open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitan kamay

**Mitan kamay** niqawanqa uywakuna, yurakuna, k'allampakuna, añakikuna, lliw kawsaqkunatam raki huñu nisqakunapi allichanchik. Kay mitan kamaytaqa Carl von Linné sutiyuq runam kamarqan.

Kaymi raki huñukunapaq katiguriyakuna:
*Species: Rikch'aq
*Genus: Rikch'ana
*Familia: Rikch'aq ayllu
*Ordo: Rikch'aq ñiqi
*Classis: Rikch'aq sinri
*Phylum: Rikch'aq putu
*Divisio: Rikch'aq t'aqa
*Regnum: Rikch'aq suyu
Ankara

**Ankara** llaqtaqa Turkiya mama llaqtap uma llaqtanmi. Ankara llaqtapiqa 5,019,167 runakunam kawsachkanku (2007).
## Pukyukuna
Rikch'aq suyu

**Rikch'aq suyu** (latin simipi: *regnum*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq lliwmanta aswan hanaq katiguriyam.

Kaymi rikch'aq suyukuna:
*Uywakuna *(Animalia)*
*Yurakuna *(Plantae)*
*K'allampakuna *(Fungi)*
*Ch'ulla kawsaykuqkuna *(Protista)*
*Añakikuna *(Bacteria)*
Chunta yura rikch'aq ayllu

**Chunta yura rikch'aq ayllu** *(familia Palmae *icha* Arecaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi. Lliw rikch'aqkunaqa hatun sach'am, sinchi q'iruyuq, kurkup hawanpi raki-raki hina ancha hatun raphiyuq. Huk rikch'aqkunap rurunkunatam mikhunchik, wayu hinam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chunta hina yurakuna:
* chilli *(Aphandra natalia)*
* champira *(Astrocaryum chambira)*
* wiririma *(Astrocaryum jauari)*
* wikunku *(Astrocaryum vulgare)*
* chunta *(Bactris gasipaes)*
* kuyuli *(Chamoedorea herrerae)*
* pikwayu *(Cocos nucifera)*
* taraputu sach'a *(Iriartea deltoidea)*
* muriti *(Mauritia flexuosa)*
* siwa, simpi muyu, unqurawa *(Oenocarpus bataua = Jessenia bataua)*
* pullupuntu, yarina, chili *(Phytelephas macrocarpa)*
* sipati *(Phytelephas tenuicaulis)*
* killi sach'a *(Wettinia maynensis)*

## Hawa t'inkikuna
Waysallpu yura rikch'aq ayllu

**Waysallpu yura rikch'aq ayllu** *(familia Rosaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 56-chá rikch'anayuq, kimsa waranqachá rikch'aqniyuq.

## Tuktunkuna
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, wach'illam, pichqantin raphimuyum, tuktu ukhuyuqmi. Pichqantin akilla raphin, huklla muyum, hinallataqmi wayta raphi muyum. Achka sisa raphinkunam, chunkamanta aswanmi. Ruru raphin pichqantinmi icha hukllamanta achkakamam, qispim icha rakilla huñusqam. Ruru raphintinqa ukhu, chawpi icha hawa tiyaqmi. Sapa ruru raphipiqa iskay murucham.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{5}\  \; C_{5} \; A_{\infty} \; G_

Rurunqa wichq'asqa rurum.


Rikcha:Rosa tomentosa flowerdiagram.png|*[[Rosa tomentosa]]:* tuktu siq'intin
Rikcha:Prunus padus flowerdiagram.png|*[[Prunus padus]]:* tuktu siq'intin
Rikcha:Sanguisorba officinalis flowerdiagram.png|*[[Sanguisorba officinalis]]:* tuktu siq'intin
Rikcha:Spiraea hypericifolia flowerdiagram.png|*[[Spiraea hypericifolia]]:* tuktu siq'intin


## Rikch'aqkuna
Kaymi huk waysallpu hina yurakuna:
*sillu-sillu *(Alchemilla sp.)*
**uchuy sillu-sillu *(Alchemilla andina)*
**china sillu-sillu *(Alchemilla orbiculata)*
**urqu sillu-sillu *(Alchemilla pinnata)*
**liwru-liwru *(Alchemilla diplophylla)*
*pimpinila *(Sanguisorba officinalis)*
*kita pimpinila *(Acaena cylindrostachya)*
*urqu pimpinila *(Acaena elongata)*
*yunka pimpinila *(Acaena ovalifolia)*
*nich'u *(Eriobotrya japonica)*
*kapuri *(Fragaria chiloensis)*
*mayu mansana, murtiñu *(Hesperomeles lanuginosa)*
*muqti *(Hesperomeles cuneata)*
*lluq'i sach'a, pumachuku *(Kageneckia lanceolata)*
*t'iyu, mansana *(Malus domestica)*
*kanlli, china chuki kanlla *(Margyricarpus pinnatus)*
*urqu chuki kanlla *(Margyricarpus strictus)*
*wiswiru *(Mespilus germanica, Mespilus canescens)*
*qiwuña *(Polylepis incana, Polylepis australis, Polylepis racemosa, Polylepis villosa)*
*rinda, rindas *(Prunus avium)*
*sirisa *(Prunus cerasus)*
*sinti yura *(Prunus debilis)*
*sirwila *(Prunus domestica)*
*lurasnu *(Prunus persica)*
*lima-lima, pisk'ay *(Prunus rigida)*
*kapuli *(Prunus serotina var. salicifolia)*
*pira *(Pyrus sp.)*
*killay yura, killay, taksana *(Quillaja saponaria)*
*waysallpu, uturunka *(Rosa sp.)*
*khari-khari, shiraka *(Rubus spp.)*
**llanqha khari-khari *(Rubus roseus)*
**qurpa khari-khari *(Rubus urticaefolius)*
**yunka khari-khari *(Rubus robustus)*
**shiraka *(Rubus acanthophyllus, Rubus adenothallus)*

## Hawa t'inkikuna
Thaqu yura urin rikch'aq ayllu

**Thaqu yura urin rikch'aq ayllu** *(subfamilia Mimosoideae)* nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 83 rikch'ananmi, 3275 rikch'aqninmi kan.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa iskay - wakin-wakinllapi ch'ulla - yumanayuqmi, wach'illam, pichqantin raphimuyum, wakin-wakinllapi kimsantin, tawantin icha suqtantin. Sapsilla achka sisa raphinkunam, kimsamanta pachakkama. Sapsilla huklla ruru raphinmi, wakin-wakinlla iskay icha chunka suqtayuqkamam. Patapi chawpi wayta raphiqa hatunyasqam, iskaynintin urapi wayta raphiqa huñusqam, pila hinam, wamp'ucha nisqam. Chay wamp'uchapiqa sisa raphikunam, ruru aspiqchapas tiyanku. Kinraykunapi kaq iskay wayta raphiqa wamp'uchata p'intum.

Chunkantin sisa raphinmi, wakin wakinllapi isqun icha pichqantin, huñusqam ichaqa hukllachu manam.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{5}\  \; C_{5}\  \; A_{\infty}\  \; G_{1}

Rurunqa chaqallum.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk thaqu hina yurakuna:
* tuska *(Acacia aroma)*
* wakachu *(Acacia atramentaria)*, Arhintinapi churki nisqapas
* allqu thaqu, waranqu nisqapas *(Acacia macracantha)*
* harka *(Acacia visco)*
* yuraq kinilla, bubinsana *(Calliandra angustifolia)*
* paqay *(Inga feuillei)*
* yaku kachiq *(Inga sp.)*
* yarawisqu *(Leucaena leucocephala)*
* urqu sibil *(Piptadenia excelsa)*
* wilka, sibil *(Piptadenia grata, Acacia visca, Anadenanthera sp.)*
* thaqu *(Prosopis alba, Prosopis siliquastrum, Prosopis juliflora, Prosopis humilis)*
* yuraq thaqu *(Prosopis alba)*
* yana thaqu *(Prosopis nigra)*
* thaqu sach'a *(Prosopis siliquastrum, Prosopis juliflora, Prosopis humilis)*
* wakchillu *(Prosopis sp.)*
* waranqu *(Prosopis pallida)*
* churki *(Prosopis ferox)*, Buliwyapi sutin; Arhintinapi wakachu *(Acacia atramentaria)* sach'apaq sutin

## Hawa t'inkikuna
Wiru yura rikch'aq ayllu

**Wiru yura rikch'aq ayllu** icha **Qachu yurakuna** *(familia Gramineae *icha* Poaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk qachu yurakuna:
* kinhuwa *(Agrostis sp.)*
* usa qachu *(Avena barbata)*
* awina *(Avena sativa)*
* ch'iki qachu *(Agropyron repens)*
* lliwa *(Bromus catharticus)*
* qunta kinhuwa *(Bromus lanatus)*
* chillwar, pumachu *(Calamagrostis sp.)*
* llika kinhuwa *(Cenchrus hillebrantianus)*
* suru, kastilla suqus *(Chusquea sp.)*
** kila *(Chusquea quila)*
** k'urkur *(Chusquea scandens)*
* niwa, uqcha-uqcha *(Cortaderia quila)*
* kuti niwa, taqsa niwa, siqsiq *(Cortaderia rudiuscula)*
* niwa, siq'impa, wantar, iñu *(Cortaderia rudiuscula, Cortaderia quila)*
* siqsin *(Cortaderia selloana)*
* hichu suqus, irwaluysa *(Cymbopogon citratus)*
* chipika *(Cynodon dactylon)*
* q'uya *(Festuca sp.)*
** kuchu niwa, chilliwa, ch'illiwa *(Festuca dolichophylla)*
** iru, iru ichhu *(Festuca orthophylla)*
** walla q'uya *(Festuca fiebrigii)*
* pintuq *(Gynerium sagittatum, Chusquea scandens)*
* siwara *(Hordeum vulgare)*
* khara huma, k'alchaki *(Hordeum vulgare, Hordeum sativum)*
* siku pinkuyllu *(Olyra latifolia)*
* arrus *(Oryza sativa)*
* mihu *(Panicum miliaceum)*
* wayra china p'anqa *(Pariana herbacea)*
* chhuklla *(Paspalum repens)*
* pana qachu, ch'iki, kikuyu *(Pennisetum clandestinum)*
* suqus, sukcha *(Phragmites communis)*
* khipa qachu *(Lolium temulentum)*
* p'ata qachu *(Poa annua)*
* wiru, misk'i wiru *(Saccharum officinarum)*
* sintinu *(Secale cereale)*
* waywach chupa *(Setaria verticillata)*
* surgu *(Sorghum sp.)*
* ichhu, puna ichhu *(Stipa ichu)*
* tisña *(Stipa obtusa)*
* triyu *(Triticum aestivum)*
* sara *(Zea mays)*

## Hawa t'inkikuna
Carl von Linné

**Carl Nilsson Linnaeus**, 1762 watapi qhapaq kayninman t'ikrasqamanta **Carl von Linné**, latin simipitaq **Carolus Linnaeus** nisqapas (23 ñiqin aymuray killapi 1707 paqarisqa Råshult llaqtapi, Kronoberg suyupi, uralan Suysyapi; 10 ñiqin qhulla puquy killapi 1778 wañusqa Uppsala llaqtapi, Suysyapi) huk Suysya mama llaqtayuq kawsay yachaq runam karqan.

Carl von Linné-qa uywa, yura, k'allampa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutitam sut'ichaspa kanankamapas chaninchasqa mitan kamay llika nisqatam kamarqan.

Linné-pa sut'ichasqan rikch'aqpa mitan kamaypaq sutinkunatam *L.* qillqaspa pisichanchik.

## Hawa t'inkikuna
Sapallu yura rikch'aq ayllu

**Sapallu yura rikch'aq ayllu** *(familia Cucurbitaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk sapallu hina yurakuna:
*quylu, unukhachun *(Cucumis melo)*
*kachun *(Cucumis sativus)*
*sach'a rumu *(Apodanthera biflora)*
*sapallu *(Cucurbita maschata, Cucurbita maxima, Cucurbita ficcifolia)*
*lakawiti *(Cucurbita maschata, Cucurbita pepo)*
*k'usi, pillchi *(Cucurbita sp.)*
*achuqcha, kaywa *(Cyclanthera pedata, Cyclanthera brachybotris)*
*mati *(Lagenaria ciceraria, Lagenaria vulgaris)*
*purunku *(Lagenaria vulgaris subsp. asiatica)*
*putaqllanku *(Sicyos bryoniaefolius)*

## Hawa t'inkikuna
Waraqu yura rikch'aq ayllu

**Waraqu yura rikch'aq ayllu** *(familia Cactaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, **waraqu** chaylla icha **añapanku** nisqapas ch'aki pachakunapi wiñaq yurakunam, mana p'allta raphiyuqchu, kichkasapa, rakhulla kaq, ukhunpi kaq yakuta waqaychanapaq, ancha ch'aki ancha ruphaq inti kaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk waraqu hina yurakuna:
* sikullu *(Browningia candelais)*
* ulala *(Cactus flagelliformis, Eriocereus tephracanthus)*
* phasakana *(Cactus flagelliformis, Trichocereus sp.)*
* pitahaya *(Cereus atrigonodendron)*
* puskayllu, ayrampu, waraqu *(Cumulopuntia boliviana)*
* waripiskay, hala-hala, puskayu, sankay *(Cumulopuntia ignescens)*
* yuraq uma-uma *(Echinopsis obrepanda)*
* pitaya *(Epiphyllum phyllanthus)*
* china hawaq'ullay *(Erdisia aquarrosa)*
* p'ata kichka *(Haageocereus sp.)*
* kichka-kichka *(Lobivia sp.)*
** yunka kichka *(Lobivia laterifolia)*
* millmaq waraqu *(Matucana blancii)*
* qasa waraqu *(Melocactus peruvianus)*
* sintuq, kichkaluru, sank'ay waraqu *(Opuntia sp.)*
** allqu tuna *(Opuntia cochabambensis)*
** p'ata kichka *(Opuntia exaltata*)
** tuna, tunal, tuna waraqu *(Opuntia ficus-indica, Opuntia nopal)*
** ruq'a, ulluyma, inka waraqu *(Opuntia floccosa)*
** waquru *(Opuntia lagopus)*
** kimil *(Opuntia quimilo)*
** ayrampu *(Opuntia soherensis)*
** atuq waqachi *(Opuntia tunicata)*
* hawaqullay *(Trichocereus cuzcoensis)*
* wachuma, sankay, sakay, hawaqullay *(Trichocerus peruvianus)*
* sanpidru wachuma, achuma, San Pidru *(Trichocerus pachanoi)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'awar yura rikch'aq ayllu

**Ch'awar yura rikch'aq ayllu** *(familia Bromeliaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ch'awar hina yurakuna:
*anku pahu *(Aechmea zebrina)*
*chirimaway, chiwi, chiwilla, piña, anana *(Ananas comosus)*
*ch'awar *(Bromelia hieronymi, Puya spathacea)*
*kara, puya *(Puya)*
**chhaqraña, k'ayara, qayara *(Puya herrerae)*
**kara, puya, t'ikanka *(Puya raimondii)*
*wiquntuy *(Tillandsia calocephala)*, *(Tillandsia latifolia)*
* Wiqlla machitu (*Tillandsia fendleri* Griseb.) 
*achupalla, tuyu *(Tillandsia straminea, Puya cerrateana, Puya herrerae, Pitcairnia ferruginea)*
*sach'a millma, sach'a sunkha *(Tillandsia usneoides)*

## Hawa t'inkikuna
Runtuma yura rikch'aq ayllu

**Runtuma yura rikch'aq ayllu** *(familia Cyperaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk runtuma hina yurakuna:
* uqchakanila, chicha-chicha *(Carex sp.)*
* runtuma, ichi *(Cyperus sp.)*
** piri-piri *(Cyperus articulatus etc.)*
** umawa runtuma *(Cyperus prolixus)*
** chikuru piri-piri *(Cyperus sp.)*
* rupay runtuma, rupay dunduma *(Eleocharis elegans)*
* dunduma *(Fimbristylis littoralis)*
* pisqu runtuma, pishku dunduma *(Rhynchospora)*
* tutura, chuqa, matara (saphin: kawri) *(Schoenoplectus totora = Scirpus totora)*
* kuchillu waska *(Scleria melaleuca)*

* uqsa *([familia] Poaceae, [familia] Cyperaceae etc.)*

## Hawa t'inkikuna
Palma

**Palma** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

*Chunta yura rikch'aq aylluman kapuq ima sach'apas

Tiksimuyupi tiyaykuna:
*San Miguel de La Palma wat'a, Kanarya wat'akunapi, Ispañaman kapuq
*Santa Cruz de La Palma, La Palma wat'api lliwmanta aswan hatun llaqta (Ispaña)
*Palma de Mallorca, Mallorca wat'api lliwmanta aswan hatun llaqta (Ispaña)
Raqacha yura rikch'aq ayllu

**Raqacha yura rikch'aq ayllu** *(familia Umbelliferae *icha* Apiaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 440 rikch'anayuq, 3500 rikch'aqniyuq.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, wach'illam, wakin-wakinllapi iskaykinraymi.

Pichqantin akilla raphi qispim, maykunapi manam kanchu. Pichqantin wayta raphi qispim. Hinallataqmi pichqantin sisa raphin, huklla muyum. Iskaynintin ruru raphi huñusqam, ukhu tiyaqmi.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{5-0} \; C_5 \; A_5 \; G_{\overline{(2)}}

Rurunqa iskayman rakikuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk raqacha hina yurakuna:

*apiyu, kastilla raqacha *(Apium graveolens)*
*raqacha *(Arracacia xanthorriza; Arracacia edulis)*
*yarita *(Azorella compacta; Azorella bilcha)*
*kulantru *(Coriandrum sativum)*
*sanurya *(Daucus carota)*
*aya llant'a *(Eryngium weberbaueri)*
*inuhu *(Foeniculum vulgare)*
*qhurita *(Petroselinum sp.)*
*anis *(Pimpinella anisum)*

## Hawa t'inkikuna
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu

**Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu** *(familia Cruciferae *icha* Brassicaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 338 rikch'anayuq, 3.709 rikch'aqniyuq.

## Tuktunkuna

Kintu tuktu-tuktu icha iskay kintu tuktu-tuktu manam tiyana raphiyuqchu.

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, tawantin raphimuyum, wach'illam, chakana hinam. Tawantin wayta raphinkunaqa qispillan, hinallaqtami tawantin akilla raphinkuna, iskay muyupim.
Suqtantin sisa raphinkuna iskay muyupim. Hawa sisa muyuqa chutu iskayniyuqmi, ukhu muyutaq tawa suni sisa raphiyuqmi.
Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi, ch'ulla icha iskay q'illayuq. Iskay puquna ruru raphim.
 
Tuktu minuywanqa kay hinam:
\ K_4 \; C_4 \; A_{2+4} \; G_{\underline{(2)}}

Rurunqa murusapa suni p'uru rurum (silikwam).

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:
*k'ita yuyu *(Brassica campestris)*
*sitqa, yana mustasa *(Brassica nigra)*
*kulis *(Brassica oleracea)*
*nabus *(Brassica rapa)*
*kimpi *(Coronopus didymus)*
*uqi qura *(Descurainia titicacensis)*
*maka, hayaq willk'u *(Lepidium meyenii, Lepidium peruvianum)*
*willk'uyuyu *(Lepidium sativum)*
*hanu k'ara *(Lepidium ruderale)*
*ch'inkil, uqhururu *(Nasturtium officinale)*
*rawanu *(Raphanus sativus)*
*yuraq mustasa *(Sinapis alba)*

## Hawa t'inkikuna
Qachu

**Qachu** nisqaqa ch'ulla phutuy raphiyuq, qura kaq yurakunam, wayllapi icha rapa (qachu-qachu) nisqapi wiñaq. Qachu yurakunaqa wiru yura rikch'aq ayllu (*Poaceae, Gramineae*) nisqamanmi kapun. Chay qachutaqa achka yura mikhuq uywakunam mikhun, paykunapaq ancha chaniyuq mikhunam. Chay qachu mikhuqkunaqa llamam, uwiham, kawram, wakam, kawallum, hukkunapas.

## Kaypipas qhaway
* Riwi

## Hawa t'inkikuna
Mitan kamaypaq suti

**Mitan kamaypaq sutin** nisqaqa uywa, yura, k'allampa, ch'ulla kawsaykuq icha añaki rikch'aqpa icha huk mitan kamay katiguriyap sutin, chay rikch'aqtaqa sut'ichaq kawsay yachaqpa nisqanmi.

Rikch'aqpa mitan kamaypaq sutinqa, Carl von Linné-pa kamasqankama, iskaynintin simiyuqmi:
* Kawallu: *Equus caballus*
* Asnu: *Equus asinus*
Iskaynin rikch'aqpa rikch'ananqa *Equus* nisqam.

Lliw huk mitan kamay katiguriyakunaqa ch'ulla simi sutiyuqmi:
* *[[Perissodactyla]]*
* *[[Mammalia]]*
* *[[Chordata]]*
Chaqallu

**Chaqallu** icha **Chuwi** nisqaqa chaqallu yurakunap (*Fabaceae* nisqakunap) rurunmi, ch'ulla ruru raphimanta paqarisqa, achka murukunayuq. Achka prutina nisqayuq kaspa, mikhunanchikpaq ancha allinmi.

## Hawa t'inkikuna
Muña yura rikch'aq ayllu

**Muña yura rikch'aq ayllu** *(familia Labiatae *icha *Lamiaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, iskaykinraymi.

Pichqantin akilla raphi huñusqam, chay akillaqa pichqa kiruyuq, iskay wirp'ayuqmi. Pichqantin wayta raphi huñusqam, iskay wirp'am. Tawantin sisa raphinmi, icha iskaynintinmi. Iskaynintin ruru raphi huñusqam, hawa tiyaqmi.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\downarrow K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{4-2}] \; G_{\underline{(|2)}}

Rurunqa rakikuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk muña hina yurakuna:

* mikhurana *(Origanum majorana)*
* unquy yuyu *(Origanum vulgare)*
* muña *(Minthostachys: Minthostachys setosa, Minthostachys spicata)*
* ispiha muña *(Mentha spicata *syn.* viridis)*
* sallika, rumiru *(Rosmarinus officinalis)*
* waqarimallku, waqa *(Aegiphila peruviana)*

* ñukch'u, sipita *(Salvia sp.)*
** urqu ñukch'u *(Salvia oppositiflora)*
** q'uwa *(Salvia officinalis)*
** mayt'u ñukch'u *(Salvia revoluta)*
** hatun ñukch'u *(Salvia sagittata)*

## Hawa t'inkikuna
Iskay simipi iskay kawsaypi yachay

**Iskay simipi iskay kawsaypi yachay** (**ISIKY**) icha **Iskay simi kawsaypura yachay** (**ISKY**, **ISKAYA**), kichwapi **Ishkay shimi kawsaypura yachay** (**IShKY**, kastilla simipi: *educación intercultural bilingüe, EIB*) nisqaqa iskay simipi yachaymi, astawanqa iskay *[[kultura]]* nisqa kawsay hinapi yachay. Chay yachay hinawanqa huk yachay wasikunapi yachanku, mama llaqtapi iskay icha aswan rimaykuna *kultura* nisqakunapas kaptin, lliw Awya Yalapi hinam.

Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpi ISIKY nisqataqa yachay wasikunapi yachachin chayllapi, yachakuqkunap mama rimaynin manam kamachiy rimay, kastilla simi kaptin. Kastilla rimaq wawakunaman manaraq ñawpaq mama rimaykunatachu (qhichwa simi, aymara simi) yachachin. Chayraykuqa indihinakunata kunanraqpas kastillanuchankum. Chay qhichwa, aymara rimaykunata Andespa allin kawsayninta kastilla rimaqkunaman yachachiptin, chiqap *iskay simipi iskay kawsaypi yachay* kanman.

Astawanqa, achka yachaywasikunapi *iskay simipi yachay* kaptinpas, manaraq lliw icha lliwmanta aswan yachakuqkuna kikinpa mama rimayninpichu, ahina qhichwa simipi icha aymara simipi yachakunku, astawan kamachiy rimaypi kastilla simillapim.

Buliwyapiqa Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaqmi (CENAQ) tukuy Buliwyayuq runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq rimapun.

Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachay llamk'aq indihina yachachiqkunaqa Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin (ANAMEBI) nisqapi wankurisqam.

Piruwpiqa Nonato Rufino Chuquimamani Valer sutiyuq yachachiqmi anchatam iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq llamk'achkan. Rikch'asapa qhichwa simi qullqatapas rurarqan.

## Kaypipas qhaway
* Iskay simipi yachay
## Hawa t'inkikuna
* Iskay simi kawsaypura yachay (ISKY) – allichakuymanta ayllukuna tapurikuy. Ministerio de Educación, Lima 2015.
* ¿Imapaq EBI?
* "Tukuypak yachay kachunmi" mañan Conai chashnallatak Ecuarunari.  
* [bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, [:Waras pruwinsya], Piruw)] (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)
* bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' (Qulumi munisipyu, Quchapampa suyu, Buliwya; kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: r. 129 - 130)
* bvirtual.proeibandes.org / Ida Rosa Carcía Cayo: ''Niños quechuas en una escuela monolingüe en castellano'' (qhichwa simi, kastilla simi)
* bvirtual.proeibandes.org / Tito Medina Warthon: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua en educación primaria en dos instituciónes educativas rurales de la región quechua del sur del Perú'' (Apurimaq) (qhichwa simi, kastilla simi)
* [bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya ([Tikipaya munisipyu], Buliwya, 2006)] (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): r. iv - x)
* Yupa awa simi taqi pdf
Pillpintu tuktuyuq urin rikch'aq ayllu

**Pillpintu tuktuyuq urin rikch'aq ayllu** *(subfamilia Faboideae)* nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 730 rikch'ananmi, yaqa 20.000 rikch'aqninmi kan.

## Tuktunkuna
Tuktunkunaqa kintu tuktu-tuktupim.

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, iskaykinraymi.

Pichqantin, wakin wakinllapi tawantin akilla raphim. Sapsilla pichqantinmi wayta raphi. Patapi chawpi wayta raphiqa hatunyasqam, iskaynintin urapi wayta raphiqa huñusqam, pila hinam, wamp'ucha nisqam. Chay wamp'uchapiqa sisa raphikunam, ruru aspiqchapas tiyanku. Kinraykunapi kaq iskay wayta raphiqa wamp'uchata p'intum.

Chunkantin sisa raphinmi, wakin wakinllapi isqun icha pichqantin, huñusqam ichaqa hukllachu manam.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\downarrow K_{(5)} C_{3 + (2)} A_{(10)} G_{\underline{1}} icha
\downarrow K_{(5)} C_{3 + (2)} A_{(9) + 1} G_{\underline{1}}

Rurunqa chaqallum.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk pillpintu tuktuyuq yurakuna:
*ishpinku *(Amburana cearensis)*
*inchik *(Arachis hypogaea)*
*husk'a *(Astragalus)*
*p'unu husk'a, husk'a, q'ira *(Astragalus garbancillo)*
*briya *(Cercidium australe)*
*husqa *(Dalea)*
**puna husqa *(Dalea weberbaueri)*
**pampa husqa *(Dalea pazensis)*
**k'ita husqa *(Dalea peruviana)*
**qhichwa bimbinilla *(Dalea exilis)*
**bimbinilla *(Dalea smithii)*
*pakará *(Enterolobium contorti-siliquum)*
*amasisa *(Erythrina)*
**pasul, sach'a purutu *(Erythrina edulis)*
**pisunay *(Erythrina falcata)*, chilikchi nisqapas (ama lupunawan, *Ceiba pentandra* pantaychu!)
*chañar *(Geoffroea decorticans)*
*tinaku *(Indigofera anil, Indigofera suffruticosa)*
*warwasku (genus *Lonchocarpus*)
**sach'a warwasku icha timun hampi (*Lonchocarpus utilis*)
**waska warwasku (*Lonchocarpus urucu*)
*sach'a q'ira *(Lupinus ampaiensis)*
*q'ira *(Lupinus condesuflorus, Lupinus platyphyllus)*
*tawri *(Lupinus mutabilis, Lupinus argentens, Lupinus tauris, Vicia grata (Ancash))*
*alwa *(Medicago sativa)*
*k'ita layu, qura layu *(Medicago hispida)*
*kiñu-kiñu, isturaki, balsamu qara *(Myroxylon balsamum)*
*mishiku hikama *(Pachyrhizus erosus)*
*ahipa *(Pachyrhizus ahipa)*
*pallar *(Phaseolus lunatus)*
*numya *(Phaseolus numia)*
*chuwi *(Phaseolus sp. etc.)*
*purutu *(Phaseolus vulgaris, Phaseolus lunatus, Erythrina edulis (Ancash))*
*allwirha, allwi *(Pisum sativum)*
*kumasiwa *(Platymiscium spp.)*
*wallwa *(Psoralea mexicana, Psoralea pubescens)*
*q'upi icha sata (*Tephrosia sinapou* syn. *Cracca toxicaria*)
*tipa *(Tipuana tipu)*
*chikmu *(Trifolium spp.)*
**ch'ukan, layu, chikmu, pampa t'ika layu *(Trifolium amabile *syn.* Trifolium peruvianum)*
**sank'a layu *(Trifolium weberbaueri)*
*chaqullu, abas, hawas, miska *(Vicia faba)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tara yura urin rikch'aq ayllu

**Tara yura urin rikch'aq ayllu** *(subfamilia Caesalpinioideae)* nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 140 rikch'ananmi, waranqa rikch'aqninmi kan. 

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, wach'illam icha iskaykinrami, pichqantin raphimuyum. Sapsilla chunkantinm pichqantin icha achka sisa raphinkunam, iskaymanta aswanmi. Sapsilla huklla ruru raphinmi.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{5}\  \; C_{5}\  \; A_{5 - 10}\  \; G_{1} icha
\downarrow K_{5}\  \; C_{5}\  \; A_{2 - \infty}\  \; G_{1}

Rurunqa chaqallum.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk tara hina yurakuna:
*yuchu waska *(Bauhinia sp.)*
*krus k'aspi *(Brownea sp.)*
*yuraqsisa krus k'aspi *(Browneopsis ucayalina)*
*tara *(Caesalpinia spinosa *syn.* Caesalpinia tinctoria)*
*wakapurana *(Campsiandra sp.)*
* mut'uy (genus *Senna*)
** pichana mut'uy *(Senna aphylla *syn.* Cassia aphylla)*
** ch'iñi mut'uy *(Senna multiglandulosa *syn.* Cassia tomentosa)*
** urqu mut'uy, anchurapa *(Senna italica *syn.* Cassia obovata)*
** wisllaq *(Senna birostris)*
*** hatun mut'uy *(Senna birostris var. helveola *syn.* Cassia helveola)*
*** uchuk mut'uy *(Senna birostris var. hookeriana *syn.* Cassia hookeriana)*
** yunka mut'uy *(Senna alata *syn.* Cassia alata)*
*kupaywa *(Copaifera officinalis; Copaifera paupera)*
*purutu k'aspi *(Senna sp.)*
*ritama *(Spartium junceum)*
*asukarwayu *(Hymenaea sp.)*
**hak'u wayaqa *(Hymenaea courbaril)*

## Hawa t'inkikuna
Pillpintu

**Pillpintu** nisqakunaqa *(ordo Lepidoptera)* pawqar-pawqar p'aspachasapa tawantin raprayuq, tuktu misk'ita ch'unqaspa tuktukunata sisachaq palamakunam. Sika-sika nisqa qirisankunaqa kuru hinam, yura mikhuq.

## Mitan kamay, rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
;Hesperiidae
* Wayt'ampu (*Metardaris cosinga*)
;Bombycidae
* Murira pillpintu (*Bombyx mori*)
;Liparidae
* Kuka uru (*Eleodora moyesi*)
;Taparaku **(Saturnidae, tintayan: askankuy)**
;Thuta (Tineidae)

## Hawa t'inkikuna
Waysallpu

**Waysallpu**, **Rusa** icha **Rusasi** (genus *Rosa*) nisqaqa kichka-kichkasapa, sumaq tuktunrayku achala wayta hina llamk'achisqanchik yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
K'uskiykuy

**K'uskiykuy** icha **T'aqwiy** (kastilla simipi: *investigación*) nisqaqa yachaqkunap musuq yachayta tarinanpaq maskaynin. Yachay sunturpi k'uskiykunkum.

Ñawpaqta ñawpaq takyachisqa *(hypothesis)* nisqatam nichispa, chay ñawpaq takyachisqatam qhawaywan, chapaywan, llami aknawan (*experimentum* nisqawan) icha qillqakunata ñawiriywan chiqanchaspa, arí icha manam nispa chaskinchik icha mana chaskinchikchu. Chay hinam musuq yachayta tarinchik.

Chay k'uskiykuywan rikusqamanta allinta takyasqa kaymataqa ñasa *(theoría)* ninchikmi.
Wiñay kawsay

**Wiñaykawsay yuyariy,** **Ñawpakamay yachay** icha **Ñawpaq kawsay qillqay** (grigu simimanta: Ιστορία *[Istoría]*) nisqaqa runantinpa, allpa pachap, sapaq mamallaqtakunap icha runallaqtakunappas kasqankunam, imam tukurqun, ima hinam karqan, pikunam imatapas rurarqan.

## Hawa t'inkikuna
Suti

**Suti**, kichwapi **Shuti** (latin simipi: *nomen*, grigu simipi: *Όνομα*) nisqaqa pitapas icha imatapas sutichasqam.

Runakunam sutiyuq, hinallataqmi ima allpamanta yachaykunapi puystukunapas sapaq sutiyuqmi: llaqtakunam, urqukunam, mayukunam, quchakunapas.

Uralan Awya Yalapiqa llapa runaqa sapaq sutiyuq iskaynintin ayllu sutiyuqpas, ahinataq:
**Husiy Kunturi Mamani*,
***Pawlu Kunturi Chuqiwanka* sutiyuq taytanpa churin,
***Mariya Mamani Qispi* sutiyuq mamanpa wawan.

Kaymi huk runa sapaq sutikuna:
*Warmi suti: *Ana, Mariya, Pawlina, Marta*
*Qhari suti: *Pidru, Pawlu, Husiy, Huwan*
Llat'an muruyuq

**Llat'an muruyuq** nisqakunaqa (*Gymnospermae*, grigu simimanta *γυμνός,* "llat'an", *σπέρμα,* "muru") nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa manam ruru raphip qatasqanchu, ichaqa llat'anmi.

## Llat'an muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
Kaymi huk Awya Yalapi kawsaq rikch'aqninkuna:
*Akwayuqkuna *(Coniferae / Pinophyta)*
**Intimpa *(Podocarpus glomeratus - familia [[Podocarpaceae]])*
**Piwin *(Araucaria araucana - familia [[Araucariaceae]])*
*Pinku-pinku yurakuna *(Gnetophyta)*
**Pinku-pinku *(genus Ephedra)*
*Sikas yurakuna *(Cycadophyta)*
**Waqra p'anqa *(Zamia amazonum - familia [[Zamiaceae]])*
*Yinku yurakuna *(Ginkgophyta)*

## Hawa t'inkikuna
Qatasqa muruyuq

**Qatasqa muruyuq** nisqakunaqa (*Angiospermae*, grigu simimanta *αγγείον,* "sirk'a, chaskina", *σπέρμα,* "muru", icha *Magnoliophyta*) nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa ruru raphip qatasqanmi, rurup ukhunpim.

Aswan qatasqa muruyuq yurakunaqa pawqar tuktusapam.

## Qatasqa muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
* Iskay phutuy raphiyuqkuna (*Dicotyledoneae*, Magnoliopsida1)
** Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida2)
*** Amborellales
*** Nymphaeales
*** Austrobaileyales
*** Chloranthales 
*** Magnoliidae
*** Ceratophyllales
** Kimsa khata sisayuqkuna (*Eudicotyledoneae / Rosopsida*)
* Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (*Monocotyledoneae / Liliopsida*)
yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna

## Hawa t'inkikuna
Ch'ulla phutuy raphiyuq

**Ch'ulla phutuy raphiyuq** nisqakunaqa (*Liliopsida* icha *Monocotyledoneae*) nisqa qatasqa muruyuq yurakunap murunpi sulluchanqa ch'ullalla phutuy raphiyuqmi. Raphinkunapi sirk'achakunaqa chimpanasqam.

## Mitan kamaynin
Arthur John Cronquist nisqankama rikch'aq ayllunkunari kaymi:

* Subclassis *[[Alismatidae]]*
** Ordo *[[Alismatales]]*
*** *[[Alismataceae]]*
*** *[[Butomaceae]]*
*** *[[Hydrocharitaceae]]*
*** *[[Juncaginaceae]]*
*** *[[Potamogetonaceae]]*
*** *[[Ruppiaceae]]*
*** *[[Posidoniaceae]]*
*** *[[Zosteraceae]]*
*** *[[Zannichelliaceae]]*
*** *[[Najadaceae]]*
* Subclassis *[[Liliidae]]*
** Ordo *[[Liliales]]*
*** *[[Liliaceae]]*
*** *[[Agavaceae]]*
*** *[[Amaryllidaceae]]*
*** *[[Dioscoreaceae]]*
*** *[[Iridaceae]]*
** Ordo *[[Poales]]*
*** *[[Anarthriaceae]]*
*** *[[Bromeliaceae]]*
*** *[[Cyperaceae]]*
*** *[[Ecdeiocoleaceae]]*
*** *[[Eriocaulaceae]]*
*** *[[Flagellariaceae]]*
*** *[[Hydatellaceae]]*
*** *[[Joinvilleaceae]]*
*** *[[Juncaceae]]*
*** *[[Mayacaceae]]*
*** *[[Poaceae]]*
*** *[[Rapateaceae]]*
*** *[[Restionaceae]]*
*** *[[Thurniaceae]]*
*** *[[Typhaceae]]*
*** *[[Xyridaceae]]*
** Ordo *[[Comelinales]]*
*** *[[Commelinaceae]]*
* Subclassis *[[Arecidae]]*
** Ordo *[[Arecales]]*
*** *[[Arecaceae]]*
** Ordo *[[Arales]]*
*** *[[Araceae]]*
*** *[[Lemnaceae]]*
** Ordo *[[Typhales]]*
*** *[[Sparganiaceae]]*
*** *[[Typhaceae]]*
** Ordo *[[Cyperales]]*
*** *[[Cyperaceae]]*
** Ordo *[[Zingiberales]]*
*** *[[Musaceae]]*
** Ordo *[[Orchidales]]*
*** *[[Orchidaceae]]*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kawsay yachay

**Kawsay yachay** nisqaqa (latin simipi: Biologia, grigu simimanta: Βιολογία)  tukuy kawsaqkunapa yachayninmi.

## Wiñay kawsay

Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.

Kawsay yachay XVI pachakwata XVII pachakwatapas kama manam aswan allichirqanchu. Chay watakunapi, kay yachay tharinankunap musuq pachakunap yanapanrayku wiñasqanmi: kawsaykuqkunap añakikunappas pachanku.

Kurku yachaypi, iskay hatunruku runa rikurisqanku:
* Andreas Vesalius (1514-1564), *De humani corporis fabrica*-p paqarichoqninmi (latin simipi: *[[Runap kurkun]]pa pitinkunamanta*). Kay qillqasqapi, pay ñawpa amautakunap pantayninkukunatam runap kurkunmanta manacharan.
* William Harvey (1578-1657), qillqasqawan sutichasqa *De motu cordis et sanguinis* (latin simipi: *[[Sunqu]]p [[Yawar]]papas Kuykuyninkumanta*) yachachirqawanchik yawar muyuriymantatam.

XVI pachakwatata tukuspa, mikruskupiwup wiñaynin qallarisqa. Iskay siminakuy qallarisqapas: huk siminakuy inwruiyunpam wiñayninrayku kasqan; huktaq siminakuy manakaqpa paqariyrayku kasqan.

XVIIIpachakwata Malliy Kawsay Yachaypam mitan kasqan. Kay pachap aswan hatunruku runakuna Spallanzani, Réamurpas, Buffonpas Linnépas karanku.

XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas *[[Kawsaykuqpa Iñiynin]]mantam* rimaranku; Pasteur *[[Byuhinisis]]mantam* rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas *[[rikch'aqyay]]manta* rimaranku.

## Rak'iykuna
* Istudyaq kawsaqrayku:
** Suwuluhiya
** Butanika
** Ch'iñi kawsay yachay
* Tantayachiq istudyanapa hinanrayku:
** Kurku yachay
** Kawsay chaqllisinchi
** Phisiwuluhiya
** Hinitika
** Mitan kamay
** Kawsay pacha yachay
** Kawsay allpa saywachi

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## Kaypipas qhaway
Ch'ulla khata sisayuq

**Ch'ulla khata sisayuq** nisqakunaqa (*Magnoliopsida*) nisqa iskay phutuy raphiyuq yurakunap tuktunpi paqariq sisanpi ch'ullalla khatachayuqmi.
Akwayuq

**Akwayuq** (*Coniferae, Pinophyta, Pinopsida* icha *Coniferophyta*) nisqa llat'an muruyuq yurakunaqa akwa nisqa raphikunayuqmi. Rurunkunaqa chhuquruqutu *("siwis puquy")* hinam.

## Hawa t'inkikuna
Mara yura rikch'aq ayllu

**Mara yura rikch'aq ayllu** *(familia Meliaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk mara hina yurakuna:
* Siwis *(genus Cedrela)*
** Q'apaq siwis, Kanuwa ruya, Qupa p'anqa *(Cedrela odorata)*
** Atuq siwis *(Cedrela lilloi)*
* Yaku tukuta *(Guarea macrophylla)*
* Qupa p'anqa *(Melia azedarach)*
* Mara *(Swietenia macrophylla)*

## Hawa t'inkikuna
Sach'a-sach'a

**Sach'a-sach'a** nisqaqa achka kuska wiñaq sach'akunam. Sach'a-sach'aqa yurakunapaq, uywakunapaqpas ancha chaniyuq kawsay suyum, kawsay pachantinpi chanisapam.

Amarumayu sach'a-sach'a suyupi parasapa sach'a-sach'ataqa paray sach'a-sach'a ninchik.

## Kaypipas qhaway
* Sach'a kamay
Qasaqsuyu

**Qasaqsuyu** icha **Qasaqsuyu Ripuwlika** nisqaqa chawpi Asyapi huk mama llaqtam. 1991 watakama Suwit Huñuman tantakusqam. Uma llaqtanqa Nur-Sultan llaqtam.
Sinru qillqa: Urqu (Suwisa)

**Lista: Urqu (Suysa)**

# Dufourspitze VS, 4634 m
# Nordend VS, 4609 m
# Zumsteinspitze, VS 4563 m
# Signalkuppe, VS 4554 m
# Dom, VS 4545 m
# Liskamm, VS 4527 m
# Weisshorn, VS 4505 m
# Täschhorn, VS 4491 m
# Matterhorn, VS 4478 m
# Dent Blanche, VS 4357 m
Kina yura rikch'aq ayllu

**Kina yura rikch'aq ayllu** *(familia Rubiaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa tawantin icha pichqantin raphimuyum, wach'illam. Wayta raphikunaqa ura rakinpi huñusqam. Huklla sisa raphi muyum. Iskay ruru raphim. Ruru raphintinqa ukhu tiyaqmi.
 
Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{4-0} \; C_{(4)} \; A_4 \; icha
 \; [C_{(4)} \; A_4] \; G_{\overline{(2)}}

Rurunqa murusapa rakikuq rurum.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk kina hina yurakuna:
* q'apiruna *(Calycophyllum spruceanum)*
* kina, kina-kina *(Cinchona officinalis)*
* kaphiy yura, kaphiy thansa *(Coffea arabica)*
* añanku k'aspi, tubi abiyu *(Duroia hirsuta)*
* wituq *(Genipa americana, Genipa oblongifolia)*
* hawa *(Genipa oblongifolia)*
* yana muqu, nina kuru pahu p'anqa *(Hamelia patens)*
* bagri k'aspi *(Pentagonia macrophylla)*
* mintal *(Pentagonia spathicalyx)*
* ch'ulla chaki p'anqa *(Psychotria alboviridula)*
* chaqruna, samiruka *(Psychotria viridis)*
* kasha k'aspi *(Randia armata)*
* wankar tipa *(Randia boliviana)*
* puka ch'api *(Rubia tinctorium)*
* puka qiru *(Sickingia tinctoria)*
* mullupu waska *(Uncaria tomentosa etc.)*
* yawar k'aspi *(Warszewiczia coccinea)*

## Hawa t'inkikuna
Sinru qillqa: Urqu (Kanada)

**Lista: Urqu (Kanada)**; 

## A
*Mount Adam Joachim
*Mount Alberta
*Mount Andromeda
*Mount Assiniboine
*Mount Athabasca
## B
*Mount Baldy (Alberta)
*Mount Ball
*Barbeau Peak
*Beatrice Peak
*Bishop's Mitre
*Mount Brazeau
*Mount Bryce
## C
*Mount Carleton
*Cascade Mountain (Alberta)
*Castle Mountain
*Mount Caubvik
*Mount Charles Stewart
*Mount Chephren
*Mount Chester
*Mount Clemenceau
*Mount Collie
*Mount Columbia (Alberta)
*Mount Confederation
*Mount Cornwell
*Mount Cory (Alberta)
*Mount Cromwell
## D
*Deltaform Mountain
*Diadem Peak
## E
*Mount Edith Cavell
*Mount Engelhard
*Mount Eugene
## F
*Fairview Mountain (Alberta)
*Mount Fairweather
*Mount Forbes
*Fossil Mountain (Alberta)
## G
*Mount Galatea
*Mount Garibaldi
*Mount Gec
*Mount Girouard
*Gong Peak
*Granite Peak
*Grotto Mountain
## H
*Haiduk Peak
*Heart Mountain (Alberta)
*Highpointer Peak
*Mount Hungabee
## I
*Mount Inglismaldie
*Isabelle Peak
## J
*Mount Joffre
*Mount John Laurie
## K
*Mount K2
*Mount Kain
*King Edward Peak
*Mount King Edward
*Mount Kitchener
## L
*Mount Lady Macdonald
*Little Alberta
*Mount Louis
## M
*Mount McGuire
*Mount Mitchell (Alberta)
*Mont Saint-Hilaire
*Mount Morden Long
*Mount Field (British Columbia)
*Mushroom Peak
## N
*Mount Nelson (Alberta)
*Mount Niblock
*Mount Nirvana
*North Twin Peak
## P
*Mount Palmer (Alberta)
*Mount Peechee
*Pika Peak
*Princess Margaret Mountain
*Ptarmigan Peak
*Pyramid Mountain (Alberta)
## R
*Mount Richardson
*Mount Robson
*Mount Royal
*Mount Rundle
## S
*Mount Saskatchewan (Alberta)
*Mount Smythe
*Snow Dome
*South Twin Peak
*Squaw's Tit
*Stanley Peak
*Mount Stephen
*Stutfield Peak
*Sulphur Mountain
*Sunwapta Peak
## T
*Mount Temple
*Thorington Tower
*Three Sisters (Alberta)
*Twins Tower
## W
*Mount Waddington
*Warwick Mountain
*Mount Weiss
*Mount Whistler
*Mount Whyte
*Mount Woolley
Hvannadalshnúkur

**Hvannadalshnúkur** nisqaqa Islandya mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 2.110 mitrum aswan hanaq.
Qurupuna

**Qurupuna** (kastilla simipi: *Coropuna*) nisqaqa Piruwpi, Hamp'atu wallapi, huk rit'iyuq urqum, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Salamanka distritupi, Aplaw pruwinsyapipas, Pampaqullqa distritupi, Wiraku distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.377 mitrum (huk pukyukamataq 6,450 m) aswan hanaq.

Apu Qurupunaqa china apus.

## Flora Faunapas

* Yarita

## Kaypipas qhaway
* Sulimana
## Pukyukuna

* Saywitu: Castilla pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com/ Saywitu: Qurupuna, Arma mayu, Mach'aqway llaqta, Wiraku llaqta.
Þingvallavatn

**Þingvallavatn** nisqaqa (islandya simipi, *Þ* = inlish simipi *th* hinam) nisqaqa Islandyapi huk qucham.
Basel

**Basel**, *Bâle* llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Basel suyup uma llaqtanmi.

Baselpiqa 166 095 runakunam kawsachkanku (2005).

## Hawa t'inkikuna
Lausanne

**Lausanne** llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Vaud suyup uma llaqtanmi.

Lausanne llaqtapiqa 117 152 runakunam kawsachkanku (2005).

## Hawa t'inkikuna
Neagh qucha

**Neagh qucha** (inlish simipi: *Lough Neagh*) nisqaqa Chinchay Ilanda suyupi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi) huk hatun qucham.
Turku

**Turku** llaqtaqa Phinsuyu mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Turkupiqa 174 906 runakunam kawsachkanku (2005).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Zürich yachay suntur
Oulu

**Oulu** llaqtaqa Finlandya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Oulupiqa 129 800 runakunam kawsachkanku (2006).

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy

* 
## Waki
### Iñiy
## Yachay tarpuy

## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Zürich yachay suntur
## Musiku
## Apaykachana

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Hawa t'inkikuna
Pulinisya

**Pulinisya** nisqaqa Usyañapi ancha achka wat'akunam, Pulinis runa llaqtakunap mama llaqtankunam:
* Hawayi
* Samwa
* Ransis Pulinisya: Tahiti, hukkunapas
* Musuq Silantha
* Rapanuy
* hukkunapas

Pulinisyapiqa pulinisya rimaykunatam rimanku.
Kiripati

**Kiripati** nisqaqa Usyanyapi (Mikrunisyapi) huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Tarawa llaqtam. 92.533 runakunayuqmi (2005 watapi).


Image:Kiribati-Pos.png|Kiripati
Image:KiribatiIslands.jpg|Kiripati Wat'akuna
Kérkira

**Kérkira** (grigu simipi: *Κέρκυρα*, italya simipi: *Corfù*) nisqaqa Allpapura hatun quchaman kapuq Yunyu quchapi huk Grisyaman kapuq wat'am.

## Allpa saywachi
* Aswan hatun urqu: Pantokrator, 906 m 
* Aswan suni mayu: 

## Hawa t'inkikuna
Madeira

**Madeira** nisqaqa (purtuyis simi, "q'iru") nisqaqa Atlantiku mama quchapi huk wat'am, Purtugal mama llaqtaman kapuq.

Uma llaqtanqa Funchal llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
Pataqunya

**Pataqunya** icha **Pataquña**qa Arhintinap, Chilippas lliwmanta aswan uralan suyunkunam, ancha chirim.


Rikcha:Landschaft von Patagonien.jpg|Pataqunya, (Arhintina)
Rikcha:Glaciar Perito Moreno (Argentina).jpg|
Rikcha:Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 01.JPG
Rikcha:Ballenas en Península Valdès.jpg
Rikcha:Ushuaia6a (js).jpg
Rikcha:Torres del Paine, Patagonia (2004).jpg
Q'iya

**Q'iya** nisqaqa phusullikunamanta, imawan ruphachikusqamanta chayri khichka yaykukuptin rikhurin aychapi. Q'iyapiqa achka yuraq yawar kawsaykuqkunam, añakikunatam awqaq.
Hampi yachay

**Hampi yachay** nisqaqa runap qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapas yachaymi.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
**Unquykuna**
* Quechua Médico. Unkuykuna: Kastilla simipi - Quechwasimipi (Lista)
* Quechua Médico: ''Profesiones relacionadas con la medicina ...''. Lista: Kastilla simipi - Quechwasimipi
* ''Quechua Médico. Preguntas y frases mas usuales que se utilizan en la consulta médica.''
* ''Quechua Médico. Glosario de signos, síntomas, y enfermedades más conocidas en quechua.''
* medecine education in Senegal
Chala

**Chala** icha **Challa** nisqaqa (aymara simimanta *ch'alla*, "aqu") Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Pasifiku mama quchawan saywayuq, Piruwpi lliwmanta aswan urin, Antikunap kuntinpi sallqa suyum, mama quchap hawanmanta 500 mitrukama.

## Chakra yurakuna
### Piruwpi paqarisqa
*Utkhu *(Gossypium spp.)*
*Sayri *(Nicotiana tabacum)*

### Piruwman apamusqa
*Arrus *(Oryza sativa)*
*Misk'i wiru *(Saccharum officinarum)*
*Uwas *(Vitis vinifera)*
*Asitunas *(Olea europaea)*
*Pikwayu *(Cocos nucifera)*
*Datilira *(Phoenix dactylifera)*

## K'ita yurakuna
*Waranqu, huk Thaqu *(Prosopis pallida)*
*Allqu thaqu *(Acacia macracantha)*
*Tara *(Caesalpinia tinctoria)*
*Amanqay *(Hymenocallis amancaes)*
*Mitu *(Carica candicans)*
*Sach'a rumu *(Apodanthera biflora - familia [[Cucurbitaceae]])*
*Chamiku *(Datura stramonium)*
*Runtuma *(Cyperus prolixus)*
*Chala tutura *(Typha domingensis)*
*Hunku *(Scirpus limensis)*
*Llantan *(Plantago limensis)*
*Mallunwa (Arwi-arwi) *(Cuscuta grandiflora)* - huk atam yura

## Sallqa uywakuna
*Asuka *(Otaria flavescens, Arctocephalus australis)*
*Wanay *(Phalacrocorax bougainvillii)*
*Patranka *(Spheniscus humboldti)*
*Qiwlla *(familia Laridae)*
*Chuqi challwa *(Engraulis ringens)* - mama quchapi
Yunka suyu

**Yunka** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunap kuntinpi antinpipas sallqa suyum, mama quchamanta 500 mitru hanaqmanta 2300 mitrukama.

## Chakra yurakuna
### Piruwpi paqarisqa
*Mulli *(Schinus molle)*
*Palta *(Persea americana)*
*Luqma *(Pouteria lucuma)*
*Usuma *(Bunchosia argentea)*
*Chirimuya *(Annona cherimolia)*
*Sawintu *(Psidium guajava)*
### Piruwman apamusqa
*Sirwila *(Prunus domestica)*
*Laranqa *(Citrus sinensis)*
*Misk'i wiru *(Saccharum officinarum)*

## K'ita yurakuna
*Pitahaya *(Cereus atrigonodendron)*
*Paqpa *(Agave americana)*
*Chunta paqpa *(Fourcroya andina)*

## Sallqa uywakuna
*Chawkatu (*Mimus longicaudatus*)
*Tawriqaray (*Campylorhynchus fasciatus*)
*Titira (*Lutzomyia*): huk yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspi, *Bartonella bacilliformis* nisqa sirk'i añakita apaykuq
Qhichua suyu

**Qhichua suyu** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunapi sallqa suyum, mama quchamanta 2300 mitru hanaqmanta 3500 mitrukama.

## Chakra yurakuna
### Piruwpi paqarisqa
*Sara *(Zea mays)* - pachak niq layakuna 
*Sapallu *(Cucurbita maxima)*
*Lakawiti *(Cucurbita moschata)*
*Tintin *(Passiflora ligularis)*
*Tumati *(Lycopersicon esculentum)*
*Papaya *(Carica papaya)*
*Kaywa *(Cyclanthera pedata)*
*Raqacha *(Arracacia xanthorriza)*
*Llakhun *(Polymnia sonchifolia)*
*Purutu *(Phaseolus vulgaris)*

### Piruwman apamusqa
*Triyu *(Triticum aestivum)*
*Lurasnu *(Prunus persica)*
*Rinda *(Prunus avium)*
*Sirisa *(Prunus cerasus)*
*Pira *(Pyrus communis)*
*Mansana *(Malus domestica)*
*Allwirha *(Pisum sativum)*
*Hawas *(Vicia faba)*

*Kalistukunata (*Eucalyptus spp.,* Awstralyamanta apamusqa) musuq sach'a-sach'ata ruranapaq churanku.

## K'ita yurakuna
*Ramran *(Alnus jorullensis)*
*Pisunay *(Erythrina edulis)*
*Sach'a tumati *(Cyphomandra betacea)*
*Khari-khari *(Rubus roseus)*
*Asnaq papaya *(Carica pubescens)*
*Qunqapa *(???)*

## Sallqa uywakuna
*Chiwaku *(Turdus chiguanco)*
Suni suyu

**Suni suyu** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunapi sallqa suyum, mama quchamanta 3500 mitru hanaqmanta 4000 mitrukama.

## Chakra yurakuna
*Papa *(Solanum tuberosum)*
*Uqa *(Oxalis tuberosa)*
*Maswa *(Tropaeolum tuberosum)*
*Ulluku *(Ullucus tuberosus)*
*Kinwa *(Chenopodium quinoa)*
*Qañiwa *(Chenopodium pallidicaule)*
*Kiwicha *(Amaranthus edulis)*
*Tarwi *(Lupinus mutabilis)*
*Hawas *(Vicia faba)*

## K'ita yurakuna
*Qiwuña *(Polylepis spp.)*
*Kiswar *(Buddleja incana)*
*Rayan *(Sambucus peruviana)*
*Qantu *(Cantua buxifolia)*
*Mutuy *(Cassia spp.)*
*Qarwa kasha *(Cereus spp.)*
*Wiñay wayna *(Epidendron spp.)*
*Suru *(Chusquea sp.)*

## Sallqa uywakuna
*Quwi *(Cavia porcellus)*
Puna

**Puna** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunapi sallqa suyum, mama quchamanta 4000 mitru hanaqmanta 4800 mitrukama.

## Chakra yurakuna
*Papa *(Solanum tuberosum)*
*Siwara *(Hordeum vulgare)*
*Maka *(Lepidium meyenii)*
* Sintinu
* Uqa
* Ulluku

## K'ita yurakuna
*Ichhu *(Stipa ichu)*
*Iru *(Festuca orthophylla)*
*Chilliwa *(Festuca dolichophylla)*
*Pumachu, Chillwar *(Calamagrostis spp.)*
*Uqsa (huk hatun qachu yurakuna / *Poaceae*)
*Tutura *(Scirpus californicus)* - yaku patapi
*Kara *(Puya raimondii)*
*Qiwuña *(Polylepis spp.)*
*Ulluyma *(Opuntia floccosa)*
*Waquru *(Opuntia lagopus)*
*Paquru *(Opuntia ignescens)*
*Ch'illka *(Baccharis spp.)*
*Qulli *(Buddleja coriacea)*
*Yarita *(Azorella yareta)*
* Punpush, papanaw hawanta kuchi mikun
* Qalawala
* Chpuchupu
* Kulantrillu pusu, mikuyta miskichin
## Waytakuna ( tikakuna)
* Uritu
* Rima rima
* Wanchi wanchi
* Qushqushmaa.

## Uywasqakuna
*Llama *(Lama glama)*
*Paqucha *(Vicugna pacos)*

## Sallqa uywakuna
*Wanaku *(Lama guanicoe)*
*Wik'uña *(Vicugna vicugna)*
*Puna khallwa *(Haplochelidon andecola)*
*Akakllu *(Colaptes rupicola)*
*Wallata *(Chloephaga melanoptera)*
*Puna pili *(Anas puna)*
*Sutru *(Anas flavirostris)*
*Pariwana *(Phoenicopterus andinus)*
*Suri *(Pterocnemia pennata)*
*Hamp'atu *(familia Bufonidae)*
*Such'i *(Trichomycterus rivulatus)*
*Mawri *(Trichomycterus dispar)*

## Kaypipas qhaway
* Atakama Puna
Hanka

**Hanka** (aymara simimanta: *Janq'u*, "Yuraq") nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunapi sallqa suyum, rit'i urqukunapi, urqu chullunkuyuq, mama quchamanta 4800 mitrumanta aswan hanaq.

## K'ita yurakuna
*Yarita *(Azorella yareta)*
*huk phallcha *(Gentiana)* rikch'aqkuna:
**Chunchu wayta *(Gentiana scarlatinostriata)*
**Pukamaqasqa *(Gentiana weberbaueri)*

## Sallqa uywakuna
*Kuntur *(Vultur gryphus)*
*Wisk'acha *(Viscacia viscacia)*
*Chinchilla *(Eriomys chinchilla)*
Rupa-Rupa

**Rupa-Rupa** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunap antinpi sach'a-sach'asapa sallqa suyum, mama quchamanta 400 mitru hanaqmanta 1000 mitrukama.

## Chakra yurakuna
*Paparawa *(Artocarpus incisa)*
*Llawch'i kawchu *(Castilla elastica)*
*Wira chunta *(Elaeis guineensis)*
*Wasi watana *(Carludovica trigona)*
*Yarina *(Phytelephas macrocarpa)*
*Kumar *(Ipomoea batatas)*
*Turu unu *(Panicum pilosum)*

## K'ita yurakuna
*Pisunay *(Erythrina falcata, Erythrina edulis)*
*Tankama *(Ficus insipida, Ficus anthelminthica, Ficus glabrata)*
*Yawar wiqi (Wampu sach'a, Balsa) *(Ochroma lagopus = Ochroma pyramidale)*
*Muriti *(Mauritia flexuosa)*

## Sallqa uywakuna
*Sach'awaka *(Tapirus americanus)*
*Tunki *(Rupicola peruviana)* - huk pisqu
*Pawkar *(Ostinops decumanus)* - huk pisqu
*Challwa lagartu *(Caiman crocodilus)* - huk lagartu
*Susupi (Shushupi) *(Lacheris muta)* - huk miyusapa mach'aqway
*Sututu (Sullaq kura, Chuti) *(Dermatobia cyaniventris, Cuterebra noxialis)* - ch'iti ch'uspikuna
Umawa

**Umawa** nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunap antinpi paray sach'a-sach'asapa sallqa suyum, mama quchamanta 400 mitru hanaqkama. Umawaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyup rakinmi.

## Chakra yurakuna
*Kastaña *(Bertholletia excelsa)*
*Mara *(Swietenia macrophylla)*
*K'awchu sach'a *(Hevea brasiliensis)*
*Palanta *(Musa paradisiaca)*
*Kakawa k'aspi *(Theobroma cacao)*

## K'ita yurakuna
*Lupuna *(Ceiba pentandra)* - Piruwpi lliwmanta aswan hatun sach'a
*Rinaku *(Ficus dendrocida)* - huk sach'akunata wañuchiq sach'a
*Wituq (Witu) *(Genipa americana, Genipa oblongifolia)*
*Wayruru sach'a *(Ormosia coccinea)*
*Charichuylla *(Faramea glandulosa)*
*Kunta *(Attalea testanii)*
*Chiriq sananku *(Brunfelsia grandiflora, Brunfelsia latifolia)*
*Ayawaska *(Banisteria caapi)*
*Samiruka (Chaqruna) *(Psychotria viridis)*
*Hatun sisaq *(Euryale amazone)*

## Umawapi paqarisqa chakra yurakuna
*Kumar *(Ipomoea batatas)*
*Paqay *(Inga feuillei)*
*Palta *(Persea americana)*
*Ruqma *(Pouteria lucuma)*
*Pisunay (Pasullu) *(Erythrina edulis)*

## Sallqa uywakuna
*Paychi *(Arapaima gigas)* - huk wach'i wayt'ana challwa
*Chinkirma icha Ankilla *(Electrophorus electricus)* - huk wach'i wayt'ana challwa
*Yana lagartu *(Melanosuchus niger)* - huk lagartu
*Charapa *(Podecnemis expansa, *hukkunapas*)*
*ancha achka rikch'aqkuna