open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pantaleón Dalence

**Pantaleón Dalence Jiménez**,  *Buliwyanu Justicia Tayta* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Uru Uru llaqtapi, Wuliwiyapi - † 1889 wañusqa Uru Uru llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.

Wuliwiya Corte Suprema Umalliqmi (1871, 1873, 1877, 1882 wan 1889).

## Kaypipas qhaway
* Homenaje de la Excma. Corte Suprema de Justicia al Dr. Pantaleón Dalence, "Jefe de la justicia boliviana." Corte Suprema de Justicia. Sucre, 1966.

## Hawa t'inkikuna
Torres Causana distritu

**Torres Causana distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Torres Causana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi , Maynas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pantoja llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
Distritupiqa Napurunakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Mowima simi

**Mowima simi** *(Chosineł di' mowi:maj)* nisqaqa Buliwyap Beni suyunpi kawsaq 1.400-chá runakunap rimayninmi, 6.500-chá Mowima nikuq runapura. Ch'ulla rimaymi. Kastilla simip chikichasqanmi simi.
Mowima

**Mowima** nisqa runakunaqa mowima simita rimaq runa llaqtam, Buliwyap Beni suyunpi tiyaq, 6.500-chá runayuq.
Kawiña simi

**Kawiña simi** nisqaqa Buliwyap Beni suyunpi kawsaq 1.200-chá Kawiña runakunap rimayninmi, 1.600-chá Kawiña runapura, Panu takana rimaykunaman (Takana rimaykunaman) kapuq.

Kaymi huk rimakuna (qhichwa simi - kawiña simi):
* Ñuqa - yquie
* Qam  - mitya 
* Pay -  yumequie
* Mana - aijiama
* Ari - hé hé
* Nina - etiqui
* Yaku - ena
* Inti - iyetti
* Allin - jitda
Glasgow

** Glasgow** (kastilla simipi: *Glasgow*, (Iskusya simi: *Glesca* Gaelic simi: *Glaschu*) llaqtaqa Iskusya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Glasgow llaqtapiqa 580.690 runakunam kawsachkanku (2006).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Glasgow Yachay suntur (1451)

## Ñaña llaqtakuna
*  Dalian
*  La Habana
*  Barcelona
*  Marsella
*  Torino
*  Nüremberg
*  Mérida
*  Belén
*  Rostov del Don 
*  Washington
*  Lahore

## Llaqtapi paqarisqa

### Rikch'a kapchiy
* Sean Biggerstaff
* Billy Boyd
* Gerard Butler
* Robert Carlyle
* Robbie Coltrane
* Billy Connolly
* Carol Ann Duffy
* Alisdair Gray
* Richard Jobson
* James Kelman
* James McAvoy
* Charles Rennie Mackintosh
* Grant Morrison

### Hamut'ay
* William Thomson, Lord Kelvin
* Joseph Lister
* William Ramsay
* Thomas Graham
* James George Frazer
* Adam Smith

### Taki
* The Fratellis
* The Jesus and Mary Chain
* Camera Obscura
* Belle and Sebastian
* Mark Knopfler de Dire Straits
* Texas
* Franz Ferdinand
* Travis
* Midge Ure de Ultravox
* The Rezillos
* The Skids
* Richard Jobson de The Skids
* Orange Juice
* Simple Minds
* Associates
* Billy MacKenzie
* Big Country
* Aztec Camera
* Jimmy Somerville
* John Symon Asher "Jack" Bruce de Cream
* Angus Young
* Malcolm Young
* Mogwai
* Janick Gers de Iron Maiden
* Paul Thomson de Franz Ferdinand
* Primal Scream
* California Snow Story
* The Blue Nile

### Pulitiku
* Gordon Brown
* Arthur Henderson

## Kaypipas qhaway
* Glasgow Rangers F.C.
* Celtic F.C.

## Hawa t'inkikuna

* Glasgow Yachay suntur
* Glasgow City Council
Ural rimaykuna

**Uraliku simikuna**qa huk rimaykunap ayllunmi, Asyapi anti Iwrupapipas, iskay chunka rimayniyuq, iskay chunka pichqayuq hunu rimaqniyuqmi. K'askachakuq rimaykunam.

Iskaynintin urin aylluyuqmi: Phinu ugru rimaykuna (yaqa tukuy ural rimaqkuna), Samuyidi rimaykuna (tawa rimaqniyuqraq rimay, Siwiryapi, 30.000-chá rimaqniyuq).

## Paqta rimakuna
Challwanka mayu

**Challwanka mayu** (kastilla simipi: *Río Chalhuanca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Apurimaq suyupi, Aymara pruwinsyapi, Challwanka distritupi.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Phinu ugru rimaykuna

**Phinu hunqariku simikuna**qa huk ural rimaykunap huk urin ayllunmi, anti Iwrupapi, chunka suqtayuq rimayniyuq, iskay chunka pichqayuq hunu rimaqniyuqmi. K'askachakuq rimaykunam.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq phinu ugru rimaykunaqa unriya simim, phinis simim, istunya simipas.

## Phinu ugru rimaykunap urin ayllunkuna

**[[Ugru rimaykuna]]**
* Unriya (Magyar)
* Obugru rimaykuna
** Chantu *(Ostyaku)*
** Mansu *(Wogulu)*
**[[Phinupermu rimaykuna]]**
* Permu rimaykuna
** Komi
*** Komi-Siryenu
*** Komi-Permyaku
** Udmurtu *(Wotyaku)*
* Wolgaphinu rimaykuna
** Maru rimaykuna
*** Mari *(Cheremisu)*
** Mordwinu simin
*** Ersyanu
*** Mokshanu
** Yaqa mana riqsisqa wañusqa phinu rimaykuna
*** Meryanu †
*** Muromu †
*** Mescheru †
** Phinusamu rimaykuna *(Phinulapu rimaykuna)*
*** Sami rimaykuna *(Lapu rimaykuna)*
**** Kunti sami rimaykuna
***** Uralan sami
***** Ume sami
***** Lule sami
***** Pite sami
***** Chincha sami
**** Anti sami rimaykuna
***** Kemi sami †
***** Inari sami
***** Akkala sami †
***** Kildin sami
***** Skolt sami
***** Ter sami
*** Baltikuphinis rimaykuna
**** Istunya (Eesti keel)
**** Phinis (Suomen kieli: Meänkieli, Kwenu Ingerman phinis rimaykunapas)
**** Ishoru *(Ingru)*
**** Karyala
***** Karyala
***** Lüdu
***** Olonetzu
**** Liwunya
**** Wepsu
**** Võro *(Võru; [[Seto simi|Seto]] rimaypas)*
**** Wotu

## Paqta rimakuna
### Yupaykuna
Hukmanta suqtakamaqa tukuy yupaykuna ñawpa ural rimaymanta rimakunam. Qanchispaq rimataq phinis simipi unriya simipipas indu iwrupiyu rimaykunamanta chaskisqa. Chunkapaq rimaqa ñawra hinam, sami simi, mari simi, masi simipi ñawpa *yupay* nisqapaq rimam. Chunkapaq komipi udmurtpipas *das* nisqa, unriyapi *tíz* nisqaqa iranu rimaykunamantas chaskisqa.
La Encantada qucha

**La Encantada qucha** (kastilla simipi: *Laguna La Encantada*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Santa María distritupi.
Rimaykunap ayllun

**Rimaykunap ayllun** nisqaqa ancha ñawpa pacha kasqa huk ñawpa simimanta yurisqa rimaynintin, achka icha aslla rimaykunam, kunan pacha mana icha sasalla hap'iqanalla kaspapas.

## Hunumanta aswan rimaqniyuq rimay ayllukuna

## Kaypipas qhaway
*Awya Yala rimaykuna
San Lorenzo wat'a

**San Lorenzo wat'a** (kastilla simipi: *Isla San Lorenzo*) nisqaqa Piruwpi, Qallaw hatun kamachiy wamanipi,  huk wat'am.
## Hawa t'inkikuna
Urin anti asya rimaykuna

**Urin anti asya rimaykuna** icha **Awstruasyatiku rimaykuna** nisqaqa huk hatun rimaykunap ayllunmi, urin anti Asyapi, anti Indyapipas. Rakikuq rimaykunam.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq awstruasyatiku rimaykunaqa Witnam simi (70 hunu), Kambuya simi (8 hunu), Santali simi (6 hunu), Mundari simi (2 hunu). 

## Awstruasyatiku rimaykuna
**Awstruasyatiku ** (157 rimay, 95 hunu rimaqniyuq)

* **[[Munda rimaykuna]]** (19 rimay, 10 hunu rimaqniyuq; CHincha anti, Chawpi Indya)
** **Chincha [[Munda]] rimaykuna** (10 rimay, 9.5 hunu) >>> **[[Santali]]** (6 hunu), **Mundari** (1 hunu), **Ho** (1 hunu), Korku (500.000).
** **Uralan Munda rimaykuna** (9 rimay, 600.000) >>> Kharia (280.000), Sora (300.000).

* **[[Mon-Khmer rimaykuna]]** (132 rimay, 85 hunu rimaqniyuq)
** **[[Khasi]] rimaykuna** (3 rimay, 1.1 hunu rimaqniyuq; Nordost-Indien) >>> **[[Khasi simi|Khasi]]** (1 hunu), Pnar 100.000).
** **[[Palaung]]-[[Wa simi|Wa]] rimaykuna** (20 rimay, 1.8 hunu rimaqniyuq; Myanmar, Uralan China, Laos, Thaysuyu) >>> Rumai (150.000), Shwe (150.000), Pale (300.000), Wa (600.000), Praok (500.000).
** **[[Khmu]] rimaykuna** (14 rimay, 600.000; Laos, Thaysuyu, Witnam) >>> Khmu (500.000).
** **[[Khimir simi]]** (1 rimay, Kambuya, Witnam,Thaysuyu (Surin) >>> **Khimir (Khmer)** (8 hunu: mama, 10 hunu: tukuy).
** **[[Katu rimaykuna]]** (16 rimay, 1 hunu-chá; Laos, Thaysuyu Witnam) >>> Kuy-Suei (400.000), So (160.000), Bru (130.000).
** **[[Bahnar]] rimaykuna** (36 rimay, 1 hunu; Witnam, Laos, Kambuya) >>> Bahnar (140.000), Ko'ho (Sre) (100.000), Mnong (200.000).
** **[[Pear rimaykuna|Pear]]-rimay(6 rimay, 12.000; Kambuya).
** **Wit-Muong rimaykuna** (10 rimay, 71 hunu; Witnam, Laos) >>> **Witnam simi** (70 hunu), **Muong** (1 hunu).
** **Mon rimaykuna** (2 rimay, 1 hunu; Myanmar), **Mon** (knapp 1 hunu), Nyakhur (max. 10.000).
** **Palyu-Pakan rimaykuna** (5 rimay, 15.000; Urin China).
** **Asli rimaykuna** (19 rimay, 60.000; Malaya) >>> Semang (10.000), Senoi (20.000).

* **Nikubari rimaykuna''' (6 rimay, 35.000) >>> Kar (30-000).
Han-P'ut' rimaykuna

**Sinu tibetu rimaykuna** nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, Asyapim. Rakikuq rimaykunam.

Iskaynintinmi urin ayllunkuna:
* Han simi (Han rimaykuna): llunamanta aswan rimaqniyuq;
* Tibetu birmanu rimaykuna: qanchis chunka hunuchá rimaqniyuq;
Tibetu birmanu rimaykuna

**Tibetu birmanu rimaykuna** nisqaqa Sinu tibetu rimaykunaman kapuq urin ayllunmi, Asyapim, qanchis chunka hunuchá rimaqniyuq. Rakikuq rimaykunam.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq tibetu birmanu rimaykunaqa birmanu simim (tawa chunka hunuchá rimaqniyuq), yi simim (Chunwapi), tibet simim.

## Tibetu birmanu rimaykuna
* **Tibetobirmanu**
** **[[Bod rimaykuna|Bod]]**
*** Tibetanu
**** ***[[Tibet simi]]***
**** ***[[Dzonkha simi]]***
**** hukkunapas
*** Tamang-Ghale
*** Tshangla
*** Takpa
*** Dhimal-Toto
** **[[Kunti himalaya rimaykuna|Kunti himalaya]]
** **Mahakiranti**
*** Kiranti
*** Newari-Thangmi
**** ***[[Niwari simi]]***
*** Magar-Chepang
** **Chincha Assam**
*** Tani (Abor-Miri-Dafla)
*** Khowa-Sulung
*** Miju (Deng)
*** Idu-Digaru
** **Hrus
** **[[Bodo-Konyak-Jingpho rimaykuna|Bodo-Konyak-Jingpho]]**
*** Bodo-Koch (Bar)
*** Konyak (Nord-Naga)
*** Jingpho-Sak (Kachin-Lu)
** **[[Kuki-Chin-Naga rimaykuna|Kuki-Chin-Naga]]**
*** Mizo-Kuki-Chin
*** Ao
*** Angami-Pochuri
*** Zeme
*** Tangkhul
*** Meithei (Manipuri)
*** Karbi (Mikir)
** **[[Qiang-Gyalrong rimaykuna|Qiang-Gyalrong]]**
*** Xixia-Qiang und Gyalrong
** **[[Nung rimaykuna|Nung]]**
** **[[Karen rimaykuna|Karen]]**
** **[[Lolo-Birmanu rimaykuna|Lolo-Birmanu]]**
*** Lolo (Yipho): ***[[Yi simi]]***
*** ***[[Birmanu simi]]***
* ***mana klasiphikasqa***:
** Pyu †
** Dura †
** Lepcha
** Mru
** Naxi
** Tujia
** Bai
Tharawir simikuna

**Thawiriku, Tharawir** icha **Tharawitha simikuna**qa (Hinri simipi: ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು, Tamil simipi: திராவிட மொழிக் குடும்பம், Tiluku simipi: ద్రావిడ భాషలు, Kannara simipi: ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು) huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Baratpim, asllataq Sri Lankapipas Pakistanpipas.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq tharawitha rimaykunaqa Tamil simim, Tilukhu simim, Kannar simim, Malayalam simim.

## Tharawitha simikuna

**Chincha tharawitha** (3 rimay, 4,3 hunu rimaqniyuq) 
* **Brahui**
** Brahui (Bra'uidi) (2.2 hunu)
* **Kurukh-Malto**
** Kurukh (Oraon, Kurka, Dhangar) (2.1 hunu)
** Malto (Kumarbhag Paharia) (20.000)

**Chawpi tharawitha** (6 rimay, 240.000 rimaqniyuq)
* **Parji-Gadaba**
** Parji (100.000)
** Ollari (10.000)
** Konekor Gadaba (10.000)
* **Kolami-Naiki**
** Kolami (115.000)
** Naikri (2.000)
** Naiki (Chanda)

**Uralan Chawpi tharawitha** icha **Uralan II** (7 rimay, 78 hunu rimaqniyuq)
* **Gondi-Konda-Kui**
** **Gondi**
*** Gondi (2.6 hunu)
** **Konda-Kui**	
*** **Manda-Kui**
**** **Manda-Pengo**
***** Manda (4.000) (*1964 watapi tarisqa*)
***** Pengo (350.000)
**** **Kui-Kuwi**
***** Kui (Kandh) (700.000)
***** Kuwi (Khond) (300.000)
*** **Konda**
**** Konda (Konda-Dora) (15.000)
* **Telugu**
** Telugu (74 hunu)

**Uralan tharawitha chaylla** icha **Uralan I** (11 rimay, 140 hunu rimaqniyuq)
* **Tulu-Koraga**
** Tulu (Tallu) (2 hunu)
** Koraga (15.000) (D Korra, Mudu)
* **Tamil-Kannada**
** **Kannada-Badaga**
*** Kannada (Kanarisu) (38 hunu; S2 45 hunu)
*** Badaga (250.000)
** **Toda-Kota**
*** Toda (0.6.000)
*** Kota (2.000)
** **Tamil-Kodagu**
*** **Kodagu-Korumba**
**** Kodava (Kodagu, Coorgi) (120.000)
**** Kurumba (200.000)
*** **Irula**
**** Irula (200.000)
*** **Tamil-Malayalam**
**** Tamil (66 hunu, S2 75 hunu)
**** Malayalam (33 hunu)
Tay kaday rimaykuna

**Tay kaday rimaykuna** nisqaqa huk hatun rimaykunap ayllunmi, uralan anti Asyapi, anti Indyapipas. Rakikuq rimaykunam.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq awstruasyatiku rimaykunaqa Thay simi (50 hunu), Tay rimay, Law simi (4 hunu). 

## Tay kaday rimaykuna
**Tay-Kaday** (69 rimay, 83 hunu rimaqniyuq)
* **[[Hlay]]** (2 rimay, 800.000)
* **[[Kaday]]** (9 rimay, 95.000)
* **[[Kam thay rimaykuna|Kam-Thay]]** (58 rimay, 82 hunu)
** Kam-Suy (8 rimay, 3 hunu)
*** Dong (2,4 hunu)
** Lakkia (1 rimay, 10.000)
** Ong-Be (1 rimay, 500.000)
** Thay (48 rimay, 78 hunu)
*** Chincha thay (5 rimay, 12 hunu)
**** Chincha zhuang (10 hunu)
**** Buyi (2 hunu)
*** Chawpi thay (6 rimay, 6 hunu)
**** Uralan zhuang (4 hunu)
**** Tho (1,2 hunu)
*** Uralan kunti thay (30 rimay, 60 hunu)
**** Thay (25 hunu mama rimaq, 50 hunu tukuy rimaq)
**** Isaan (15 hunu)
**** Lanna (6 hunu)
**** Pak-Thai (5 hunu)
**** Law (3 hunu mama rimaq, 4 hunu tukuy rimaq)
**** Shan (3 hunu)
Mungul rimaykuna

**Mungul rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, chawpi Asyapi, altay rimaykunaman kapuq, pusaq hunuchá rimaqniyuq. K'askachakuq rimaykunam.

Kaymi huk mungul rimaykuna:
* **[[Mungul simi]]** &nbsp; 6 hunu rimaqkuna, (Khalka k'iti rimay: 3 hunu): Mungulsuyu, Chunwa (Ukhu Mungulsuyu)
* **[[Buryat simi]]** &nbsp; 450.000 rimaqkuna: Rusiya, Mungulsuyu, Chunwa
* **[[Oyrat simi]]** &nbsp; 350.000 rimaqkuna: Mungulsuyu, Chunwa
* **[[Sarta simi]]** &nbsp; 250.000 rimaqkuna: Chunwa
* **[[Kalmik simi]]** &nbsp; 180.000 hunu rimaqkuna: Rusiya
* **[[Mongwor simi]]** &nbsp; 150.000 rimaqkuna: Chunwa
* **[[Dagur simi]]** &nbsp; 100.000 rimaqkuna: Chunwa
* **[[Ordos simi]]** &nbsp; 100.000 rimaqkuna: Chunwa
Altay rimaykuna

**Altay rimaykuna** nisqaqa Asyapi ancha hatun "hanaq" nisqa rimaykunap ayllunmi, kay rimaykunap ayllunniyuq:

* **[[Turku rimaykuna]]** &nbsp; 41 rimay, 155 hunu rimaqniyuq
* **[[Mungul rimaykuna]]** &nbsp; 14 rimay, 7,5 hunu rimaqniyuq
* **[[Tungus rimaykuna]]** &nbsp; 12 rimay, 75.000 rimaqniyuq

**Makru altay rimaykuna** nispaqa, kay rimaykunapas kapunmi:

* **[[Kuriya simi]]**
* **[[Nihun simi]]**

Tukuy *makru altay* nisqa rimaykunaqa k'askachakuq rimaykunam.
Nilusaharu rimaykuna

**Nilusaharu rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, chawpi Aphrikapi, pusaq hunuchá rimaqniyuq. K'askachakuq rimaykunam.

## Nilusaharu rimaykuna
***[[Anti sudan rimaykuna]]**
**Nilota rimaykuna
***Luo rimaykuna
*******[[Luo simi|Dholuo]]''' ('''Luo''')'' (3,5-4 hunu rimaqniyuq): Kinya, anti Uganda, chincha Tansanya, [[Luo runa]]kunap rimaynin
*******Lango*** (yaqa 1 hunu rimaqniyuq), chawpi [[Uganda]]pi ([[Lango pruwinsya]]pi)
*******Acholi*** (792.000 rimaqniyuq), chincha [[Uganda]]pi, [[Sudan]]pi, [[Acholi runa]]kunap rimaynin, Lango simiman ancha kaqlla.
***[[Dinka nuer rimaykuna]]
*******Dinka*** (1,4-2 hunu rimaqniyuq), urin [[Sudan]], [[Dinka runa]]kunap rimaynin
*******Nuer*** (805.000 rimaqniyuq), urin [[Sudan]]pi, [[Nuer runa]]kunap rimaynin
***[[Maa rimaykuna]]
*******Masay*** (883.000 rimaqniyuq), [[Kinya]]pi, [[Tansanya]]pi, [[Masay runa]]kunap rimaynin
*****Nuba simi*** (495.000 rimaqniyuq), urin [[Iqiptu]], chincha [[Sudan]]
*'''[[Chawpi sudan rimaykuna]]'''
*'''[[Kunama simi|Kunama]]'''
*'''[[Berta simi|Berta]]'''
****Fur*** (502.000 rimaqniyuq), [[Sudan]]pi ([[Darfur]])
*'''[[Komuz rimaykuna]]''' (Sudanpa Ithiyupyawan saywanpi)
*'''[[Saharan rimaykuna]]''' (rimanakusqa)
*****Kanuri*** (3,3-6 hunu rimaqniyuq): [[Niqir]], [[Niqirya]], [[Kanuri runa]]kunap rimaynin.
****Songhay**'' (740.000 rimaqniyuq), [[Niqir mayu]] kitipi: [[Mali]] ([[Timbuktu]]pi huk mayninpipas), [[Burkina Faso]].
***Kuliak/Rub rimaykuna''' (rimanakusqa)
José Domingo Chuqiwanka

**José Domingo Chuqiwanka Béjar** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Asankaru llaqtapi;  wañusqa Asankaru llaqtapi) huk piruwanu pulitiku runas karqan.

## Kawsasqan
Roque Chuqiwankap churin, Melchora Béjarpa wawan kaspas Asankarupi wiñarqan. Chaymantas Ariqipapi yachay wasiman rirqan.

Asankarup kurakansi tukurqan 1817 watapi. 1825 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. Asankaru pruwinsyapaq diputawnin, chaymantataqsi 1832 watapi Punopaq sinaturnin karqan. 1835 watapitaq Punu suyup priphiktun tukurqan.

## Qillqasqankuna
* Ensayo de estadística completa de la provincia de Azángaro (1833) 
* Complementos al régimen representativo mediante el establecimiento de sociedades encargadas de la formación de proyectos de ley. (1845)

## Suñaykuna
* Piruwpa Kunrisunpas Medalla cívica. 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
Henry Le Châtelier

**Henry Louis Le Châtelier** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Paris llaqtapi - †  wañusqa  Miribel-les-Échelles llaqtapi), huk  mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi chaqllisinchi yachaqpas qarqan.

Taytan: Louis Le Châtelier;  Maman: Louise Durand.Warmi: Genièvre Nicolas.Churinkuna: 7

Yachay wasi: Collège Rollin

* L`Ecole des Mines 

## Qillqaskankuna
* Combustion des mélanges gazeux explosifs (avec Mallard), 1883 
* Constitution des mortiers hydrauliques (thèse), 1887 
* Les équilibres chimiques (1888) 
* Les mesures de températures élevées, (en collaboration avec Boudouard), éd. * Carré et Naud, 1900 
* Sur la constitution des mortiers hydrauliques, éd. Dunod, 1904 
* Le carbone et les lois générales de la chimie, édi. Hermann, 1908 
* L'introduction à l'étude de la métallurgie : le chauffage industriel, éd. Dunod et Pinat, 1912 
* La silice et les silicates, éd. Hermann et fils, 1914 
* Sciences et industrie, Bibliothèque de philosophie scientifique, éd. Flammarion, 1925 (288 p.). Réédité en 2001 par les éd. du CTHS (Paris), ISBN 2-7355-0488-3 
* Le taylorisme, éd. Dunod, 1934 
* De la méthode dans les sciences expérimentales, éd. Dunod, 1936. 

## Willay pukyukuna
* Énoncé selon G. Germain, R. Mari et D. Brunel, Abrégé de chimie, 1, chimie générale, Masson, 1980.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Chaqllisinchi

## Hawa t'inkikuna

*
Mary Robinson

**Mary Robinson**, Mary Therese Winifred Bourke sutipaq warmiqa (*  paqarisqa Ballina (Ilanda) llaqtapi - ). Ilandapi taripay amachaq wan pulitiku.

1990 watamanta 1997 wan 2006 watamanta ñawpaq kuti Ilandapa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Mama: 
 
Ñawpaq runa: Nick Robinson
Wawakuna: (3)

Yachaywasi: Mount Anville Secondary School (Dublin)

Alma mater: Trinity College (Dublín). King´s Inn wan Harvard Yachay suntur.
## Qillqaqkuna

## Suñaykuna
* Collar Hussein Bin Ali (Hurdanya)
* Libertad Suñay - Fundación Max Schmidheiny (Suiza)
* Fomento de la Paz Félix Houphouët-Boigny Suñay - Unesco
* Indira Gandhi Suñay por la Paz, el Desarme y el Desarrollo (2000)
* Embajadora de Conciencia  2004 - Amnistía Internacional 
* Asturias Awki Suñay - Ciencias Sociales (2006).
## Kaypipas qhaway
* Ilanda

## Hawa t'inkikuna

* (kastilla simi) Fundación Príncipe de Asturias
* (inlish simi) Biografía en las Naciones Unidas
* (inlish simi) Resultados de las elecciones presidenciales de 1990
Itawanya

**Itawanya** (kastilla simipi: *Itahuania*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Mayutata mayu patanpi.
Manu llaqta, Piruw

**Manu** icha **Boca Manú** (kastilla simipi: *Manú* icha *Boca Manú*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Fitzcarrald distritup uma llaqtanmi.
Awrawa

**Awrawa** (kastilla simipi: *Aurahua*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi, Awrawa distritup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Emilio Romero

**Emilio Romero Padilla** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Punu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi ), huk piruwanu qillqaq wan pulitiku.

Taytan:  Eladio Romero;  Maman: Honorata Padilla. Ñawpaq warmi: Churinkuna: 

Yachaywasi: Colegio San Carlos (Puno).

Alma mater: Mama Llaqtap San Agustín Yachay sunturnin wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

1959 watamanta 1960 watakama Piruwpi Yachachiy Ministru Manuel Prado Umalliq Ikskay guwiernu.

Amulliq Piruwpas (1933-1936; 1945-1948; 1958-1962).
 
## Qillqaqkuna
### Cuentokuna

* Memorias Apocrifas del General Goyeneche (1971). 
* Zampoña, s/f 
* Una Evasión,1924 
* Balseros del Titicaca, 1934 
* Los sapos del Trópico, 1952 
* Mi pobre Carola,1959 
* Memorias Apócrifas del General José Manuel de Goyeneche,1971. 
### Aranway
* La Noche de San Juan (1916)
### Insayukuna
*  Monografía del Departamento de Puno (Lima, 1928) 
* Tres ciudades del Perú (1929) 
* Geografía Económica del Perú (1929, 1936, 1953,1961) 
* El Descentralismo (1937;1987) 
* Historia Económica y Financiera del Perú: antiguo Perú y Virreinato (1937) 
* Nuestra Tierra. Un ensayo de Geografía para el Pueblo (Lima, 1941) 
* Geografía del Pacífico Sudamericano (1947) 
* Historia Económica del Perú (1949; 2006) 
* Por el Norte del Ecuador (1954) 
* El Perú por los Senderos de América (1955) 
* El Santo de la escoba (1959) 
* Biografía de los Andes (1965) 
* Regionalismo y centralismo (1969) 
* Perú: una nueva geografía (1994). 

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin

## Hawa t'inkikuna
José Antonio Encinas

**José Antonio Encinas Franco** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Puno llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaq wan pulitiku.

Taytan: Mariano Encinas; Maman: Matilde Franco.Ñawpaq warmi: Wawakuna:

Yachaywasi: Mama Llaqtap San Carlos Yachay wasi (Punu).

Alma mater: Escuela Normal wan Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

Apulliq Piruwpas (1919; 1937; 1950).

## Qillqasqankuna
* Problemas del Profesor Nacional **Mamallaqta yachatsiqpa awrikayninkuna**
* La educación y su función social en el Perú **Runayay runakaq ruraynin Piruwchaw**
* Constribución a una política tutelar indígena **Patsankunapaq Pushayllapa ruraypaq yanapay**
* Causas de la Criminalidad Indígena. **Patsan runa wañutsinakuypa imanirnin**
* Ensayando escuela nueva en el Perú **Piruwchaw mushuq yachay wasita rurapaykar**
* Juventud **Wayna runakay**

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Ipli

**Ipli** (kastilla simipi: *Iple*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi , Shawsha pruwinsyapi, Parqu distritupi. 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Paolo Maldini

**Paolo Maldini** sutiyuq runaqa, icha "Il Capitano"(*  paqarisqa  Milano (Italya) llaqtapi -  ),  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Tayta: Cesare Maldini

Churinkuna: (2) Daniel wan Christian.

## Klubkuna

### AC Milan

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

### Pirsunal suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
* Piluta Hayt'ay (Italya)
## Hawa t'inkikuna

*Kastilla simipi

*Inlish simipi
Jorge Vinatea Reynoso

**Jorge Segundo Vinatea Reynoso** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †   wañusqa Yanawara llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Taytan: Jorge Vinatea; Maman: Reynoso

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Gérson

**Gérson de Oliveira Nunes**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Niterói llaqtapi, Brasil mama llaqtapi), "Canhotinha de ouro" (*"[[quri]] [[lluq'i]] [[chaki]]"* nisqapas) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kupakuna

### Mama llaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970
* São Paulo FC
* Botafogo FR
## Hawa t'inkikuna
* Fifa.com
* Sambafoot
Alfredo Di Stéfano

**Alfredo Stéfano Di Stéfano Laulhé**, *saeta rubia* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Barracas, Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi)   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Piluta hayt'aq klubkuna
### Huk División

*  Datukuna oficiales obtenidos de IFFHS http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12

### Mama llaqtapura Kupakuna

* Datos obtenidos de RSSSF

### Mamallaqta quchu

* Fuente de datos: RSSSF

### Resumen estadístico

* (*) Incluye Kulumbya Kupa (10 goles) y Riy Kupa (40 goles)
* (**) Incluye Copas Europeas de Club (49 goles), Copa de Campeones de Sudamérica (4 goles) y Copa Intercontinental (1 gol)

## Director Técnico klubkuna

## Suñaykuna
#### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mama llaqtapura Kupakuna

### Pirsunal Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

* Alfredo Di Stefano en la página oficial de Real Madrid
* España en los mundiales
* Millonarios
* Di Stefano: Trayectoria en Real Madrid
* Copa de Campeones de Sudamerica 1978
* Di Stefano en Colombia
## Hawa t'inkikuna
Luis Valcárcel

**Luis Eduardo Valcárcel Vizcarra** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Muqiwa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq wiñay kawsay yachaq wan qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

1945 watamanta Piruwpa Yachachiy Ministru 1947 watakama, Instituto de Estudios Peruanos Umalliq, Asociación Nacional de Escritores y Artistas (ANEA) Umalliq, Instituto Cultural Peruano Norteamericano Umalliq, wan Comité Interamericano del Folklore Umalliq; Director del Instituto Indigenista Peruano; Miembro del Comité Ejecutivo Peruano de la Unesco; Vicepresidente de la Academia Nacional de Historia, y del Centro de Estudios Histórico-Militares.

Taytan:  Domingo Luis Valcárcel; Maman: Leticia VizcarraWarmi: Martha SantosChurinkuna: Ada, Frank wan Margot.
 
## Qillqasqankuna
Qillqankunapita kaykunatam akrantsink De su producción:
**Del Ayllu al imperio* ( Ayllupita qarachaykaman)
**De la vida incaica* ( Inkakaq kaway)
**Tempestad en los Andes* (Antichaw maqanakuywan tamya)
**Mirador Indio* (Patsan runapa qawakunan)
**Garcilaso el Inca* (Lima: Imprenta del Museo Nacional, 1939)
**Cusco, Capital Arqueológica de Sudamérica*
**El virrey Toledo, Gran Tirano del Perú*
**Ruta Cultural del Perú*
**Historia de la Cultura Antigua del Perú* (2 tomos)
**Historia del Antiguo Perú a través de la fuente escrita (siglos XVI, XVII y XVIII)*
**Etnohistoria del Perú Antiguo*

## Suñaykuna
* Medalla de Oro de la Cultura (1963)
* Premio Nacional de Cultura en el área de Ciencias Históricas (1977)
* Premio Rafael Heliodoro Valle (Mishiku, 1981)
* Palmas Magisteriales en el grado de Amawta.
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Usukuchi quchakuna

**Usukuchi quchakuna** (kastilla simipi: *Lagunas de Ozogoche*, jíbaro simimanta: *ushu*, *juchi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi 30-60-chá quchakunam, Chimpurasu markapi, Alawsi kitipi, Achupallas kitillipi.

## Hawa t'inkikuna
* www.viajandox.com
Pasochoa

**Pasochoa** (kastilla simipi: *Pasochoa*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk 4.200 m hanaq nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Uyumbicho kitillipi, Pasochoa risirwapi.
Eugenio Espejo

**Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo** sutiyuq runaqa (1747 watapi paqarisqa Kitu llaqtapi -  wañusqa Kitu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq hampikamayuq, taripay amachaq, qhichwa ankallis karqan.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.

1795 Kitupi ispañulkunap samk'ay wasinpis wañurqan.

## Qillqaskankuna
* *Nuevo Luciano de Quito* (1779)
* *Marco Porcio Catón o Memorias para la impugnación del nuevo Luciano de Quito* (1780)
* *Carta al Padre la Graña sobre indulgencias* (1780)
* *Sermón de San Pedro* (1780)
* *La Ciencia Blancardina* (1781)
* *El Retrato de Golilla* (1781)
* *Cartas teológicas* (Atribuidas, 1780-1792)
* *Reflexiones acerca de un método para preservar a los pueblos de las viruelas* (1785) [ ([kastilla simi]pi)]
* *Cartas riobambenses* (1787)
* *Defensa de los curas de Riobamba* (1787)
* *Discurso sobre la necesidad de establecer una sociedad patriótica con el nombre de "Escuela de la Concordia"* (1789)
* *Memorias sobre el corte de quinas* (1792)
* *Voto de un ministro togado de la Audiencia de Quito* (1792) [([kastilla simi]pi)]
* Diario *Primicias de la cultura de Quito*

## Kaypipas qhaway
* Ikwayurpa wiñay kawsaynin
* Tupaq Amaru iskay ñiqin
* Tupaq Katari.

## Hawa t'inkikuna
* Rodolfo Pérez Pimentel: Eugenio Espejo, kaypi: Diccionario Biográfico del Ecuador, Guayaquil 1987, 3 ñiqin liwru, pp. 103 qatiqwan (kastilla simipi)
* Eugenio Espejo, médico, periodista, bibliotecario y agitador con conciencia crítica, Diario Los Andes (Riobamba),  (kawsasqanmanta, kastilla simipi)
Regla Torres

**Regla Torres Herrera** sutiyuq warmiqa (* 1975 paqarisqa La Habana llaqtapi - ) huk kubanu makiyasiqmi.

1992 watapiqa Ulimpiku pukllaykunapi Barcelona llaqtapi kuwanu makiyasiq warmikunawan. Ulimpiku pukllaykunapi  Atlanta 1996 wan Sydney 2000.

## Kaypipas qhaway
* Kurku kallpanchay (Kuba)

## Hawa t'inkikuna
* Volley Hall of Fame  (inlish simipi)
Apuwasinyuq pukllaykuna 1992

**Ulimpiku pukllaykuna 1992** nisqaqa 1992 watapi Barcelona llaqtapi (Ispaña mama llaqtapi) XXV ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.

 watamanta  watakama

## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna

## Hawa t'inkikuna
* Página del comité olímpico español
* Página del especial del Décimo aniversario de Barcelona´92
Omar Bongo

**El Hadj Omar Bongo Ondimba**, Albert-Bernard Bongo sutipaq runaqa (*  paqarisqa Lewai llaqtapi -  wañusqa Barcelona llaqtapi). Gabun pulitiku wan Umalliq. 

1967 watamanta 2009 watakama kuti Gabunpa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Bongo; Mama:    Ñawpaq warmi: Patience Dabany (1959–1986)Edith Lucie Bongo (1990–2009)

Wawakuna: Pascaline Mferri Bongo Ondimba (* 10 Ayriway killa 1956).Alain Bernard Bongo (Ali-Ben)wan Albertine Amissa Bongo. 

Yachaywasi: Brazzaville school.
## Qillqasqankuna
### Harawi

### Pulitika

## Kaypipas qhaway
* Gabun

## Hawa t'inkikuna

* Omar Bongo - Daily Telegraph obituary (inlish simipi)
* International Herald Tribune: After Castro quits, an African autocrat is world's longest-serving leader (inlish simipi)
* Omar Bongo's Official Presidential Facebook page (inlish simipi)
* Necrology on France 24, June 8, 2009 (video) (inlish simipi)
Lang Ping

**Lang Ping** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Tianjin llaqtapi - )  huk  mama llaqtayuq makiyasiqmi.

1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Los Ángeles llaqtapi chunwayuq makiyasiq warmikunawan. 

## Kaypipas qhaway
* Chunwapa Kurku kallpanchaynin

## Hawa t'inkikuna
 
* Lang Ping's profile, Fédération Internationale de Volleyball
* Lang Ping's profile, Chinese Olympic Committee (lengua inglesa)
* [([inlish simi]pi)]
Montalvo kitilli (Pastasa)

**Montalvo kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Montalvo*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi, Pastasa kitipi. 

Montalvo kitilliqa Juan Montalvomanta sutichasqa (qillqaq, 1832 - 1889). 

## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.
## Llaqtakuna
*  Conambo, Boberas, Torimbo, Charapakucha (*Charapacocha*), Playas, Teresa Mama, hukkunapas.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Juan Montalvo, qillqaq
* Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin
* Achuar
* Shuwar
* Sapara runa

## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec
* www.amazoniactual.com simón Bolívar kitillimanta
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Pawti mayu

**Pawti mayu** (kastilla simipi: *Río Paute*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi Morona Santiago markapipas, huk mayum.
Wayllamayu phaqcha

**Wayllamayu phaqcha** (kastilla simipi: *Cascada de Río Verde* icha *Pailón del Diablo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk phaqcham, Tunkurawa markapi, Baños kitipi, Wayllamayu kitillipi.
Cecilia Tait

**Cecilia Roxana Tait Villacorta** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - )  huk  makiyasiqmi wan pulitikuqarqan. 

2000 Piruw Posible Partidu *(Partido Perú Posible)* nisqapi wankurisqam.

 1988 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Siul llaqtapi piruwanu makiyasiq warmikunawan qullqi midallatam chaskirqan. 

Yachay wasi: Colegio Divino Maestro (Lima)
## Suñaykuna
*1978: 10mo puesto Campeonato Mundial URSS 
*1979: Subcampeona Panamericano San Juan
*1979: Campeona Sudamericano Rosario 
*1980: 6to puesto Ulimpiku pukllaykuna 1980 Moscow
*1981: Subcampeona Sudamericano Santo André
*1982: Subcampeona Campeonato Mundial Piruw
*1983: 3er puesto Panamericano Caracas
*1983: Campeona Sudamericano Sao Paulo
*1984: 4to puesto en Ulimpiku pukllaykuna 1984 Los Ángeles 
*1985: Campeona Sudamericano Caracas 
*1985: 5to puesto Copa del Mundo Japón
*1986: 3er puesto Campeonato Mundial Checoslovaquia 
*1987: Subcampeona Panamericano Indianapolis 
*1987: Campeona Sudamericano Montevideo 
*1988: Subcampeona Apuwasinyuq pukllaykuna 1988 Siul (designada "Mejor jugadora") 
*1988: 3er puesto Top Four

### A nivel juvenil

*1977: 10mo puesto Mundial Juvenil Brasil
*1978: Subcampeona Sudamericano juvenil Rio de Janeiro
*1980: Campeona Sudamericano juvenil Rancagua
*1981: Subcampeona Mundial Juvenil México

### Wawa nivel
* 1978: Campeón Sudamericano de menores Buenos Aires
## Kaypipas qhaway
* Apuwasinyuq pukllaykuna

## Hawa t'inkikuna
*Opinión sobre su carrera como voleibolista en Volleypics.com (inlish simipi)
* Hall of famers
Uyakachi kitilli

**Uyakachi kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Oyacachi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Chaku kitipi, Napu markapi. Uma llaqtanqa Uyakachi llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**  Uyakachi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Uyakachi kitillipiqa Kayampi runakunam, huk kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtam, tiyanku.  

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pakcha amachana sach'a-sach'a
* San Rafael phaqcha
* Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: El Chaco kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Esperanza Jiménez

**Esperanza Jiménez Pérez**, ***Pilancho*** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Ika llaqtapi - )  huk piruwanu makiyasiqmi. 

## Klubkuna
* Regatas Lima
## Suñaykuna
* 1967: Subcampeón Panamericano
* 1967: Campeón Sudamericano Santos
* 1967: 4to puesto Campeonato Mundial Nihun
* 1968: 4to puesto  Ulimpiku pukllaykuna 1968 Mishiku
* 1969: Subcampeón Sudamericano Caracas
* 1970: 14 puesto Campeonato Mundial Bulgaria
* 1971: Subcampeón Panamericano
* 1971: Campeón Sudamericano Montevideo
* 1973: Campeón Sudamericano Bucaramanga
* 1973: 4to puesto Copa del Mundo Uruguay
* 1974: 8vo puesto Campeonato Mundial Mishiku
* 1975: Subcampeón Panamericano
* 1975: Campeón Sudamericano Asunción
* 1976: 7mo puesto Ulimpiku pukllaykuna 1976 Montreal
* 1977: Campeón Sudamericano Lima
* 1977: 5to puesto Copa del Mundo Nihun
* 1978: 10mo puesto Campeonato Mundial URSS 78

## Kaypipas qhaway
* Makiyasiy
* Akira Kato

## Hawa t'inkikuna
* Sports-reference (inlish simipi)
Linus Pauling

**Linus Carl Pauling** (*  paqarisqa Portland (Oregon) llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi  - †  wañusqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi ; huk kawsay yachaymanta Chaqllisinchi yachaq mantapas yachaqsi karqan. 

 1954 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi.

 1962 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Qasikaypi.

Tayta: Herman Henry William Pauling (1876-1910); Mama: Lucy Isabelle Darling (1881-1926). 

Warmi: Ava Helen Miller Wawakuna: 4

Yachaywasi: .

Alma mater:  Agrícola Oregon Yachay suntur ("OAC", Oregon State University), Corvallis.  
## Suñaykuna
*1931 - Langmuir Suñay, *Academia Estadounidense de Química*.
*1933 - miembro de la *[[Academia Nacional de Ciencias de Estados Unidos]]*.
*1936 - miembro de la *Sociedad Filosófica Estadounidense*.
*1946 - Medalla Gibbs, *Academia Estadounidense de Química*, sección de Chicago.
*1947 - Medalla Davy, de la *[[Royal Society]]*.
*1947 - miembro de la *Royal Society*, Londres.
*1951 - Medalla Lewis,  *Sociedad Estadounidense de Química*, sección de California.
*1952 - Medalla Pasteur, *Sociedad Bioquímica de Francia*.
*1954 - Nobel Suñay Chaqllisinchipi.
*1956 - Medalla Avogadro, por la *Academia Italiana de Ciencias*.
*1960 - Hombre del Año, Revista *[[Time (revista)|Time]]*.
*1962 - Qasikaypi Gandhi Suñay.
*1962 - Nobel Suñay Qasikaypi.
*1970 - Qasikaypi Lenin Suñay.
*1974 - Medalla Nacional de Ciencias.
*1977 - Medalla Lomonosov, otorgada por la *[[Academia rusa de las Ciencias]]*.
*1979 - Medalla de Química *Academia Nacional de Ciencias de Estados Unidos*.
*1984 - Medalla Priestley, *Academia Estadounidense de Química*.

40 doctorados ''Honoris causa''  universidades de todo el mundo.
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* ''El ADN, memoria de la vida''.  Artículo de la Comisión Europea sobre el papel de Pauling en la identificación del ADN.  Abril, 2005.
* Biografía en el sitio web del Instituto  Linus Pauling (inlish simipi)
* Biografía en el sitio web de la fundación Nobel (inlish simipi)
* Colección especial sobre Linus y Ava Pauling, Universidad Estatal de Oregón (inlish simipi)
*Entrevista oral de Caltech (inlish simipi)
*Las 46 bitácoras de investigación de Pauling, de 1922 a 1994 (inglés)
*Linus Pauling en The Dictionary of Unitarian and Universalist Biography (inlish simipi)
Ruhollah Khomeini

Sayyid **Ruhollah Musavi Khomeini** (Pharsi simipi: روح الله موسوی خمینی , )  sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Jomein llaqtapi -  wañusqa Tehran llaqtapi). Muslim pusaqmi karqan.

1979 watamanta 1989 watakamam Iranpa Umalliqnin karqan.

## Qillqaqkuna
* Gobierno islámico, Tahrir-ol-vasyleh, Cuarenta Hadith, Adab as Salat
* El Confidente, El Decante de Amor wan Diván.

## Kaypipas qhaway
* Iran

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
** La doctrina política de Jomeini En revista Alif Nûn nº 46, febrero de 2007.

### [[Inlish simi]]pi
* Iran Chamber Society: Ayatollah Rouhollah Mousavi Khomeini (Imam Khomeini
* Sayyid Ruhollah al-Musavi al-Khomeini — Islamic Government (Hukumat-i Islami)
* Sayyid Ruhollah al-Musavi al-Khomeini — The Last Will...
* Extracted from speeches of Ayatollah Rouhollah Mousavi Khomeini
* Books by and or about Rouhollah  Khomeini
* [Famous letter of Ayatollah Khomeini to [Gorbachyov], dated January 1, 1989]. Keyhan Daily.
* '''Video Archive of Ayatollah Khomeini'''
* Modern, Democratic Islam: Antithesis to Fundamentalism
* 'America Can't Do A Thing'
* He Knew He Was Right
* Ayatollah Khomeini: A Shiite Messiah? (Profile)*IslamOnline.net*
* The Life and Works of the Founder of the Islamic Republic of Iran and the Great Leader of the Islamic Revolution
* 19 Years on Departure of Islamic Republic Founder
;Thoughts
* Imam Khomeini and Islamic Unity
Tumipampa mayu

**Tumipampa mayu** (kastilla simipi: *Río Tomebamba*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Asway markapi, Tumipampa kitipi, Tumipampa llaqtapi.
Huang Xianfan

**Huang Xianfan** sutiyuq runaqa (Chinu simipi:黄現璠/黄现璠; *  paqarisqa Fusui llaqtapi, Chunwa - † 18 qhulla puquy killa 1982 wañusqa Guilin llaqtapi, Chunwa) huk chinu wiñay kawsay (icha isturiya) yachachiqpas qarqan.

## Qillqasqankuna
* 1932-1934:Historia general de Chunwa(tres volúmenes，Cooperación).
* 1933:Historia de la escuela(Dos volúmenes).
* 1934:La vida de los agricultores de la Dinastía Yuan.
* 1936:Los estudiantes del Movimiento de Salvación de la Dinastía Song.
* 1936: La sociedad de la Dinastía Tang.
* 1957:Breve historia de los Zhuang.
* 1983:La Nong Zhi Gao.ISBN 11113-41. 
* 1988:Historia General de los Zhuang.ISBN 7-5363-0422-6/K-13. 
* 2004:Estudio de los antigüedad Libros.ISBN 7-5633-4743-7. 
* 2008:El biografía crítica de Wei Ba Qun.ISBN 978-7-5633-7656-8.

## Kaypipas qhaway
* Runallaqta Republika China http://qu.wikipedia.org/wiki/Runallaqta_Republika_China 
*  http://qu.wikipedia.org/wiki/Lista:_Qillqaqkuna_(China)#F.2C_G.2C_H.2C_J.2C_K
* Inlish simipi:http://en.wikipedia.org/wiki/Zhuang_studies

## Hawa t'inkikuna

* Chinu simipi:www.china.com.cnhttp://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm 
* Chinu simipi:www.people.com.cn/人民网 https://web.archive.org/web/20110828191933/http://gov.people.com.cn/GB/46728/84059/84063/7228493.html 
* Inlish simipi:http://en.wikipedia.org/wiki/Bagui_School
* Inlish simipi:http://en.wikipedia.org/wiki/Huang_group
* Inlish simipi:http://en.wikipedia.org/wiki/General_History_of_the_Zhuang
Alberto Andrade

**Alberto Manuel Andrade Carmona** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Washington llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, ruruchiq wan pulitikupas karqan.

1990 watamanta 1995 watakamapim Miraflorespa kurakan akllasqa tukurqan. 

1996 watamanta 2002 watakamapim Limap kurakan akllasqa tukurqan. 

Somos Piruw partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.

Taytan: Alberto Andrade Blanco, Maman: Delicia Carmona Castillo.Warmi: Ana Botteri Herrera.Churinkuna: (4).

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* Limaqpa wiñay kawsaynin
* Somos Piruw
* Piruwpa Kunrisun
## Hawa t'inkikuna

* Limapas Munisipyu
Nicolas Appert

Nicolas **Appert** (*  paqarisqa Châlons-en-Champagne llaqtapi -  wañusqa Massy llaqtapi) Ransiyapas inventor.

Tayta: Claude Appert, Mama: Marie Huet

Warmi: Elisabeth Benoist
## Qillqankuna
* Nicolas Appert. *L’Art de conserver pendant plusieurs années, toutes les substances animales et végétales*, París, 1810 1ª reedición. En el site de la biblioteca nacional de Francia (BNF) - site Gallica 
* Nicolas Appert. *Le livre de tous les ménages*, ou l’art de conserver, pendant plusieurs années, toutes les substances animales et végétales, 5ª ed., revisada por Prieur-Appert et Gannal, Collección A. Carême : Le conservateur, París, 1842 
* Nicolas Appert. *Notice sur la dépuration de la gélatine*, ed. Vérat, París, 1826 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Appert-aina
Álvar Núñez Cabeza de Vaca

**Álvar Núñez Cabeza de Vaca** (* Jerez de la Frontera, 1490 - † Sevilla, 1559) ispañul militar wan atipaq.  Mishiku wan Paraway. 

## Kaypipas qhaway
* Parawayi mayu

## Hawa t'inkikuna

*Libro "Naufragios" por Álvar Núñez Cabeza de Vaca (PDF)
*Artículo sobre Álvar Núñez Cabeza de Vaca
*''Alvar Núñez Cabeza de Vaca, el gran burlador de América''(2008).
Juan Ponce de León

**Juan Ponce de León** (* Santervás de Campos, 1490 - † La Habana, 1521) ispañul militar wan atipaq. Burinkin. 

Burinkin Guvirnadur: 1508-1509, 1510-1511 wan 1515-1519. 

## Kaypipas qhaway
* Burinkin
* Florida

## Hawa t'inkikuna

* Juan Ponce de León (kastilla simipi)
* Juan Ponce de León (inlish simipi)
Diego de Almagro

**Diego de Almagro**(*Yiiqu Almaqru*, icha) sutiyuq runaqa (1475 watapi paqarisqa Almagro llaqtapi, Ispañapi;  wañusqa Qusqu llaqtapi) ispañul awqaq pusaqsi, atipaqsi karqan. 

Yiiqu Almaqrup yayanqa Huwanshu Muntiniqrus karqan, mamantaq Ilwiira Yutiirrissi.

Pransisku Pisaarruwan 1533 watamanta 1535 watakama Tawantinsuyu nisqa Inkakunap qhapaq suyuntas atiparqan. 1536 watapi Chilitapas atipayta munaspa manas atirqanchu. 1538 watapis Pizarro wawqikunawansi hayu kaspa maqanakurqan. Awqankunaqa Qusqu llaqtapi Almagrota hap'ispas chaymanta wañuchirqansi. Qusqupi La Merced inlisyapi p'ampachasqam.

## Hawa t'inkikuna

* Michimalonco, Pedro de Valdivia y el Nacimiento del Pueblo Chileno 
* La consolidación del dominio español 
* Estudio sobre Diego de Almagro 
* Vida del mariscal y adelantado Don Diego de Almagro el viejo y de su hijo Don Diego de Almagro 
* Vida y obra de Diego de Almagro
Alicia Delgado

**Alicia Luisa Delgado Hilario** sutiyuqqa icha **Princesa del Folclore Peruano**, (*  paqarisqa Uyun llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi ), huk Piruw mama llaqtayuq takiq warmim karqan. 

Tayta: Zenobio Delgado;  Mama: Santa Hilario.

Runa: Ruben Retuerto

Wawakuna: 1

## [[Waynu]]kuna
* *Mi escritorio*
* *Triste desengaño*
* *Cáncer de amor* 

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piruw
## Hawa t'inkikuna
* Uficial Qillqa
* The Internet Movie Database
Jamil Mahuad

**Jorge Jamil Mahuad Witt** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Loja llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq pulitiku runam. 

1998 watamanta 2000 watakama Ikwadurpa umalliqninmi *([[Mamallaktata Pushak]] nisqa)* kachkan, Fabián Alarcónta qatispa .

## Kaypipas qhaway
* Ikwayur wiñay kawsaynin 
## Hawa t'inkikuna
* Jamil Mahuad pushak
K'anamarka

**K'anamarka** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam,  Qusqu suyupi, Kiskachay pruwinsyapi, Kiskachay distritupi.

## Kaypipas qhaway
* K'ana runa
## Hawa t'inkikuna
Ponceano kitilli

**Ponceano kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Ponceano*) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
El Condado kitilli

**El Condado kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia El Condado*) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
La Esperanza kitilli (Pichincha)

**La Esperanza kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia La Esperanza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pichincha markapi, Pedro Moncayo kitipi.
Ignacio Merino

**Ignacio Merino Muñoz** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Piwra llaqtapi - †  wañusqa París llaqtapi)  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Taytan: Clemente Merino; Maman: Micaela María Muñoz.

## Llimphykuna

* *La entrada del general Orbegoso a Lima*
* *Friné ante el areópago*
* *Colón ante los doctores de Salamanca*
* *La lectura del Quijote*
* *Frutera limeña*
* *Balboa*
* *Aparición del Arcángel en casa de Tobías*
* *La resurrección de Lázaro*
* *El último abencerraje*
* *La lectura del testamento*
* *El matón*
* *La venta de los títulos*
* *Hamlet*
* *El Turco*
* *El autorretrato*
## Kaypipas qhaway
* Raymond Monvoisin

## Hawa t'inkikuna

* Pintores de Piura (kastilla simipi)
* Biografía (kastilla simipi)
Bambi

**Bambi** nisqaqa 1942 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa David Dodd Handmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Lordi

**Lordi** nisqaqa huk Phinsuyu llaqtayuq Rock kusituymi.

## Wankurisqakuna

* "Mr. Lordi" (Tomi Putaansuu)
* "Amen" (Jussi Sydänmaa)
* "Hiisi"
* "Mana"
* "Hella"

## Diskunkuna

### Albumkuna

* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

### Single nisqakuna

* Would You Love a Monsterman? (2002)
* Devil is a Loser (2003)
* Blood Red Sandman (2004)
* My Heaven is Your Hell (2004)
* Hard Rock Hallelujah (2006)
* Who's Your Daddy? (2006)
* Would You Love A Monsterman? 2006 version (2006)
* It Snows In Hell (2006)
* They Only Come Out At Night (2007)
* Beast Loose In Paradise (2008)
* Bite It Like A Bulldog (2008)
* Deadache (2008)
* This Is Heavy Metal (2010)
* Rock Police (2010)
* The Riff (2013)
* Hug You Hardcore (2016)
* Your Tongue’s Got the Cat (2018)
* Naked in My Cellar (2018)
* Shake the Baby Silent (2019)
* I Dug a Hole in the Yard for You (2019)
* Like A Bee To The Honey (2020)
* Believe Me (2021)

### Kumpilasyun nisqakuna

* The Monster Show (2005)
* Zombilation – The Greatest Cuts (2009)
* Scarchives Vol. 1 (2012)

## Hawa t'inkikuna

* http://www.lordi.fi/
Atuqwan Allquwan

**Atuqwan Allquwan** (inlish simipi: **The Fox and the Hound**, kastilla simipi: **El zorro y el sabueso**, **Tod y Toby**) nisqaqa 1981 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ted Berman, Richard Rich, Art Stevensmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Francisco Morazán

**José Francisco Morazán Quezada** (*  paqarisqa Tegucigalpa  llaqtapi - †  paqarisqa San Husi (Kustarika)), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq, qillqaq wan pulitiku qarqan.
  
1830 watamanta 1834 wan 1835 watamanta 1839 ñawpaq kuti Chawpi Awya Yalapa Umalliqnin karqan.

1827 watamanta 1830 watakama ñawpaq kuti Unduraspa Umalliqnin karqan.

Taytan: Eusebio Morazán Alemán;  Maman: Guadalupe Quezada Borjas.  Ñawpaq warmi: María Josefa Lastiri LozanoChurikuna: ( )

Yachaywasi: 

Alma Mater: 
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Unduraspa wiñay kawsaynin
* José Zelaya

## Hawa t'inkikuna

* Panaka
Magic Johnson

**Earvin Effay "Magic" Johnson, Jr.** (*  paqarisqa Lansing llaqtapi -  ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas isanka rump'u
 
1979 watamanta 1991 watakama Los Angeles Lakers NBA wan 1996.

1977 watamanta Míchigan Yachay suntur.

## Suñaykuna

* NCAA  (1979)
*5 Campeón de la NBA (1980, 1982, 1985, 1987, 1988)
*3 MVP (1987, 1989, 1990)
*3 MVP de las Finales de la NBA (1980, 1982, 1987)
*12 All-Star (1980-1992)
*2 MVP del All-Star (1990, 1992)
* Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1992 Barcelona.

## Kaypipas qhaway
* Isanka rump'u
* Ulimpiku pukllaykuna 1992 

## Hawa t'inkikuna
*NBA Uficial Qillqa
* Magic Johnson Uficial Qillqa
*Magic Johnson
*Uficial Qillqa Magic - web del Hall of Fame
*Magic Johnson
*Magic Johnson
*Homenaje a Magic Johnson
*Blog ShowTime
* MVP's: Earvin 'Magic' Johnson
Victoria (quya)

**Victoria**; (kastilla simipi **Victoria del Reino Unido**) sutipaq warmiqa ( *  paqarisqa London llaqtapi – †  wañusqa Wight Wat'a llaqtapi).

 watamanta Hukllachasqa Qhapaq Suyu wan Ilandapas Quya.
 
 watamanta Baratpas Quya

Tayta: Edward, Duke of Kent; Mama: Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld.

Runa: Albert of Saxe-Coburg and Gotha

Wawakuna: Edward VII

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Qhapaq Suyu

## Hawa t'inkikuna
* *Istilu Victuriano, 1837-1901 (inlish simipi)