open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San José Chikitus munisipyu

**San José Chikitus munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de San José de Chiquitos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk  munisipyum, Chikitus pruwinsyapi, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San José Chikitus llaqtam.
## Allpa saywachi
* Qucha: Kunsipsyun qucha

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakuna tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San José Chikitus munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Inlisyakuna (Tukuy runakunap qhapaq kaynin)

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chuchis urqu
* Misiones jesuíticas de Bolivia
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*San José Chikitus munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pailón munisipyu

**Pailón munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Pailón*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chikitus pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
* Pailón kantun
* Cañada Larga kantun
* El Cerro de Concepcion kantun
* Pozo de Tigre kantun
* Kimsa Krus kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakuna tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pailón munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Misiones jesuíticas de Bolivia
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Pukyukuna

* ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chikitus pruwinsya
Ruburiy munisipyu

**Ruburiy munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Roboré*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Chikitus pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ruburiy llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
* Ruburiy kantun
* Santiago kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakuna tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ruburiy munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Ruburiy munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kutipay munisipyu

**Kutipay munisipyu** icha **El Torno munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de El Torno*) tawa ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kutipay (El Torno) llaqtam.
## Allpa saywachi

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
* El Torno kantun
* Jorochito kantun
* La Angostura kantun
* Limoncito kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Kutipay munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Andrés Ibáñez pruwinsya
La Guardia munisipyu

**La Guardia munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de La Guardia*) kimsa ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Guardia llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunkuna
,
Suqta kantunmi kan:
* La Guardia kantun
* El Carmen kantun
* Km. 12 kantun
* Pedro Lorenzo kantun
* Peji (Villa Arrien) kantun
* San José kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
La Guardia munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Llump'aq Qullana Mariya Qutuqamanta
* Piray mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* La Guadria munisipyu: yupaykuna, saywitu
Willkapampa (Ikwadur)

**Willkapampa** (kastilla simipi: *Vilcabamba*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Loja markapi, Loja kitipi, Willkapampa kitillip uma llaqtanmi.
* Loja: 45 km

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Mandango

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Podocarpus mama llaqta parki
* Sarakuru runa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Felix Mendelssohn

**Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy** sutiyuq runaqa (Hamburgo llaqtapi (Alimanyapi) paqarisqa 3 ñiqin hatun puquy killapi 1809 p'unchawpi; † Leipzig llaqtapi (Alimanyapi) wañusqa 4 ñiqin ayamarq'a killapi 1847 p'unchawpi) rumantiku musika takichaqmi karqan.
Inka Wayq'u

**Inka Wayq'u** (kastilla simipi: *Cañon del Inca*) nisqaqa huk qhichwam, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Tupisa kantunpi, Tupisa ñiqpi (8 km).

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Qhari Wayq'u
* Anchanchu Wayq'u
* Killa Qhichwa, P'utuqsi suyu, Buliwya
* Killa Qhichwa, Chuqiyapu suyu, Buliwya
## Hawa t'inkikuna
Pawsirna mayu

**Pawsirna mayu** (kastilla simipi: *Río Pauserna*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi. 

## Allpa saywachi

Pawsirna mayup phaqchankuna: K'uychi phaqcha, Federico Ahlfeld phaqcha, Kawallu Chupa phaqcha

## Karu puriy
* Noel Kempff Mercado mamallaqta parki
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
K'uychi phaqcha

**K'uychi phaqcha** (kastilla simipi: *Catarata Arco Iris*) nisqaqa Pawsirna mayup huk phaqcham ( 88 m), Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* El Encanto phaqcha 
* Federico Ahlfeld phaqcha
* Fawcett phaqcha
* Susana phaqcha
Willkapampa (sut'ichana)

### Buliwyapi
* Willkapampa (Kapinuta)‎, huk llaqta,  Quchapampa suyupi
* Willkapampa kantun, huk kantun, Quchapampa suyupi

### Ikwadurpi
*Willkapampa (Ikwadur), huk llaqta, Ikwadurpi, Loja markapi, Loja kitipi
* Willkapampa kitilli, , huk kitilli, Ikwadurpi, Loja markapi
* San Pedro de Vilcabamba kitilli, huk kitilli, Ikwadurpi, Loja markapi, Loja kitipi
* Willkapampa mayu (Ikwadur), huk mayu, Ikwadurpi
### Piruwpi
*Willkapampa (Qusqu suyu, Piruw), Inkakunap Anti suyupi pukara llaqtan;
*Willlapampa (Grau), huk llaqta, Piruwpi, Apurimaq suyupi, Grau pruwinsyapi, Willkapampa distritupi
*Willkapampa mayu (Piruw), Piruwpi;
Anchanchu Wayq'u

**Anchanchu Wayq'u** (kastilla simipi: *Cañon del Duende*) nisqaqa huk qhichwam, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Tupisa ñiqpi.

## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Killa Qhichwa, Chuqiyapu suyu, Buliwya
* Killa Qhichwa, P'utuqsi suyu, Buliwya
* Qhari Wayq'u
* Inka Wayq'u

## Hawa t'inkikuna
Piray mayu

**Piray mayu** (kastilla simipi: *Río Piray*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi. 

## Karu puriy
* Santa Krus llaqta
* Samaypata pukara
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Quqta phaqcha

**Quqta phaqcha** (kastilla simipi: *Catarata Gocta*) nisqaqa Piruwpi, huk 771 m hanaq phaqcham Amarumayu suyupi, Bongará pruwinsyapi, Valera distritupi, Kukachimpa San Pablo llaqtakunapas ñiqpi.
## Karu puriy
* 22 phaqcha (k'itipi)

## Kaypipas qhaway
* Kuélap
* Killki phaqcha (*Salto del Ángel*), 972 m, Winisuyla
* Tugela phaqchakuna, (*Tugela Falls*), 948 m, Urin Afrika

## Hawa t'inkikuna
Tawamanu pruwinsya

**Tawamanu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Tahuamanu*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Mayutata suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Iñapari llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Guillermo Billinghurst Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Hanan Purus mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Aqri mayu - Mayutata mayu - Inampari mayu - Tampupata mayu - Manu mayu - Heath mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Tawamanu pruwinsyapiqa kimsa distritum. 

## Waki
### Runakuna
Tawamanu pruwinsyapiqa Amarakaeri, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puerto Maldonado

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu:Mayutata suyu
Purus pruwinsya

**Purus pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Purus*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ukayali suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Esperanza llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1982 watapi. 

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Altu Purus mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Huk distritunmi kan: Purus distritu.
## Waki
### Runakuna
### Runa llaqtakuna
* Nawa runa
* Amawaka runa
* Kashinawa
* Kulina runa
* Sharanawa

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna:
* Huch'uy yachay wasikuna:
* Chawpi yachay wasikuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pukallpa 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ukayali suyu
www.munipurus.gob.pe
Diné

**Diné** (diné simi, "runa") icha **Nawahu** nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, *[[Dinétah]]* icha *Diné bikéyahdi* nisqa mama suyunpi, Arizona, Colorado, Musuq Mishiku, Utah suyukunapi kawsaq indihina runa llaqtam, Chinchay Awya Yalapi lliwmanta aswan hatun runa llaqtam, 178.000 runam, diné simita rimaq.
Q'uya

**Q'uya** *(genus Festuca)* nisqaqa huk qachu yura rikch'anam, achka rikch'aqmi.
* *Festuca dolichophylla*, chilliwa
* *Festuca orthophylla*, iru (iru ichhu)
* *Festuca fiebrigii*, walla q'uya
Chullu walli

**Chullu walli**, **Chuwalli** icha **K'usillu anka**, kichwapi **Kushillu anka**/**wamani** *(Harpia harpyja)* nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq hap'iq pisqum, k'usillu mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'umpi churu k'usillu

**Paqu churuku**, **Paku churunku**, **Churunku**, **Churuku** icha **Ch'umpi churu k'usillu** *(Lagothrix lagothricha)* nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi (Brasil, Ikwadur, Kulumbya, Piruw) kawsaq churu k'usillum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka uya makisapa

**Puka uya makisapa** (*Ateles paniscus*) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq qhampu k'usillum.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna
Sach'a ansu

**Sach'a ansu** (*Neochen jubata*) (kastilla simipi: *Ganso de monte*) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Kastaña

**Kastaña** (*Bertholletia excelsa*) nisqaqa huk Uralan Awya Yala (Brasil, Buliwya, Kulumbya, Wayana, Winisuyla) kawsaq sach'am.
Pantu

**Pantu**, **Tuwi**, **Ukati**, **Manqu**, **Umsiri** icha **Waminku** *(Eira barbara)* nisqaqa huk Chawpi Awya Yalapi Urin Awya Yalapipas kawsaq aycha uquq ñuñuq uywam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sikwanka

**Sikwanka** *(Ramphastos)* nisqakunaqa huk Chawpi Awya Yalapi Uralan Awya Yalapi kawsaq, ancha chhukrunasapa pisqukunam, yana yuraq wiksayuq, q'uñi allpakunallapi tiyaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Q'umirtapsa sikwanka (*[[Ramphastos sulfuratus]]*)
* Kutu sikwanka (*[[Ramphastos brevis]]*)
* Yaw sikwanka (*[[Ramphastos vitellinus]]*)
* Pawqar sikwanka (*[[Ramphastos dicolorus]]*)
* Ch'umpitapsa sikwanka (*[[Ramphastos swainsonii]]*)
* Yanatapsa sikwanka (*[[Ramphastos ambiguus]]*)
* Yuraqqhawsqu sikwanka (*[[Ramphastos tucanus]]*)
* Hatun sikwanka (*[[Ramphastos toco]]*)

## Hawa t'inkikuna
Linsi

**Linsi** *(genus Lynx)* nisqakunaqa Chincha mama llaqtakunapi kawsaq aycha uquq ñuñuq uywakunam.

## Hawa t'inkikuna
Puka linsi

**Puka linsi** *(Lynx rufus)* nisqaqa Chinchay Awya Yalapi kawsaq aycha uquq ñuñuq uywam.

## Hawa t'inkikuna
Silq'uy

**Silq'uy** (latin simipi: *signatura, firma*) nisqaqa ima qillqasqappas qhipanpi runap kikinpa makinwan qillqamusqa sutinmi, sananchanmi, ahinataq arininakuypim, chanin rimariypim. Runaqa silq'uyninwan ninmi: *arí nini, allillanmi*, nispa.
Murlupu waska

**Misi sillu**, **Mullupu waska** icha **Murlupu waska** (*Uncaria tomentosa*) nisqaqa, kichwapi **Mushupa shillu** icha **Mushupa shilluk** nisqapas huk hampi yuram, misi sillu waskam, Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina

*Propiedades de la Uña de gato
*Webpage on Cat's Claw with a library of scientific abstracts organized by year
Muriti

**Muriti** (*Mauritia*) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi kawsaq yuram.

## Layakuna
**[[Mauritia aculeata]]*
**[[Mauritia armata]]*
**[[Mauritia campylostachys]]*
**[[Mauritia carana]]*
**[[Mauritia flexuosa]]*
## Hawa t'inkikuna
Villa Rivero

**Villa Rivero** icha **Muela** (kastilla simipi: *Villa Rivero* / *Muela*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Villa Rivero munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Jesús Lara, qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Villa Rivero munisipyu
* Saywitu: Punata pruwinsya
Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (kuyu walltay)

**Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan** (inlish simipi: **The Lord of the Rings: The Return of the King**, kastilla simipi: **El Señor de los Anillos: el retorno del Rey**) nisqaqa huk pilikulam, 2003 watapi rurasqa.
Kuyu walltay pusaqninqa Peter Jackson karqan.

## Kaypipas qhaway
* Siwikunap Apun
* Siwikunap Apun: Siwi masikuna (kuyu walltay)
* Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (kuyu walltay)
Nikolai Rimsky-Korsakov

**Nikolai Rimsky-Korsakov** (rusu simipi: **Николай Андреевич Римский-Корсаков**) sutiyuq runaqa (Tikhvin llaqtapi (Rusiyapi) paqarisqa 18 ñiqin pawqar waray killapi 1844 p'unchawpi; † Lyubensk llaqtapi (Rusiyapi) wañusqa 21 ñiqin inti raymi killapi 1908 p'unchawpi), huk  mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy (Rusiya)
* Mily Balakirev 
* Cesar Kyui
* Aleksandr Borodin 
* Modest Mussorgsky

## Hawa t'inkikuna
San Benito llaqta (Quchapampa)

**San Benito** icha **Villa José Quintín Mendoza** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, San Benito munisipyup uma llaqtanmi.

## Rikchakuna




## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* San Benito munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'antakuq rimay

**Ch'antakuq rimay** icha **Yapaq rimay** nisqakunaqa (kastilla simipi: *lengua flexiva, lengua sintética*) rimankunata hukchaykuq, rimankunaman rimana yapaqkunata yapamuq rimaykunam. Chay yapamusqa k'askaqkunaqa manam hukyanchu, tiyaqllam.

*K'askachakuq rimay: tiyaqlla rimana saphikunayuq (ahinataq qhichwa simi)
*K'umukuq rimay: hukchakuq rimana saphikunayuq (ahinataq latin simi)

## Kaypipas qhaway
*Rakikuq rimay
K'umukuq rimay

**K'umukuq rimay** nisqakunaqa (kastilla simipi: *lengua fusional*) rimankunaman rimana yapaqkunata yapamuq, rimana saphitapas hukchaykuq ch'antakuq rimaykunam.

Rimana saphipas hukchaykunmi, ahinataq aliman simipi:
* *ich spr*'e**ch**e*** (rimani) - ''du spr'''i'''ch'''st*** (rimanki) - *ich spr*'a**ch'' (rimarqani) - ''du spr**a**ch**st*** (rimarqanki)

[[Kastilla simi]]pipas:
* ''qu'''e'''r'''er*** (munay) - *qu*'ie**r**o*** (munani) - ''qu'''ie'''r'''e*** (munan) - *qu*'i**s**e*** (munarqani) - ''qu'''i'''s'''o*** (munarqan)

Kaymi huk k'umukuq rimaykuna:
* Kastilla simi
* Latin simi
* Aliman simi
* Rusu simi
* Arabya simi
Rakikuq rimay

**Rakikuq rimay** nisqakunaqa (kastilla simipi: *lengua analítica*) rimankunata mana hukchaykuq rimaykunam, mana rimana yapaqniyuq. Rimankunaqa rimana saphillam. Rimakunap ñiqinchayllanmantam rimasqap sut'inta hap'inchik.

Kay hinaqa chinu simim:

Inlish simipas yaqa rakikuq rimay.

## Kaypipas qhaway
* Ch'antakuq rimay
Kinchi

**Kinchi** (kastilla simipi: *El Quinche*) nisqaqa huk llaqtam Ikwadurpi, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Kinchi kitillip uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Mayukuna: 
* Quchakuna: 
## Chiriqunuy
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Raymikuna
* 21 p'unchay ayamarq'ay killapi: Nuestra Señora del Quinche
## Karu puriy
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Calderón
## Hawa t'inkikuna
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** sutiyuq runaqa (* Litomyšl llaqtapi (Chiksuyupi) paqarisqa  - † Praha llaqtapi (Chiksuyupi) wañusqa ) rumantiku musika kumpusiturmi karqan.
## Musika
### Operas
* Braniboři v Čechách (The Brandenburgers in Bohemia) – Interim Theatre, Prague, 1866 
* Prodaná nevěsta (The Bartered Bride) – Interim Theatre, Prague, 1866 (original version in 2 act); Interim Theatre, Prague, 1870 (final revision in 3 act) 
* Dalibor – Czech Theater, Prague, 1868 
* Libuše – National Theatre, Prague, 1881 [4] 
* Dvě vdovy (The Two Widows) – Czech Theater, Prague, 1874 
* Hubička (The Kiss) – Czech Theater, Prague, 1876 
* Tajemství (The Secret) – Premiere in 1878 
* Čertova stěna (The Devil's Wall) – Premiere in 1882 
* Viola – Not completed (1872–1884) [5] 
### Orchestral musika
* Má vlast (My Country) including "The Moldau" 
* Triumphal or Festive Symphony in E major 
* Richard III, symphonic poem 
* Wallenstein's Camp, symphonic poem 
* Håkon Jarl, symphonic poem 
* Prague Carnival 
* Festive Overture in D major 
* March for Shakespeare Festival 
### Chamber musika
* String Quartet No. 1 in E minor "From My Life" 
* String Quartet No. 2 in D minor 
* From My Homeland for violin and piano 
* Piano Trio in G minor, Op. 15 
* Piano music 
### Album Leaves
* Bagatelles and Impromptus 
* Czech Dances 
* Polkas 
* Sonata in G Minor 

## Kaypipas qhaway
* Musika (Chiksuyu)
## Hawa t'inkikuna
Antonín Dvořák

**Antonín Leopold Dvořák** sutiyuq runaqa (Nelahozeves llaqtapi (Chiksuyupi) paqarisqa 8 ñiqin tarpuy killapi 1841 p'unchawpi; † Praha llaqtapi (Chiksuyupi) wañusqa 1 ñiqin aymuray killapi 1904 p'unchawpi) huk  mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.

Taytan: František Dvořák,  Maman: Anna Zdenĕk.Warmi: Anna Čermáková.

## Kaypipas qhaway
* Vítězslav Novák
* Oskar Nedbal
* Josef Suk

## Hawa t'inkikuna
Kastaña (sut'ichana)

*Awya Yala kastaña *(Bertholletia excelsa - familia Lecythidioideae)*
*Chincha kastaña *(Castanea spp. - familia Fagaceae)* 
*Kawallu kastaña *(Aesculus spp. - familia Sapindaceae)*
Chincha kastaña

**Chincha kastaña** *(genus Castanea)* nisqakunaqa Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas wiñaq sach'akunam.

## Hawa t'inkikuna
Ñawpa añaki

**Ñawpa añaki** *(Archaea)* nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam, manam añakikunamanchu kapuq.

## Kaypipas qhaway
* Añaki *(Bacteria)*
* Añaw icha Wirus *(Virus)*

## Hawa t'inkikuna
Inka qhichua simi

**Inka qhichua simi** nisqaqa Tawantinsuyupi Inkakunap rimasqansi karqan, chaypacha rimasqa qhichua simi k'iti rimayninkunas.

Chay pachañas achka k'iti rimaysi karqan, manas hukllachu rimay. Inka qhichwaqa kunan Chanka runasimiman kaqllas karqan, ichataq uma llaqtanpis, Qusqu llaqtapis Qusqu-Qullawpi hinas chilli llump'a, kallpa llump'a, phuku llump'a nisqa Aymara simipi hina kunkawakiyuqsi karqan. Kunan Urin runasimiman ancha kaqllas, ichataq chinchaysuyu rimaykunapi hina mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkantaraq chaypacha sapaqcharqanku (Kastilla Atiy pachapi **[[z]]**, **[[s]]** qillqasqa).
Inka qhichwa

*Inka Wayq'u (Inka Qhichwa, *Cañon del Inca*, Buliwyapi)
*Inka qhichwa simi (klasiku nisqa qhichwa simi)
Awiwiti

**Awiwiti** *(Taxodium mucronatum*, nawa simimanta: *āhuēhuētl)* nisqaqa Mishikupi ancha watasapakama wiñaq akwayuq sach'am.
K'allma

**K'allma** nisqaqa yura kurkumanta kinrayman wiñaq chillkim, kurkupi raphi lluk'ipi mutmumanta phutuq.

## Hawa t'inkikuna
Yura kurku

**Kurku** icha **[[K'ullu]]** nisqaqa yurap uma chillkinmi, sayaqlla hawaman wiñaq. Sach'ap kurkunqa q'irumantam, rakhu, lliwmanta aswan hatunmi.

## Hawa t'inkikuna
Johann Strauss II

**Johann Strauss II** (alimanya simipi: Johann Strauß Sohn), sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Wien llaqtapi (Awstryapi - †  wañusqa Wien llaqtapi) Awstrya mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi karqan.

Warmikuna: Hetty Treffz, Angelika Dittrich, Adele Strauss.
## Kaypipas qhaway
* Danuwyu mayu
## Hawa t'inkikuna
Edvard Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** sutiyuq runaqa (Bergen llaqtapi (Nurwigapi) paqarisqa 15 ñiqin inti raymi killapi 1843 p'unchawpi; † Bergen llaqtapi (Nurwigapi) wañusqa 4 ñiqin tarpuy killapi 1907 p'unchawpi) huk  mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Wapumu qucha

**Wapumu qucha** (kastilla simipi: *Laguna Guapomó*) nisqaqa huk hark'a qucham Buliwyapi, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Inasyu llaqta ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Mayu hark'a
Chipaya munisipyu

**Chipaya munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Chipaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Chipaya llaqqtam. Chipaya munisipyupi runakunaqa chipaya simitam riman.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Lawqa mayu
* Quchakuna: Quwiphasa kachi qucha

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Ayparawi kantun - (Ayparawi)
* Chipaya kantun - (Chipaya)
* Vestrullani kantun - (Vestrullani)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Chipaya runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Chipaya munisipyupiqa chipaya, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

* lliwmanta aswan runakunap mama simin: chipaya simi
* lliwmanta aswan runakunap iskay kaq simin: kastilla simi

* 14 aymara simi rimaq (2001 watapi), achka runakunap iskay kaq simin (ichataq manam wawakunapchu)
* 3 qhichwa simi rimaq (2001 watapi), aslla runakunap iskay kaq simin

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chipaya runa
* Uru runa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Chipaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qullpasa munisipyu

**Qullpasa munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Coipasa*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Qullpasa llaqtam (484 runa lanu 2001 watapi), Wila Pukarani wat'api, Qullpasa kachi quchapi, tiyaq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Wila Pukarani
* Quchakuna: Qullpasa kachi qucha

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Qullpasa kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Qullpasa munisipyupiqa kastilla, aymara lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tata Sawaya
* Pumiri
* Qhawaraya
* Siparaya
* Witalina
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qullpasa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sawaya munisipyu

**Sawaya munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Sabaya*) nisqaqa Buliwya mama llajtapi juk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Sawaya llajtam.

## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** Quwiphasa kachi qucha (25 km) - Saqawaya qucha (Julu kantunpi) 

### Aswan hanaq urqukuna

## Kantunkuna
Chunka qanchisniyuq kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Sawaya munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
*Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuqiquta munisipyu

**Chuqiquta munisipyu** icha **Ch'uqiquta munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Choquecota*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Qaranqa pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuqiquta / Chuqi Quta / Ch'uqiquta / Ch'uqi Quta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Jawira
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Chuqiquta kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Chuqiquta munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qulluma
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qaranqa pruwinsya
* Chuqiquta munisipyumanta
Qhurqhi munisipyu

**Qhurqhi munisipyu** (aymara simipi: *Qhurqi Awki Marka*; kastilla simipi: *Municipio de Corque*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Qaranqa pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qhurqhi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kimsa Chata - Qulluma
* Quchakuna: Mallku Quta *(Mallcu Kkota)* - Parina Quta *(Parina Kkota)*
* Mayukuna: Qhurqhi mayu - Qullpa Jawira *(Kollpa Jahuira)*

## Kantunkuna
13 kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Qhurqhi kantun - (Qhurqhi)
* San José de Cala kantun - (San José de Cala)
* Jupuqiri kantun - (Jupuqiri) *(Opoqueri)*
* San Antonio de Nor Cala kantun - (San Antonio de Nor Cala)
* Payoco kantun - (Payoco)
* Q'araquta kantun - (Q'ara Quta) *(Caracota)*
* Janq'uqala kantun - (Janq'u Qala) *(Jancocalla)*
* Pumata Ayti kantun - (Pumata Ayti)
* Villa Esperanza kantun - (Villa Esperanza)
* San Pedro de Huaylloco kantun - (San Pedro de Huaylloco)
* Tarukachi kantun - (Tarukachi)
* Laca Laca Quita Quita kantun - (Laca Laca)
* Qupaqhawana kantun - (Qupaqhawana)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Qurqi munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qaranqa pruwinsya
Q'araqullu munisipyu

**Q'araqullu munisipyu** nisqaqa (aymara simipi: *Q'araqullu jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Caracollo*) Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Q'araqullu llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Wayrapata qucha

## Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Q'araqullu munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asanaki walla
* La Joya (mawk'a llaqta)
* Puwpu qucha
* Uru Uru pukllay
* Uru Uru qucha

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Q'araqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Churu munisipyu

**Churu munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de El Choro*) iskay ñiqin munisipyu Uru Uru pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Churu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:

Kantun - (Uma llaqta):
* Churu kantun - (Churu / El Choro) 
* Crucero Belén kantun - (Crucero Belén)  
* Challaqullu kantun - (Challaqullu) 
* San Felipe de Chatavi kantun - (San Felipe de Chatavi) 
* Rancho Grande kantun - (Rancho Grande)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Churu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Uru Uru karnawal
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru Uru) pruwinsya
Uru Uru munisipyu

**Uru Uru munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Oruro*) uma llaqta munisipyu, Uru-Uru pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uru Uru llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Uru-Uru kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Aymara runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Uru Uru munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru Uru) pruwinsya
Ch'allapata munisipyu

**Ch'allapata munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Challapata*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Ch'allapata pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Asanaki; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:** Kachi mayu - Qullpa Jawira
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam Aymara runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ch'allapata munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ch'allapata / Eduardo Avaroa pruwinsya
Killaqa munisipyu

**Killaqa munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Santuario de Quillacas*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Ch'allapata pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Killaqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Killaqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asanaki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Killaqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pampa Awllaqa munisipyu

**Pampa Awllaqa munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Pampa Aullagas*) iskay  ñiqin munisipyu, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pampa Awllaqa  (*Pampa Aullagas*) llaqtam (525 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pedro Santos Villca (3.687 m) - Q'ulka Pata
* Quchakuna: Laq'a Jawira qucha - Puwpu qucha
* Mayukuna: Laq'a Jawira

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pampa Awllaqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* pampaaullagas.com (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Pampa Awllaqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
* pampaaullagas.com
Machaqamarka Krus munisipyu

**Machaqamarka Krus** (aymara simipi: *Machaqamarka Krus jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Cruz de Machacamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Machaqamarka llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *machaqa* = musuq,  *marka* = llaqta.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Ch'alla Jawira *(Challajahuira)*

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Machaqamarka munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Machaqamarka Krus munisipyu: yupaykuna, saywitu
Iskara munisipyu

**Iskara munisipyu** (aymara simipi: *Iskara jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Escara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Iskara llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Jayu Quta - Jaya Kkoya
* Mayukuna: Lawqa mayu *(Río Lauca)* - Qullpa Jawira - *(Kollpa Jahuira)* - Turqu mayu *(Río Turco)*

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Iskara munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Iskara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Esmeralda munisipyu

**Esmeralda munisipyu** nisqaqa (aymara simipi: *Esmeralda jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Esmeralda*)  Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Esmeralda llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**:  
* **[[Qucha]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Esmeralda munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Esmeralda munisipyu: yupaykuna, saywitu
La Rivera munisipyu

**La Rivera** (kastilla simipi: *La Rivera*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Rivera llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Challani - Kimsa Krus (*Tres Cruzes*) +5.300 m - Llamiraya  
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: La Rivera kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
La Rivera munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Siparaya (Sawaya pruwinsyapi)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* La Rivera munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tukuy Santukuna munisipyu

**Tukuy Santukuna munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Todos Santos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Tukuy Santukuna llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Tukuy Santukuna kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tukuy Santukuna munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukykuna

## Hawa t'inkikuna
* Tukuy Santukuna munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wanuni munisipyu

**Wanuni munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Huanuni*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wanuni llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kinta Qullu - Pukara urqu - Qurimina; Walla: Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Uru Uru qucha
## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Wanuni munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mujun

## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pantaléon Dalence pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Machaqa Marka munisipyu (Pantaleón Dalence)

**Machaqa Marka munisipyu** (aymara simipi: *Machaqa Marka jisk'a t'aqa suyu*‎; kastilla simipi: *Municipio Machacamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk munisipyum, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Machaqa Marka llaqtam (aymara simi *machaqa* musuq, *marka* llaqta).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Mujun - Pukara - Qurimina; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* Quchakuna: Uru Uru qucha
* Mayukuna: 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Machaqa Marka munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Machaqa Marka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Antiqira munisipyu

**Antiqira munisipyu** icha **Bolívar munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Antequera / Municipio de Bolívar*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu, Puwpu pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antiqira llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Antiqira munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puwpu pruwinsya
Qaranqa munisipyu

**Qaranqa munisipyu** (aymara simipi: *Qaranqa jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Carangas*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Qaranqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Qaranqa kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Aymara runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Qaranqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qaranqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Karanka Kurawara munisipyu

**Karanka Kurawara munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Curahuara de Carangas*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu  Sajama pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Sajama mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Sulluma mayu - Pastara mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

### Aswan hanan urqukuna

## Yurakuna

* Yarita *Azorella compacta* /  *Azorella yareta* 
* Qiwuña: 
** Puna qiwuña *Polylepis tarapacana*
** Chullpi qiwuña *[[Polylepis rugulosa]]*
* *Parastrephia lepidophylla*

## Uywakuna

* Khirkinchu *Chaetophractus nationi*
* Usqullu *Felis jacobita*
* Puma *Felis concolor*
* Turpiña *Fulica gigantea*
* Uchuy suri  *Pterocnemia pennata*
* Chururu *Phoenicopterus andinus* 
* Wik'uña *Vicugna vicugna*

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Karanka Kurawara munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Karu puriy
* Inlisya (Curahuara de Carangas llaqtapi, 1606 watamanta)
* Sajama mamallaqta parki
* Sajama urqu
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa (saywapi: Buliwya - Chili)

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sajama pruwinsya
Antamarka munisipyu

**Antamarka** (kastilla simipi: *Andamarca / Santiago de Andamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Antamarka *(Santiago de Andamarca)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Ch'iyar Qullu *(Chiar Kkollu)* - Wichhu Qullu *(Wichu Kkollu)*
* Quchakuna: Janq'u Quta *(Jankho Kkota)* -  Jayu Quta *(Jayu Kkota)* - Puwpu qucha
* Mayukuna: K'ara K'ara mayu - Laq'a Jawira

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Antamarka munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa

Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Jurinuqa kantunpi, Isallawi  llaqtapi, .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Antamarka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Antamarka Belen munisipyu

**Antamarka Belen** (kastilla simipi: *Belén de Andamarca*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antamarka Belen llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Antamarka Belen munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha (Antamarka munisipyupi)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Qaranqa pruwinsya
Sawaya

**Sawaya** (kastilla simipi: *Sabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Atawallpa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Pumari (4787 m)  
* Tata Sawaya (5430 m) (nina urqu) 
* Tunupa - 
* Quwiphasa kachi qucha (25 km)
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
*Saywitu: Atawallpa pruwinsya
Qhurqhi

**Qhurqhi** (*Corque*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Qaranqa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Mallku Quta *(Mallcu Kkota)*
* Parina Quta *(Parina Kkota)*
* Qullpa Jawira *(Kollpa Jahuira)*
* Qulluma
* Qhurqhi mayu

## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
* Qurqi munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 592 kB)
Ch'allapata (Uru Uru)

**Ch'allapata** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Ch'allapata pruwinsyap uma llaqtanmi, Asanaki wallap kunti saywanpi tiyaq.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, *ch'alla* 1. aqu, t'iwu 2. huk aymara hawkay,.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
* Ch'allapata munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 811 kB)
Wachaqalla

**Wachaqalla** (kastilla simipi: *Huachacalla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Litoral pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Uru-Uru: 150 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pacha Qullu (Kimsa Misa) (*Pacha Kkollu Quimsa Misa*) (4702 m) (nina urqu) - Inka Qhamachu (4792 m) 
* Mayukuna: Sabaya mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Wachaqalla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Puwpu

**Puwpu** (kastilla simipi: *Poopó*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Puwpu pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayu: Puwpu mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
*Puwpu qucha
Karanka Kurawara

**Karanka Kurawara** (kastilla qillqaypi: *Curahuara de Carangas*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Sajama pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Sulluma mayu - Pastara mayu

## Karu puriy
* Inlisya (1606 watamanta)
* Sajama mamallaqta parki
* Sajama urqu: 60 km
* Wayna P'utuqsi

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Karanka Kurawara munisipyu: Yupaykuna (PDF; 679 kB)
T'utura (Uru Uru)

**T'utura** (kastilla qillqaypi: *Totora*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, juk llaqtam, San Pedro de Totora pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: T'utura mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Tutura munisiypu (= San Pedro de Totora pruwinsya): yupaykuna, saywitu  (kastilla simi) (PDF; 367 kB)
Toledo (Uru Uru)

**Toledo** (kastilla simipi: *Toledo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Sawkari pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa wirriy Francisco de Toledo sutiyuqmanta sutichasqam.

## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha
* Uru Uru qucha
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
* Toledo munisipyu (= Sawkari pruwinsya): yupaykuna, saywitu (PDF; 654 kB) (kastilla simi)
La Rivera

**La Rivera** (kastilla simipi: *La Rivera*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Puerto de Mejillones pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* La Rivera munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 249 kB)
Wayllamarka

**Wayllamarka** (kastilla simipi: *Huayllamarca / Santiago de Huayllamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi juk llaqtam, Wayllamarka mayu patanpi, Chinchay Qaranqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Uru Uru llaqtamantaqa 130 km karum.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Wayllamarka munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 324 kB)
Santiago Wari

**Santiago Wari** (kastilla simipi: *Santiago de Huari*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Sebastián Pagador pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Santiago Wari munisiypu (= Sebastián Pagador pruwinsya): yupaykuna; saywitu (PDF; 709 kB) (kastilla simi)
Kalistu llaqta

**Kalistu llaqta** (kastilla simipi: *Eucaliptus*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Tomas Barrón pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Huchusuma mayu
## Hawa tinkikuna
* Eucaliptus munisipyu (= Tomas Barrón pruwinsya): yupaykuna, saywitu
Arampampa

**Arampampa** (kastilla simipi: *Arampampa*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Bernardino Bilbao pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
Saqaqa

**Sakaka** (kastilla qillqaypi *Sacaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Alonso de Ibáñez pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
Llika llaqta

**Llika** nisqaqa (kastilla simipi: *Llica*) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Daniel Campos pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Qutaqayta

**Qutaqayta** (*Cotagaita*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Chinchay Chichas pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Churulki
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
* Qutaqayta munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qulcha "K"

**Qulcha "K"** icha **Villa Martín** (kastilla simipi: *Colcha "K" / Villa Martín*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Chinchay Lipis pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
Wayllunk'a

**Wayllunk'a** nisqaqa wawakunap wayllunk'aykunanpaq pukllanam, sach'ap k'allmanmanta icha k'aspillikap hawa k'aspinmanta warkukuq iskay waskawan watasqa last'a.

## Hawa t'inkikuna
Atalaya pruwinsya

**Atalaya pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Purus*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ukayali suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Atalaya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Altu Purus mamallaqta parki - Sira ayllu llaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Ukayali mayu - Tampu mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan. 
 
## Waki
### Runakuna
### Runa llaqtakuna
* Amawaka runa
* Ashaninka
* Nawa runa
* Piru runa
* Shipibo-Conibo
* Yaminawa runa

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna:
* Chawpi yachay wasikuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pukallpa 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ukayali suyu
* www.muniatalaya.gob.pe
Qupaqhawana munisipyu

**Qupaqhawana munisipyu ** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Copacabana*) huk ñiqin munisipyu Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qupaqhawana llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Titiqaqa qucha

## Kantunkuna
Qupaqhawana munisipyupiqa kimsa kantunmi.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qupaqhawanap Pallan
* Chilliqa wat'a
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Killawat'a
* Titiqaqa wat'a
* Tiwanaku
* Yampupata yaqa wat'a
* Pachataka
* Sampaya
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Titu Yupanki munisipyu

**Titu Yupanki munisipyu** icha **Parqipukyu munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Tito Yupanqui / Parquipujiu*)  kimsa ñiqin munisipyu Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Titu Yupanki / Parqipukyu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Titiqaqa qucha

## Kantunkuna
Titu Yupanki munisipyupiqa huk kantunmi: **Titu Yupanki kantun** icha **Parqipukyu kantun**

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Titu Yupanki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Titu Yupanki munisipyu: yupaykuna, saywitu