliptus munisipyu.
Huk kantunmi kan: Kalistu kantun.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tomas Barrón pruwinsyapiqa (Kalistu munisipyupi) kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Eucaliptus munisipyu (= Tomas Barrón pruwinsya): yupaykuna, saywitu
Kañapa qucha

**Kañapa qucha** (kastilla simipi: *Laguna Cañapa*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi, Kañapa urqu ñiqpi. 

Rikcha:Laguna Cañapa, Bolivia, 2016-02-03, DD 78.JPG|Pariwanakuna, Kañapa qucha
Image:Laguna Cañapa con flamencos Potosí Bolivia.jpg| Chururukuna, Kañapa qucha

## Iñi
* K'ara qucha
* Hatun Wayllaqucha
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* www.aguabolivia.org / Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hodgenville (Kentucky) llaqtapi - †  wañusqa Washington D.C. llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 16 kaq umalliqnin (1861 watamanta 1865 watakama), ñawpaq Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Alawsi kiti

**Alawsi kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Alausí*) Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Alawsi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Dustunshi 
* **[[Mayu]]kuna:** Chanchan mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Usukuchi quchakuna

## Pulitika Rakiy
Chunka kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Alawsi kitilli, isqun chakrapura kitillipas: Achupallas, Wasuntu, Multitud, Pistishi, Pumallakta, Tixan, Sibambe, Sevilla, Wikra. 

## Runakuna

Alawsi kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Alawsi kitilli, Achupallas kitilli, Wasuntu kitilli, Multitud kitilli, Pumallakta kitilli, Sibambe kitilli, Tixan kitilli. 

## Karu puriy
* Supaypa sinkan 
* Usukuchi quchakuna

## Kitipi paqarisqa

* Pedro Fermín Cevallos
## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
* Chimpurasu fauna risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec Yupaykuna: Alawsi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Champu kiti

**Champu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Chambo*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Champu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Quilimás - Cubillín
* **[[Mayu]]kuna:** Champu mayu - Daldal mayu - Timbul mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Rocón qucha

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan (Champu kitilli).

## Runakuna
Champu kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Chunchi kiti

**Chunchi kiti** (kastilla simipi: *Cantón Chunchi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chunchi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Puñay
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Yawarkucha

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Chunchi 
* tawa chakrapura kitilli: Capzol, Compud, Gonzol, Llagos.

**Chunchi kitilli:** 
* Ayllu llaqtakuna: Chanchan, Llukillay, Magna, Toctezinín,  El Rompe, Shalapud, Nueva Primavera, Chirwu, Llarukun, Kallanka, Pikay, Seteleg,  Chawllapampa, Tapay, Kuchapampa, Alphapampa, launag Zaguán, Tagshana, Chimbalaunag, Chaseo, San Francisco, Launag Chico, Inkaluma, Los Laureles, Patukucha, Bacún.

**Capzol kitilli:**
* Ayllu llaqtakuna: Empalme de Capzol, Pasaluma, Piñankay, Pakunsha, Llamallun, Chawarpata
* Tinkurachina siwikuna: 1°18´00” S, 78°55´21” W
* Hanaq kay: 2.240 m
* Kamasqa wata: 
* Hallka k'iti kanchar: 31 km²

**Compud kitilli:**
* Ayllu llaqtakuna: Verdepamba, Kilampu, Llalla, Compud Viejo, Kullun, Tawri, Saguín
* Tinkurachina siwikuna: 2° 20´31” S, 78°56´26” W
* Hanaq kay: 2.460 m
* Kamasqa wata: 
* Hallka k'iti kanchar: 67 km²

**Gonzol kitilli:**
* Ayllu llaqtakuna: Zúñiga, San Martín (Huasha Zúnag), Empalme de Gonzol, Cochapamba de Gonzol, Iltus
* Tinkurachina siwikuna: 2°15´32” S, 78° 50´ 42” W
* Hanaq kay: 2.760 m
* Kamasqa wata: 
* Hallka k'iti kanchar: 32 km²

**Llagos kitilli:**
* Ayllu llaqtakuna: Pakcha, Pakchala, Hondonada de Llagos, Pabellón Llashipa, Saguin, Tablun  Santa Rosa, San Cristóbal, Joyagshí, Aguas, Evenecer
* Tinkurachina siwikuna:  2° 21´36” S, 78°59´09” W
* Hanaq kay: 2.640
* Kamasqa wata: 
* Hallka k'iti kanchar: 67 km²

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.enciclopediadelecuador.com
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Kulta kiti

**Kulta kiti** (kastilla simipi: *Cantón Colta*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kashapampa (*Villa La Unión*) llaqtam.
* Rispampa: 18 km

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Kullka *(Collca)* (3.403 m) - Portachuelo (4.389 m) - Puyal (4.332 m) - Pukara *(Pucara)* (3.600 m)
* **[[Mayu]]kuna:** Kashapampa mayu - Sikalpa mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Kulta qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* Iskay llaqta kitillinmi kan (**Villa la Unión**): Kashapampa kitilli, Sikallpa kitilli (*Cicalpa* icha *Sicalpa*)
* Tawa chakrapura kitilli: San Antonio kitilli (*Santiago de Quito*), Kañi kitilli, Kulumpi kitilli kitilli, Pangor kitilli (*Juan de Velasco*).

## Runakuna
Kulta kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.

Image:Mercado dominical en Colta 04.jpg‎   
Image:Mercado dominical en Colta 02.jpg‎  
Image:Mercado dominical en Colta 01.jpg‎  


## Karu puriy
* Inlisya, 1534 watamanta
## Kitipi paqarisqa
* Condorazo
* Duchicela 
* Pedro Vicente Maldonado 
* Juan de Velazco 
* Isabel de Godín 
* Magdalena Dávalos
## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* Ikwadurpi markakuna, pruwinsyakuna, kitikuna, kitillikuna
* www.ame.gov.ec
* municipiodecolta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.
Wamuti kiti

**Wamuti kiti** (kastilla simipi: *Guamote*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wamuti llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Yanaqucha (*Laguna Negra*) - Cuyug qucha - Atillu qucha (*Atillo*)

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: Wamuti, Palmira, Siwara.

## Runakuna
Wamuti kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.

## Kaypipas qhaway
* Sangay mamallaqta parki (Tukuy runakunap qhapaq kaynin, 1983) 
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
Wanu kiti

**Wanu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Guano*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Wanu llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Chimpurasu
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Wanu kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Wanu kitillipi, Rusaryu kitillipi, Ilapu kitillipi, San Andrés kitillipi, San Isidro de Patulu kitillipi, Valparaíso kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Chunka hukniyuq kitillinmi kan: 
* iskay llaqtamanta kitilli: Wanu kitilli, Rusaryu kitilli  (*El Rosario*)
* isqun chakramanta kitilli: Guanando, Ilapu, La Providencia, San Andrés, San José de Chazo, San Gerardo de Pacaicahuan, San Isidro, Santa Fe de Galán, Valparaiso. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Wanu kiti
* www.ame.gov.ec
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.visitaecuador.com / Wanu kitimanta (kastilla simi)
Q'illu qucha (Chimpurasu)

**Q'illu qucha** (kastilla simipi: *Laguna Amarilla* icha *Laguna Collanes*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk qucham Chimpurasu markapi, Pinipi kitipi, Qhapaq Urqupi, Sangay mamallaqta parkipi.
Víctor Raúl Haya de la Torre

**Víctor Raúl Haya de la Torre**, ( Icha *Wituchu Rawul Aya Pukarachapa *) (*  paqarisqa Truhillu llaqtapi - † 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1979 watapi wañusqa Limaq llaqtapi), huk  riqishapiruwki, llaqta pusaqpas karqan.Amacchaqpaq yachakuykar mana usharanchu  .

Yaya: Raúl Edmundo Haya y Cárdenas (Rawul Illmunllu Ayawan Kartinas) ; 

Mama: Zoila Victoria De la Torre y Cárdenas (Suyla Wituka Pukarachapawan Kartinas).

Nuna wiñachiq: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

Qillqaq, APRA raki pushanap kamariqnin karqan.Kay runa wakcha wañurqan.

## Qillqasqankuna
* 1936: *El antiimperialismo y el [[APRA]]* "Qarachaykachaypam t'ikrana Aprawan".
* 1954: *El Apra después de 30 años*. "Kimsa chunka watachayman Apra"

## Kaypipas qhaway
* Partido Aprista Peruano  {Piruwki Aprayuq Pushana raki}
* Alan García Pérez
* Asamblea Constituyente de 1978
* La Tribuna

## Willaychaykuna

## Hawa tinkikuna

* Partido Aprista Peruano-Biografía de Víctor Raúl Haya de la Torre
Rispampa kiti

**Rispampa kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón San Pedro de Riobamba* icha *Cantón Riobamba*) Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Rispampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Pichqa llaqta kitillinmi kan: Lizarzaburu kitilli, Maldonado kitilli, Velasco kitilli, Veloz kitilli,  Yaruquíes kitilli. 

Chunka hukniyuq chakrapura kitillinmi kan: Kacha, Kalpi, Kupihiy, Flores, Likan, Liktu, Punkala, Punin, Kimyak, San Juan, San Luís.

## Runakuna
Rispampa kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Rispampa, Yaruquíes, Kacha, Kalpi, Flores, Liktu, Punkala, Punin, Kimyak, San Juan, San Luis.

## Karu puriy

Rikcha:Riobamba Cathedral.JPG|Katidral, Rispampa
Rikcha:El Tungurahua visto desde Riobamba.JPG|Tunqurawra nina urqu, Rispampa llaqtamanta rikusqa 
Rikcha:Volcan el Altar 01.JPG|Qhapaq Urqu, Rispampa llaqtamanta rikusqa


* Sangay mamallaqta parki

## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
* Kapak Urku
* Tunkurawra
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.municipioderiobamba.gov.ec / Rispampa kitip kitillikuna
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.ec  *Noticias Kichwa* - Chimpurasu markamanta willakuna  (kichwa simi)
Pinipi kiti

**Pinipi kiti** (kastilla simipi: *Penipe*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Chimpurasu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pinipi llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sangay mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Obispo urqu - Qhapaq Urqu 5.319 m
* **[[Mayu]]kuna:** Chorreras mayu - Cubillines mayu - Puela mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Q'illu qucha (Qhapaq Urqupi)

## Runakuna
Pinipi kitipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Pinipi kitillipi, El Altar kitillipi, Matus kitillipi, Puela kitillipi, San Antonio de Bayushig kitillipi Bilbao kitillipipas kawsanku.   

## Pulitika Rakiy

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.ec / Pinipi kitimanta (kastilla simi)
* www.enciclopediadelecuador.com
1977

**1977** wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Alberto Fujimori

**Alberto Kenya Fujimori Fujimori** (nihun simipi, Kanji 藤森 謙也; Kana アルベルト・ケンヤ・フジモリ; Rōmaji Aruberuto Ken'ya Fujimori) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu allwiya kamayuq wan pulitiku runam. 1990 watamanta 2000 watakamam Piruwpa umalliqnin karqan.

1990 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Mario Vargas Llosawan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VII-1990 p'unchawpim Piruwpa umalliqnin tukurqan.

1992 watapi Abimael Guzmánta hap'ispa K'anchaq Ñanta atipaspa atawsapa arpaysapam tukurqan. Chay aypasqankunamantaqa kimsa kuti umalliq kayman akllasqam karqan. Achka Qhichwa warmikunata mana munaptinpas mana yachaptinpas qumichichirqan. Hukwanpas, runa hayñikunata sarupuspa maki p'akichikuykuspa chaymanta qhawapayasqam karqan.

Chay huchanunaraykuqa  munay mana munaymi kamachiymanta ithirirqan.

Hinallataq imaymana taripaykunawan kashan paypak huchan. Huk hatun taripakuy Warmi Qulluchisqa Piruwpi

2000 watamanta 2005 watakama Nihun mama llaqtapim tiyarqan, chaymantataq Chilipim.  piruwanu pulisiyaman hap'ichisqam karqan. Chaymantapacha samk'ay wasipim kachkan.  Fujimoriqa yapa pusaq kuskanniyuq wata wananaman samk'ay wasipi taripasqa karqan, maki p'akichikusqanrayku, mama llaqtap qullqinta hap'isqanrayku.

Chaymantataq ususin Keiko sutiyuq iskay kutiñam umallinapaq akllanakuypi – 2011, 2016 watakunapi – aynirqan. Ususin kunana umalliq llaqta Piruwsuyumanta kayta munan, hinallataq imaymana taripakuykunawan kashan, mana sapallanchu chayta ruwayta atinman. Hinaspapis, payqa achka qllqita hunurqan *Campana Electoral*nisqapaq hunurqan, manan payqa llamqanchu, manallataq maymanta qullqita hatarichiyta atinchu. Chayrayku runakuna tapukun maymanta chay ch'ikan qullqita huñunman karqan.

Kay 2021 watapi, wakmanta ahllanakuypi llallikushan, kunantaq yachaq Pedro castillowan ñataq, inallataq ishkay tupaypiyña kashanku, hukkay tupaytaqa chunka pisqa llaliqkunamanta ishkay lluqsiranku, kay ishkay kay llalinakunapaq. Kunan Piruw llaqtapi kashan aqllanakuy, hinaqa llipim risunchis kay akllakuyman.

## Hawa t'inkikuna
Chachapuyas distritu

**Chachapuyas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chachapoyas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chachapuyas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pawlapampa - Pumaurqu
* Mayukuna: Sunchi mayu - Utkupampa mayu

## Distritupi paqarisqa
## Llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Amarumayu suyu
Shallka distritu

**Shallka distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de La Jalca*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Shallka llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Churupunta 
* Mayukuna: Utkupampa mayu
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Karu puriy
Ullapi, Piujshij, Chalacchin, Muyuq, Putquero, Secote, Llawpin

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
1976

**1976** wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Mao Zedong

**Mao Zedong** (Chinu simipi: 毛泽东, chinu tradisyunal: 毛澤東, pinyin: Máo Zédōng, Wade-Giles: Mao Tse-Tung), sutiyuq runaqa 26 ñiqin aymuray killapi 1893 paqarisqa Shaoshan,  Hunan llaqtapi - 9 ñiqin tarpuy killapi 1976 wañusqa Pikkin llaqtapi) Chunwa mama llaqtayuq qillqaqmi, pulitikupas qarqan. 

1949 watamanta 1976 watakama Chunwa Runallaqta Republikap umalliqninmi karqan.

Mao Zedongqa kimsa kuti kasarakusqam karqan, kay warmikunawan: Yang Kaihui (1920–1930), He Zizhen (1930–1937), Jiang Qing (1939–1976).

## Qillqasqankuna
Kastilla simipi:
* Li Zhisui: *La vida privada del presidente Mao*, Planeta, Barcelona, 1995 (ISBN 84-08-01406-4)
* Chang, Jung y Halliday, Jon. *Mao: la historia desconocida*, Taurus ediciones, Madrid, 2006 (ISBN 84-30605-97-5).
* Fairbank, John King. *China, una nueva historia*, Editorial Andrés Bello, Barcelona, 1997 (ISBN 84-89691-05-3).

Inlish simipi:
* Short, Philip. *Mao: A Life*, John Murray, 2004 (ISBN 0719566762).
* Spence, Jonathan D. *Mao Zedong*, Penguin Books, 2006 (ISBN 0143037722).
* Clements, Jonathan, *Mao Zedong (Life & Times)* Haus Publishing Limited, 2006 (ISBN 1904950337). 
* MacFarquhar, Roderick y Schoenhals, Michael, *Mao's Last Revolution*, The Belknap Press, 2006 (ISBN 0674023323).
* Sun Shuyun. *The Long March*, HarperCollins, 2006 (ISBN 0-007-19479-X).
* Jocelyn, Ed y McEwen, Andrew. *The Long March*, Constable, Londres 2006 (ISBN 1-84529-255-3).
* Spence, Jonathan D. *The Search for Modern China*, W. W. Norton and Company, Nueva York, 1999 (ISBN 0-393-30780-8).
* Hsü, Immanuel C. Y. *The Rise of Modern China*, 6th edition, Oxford University Press, Oxford, 1999 (ISBN 0-195-12504-5).

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa t'inkikuna

* Obras de Mao Zedong.
* WikiMaoist
* Resistencia Digital
Walasiyu kiti

**Walasiyu kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Gualaceo*, *Cantón Santiago de Gualaceo*) Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Walasiyu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Walasiyu kitipiqa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Walasiyu kitillipi, Jadán kitillipi, San Huwan kitillipi, Zhidmad kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Pusaq kitillinmi kan:

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Walasiyu kiti (PDF) icha http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache:I67b0_aN3uQJ:www.inec.gov.ec/c/document_library/get_file%3FfolderId%3D295096%26name%3DDLFE-13156.pdf+Canton+Gualaseo.xls&hl=de&gl=de
* www.azuay.gov.ec (kastilla simi)
* www.ame.gov.ec
* enciclopediadelecuador.com - Walasiyumanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.visitagualaceo.com (kastilla simi)
Tumipampa kiti

**Tumipampa kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cuenca*) Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tumipampa (*Cuenca*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Cajas mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Tumipampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Yurakuna
* *Ceratos tema sp.*
* *Chausquca sp.*
* Chukirawa *Chuquiraga jussieui*
* *Clusia sp*
* *Embotrium grandiflorum*
* Chachakuma: T'asta *Escallonia mirtilloides*
* *Gentianella hirculus* ("sarashima")
* *Huperzia crassa*
* *Lomatia oblicua*
* *Lorantus nitidus*
* Qiwuña *Polylepis*
* *Puya clava-herculis* ("Achupilla", "Aguarongo")
* *Valeriana rigida*
* *Vallea stipularis*

## Uywakuna
* *Andigena laminirostris*
* *Chibchanomys orcesi* (*ratón de agua de Cajas*, parkilla kawsaq)
* Añas: *Conepatus quitensis*
* *Mazama rufina* ("yamala")
* *Gallaria quitensis*
* *Gallinago sp.*
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Taruka: *Odocoileus virginianus*
* Kurikinka *Phalcoboenus carunculatus* 
* Puma *Puma concolor*
* Sach'awaka: urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* Masu

## Runakuna
Tumipampa kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna kay kitillikunapi kawsanku: Baños kitilli, Mullituru kitilli, Octavio Cordero kitilli, Quingeo kitilli, Santa Ana kitilli, Sidcay kitilli, Tarki kitilli, Turi kitilli, El Valle kitilli. 

## Kitillikuna

Llaqta kitillikuna: 

## Rikchakuna

Rikcha:Puya clava-herculis 7.jpg|*Puya clava-herculis* ("Achupilla", "Aguarongo"), Cajas mama llaqta parkipi
Rikcha:Andigena laminirostris-Gould.jpg|*Andigena laminirostris*
Rikcha:Vaca loca 1.jpg|*Vaca loca,* Tañiluma
|Mariscal Lamar antanka pampa, Tumipampa
Rikcha:Jefferson-Perez.jpg|Jefferson Pérez, kitipi paqarisqa


## Kitipi paqarisqa
* Rosalía Arteaga Serrano
* Antonio Borrero Cortázar
* Abdón Calderón
* Luis Cordero Crespo
* Gonzalo Córdova
* Patricio Cueva
* Carlos Cueva Tamariz
* Miguel Febres Cordero
* José de La Mar
* Guadalupe Larriva
* Byron Piedra
* Jefferson Pérez

## Apaykachana
* Mariscal Lamar antanka pampa
## Kaypipas qhaway
* Cajas mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tumipampa kiti (Cuenca)
* www.ame.gov.ec
* ambiente.gov.ec / Cajas mama llaqta parki
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.azuay.gov.ec
Pawti kiti

**Pawti kiti** (kastilla simipi: *Cantón Paute*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pawti llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pawti mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan: Chicán, El Cabo, San Cristóbal, Bulán, Dug-dug, Tumipampa, Guaraynag. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Pawti kiti
* www.ame.gov.ec
* www.azuay.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Siksik kiti

**Siksik kiti** (kastilla simipi: *Cantón Sígsig*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Siksik llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Ayllun qucha (*Ayllón*)

## Runakuna
Siksik kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Miguel de Jima kitillipi, Ludo kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan.

## Kaypipas qhaway
* Chobshi
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Siksik kiti
* www.azuay.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Girón kiti

**Girón kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Girón*, Francisco Hernández Girónmanta sutichasqa) Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Girón (Lumapampa) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Girón kitilli, iskay chakrapura kitillim, San Gerardo kitilli Asunción kitillipas.

## Rikchakuna

Rikcha:Giron parade 2.jpg|Raymi, Girón
Rikcha:Giron parade.jpg|Raymi, Girón
Rikcha:Giron, Ecuador.jpg|Girón llaqta


## Kaypipas qhaway
* Girón phaqcha
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.azuay.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Santa Isabel kiti

**Santa Isabel kiti** (kastilla simipi: *Cantón Santa Isabel*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Isabel llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Santa Isabel kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Isabel kitillipi kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Kitillinkuna (2001 watapi):

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Santa Isabel kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.elmercurio.com.ec (kastilla simi)
* www.santaisabel.gov.ec (PDF)
* www.enciclopediadelecuador.com
Pukara kiti

**Pukara kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pucará*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kunanqa iskay kitillinmi kan: Pukara kitilli, San Rafael de Sharug  kitilli.

Runakuna 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
* Cajas mama llaqta parki
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Pukara kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Chordeleg kiti

**Chordeleg kiti** (kastilla simipi: *Chordeleg*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chordeleg llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Chordeleg
* tawa chakrapura kitilli: Principal, La Unión, Luis Galarza Orellana (Delegsol), San Martín de Puzhío.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.azuay.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.chordelegtransparente.gov.ec
Tanta kiti

**Tanta kiti** (kastilla simipi: *Cantón El Pan*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tanta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: Tanta (El Pan), San Vicente.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tanta kiti / El Pan kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Camilo Ponce Enríquez kiti

**Camilo Ponce Enríquez kiti** (kastilla simipi: *Cantón Camilo Ponce Enríquez*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ponce Enríquez llaqtam. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Gala mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna: 
* Huk llaqta kitillinmi kan: Ponce Enríquez
** Llaqtakuna: Villa Rica, La Rica, Bella Rica, San Francisco de Muyuyaku, La López, Santa Martha, La Independencia, San Alfonso, Nueva Esperanza del Río, Shagal, Blanco Mayu, San Salvador, San José de Uriaco, La Iberia, Hno. Miguel, San José del Recreo, Balao Mayu, San Gerardo, La Unión, San Miguel de Guena, Parshi, Kuchas, Moras, San Vicente de Cachi.
* Chakrapura kitillikuna: 
** Carmén de Pijilí
*** Llaqtakuna: 
**** Pijili Chico, Campanas, Pawankay, Lagunas, Mangan
**** Salavina, Milagros, Rosa de Oro, Naranjo, Chawpi Pijili 
**** Recinto la Florida, Recinto Unión Azuaya, Recinto la Adelina, La Trinchera Campesina, La Libertad, San Pedro, Santa Teresa
** (Shumiral)
*** Llaqtakuna:
**** Mirador, Guadalupe, San Jacinto de Iñan, Pucul, Progreso, San Juan de Naranjillas, La Fortuna, Tenguelillo

## Kaypipas qhaway
* Cajas mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.azuay.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Kaluma kiti

**Kaluma kiti** (kastilla simipi: *Caluma*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kaluma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Samama, La Pólvora , Naranja Pata, Altarumi, Shurumi, Cuartel, Pukara, Cochauca, Las Tres Cruces, Borracho, Cumbillí Chico
* **[[Mayu]]kuna:** Kaluma mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Kaluma kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan, **Kaluma kitilli**.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kaluma kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
* gobiernodebolivar.gov
Chillanes kiti

**Chillanes kiti** (kastilla simipi: *Cantón Chillanes*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Chillanes llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Chillanes kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Chillanes kitillipi kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Chillanes, huk chakrapura kitillim, Tampupampa (*San José del Tambo*).

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chillanes kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Waranta kiti

**Waranta kiti** (kastilla simipi: *Cantón Guaranda*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Chimpu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Waranta kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitillikunapi kawsanku: Gabriel I. Veintimilla kitilli, Facundo Vela kitilli, Guanujo kitilli, Salinas kitilli, Yakutu kitilli (San Simón), Simiátug kitilli, San Luis de Pambil kitilli.

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* kimsa llaqta kitilli: Gabriel Ignacio de Veintemilla (icha Veintemilla), Angel Polibio Chávez (icha Chávez), Guanujo
* pusaq chakrapura kitilli: Facundo Vela, Hatun Katawan (Julio E. Moreno), Salinas, San Lorenzo, San Simón, Santa Fe, Simiátug, San Luis de Pambil.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Waranta kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Wampukuna kiti

**Wampukuna kiti** (kastilla simipi: *Las Naves*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Bolívar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Las Naves llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Suquibí mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Huk llaqta kitillinmi kan.

## Musiku
* Allpa llamk'ay

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Las Naves kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
* gobiernodebolivar.gov
Asuwi kiti

**Asuwi kiti** (kastilla simipi: *Cantón Azogues / San Francisco de Peleusí de Azogues*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Asuwi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sankay mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Kuritampu urqu - Abuga
* **[[Mayu]]kuna:** Burgay mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* Tawa llaqta kitilli: San Francisco, Asuwi, Bayas, Borrero 
* Pusaq chakrapura kitilli: Kuritampu, Wapan, Chukipata (Javier Loyola), Luis Cordero, Pindilig, Rivera, San Miguel, Taday.

## Runakuna

Asuwi kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Pindilig kitillipi, Rivera kitillipi Taday kitillipipas kawsanku. 

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec/ Yupaykuna: Asuwi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.hcpcanar.gov.ec
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
* enciclopediadelecuador.com - Asuwimanta
Biblián kiti

**Biblián kiti** (kastilla simipi: *Biblián*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Biblián llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Biblián kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Biblián kitillipi, Nazon kitillipi, San Francisco de Sageo kitillipi Turupampa kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan.

## Rikchakuna

Rikcha:Biblián Santuario de la Virgen del Rocío 02.jpg|*Santuario de la Virgen del Rocío*, Biblián


## Kaypipas qhaway
* Inkapirka
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Biblían kiti
* www.hcpcanar.gov.ec
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
Kañar kiti

**Kañar kiti** (kastilla simipi: *Cantón Cañar*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kañar llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Narrio urqu
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Culebrillas qucha

## Runakuna
Kañar kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Kañar, Chuntamarka, Churukupti kitilli, General Morales, Wallituru, Honorato Vásquez, Inkapirqa, Juncal, San Antonio, Zhud kitilli. 

## Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Kañar
* chunka hukniyuq chakrapura kitilli: Chuntamarka, Churukupti, Sukarti (General Morales), Inkapirka, Juncal, Wallituru, Mawk'a Tampu (Honorato Vazquez), San Antonio de Paguancay, Zhud, Ventura, Ducur.

## Rikchakuna

Rikcha:Kanari awaq 01.jpg|Kañari awaq
Rikcha:Kanari takiqkuna 01.jpg|Kañari takiqkuna


## Kaypipas qhaway
* Inkapirka
* Kañar
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kañar kiti
* www.ame.gov.ec
* www.hcpcanar.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
* www.ame.gov.ec
Echeandía kiti

**Echeandía kiti** (kastilla simipi: *Echeandía*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Echeandía llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**  Usuluma mayu (Osoloma icha Echeandía mayu)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Echeandía kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.

## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: **Echeandía kitilli**.

## Kaypipas qhaway
* Manuel Echeandía (1783-1850)

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Echeandía kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Chimpu kiti

**Chimpu kiti** (kastilla simipi: *Cantón San José de Chimbo* icha *Cantón Chimbo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Chimpu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Chimpu kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Asankutu kitillipi kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
* Huk llaqta kitilli: Chimpu kitilli
* Tawa chakrapura kitilli: San Sebastián, Asankutu (*Asunción*), Chapakutu (*Magdalena*), Telimbela.

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chimpu kiti (PDF)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Déleg kiti

**Déleg kiti** icha **Délej kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Déleg / Délej*) Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Déleg llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Runakuna

Déleg kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.

## Kitipi paqarisqa

* Luis Cordero Crespo, * Surampalti, (1833 - 1912), Ikwadurpa umalliqnin (1892 - 1895)
* Don Juan Paucar
* Juan Bautista Mejía Bermeo (1889-1920)
* Mariano Mendieta
* Fidelio Flores Aguirre
## Kaypipas qhaway
* Inkapirka
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Déleg kiti (pdf)
* www.ame.gov.ec
* www.hcpcanar.gov.ec
* www.deleg.com (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
* www.ame.gov.ec
Tampu kiti

**Tampu kiti** (kastilla simipi: *Cantón El Tambo*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Tampu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Tampu kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. 

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Tampu kitilli.

## Rikchakuna

File:El Tambo train station.jpg|Kaynaku, Tampu llaqta


## Kaypipas qhaway
* Inkapirqa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tampu kiti
* www.ame.gov.ec
* www.hcpcanar.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)