open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq

**Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq** nisqaqa (kastilla simipi: *Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes*) Buliwyapi hatun yachay wasim, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as munisipyupi.

## Ñawpa kawsay
Kay ñawpaq Jatun Yachay Wasi purun runakunapaq Quchapampa suyupi kamasqa karqa 18 p'unchay jatun puquy killa 1916 wata, Tunqulipi, Qulumi, Chapari pruwinsyapi. Yachayniyuq George Rouma yachachisqanman jina, ñawpaqman aparqa yachachiq Angel Chaves Ruiz. Chaymanta manaraq watata junt'asaqtin apasqa karqa Muruman, Sakawa riqpi, maymantachus lluqsirqanku ñawpaq yachachiqkuna; chaypitaq karqa inti raymi killa 1922 watakama.

Chaymanta aparqanku warmikunata T'arataman, qharikunatataq Laqa Laqaman. 1926 watapitaq qharikunata aparqanku Wint'uman, warmikunatataq Killaqulluman. Chaymantataq 1928 watapi apasqa karqanku Tikipaya riqman; chay kikin watapitaq Buliwya suyu umalliq kamarqa chunka watata wisk'asqa kanankupaq tukuy jatun yachay wasikuna yachachiqkunapaq.

1938 watapi Buliwya suyu umalliq, Germán Busch, kamarqa watiqmanta kay Jatun Yachay Wasi kicharikunanpaq Quchapampapi, Qalaqala riqpi.

Uq kamayniqta Ministiryu Yachaymanta 1940 watapi suticharqa "Ismael Montes" sutiwan kay Jatun Yachay Wasita. Chaymanta qhipan wata apasqa karqa Punata llaqtaman.

Qhipaman, 1946 watapi yachachiq Toribio Claure Montaño mañasqanmanjina apasqa karqa Challwamayuman, *Escuela Indigenalpa* wasinman. Chay watamantapacha kunan kama Wak'aspi, kay Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, wakichin musuq yachachiqkunata kampupi wawakunata yachachinankupaq. 

Jinallataq, Wak'aspi kasqanrayku kay Jatun Yachay Wasi astawan riqsisqa "Wak'as Normal" sutiwan.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi indihina yachay sunturkuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wak'as munisipyu
* «Ismael Montes» Yatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (Kastilla simi) (kastilla simi)
Inka llaqta

*ima inkap rurasqan llaqtapas, qhaway **[[Inkakunap wasichasqankuna]]**;
***[[Inkallaqta]]**: huk mawk'a llaqta, Buliwyapi, Quchapampa suyupi;
***[[Inkallajta]]**: huk kusituy, Buliwyamanta.
Barbara Nikomidyamanta

**Santa Barbara Nikomidyamanta** (*Santa Bárbara*) sutiyuq warmiqa huk kathuliku santam, Nikomidya (Νικομήδεια, İzmit) llaqtapis paqarisqa, kimsa kaq pachakwatapi kawsasqa kristiyanu martirsi.
Wiru Wiru antanka pampa

**Wiru Wiru antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Viru Viru*) nisqaqa huk antanka pampam, Santa Krus llaqtapi,  Buliwyapi, Santa Krus suyupi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Rurrenabaque antanka pampa

**Rurrenabaque antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Rurrenabaque*) nisqaqa huk antanka pampam, Rurrenabaque llaqtapi,  Buliwyapi, Beni suyupi, Ballivián pruwinsyapi.
Jarani kantun

**Jarani kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Arani*) Buliwyapi kantunmi, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Jarani munisipyupi. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam (3.512 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Phaqcha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkallaqta
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Jarani pruwinsya
Quijarro mayu

**Quijarro mayu** (kastilla simipi: *Río Quijarro*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Qarañawi pruwinsyapi.
Quijarro phaqchakuna

**Quijarro phaqchakuna** nisqakunaqa Quijarro mayup phaqchankunam, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Qarañawi pruwinsyapi.
Jorge Wilstermann antanka pampa

**Jorge Wilstermann antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Jorge Wilstermann*) nisqaqa huk antanka pampam, Quchapampa llaqtapi,  Buliwyapi, Quchapampa suyupi.
Misti katari

**Misti katari** *(Viperinae)* nisqaqa mach'aqwaykunam, Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapi kawsaq, aycha mikhuq suchuq uywakunam.
Manuel Scorza

**Manuel Scorza Torres** ( Mañu Iskursa) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Madrid llaqtapi), huk  mama llaqtamanta willay kamayuq wan qillqaqmi karqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Redoble por Rancas]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

Yayan:  Scorza; Mamaaninː  Torres Warmi: Carmen Zayas-Bazán Churinkuna:  José Francisco Martí wan Zayas-Bazán, "El Ismaelillo" 

Yachaywasi: Colegio Militar Leoncio Prado. (*Liyunsu Prayu Awqalli Yachay Suntur*)

Alma mater ( Uma kallpachaq)ː Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
## Qillqasqankuna
* *Las Imprecaciones*  (1955)** Nanay qayakuykuna**
* *Los adioses* (1959) ** Aywallaakuna**
* *Desengaños del mago* (1961) **Layqapa mana munapayninkuna**
* *Réquiem para un gentil hombre* (1962) ** Alli runapaq wanuy qutsu**
* *Poesía amorosa* (1963) **Kuyanakuy harawi**
* *Redoble por Rancas*  (1970) La Guerra Silenciosa) ** Rankaspaq tinyaykachay**
* *El vals de los reptiles* (1970) **laataq kurukunapa walsin**
* *Poesía incompleta* (1970) ** Pishipaq harawi**
* *Historia de Garabombo el Invisible, o, Garabombo, el invisible* (1972) Mana rikaana Qarapunpupa kaway yachaynin**
* ''El jinete insomne'' (1977) **Mana puñunaq lluqashqa**
* ''Cantar de Agapito Robles''  (1977) ** Qapitu Ruplispa takin**
* ''La tumba del relámpago''  (1979) **Lliwyaqpaq chullpan**
* ''La danza inmóvil''  (1983) ** Mana kuyuq qachwa'''

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Poemas de Manuel Scorza
* Garabombo, el invisible
* Homenaje
Gamal Abdel Nasser

**Gamal Abdel Nasser**,arabya simipi, **جمال عبد الناصر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir** (*15 ñiqin qhulla puquy killapi - 1918 paqarisqa Alexandria (Ihiptu) llaqtapi - 28 ñiqin tarpuy killapi 1970 wañusqa Qahira (Ihiptu) llaqtapi). 

1956 watamanta 1970 ñawpaq kuti Ihiptupa Umalliqnin karqan.

Tayta: Abdel Nasser Hussein;  Mama: Fahima Arnad 
 
Ñawpaq warmi: Tahia Kazen
Wawakuna: 5 (Khalid, Abdel Hakeem, Abdel Hameed, Hoda wan Mona)

Yachaywasi: Beni Mur's Qur'anic school, Nasser, Ras-al-Tin, Nahaseen wan al-Nahda secundaria yachaywasikuna.

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Ihiptu

## Hawa t'inkikuna

* Pagina oficial de Gamal Abdel Nasser  (arabya simipi)
* Gamal Abdel Nasser at The Internet Name Database
T'utura wamp'u

**T'utura wamp'u** nisqaqa achka tutura yurakunamanta wataspa rurasqa wamp'um.

Uru runakunam Titiqaqa quchapi chay tutura wamp'ukunawanqa wamp'un.

## Kaypipas qhaway
* Suriki wat'a
Chipaya runa

**Chipaya runa**  nisqakunaqa huk runa llaqtam, Chipaya llaqtapi, huk llaqtachakunapipas, Sawaya pruwinsyapi, Buliwya mama llaqtapi tiyaq.

Uru runakunaqa chipaya simitam riman, achka runakunataq  aymara simitapas, kastilla simitapas riman.

Kay k'itikunapim kawsanku: Chipaya llaqta *(Santa Ana de Chipaya);*  Ayparawi kantun (Sawaya pruwinsya, Uru Uru suyu); Chinchay Puwpu qucha; Quwiphasa kachi qucha (Uru Uru), Buliwya (Munisipyukuna: Chipaya munisipyu, Churu munisipyu, Puwpu munisipyu, Pasña munisipyu, Challapata munisipyu, Killaqa munisipyu, Santiago Wari munisipyu, Pampa Awllaqas munisipyu, Antamarka munisipyu,  Toledo munisipyu).

## Rikchakuna

Rikcha:Peinado Chipaya.jpg|
Rikcha:Sebastiana en Chipaya 1.jpg|
Rikcha:Tejido en Chipaya 1.jpg|
Rikcha:Casita Chipaya.jpg|


## Liwru
* Rodolfo Cerrón-Palomino, *El chipaya o la lengua de los hombres del agua*, *Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú* 2006, ISBN 9972-42-77l-4, 309 p.
## Hawa t'inkikuna

* Liwrumanta: Rodolfo Cerrón-Palomino, ''El chipaya o la lengua de los hombres del agua'' (kastilla simipi)
Mikhail Gorbachov

**Mikhail Sergéyevich Gorbachev** [mʲɪxʌˈil sʲɪrˈgʲejɪvʲɪʨ gərbʌˈʨof] (rusu simipi: *Михаил Сергеевич Горбачёв*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Stavropol (Rusiya) llaqtapi), huk  mamallaqtap pulitikum. 

1985 watapi marsu killamanta 1991 watapi awustu killakama Suwit Huñup Kumunista Partidunpa chawpi kumitinpa hiniral sikritaryun kaspa, 1990 watapi marsu killamanta 1991 watapi disimri killakama Susyalista Suwit Republikakunap Huñunp umalliqnin kaspa *glasnost* ("kunkasapa rimay") nisqawan, *perestroika* ("wakinchay") nisqawanpas Chiri Maqanakuy nisqap puchukaynintam qallarirqan.

1991 watapiqa Nobel Suñay Qasikaypim chaskirqan.

Taytaː Sergey Andreyevich Gorbachev. Mamaː Maria Panteleyevna Gopkalo.

Warmiː Raísa Maksímovna Titarenko.

## Hawa t'inkikuna

* http://www.mikhailgorbachev.org/ (inlish simipi).
* Time 100: Mikhail Gorbachov (inlish simipi).
* Nobel e-Museum: Mikhail Gorbachov (inlish simipi).
Oleg Blokhin

**Oleg Volodymyrovych Blokhín** u **Oleg Vladimirovič Blojin**  (Rusu simipi: Олег Владимирович Блохин; ukranya simipi: Олег Володимирович Блохін), ( paqarisqa Kyiv llaqtapi  -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

Warmi: Irina Deriugina, Churinkuna: Irina Olehivna Blokhina.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'aq (Ukranya)
* Oleh Protasov
* Valentin Ivanov

## Hawa t'inkikuna

* USSR national football team All-Time Goals and Caps Leader
* Ukraine's Golden Player representative 
* Oleg Blokhin UkrSoccerHistory.com (inlish simipi)

## Kay pukyukunamanta willasqa
Konstantinos Karamanlis

**Konstantinos Karamanlis**,grisya simipi: Κωνσταντίνος Καραμανλής (*8 ñiqin pawqar waray killapi 1907 watapi paqarisqa Kupkoy (Πρώτη), (Makidunya) llaqtapi - 23 ñiqin ayriway killapi 1998 watapi wañusqa Athina llaqtapi), huk  mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1980 watamanta 1985 wan 1990 watamanta 1995 ñawpaq kuti Grisyapa Umalliqnin karqan.

Taytan: Georgios Karamanlis;  Maman:   Nawpaq warmi: Churinkuna: 

Yachaywasi: 

## Qillqaskankuna

## Kaypipas qhaway
* Konstantinos Mitsotakis
* Andreas Papandreou

## Hawa t'inkikuna

* El sitio de su fundación (inglés o griego)
* Su vida
Takisi

**Takisi** (*Takesi*) nisqaqa huk mawk'a ñanmi (~ 45 km), Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Pallqa munisipyupi. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 40 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

* www.bolivianet.com / Takisimanta (kastilla simi)
*www.bolivia.com / Takisi
## Hawa t'inkikuna
Stephen Harper

**Stephen Joseph Harper** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Toronto llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku qarqan. 

2006 watamanta 2015 watakama kuti Kanatápa Uma kamayuqnin karqan.

Taytan: Joseph Harper; Maman:   Margaret JohnstonÑawpaq warmi:  Laureen TeskeyChurinkuna: (2) Benjamin (*1996 - )  wan Rachel (*1999 - ).

Yachaywasi: Northlea Public School

Alma mater: Calgary Yachay sunturnin

## Qillqaskankuna

## Kaypipas qhaway
* Kanatápa wiñay kawsaynin
* Elisabeth II

## Hawa t'inkikuna

* 
Biografía en español por Fundación CIDOB
*Reelección de Harper en el diario El Mundo de España
*Resultados oficiales de las elecciones del 2008
Jawaharlal Nehru

**Sri Pandit Jawaharlal Nehru** [ʤəʋäɦəɾläl nɛɦɾu] Bharat Ratna Śrī Pandit Jawāharlāl Nehru (hindi simipi,: जवाहरलाल नेहरू sutiyuq runaqa (*14 ñiqin ayamarq'a killapi 1889 watapi paqarisqa Allhabad (Indya) llaqtapi - 27 ñiqin aymuray killapi 1964 watapi wañusqa Musuq Dilhi (Indya) llaqtapi) Indya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1947 watamanta 1964 watakama ñawpaq kuti Indyapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Motilal Nehru;  Mama: Swarup Rani
 Ñawpaq warmi: Kamala Kaul 
Churinkuna: 1 Indira Priyadarshini Indira Gandhi

Yachaywasi: 
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indya)

## Hawa t'inkikuna
John Howard

**John Winston Howard**  sutiyuq runaqa (* 26 ñiqin anta situwa killapi - 1939 paqarisqa Sidney llaqtapi - ). (Awstralya mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1996 watamanta 2007 ñawpaq kuti Awstralyapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Lyell Howard; Mama: Mona Kell.  Ñawpaq warmi: Janette ParkerWawakuna: 3 (Melanie (1974), Tim (1977) wan Richard (1980)).

Yachaywasi: Canterbury Boys' High School

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Awstralya

## Hawa t'inkikuna

*
20 ñiqin tarpuy killapi

**20 ñiqin [[tarpuy killa]]pi** p'unchawqa (**20.09.**, **20-IX**, **20ñ sitimripi**) Griguryanu kalindaryupi watap iskay pachak suqta chunka kimsayuq kaq (263ñ - wakllanwatapi 264ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 102 p'unchaw kanayuq.

## Raymikuna

### Kathuliku santukuna

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

----
La Joya (mawk'a llaqta)

**La Joya** (*La Joya*) nisqakunaqa  mawk'a Wankarani llaqtakunam, Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Qaraqullu munisipyupi, La Joya kantunpi, Huchusuma mayu ñiqpi: La Barca, Pusno, Chuquiña, San Andrés 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* La Joya urqu

## Pukyukuna
* www.arqueobolivia.com / Wankarani llaqtakuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Uru Uru pruwinsya
La Joya (sut'ichana)

## Buliwyapi
* La Joya llaqta, La Joya kantunpi, Uru-Uru pruwinsyapi
* La Joya (mawk'a llaqta), Uru-Uru pruwinsyapi
* La Joya urqu, Uru-Uru pruwinsyapi
Pierre Trudeau

**Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau** sutiyuq runaqa, icha **Pierre Trudeau** (*  paqarisqa Montreal, (Quebec) llaqtapi -  wañusqa Montreal (Quebec) llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

1968 watamanta 1979 wan 1980 watamanta 1984 ñawpaq kuti Kanatápa Uma kamayuqnin karqan.

Taytan: Charles-Émile Trudeau, phransya-kanada taripay amachaq;  Maman: Grace Elliott.   
Ñawpaq warmikuna: Margaret Trudeau / Deborah Coyne. Churinkuna: 4 (Justin, Alexandre wan Michel / Sarah)

Yachaywasi: 

## Qillqaskankuna
* "La huelga del amianto" (1956)
* "La dualidad canadiense" (1960)
* "Dos inocentes en la China Roja" (1961)
* "El federalismo y los canadienses franceses" (1968)
* "Respuestas" (1968).

## Kaypipas qhaway
* Kanatápa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

*
Do Muoi

**Do Muoi**, witnam simipi: **Đỗ Mười**, chinu simipi: 杜梅 (*2 ñiqin hatun puquy killapi 1917 watapi paqarisqa Thanh Tri llaqtapi -  wañusqa Ha Nui llaqtapi) huk  mama llaqtayuq pulitikumi qarqan. 

1988 watamanta 1991 watakama Witnampa uma kamayuqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Ho Chi Minh

**Ho Chi Minh** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Hồ Chí Minh**, chinu simipi:  胡志明, *Nguyen Tat Thanh* (19 ñiqin ayriway killapi 1890 watapi paqarisqa Hoang Tru llaqtapi, Nghe An, Witnam mama llaqtapi - 2 ñiqin tarpuy killapi 1969 watapi wañusqa Hanoi llaptapi)  mama llaqtap pulitikum, awqaq pusaqmi, kumunista pusaqmi karqan. 

1945 watamanta 1969 watakama Chincha Witnampa umalliqninmi karqan.

## Qillqasqankuna
* *Proceso de la colonización francesa*
* *Carnet de prisión* (poemas)
* *Programa del Partido Comunista de Indochina*
* *Acciones que "deben hacerse" y que "no deben hacerse"*
* *El leninismo y la liberación de los pueblos oprimidos.*

## Hawa t'inkikuna

*
Víctor Antonio Tenorio García

**Víctor Antonio Tenorio García** sutiyuq runaqa (1941 watapi paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Piruwpi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi.

2002 watapi *[[Musquykunapa Qillqan]]* nisqa 18 harawiyuq qillqasqanpaq Qhichwa simi kapchiy mamallaqta suñay *(Premio Nacional de Literatura Quechua)* nisqatam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
*Víctor Antonio Tenorio García: *[[Musquykunapa Qillqan]]* (18 harawi), Wamanqa 2002

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Zulfikar Ali Bhutto

**Zulfikar Ali Bhutto**, (urdu simipi: ** ذوالفقار علی بھٹو**; sindhi simipi:**ذوالفقار علي ڀُٽو**), 

(*5 ñiqin qhulla puquy killapi - 1928 paqarisqa Larkana, Raj (Pakistan) llaqtapi - 4 ñiqin ayriway killapi - 1979 wañusqa Rawalpindi, Pakistán llaptapi). Pakistan pulitiku Uma kamayuq wan Umalliq. 

1971 watamanta 1973 ñawpaq kuti Pakistanpa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Shah Nawaz Bhutto;  Mama: Lakhi Bai 
 Ñawpaq warmi: Shireen Amir Begum / Kurdish Begum Nusrat.
Wawakuna: 4 Benazir (1953-2007), Murtaza (1954) Sanam (1957) wan Shahnawaz (1958).

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Pakistan

## Hawa t'inkikuna

*
Abdullah Ahmad Badawi

**Abdullah bin Haji Ahmad Badawi**, *Pak Lah* sutiqpa, (*26 ñiqin ayamarq'a killapi - 1939 paqarisqa Kepala Batas (Penang) llaqtapi - ). Malasya pulitiku wan Uma kamayuq. 

2003 watamanta 2009 ñawpaq kuti Malasyapa Uma  kamayuqnin karqan.

Tayta: Ahmad Badawi;  Mama:
 Ñawpaq warmi: Jeanne Danker
Wawakuna: 2

Yachaywasi: Bukit Mertajam High School 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Vietnam

## Hawa t'inkikuna

**Web Oficial
*Biografía en la Web Oficial
*Reseña en la BBC
*Reseña en Asiaweek.com
Mahathir bin Mohamad

**Mahathir Mohamad ** (* 20 Qhulla raymi killa 1925 paqarisqa Alo Star (Kedah) llaqtapi - ). Malasya pulitiku wan Uma kamayuq. 

1981 watamanta 2003 ñawpaq kuti Malasyapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Mohamad Iskandar;  Mama:  Wan Tampawan
 Ñawpaq warmi: Siti Hasmah
Wawakuna: 5

Yachaywasi: Sultan Abdul Hamid College

## Qillqaskankuna
* *[[The Malay Dilemma]]* (1970) ISBN 981-204-355-1
* *The Challenge* (1986) ISBN 967-978-091-0
* *Regionalism, Globalism, and Spheres of Influence: ASEAN and the Challenge of Change into the 21st Century* (1989) ISBN 981-3035-49-8
* *The Pacific Rim in the 21st century* (1995)
* *The Challenges of Turmoil* (1998) ISBN 967-978-652-8
* *The Way Forward* (1998) ISBN 0-297-84229-3
* *A New Deal for Asia* (1999)
* *Islam & The Muslim Ummah* (2001) ISBN 967-978-738-9
* *Globalisation and the New Realities* (2002)
* *Reflections on Asia* (2002) ISBN 967-978-813-X
* *The Malaysian Currency Crisis: How and why it Happened* (2003) ISBN 967-978-756-7
* *Achieving True Globalization* (2004) ISBN 967-978-904-7
* *Islam, Knowledge, and Other Affairs* (2006) ISBN 983-3698-03-4
* *Blogging the Unblock* (2008)

## Kaypipas qhaway
* Malasya

## Hawa t'inkikuna

* Dr Mahathir Mohamad's Blog (Launched May 2008)

* Dr Mahathir Mohamad's Blog (Launched May 2008)
* BBC Profile: Mahathir Mohamad
* Mahathir hospitalised after heart attack
* Turkish Daily News, from Mahathir's final days in office
* Islam the Misunderstood Religion by Dr. Mahathir Mohamad
* Perdana Leadership Foundation website on Malaysia’s past Prime Ministers.
* BBC News: Mahathir in his own words
* Dr Mahathir uses YouTube to speak out about the dangers of war
* BBC News: In Pictures: Mahathir steps down
* Dr M slams Pak Lah but BN leaders rally behind the PM

* BBC Profile: Mahathir Mohamad
* Mahathir hospitalised after heart attack
* Turkish Daily News, from Mahathir's final days in office
* Islam the Misunderstood Religion by Dr. Mahathir Mohamad
* Perdana Leadership Foundation website on Malaysia’s past Prime Ministers.
* BBC News: Mahathir in his own words
* Dr Mahathir uses YouTube to speak out about the dangers of war
* BBC News: In Pictures: Mahathir steps down
* Dr M slams Pak Lah but BN leaders rally behind the PM
Chachakumani (Uru Uru)

**Chachakumani** (*Chachacomani*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta +4.200 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Aqutanku
* Kapurata
* Umurata
## Pukyukuna

* es.getamap.net
## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Istiwis wat'a

**Istiwis wat'a** (kastilla simipi: *Isla Esteves*) nisqaqa Titiqaqa quchapi huk wat'am, Piruwpi, Punu suyupi, Punu llaqta ñiqpi.
Somchai Wongsawat

**Somchai Wongsawat **, thay simipi: สมชาย วงศ์สวัสดิ์, (*  paqarisqa Amphoe Chawang llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqtapas taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq. 

Thaysuyupas Yachachiy Ministru.

2008 watamanta ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma  kamayuqnin karqan.

Tayta: Choem เจิม Wongsawat;  Mama: Dap ดับ Wongsawat.
 Ñawpaq warmi: Yaowapha Wongsawat
Wawakuna: 3 (Yotthanan Wongsawat (thai simipi: ยศธนัน วงศ์สวัสดิ์), Chinnicha Wongsawat (thai simipi: ชินณิชา วงศ์สวัสดิ์) wan Chayapha Wongsawat (thai simipi: ชยาภา วงศ์สวัสดิ์).

Yachaywasi:  Amnuay Silpa School ( Bangkok)

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Thaysuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
* Sonchai.pdf 
* His Majesty signs royal command to appoint new PM
* Google
Abhisit Vejjajiva

**Abhisit Vejjajiva**, thay simipi: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, (*  paqarisqa Newcastle llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta musikuq, taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq. 

2008 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Athasit Vejjajiva; Mama: Sodsai Vejjajiva Ñawpaq warmi:  Pimpen SakuntabhaiWawakuna: 2 (Prang Vejjajiva wan Punnasit Vejjajiva)

Yachaywasi:  Chulalongkorn University’s Demonstration School, Scaitcliffe School wan Eton College.

Alma mater: Oxford yachay suntur.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Thaysuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Thay simi]]
* Web Oficial de Abhisit Vejjajiva
Yves Leterme

**Yves Camille Désiré Leterme** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wervik llaqtapi - ). Bilhika musiku yachaqpi, pulitiku wan Uma kamayuq. 

2008 watamanta ñawpaq kuti Bilhikapa Uma kamayuqnin karqan.

17 anta situwa killapi 2009 watamanta 25 ayamarq'a killapi 2009 watakama Bilhika kansillir.

Taytan: ; Maman:. Ñawpaq warmi: Sofie HaesenChurinkuna:. 

Yachaywasi: 

## Kaypipas qhaway
* Bilhikapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Biografía - Fundación CIDOB
Sipya phaqcha

Sipya phaqcha (kastilla simipi: *catarata de Sipia*) nisqaqa huk 150 m hanaq phaqcham, Piruwpi, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Waynaquta distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Qutawasi mayu
* Qutawasi qhichwa
* Qutawasi qhichwa risirwa
Kutawasi mayu

**Kutawasi mayu** (*Cotahuasi*) nisqaqa huk mayum Piruwpi, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Waynakutapi.

## Kaypipas qhaway
* Kutawasi qhichwa risirwa
* Kutawasi qhichwa
Qawana (Unyun)

**Qawana** (*Cahuana*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtacham, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Allqa distritupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qutawasi qhichwa
* Qutawasi qhichwa risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Kutakachi llaqta

**Kutakachi** (*Cotacachi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi huk llaqtam, Kutakachi kitip uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi

## Llaqta kitillikuna
Iskay llaqta kitillinmi kan: El Sagrario kitilli, San Phransisku kitilli.
## Karu puriy
* Kutakachi Kayapas risirwa
* Impapura nina urqu
* Kutakachi nina urqu

## Llaqtapi paqarisqa
* Nina Pacari
* Auki Tituaña
* Alberto Anrango
* Segundo Luis Moreno

## Kaypipas qhaway
* Kuykucha
## Pukyukuna

* world-gazetteer.com
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kutakachi kiti
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Impapura marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Tunupa urqu (Atawallpa)

**Tunupa** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi, huk urqum. Tunupa nisqa apumanta sutinchasqa. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/oruro/atahuallpa.htm
Tunupa (sut'ichana)

***[[Tunupa]]** (**Thunupa**, **Tunapa**): Tawantinsuyu iñiypi huk dyus kay
* **[[Tunupa urqu]]:** huk urqu, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Buliwyapi
* **[[Tunupa urqu (Atawallpa)]]:** huk urqu, Atawallpa pruwinsyapi, Buliwyapi
Qaqa mayu

**Qaqa mayu** (kastilla simipi: *Río Kaka*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Tiyupunti munisipyupi, Franz Tamayo pruwinsyapipas, Apulu munisipyupi, Atin kantunpi. 

## Llaqtakuna
*  Tiyupunti
Sinti qhichwa

**Sinti qhichwa** (*Valle de Cinti*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, Chinchay Sinti pruwinsyapi, Urin Sinti pruwinsyapipas, huk qhichwam, ancha mawk'a llaqtakunawan (~ 113 ñawpa k'iti). 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
## Pukyukuna

* www.arqueobolivia.com / Sinti qhichwamanta
Iwawi (mawk'a llaqta)

**Iwawi** (*Iwawe*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi,  Wiskachani llaqta ñiqpi, Titiqaqa qucha patapi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Chiripa
* Lukurmata
* Qhunqhu Wankani
* Tiwanaku

## Pukyukuna
* Claudia Rivera Casanovas, Matthias Strecker, Arqueología y Arte Rupestre de Bolivia. Introducción y Bibliografía. (kastilla simi) (pdf)
Tiyupunti kantun

**Tiyupunti kantun** (kastilla simipi: *Cantón Teoponte*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Tiyupunti munisipyupi. Uma llaqtanqa Tiyupunti llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: Qaqa mayu

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Hawa t'inkikuna
* Tiyupunti munisipyu: yupaykuna, saywitu
Taqliwi

**Taqliwi** (kastilla simipi: *Litoral Tajlihui*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Wanay munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jirira kantun

**Jirira kantun** (kastilla simipi: *Cantón Jirira*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garcí Mendoza munisipyupi. Uma llaqtanqa Jirira llaqtam (93 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tunupa - Wara (*Huara*) - Wila Qullu (*Wila Kkollu*)
* Quchakuna:  Uyuni kachi qucha
* Mayukuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Salinas de Garcí Mendoza munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santa Lusiya

*huk santakuna:
****[[Santa Lusiya Sirakusamanta]]**;
*Santa Lusiyamanta sutinchasqa inlisyakuna;
***[[Santa Lusiya wat'a]]**: huk wat'a mamallaqta;
*huk llaqtakuna:
**Santa Lusiya;
****[[Santa Lusiya distritu (Lampa)]]**: huk distritu, Piruwpi, Lampa pruwinsyapi
**Santa Lusiya (Lampa), Piruwpi;
****[[Santa Lusiya distritu (Lukana)]]**: huk distritu, Piruwpi, Lukana pruwinsyapi
**Santa Lusiya (Lukana), Piruwpi;
****[[Santa Lusiya kantun]]**: huk kantun, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi
****[[Santa Lusiya kiti]]**: huk kiti, Ikwadurpi, Wayas markapi
****[[Santa Lusiya (Wayas)]]**: huk llaqta, Ikwadurpi, Wayas markapi
Atin kantun

**Atin kantun** (kastilla simipi: *Cantón Aten*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Apulu munisipyupi. Uma llaqtanqa Atin llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Qaqa mayu - Tuychi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Chalalan qucha - Santa Rusa qucha 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Madidi mamallaqta parki
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Franz Tamayo pruwinsya
Pilichuku kantun

**Pilichuku kantun** (kastilla simipi: *Cantón Pelechuco*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Uma llaqtanqa Pilichuku  llaqtam (936 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa sallqa pacha suyu
* Apulupampa walla
* Beni mayu 
* Chalalan qucha 
* Madidi mamallaqta parki
* Qaqa mayu 
* Santa Rusa qucha 
* Tuychi mayu

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Franz Tamayo pruwinsya
Uchuy Allpamayu

**Uchuy Allpamayu** (kastilla simipi: *Pequeño Alpamayo* icha *Alpamayo Chico*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi mama llaqtapi, huk urqumQhapaq Wallapi, Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.410 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kunturiri 
* Ch'iyar Quta
Cáceres qucha

**Cáceres qucha** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Utukis mamallaqta parki ukhupi.

## Kaypipas qhaway
* Mandioré qucha
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Germán Busch pruwinsya
San Félix phaqcha

**San Félix phaqcha** (kastilla simipi: *Cascada San Félix*) nisqaqa Buliwyapi huk phaqcham, Uchumachi urqupi, Chuqiyapu suyupi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Quruyqu munisipyupi, Quruyqu kantunpi.
Altu llaqta antanka panpa

**Altu llaqta antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional El Alto*) nisqaqa Chuqiyapu llaqtap antanka pampanmi, Altu llaqtapi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi.
Nanegal kitilli

**Nanegal kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Nanegal*) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa  llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Iñakitu kitilli

**Iñakitu kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Iñaquito*) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.

Mawk'a sutinqa Benalcázar kitillim karqan, Sebastián de Belalcázar icha Benalcázarmantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Kacha

**Kacha** (*Cacha*) nisqaqa Ikwadurpi huk llaqtam, Chimpurasu markapi, Rispampa kitipi, Kacha kitillip uma llaqtanmi.
Eduardo Abaroa

**Irwartu Aparuwa** icha **Eduardo Abaroa Hidalgo** (*  paqarisqa San Pedro de Atacama llaqtapi -  wañusqa Calama llaqtapi). huk  mama llaqtayuq ruruchiq wan qhatuq runam. 

Taytan: Juan Abaroa ; Maman: Benita Hidalgo
 Ñawpaq warmi: Irene Rivero Pachas
Churinkuna: 5 (Amalia, Andrónico, Eugenio, Antonia wan Eduardo)

Wuliwyapi kay llaqtakunaqa Eduardo Abaroamantam sutichasqa:
* Eduardo Avaroa pruwinsya icha Ch'allapata pruwinsya
* Eduardo Avaroa kantun
* Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwa

## Rikchakuna

Rikcha:Abaroa Batalla de Calama.jpg|Severino Zapata, Eduardo Abaroa, Ladislao Cabrera, hukkunapas


## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Ladislao Cabrera 
* Severino Zapata
* Narciso Campero

## Hawa t'inkikuna
Ladislao Cabrera

**Juan Ladislao Cabrera Vargas** (* paqarisqa Tutura llaqtapi - 
 wañusqa Calama llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq, taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Taytan: Mariano Cabrera Maman: Manuela Vargas. Ñawpaq warmi: Petronila Vásquez.Wawakuna: 

Yachaywasi:  

## Rikchakuna

Rikcha:Abaroa Batalla de Calama.jpg|Severino Zapata, Eduardo Abaroa, Ladislao Cabrera, hukkunapas

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Bolivia.com
* Ladislao Cabrera
Pedro Murillo

**Pedro Domingo Murillo** (* paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq wiñay kawsay wan pulitiku qarqan. 

Taytan: Juan Ciriaco Murillo; Maman:.  Ñawpaq warmi: . Wawakuna: 

Yachaywasi:  

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
*
Kalakali kitilli

**Kalakali kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Calacalí*) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa Kalakali llaqtam.

## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Pululawa risirwa

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pululawa
* Kasitawa nina urqu (C*asitahua*)
## Rikchakuna

Image:Calacali MitadDelMundo.JPG|Munumintu *Mitad del Mundo*
Image:Exterior Casa Museo Carlota Jaramillo.jpg|Musiyu Carlota Jaramillo.
Image:Camino a la Caldera del Pululahua.jpg|Pululawa risirwa


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Lulumpampa kitilli

**Valle de Lulumbamba** el KITU MILENARIO, un valle de forma ovoidal atravesado por la línea equinoccial y que alrededor de ella se construyeron observatorios astronómicos para medir el tiempo y entender el movimiento de los astros como la luna, el sol, ciertos planetas y constelaciones mediante la observación del cosmos. Sus cerros tutelares y con evidencia arqueológica más importantes son Catequilla, Pucara de Rumicucho, El Cabuyal (Actual Iglesia de San Antonio de Pichincha), Cosaminga, Tanlahua, Casitagua, Pululahua, Lulumbamba, Mauca Quito.
**Lulumpampa kitilli** icha **San Antonio kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia San Antonio*, *San Antonio de Lulumpamba*, *Lulumpamba*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Kitu kitipi. 

## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Pululawa risirwa
* Urqukuna: Katikilla *(Catequilla)* - Pululawa
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Rikchakuna

File:Ecuador SanAntoniodePichincha MitaddelMundo Monumentstreet.JPG|"Pachap chawpin" (*"Mitad del Mundo"*)
Rikcha:Catequilla.jpg|Katikilla urqu Katikilla mawk'a llaqtawan (pikchunpi)

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pululawa
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kitu kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Uchkus Inkañan

**Uchkus Inkañan** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Wankawillka suyupi, Wankawillka pruwinsyapi,Yawli distritupi, Uchkus Alto llaqtapi.
Qaraqay

**Garagay** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, San Martín de Porres distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Mankumarka
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a
## Pukyukuna

* www.carabayllo.net
Ariq Walla (Piruw)

**Ariq Walla** (kastilla simipi: *Cordillera Volcánica*) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, huk wallam Piruwpa Kunti Wallanpi, Ariqipa suyupi, Muqiwa suyupipas. Chhachani urquqa (6.075 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
  
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Chili mayu - Tampu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Salinas qucha
## Aswan hanaq urqukuna

## Iñi
* Chila walla
* Hamp'atu walla
* Kunti Walla (Piruw)

## Pukyukuna
* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna
* www.allthemountains.com
* Piruwpa urin Antikunan
* Piruwpa wallankuna (inlish simi)
* www1.inei.gob.pe
* www.summitpost.org
## Hawa t'inkikuna
Phiruru (mawk'a llaqta)

**Phiruru** (kastilla qillqaypi *Piruro*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi, Tantamayu distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Tantamayu
* Susupillu (*Susupillo*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* www.flickr.com / Rikchakuna
* tantamayo.com (kastilla simi)
Waqurunchu

**Waqurunchu** (kastilla qillqaypi *Huaguruncho, Huagaruncho*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waqurunchu wallapi, huk rit'i urqum, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi, Tikllakayan distritu, Wachun llaqta ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.721 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ñawsaqucha rit'i urqu (5.152 m)
* Qiwllaqucha rit'i urqu (5.012 m)
* Añilqucha rit'i urqu (5.073 m)

## Pukyukuna
Waqurunchu walla

**Waqurunchu walla** (kastilla simipi: *Cordillera de Huaguruncho*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk wallam Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi, Uqshapampa pruwinsyapipas. Waqurunchu urquqa (5.721 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.

## Aswan hanaq urqukuna

## Iñi
* Qiwllaqucha
* Kunti Walla (Piruw)
* Anti Walla (Piruw)

## Pukyukuna
* Saywitu: Pasqu pruwinsya pdf)
* Piruwpi Chawpi Antikuna
## Hawa t'inkikuna
Chumuch

**Chumuch**  nisqaqa huk llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi, Chumuch distritup uma llaqtanmi.
Aqupampa (Hunin)

**Aqupampa** (*Acobamba*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, Aqupampa distritup uma llaqtanmi .
Sechín

**Sechín** (*Sechín*) nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Anqash suyupi, Kasma pruwinsyapi, Kasma distritupi. Kasma llaqtamantaqa 5 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Chankillu
* Pañamarka 
## Hawa t'inkikuna
Kitarawaqachiqpa mach'aynin

**Kitarawaqachiqpa mach'aynin** (kastilla simipi: *Cueva del Guitarrero*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Waylaspi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Shupluy distritupi, Santa mayu patanpi.
Pukara (mawk'a llaqta, Punu)

**Pukara** (kastilla simipi: *Pucará*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Pukara distritupi, Pukara llaqtañiq.

## Kaypipas qhaway
* Qalasaya
* Sillustani
## Hawa t'inkikuna
Tukipala mach'ay

**Tukipala mach'ay** (kastilla simipi: *Cueva de Toquepala*) nisqaqa Piruwpi, Taqna suyupi, Jorge Basadre pruwinsya, huk mach'aymi, mawk'a llaqtapas.
Alfredo Alberdi Vallejo

**Alfredo Alberdi Vallejo** Wamangapin paqarimurqa, Wamanpuma yachay wasipim yachayninta huntachirqa. Hatun Amauta Wasi San Cristobalpipas yachakuq karqa; chaymantaqa Hatun Amauta Wasi Berlinpi duktur lloqsimurqa. Chay yachay wasipitaqmi yachachiy qarqa. 

Llaqtampiñatami *Archivo Departamental* Ayackuchupitaqmi sayarichirqa huk llamkaqmansinkunawan kuska. Ñawpa pacha qellqatapas "paleografía " nisqantapas ñawinkuspa niqmi kampas. Qellqankunam rikurin Pokrakunamanta nanachikuspa (*La negaación de los Pokras o la tergiversación de la historia de Huamanga*), chaynallataqmi Waman Pumantapas (*El mundo al revés. Guaman Poma anticolonialista, wvb-Berlín, 2010*). Qellqarqa Tiksimuyumantapas (**Tiksimuyu**: *El Universo. La etnoastronomía quechua y su incidencia en el hombre andino, wvb-Berlín, 1999*), Sarwa llaqtamantapas (*Sarhua, eine Andine Comunbidad der Indio-künstler*, edit. Tumi, *Berlín, 1992*), chaynallataqmi rikurichimurqa "Imamantam Unquchikuni: Waruchiri ñawpa qellqapa imanam unkuykuna karqaku qapa watakunapi (*La antropología médica andina prehispánica según el manuscrito Quechua de Huarochirí-Perú del siglo XVI. Magister, Fu-Berlín, 1996*). Yachachiq Amauta kaspan llamkapum Qatun Amauta Wasi Berlimpim (*Instituto de Estudios Latinoamericanos de la Freie Universidad de Berlín*), wakmanta qinan "*RUNA YACHACHIY*" qamasqanta, kayta qawarinaykipaq kay kaqta tipsink http://www.alberdi.de

## Hawa t'inkikuna
http://www.alberdi.de/
San Buenaventura (Chuqiyapu)

**San Buena Ventura** icha **San Buenaventura** (kastilla simipi: *San Buena Ventura / San Buenaventura*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, San Buenaventura munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa tinkikuna
* San Buenaventura munisipyu: Yupaykuna, saywitu
Mik'ulla

**Mik'ulla rumi llimpiykuna** (Aymara simi *mik'ulla* huk laya chaqallu, kastilla simipi *Petroglifos de Miculla*) nisqakunaqa rumi llimpiykunam, Piruwpi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi.

* Taqna: 8 km

## Pukyukuna
Hatun Qillqapampa

**Hatun Qillqapampa** icha **Hatun Qillqamarka** (kastilla simipi *Toro Muerto* ("wañusqa turu")) nisqa rumi qillqa *(pitrugliphu)* nisqakunaqa Piruwpi rumipi siq'isqakunam, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Uraka distritupi.

## Rikchakuna

Rikcha:INC Sign Toro Muerto.jpg|
File:Gatoandino.jpg|


## Kaypipas qhaway
* Qullqa qhichwa

## Pukyukuna
Susilo Bambang Yudhoyono

**Susilo Bambang Yudhoyono** sutiyuq runaqa (*9 ñiqin tarpuy killapi 1949 watapi paqarisqa Tremas, Pacitan llaqtapi - ), huk  Awqaq suyu wan pulitiku karqan. 

2004 watamanta 2014 watakama ñawpaq kuti Indunisyapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Raden Soekotjo;  Mama: Siti Habibah. Ñawpaq warmi: Kristiani HerawatiChurinkuna: 2 (Agus Harimurti (1978) wan Edhie Baskoro (1982)).

Yachaywasi:  Sekolah Rakyat Gadjahmada 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indunisya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
* http://www.presidenri.go.id
* Official website
* Kompas
* VOA News
* BBC Profile
* Profile with an emphasis on military career
Shallka

**Shallka** (*La Jalca*, *Jalca Grande* icha *Jalca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Amarumayu suyupi, Chachapuyas pruwinsyapi, Shallka distritup uma llaqtanmi.

Shallka llaqtapiqa machu runakuna Chachapuya runashimitaraqmi riman.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

* Amarumayu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva** icha **Lula**llaqa  (*  paqarisqa Caetés llaqtapi - ) huk manta kawpaq, kamachiq apu ima. 

2003 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Parasilpa Umalliqnin karqan.

Taytan: Aristides Inácio da Silva; Maman: Eurídice Ferreira de Melo 
 Ñawpaq warmi:  Marisa Leticia Rocco Casa. Churinkuna:  Marcos Cláudio, Fábio Luís, Sandro Luís wan Luís Cláudio.

Yachaywasi:  Grupo Escolar Marcílio Dias 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Parasil)

## Hawa t'inkikuna

### [[Portugues simi|Purtukhis simi]]
* Lula
### [[Inlish simi|Inlis simi]]
* A President's White Hair", por Jorge Majfud
Martti Ahtisaari

**Martti Oiva Kalevi Ahtisaari**, (*23 Inti raymi killa - 1937 paqarisqa Viipuri llaqtapi,  Phinsuyupi -  16 ñiqin chakra yapuy killapi - 2023) huk pulitiku Phinsuyupi karqan.

Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2008 watapiqa chiqniq.

Tayta: Oiva Ahtisaari ; Mama: Tyyne

Warmi: Eeva Irmeli Ahtisaari
 Wawakuna: 1 (Marko Ahtisaari)

Yachaywasi: Kuopion Lyseo

## Qillqasqankuna
* 
## Suñaykuna
* 1995: Suñay Zamenhof para el Entendimiento Internacional, de la Asociación Universal de Esperanto
* 2000: Suñay J. William Fulbright para el Entendimiento Internacional
* 2000: Suñay de las Cuatro Libertades
* 2000: Suñay de la Paz de Hesse
* 2004: Suñay Oliver Tambo
* 2008: Suñay Delta para el Entendimiento Global
* 2008: Suñay Félix Houphouët-Boigny de la Paz
* 2008: Suñay Nobel de la Paz
## Kaypipas qhaway
* Nobel suñay

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi

### [[Kastilla simi]]pi
* Biografía en español por Fundación CIDOB
* Premio Nobel de la Paz 2008
Hussein I

**Hussein bin Talal**, Hurdanya Qhapaq, arabya simipi: حسين بن طلالḤusayn bin Ṭalāl: , (*14 ñiqin ayamarq'a killapi 1937 paqarisqa Amman llaqtapi - 7 &ntilde;iqin hatun puquy killapi 1999 watapi wañusqa Amman llaqtapi). Hurdanya pulitiku wan Qhapaq. 

1952 watamanta ñawpaq kuti Hurdanyapa Qhapaqnin karqan.

Tayta: Talal bin Abdullah;  Mama: Zein al Sharaf Talal

 Warmikuna: Sharifa Dina  Antoinette Avril Gardiner  Alia Baha ed din Toukan  Lisa Halaby
Wawakuna: 11 (Princess Alia, Qhapaq Abdullah II
Prince Faisal, Princess Aisha, Princess Zein, Princess Haya
Prince Ali, Prince Hamzah, Prince Hashim, Princess Iman
wan Princess Raiyah)

Yachaywasi:  Victoria College (Alexandria)

## Kaypipas qhaway
* Hurdanya

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
* Ancestry of Antoinette Avril Gardiner (b. 1941)
* Some ancestors of Lisa Halaby, Queen Noor of Jordan
* Obituary, NY Times, February 8, 1999 ''Death of a King; Cautious King Took Risks In Straddling Two Worlds''
* A Living Tribute to the Legacy of King Hussein I - official Royal Jordanian memorial website
* Slide Show - Personal Tribute Page
Abdullah II

**Abdullah II bin al-Hussein**, Hurdanya Qhapaq, arabya simipi: الملك عبد الله الثاني بن الحسين al-Malik ʿAbdullāh aṯ-ṯānī bin al-Ḥusayn: , (*4 ñiqin hatun puquy killapi 1962 paqarisqa Amman llaqtapi -  ). Hurdanya pulitiku wan Qhapaq. 

1999 watamanta ñawpaq kuti Hurdanyapa Qhapaqnin karqan.

Tayta: Hussein I;  Mama: Antoinette Avril Gardiner ('Toni Gardiner'), **Muna al-Hussein**.

 Ñawpa Warmi:  Rania al-Abdullah, Rania Al-Yassin (*Kuwait, 31 VIII 1970 - ) 
Wawakuna: 4 (Prince Hussein (* 28 Inti raymi killa 1994), Princess Iman (27 Tarpuy killa 1996), Princess Salma (* 26 Tarpuy killa 2000) wan Prince Hashem (30 Qhulla puquy killa 2005) 

Yachaywasi:  St. Edmund's School (Surrey, Inlatirra) 

## Kaypipas qhaway
* Hurdanya

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]

* Sitio oficial de Abdalá II.
* Rey Abdalá hombre de paz y destino.
* Entrevista con Abdalá II "Iraq es el campo de batalla de occidente contra Irán.
* Carta del comité para proteger periodistas dirigida al Rey Abdalá.
* Reporte de Amnistía internacional sobre supuestas violaciones de los derechos humanos en Jordania bajo el reinado de Abdalá II.
* El rey Abdalá recibirá un premio del Papa Juan Pablo II.
* El rey ve a Jerusalén compartida.
* El rey presiona por la moderación.
K'ullpina qucha

**K'ullpina qucha** (*Laguna de Culpina*) nisqaqa Buliwyapi huk qucham, Chuqichaka suyupi, Urin Sinti pruwinsyapi, K'ullpina munisipyupi.
Taborga qucha

**Taborga qucha** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham,  Santa Krus suyupi, Warayu pruwinsyapi, Uruwicha munisipyupi, Monseñor Salvatierra kantunpi.  

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Warayu pruwinsya
Haji Mohamed Suharto

**Haji Mohamed Suharto** (musuq indunisya simi qillqaypi) icha **Haji Mohammad Soeharto** (chay hinapas qillqankuraqmi;  paqarisqa Yogyakarta llaqtapi;  wañusqa Yakarta llaqtapi). Indunisya mama llaqtayuq pulitiku runam qarqan, mama llaqtap umalliqninpas. 

1967 watamanta 1998 ñawpaq kuti Indunisyapa Umalliqnin karqan.

Taytan:  Kertosudiro;  Maman:  Sukirah.
 Ñawpaq warmi: Siti Hartinah (1947-1996)Churinkuna: 

Yachaywasi:  

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indunisya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
* Biografía de Mohammed Suharto r FamousMuslims.com 
* "¿Cómo robó Suharto 35 mil millones de dólares?" Artículo de Brendan I. Koerner Revista Slate 
* "Suharto, Inc."  Revelaciones de la revista TIME Asia sobre el régimen y la familia de Suharto, publicadas en el primer aniversario de la renuncia de Suharto.  
* ''Shadow Play'' Sitio web de un documental de Indonesia de la PBS 2002, con énfasis en la época de Suharto y en la transición del Nuevo Orden a la Reformación.
* ''Tiger Tales: Indonesia''  Sitio web de un documental de radio de la BBC sobre Indonesia de 2002, concentrado en los primeros años de la época de Suharto. Incluye entrevistas con generales indonesios y víctimas del régimen.
Justiniano Borgoño

**Justiniano Borgoño Castañeda**, (*5 ñiqin tarpuy killapi 1836 paqarisqa Truhillu llaqtapi - †27 ñiqin qhulla puquy killapi 1921 wañusqa Lima llaqtapi ). Piruw pulitiku wan Umalliq. 

1894 watamanta ñawpaq kuti Piruwpa Umalliqnin karqan.

Tayta: Pedro Antonio Borgoño; Mama: Manuela Castañeda y Madalengoitia
 Ñawpaq warmi: 
Wawakuna:  

Yachaywasi:  Seminario San Carlos y San Marcelo

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa umalliqnin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
*
### [[Inlish simi]]
Gustavo Gutiérrez

**Gustavo Gutiérrez-Merino Díaz** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqta kathuliku Dyusmanta yachachiqmi, taytakuram, amawtapas, Qispichiy yaya yachay nisqamanta yachaqmi.

## Qillqasqankuna
**Líneas pastorales de la Iglesia en América Latina* (Montevideo, 1969)
**Teología de la liberación* (Lima, 1971, traducida a veinte idiomas)
**La fuerza histórica de los pobres* (Lima, 1979)
**Beber un su propio pozo. En el itinerario espiritual de un pueblo*' (Lima, 1983).
**Hablar de Dios desde el sufrimiento del inocente. Una reflexión sobre el libro de Job* (Lima, 1986)
**La verdad los hará libres* (Lima, 1986)
**Dios o el oro de las Indias* (Lima, 1989).
**El Dios de la vida* (Lima, 1989).
**Entre las calandrias. Un ensayo sobre José María Arguedas* (Lima, 1990)
**En busca de los pobre de Jesucristo, el pensamiento de Bartolomé de Las Casas* (Lima, 1992).
**Gustavo Guitérrez. Textos esenciales. Acordarse de los pobres* (Lima, 2004, selección de textos de Gustavo Gutiérrez).
## Suñaykuna
* Príncipe de Asturias Suñay - Comunicación y Humanidades (2003)
## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
*Biografía en la Fundación Príncipe de Asturias
*Gustavo Gutiérrez en ensayistas.org
*Frases de Gustavo Gutiérrez
*Entrevista a Gustavo Gutiérrez
Mama Tirisa Kolkatamanta

**Mama Tirisa Kolkatamanta**, *Agnes Gonxha Bojaxhiu* sutiyuq warmiqa, ˈagnɛs gɔnˈʤa bɔˈjadʒju sutipaq (*  paqarisqa Skopje,  Imperio Otomano llaqtapi -  †  wañusqa Kolkata llaqtapi). Kathuliku mama.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1979 watapiqa chiqniq.  

Tayta:  Nikollë Bojaxhiu (1878-1919); Mama: Dranafile Bojaxhiu (1889-1972).

Yachaywasi: 

## Suñaykuna
* 1971 - Huwan XXIII Suñay Qasikaypi (concedido por Pawlu VI)
* 1971 - Kennedy Suñay
* 1972 - Nehru Suñay
* 1973 - Templeton Suñay
* 1975 - Internacional Suñay Albert Schweitzer
* 1976 - Pacem in Terris Suñay
* 1978 - Balzan Suñay a la humanidad, paz y hermandad entre los pueblos
* 1979 - Orden del Libertador (Winisuyla)
* 1979 - Nobel Suñay Qasikaypi
* 1985 - Medalla Presidencial Qasikaypi Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* 1994 - Kunrisun Qori Medalla (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* 1996 - Hukllachasqa Amirika Suyukunap Ciudadana de honor.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Huwan Pawlu II
## Hawa t'inkikuna

* Centro oficial de la Madre Teresa
* Padres Misioneros de la Caridad Biografía Autorizada por los Misioneros de la Caridad en el sitio oficial de los Sacerdotes M.C.
* Hermanos Misioneros de la Caridad
* Biografía en el Vaticano
* Mother Teresa Memorial Page (inlish simipi)
* Nobel Laureate Biography (Biografía Fundación Nobel inlish simipi)
* Mother Teresa: Angel of Mercy (CNN)
* The TIME 100: The Most Important People of the Century - Mother Teresa
* Madre Teresa de Calcuta Arquidiócesis de Buenos Aires 
* Madre Teresa de Calcuta (Biografía)