open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apuyayap Simin

**Pipliya, [[Apuyaya|Apuyayap]] Simin**, **Ch'uya Qillqa** (**Chuya Qillqa**), **Apuyaya willay** icha **Panqa yachaypanqa** nisqaqa kristiyanukunap Apuyayamanta willaq qillqanmi, *[[liwru]]kunap liwrun* nisqapas. Kristiyanu iñiykamaqa Apuyayapa kamachisqan runakunap qillqasqan.

Apuyaya siminpiqa iskay rakim: Ñawpa Rimanakuywan Musuq Rimanakuymi.

Ñawpa Rimanakuyqa Hudyukunap iwriyu simipi qillqasqan. Musuq Rimanakuy nisqataq grigu simipi qillqasqa kaspa Jesusmantam willakun.

## Qhichwa simiman t'ikrasqakuna
Bibliaqa lliw pachapi qillqakunamantaqa aswan rimaykunaman t'ikrasqam. Tukuy Bibliaqa suqta Qhichwa simi rimaykunamanñam t'ikrasqa. Kaypim lluqsisqanpa watankuna (wichq'achiqkunapi: Musuq Rimanakuypa):
* Puliwya Hurin Qhichwa (Puliwyapi Qusqu-Qullaw) 1986 (1922)
* Chanka runasimi (Ayakuchu) 1987 (1958)
* Qusqu-Qullaw (Piruwpi) 1988, llamk'apusqa 2005 (1947)
* Chimpurasu Kichwa 1989 (1954)
* Imbabura Kichwa 1994 (1976)
* Inga kichwa (Kulunsuyu) 1996 (1971)

## Apuyaya Siminpa yachaypanqankuna
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:

## Willaychay

## Hawa tinkikuna
* Bible.is (ñawiriy, uyariy):
** Diospa Simin Qelqa (Qosqo qheswa simipi)
** Chuya Qellqa (Chanka runasimipi)
** Diosmanta Qhelqa (Urin Buliwya qhichwa simipi)
** Musuq Rimanakuy (Chincha Buliwya qhichwa simipi)
* Youversion.com (ñawiriy):
** Chuya Qellqa (Chanka runasimipi),
** Dios rimashca shimicunami (Chimpurasu Kichwa rimaypi),
** Diospaj shimi (Imbabura Kichwa rimaypi),
** Dios Rimashcata Quillcashcami (Kañari Kichwa rimaypi)
** Mushuj Testamento Diospaj Shimi (Musuq Rimanakuy, Chimpurasu Kichwa rimaypi)
* Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
* [Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta)](https://web.archive.org/web/20140321083059/http://sscc.pe/biblioteca_virtual.php#javascript:mostrar(3)):
** Mathiyup qillqasqan (doc) (pdf)
** Markuspa qillqasqan (doc) (pdf)
** Lukaspa qillqasqan (doc)
** Huwanpa qillqasqan (doc) (pdf)
* Uyarispam Runaqa Iñin / Faith Comes By Hearing (FCBH): Dyuspa Simin Qillqata achka rimaykunapi uyariy (Musuq Rimanakuy)
* Qhichwa rimaykunapi Dyuspa Simin Qillqa: maypim tarinchik
* Lukaspa qillqasqanpa tawan ñawpaq uma rakikuna
* Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)
* Yaya Diospa Mushu Killkachishkan Shimi (Pastasa kichwa simipi)
* Mushoq Patsachö Kawaqkunapaq Diospa Palabranmi (Quechua (Ancash))
* Musuq pachapi kawsaqkunapaq Diospa palabran (Quechua (Ayacucho))
* Mosoj jallpʼapi kausajkunapaj Diospa Palabran (Quechua (Bolivia)
* Mosoq Pachaq Biblian (quechua (Cusco))
* Tayta Diospa wilakuynin (Quechua de Huánuco (Huallaga))
* Muśhü Limalicuy (quechua wanca)
Hatun yaya

**Upispu, Uwispu** icha **Hatun yaya** (grigu simipi επισκοπος *epískopos*, "qhawaq, chapaq", chaymanta kastilla simipi: *Obispo*) nisqaqa Kathuliku Inlisyapi, huk kristiyanu inlisyapipas huk k'itipi pusaq taytakuram.

## Kathuliku Inlisya Hatun yayakuna

### Canuniku kamachi qillqa
Kathuliku Inlisya Hatun yaya está legislado en el Código de Derecho Canónico de 1983, Libro II, Parte II, Sección II, Título I, Capítulo II, cc. 375-411.http://www.vatican.va/archive/ESL0020/__P1E.HTM

## Kristiyanu Hatun yayakuna de otros ritos
### Urtodoxa Inlisya Hatun yayakuna

### Kupta Inlisya Hatun yayakuna

Rikcha:Patriarch-Gregory-III-smiling.JPG|Griego: Patriarca Gregorio III Laham.

Rikcha:EMMANUEL-DELLY.jpg|Siriaco: Patriarca Manuel III Delly.


### Anglicana Inlisya Hatun yayakuna
## Kaypipas qhaway
* Uma Hatun yaya
* Turibiu de Mugruvijo
## Hawa t'inkikuna
* Elección de los Obispos diocesanos
* Todos los obispos de la Iglesia católica
* Obispos que han participado en Congresos y Jornadas de la UCAM
Ristu

**Sus Ristu, Hisus Ristu** icha **Hisus Kiristu**qa (Ilinu simimanta: *Ιησούς Χριστός [Iēsoús Khristós]*, Χριστός = "Hawichasqa kaq") Ristu iñiykama wañuymanta sayarispa kawsarisqa Susmi, Yaya yuspa churin. Yuspa pañanpi hanaq pachapi tiyansi. Chaymantas hamunqa runakunata tarinapaq.
Runa hayñi

**Runa hayñi** icha **Runa chayaqi** *(Runap kaqnin*, kastilla simipi: *Derechos humanos*) nisqaqa lliw runakunap kaqllan hayñinkunam.

Huñusqa Nasyunkunam runa hayñikunataqa *[[Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy]]* nisqapi 1948 watapi rimarirqan.

Piruwpiqa llaqta amachaq *(defensoría del pueblo)* nisqam runa hayñita chaninchaytam qhawaykun. Pipallapas runa hayñinkunata k'irisqa kaptinqa, chay llaqta amachaqtam uyarichikuyta atin.

## Runa hayñikuna

### [[Kikinyay]] hayñikuna
* Kawsay hayñi
* Qhali kay hayñi
** Hipachiymanta amachay
** Mana ari niptin runawan llanchikumanta amachay
** Mana ari niptin qumichaymanta (ikumichaymanta) amachay
** Maqay wanaymanta amachay
** Allquchaymanta amachay
** Mana maqaykuspa yachachiy

### [[Qispi kay]]paq hayñikuna
* Runap qispi kayninpaq hayñi
* Kapuqpaq hayñi
* Runap qasi kayninpaq hayñi
* Imatapas ruraypaq hayñi
* Kikinpa k'itinpaq hayñi
** Pakasqa wasi ukhu hayñi
** Pakasqa chaski hayñi
* Kikin runap hayñinkuna
* Sapaq yuyaypaq hayñi
* Yuyaykuy hayñi
* Allin sunqupaq hayñi
* Iñiy hayñi
* Puriy hayñi
* Huñunakuy hayñi
* Yuyaykuy hayñi
* Willa uyariy hayñi
* Yuyaykuy hayñi
* Llamk'ay akllay hayñi

### [[Taripay suntur|Taripay]] hayñikuna
* Chiqannaq taripaymanta amachay
* Chiqan taripaypaq hayñi
* Taripay sunturpa uyarisqan kay *(audiatur et altera pars)*
* Mana kamachi kaptinqa manam wanachaychu kanqa *(nulla poena sine lege)*
* Iskayrayaypi ch'atasqapaq *(in dubio pro reo)*

### [[Waki]] hayñikuna
* Kikin kamachiy
* Qharip warmip kaqlla hayñiyuq kaynin
* Llamk'aypaq hayñi
* Llamk'aypaq allin hurkay
* Sindikatu kamariy hayñi
* Ayllu, Wiksayuq, Mama, Wawa amachay
* Allin mikhuy allin kawsay hayñi
* Aypanalla qhali kay hayñi
* Yachachiypaq hayñi
* Kultura kawsaypaq hayñi

## Kaypipas qhaway
* Wawa hayñi
* Warmi hayñi
* Qhari hayñi
* Indihina hayñi
* Ruraqpa hayñin

## Hawa t'inkikuna
* Runakunapak hayñita harkankapak, yachakchayanchikapak puna mamallaktakunapak killka (Ikwadurpi)
* Runakunapak jayñi, Ecuadorpak
* Pachantin achantin llaqtakunapa runaq allin kananpaq atún kamachiy = Declaración Universal de los Derechos Humanos
* Piruwpi Llaqta Amachaq
* Runa hayñi - Rusiya
* Wikipukyu: Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy, Uralan runasimipi

* Derechos indígenas - Programa de fortalicimiento de liderazgos indígenas. Mòdulo 5. Cochabamba, 2006 (Kastilla simipi)

## Pukyukuna
Llaqta kallpay

**llaqtayuqkunamanta kamachisqa Llaqta runa kamachiy, Runallaqtawan Kamachikuy, Runallaqtap kamachiynisqan, Runallaqtakaman, Runallaqtap kamachisqan, Llaqta kallpay** icha **Akllanakuspa kamachinakuy**, **Runakamay**, **Thimukarasya** icha **Thimukrasya** (grigu simimanta: *Δημοκρατία*, chaymanta kastilla simipi: *democracia*) nisqa mama llaqtapiqa mama llaqtayuq runakunaqa mama llaqta pusaq runankunata, umalliq nisqa runatapas akllankum.

Huk pulitiku ñasakunapiqa dimukratiya nisqap hayunqa **[[diktatura]]m**.

# **Llaqta kallpaypa**. Kuraq kaykunata wiyan. *Democrático*. 
# **Llaqta kallpa munaq**. Llaqta kallpayta qatin. *Demócrata*.
# **Llaqta kallpayllapa**. Llaqta kallpay kamatsinqannaw. *Democraticamente*.
# **Llaqta kallpatsay**. Llaqta kallpayman hatiy. *Democratizar*. 
# **Llaqta kallpay**qa manam pitsqa wata ushaychaw pushaqkuna akrayllatsu; mayqam runapis shumaq rikashqa kananmi, mana pii harunantsu.

## Imapi
*Kamachiy
Kamachiyniyuq llaqta

**Kamachiyniyuq llaqta** icha **kamachiyniyuq marka**qa (kastilla simipi: *estado*) huk runa llaqtap icha aswan runa llaqtakunap suyunmi. Mama llaqtaqa ripuwlika nisqa icha qhapaq suyum suyu kamay.
Umalliq

**Llaqta apaq/kallpaq apu, Mamallaqta umalliq apu**, **Umalliq** icha **Kamachiq apu** nisqaqa (kastilla simipi: *presidente*; **Hatun pusaq** nisqapas) huk mama llaqtap icha tantanakuypa, runakunap akllasqan pusaq runanmi.

Kichwa rimaypiqa Ikwayur mama llaqtap umalliqninta *[[Mamallaktata Pushak]]* ninkum.

## Hurin Apya Yala Suyu Kamachiq Apukuna

Rikcha:Daniel Noboa en 24 de mayo de 2025 (cropped).jpg|Daniel Noboa (Ikwathur) Lanyil Nupwa
Rikcha:Luis Alberto Arce Catacora (Official Portrait, 2020) Cropped II.png|Luis Arce (Puliwya) Luwis Arsi Qataqura
Rikcha:Dina Boluarte, presidente del Perú.jpg|Dina Boluarte (Piruw) Lina Puluwarti
Rikcha:Javier Milei (Cortado 4x3).png|Javier Milei (Arhintina) Hapyir Miliy
Rikcha:Presidente Gustavo Petro Urrego.jpg|Gustavo Petro (Kulunsuyu)   Khustaw Pitru
Rikcha:Retrato Oficial Presidente Boric Font (cropped).jpg|Gabriel Boric (Chirisuyu) Qawrill Purik
Rikcha:Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg|Lula da Silva (Parasil)  Lula 


## Kaypipas qhaway
* Kawpaq runa
* Mamallaktata Pushak 
* Piruwpa Umalliqnin 
* Puliwyap Umalliqnin
Tawantinsuyu iñiy

**Tawantinsuyu iñiy** nisqakunaqa Uralan Abya Yalapi, Tawantinsuyu kasqa suyukunapi ispañul purtuyispas awqakuna manaraq chayamuptin runakunap iñisqankunam, kunanraq chaymanta yurisqa iñiykunapas.

## Tawantinsuyupi yupaychasqa apukuna

*Pachamama
*Pachakamaq apu
*Qun Tiksi Wiraqucha
*Quniraya Wiraqucha (Kuniraya Wiraqucha)

*Mama Killa
*Tayta Inti

*Urqup apunkuna
**China apukuna
*Wak'akuna

## Ispañulkunap chayamusqanmanta wiñay kawsay

Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.

## Kunan pachapi Antikunapi ñawpa pachamanta iñiy

Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptinpas, Antikunapi achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.

Kunankamapas paqu yachaqkuna Pachamamaman uywakunata qaraspa wilanchanmi, qurakunata qaraspa q'uwaykunmi.
Pachakamaq

**Pachakamaq** nisqapaq qhawariy:
*Pachakamaq apu
*Pachakamaq llaqta (Lima pruwinsyapi mawk'a llaqta)
*Pachakamaq distritu (Lima pruwinsyapi, Piruwpi)
Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin

**Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin** **AYMLLT** (kastilla simipi: **O**rganización de los **E**stados **A**mericanos **OEA**, inlish simipi **O**rganization of **A**merican **S**tates **OAS**, purtuyis simipi **O**rganização dos **E**stados **A**mericanos **OEA**, fransis simipi **O**rganisation des **É**tats **a**méricains **OEA**) nisqaqa tukuy Awya Yalapi mama llaqtakunap tantanakuyninmi.

## Kaypipas qhaway
* Amirika Llaqtakunapi Akllanakuspa Kamachinakunapaq Karta

## Hawa T'inkikuna
* '''America Llaqtakunapi Akllanakuspa Kamachinakunapaq Karta'''
Amirika Llaqtakunapi Akllanakuspa Kamachinakunapaq Karta

**Amirika Llaqtakunapi Akllanakuspa Kamachinakunapaq Karta** nisqaqa (inlish simipi: *Inter-American Democratic Charter*, kastilla simipi: *Carta Democrática Interamericana*) 11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpi Lima llaqtapi tantanakuchkaq Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuyninpa chaskisqan arininakuy qillqam, Awya Yalapi mamallaqtakunapi akllanakuspa kamachinakuyta ñawpanchinapaq.

## Hawa t'inkikuna
*'''America Llaqtakunapi Akllanakuspa Kamachinakunapaq Karta'''
Uyaywa

**Uyaywa** icha **Win** nisqaqa taki kapchiypi huklla sapaq maywiy kutinchiqniyuq (huklla hayñiq kayniyuq), huk sapaq mit'alla (pachayayniyuq) kaq suynaymi.

Uyaywakunaqa ch'inkunawanpas taki kapchiytam ruraykun.

Uyaywayqa tawantin kayniyuqmi: 
*hayñiq kay (*altura* nisqapas), 
*pachayay (*durasyun* nisqapas), 
*sinchi kay *(intensidad)* 
*ñañukunka *(timbre)*
Chhachani

**Chhachhani** icha **Chachani** nisqaqa Piruwpi, Misti urqup, Ariqipa llaqtap chinchay antinpi huk ariqmi, rit'iyuq urqum, Ariqipa suyu, Ariqipa pruwinsyapi, Cerro Colorado distritupi, Yura distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.075 mitrum aswan hanaq.


Rikcha:Chachani.jpg|Chhachani
Rikcha:Chachani summit.jpg| 

## Kaypipas qhaway
* Misti
## Pukyukuna
* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chincha)

## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chhachani, Nukarani
Challwamayu

**Challwamayu** nisqaqa (*Chalhuamayo*) Piruw mama llaqtapipi mayum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Llaylla distritupi.
Wanthi unquy

**Wanthi unquy** (*Syphilis*, kastilla simipi *sífilis*) nisqaqa wanthi añaki *(Treponema pallidum)* nisqa añakikunap paqarichisqan, yuquywan qatichisqa (yuquy unquy nisqa), chiki (maqlluq) unquymi.
Suruqch'i

**Suruqch'i** nisqaqa huk unquymi. Urqukunap mana khaka wayrayuq hanankunapi kaspa, urinkunamanta hamuq runa unqurin.

## Hawa t'inkikuna
*Altitud.org (Español)
*Altitude.org (English)
Apasanka

**Apasanka** icha **Qhanpu** .  *(Theraphosidae)* nisqakunaqa hatun awaq urukunam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hisus

**Sus**, **Hisus**, **Hisus Kiristu**, **[[Natsarit|Natsaritmanta]] Hisus**, **Hisuw** icha **Hichhu** sutiyuq runaqa (Iwriyu simimanta: *יהושע [iehoshua]*, Aramayu simipi: *ישוע [Jeshua, Jeshu]*, Ilinika simipi: *Ιησούς [Iēsoús]*) kiristupi iñiq iñiypa kamaqnin karqan. Chay kiristu iñiq iñiykamaqa Apuyayapa Churin karqan.

Hisuwpa kawsasqanmantaqa Apuyayapa Simin Qillqam Matiyu, Markus, Lukas, Huwan  (alliwillayyuq) nisqakunap qillqasqankunapi willakun. Chay Apuyaya simin qillqapi qillqakunataqa musuq willay ninchik (grigu simimanta: *Ευαγγέλιον [euangélion]* "allin willakuy").

Hisuwqa Bethlehem (Wilín) llaqtapim paqarirqan. Huryu kaspa, aramayu simitam rimarqan. Mamanpa sutinqa Mariya karqan. Mariyap qusanqa, Husiy (Joseph, José) sutiyuq, llaqllay kamayuqmi karqan.

Kimsa chunka watayuq kaspa, Hisuwqa huryukunata Apuyayapa qhapaq kayninmantam yachachiyta qallarirqan. Huwan ushachiq sutiyuqmi  Hisuwtaqa Hurllan mayupi ushachirqan. Hisuwpa chunka iskayniyuq yachakuqninkunam karqan. Urqupi Kamikuy nisqapi musuq kamachikunamantam rimarqan, Yayayku nisqa mañaymantapas willaspa.

Qhipaq Sina nisqapiqa "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa t'antata winutapas yachakuqninkunawanqa rakinakurqan.

Huras Iskarioti, huk yachakuqnin, Hisuwta wasanchaspa Yerusalempi hudyu awqa yachachiqkunaman qupurqan. Paykunaqa Hisusta romanu apuq Pontius Pilatusman wañunapaq qurqan. Chay Pontius Pilatusqa Hisusta Kruspi wañuchichirqan.

kiristu iñiq iñiykama, Hisusqa iñiqnin runakunata huchankunamanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq, kikinpa kawsanta Kruspi qurqan. Kimsa kaq p'unchawpi wañusqamanta sayarispa kawsarirqan. Chaymantapacha Hisus Kiristu sutiyuqmi. Hanaq pachaman huqarikuspa, kunanqa Yuspa pañanpim tiyachkan. Kay pachap puchukayninpi hamunqa runakunata taripanapaq. Chaymantataq iñiqninkunaqa wiñaypaq kawsanqaku, mana iñiqtaq wiñaypaq wañunqaku.
## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Urthuruksu Inlisya
## Hawa t'inkikuna

* Jesusmanta pilikula (http://www.inspirationalfilms.com/)
** Qusqu Runasimipi (Quechua, Cuzco)
** Qullasuyu (Buliwya) Runasimipi (Quechua, North Bolivian)
** Ecuador Kichwapi, Chimpurasu Runashimipi (Quichua, Highland, Chimborazo)
** Kunchuku Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Conchucos, Northern)
** Waylas Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Huaylas)
** Chanka (Ayakuchu) Runasimipi (Quechua, Ayacucho) (huk runallap rimasqan)
** Wakin Rimaykunapi
Yayayku

**Yayayku** icha **Taytayku** (grigu simipi: *Πάτερ ημών [Páter ēmō´n]*, latin simipi *Pater noster*, kichwapi *Ñukanchik Tayta* icha *Ñukanchik Yaya*) nisqaqa kristiyanu iñiypi ancha chaninchasqam mañaymi.
Yayayku mañaytaqa Mathiyu iwanhilistakama () Jesusmi kamachirqan Urqupi Kamikuynin nisqapi. Lukas iwanhilista hinallataq Yayayku mañaymantam willakun (), Jesusqa manataq Urqupi Kamikuypichu mañakuptin.

## Qhichwa simipi (urin runasimipi)
Qhichwa simipiqa kay hinam (Matiyukama):
:*Yayayku hanaq pachakunapi kaq,*
:*sutiyki much'asqa kachun;*
:*qhapaq kayniyki ñuqaykuman hamuchun,*
:*munayniyki rurasqa kachun,*
:*ima hinam hanaq pachapi, hinallataq kay pachapipas.*
:*P'unchawninkuna t'antaykuta kunan quwayku.*
:*Huchaykutari pampachawayku,*
:*ima hinam ñuqaykupas ñuqaykuman huchallikuqkunata pampachayku hina.*
:*Amataq kachariwaykuchu watiqayman urmanaykupaq,*
:*yallinraq tukuy mana allinmanta qispichiwayku.*
:*Qampam qhapaq kaypas, atiypas, wiñaypaqmi much'asqa kanki.*
:*Hinataq kachun.* (= Amén).

## Ankash qalluchaw

:: **APUYAYANTSIK**

:*Yayaakuna hanaq patsachaw kaykaq*
:*pallarishqa shutiki katsun;*
:*nuqakunaman suyukayki shamutsun,*
:*munayniki sharimutsun,*
:*kay patsachawpis, hanaq patsachawpis.*
:*Quykayaamay kanan hunaq tantaakunata.*
:*Piñatsiyanqaqta qunqariikulllay,*
:*nuqakunanaw qunqapaakuyashqa piñatsiyaamaqnikunata.*
:*Ama haqiyaamaytsu llutanpar shikwayaanaata,*
:*qishpitsiyaamay ima mana allipitapis.*
:*Tsaynaw katsun.*

## Grigu simipi qallariy qillqa (Matiyup qillqasqanpi, 6:9-13)
:· 
:·
:·
:·
:·
:,
:·
:,
:.
:

## Latin simipi (Kathuliku Inlisyapi mañaykusqa, Vulgata nisqa t'ikrasqamanta)
:*Pater noster, qui es in caelis*,
:*sanctificetur nomen tuum*.
:*Adveniat regnum tuum*.
:*Fiat voluntas tua*,
:*sicut in caelo, et in terra*.
:*Panem nostrum quotidianum da nobis hodie*, 
:*et dimitte nobis debita nostra*,
:*sicut et nos dimittimus debitoribus nostris*.
:*Et ne nos inducas in tentationem*,
:*sed libera nos a malo*.
:*Amen*.

## Hawa t'inkikuna
* Runasimi.de: Runasimipi Yayayku (Taytayku)
* Yayayku, Qhichwa simipi, Inlisya Paternoster, Jerusalem
Kuka

**Kuka** *(Erythroxylon coca)* nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk *[[kukayna]]* nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi).  

Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.

Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.

Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.

Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar   chiliki awqakunata   tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.

Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..

## Rikchakuna

Rikcha:Erythroxylum coca.jpg|Kukap puka rurunkuna, raphinkunapas
Rikcha:Colcoca01.jpg|Kuka thansa.
Rikcha:Colcoca02.jpg|Kuka raphi.
Rikcha:Colcoca04.jpg|Kukap raphin, rurunpas.
Rikcha:Mate de coca Peru.jpg|Kuka q'uñi yaku (kuka mati nisqapas).
Rikcha:ABr laboratório cocaína amazônia - Valter Campanato.jpg|Amarumayu suyupi


## Nisqakuna
* *Imayllaqa Mama Kuka kutimunqaqam*
**¿Ima kuka chakrata waykanki?* ( Qullqa kamariq, Panchu Karansa Rumiru)
* * Kintu kintullantam mikurqani* ( Taqi ruwaq Awyun Yaranqa Waltirama) 
* * Kukam willakamun Limaqpmanta chayamunqa nanichaw harkakayashqa* ( Kuka qatipaq Karminchu Haara).
* * Unaymi yarparaa kuka mana alli rapra, patsan runakunata yukan;  chaypita maakushkaa alli kukapa rurayninta, chay raprakuna, qullmiraq, mana mushkuqraq, mana kuyuqnaw, kallpan akulliqkaqta*. ( Hipólito Ruiz, Jefe de la Expedición Botánica a los Reynos de Perú y Chile,  a fines del siglo XVIII, lo cita Javier Pulgar Vidal).

## Simi tinkuqkuna
* Tuqra, llipta, isku
* Kuka akulliy, kuka chaqchay, kuka qatpay.
* Kuka chakra
* Qachuy, aqñuy.
* Kuka pallay
* Sakapa, qarapa, wankuna hacha
* Qallay haruy, shuuratsiy haruy
* Kuka runqu, kuka kustal.
* Kuka piksha, kuka chuspa
* Kuka yaku
* Apachitaman churakuy

## Hawa t'inkikuna

* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20210226132732/https://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/KUKA-MAMA.pdf Kuka mama uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.

## Willasakuna
Iñini

**Iñini** (grigu simipi: *Πιστεύω [Pisteúō]* icha *συμβολον* [symbolon], latin simipi *Credo*) nisqaqa kristiyanu iñiqkunaqa iñiyninpa tiksikunata willanku.

Ñawpaq kristiyanukunañam iñiyninta willarqanku. Chay iñini nisqaqa pachak icha iskay pachak watakunapim kikinchakurqan.

## Siminkunaqa kay hinam:

#### Grigu simipi

*Πιστεύω εἰς θεòν πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς. Καὶ εἰς Ἰησοῦν Χριστòν, υἱὸν αὐτοῦ τòν μονογενῆ, τòν κύριον ἡμῶν, τòν συλληφθέντα ἐκ πνεύματος ἁγίου, γεννηθέντα ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου, παθόντα ὑπὸ Ποντίου Πιλάτου, σταυρωθέντα, θανόντα, καὶ ταφέντα, κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα, τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστάντα ἀπò τῶν νεκρῶν, ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς, καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ θεοῦ πατρὸς παντοδυνάμου, ἐκεῖθεν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Πιστεύω εἰς τò πνεῦμα τò ἅγιον, ἁγίαν καθολικὴν ἐκκλησίαν, ἁγίων κοινωνίαν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, σαρκὸς ἀνάστασιν, ζωὴν αἰώνιον. Αμήν.*

#### Latin simipi

*Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad ínferos, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen*.

#### [[Qhichwa simi]]man t'ikrasqaqa hay hinas:

Iñinim Dyus Yaya llapa atipaqman,
hanaq pachap kay pachap ruraqinman.
Jesukristu paypa Sapay Churin Apunchikmanpas;
kaymi Espiritu Santup k'achayninmanta runa tukurqan,
Qullana Mariyap wiksanmanta paqarimurqan;
Ponsyu Pilatup siminmanta muchurqan;
Kruspi chakatasqa wañurqan,
p'ampasqataq karqan;
ukhu pachakunaman uraykurqan,
kimsa ñiqin p'unchawpi wañusqakunamanta kawsarimpurqan;
hanaq pachakunaman wicharipurqan;
chaypim Dyus Yaya llapa atipaqpa paña makinpi tiyachkan,
chaymantan kay pacha p'uchu kayta
kawsaq runakunata wañusqakunatawanpas taripaq hamunqa.
Espiritu Santuman iñinim,
Ch'uya tukuypaq inlisyata,
Santukunap hukllachakuyninta,
huchakunap pampachakuyninta,
ayakunap kawsarimpuyninta,
wiñay kawsaytapas iñinitaqmi.
Hinataq kachun.

### [[Ankash qallu]]pi
Apuyayaman Qapaq Yayayman iñiy, . Hanaq patsata,  kay patsata yuritsiq, Hisukristuchawpis, hapallan tsurin, wiraqutsantsik, ruray yarpashqa Willka Haypa; yuriran ñusta Mariyapita, Punsiyu Pilaatus ñakatsiran. Tsakaskir, wañushqata panpayaran. Wiñay nanatsinaman yarpuran, kimsakaq punchawchaw kawarimuran wañushqakunapita; witsaran hanaq patsapa; hamaraykan Apuyaypa Qapaq Yayay allawkanchaw: tsaypita kutimunqa  paymitsaq kawaqkunata, wañushqakunata.

Iñiy Willka Hayman, hutsa qunqayman, aytsa kawariyman, wiñay kawayman. 

Tsaynaw katsun.

## Hawa t'inkikuna

* Runasimi.de: Iñini
Ura llaqtakuna

**Hurin suyu, Uraq suyu**, **Ura suyu**, **Ukhun Llaqtakuna**, **Pampa Llaqtakuna**, **Hurin Llaqta Llaqta, Ura Llaqta Llaqta**, **Nirlanriya** icha **Nirlanra**qa (urasuyu simipi *Nederland*) Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Amsterdam llaqtam.
* 41.543 km²
* 17.259.000 runa (2018 est.)

## Allpa saywachi

### Urqukuna
* Vaalserberg (Limburg): 322 m

-> Nieuwerkerk aan den IJssel (Zuid-Holland): -6,76 m !

### Quchakuna

### Mayukuna
Kimsa hatun mayukuna kachkan:
* Maas
* Rijn (Rhein, Rhin)
* Schelde

### Wat'akuna

## Runakuna

### Simikuna
* Nirlandis simi: ufisyal rimay hina llamk'achisqa.

## Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq pruwinsyanmi kan. 

## Hatun llaqtakuna

## Rikchakuna


Schaatspret op de Wageningse Uiterwaarden.jpg|Wageningen, Gelderland
Sluis Workum 12.JPG|Workum, Friesland
Texel Landscape.jpg| Texel, Noord-Holland 
Amsterdam airphoto.jpg‎|Amsterdam
RotterdamMaasNederland.jpg|Rotterdam
Skyline Den Haag.JPG|Den Haag
Delft stadhuis.jpg|Delft
Kinderdijk 2.jpg|Kinderdijk, Zuid-Holland
Ac vaalserberg.JPG|Vaalserberg, Limburg
Deltawerke-Oosterschelde-Sturmflutwehr Oosterscheldeseite.jpg|Deltawerken, Zeeland
Kennemerland zuid.jpg|Kennemerland, Noord-Holland
Nieuwkoopse Plassen 20070721.jpg|Nieuwkoopse Plassen, Zuid-Holland
Lemelerberg.jpg|Lemelerberg, Overijssel
2014KorteDuinen13.jpg|Soesterduinen, Utrecht
Afsluitdijk 08.jpg|Afsluitdijk, Friesland, Noord-Holland
Maeslantkering closed.jpg|Maeslantkering, Zuid-Holland
Botlekbrug.jpg|Pernis, Zuid-Holland
Europahaven.JPG|Maasvlakte, Zuid-Holland
Olsterveer.jpg|Olsterveer, Overijssel
Hochwasser auf Maas und Rur in Roermond.jpg|Roermond, Limburg
Wadlopen bij Pieterburen 02a.jpg|Waddenzee, Groningen


## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* www.rijksoverheid.nl (llaqta pusay, dato)
* www.cbs.nl (estadística)
Chiksuyu

**Chikusuyu** icha **Chika Ripuwlika** (Chiku simipi: *Česko*) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Praha llaqtam.
* 78.864&nbsp;km²
* 10.268.607 runakuna (2006)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

### Simikuna
* Chiku simi: ufisyal rimay

## Hatun llaqtakuna
Hurwatsuyu

**Hurwatsuyu**, **Ruwasya** icha **Kuruwasya** nisqaqa (Hurwat simipi *Hrvatska*) Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Zagreb llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
Much'aykusqayki Mariya

**Much'aykusqayki Mariya** (latin simipi: *Ave Maria*) nisqaqa Kathuliku Inlisyapi Qullana Mariyata yupaychanapaq mañaymi.

## Much'aykusqayki Mariya
Mañaypa ñawpaq kaq rakinqa Dyuspa Simin Qillqapi Anqilpa Napaykuyninmi (), Mariyap watukuyninpi Elisabetpa Napaykuyninpas (). Qhipaq kaq rakintataq taytakurakuna 13 ñiqin pachakwatapim yaparqanku.

### Qhichwa simipi

:*Much'aykusqayki Mariya*,
:*Dyuspa grasyanwan hunt'asqan kanki*,
:*Apunchik Dyusmi qamwan*,
:*warmikunamanta qullananmi kanki*,
:*wiksaykimanta paqarimuq Jesus wawaykiri qullanantaqmi*.
:*Santa Mariya, Dyuspa Maman*,
:*ñuqayku huchasapakunapaq mañapuwayku kunan, wañuyniyku pachapipas*.
:*Hinataq kachun* (= Amén).

### Latin simipi

:*Ave Maria, gratia plena*,
:*Dominus tecum*,
:*benedicta tu in mulieribus*
:*et benedictus fructus ventris tui Jesus*.
:*Sancta Maria, Mater Dei*,
:*ora pro nobis peccatoribus*,
:*nunc et in hora mortis nostrae*.
:Amen.

## Hawa t'inkikuna
*Runasimipi Kristiyanu Mañaykuna
*Much'aykusqayki Mariya (achka rimaykunapi)
Athina

**Athina** (grigu simipi: Αθήνα) llaqtaqa Grisya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna

* Athinap tukri llika tiyaynin (grigu simipi)
Ruma

**Ruma** llaqtaqa Italia mama llaqtap uma llaqtanmi.

Ñawpa pachaqa Rumakunap uma llaqtanmi karqan.

Kunan pachataq Rumap huk rakinqa Watikanu llaqtam, Paapap kamachiyninpim kachkan.

## Ñawpakawsaynin
* Romanu qhapaq llaqta

## Runakuna

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa tinkikuna
Purtuyis simi

**Purtuyis simi** nisqaqa huk rumanu simim, latin simimanta paqarisqa. Purtuyal mama llaqtapi yurispa, purtuyis atipaqkunaqa lliw Tiqsi muyuntinpi, Prasilpi, Aprikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa.

Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku:

Mama llaqtakunapi: Angula, Brasil, Intichay Timur, Kawu Wirdi, Musambik, Purtugal, Khiniya-Wisaw
Qhichwapi Katisismu

**Qhichwapi Katisismu** nisqaqa qhichwa simiman t'ikrasqa kristiyanu katisismum.

## Hawa t'inkikuna
*'''CATECISMO QUECHUA. ''Textos en Quechua: Eucaristia, bautismo, revovación promesas bautismales, matrimonio, sacramentos, misa incaica, salmos etc.''
Chawpi Awya Yalap Wat'a qutu

**Chawpi Awya Yalap Wat'a qutu**qa, kikin Chawpi Awya Yala hina, Chinchay Awya Yalaman tawqachinchikmi. Chaypiqa kay qatiq mama llaqtakunam:

* Kuba, Ayti mama llaqta, Duminikana *([[Ayti wat'a]]pi)*, Burinkin *(Puerto Rico)*, Bahamakuna, Shamayka

## Kayta Qhawaypas
Wat'a qutu
Suisa

**Suisa, Suwisuhallp'a, Suwisa** icha **Suwishallp'a** (Aliman simipi *Schweiz*, ransis simipi *Suisse*, Italia simipi *Svizzera*, Riturumanu simipi *Svizra*) Iwrupapi mama llaqtam.  Uma llaqtanqa Bern llaqtam. Suwisapiqa 7.476.200 runakunam kawsachkanku (2005). Hanaq kay 41.285 km².

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Alpikuna
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kawpay Rak'iy

26 kantun

## Simikuna

Suwisa mama llaqtapiqa runakuna aliman simitam, phransis simitam, italya simitam riturumanu simitampas rimanku.
## Hatun Llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:ZurichNacht.jpg|Zürich
Rikcha:Ibergeregg sea of fog.jpg|Schwyz kantunpi
Rikcha:Matterhorn Riffelsee 2005-06-11.jpg|Matterhorn

## Suwisa llaqtapi paqarisqa
* Richard Ernst
* Roger Federer
* Carl Gustav Jung
* Hans Küng
* Jean-Jacques Rousseau
Hatun puquy killa

**Hatun puquy killa** icha **Hiwriru** (ispaña simipi: *Febrero*) nisqaqa watapi iskay kaq killa pacham. Wakllanwatapi 29 p'unchawniyuqmi, huk watakunapitaq 28 p'unchawniyuqmi.
Ayriway killa

**Ayriway killa**, **Ariwaki killa** icha **Awril** (ispaña simipi: *Abril*) nisqaqa watapi tawa kaq killa pacham.
Aymuray killa

**Aymuray killa** icha **Mayukilla** (ispaña simipi: *Mayo*) nisqaqa watapi pichqa kaq killa pacham. Tawantinsuyu pachapiqa pisilla huk niraqsi karqan, Ayriwa (Awril) nisqapiña qallarirqan. Aymura killapiqa aymurarqanku.
Inti raymi killa

**Inti raymi killa** icha **Hunyu** (ispaña simipi: *Junio*) nisqaqa watapi suqta kaq killa pacham. Chay killapiqa Inti Raymita phistanku.
Tarpuy killa

**Tarpuy killa**, **Quya raymi killa**, **Uma raymi killa** icha **Sitimri** (ispaña simipi: *Septiembre*) nisqaqa watapi isqun kaq killa pacham. Tarpuy killapiqa tarpurqanku.
Ayamarq'a killa

**Ayamarq'a killa** icha **Nuwimri** (ispaña simipi: *Noviembre*) nisqaqa watapi chunka hukniyuq kaq killa pacham. Chay killapiqa Ayamarq'a raymita phistarqanku, ayakunata marq'aspa.
Qhapaq raymi killa

**Qhapaq raymi killa** icha **Disimri** (ispaña simipi: *Diciembre*) nisqaqa watapi chunka iskayniyuq kaq killa pacham. Chay killapiqa Qhapaq Raymita phistarqanku, Nawidad hina p'unchawpi, lliwmanta aswan suni tutapi.
Chakra yapuy killa

**Chakra yapuy killa**, **Qhapaq situwa killa** icha **Awustu** (ispaña simipi: *Agosto*) nisqaqa watapi pusaq kaq killa pacham. Chay killapiqa chakrakunata yapunku.
Papawki hayt'ay

**Hayt'ana**, **Sinku hayt'ay** icha **hutpul** (inlish simipi: *Football*), ankash qallupi, *pukasha haytay*; Kichwapi **Chakiyasiy** icha **Chakirumpay** nisqaqa huk sinkuwan chunkaymi, Tiksi muyuntinpi lliw pukllaykunamantaqa aswan chaninchasqam.

Iskay quchum, llapanqa chunka hukniyuq runayuq (huk punku amachaqniyuq), pukllana pampapi pukllanakunku. Llapa quchup huk punkunmi kan. Pilutataqa chakinwanmi hayt'aspa tinkuq masikunap punkunman chamqaspa taripayta munanku. Manapunim makiwanchu pukllananku. Isqun chunka minutumanta aswan taripaq quchuqa atipaqmi.

## Kaypipas qhaway
* Llapanmin sinchi ashkjata atipankun huaycuchiyta punku ukjuman
* Llapanmin sinchi ashkjata pukllanku Sinku hayt'ayta
* Luis Alberto Soto Colque
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
* Pilii
* Marayuna
* Lulu Firnandis
* Lawyu Pisarru
* Yuhanan Wullaq
* Siniyini Siyani
Iskaymuyu

**Iskaymuyu**, **Antapyu**, **Bisiklita** icha **Wisikilita** nisqaqa (kastilla simipi: *bicicleta*) kikin pusaq runap kuyuchisqan apaykachanam, ñankunapi purinapaq. Bisiklitaqa iskay qallayuq kaptinmi, *iskay muyu* ninchik. Pusaqqa chakikunawanmi iskay sarunata (*pedal* nisqapas) saruspa iskaymuyuta kuyuchin.

## Hawa t'inkikuna
Apaykachana

**Apaykachana** nisqakunaqa lliw runakunap apaykachay nisqapi purinanpaq qhatunakunatapas kuyuchinanpaq kaqkunam, ahinataq:

Allpa pachapi
* Ñankunapi
** Iskayqalla (huklla yupiyuq)
*** Iskaymuyu *(bicicleta)*
*** Mutur phirunku *(motocicleta)*
** Iskay yupiyuq (iskay, tawa icha aswan qallayuq)
*** Qallapurina *(carro)*
*** Antawa *(automóvil)*
**** Runa antawa
**** Rampana *(autobús)*
**** Chaqna antawa *(camión)*
**** Qharastaq *(tractor)*
* Khillay ñanpi
** Antakuru *(tren)*

Rit'ipi
* Suchuqrampa *(trineo)*
* Chaki lluchk'ana *(esquí)*

Yaku pachapi
* Wamp'u *(bote)*
* Hatun wamp'u *(barco)*

Wayra pachapi
* Antanka, Lata pisqu *(avión)*
* Pillwinkumpa *(helicóptero)*
Sutirimana

Simi kamachiypitaq **suti** icha **sutirimana** (kastilla simipi: *sustantivo*, latin simimanta: *substantivum*) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.

## Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa

(*Singular - Plural*)

## Rikch'ayrimana + Suti

Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.

### Huklla yupa

### Achka yupa

## Kapuy k'askaq

Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.

Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.

## Hina k'askaq

Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.

## Sutip phatmakuynin

(*Clasificación del sustantivo*)

### Mana chanin suti
Kay ukhupiqa tarikunku.

**[[Uywa]]kuna**
* Pillpintu *Mariposa*
* Q'inti *Picaflor*
* Ninakuru, Pichinkuru *Luciérnaga*
* Pachak chaki *Cienpies*
* Uru *Araña*
* Apasanka *Tarántula*
* Qampu *Tarántula Felpada*
* Uru millu *Araña Venenosa*
* K'anka *Gallo*
* K'alla *Loro*
* Mach'aqway *Culebra*

**[[Yura]]kuna**
* Sach'achakuna *Arbustos*
* Qurakuna *Yerbas*
* Millay qura *Mala yerba*

### Achka-achkamanta sutichasqa
* Tama *Bandada de palomas*
* Taqi *Donde se guarda los productos*

### Mana yuyay atina suti
* Ichhukuna *Paja*
* T'iyukuna *Aluvión*
* Aqu *Arena*

### Chanin sutichaq
* Mama Uqllu
* Ullantay
* Husilu (Joselo)
* … etc.

### Rikuy hap'iy atina sutikuna
Kaykuna kanku:
* Para
* Phuyu
* Pirqa
* … kanraq

### Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna
* Iñi
* Taytacha
* Nuna
* lillkitu
* … kanraq

### Phatman-phatman sutikuna
* Kuskan
* Ch'iqta

### Saphi hina sutikuna
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
* Sach'a
* Qura
* Raphi
* Saphi
* … kanraq.

### Achka sutiwan sutichaq

Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.

qhawarichiykuna… 
* Rumi-rumi
* Sach'a-sach'a
* Arwi-arwi
* Rawi-rawi
* Simi taqi

* Hampina wasi
* … kanraq.

### Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna

(*Sustantivos que derivan de otras palabras*)

- Sutimanta hamuq (*Sustantivo Nominal*)

- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (*Sustantivo Derivado de un Adjetivo*)

- Sutiq simichaqmanta hamuq (*Sustantivo derivado de un verbo*)

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)

 

## Hawa T'inkikuna
* '''Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF'''
Awtu

**Rampa**, **awtu** icha **apa**qa (kastilla simipi: *automóvil*, *carro*) allpa wira mikhuq rawray kuyuchinayuq apaykachanam, ñankunapi purinapaq. Antawaqa tawa qallayuqmi.

Kay antawa layakunatam riqsinchik:
* Runa antawa
* Rampana *(autobús)*
* Chaqna antawa *(camión)*
* Qharastaq *(tractor)*

## Hawa t'inkikuna
Paqu yachaq

**Paqu yachaq** icha **Paqu hampiq** *(curandero, chamán, shaman)* runaqa ayllu llaqtapi tiyaspa runakunatam hampiykunmi, Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa, q'uwaspa, wilanchaspa.

Qusqu suyupi ayllu llaqtakunapiqa (ahinataq Q'irus llaqtapi) kay paqu yachaqkunam:
* Altumisayuq - *[[yachay]]niyuq [[munay]]niyuqpas*
* Pampamisayuq - *[[yachay]]niyuq*

## Kaypipas qhaway
* Layqa
* Watuq
* Umu

## Films

*Quantum Men (Carlos Serrano Azcona) Spain 2011

*Other Worlds (Jan Kounen) France 2004

*Bells From the Deep (Werner Herzog) Germany 1993

*The Mad Masters (Jean Rouch) France 1955

*Au pays des mages noirs (Jean Rouch) France 1947

## Hawa t'inkikuna
Unquy

**Unquy** nisqaqa ima runap, uywap icha yurap mana allin, mana sinchi, mana qhali, mana thañi kachkayninmi.

Unqusqa runataqa hampinapaq hampiq runa (hampikamayuq icha hampiq yachaq) hampikunatam quykun.

* Riy unquy: epidemia

* **Mama Patsa unquy riq**: Pandemia

## Unquykuna

Unquyqa unquchiqkunarayku icha huk hamukunaraykum paqarin.

### Ayllu llaqtapi hampiq yachakunakama
* Wayra unquy
* Manchari unquy (Uraña unquy)
* Glurya unquy

### Qatiq unquykuna

Qatiq unquy nisqakunaqa unquchiq nisqakunap paqarichisqanmi. Chay unquchiqkunaqa añakikunam, qurwarakuna, ch'ulla kawsaykuqkuna, atamkuna (runapi kawsaq kurukuna), añawkunapas.

#### Añakikunap paqarichisqan unquykuna

* Q'icha unquy *(Cholera)*
* Wanthi unquy *(Syphilis)*
* Suq'a unquy *(Tuberculosis)*
* Lliqti unquy *(Lepra)*

#### Añawkunap paqarichisqan unquykuna

* Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin *(SIDA / AIDS)*
* Chhulli *(Influenza)*
* Muru unquy - *(Variola)*
* Hawaqlla muru unquy - *(Varicella)*
* Tikti *(Verruca)*

#### Ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan unquykuna

* Yawar q'icha *(Dysenteria)*
* Chukchu *(Malaria)*

#### Atamkuna

* Pila k'uyka *(Ascaris lumbricoides)*
* T'ipki kuru *(Enterobius vermicularis = Oxyuris vermicularis)*
* Ch'iwi kuru *(Necator americanus, Ancylostoma duodenale)*
* Kinwara *(Cestodes)*

### Mana qatiq unquykuna

Mana qatiq unquykunataq manam unquchiqpa paqarichisqanchu, huk hamurayku paqarin.

* Machay *(Ebriositas)*
* Apanqara unquy *(Cancer)*
* Misk'i unquy *(Diabetes mellitus)*
* Ñawsa kay *(Caecitas)* 
** Ñawi phuyu unquy *(Cataracta)*
** Ñawi ñit'iy unquy *(Glaucoma)*
* Wanq'uyay, Ruqt'u kay - *(Surditas)*
* Waq'a unquy - *(Morbus mentalis)*
* Llasaq yawar *(Hypertensio)*
* Wirakaray *(Obesitas)*

## Unquchiqkuna
* Añaw *(Virus)*
* Añaki *(Bacteria)*
* Qurwara *(Fungi)*
* Ch'ulla kawsaykuq *(Protozoa)*
* Atam (qasi uqu) uywakuna (kurukuna, k'uykakuna)

## Kaypipas qhaway
* Runap kurkun
* Unquykuna: sutisuyu
* Unquykuna (kastilla simi - qhichwa simi)

## Hawa T'inkikuna
* Quechua Médico. Unkuykuna: Kastilla simipi - Quechwasimipi (Lista)
* Quechua Médico: ''Profesiones relacionadas con la medicina ...''. Lista: Kastilla simipi - Quechwasimipi
* ''Quechua Médico. Preguntas y frases mas usuales que se utilizan en la consulta médica.''
* ''Quechua Médico. Glosario de signos, síntomas, y enfermedades más conocidas en quechua.''
Wayra pacha

**Wayra pacha** nisqaqa (kastilla simipi atmósfera, grigu simimanta: ατμόσφαιρα [atmósphaira] - ατμός [atmós] "wayra, wapsi", σφαίρα [sphaíra] "rump'u") tiksi muyuntinta muyupayaq tukuy wayrakuna wapsikunawanmi phuyukunawanpas.

Tiksi muyup wayra pachanpiqa kay wapsikunam:
* Qullpachaq N2 (78 %)
* Muksichaq O2 (21 %)
* Arqun Ar (1 %)
* Chimlasay CO2 (0.035 % ... 0.045 %)
* Yaku wapsi H2O (chikanyaqlla)
* Huk wapsikunapas 

Wayra pachapi kaqkunamanta yachaytaqa mit'a yachay ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Khillayñan

**Khillayñan** icha **Antakhuruñan** icha **Q'illayñan** (kastilla simipi: *ferrocarril*) nisqaqa iskay sunikaray khillay k'aspiyuq, achka q'iru k'aspikunawan watasqa, antakurukunap purinanpaq ñanmi.

Antakhuruqa kaynaku nisqapim sayakun.

## Kaypipas qhaway
* Ñan

## Hawa t'inkikuna
Antakuyukuyu

**Antakuyukuyu**, **Kuyukuyu antakhuru**, **Purichiq**, **Makina** icha **Lukumutura** (kastilla simipi: *locomotora*, inlish simipi: *locomotive*) nisqaqa antakurup kuyuchinanmi, khillayñanpi purinanpaq.

Kay hinam antakuyukuna:
* Wapsi antakuyu - Yaku wapsiwan (k'illimsawan quñichisqa) kuyuchisqa
* Diesel antakuyu - Diesel nisqa allpa wirawan kuyuchisqa
* Pinchikilla antaykuyu - pinchikillawan kuyuchisqa

## Hawa t'inkikuna
Micha

**Kallpaynin/Kallpaqin/Kapaqnin, Kallpachaq**, **Kallpa-Kallpachaq**, **Ñit'iy** (kichwapi), **Ñit'imuy** (kichwapi), **Uksay** (kichwapi, *atiy*), **Michha?** (kichwapi), **Kallpa** (manam maymanpas aysaq kallpa nisqawan kaqllachu!) icha **Inirhiya** (kastilla simipi: *energía*, grigu simimanta: *Ενέργεια*) ima kallpa hinapas kaqmi, manataq imayaychu, ichaqa imayaypim. Mikhanika (kuyuy yachay) nisqapiqa chay inirhiyata ruray ninchikmi.

Kay hinam micha rikch'aqkuna:
* Achkiy micha *(luz)*, huk illanchaykunapas *(radiación electromagnética)*
* Q'uñi micha *(calor)*
* Kuyuy micha *(energía cinética, movimiento)*
* Pinchikilla micha *(energía eléctrica)*
* Chaqlli micha, Rawray micha *(energía química, combustión)*
* Imanayay micha *(energía potencial)*

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Chuki

**Chuki** nisqaqa chakunapaq icha maqanakuypaq ayñim.

Inkakunaqa q'irumanta, tullumanta, rumimantapas chukinkunata rurarqanku. Ispañamanta awqakunaqa khillaychukiyuqmi karqan. Ñawpa grigukunañam khillaymanta ayñinkunata ruraq karqan.

## Hawa t'inkikuna
Q'illay

**Q'illay**, **q'iklla** icha **q'ikllay** (latin simipi: *metallum*) nisqakunaqa lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas pusaykuq qallawa imayaykunam. Huk q'illaykunaqa allpapiqa llump'ayllam, huktaq t'inkisqam chuqin, icha iskay rikch'ayniyuq chuqim.

Mana q'illaywan ruranakuspa q'illayqa iliktrunkunata qupuspa pusitiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, mana q'illaytaq niyatiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun. Q'illayqa manam iñuwatachu rurakun.

Q'illaypuraqa mana chaqllisinchi ruranakuspa q'illay chaqrusqa (ahinataq champi hukkunapas) ruranakunku.

Aswan runap llamk'achisqan q'illaykuna kaymi:
* Quri
* Qullqi q'illay
* Anta
* Qullqiya
* Yaku qullqi *(Puriq qullqi)*
* Chayanta
* Titi
* Khillay
Sawli

**Sawli**, **Ispatha** (*espada*) icha **Khillaychuki**qa khillaymanta takasqan maqanakuypaq ayñim.

Ñawpa grigukunañam khillaymanta ayñinkunata ruraq karqan.

Inkakunaqa chay ayñita manam riqsirqanchu, q'iru, tullu, rumillamanta chukikunawan maqanakuspa. Chayraykum Ispañamanta awqakunaqa khillaychukinkunawan, illapakunawanpas utqaylla atiparqan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sullu

**Sullu**, chinchaysuyupi **Shullu** nisqaqa manaraq paqarisqa runacha icha uywacha, mamanpa kismanpi.

## Kaypipas qhaway
* Sulluy

## Hawa t'inkikuna
Paqariy

**Wachay** - **Yuriy** icha **Paqariy**:
Warmiqa mama tukuspa wawanta **wachanmi**. Wawaqa mamanpa rakhanmanta lluqsispa **yurinmi** icha **paqarinmi**.

Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayan, kismapi musuq runacham wiñarin. Yumasqamanta isqun killa pacha, wachana nanay qallarinmi. Warmiqa wawanta rakhanmantam wachan. Wawa yuriptin, pupu waskata willunam atin. Chaymantataq thaminraq lluqsinmi. Lluqsisqa wawataqa ñuñunayaptin ñuñuchinam atin, ama hark'aychu.

Ñuñuq uywakunaqa runa hinam uñachankunata wachanku. Pisqukunataq huk uywakunapas runtukunatam wachanku. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta sapallam runtuta t'uqyachispa paqarinku.

## Hawa t'inkikuna
Phransia

**Phransia**,  **Ranchha** icha **Pharansiya**q**a** (Ransiya simipi *France*) Iwrupapi llaqtam. Uma llaqtanqa Paris llaqtam.

## Allpa saywachi
### Urqukuna
Chunka aswan hatun urqukuna:
* Mont Blanc 4.810,9 m 
* Mont Maudit 4.465 m
* Dôme du Goûter 4.304 m
* Mont Blanc du Tacul 4.248 m
* Grandes Jorasses 4.208 m
* Aiguille Verte 4.122 m
* Barre des Ecrins 4.102 m
* Aiguille de Bionnassay 4.052 m
* La Meije 3.983 m
* L'Ailefroide 3.954 m
### Quchakuna
* Lac Léman 582 km², Ransiya / Suwisa
* Lac d’Annecy 27,59 km² , Haute-Savoie, Rhône-Alpes
* Lac du Der-Chantecoq 4.800 ha, Champagne-Ardenne 
* Lac Pavin 44 ha, Puy-de-Dôme
* Lac du Bourget, 44.5 km², Savoie, Rhône-Alpes
* Lac de Serre-Ponçon, 28 km², Hautes-Alpes, Provence-Alpes-Côte d'Azur
* Lac de Vouglans, 11,04 km², Franche-Comté
* Lac de Madine, 12 km², Lorraine
* Lac de Sainte-Croix, 21,8 km², Provence-Alpes-Côte d’Azur
* Lac Blanc, 29 ha, Alsace

### Mayukuna
* Loire
* Seine
* Garonne
* Rhône
* Meuse / Maas
* Moselle
* Rhein / Rhin
* Escaut
* Oyapock, Mana, Maroni (Wayanapi)

### Simikuna
* ransis simi

## Pulitika Rakiy

26 riqyun (*région*), 100 dipartamintu (*département*)

## Hatun llaqtakuna:

## Musiku
### Karu puriy

# Notre-Dame, 13 500 000 karu puriqkuna
# Fontainebleau, 13 000 000.
# Disneyland Resort Paris, 12 800 000.
# Sacré-Cœur (Paris), 10 500 000.
# Louvre (Paris), 8 300 000.
# Versailles
# Tour Eiffel (Paris), 7 000 119.
# Centre Georges-Pompidou (Paris), 6 600 000.
# Lyon (Rhône), 5 500 000.
# Basilique Notre-Dame-du-Rosaire, Lourdes, 4 700 000.
# Nice (Alpes-Maritimes)
# Parc de Miribel-Jonage (Rhône), 3 500 000.
# Mont Saint-Michel (Manche), 3 250 000.
# Strasbourg (Bas-Rhin), 3 000 000.
# La Rochelle, 3 000 000.
# Musée d'Orsay (Paris), 3 000 000.
# Riquewihr, 2 100 000.
# Bordeaux (Gironde), 2 000 000.
# Saint-Malo, 2 000 000.
# Honfleur, 2 000 000.
# Rouen (Seine-Maritime), 1 800 000.
# Reims, Katidral (Champagne), 1 500 000.
# Notre-Dame de Chartres, Katidral (Eure-et-Loir), 1 500 000.
# Muséum national d'histoire naturelle (Paris), 1 444 744.
# Parc zoologique de Lille (Nord), 1 400 000.
# Giverny (Claude Monet-pa wasin)
# Pont du Gard, 1 113 000.
# Arc de triomphe de l'Étoile (Paris), 1 032 999
# Sarlat (Dordogne), 1 000 000.
# Vézelay (Yonne), 1 000 000.
# Bordeaux fête le fleuve, Bordeaux (Gironde), 1 000 000 *(a lieu tous les ans en juin).*
# Musée de l'armée (Paris), 990 650.

### Ruruchinakuna
* Accord
* Air Liquide
* Atos
* AXA
* BNP Paribas
* Carrefour
* Crédit Agricole
* Danone
* Dassault Systèmes
* EDF
* France Télécom
* Suez
* Sanofi-Aventis
* Renault
* L’Oréal
* Christian Dior
* Air France-KLM
* Pernod Ricard
* Michelin
* PSA Peugeot Citroën
* Total
*

## Rikchakuna

Rikcha:Mont Blanc 003.jpg|Mont Blanc
Rikcha:Aux Savoyards morts pour la patrie et Carré Curial (été 2016).JPG|Carré curial, Chambéry
Rikcha:France cities.svg|Aswan hatun mayukuna llaqtakunapas


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Titi

**Titi**, **Waychi** icha **Antaki**, **Pb** (latin simipi: *Plumbum*, chaymanta kastilla simipi *plomo*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam chuqin.
Quri

**Quri**, **Au** (latin simipi: *Aurum*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa llump'ayllam, manataq t'inkisqachu chuqin.

Lliw ch'uqikunamantaqa astawan chaninchasqam. Quritaqa achala, suñayapas ruranapaq llamk'achinchik.

Piruwman quri raykur shayaamurqan yuraqashqakuna. May tsikata apakuyarqan. Tsaypunpitam Iwrupa hatunyashaqa, allishyashqa. Ataw Illapata,  Kahamarchaw wañutsiyarqan ; Mixikupa pushaqninta wañutsiyarqan.
P'allta muyu

**P'allta muyu** *(P’alta muyu)* (Latin simipi: *circulus*) **muyu** hinalla, huk p'alltapi, maypipas chawpinmantaqa kaqlla karum siq'im.

## Kaytapis musyay
* *Chawpi* centro
* *Waska* cuerda
* *Turmanya* arco
* *Wachi* flecha, sagita
* *Kutsuq* secante
* *Tinkuq* tangente
*  *Waraki* radio
* *Kuraqkaru* (diámetro)
Chimpu Uqllu

**Chimpu Uqllu** sutiyuq warmiqa Wayna Qhapaq inkap kuchansi, Inka Garcilaso de la Vega sutiyuqpa mamansi karqan. 16 kaq pachakwatapis kawsarqan.
Unquy muhu wañuchiq

**Kawsaqpa awqan**, **Unquy muhu wañuchiq** icha **Antiwiwtiku**qa huk laya t'unakawsaqpa awqan sustansiyam, añakiwan llamk'aq. Kayqa aswan munasqa laya añakip awqan kaq laya, kay añaki infeccionkuna kaqwan maqanakunapaq, chanta kay kawsaq awqalliqkuna hampikunaqa anchata llamk’achinku kay infecciones hampiypi chanta hark’aypi ima. Chaykunaqa wañuchinkumanmi utaq hark’ankuman añakikunaq wiñayninta. Huk pisi yupay kawsaqpa awqalliq kaqkunapas antiprotozoalekuna ruwayniyuq kanku. Kawsaqpa awqalliq mana allinchu kanku kay añaw kaqkunaman kayhinata kay ch’uhu unquy utaq kay chhulli unquy kaqhina; hampikuna mayqinkunachus kay añaw wiñayta hark’anku kay añawpa awqalliq hampikuna utaq añawpa awqalliq sutichasqa kanku aswanta kay kawsaqpa awqalliq kaqmanta. Hinallataqmi mana k'allampakunapaq kusachu kanku; hampikuna mayqinkunachus k'allpakuna wiñayta hark’anku chaykunataqa k'allampap awqalliq hampikuna sutichanku.

## Pukyukuna
Kuchuq hampikamayuq

**Kuchuq hampikamayuq** icha **Siruhanu** nisqaqa unquq runata kuchuspa ukhu yawrinkunata llamk'apuspa qhalichaykuq hampikamayuqmi.
Kiru hampikamayuq

**Kiru hampikamayuq** nisqaqa kirukunata qhalichaykuq hampikamayuqmi.

Ñawpa pacha kiru kamayuqkunaqa unqusqa **kiru hurquq**, **kiru sik'iq**si karqan. Kunan pachataq chay kiru hampikamayuqkunapqa unqusqa kiruta allinchananmi, qhalichananmi tiyan. Kirupi ismusqakunamanta hutk'ukunatam hutk'una antawan mankharqaspa chay llump'aychasqa hutk'ukunata kiru hunt'anawanmi hunt'anku.
Surq'an phiru unquy

**Surq'an phiru unquy** *(Cancer pulmonum)* nisqaqa surq'anpi apanqara unquymi.

Pitaqkunam ancha chikichasqa.
Q'icha

**Q'icha** icha **Diyarriya** (grigu simimanta *διαρροή*, chaymanta kastilla simipi: *diarrea*) nisqaqa unquykunamanta, ahinataq q'icha unquymanta hamuq yaku hina akaymi. Q'ichaqa runapaq ancha maqlluqmi, achka yawar chinkayrayku. Chay yawar chinkaymantaqa achka runakuna, aswantaq wawakuna wañunmi.
Yawar wañusqa

**Yawar wañusqa** icha **Q'uyu** (*Haematoma*) nisqaqa qarapi (q'uyu) icha huk kawsaykuq tantallipi k'irisqa sirk'achamanta hamuq llukllusqa yawarmi.
Kiru ismu

**Kiru ismu** (*caries dentaria*) nisqaqa kirukunap huk unquyninmi, mana kirunchikkunata pichaptinchik paqariq.

Mana kiru ismunanpaqqa, kirunchikkunata allinta pichananchikmi, ama nisyu añakata mikhusunchikchu.