open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Usa unquy

**Usa unquy** (*Pediculosis*) nisqaqa qarapi, chukchapi, p'achakunapi kawsaq usakunap paqarichisqan unquymi, runa umapi, huk kurku phatmakunapi kaq.
Achkiy

**Achkiy** icha **Akchiy**, Qusqu-Qullawpi **K'anchay**, kichwapi **Achik** (latin simipi: *lux*) nisqaqa huk micha rikch'aqmi, ima k'anchaqpas. 380-manta 780-kama nanumitru pillunya suni kayniyuq iliktrumaqnitiku illanchaymi.

Achkiytaqa rikunapaq mat'ipayanchik. Chaypaqqa ñawinchik ukhunman hamunanmi tiyan.

Achkiy kay *achkiy puyku* nisqakunamanta paqarinmi:

Hanaq pachamanta:
* Inti
* Quyllurkuna
* Killa (intip k'anchapusqan)
* Planitakuna (intip k'anchapusqan)

Tiksi muyupi (sallqa kaqpi):
* Nina
* Lliphi (illapa)
* achkiq uywakuna (ahinataq: nina kuru)

Runap rurasqan:
* K'anchanakuna (achkinakuna: pinchikillayuq, ninayuq)

Sapallan achkiy rikch'aq, pillunya suni kayniyuqqa, kikin llimphiyuqmi. Chay achkiy llimphikunataqa k'uychipim rikunchik. Lliw llimphi achkiykuna chaqrusqataq, inti k'anchaypi hina, yuraqmi achkiymi.

## Kaypipas qhaway
* Rirpu
* Linti

## Hawa t'inkikuna
Lliqti unquy

**Lliqti unquy** nisqaqa (*Lepra*, *liqti unquy* icha *liqthi unquy* nisqapas)
lliqti añaki *(Mycobacterium leprae)* nisqa añakikunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquyqa qaratam llik'iykun.

## Hawa t'inkikuna
Sasa samay

**Sasa samay** *(Dyspnoe, disnea)* nisqaqa huk runap sasalla samayninmi, pisilla muksichaqpa, huk unquypa icha sasa phutikuypa, manchakuypapas paqarichisqan.
2003

**2003** wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
2000

**2000** wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Qhaqya unquy

**Qhaqya unquy** icha **Suq'a unquy** (*tuberculosis*) nisqaqa qhaqya añaki *(Mycobacterium tuberculosis)* nisqa añakikunap paqarichisqan, surq'ankunata ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Achka runakunam chay unquywan wañun.
2004

**2004** wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Claudio Pizarro

**Claudio Miguel Pizarro Bosio** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruw mama llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq ruyrus hayt'aqmi.

Taytan: Claudio Pizarro Dávila; Maman:Patricia Bosio.Warmi: Karla Salcedo.Churinkuna: Claudio, Gianluca wan Antonella.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)
* Jefferson Farfán
* Paolo Guerrero

## Hawa t'inkikuna
Sapallu

**Sapallu** (Latin simipi: *Cucurbita maxima*) icha **[[Kalawasa]]** (kastilla simimanta: *calabaza*) huk chakra yuram. Rurunkunatam mikhunchik.
Kalawasa

**Kalawasa** *(genus Cucurbita)* nisqaqa sapallu yura rikch'aq ayllup huk yura rikch'anam, hinallataq rurunkunam nisqa.
Simi kapchiy

**Simi kapchiy** icha **Literatura** nisqaqa ima tukusqankunamanta tukunakunamantapas rimaspa icha qillqaspa willasqanmi. Simikunawan rikuchisqa kapchiymi.

Kaymi simi kapchiypa rikch'aqkunataqa riqsinchik:

**Rimasqa simi kapchiy**
* Harawi, Rimay taki - rimasqalla
* Willakuy *(kwintu)*

**Qillqasqa simi kapchiy**
* **[[Harawi]]** - qillqasqa *(poesía):*
** Harawi
** Haylli
** Wawaki
** Wayñu
** Rimay taki
** Qhachwa
** Ayataki
** Waqataki
** Aymuray

* **[[Munay qillqa]]** *(prosa, narrativa):* 
** Willakuy *(cuento)*
** Kawsay rikch'a *(novela)*

* **[[Aranwa]]** *(teatro):*
** Wanka
** Waqay aranwa *(tragedia)*
** Asiy aranwa, Kusi aranwa *(comedia)*
** Drama

* **[[Payyuyay]]** *(ensayo):*

Qhichwa simipiqa achka willakuykunam rimay takikunapas kaptinpas, pisillaraqpunim qillqasqa simi kapchiytaq kachkan.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta
Añas

**Añas** icha **Añathuya** *(Mephitidae)* ( Bolivia), *añasku* ( argentina)  nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam. Amachakunapaq anchatam asnanku.

## Rikch'aqkuna

* Chupasapa añas *(Mephitis macroura)*
* Ch'imi añas *(Mephitis mephitis)*
* Taksa añas *(Spilogale gracilis)*
* Ch'ikchi añas *(Spilogale putorius)*
* Ch'iñi añas *(Spilogale pygmea)*
* K'ichki mati añas *(Spilogale angustifrons)*
* Chinki añas *(Conepatus chinga)*
* Yuraq khuchi sinqa añas *(Conepatus leuconotus)*
* Ch'imi khuchi sinqa añas *(Conepatus semistriatus)*
* Yuraq ch'ikchi añas *(Conepatus mesoleucus)*
* Dakama *(Conepatus humboldt)*
* Paqu añas *(Conepatus castaneus)*
* Qhapaq añas *(Conepatus rex)*

## PUkyukuna

## Hawa t'inkikuna
Anis

**Anis** *(Pimpinella anisum)* nisqaqa huk quram. Rurunkunatam q'apachanapaq hurqunchik. 

## Hawa t'inkikuna
Kachiy

**Wallpariy** icha **Kachiy**qa runakunap ima allin icha sumaq rurasqakunapas, makinwan rurasqa, ñawinkunawan rikunapaq, rinrinkunaman uyarinapaq, rikch'akunam, musikam, hukkunapas.

## Kapchiykuna
* Rikch'a kapchiy (llimphiy, siq'iy)
* Taki kapchiy
* Simi kapchiy
* Maki kapchiy
* Sumaq wasichay kamay
* Ch'iquy

## Kaypipas qhaway
* Allwiya
Plácido Domingo

**Plácido Domingo Embil** sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi, Ispañapi) huk  mama llaqtayuq Opera takiqmi.

Taytan: Plácido Domingo Ferrer; Maman: Josefa Pepita Embil Etxaniz.

## Kaypipas qhaway
* Luciano Pavarotti
* Josep Carreras

## Hawa t'inkikuna
Kukallpa

**Kukallpa** icha **Kluru yakuchakusqa** nisqaqa huk t'inkisqam, kukamanta kukayna nisqata hurqunapaq llamk'achisqa.
T'ikrana k'illikachay

**T'ikrana k'illikachay**, **Ñawpa k'illikachay**, **Ñawpaman k'illikachay** icha **Q'illay** (kastilla simipi: ingeniería inversa) nisqaqa huk ruway icha thatkichiy, chaywan huk runaqa yuya qhichu qhichu nisqawan hamut'ayta munan imaynatas ñawpaq ruwasqa llamk'ana, thatkichiy, sistima icha llamp'ukaq nisqa llamk'ayta ancha pisiwan (sichus kan) hunt'an chayta. imaynapuni chayta ruwasqanmanta hamut’ay. Aswantaqa huk sistimata kichay utaq akllay ruwaymi, imayna llamk'ayninta qhawanapaq, iskay kutita ruwanapaq utaq aswan allinchaypaq. Sistima qhawasqamanta chaymanta allwiyakamaykuna llamk'achisqamanta, yachaykuna killay kaqpi tarisqa yanapakunman mawk'a kaqkunamanta wakmanta ruwaypaq, karkay ñawichay ruwaypaq utaq imayna imapis llamk'asqanmanta yachaypi.

## Pukyukuna
Edmund Hillary

**Sir Edmund Percival Hillary** sutiyuq runaqa (10 ñiqin anta situwa killapi 1919 paqarisqa Auckland llaqtapi, Musuq Silandapi; 11 ñiqin qhulla puquy killapi 2008 wañusqa Auckland llaqtapi, Musuq Silandapi) huk urqu wichaqmi karqan. Tenzing Norgay sutiyuq Sherpa wichaqwan 29 ñiqin aymuray killapi 1953 ñawpaq wichaq kaspa Chomolungma urqup pikchuntam wicharqan.
Ch'en Huw

**Ch'en Huw** ; paqariy sutin: **Ma Sambaw** (; arabya simipi: حجّي محمود *Hajji Mahmud*)] sutiyuq runaqa (1371 watapi paqarisqa Kunming llaqtapi Yunnan suyupi; 1433 icha 1435 watapi wañusqa) huk chunwayuq almirantiss, wamp'u pusaqsi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Chunwa)
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes y Saavedra** sutiyuqqa (*  paqarisqa Alcalá de Henares llaqtapi  - †  wañusqa Madrid llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Don Quijote]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna
* La Galatea (1585) 
* Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan (El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) (1605) 
* Novelas ejemplares (1613) 
** Rinconete y Cortadillo.
** .La Gitanilla 
** El amante liberal 
** Rinconete y Cortadillo 
** La española inglesa 
** El licenciado Vidriera 
** La fuerza de la sangre 
** El celoso extremeño 
** La ilustre fregona 
** Las dos doncellas 
** La señora Cornelia 
** El casamiento engañoso 
** El coloquio de los perros 
* Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha (1615) 
* Los trabajos de Persiles y Sigismunda (1617) 

## Kaypipas qhaway
* Ispañapa simi kapchiynin
## Hawa t'inkikuna
 
* Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan
* Pin karan, imatan ruwaran, Manchay rihsisqa tukuy yallipah / Miguel de Cervantes Saavedra
Thomas Alva Edison

**Thomas Alva Edison** sutiyuq runaqa (11 ñiqin hatun puquy killapi 1847 paqarisqa Milan, Ohio llaqtapi, 18 ñiqin kantaray killapi 1931 wañusqa) Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq qhatuqsi tariqpas karqan, pinchikilla sansa k'anchanap kamariqninsi.
Qhichwa runa

**Qhichwa runa** nisqaqa lliw Qhichwa simita rimaq runakunam, Piruw, Wuliwiya, Ikwayur, Kulumbya, Arhintina, Chili mama llaqtakunapi tiyaq.

Qhichwa runakunaqa achka ñawpaq runa llaqtakunamantam paqarin, ahinataq Wankakuna, Chankakuna, K'anakuna, Qanchikuna, Inkakuna, Kallawayakuna, Qullakuna, Kañarikuna hukkunamantapas.

Manaraq huk Qhichwa runa llaqta kaptinpas, huk Qhichwa pusaqkunam chay hina huk runa llaqtapaq rimapuykunku.

Piruwpiqa manam lliw Qhichwa runakunapaq tantanakuyninchu kan. Ikwadur mama llaqtapitaq ECUARUNARI tantanakuymi lliw Kichwa runakunata rikuchiykun. Chay ECUARUNARI-qa hatun CONAIE sutiyuq, lliw indihina nisqa runa llaqtakunata rikuchiykuq tantanakuypim wankurisqa. Wuliwiyapiqa lliw Qhichwa runakuna yaqa kaqllatam Qhichwa siminkuta rimanku. Manaraq huk tantanakuyninku kaptinpas, ñam Yachay Ministiryupiqa huk kunayninku CENAQ nisqa kachkan.

## Arhintinapi Qhichwa runakuna
Arhintina suyupiqa 140.000-chá 160.000-chá Qhichwa rimaq kawsan Santiago del Estero pruwinsyapi. Astawan 6290 qhichwa runakuna Huhuy (Jujui) pruwinsyapi tiyanku. 1.379.000 urin Wuliwiyamanta qhichwa rimaq runakunaqa waq Arhintina suyukunapi kankus.

* Pukyu:

## Wuliwiyapi Qhichwa runakuna

Wuliwiya suyupiqa 2.920.000 Qhichwa rimaq kawsan, Chuqichaka suyupi, Quchapampa suyupi, P'utuqsi suyupi, Uru-Uru suyupi, Chuqiyapu suyupi, Santa Kruspipas.

Chuqiyapu suyupiqa Kallawaya runakuna tiyanku. Kallawaya simitam rimanku.

Apaykachana: Apulu, Mirq´amaya, hukkunapas: antanka

## Ikwadurpi Qhichwa runakuna

## Kulumbyapi Qhichwa runakuna

* Pukyu:

## Piruwpi Qhichwa runakuna
Piruw suyupiqa 3.262.137 Qhichwa rimaq kawsarqan 2007 watapi pikunachus 5-watayuq aswan kuraq ima karqanku. Qusqu suyupi, Ayakuchu suyupi, Apurimaq suyupi, Wankawillka suyupi, Anqash suyupi, Wanuku suyupi, Hunin suyupi, Pasqu suyupi, Kashamarka suyupi, Lima suyupi, Punu suyupi, Ariqipa suyupi, hukkunapas.

## Musiku
* Allpa llamk'ay: sara, papa, uqa, papaliza, triyu, yuyu, siwara, kinwa, kuka, kaphiy, waytakuna, .
* Qhuya 
* Maki kapchiy

## Wankikuna

Image:QuechuaWoman.jpg|Qhichwa warmi llama michiq (Qusqu suyupi, Piruw)
Image:Kichwa_Ecua_06.jpg|Kichwa warmi, Alawsi llaqtayuq (Chimpurasu markapi), Ikwadur mama llaqtamanta
Image:Qichwa_conchucos_01.jpg|Kunchuku k'itimanta qhichwa runakuna, Piruw
Image:Gwalpaca.jpg|Qhichwa wamra allpaqawan (Qusqupi, Piruw)


## Runakuna
* Luis Macas
## Kaypipas qhaway
* Q'irus
* Aymara runa
* Puruha
* Kallawaya
* Wuliwiya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

* www.bolivia.com / Qhichwa runa
## Hawa t'inkikuna
* Pueblos Indígenas de Bolivia, Qhichwa runa llaqta (kastilla simipi)
K'iti

**K'iti** nisqaqa imappas muyuyninmi. Ikwadur mama llaqtapiqa kichwapi **kiti** nisqaqa **kantun** (kastilla simipi: *cantón*) niyta munanmi. Piruwpi Puliwiyapipas Qhichwa pulitiku simi ñawpaqman lluqsiptinqa, chay simiqa Thistiritu *(distrito)* ichach pruwinsiya *(provincia)* niyta munanqachá.
Ankichina

**Ankichina**, **Wayrasimi** icha **Ratyu** (kastilla simipi: *(la) radio*) nisqaqa karu uyariypaq, ruqyayta (rimasqa takisqakunata) *ratyu [[illanchay]]* nisqawan apaykuq llamk'ana llikam. Illanchaq llamk'anataqa *[[ankichiq]] (emisor)* ninchikmi, wasinchikkunapi kaq chaskiqkunatataq *[[ankiyachiq]]* icha *anki chaskiq (receptor)*.

Liw sutikuna kanku: Karu uyarina utaq karuyarina (Radio difusora), tukachina (transmitor), wayrasimi wasi (radio emisora), anta uyari (radio)

## Kaypipas qhaway
*Mamallaqta Ankichiy Huñunakuy (Piruwpi)
Radio

**Radio** nisqaqa kaykunata niyta munan:
*Ankichiy *(ratyu)*
*Illanchaywan kachasqa illa *(rayo, rayu)*
*Illwa *(radius)*
Qallawa

Chaqllisinchipiqa, mana t'inkisqa imayaykunatam **Qallawa** icha **Hilimintu** (latin simipi: *elementum*) ninchik. Qallawap aswan pisi rakinqa iñuku nisqam. Qallawakunataqa Qallawap ñiqi rakirinkuna nisqapim chiqachanchik.

Kaymi Qallawakunataqa riqsinchik:

## Hawa t'inkikuna

## Ripaqillqana
Grupo de Río

**Grupo de Río**; (*El Grupo de Río es el Mecanismo Permanente de Consulta y Concertación Política de América Latina y el Caribe, creado el 18 de diciembre 1986, por la Declaración de Río de Janeiro, suscrita por Argentina, Brasil, Colombia, México, Panamá, Perú, Uruguay y Venezuela. Se realiza anualmente en alguna ciudad predefinida de América Latina en la cual se reúnen los Jefes de Estado y de Gobierno, y los Ministros de Relaciones Exteriores de los países integrantes. Las decisiones del Grupo son adoptados por medio del consenso entre sus integrantes.*)

## Hawa T'inkikuna
*Qosqo runakunaq kamachinakuynin

 

Katiguriya: América Latina
P'isaq

}  
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Qusqu suyu 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pruwinsya || Khallka pruwinsya
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Distritu|| P'isaq distritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || qhichwa simi, kastilla simi 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 2.956 (2005)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runa / km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || - km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || - m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Gavino Yucra Tunqui
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Qhichwa simipi llika tiyanan|| [www.]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan|| [www.]
|-
! colspan="2" | 
|}

**P'isaq** (kastilla simipi: *Pisac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Willka Qhichwapi huk llaqtam, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, [P'isaq distritu]]p uma llaqtanmi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap ancha chaniyuq llaqtanmi karqan.

## Rikchakuna

Rikcha:Market in Pisac Peru.JPG|Qhatu, P'isaq
Rikcha:Footpath_Pisac,_Peru.jpg|Karu puriqkuna, P'isaq 
Rikcha:Pisac1.jpg|P'isaq
Rikcha:Pisac Terrassen medium.jpg|P'isaq llaqtapi pata-patakuna


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Huch'uy Qusqu
* Machiqinqa
* Maras 
* Machu Pikchu 
* Qusqu 
* Saksaywaman
* Tampumachay 
* Willka Qhichwa
* Ullantaytampu

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* P'isaq llaqtamanta
* P'isaq llaqtamanta rikchakuna
Don Quijote

**Don Quijote** - **El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha** *(Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan)* nisqaqa Miguel de Cervantes-pa 1605 watapi kastilla simipi qillqasqan kawsay rikch'am, lliw qillqasqankunamanta aswan riqsisqam.

2005 watapiqa Demetrio Tupaq Yupanki-p t'ikrasqan Qhichwa simipi yachayp'anqachasqam lluqsirqan.

Kawsay rikch'aqa kay hinam qallarin: *Huk k'iti, la Mancha llaqta suyupin, mana yuyarina markapin, yaqa kay watakuna kama, huk axllasqa wiraqucha*.

## Liwruchasqa
* Miguel Cervantes Saavedra (qillqaq), Demetrio Túpac Yupanqui (t'ikraq): *Yachay Sapa Wiraqucha Dun Qvixote Manchamantan*. El Comercio, Lima 2005.

## Hawa t'inkikuna

* Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan
* Pin karan, imatan ruwaran, Manchay rihsisqa tukuy yallipah / Miguel de Cervantes Saavedra
Muksichaq

**Muksichaq**, **Chhuhu** (**Chhuju**), **Wayay**, **Wayrasamay**, **Nahasllay** icha **Uksihinu** (kastilla simipi: *oxígeno*, musuq latin simipi: *oxygenium*, grigu simimanta *Οξυγόνον*, "puchquchaq"), **O** nisqaqa huk mana q'illay qallawam.

Tiksi muyup wayra pachanpiqa pichqa patma muksichaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (O2), **wayay** nisqam. Hanaq wayra pachapitaq intip illanchayninpi kimsantin muksichaq iñuwam (O3) tukukun, achiksamaytu nisqam.

Q'illaykunaqa huk mana q'illaykunapas muksichaqwan muksikunatam ruranakunaku. Yakuchaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).

Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas samanapaq muksichaqta mat'ipayanku. Mana muksichaq kaptin, wañunkuman. Chimlasay (k'illimsa iskay muksi, CO2) wapsita qarquspa samanku. Yurakunataq inti wayllaypi chimlasayta ch'unqaykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
T'inkisqa

Chaqllisinchipiqa, qallawakunamanta t'inkisqa imayaykunatam **t'inkisqa** (kastilla simipi *compuesto*, latin simimanta *compositum*) ninchik. Qallawap aswan pisi rakinqa iñuwam, iñukumantam t'inkisqa.

Kay pachapiqa aswan imayaykunaqa t'inkisqakunam, ahinataq yaku, chimlasay (k'illimsa iskay muksi) wapsi, isku, aswan chuqikuna, hukkunawanpas.

## Hawa t'inkikuna
Wiyulin

**Wiyulin** (italya simimanta: *violino*) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Llikillikitaqa rikrapi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.
* **Riqullku** = violín Ankash qallupi

 Wiyulinqa tawa waskayoq : Mi, La, Ri, Sul takinku. Kam t'iwkawan 
takin. Kay t'iwka kawallupa chukchayuq, kam waskata kulufuniyawan chamkan.

Rikcha:Violin Details.jpg|Wiyulin
Rikcha:PalacioReal Stradivarius1.jpg|Stradivari wiyulin, (Palacio Real, Madrid)
Rikcha:Violin case.jpg|Wiyulin
Rikcha:Violin bridge blank and finished.jpg|
Rikcha:Soundpost end.jpg|
Rikcha:Stainer-scroll.JPG|
Rikcha:Violin nut.jpg|
Rikcha:Violin tailpiece.jpg|
Rikcha:Violinshoppe1.jpg|
Rikcha:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|Hins Anders *dibujo de* Anders Zorn, 1904



## Wiyulinpaq ancha riqsisqa ñawra takikuna
(simikuna:de/fr)
* Johann Sebastian Bach, sonates et partitas pour violon solo (BWV 1001 à 1006), 6 sonates pour violon et clavecin (BWV 1014 à 1019), 2 concertos pour violon (la mineur, BWV 1041, et mi majeur, BWV 1042), concerto pour deux violons (BWV 1043) ; 
* Béla Bartók, sonate pour violon seul, 2 sonates pour violon et piano, 2 concertos pour violon ;
* Alban Berg, Concerto à la mémoire d'un ange, concerto pour violon et orchestre (1935) ;
* Luciano Berio, Sequenza pour violon seul, Corale pour violon et ensemble ;
* Ludwig van Beethoven, concerto pour violon en ré majeur, sonate pour violon n° 9, sonate pour violon n° 5 ;
* Johannes Brahms, concerto pour violon en ré majeur, sonates pour violon et piano (op. 78, op. 100, op. 108) ;
* Max Bruch, concerto pour violon n° 1 en sol mineur ;
* Claude Debussy, sonate pour violon et piano ;
* Antonín Dvořák, concerto pour violon en la mineur (op. 53 B108) ;
* César Franck, sonate pour violon et piano ;
* Fritz Kreisler, Liebesleid und Liebesfreud ;
* Felix Mendelssohn, le concerto pour violon en mi mineur (op. 64 n° 2) ;
* Wolfgang Amadeus Mozart, 5 concertos pour violon (KV 207, 211, 216, 218, 219), symphonie concertante (KV 364) ; 
* Niccolò Paganini, 4 premiers concertos, 24 caprices, Movimento Perpetuo (op. 11) ;
* Sergeï Prokofiev, concerto pour violon n°1 en ré majeur et n°2 en sol mineur ;
* Maurice Ravel, sonate pour violon et piano, Tzigane ;
* Pablo de Sarasate, Fantaisie de concert de Carmen, Zigeunerweisen, Habanera ;
* Jean Sibelius, concerto pour violon en ré mineur ;
* Igor Stravinski, concerto pour violon ;
* Pyotr Ilyich Tchaikovsky, concerto pour violon en ré majeur ;
* Henri Vieuxtemps, 6 concertos pour violon ;
* Antonio Vivaldi, Les Quatre Saisons, concerto en la mineur, concerto en sol mineur ;
* Eugène Ysaÿe, sonates pour violon solo, op. 27
Elemento

***[[Qallawa]]**: mana t'inkisqa imayay (chaqllisinchipi);
***[[Nipa]]**: tantachisqaman kapuq (yupay yachaypi);
***[[Tawantin qallawa]]** (nina, yaku, wayra, allpa): mawk'a Iwrupapi chaymanta iñirqan.
Qallawap ñiqi rakirinkuna

Chaqllisinchipiqa lliw qallawakunata **Qallawap ñiqi rakirinkuna** nisqapim chiqachanchik. Huk **[[qallawap huñun]]**pi *(grupo)*, ura-uranpi chiqachasqa qallawakunaqa kaqlla hinam ruranku. Huk siq'itaqa, chinru-chinrunpi chiqachasqa qallawakunayuq, **[[qallawap ñiqi rakirin|ñiqi rakiri]]** *(periodo)* ninchikmi.

Qallawap ñiqi rakirinkunaqa kay hinam:
Chimlasay

**Chimlasay** , **K'illimsa iskay muksi** icha **Karbunu diuksidu** (kastilla simipi: *dióxido de carbono*), **CO<sub>2</sub>** nisqaqa, huk wayra pachapi kaq wapsi, k'illimsayaqpa iskay kuti muksinmi.

K'illimsa, allpa wira, yantapas rawraspaqa muksichaq wapsiwan chimlasayta ruranakun.

Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.

Runakuna achka allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa intip k'anchayninta wayra pachapi hark'aptin, wayra pacha quñukuchkanmi. Chay runap rurasqan q'uñiytaqa pacha q'uñichiy ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
* Joseph Black

## Hawa t'inkikuna
Khirkinchu

**Khirkinchu**, **Khirki**, **Kirkinchu** icha **Armallu** *(ordo Cingulata, familia Dasypodidae)* nisqakunaqa p'aspasapa qarayuq ñuñuqkunam.

Runakunaqa kirkinchuta chakunmi aychanta mikhunapaq. P'aspa qaranmantaqa charankukunatam ruranku.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Kutimpu, Kachikampu, Yakun *(Priodontes maximus)*
*Hatun armallu, isla armallu, kachikampu *(Dasypus novemcinctus)*
*Sima *(Dasypus kappleri)*
*Mullku, Yunkunturu, Sima *(Cabassous unincinctus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kachun

:*Ama *'Kachan** (Solanum muricatum) nisqawan pantaychu!''



**Kachun*' *(Cucumis sativus)'' nisqaqa huk chakra yuram. Rurunkunatam mikhunchik.
Kawsa imayay

**Kawsa imayay** icha **Kawsaywisnu** *(Biomasa)* nisqaqa tukuy kawsaqkunap, wañusqaña kawsasqakunappas imayaynin.

Chay kawsa imayaypiqa aswan qallawakuna kaymi:
*K'illimsayaq
*Yakuchaq
*Muksichaq
*Qullpachaq
*Sallina
*Phuspuru

Aswan pisitaq qallawankunaqa kaymi:
*Natriyu
*Kalyu
*Kalsyu
*Maqnisyu
*Khillay
*Kuluru

Kaypitaq pisi-pisilla qallawankunam:
*Kupaltu
*Silinyu
Imayay

**Imayay** (kastilla simipi: *sustancia*, **mama imayay**: *materia*) nisqaqa ima llasaqmi, wisnuyuq, chhikayniyuq kaqpas.

Riqsinchik qallawakunatapas t'inkisqakunapas.
Chuqik'iraw

**Chuqik'iraw** nisqaqa (QSHKS qillqaypi: *Choqek'iraw*, kastilla simipi: *Choquequirao*) nisqaqa huk Tawantinsuyu pachamanta mawk'a llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi, Apurimaq mayumanta 1500 m aswan hanaqmi, Willkapampamanta manam karuchu. Pachakutiq Yupankis (1438-1471) chay k'itita llaqtacharqan kukata, q'illaykunata ruranapaq pisqukunata mirachinapaq.

## Rikchakuna

Rikcha:Terrazas de Choquequirao.jpg|Chuqik'iraw
Rikcha:Twin buildings.JPG|Wasikuna
Rikcha:Big terraces bromeiliads.JPG|
Rikcha:Stone house cascade 1.JPG|Pata patakuna, wasi, phaqcha 
Rikcha:Ruins and flowers 1.JPG|
Rikcha:Two white stone llamas.JPG|Llamakuna
Rikcha:Ruins and flowers 3.JPG|
Rikcha:Choquequirao Archaeological site - house.jpg|Wasi


## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu
* Willkapampa
* Willkapampa walla
* Ñusta Hisp'ana
## Hawa t'inkikuna
Wisnu

**Wisnu** (kastilla simipi: *masa*) nisqaqa imayaypa maychikapas kayninmi. Wisnuqa llasaqmi.

Wisnu tupukunaqa kaymi:
* Waranqa k'isura, *kilugramu* icha *kilu* [kg]
* K'isura icha *gramu* [g]
* Waranqa patma k'isura icha *miligramu* [mg]
Tankayllu

::*Ama *'Lachiwa** (Apidae) nisqawan pantaychu!''





**Tankayllu** icha **Apaychakcha*' *(familia Vespidae)* nisqakunaqa, *Lachiwa'' nisqapas huk palamakunam, wach'inwan ancha nanaqta wach'iq.

Tankayllukunaqa waki palamam: Huk mama tankayllup wawankuna huk tankayllu wakitam ruran. Tankaylluqa allpa pirqakunapi wasichakun qillqana p'anqa hina q'isatam, tukuy tankayllu wakipaq.

Mama tankayllup runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Tankayllukunaqa kikinpa mikhunanpaq tuktu misk'illata pallaspa qirisankunata wach'inwan wañuchisqan palamakunawan mikhuchin. 

## Rikch'aq ayllukuna
* Chrysididae 
* Braconidae
* Crabronidae
* Mutillidae 
* Orussidae, y Syntexidae
* Pompilidae 
* Rhopalosomatidae 
* Sapygidae 
* Scoliidae 
* Sierolomorphidae 
* Sphecidae 
* Tiphiidae 
* Vespidae 
* Xiphydriidae

## Rikch'aqkuna
* Vespa crabro
Qipa pinkuyllu

**Qipa pinkuyllu** (kastilla simipi: *clarinete*) nisqaqa huk sirinka, qiru phukuna waqachinam.

### Qipa pinkuyllupaq ancha sumaq takikuna

* *Concierto para clarinete* y *Quinteto con clarinete* (Wolfgang Amadeus Mozart)
* *Divertimento para trece instrumentos de viento KV361 "Gran Partita"* (Mozart, empleó clarinetes y cornos di basseto).
* *Conciertos 1 y 2*, *Concertino para clarinete*, *Quinteto con clarinete* y *Tema y variaciones sobre un aria de [[Sylvana]]* (Carl Maria von Weber)
* *Sunatas 1 y 2*, *Quinteto con clarinete* y *Trío para piano, clarinete y [[violonchelo]]* (Johannes Brahms)
* *2 piezas de concierto (en fa menor y en re menor) para clarinete, corno di bassetto y piano* (Felix Mendelssohn)
* Conciertos (Johann y Carl Stamitz)
* *Concierto* (Franz Krommer
* 4 conciertos (Louis Spohr)
* *Duo* (Norbert Burgmüller)
* *3 Fantasiestücke* (Robert Schumann)
* *3 Romanzen* (Robert Schumann)
* *Sunata* (Francis Poulenc)
* *Rapsodia para clarinete y piano* (Claude Debussy)
* *Sunata* (Camille Saint-Saëns)
* *Sunata* y *Duo Concertant* (Darius Milhaud)
* *Solo de Concours* (André Messager)
* *Solo de Concours* (Henri Rabaud)
* *Concierto para clarinete* (Aaron Copland)
* *Sunata* (Leonard Bernstein)
* *Sunata* (Paul Hindemith)
* *Five Bagatelles* y un concierto (Gerald Finzi)
* *Sunatina* y 2 conciertos (Malcolm Arnold)
* *Sunatina* (Joseph Horovitz)
* *3 Miniature* (Krzysztof Penderecki)
* *Dance Preludes* (Witold Lutoslawski
* *3 piezas para clarinete solo* (Igor Stravinsky)

## Hawa T'inkikuna
Tumay aranwa

**Tumay aranwa** nisqaqa (grigu simipi: *αμφιθέατρον*, chaymanta latin simipi: *amphitheatrum*) ancha ñawpa pacha Iwrupapi, mawk'a Grisyapi, Romanu suyupi rumimanta pirqachasqa aranway wasikunas karqan. Kunankamapas raqayninkunatam rikunchik.

= Iwrupa =

### [[Albanya|Alpanya]]
* Butrint

### [[Kruwasya]]
* Pula: Arena

### [[Kipru]]
* Salamis

### [[Inlatirra|Inlispampa]]
* Isirium
* La Charterhouse de Mendips.
* Deva
* Camulodunum
* Durnovaria
* Viroconium
* Venta Silurum
* Viroconium

### [[Ransiya]]
* Arelate
* Grand
* Lugdunum
* Nemausus
* Lutetia: *[[Arènes de Lutèce]]*
* Mediolanum Santonum

### [[Alimanya]]
* Maguncia
* Tréveris
* Xanten

### [[Grisya|Kirisya]]
* Knossos

### [[Holanda|Urasuyu]]
* Nimega (ya no existe, pero evidente an el trazado de las calles).

### [[Italya]]
* Aosta
* Ariminum
* Arretium
* Assisium
* Capua
* Carsulae
* Hispellum
* Mediolanum
* Mevania
* Nola
* Ocriculum
* Pompeii
* Puteoli
* Roma (2 anfiteatros: el Coliseo y el Amphitheatrum Castrense)
* Rusellae
* Suasa (Castelleone di Suasa)
* Spoletium
* Urbs Salvia
* Verona: Arena de Verona

### [[Libya|Lipya]]
* Sabratha

### [[Ispaña]]
* Italica
* Emerita Augusta
* Tarraco
* Toletum
* Segóbriga (cuenca)

### [[Tunisya]]
* El Djem

### [[Kamri]]
* Caerleon
Yakuchaq

**Yakuchaq**, **Yawraq wapsi** icha **Idruhinu** (musuq latin simipi: *Hydrogenium*, grigu simimanta *Υδρογόνον*, "yaku ruraq"), **H** nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa mana kaptinpas, intipim ancha achkam, lliw qallawamanta aswan yakuchaqmi. Tiksi muyupi kachkaspa, yakuchaq wapsim iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (H2).

Yakuchaqqa muksichaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).

Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa yakuchaqmi kan. Yakuchaqwan k'illimsayaqwan t'inkisqakunata *[[k'illimsa yakuchaq]]kuna* ninchik.
## Kaypipas qhaway
* Paracelsus
* Antoine Lavoisier
* Robert Boyle
* Cecilia Payne-Gaposchkin
## Hawa t'inkikuna
Ilinu simi

**Ilinu simi**, **Hilinusuyu simi** icha **Ilinusuyu simi**qa *(Ελληνική γλώσσα)* Ilinukunap rimayninmi. Ñawpa pacha lliw anti Iwrupapim rimarqanku, aswan yachaqkuna Qirisyapi kaptinmi. Qiriyiku simitaqa Qiriyiku siq'i llumpa nisqawan qillqanku.

Chay rimaypiqa achka chaninchasqa qillqakunatam rurarqanku, ahinataq Platonpa qillqasqan *Politeia (Πολιτεία:* mama llaqta tantari) icha Aristotelispa qillqasqan *Organon (Όργανον)*.

Thiyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuynin *(Καινή Διαθήκη)* Qiriyiku simipi qillqasqam. Ñawpa Rimanakuy iwriyu simipi kaptinmi, Qiriyiku rimaq hudyukuna Qiriyiku simiman t'ikrarqan (latin simipi *septuaginta*, "qanchis chunka").

Pisantiyu qhapaq suyup simin karqan. Turkukuna Pisantiyu llaqtata atipaptin, Qiriyiku simip chaninchasqa kaynin chinkarqan.

Kunanqa *musuq Qiriyiku simi* nisqaqa Qirisya, Kipru mama llaqtakunap tukri siminmi.

&nbsp;
Qullpachaq

**Qullpachaq**, **Chhukwi** icha **Nitruhinu** (musuq latin simipi: *Nitrogenium*, grigu simimanta *νίτρον* "qullpa", *γένος* "paqari", *Azōton, Άζωτον* "mana kawsaq" nisqapas), **N** nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa lliwmanta aswan kaq wapsim, yaqa tawa kuti pichqa patma qullpachaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (N2).

Qullpachaqqa qullpapipas t'inkisqam.

Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa qullpachaqmi kan. Wanuchanapaq llamk'achinchik. Yurakunaqa t'inkisqa qullpachaqta allpamantam hurqunku, mana wayramanta atispanmi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Latin simi

**Latinu simi** icha **Latin simi** *(Lingua latina)* nisqaqa romanukunap rimaynin karqan. Ruma llaqtayuq atipaqkunaqa urin Iwrupapi, kunti Asiyapi, chinchay Afrikapipas mast'arqan, latin simita mast'arispa. Chaymantataqmi musuq simikunam, romanu simi nisqa paqarirqan: Kastilla simi, Purtuyis simi, Fransis simi, Italya simi, Rumanya simi. Tukuy chay rimaykunataqa latin siq'i llumpawanmi qillqanku.

Yachaykunapiqa, Katuliku inlisyapipas chunka isqunniyuq pachakwatakamaraqmi chay simita llamk'achirqanku. Kunan pachaqa wañusqa simipaqmi qhawarikun.
Ilinusuyu

**Qirisya,** **Qirikusuyu**, **Hilinusuyu** icha **Ilinikasuyu** (Ilinusuyu simipi: *Ελλάδα [Elláda]* icha *Ἑλλάς [Hellás]*) Iwrupapi mama llaqta. Uma llaqtanqa Athina llaqtam.
* 131.990 km²
* 10.569.000 runa (2021)

## Runakuna
### Simikuna
* Ilinusuyu icha Qiriku simi: tukri rimay
## Wiñay kawsay
* Mawk'a Qirisya

## Hatun llaqtakuna
* Athina
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine de Saint-Exupéry**  sutiyuqqa (*Antoine Marie Roger, Vicomte de Saint-Exupéry;* (* 29 ñiqin inti raymi killapi 1900 paqarisqa Lyon llaqtapi - 31 ñiqin anta situwa killapi 1944 Marseille wañusqa llaqta ñiqpi) , hatun qucha hawanpi antankawan awqaspa), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi antanka pusaq awqaqpas karqan.

Tayta: Viscount Jean de Saint-Exupéry, broker; Mama: Marie de Fonscolombe. 

Warmi: Consuelo Suncin Gómez Carillo

## Qillqasqankuna
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *Le Petit Prince* (Quyllur llaqtayuq wawamanta) nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

* L'Aviateur (1926) 
* Courrier Sud (1929)
* Vol de Nuit (1931) (Night Flight) 
* Terre des Hommes (1939) (Wind, Sand and Stars) 
* Pilote de Guerre (1942) (Flight to Arras) 
* Lettre à un Otage (1943) (Letter to a Hostage) 
* Le Petit Prince (1943) (The Little Prince) (Quyllur llaqtayuq wawamanta) 
* Citadelle (1948) (The Wisdom of the Sands), posthumous 
* Lettres de jeunesse (1953), posthumous 
* Carnets (1953), posthumous 
* Lettres à sa mère (1955), posthumous 
* Écrits de guerre (1982), posthumous 
* Manon, danseuse (2007), posthumous 
* Lettres à l'inconnue (2008), posthumous 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Kawsay rikch'a

**Kasway rikch'a** nisqaqa (kastilla simipi *novela*, fransis simipi *roman*) munay qillqasqa simi kapchiypa huk rikch'aqninmi. Kawsay rikch'aqa willakuymanta aswan sunim. Willaqqa *ñuqa* icha *pay* kaspa, ñawpa pachapi icha kunan pachapim willaykun.

Kaypim huk kawsay rikch'akunamanta qillqakuna:

* Don Quijote
* Quyllur llaqtayuq wawamanta
Taki aranway

**Taki aranway**; **Yataywirpa**; (Kastilla simipi: *ópera*)

** Opera seria (Italya)
** Intermezzo (Italya)
** Opera buffa (Italya)
** Farsa (Italya)
** Dramma giocoso (Italya)
** Tragédie-lyrique (Fransya)
** Opéra-comique (Fransya)
** Grand-Opéra (Fransya)
** Singspiel (Alimanya)
** Zarzuela (Ispaña) 
** Teatro musical de camera
** Operetta
Aranwa

**Aranwa** icha **Aranway** nisqaqa (kastilla simipi *teatro*, *drama*, grigu simimanta *Θέατρον, δράμα* [théatron, dráma]) simi kapchiypa huk rikch'aqninmi. Aranwapiqa aranway pukllaqkunam pukllaspa willasqata qhawachinku. Chayraykum mana willaqchu kan. Aranwaqa kunan pachapim, chiqa nisqa rimaypim willasqa.

Mana qillqa riqsispanpas, Inkakuna ñam aranwakunata pukllarqanku.

Kaypim huk aranwaykunamanta qillqakuna:

## Kaypipas qhaway
* Urpu aranway
* Apu Ullantay
## Hawa t'inkikuna
* [Uska Pawqar (Qhichwa simipi aranwa)](http://homepage.ntlworld.com/robert_beer/Website%20PDFs%20-%20Uska%20Pauqar%20(escritura%20original%20de%20Middendorf)%20-%2012%20Aug%2007.pdf)
* [homepage.ntlworld.com / Juan de Espinosa Medrano: ''Chinkasqa Churi'' (''Auto sacramental del hijo pródigo'') (Robert Beér)](https://web.archive.org/web/20090124072453/http://homepage.ntlworld.com/robert_beer/Website%20PDFs%20-%20El%20Hijo%20Prodigo%20(transliterado%20desde%20Middendorf)%20-%2023%20Mar%2008.PDF) (Chinkasqa Churimanta qhichwa simipi aranwa)
Harawi

**Harawi**, **Arawi** icha **Yarawi** nisqaqa, **Puyma** nisqapas (kastilla simipi *poema*, *poesía*, grigu simimanta *ποίησις, ποίημα* [poíēsis, poíēma]) simi kapchiypa huk rikch'aqninmi, harawiq nisqa runap rurasqan. Harawiqa wachuchikunapi (wirsukunapi) rurasqam. Harawitaqa takispa uyarichiyta atinchik (rimay taki).

*Harawi* simiqa Tawantinsuyu pachamanta paqarinmi. Chay pacha takisqan Yarawikuna llaki rimay takikuna karqan.
Harawi nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa llaki harawikuna icha llaki rimay takikunam.

## Shuqan
;Tsakananninnaq panpa
Patsallanmi panpaqa, tsaynullam
:tsaynullam oqshapis, shukayninpis
::rumikuna, yurakuna, kushisha kaykayan
:::toqsho apupa murukushannuw, tsaynumi.

Washachu yuraq waytan hachakunapa
:tsay tsintsanku wayta mishki puñum;
::allawchi tsakana, imaykaq, unaykaq tsakana,
:::manam kantsu, manam rantin hatiyashatsu.

Illakayan tsakanakuna, hatikayan
:mishki qonqakuypa shunqunchu,
::wakakuna shikwaqnuw, paykunanuw
:::pashtaq ruminuraq, chilapyar ishkiyaran,
::::mantsaypaq, piña mita runakuna tikraptin.

## Kaypipas qhaway

* Haylli: Atiy taki
* Qhachwa: Kusi taki
* Aya taki: P'ampachay taki

## Hawa t'inkikuna
* Ch'aska Anka Ninawaman: Runasimipi puymamanta
* Robert Beer: Qhichwa simipi harawikuna
* Piruw: Qhichwa simipi harawikuna
Yaw Kuntur

**Yaw Kuntur** (**Kuntur phawan**) nisqa takiqa ancha riqsisqa piruwanu qhachwam, Daniel Alomía Robles-pa *El cóndor pasa* nisqa sarsuylamantam *(zarzuela)*.

## Simikuna

Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq
maymantam qawamuwachkanki,
kuntur, kuntur
apallaway llaqtanchikman, wasinchikman
chay chiri urqupi, kutiytam munani,
kuntur, kuntur.

Qusqu llaqtapim plasachallanpim
suyaykamullaway,
Machu Pikchupi Wayna Pikchupi
purikunanchikpaq.

## Hawa t'inkikuna
* Proyecto ''Cóndor pasa''
* Runasimi.de: Yaw kuntur
* Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq, Waynapikchu sutiyuq kusituypa takisqan qhichwa simipi (youtube)
Rimay taki

**Rimay taki** nisqaqa (kastilla simipi *canto, canción*) takisqa harawim, wachuchikunapi (wirsukunapi) rurasqa.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (1394-chá 1400-chá paqarisqa Mainz llaqtapi, Alimanyapi; † 3 ñiqin hatun puquy killapi 1468 p'unchawpi wañusqa Mainz llaqtapi) sutiyuq runaqa Alimanya mama llaqtayuq maki kapchiqsi karqan. Johannes Gutenbergqa liwru ch'ipachinatas chunka pichqayuq kaq pachakwatapi kamarqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
Helen Keller

**Helen Adams Keller** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Tuscumbia llaqtapi Alabama suyupi - †  wañusqa Westport llaqtapi Connecticut suyupi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap qillqaqmi. *war eine taubblinde US-amerikanische Schriftstellerin*.
 

Tayta:  Arthur H. Keller (1836-1896),; Mama: Kate Adams (1856-1921).

## Qillqasqankuna
* The Frost King (1891). 
* The Story of My Life (1903).
* The World I Live In (1908).
* Out of the Dark (1913).
* My Religión (1927).

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Angela Merkel

**Angela Merkel**, Angela Dorothea Kasner sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Hamburg llaqtapi) huk aliman pachaykamay yachaqmi, pulitikupas. 

2005 watamanta Alimanya mama llaqtap kansillirninmi kachkan. 

Leipzig llaqtapi yachay sunturpim yachaqarqan pachaykamayta 1973 watamanta 1978 watakama.

## Hawa t'inkikuna
K'illimsa

**K'illimsa** nisqaqa allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, rumi hina sinchi kaq k'illimsayaqmi, pisilla huk imayaykunawan chaqrusqam, rumiyasqa rawranam.

K'illimsataqa rawranapaq, q'uñichinapaqmi llamk'achinchik, pinchikilla ruranapaqpas (rawrana pinchikillachanakunapi).

Kay allpapi tiyaq k'illimsa rikch'akunata riqsinchik:
* Yana k'illimsa
* Paqu k'illimsa

## Kaypipas qhaway
*Gas natural licuado nisqa

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Allpa saywachi

**Hallp'a saywacha, Hallp'a saywachay, Allpa saywachi** icha **Tiqsimuyuqillqay** nisqaqa allpakunamanta, mama llaqtakunamanta yachaymi. **Tiqsimuyukamay** astawan huk sutin.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Wasichay

**Wasichay** nisqaqa wasi, pirqa ruraymanta maki kapchiymi. Pirqakunata wasi qatatapas rurananmi tiyan. Ayllu llaqtakunapiqa kunanraqmi q'iru wasi icha t'uru wasikunata wasichanku, ichhuwan, lukatawan icha huk yurakunawan qatachaspa. Kay pachaqa wamaqyachkaspa, aswan wasikunata sinchiyanawanmi ruranku, qatankunatataq tihakunawan icha aluminyu latawan. Pirqakunataqa pirqaq nisqa runakunam ruran.

## Wasichay layakuna
### Q'iru wasi
Q'iru wasitaqa q'irullamanta, k'aspikunawan q'iru p'alltakunawanmi ruranchik.

### T'uru wasi
T'uru wasitaqa kallmakunamanta rurasqa pirqakunata t'uruchaspa ruranchik, llut'asqa yura pirqamanta.

### Champa wasi
Champa wasitaqa t'uruwan chapusqa kallmakunamanta rurasqa champakunawan pirqanchik.

### Rumi wasi
Rumi wasitaqa machina rimi nisqa, takanawan llamk'apusqa rumikunawan pirqanchik. Inkakunaqa rumi wasinkunata mana isku chapusqawanchu, mana t'uruwanchu, mana pirqa llut'anawanchu pirqarqanku, rumilla pirqata ruraspa.

### Tika wasi

Tika wasitaqa chakisqa t'urumanta rurasqa tikakunawan (aruwi, adubi, *adobe*) pirqanchik, tikakunata huq'u t'uruwan t'inkispa.

### Kusasqa tikawan pirqasqa wasi
Kusasqa tikakunataqa isku chapusqawanmi, pirqa llut'anawanmi t'inkispa chay hina wasikunata pirqanchik.

### Urmiyunwan pirqasqa wasi
Kunan pachapiqa, aswan wasikunatam khillay icha asiru k'aspikunawan urmiyunwan pirqanku.

## Wasichaypa nipankuna
*Pirqa llut'ana
**Simintu
**Isku chapusqa
*Pirqa rumikuna
**Tika (aruwi), t'urullamanta
**Kusasqa tika
**Rumilla pirqa
*Maychina rumi, Wasichana rumi
*Tunu
*Chakakuq
*Punku kirma
*K'ukti
*P'aqchi
*Sayakuq rumi

## Wasi rikch'aqkuna
*Manqus wasi (yupaychana wasi, qhapana, willka wasi)
*Chuntu wasi (mintu wasi)
*Kathidral
*Haylli k'ukti
*Iglu (Inuyt runakuna)
*Dolmen (Mawk'a Kiltakuna)

## Kaypipas qhaway
*Sumaq wasichay kamay
*Inkakunap wasichasqankuna

## Hawa t'inkikuna
* Wasi Ruraymanta. Rimana 2, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa, Yachana 16, p. 61-64, Wasichakuy, p. 63. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
P'achallina

**P'achallina**, **P'achallikuna**, **Churana** icha **Rurakuna** nisqaqa runap p'achallikunanpaq **[[p'acha]]** kaqkunam, awasqapas, p'itasqapas icha uywa qaramantapas.

## Huk p'achallinakuna

* Unku
* Punchu
* Kusma
* Chumpa
* Wara
* Aksu
* Pullira
* Chumpi
* Ch'ullu
* P'acha chuku
* Wincha
* K'umpu
* Kulis p'acha
* Lanq'i
* Lliklla
* Ch'uspa
* Q'ipirina
* Chankaku
* Sapatu

## Hawa t'inkikuna
P'acha

**P'acha** *(Textil)* nisqaqa imam awasqapas p'itasqapas. P'achakunata churakuspa p'achallikunchik mana chiriwanapaq, sumaqyananchikpaqpas. Chay p'achallikunapaq p'achataqa **[[p'achallina]]** icha churana ninchik.

P'achataq q'aytumantam ruranchik. Chay q'aytuqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Utku yura lliwmanta aswan chaninchasqa q'aytucha yuram.

Q'aytumantaqa awarank'uwan awasqa p'achata awanchik, miñi q'aytuta awanapi mast'asqa allwi q'aytukunanta allwispa.

P'itasqa p'achataqa hatun akwakunawan p'itanchik.

Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.

## Hawa t'inkikuna
Kylie Minogue

**Kylie Ann Minogue** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Melbourne llaqtapi, Victoria, Awstralya-pi) huk  mama llaqtayuq takiq warmim.

## Kaypipas qhaway
* Laura Pausini

## Hawa t'inkikuna
Joan Baez

**Joan Baez** sutiyuq warmiqa (9 ñiqin qhulla puquy killapi 1941 paqarisqa Staten Island wat'api, New York llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq takiqmi. 

## Diskunkuna
Hildegard von Bingen

**Hildegard von Bingen** (*Hildegard Bingenmanta* 1098-chá watapi paqarisqa; 1179 watapi wañusqa Rupertsberg munastiryupi, Bingen llaqta ñiqpi, Alimanyapi) sutiyuq warmiqa huk Benediktinu munqhas (1136 watamanta pachas abadisa) karqan, aswan chaninchasqa aliman mistiku warmis, iñiymanta yachaqsi, hampi yachaqsi, kawsay yachaqsi, taki kapchiqsi. Latin simipis qillqarqan.

## Qillqasqankuna
* Liber Scivias (1141-51) 
* Liber vitae meritorum (1148-63) 
* Liber divinorum operum (1163-73/74) 
* Vita Sancti Ruperti (um 1168) 
* Physica. 
* Causae et curae.

## Kaypipas qhaway
* Yachay
* Iñiy

## Hawa t'inkikuna

* Sitio dedicado a Hildegarda de Bingen
* Catálogo de obras y discografía
* Obras en castellano
* ''Vision - Aus dem Leben der Hildegard von Bingen'' (2009) Película sobre Hildegarda de Margarethe von Trotta (Imdb)
* Zenit. Benedicto XVI: Santa Hildegarda de Bingen. Audiencias Generales del *[http://www.zenit.org/article-36399?l=spanish 1 de septiembre 2010]* y del *[http://www.zenit.org/rssspanish-36479 8 de septiembre 2010]*.
Ella Fitzgerald

**Ella Fitzgerald** sutiyuq warmiqa (* 25 ñiqin ayriway killapi 1917 paqarisqa Newport News llaqtapi, Virginia suyupi - 15 ñiqin inti raymi killapi 1996 wañusqa Beverly Hills llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Jazz takiqsi karqan.

## Diskunkuna

* 1945 - *Lullabies of [[Birdland]]* 
* 1950 - *Ella Sings [[George Gershwin|Gershwin]]*
* 1954 - *Songs in a Mellow Mood*
* 1955 - *Songs from "Pete Kelly's Blues" 
* 1956 - *Sings the Cole Porter Songbook* Vol. 1 und Vol. 2
* 1956 - *Ella and Louis*
* 1956 - *Sings the Rodgers and Hart Songbook*
* 1956 - *Sings the Duke Ellington Songbook*
* 1957 - *Ella and Louis Again*
* 1957 - *Ella Fitzgerald at the Opera House*
* 1957 - *Like Someone in Love*
* 1957 - *Porgy and Bess*
* 1958 - *Ella and Billie at Newport
* 1958 - *Ella Swings Lightly
* 1959 - *Sings the George and Ira Gershwin Song Book*
* 1960 - *Ella in Berlin* (Mack The Knive)
* 1960 - *The Harold Arlen Songbook*
* 1960 - *Wishes you a Swinging Christmas*
* 1963 - *The Jerome Kern Songbook*
* 1963 - Ella and Basie - *On the Sunny Side of the Street*
* 1964 - *Sing the Johnny Mercer Songbook*
* 1966 - *Whisper Not*
* 1972 - *Dream Dancing*
* 1974 - *Ella in London*
* 1974 - *Ella and Oscar*
* 1975 - *At the Montreaux Festival*
* 1990 - *All That Jazz''

## Kaypipas qhaway
Mary Stuart

**Maria Stuart** (*Mary, Queen of Scots, Mary Stuart, Mary Stewart* , *Mary I*; *8 ñiqin qhapaq raymi killapi 1542 paqarisqa Linlithgow llaqtap palasyunpi; †8 ñiqin hatun puquy killapi 1587 wañusqa Fotheringhay-pa palasyunpi, sipisqa), Iskusya mama llaqtap huk quyansi karqan, 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1542 p'unchawmanta 24 ñiqin anta situwa killapi 1567 p'unchawkama.
Puchka

**Puchka** nisqaqa puchkanapaq, q'aytu ruranapaq llamk'anam.

Q'auytutaqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkhumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Puchkaqa phirurup muyuy kallpan muyupayan.

Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan q'aytukunata puchkana antakunawan awanku.

## Hawa t'inkikuna
Q'aytu

**Q'aytu** nisqaqa imam llañupas, suytupas (suni, yanqana). May hinataq millmamanta, llipipipiq q'aytumanta icha yurakunap q'aytuchanmantam - utkhumanta icha huk yuramanta (kañamu, linu hukkunapas) - puchkanchik.

Q'aytukunawanqa p'achakunatam awanchik.

Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa achka artifisyal nisqa q'aytukunata allpa wiramantam ruranku.
Lise Meitner

**Lise Meitner** (* 17 IX-1878 in Wien; † 27-X-1968 in Cambridge) *war eine [[österreich]]isch-[[Schweden|schwedische]] [[Kernphysik]]erin*. 
* Otto Hahn
Millma

**Millma** icha **Millwa** nisqaqa ñuñuq uywakunap chukchankunam, millmaqarapi kaq.

Paquchap, wikuñap, llamap, wanakuppas millmanwanqa q'aytukunam puchkanchik. Chaymantam p'achakunata awanchik. Millma p'achakunaqa ancha q'uñuykuqmi.

## Hawa t'inkikuna

* Millwa Rutuy. Rimana 2, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa, Yachana 17, p. 65-66. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
Uchu

**Uchu** (*genus Capsicum* L.) nisqakunaqa huk chakra yurakunam, papa yura rikch'aq aylluman kapuq.

## Yurakunamanta
Rurunkunatam mikhunchik, hayaq q'apachanam. Rurunkunapi kaq hayaq imayayninqa *[[kapsaysina]] (capsaicina)* nisqam.

Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa uchu rikch'aqqa *[[wata uchu]] (Capsicum annuum)* nisqam. Chay yuramantaqa achka chakra yura layakunatam akllaspa mirachirqan, hayaq ruruyuq (sallqa yura hina), misk'i ruruyuqpas (misk'i uchu icha paprika nisqa).

Huk ancha hayaq uchuqa ruqutu *(Capsicum pubescens)* nisqam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* wata uchu *([[Capsicum annuum]])*
* *[[Capsicum pendulum]]*
* *[[Capsicum minimum]]*
* *[[Capsicum baccatum]]*
* *[[Capsicum abbreviatum]]*
* *[[Capsicum anomalum]]*
* *[[Capsicum breviflorum]]*
* *[[Capsicum buforum]]*
* *[[Capsicum brasilianum]]*
* *[[Capsicum campylopodium]]*
* *[[Capsicum cardenasii]]*
* *[[Capsicum chacoense]]*
* chinchi *([[Capsicum chinense]])*
* *[[Capsicum chlorocladium]]*
* *[[Capsicum ciliatum]]*
* *[[Capsicum coccineum]]*
* *[[Capsicum cordiforme]]*
* *[[Capsicum cornutum]]*
* *[[Capsicum dimorphum]]*
* *[[Capsicum dusenii]]*
* *[[Capsicum exile]]*
* chihi uchu *([[Capsicum eximium]])*
* *[[Capsicum fasciculatum]]*
* *[[Capsicum fastigiatum]]*
* *[[Capsicum frutescens]]*
* *[[Capsicum flexuosum]]*
* *[[Capsicum galapagoensis]]*
* *[[Capsicum geminifolum]]*
* *[[Capsicum hookerianum]]*
* *[[Capsicum lanceolatum]]*
* *[[Capsicum leptopodum]]*
* *[[Capsicum luteum]]*
* *[[Capsicum microcarpum]]*
* *[[Capsicum minutiflorum]]*
* *[[Capsicum mirabile]]*
* *[[Capsicum parvifolium]]*
* k'ita uchu *([[Capsicum pendulum]])*
* *[[Capsicum praetermissum]]*
* ruqutu, chira, chinchi uchu *([[Capsicum pubescens]])*
* *[[Capsicum schottianum]]*
* *[[Capsicum scolnikianum]]*
* *[[Capsicum stramonifolium]]*
* *[[Capsicum tetragonum]]*
* *[[Capsicum tovarii]]*
* *[[Capsicum villosum]]*
* *[[Capsicum violaceum]]*

## Hawa t'inkikuna
Utku

**Utku** icha **Utkhu** nisqaqa utku yurap murunkunap hawanpi kaq q'aytuchakunamanta puchkasqa q'aytukunam, chay q'aytukunamanta awasqa p'achapas.
Utku yura

**Utku** icha **Utkhu** *(genus Gossypium)* nisqakunaqa thansa kaq yurakunam, chakra yuram. Murunkunap hawanpi q'aytuchakunam. Chay q'aytuchakunawanqa utku nisqa q'aytukunatam puchkanchik.

## Hawa t'inkikuna
Maria Gaetana Agnesi

**Maria Gaetana Agnesi** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Milano llaqtapi, Italyapi  -  wañusqa Milano llaqtapi ) huk italyanu yupay yachaqsi, runa wayllukuqpas karqan.
## Kaypipas qhaway
* Yupay yachaq
## Hawa t'inkikuna
Virginia Woolf

Adeline **Virginia Woolf** sutiyuq warmiqa  paqarisqa London llaqtapi - †  wañusqa Lewes ñiqpi, Sussex k'itipi) huk qillqaqsi karqan, warmi rikch'arimuypa chaninchasqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq.

Ñawpa runa: Leonard Woolf (1912) 

Tayta: Leslie Stephen   ; Mama: Julia Jackson Duckworth. 

## Qillqasqankuna

* 1915 The Voyage Out - Roman
* 1919 Night an Day -  Roman 
* 1922 Jacob's Room  - Roman
* 1925 Mrs. Dalloway - Mrs. Dalloway - Roman
* 1927 To the Lighthouse -  - Roman
* 1928 Orlando -  - Roman
* 1929 A Room of One's Own -  - Essay
* 1931 The Waves - - Roman
* 1933 Flush. A Biography - Flush - Die Geschichte eines berühmten Hundes - Roman
* 1936 The Years - Roman
* 1938 Three Guineas - Essay
* 1940 Moments of Being - Essays
* 1941 Between the Acts - Roman
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe** icha **Mirilin Munrruy** sutiyuq warmiqa (1 ñiqin inti raymi killapi 1926 paqarisqa; 5 ñiqin chakra yapuy killapi 1962 wañusqa) huk aranway pukllaqsi, takiqsi, kikincha warmipas karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.