open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sira ayllu llaqta risirwa

**Sira ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal El Sira*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi,  Ukayali suyupipas, Atalaya pruwinsyapi, Coronel Portillo pruwinsyapipas.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Pachitiya mayu - Ukayali mayu
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
Sira ayllu llaqta risirwapiqa kanmi 300-chá laya pisqukuna, 124 ñuñuq, 140 suchuq, 109 challwa.

### Fauna

* Q'arachupa: *Didelphis albiventris*
* Churu k'usillu: Ch'umpi churu k'usillu Lagothrix lagothricha
* K'usillu: Pichiku k'usillu Saguinus fuscicollis
* Intillama: Hatun intillama *Choloepus didactylus*
* Khirkinchu: *Dasypus novemcinctus*
* Kunu: Sylvilagus brasiliensis
* *Sciurus ignitus*
* *Dinomys branickii*
* Chiwayru *Dasyprocta punctata*
* *Agouti paca*
* Anti ukumari Tremarctos ornatus
* Puma Felis concolor
* Uturunku *Panthera onca*
* Chinchay *Felis (Leopardus) pardalis* 
* Wampurushu *Felis wiedii* = *Leopardus wiedii*
-
* Sach'awaka: pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* Wankana *Tayassu pecari*
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
* Puka luwichu *Mazama americana*
* Yaku puma Pteronura brasiliensis
* Kapiwara *Hydrochaerus hydrochaeris*
-
* *Phyllomedusa baltea*
* *Bufo nesiotes* 
* *Atelopus siranus*
* *Cochranella mariae*
* *Leptodactylus pascoensis* 
* *Dendrobates sirensis*

**[[Pisqu]]kuna:** 
* *Pauxi unicornis* : *Pauxi unicornis tangara phillipsi*, *Pauxi unicornis koepckeae*
* *Pipreola chlorolepidota*
* Tunki (*Rupicola peruviana* 
* *Herpsilochmus motacilloides*
* *Zimmerius viridiflavus*
* *Lepidothrix coeruleocapilla*
* *Chamaepetes goudotii*
* *Malacoptila fulvogularis*
* *Pipreola frontalis*
* *Phaethornis koepckeae*

## Runa llaqtakuna
Kay risirwapiqa 25-000-chá 30.000-chá runakuna 400-chá Indihina ayllu llaqtakuna tiyanku: Ashaninka, Yanesha, Shipibopas.
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.parkswatch.org (inlish simipi)
Yanisha ayllu llaqta risirwa

**Yanisha ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal Yanesha*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Palkasu distritupi. 

## Uywakuna

* Hayupa *Agouti paca*
* Qhampu k'usillu *Ateles sp.*
* *Brycon melanopterum*
* Chiwayru *Dasyprocta sp.*
* Khirkinchu:  *Dasypus novemcinctus*
* Churu k'usillu *Lagothrix sp.*  
* *Leporinus sp.*
* Puka luwichu *Mazama americana* 
* *Mylossoma aureum*
* Karunchi *Penelope jacquacu*
* *Prochilodus sp.*
* *Pseudopimelodus sp.*
* Sunkaru *Pseudoplatystoma sp.*
* Wankana: *Tayassu pecari*
* Wallqa wankana *Tayassu tajacu*

## Runa llaqtakuna

Kay risirwapiqa chunka Yanesha ayllu llaqta tiyanku.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yanisha ayllu llaqta risirwa, Pasqu suyupi
Ichigkat muja - Kuntur walla mamallaqta wari kancha

**Ichigkat muja - Kuntur mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Ichigkat muja - Cordillera del Cóndor*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi, Kuntur Urqukunapi. 
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Santiago mayu, Sinipa mayu, Comaina mayu

## Fauna
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
## Runakuna
Parkipiqa Awahun, Wampis runakunam tiyanku.
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* / www.inrena.gob.pe / Ichigkat muja - Cordillera del Condor mamallaqta parki (kastilla simipi)
* / www.terra.com.pe / Ichigkat muja - Kuntur walla mamallaqta parkimanta

## Hawa t'inkikuna
Yana allpa

**Yana allpa** nisqaqa yana kaq, ancha puquna, achka kawsachikuy imayayniyuq kaq allpam, lliw allpa layakunamanta aswan allinmi.
Puquna

**Puquna** nisqa allpaqa achka kawsachikuy imayayniyuq kaq allpam. Chaypi chakra yurakuna ancha allintam wiñaspa puqunmi. Lliwmanta aswan puquna allpaqa yana allpam.
Puquna (sut'ichana)

*Kawsachikuy imayaysapa allpa, qhaway **[[Puquna]]**;
*Buliwyapi huk llaqta, qhaway **[[Puquna llaqta]]**;
*Qhuchapampap antinpi kawsaq runa llaqta (Inka Ruq'ap atipasqan), qhaway **[[Puquna runa]]**.
Yana allpa (sut'ichana)

*Yana, ancha puquna allpa, qhaway **[[Yana allpa]]**;
*Ayakuchu suyupi (Piruwpi) huk llaqta, qhaway **[[Yana allpa (Ayakuchu)]]**.
Puka allpa (sut'ichana)

*Puka, kimsa chani khillayniyuq allpa, qhaway **[[Puka allpa]]**;
*Ukayali suyupi (Piruwpi) huk llaqta, qhaway **[[Pukallpa]]**.
Purum

**Purum** icha **puruma** nisqaqa mana chakra kaq allpam, sallqalla kaq, icha manaña llamk'apusqachu chakram, alli-allillamanta sallqayaq.

Umawa suyupi *[[piyata]]* icha *ruphachina* chakra llamk'ay nisqapiqa manaña llamk'apusqa chakrakunatam, chaqusqamanta *(ruphachisqamanta)* iskaymanta aswan watamantam. Ruphachisqa chakrap allpanpi chakra yurakunaqa huk, iskay watallam wiñam, chaymantataq allpapi kawsachikuy imayayninkuna mawk'ayasqañam. *Llullu purun* nisqapiqa - chaqusqamanta 2-6 watayuq - wiñakuqña mallkikunamanta wayukunatam, hampikunatapas pallanku. *Ruk'u purun* nisqapitaq - chaqusqamanta 6-20 watayuq - hatun sach'akunañam wiñam. Allillamanta yaqa sallqa sach'a-sach'a hinamanmi wiñakun.

## Kaypipas qhaway
*Qallpa
Qallpa

**Qallpa** icha **Samana allpa** ( *hamasha chakra* ninkupas) nisqaqa mit'alla mana llamk'apusqachu chakram, allpapi kawsachikuy imayayninkuna mawk'ayasqaña kaptinmi. Sallqa yurakunam huk pachata wiñachun allin puquna allpa kakunanpaq.

## Kaypipas qhaway
*Purun
Purun (sut'ichana)

*Mana runap llamk'apusqan allpa, ima sallqa kaqpas, qhaway **[[sallqa pacha]]**;
*Mana llamk'apusqa chakra, qhaway **[[purun]]**;
*Purun pachapi kawsaq runa, qhaway **[[purun runa]]**.
Ruphachiy

*Imatapas kañay: **[[nina]]**;
*Illanchaywan qarata waqllispa unquchiy: **[[qara ruphay]]**;
*Sach'a-sach'ata chakra ruranapaq kañay: **[[chaquy]]**;

## Kaypipas qhaway
*Ruphay
Mallki-mallki

**Mallki-mallki** nisqaqa mallkisapa muyam, wayukunata puquchinapaq.

## Kaypipas qhaway
* Mallki chakra

## Hawa t'inkikuna
Ch'apra

**Ch'apra** nisqaqa thansasapa allpam, thansallayuq yura pacham. Sapaq thansatapas ch'apram ninchik, uchuy sach'akunatapas, k'allmankunatapas.

Achka suyukunapi sach'a-sach'a qullusqa kaptinmi, ch'aprallam kakun. Urqukunapi hanaq sallqa suyupitaq - suni suyu nisqapi - ch'apram kan.
Inkill

**Inkill** nisqaqa qachusapa allpam, qachulla qachu-qachu, qurallayuq yura pacham.

Urqukunapi ancha hanaq sallqa suyupitaq - puna nisqapi - ichhu-ichhu nisqa inkillkunam kan. Chinchay Awya Yalap chawpi suyunkunapas achka inkillniyuqmi, hinallataq Arhintinapi pampa-pampam.

## Hawa t'inkikuna
Yura pacha

**Yura pacha** nisqaqa yurakunap wiñasqan pacham.

Kay yura pacha layakunatam riqsinchik:
***[[Inkill]]**: qachusapa, qurasapa
***[[Ch'apra]]**: thansasapa
***[[Sach'a-sach'a]]**: sach'asapa
Waylla (sut'ichana)

*Q'umiryachkaq, waytayachkaq inkill, qhaway **[[waylla]]**;
***[[Q'umir]]** llimphi, wayllapi yurakunap llimphin.

## Kaypipas qhaway
*Wayllay
Waylla

**Waylla** nisqaqa allin puquna allpapi inkillmi, qurasapa, waytasapa, qurata rutunapaq icha michinapaq llamk'achisqa. Mana wayllta rutuptinqa, sach'akunam wiñakunmi.

## Hawa t'inkikuna
Wayllaq

**Wayllaq** nisqakunaqa mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta ruraykuq kawsaqkunam.

Inti wayllaq nisqakunaqa - yurakuna anqas añakikunapas - raphi q'umir nisqawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam wayra pachaman kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Wayllaqkunaqa mana wakinpa kawsa imayaynintachu mat'ipayanku, ichaqa mana kawsa imayayllatam, waya pachamanta chimlasayta, allpapi t'inkisqa qullpachaqta, phusphuruta, huk t'inkisqa qallawakunatapas.

Chaqllisinchi wayllakunataq - huk añaki rikch'aqkunam, ñawpa añakikunapas - t'inkisqakunata ruranachispa chaymanta michatam hurqunku kawsa imayayninta ruraykunanpaq.

## Kaypipas qhaway
*Kawsay pacha yachay
Panu rimaykuna

**Pano** icha **Panu rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunaq ayllunmi, Uralan Awya Yalapi, Buliwyapi, Piruwpi, Brasilpipas, Panu takana rimaykunaman kapuq. 

Lliwmanta aswan rimaqniyuq panu rimayqa shipibu simim, anti Piruwpi kawsaq Shipibu-Qunibu runakunap rimaynin, 25.000-chá rimaqniyuq.

: A. Anti panu rimaykuna
:: 1. **[[Kasharari]]** (Kashararí, Kaxararí)
: B. Kulino
:: 2. **[[Kulino]]** (Culino) *(†)*
: C. "Qhapaq k'allma"
:: i. Kashibo huñu (Kunti panu rimaykuna)
::: 3. **[[Nokaman]]** (Nokamán, Nocamán, Nocomán) *(†)*
::: 4. **[[Kashibu simi|Kashibo]]** (Cacataibo, Cashibo, Cashibo-Cacataibo, Caxibo, Cacibo, Cachibo, Cahivo, Managua, Hagueti)
:: ii. Pano huñu
::: 5. **[[Panobo]]** (Pánobo, Manoa, Pelado) *(†)*
::: 6. **[[Waripanu]]** (Pano, Waripano, Huariapano, Pana, Pelado) *(†)*
:: iii. Shipibo huñu
::: 7. **[[Shipibu simi|Shipibo]]** (Shipibo-Conibo, Shipibo-Konibo)
::: 8. **[[Kapanawa]]** (Capanahua)
::: 9. **[[Marubo]]** (Marobo, Marúbo, Maruba, Marova, Kaniuá)
::: 10. **[[Waninnawa]]** (Panoan Katukína, Catuquina, Kamanawa, Kamannaua, Katukina do Juruá, Katukina Pano)
::: 11. **[[Remo simi|Remo]]** (Sakuya, Kukini, Rheno) *(†)*
::: 12. **[[Tushinawa]]** (Tuxinawa, Tuxináwa, Tuchinaua) *(†)*
:: iv. Tri-State group (Amawak-Jaminawa, Loos Amawaka-Jaminawa)
::: 13. **[[Amawaka]]** (Amahuaca, Amaguaco, Ameuhaque, Ipitineri, Sayaco, Amawáka, Amawaca, Amenguaca, Sayacu)
::: 14. **[[Iskonawa]]** (Iscobakebo, Isconahua, Iscobaquebu)
::: 15. **[[Kashinawa]]** (Kaxinawa, Tuxinawa, Kaxinawá, Kaxynawa, Caxinawa, Cashinahua, Caxinawá, Cashinahuá, Kaxinauá)
::: 16. **[[Sharanawa]]** (Marinahua, Mastanahua, Parquenahua, Sharanahua, Acre Arara, Marináwa, Yora, Yura, Yoranahua, Manu Park Panoan, Nahua)
::: 17. **[[Yaminawa]]** (Yaminahua, Jaminawá, Yuminahua, Yamanawa, Jaminawa)
::: 18. **[[Atsawaka]]** (Atsahuaca, Yamiaca, Atsawaka-Yamiaka) *(†)*
::: 19. **[[Parannawa]]** *(†)*
::: 20. **[[Puinawa]]** (Puinaua, Poyanawa, Poyanáwa, Poianáua, Puinahua)
::: 21. **[[Shipinawa]]** (Xipinahua, Xipináwa, Shipinahua) *(†)*
: D. Buliwyanu panu rimaykuna (Uralan panu rimaykuna)
:: 22. **[[Karipuna simi|Karipuna]]**
:: 23. **[[Pakawara simi|Pakawara]]** (Pacahuara, Pacaguara, Pakaguara, Pacawara)
:: 24. **[[Chakobo simi|Chakobo]]** (Chákobo, Chácobo)
: E. Shaninawa
:: 25. **[[Shaninawa]]** (Xaninaua)
: F. Sensi
:: 26. **[[Sensi simi|Sensi]]** (Senti, Tenti, Mananahua) *(†)*
: G. Chincha panu rimaykuna (Mayuruna)
:: 27. **[[Mayuruna simi|Mayuruna-Matsés]]** (Matsés, Mayoruna, Matse, Matís, Matis, Majoruna, Maxuruna, Majuruna, Mayiruna, Maxirona, Magirona, Mayuzuna)
Bora witoto rimaykuna

**Bora witoto rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Abya Yalapi, Piruwpi, Kulumbyapi, Brasilpipas. 

* Bora rimaykuna (Bora-Muiname, Bóran, Miranyan, Miranya, Bórano)
** **[[Bora simi|Bora]]** (Bora-Miranya, Boro, Meamuyna)
** **[[Muinane simi|Muinane]]** (Bora Muinane, Muinane Bora, Muinani, Muename)

* Witoto-Okaina (Huitoto-Ocaina, Huitotoan, Huitotoano, Witóto, Huitoto, Uitoto, Huitótoano)
** **[[Okaina simi|Okaina]]** (Ocaina)
** **[[Witoto simi|Witoto]]** (Witoto Proper)
*** Nipode (Nïpode, Nüpode, Nipode Huitoto, Nipode Witoto, Witoto Muinane, Muinane Huitoto, Muiname)
*** Mïnïca-Murai 
**** Minika (Mïnïca, Witoto Meneca, Meneca, Meneka, Noaiko-Muína, Southern Witoto, Minica Huitoto, Minica)
**** Murui (Witoto Murui, Murai, Búe, Murai Huitoto, Bue, Huitoto, Central Witoto proper, Komïne)
Bora simi

**Bora simi** *(Bora)* nisqaqa 2.000-chá Bora runakunap rimayninmi, Piruw (2.300), Kulumbya mama llaqtakunapi.
Ismuchiq

**Ismuchiq** nisqakunaqa wañusqa kawsaqkunata akasqakunatapas ismuchispa kikinpa kawsa imayayninta ruraykunapaq michata chaskiq kawsaqkunam: k'allampakuna añakikunapas.

Mikhuq hinam hukkunap kawsa imayayninta mat'ipayanku, ichaq wañusqa imayaytam. Hinallataq chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykunku. Kawsachikuy imayaykunatataq manam mikhunkuchu, ichataq wayllaq hina muyriq pachamantam hurqunku.

## Kaypipas qhaway
* Kawsay pacha yachay
Sallqa suyu

**Sallqa suyu** nisqaqa sallqa pachapi sapaq kaqninkunayuq suyum, sapaqnin yura pachayuq, sapaq uywakunayuq, yurakunayuqmi.

Piruwpiqa Javier Pulgar Vidal sutiyuq runam *Mapa Fisiográfico* nisqawan kay pusaqnintin *región* nisqa suyukunatam kamachirqan: 
*Chala *(Costa)*
*Yunka suyu *(Yunga)*
*Qhichwa suyu *(Quechua)*
*Suni suyu *(Suni, Jalca)*
*Puna
*Hanka *(Janca)*
*Rupa-Rupa *(Selva Alta)*
*Umawa *(Omagua, Amazonía, Selva Baja)*
Kawapana rimaykuna

**Kawapana rimaykuna** (Chayawita simi Jebero simipas) nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Piruwpi, Uralan Abya Yalapi. 

I. Chayawita simi (icha Balsapuertino, Kawapa, Chawi, Chayabita, Chayawita, Chaywita, Tshaawi, Paranapura, Shayabit): 11.000 rimaqniyuq

II. Jebero simi (icha Chebero, Xebero, Xiwila): yaqa wañusqaña
Harakmpit simikuna

**Harakmpit simikuna** icha **Harakmput** nisqaqa huk uchuy rimaykunap ayllunmi, Piruwpi, Uralan Abya Yalapi.
Peba yagua rimaykuna

**Peba-Yagua simikuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Piruwllapi. 

Iskaynintinmi rimayninkuna:
* Yagua simi (5.700-chá rimaqniyuq) 
* Yameo simi (wañusqaña)
Karunchi

**Karunchi**, **Karuntsi**, **Puka pawa** icha **Pukakunka** *(Penelope jacquacu)* nisqaqa huk pisqum, Umawapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, Buliwyapi, Brasilpi, Kulumbyapi, Ikwadurpi, Wayanapi, Piruwpi, Winisuylapi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Akullina llipt'a

**Llipt'a** nisqaqa kukawan chaqruna qura uchpakunam - ahinataq mulli hamillumantam -, kukawan chaqrusqata akullispa kukapi kaq kukaynata llipt'a kaqninkunawan thuqapi astawan chulluspa allinta chaskinapaq, astawan musphachikunapaq.
Mulli hamillu

**Mulli hamillu** *(Phrygilanthus cuneifolius)* nisqaqa mullip k'allmankunapi wiñaq atam yuram, hamillum.

Mulli hamillup uchpantaqa akullina llipt'a ruranapaq llamk'achinku, kukawan chaqrunapaq.
Hamillu

**Hamillu** nisqakunaqa *(genus Tristerix *syn.* Phrygilanthus)* huk sach'akunap k'allmankunapi wiñaq atam yuram.

Huk hamillukunataqa - ahinataq mulli hamillutam - kañaspa uchpantaqa akullina llipt'a ruranapaq llamk'achinku, kukawan chaqrunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Chaqrusqa

**Chaqrusqa** nisqaqa achka imayaykuna mana icha manaraq t'inkinakusqa kaspa huñusqa kaq. **Chaqruy** nisqawanqa imayaykunata qawispa ruranchik. Musuq imayaykunata chaskinapaqqa ruranakunanmi.

Sinchiyasqa icha wapsi manaña rikunalla kaspa puriqllapi chaqrusqaqa chullusqa nisqam.

Mikhunata yanuspaqa, achka imaykanakunatam chaqrunchik, hampita ruranapaqpas. Ahinataq kukatam akullina llipt'awan charunchik, ayawaskatataq *chaqruna* nisqapas samirukawanmi.
Ruranakuy

Chaqllisinchipi **Ruranakuy** icha **Riyaksiyun** *(reacción)* nisqaqa qallariy imayaykunap ñawpaqta chaqrusqa kaspa chaymantataq musuq, lluqsiq imayaykuna tukukuyninmi.

Imayaykunap ruranakunanpaqqa ruranachiy michap kananmi. Ruranakurquspa musuq imayarquspa ruranakusqa michatam lluqsichin.

Iskaynintin ruranakuykunatam riqsinchik:
* Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan kaptinqa, *micha muchuq ruranakuy* ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan chirim tukukun.
* Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan pisi kaptintaq, *micha quq ruranakuy* ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan q'uñim tukukun.

Ruranakuypa kaynintaqa ruranakuy paqtachani nisqawanmi rikuchinchik, imayaykunap minuywankunata paqtachani hinapi qillqamuspa.
Atam

**Atam** nisqaqa huk qurpa kawsaq nisqa kawsaqkunap hawanpi icha ukhunpi kawsaqmi, qurpa kawsaqpa kurku puriqllankunawan kawsachikuq, mana icha alli-allillamanta qurpa kawsaqta wañuchiq, ichataq waqllillaq.

Atamkunaqa k'allampakunam, uywakunam, yurakunapas. Hinallataqmi qurpa kawsaqkunapas k'allampakunam, uywakunam, yurakunam.

Hunt'a atam nisqakunaqa - ahinataq mallunwa - qurpallantam kawsan, manam huk imakunamantapaschu. Rakilla atam nisqakunataq - ahinataq hamillu, ayamaych'a, antakusmapas - huk yurakunapi wiñaq yurakunam, inti wayllay ruraspapas huk kawsachikuy imayaykunata qurpa yuramanta hurquq.

## Hawa t'inkikuna
Mallunwa

**Mallunwa** icha **arwi-arwi** nisqakunaqa *(genus Cuscuta)* huk yura rikch'anam, 100-chá, 170-chá rikch'aqniyuq, siqaq atam yurakunam.

Hunt'a atam kaspam, manam q'umir raphiyuqchu, manam raphi q'umirniyuqchu.

## Hawa t'inkikuna
Hayupa

**Hayupa** (**Jayupa**) icha **Lumucha** *(Cuniculus paca *syn.* Agouti paca)* nisqaqa huk khankiq uywam, Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pallay

*Imakunatapas huqarispa chaskiy, hap'iy;
*Imakunatapas **[[akllay]]**;
*Puqusqa chakra yurakunata, rurunkunata hap'iy, qhaway **[[aymuray]]**;
*P'achata awaspa suyu-suyukunata ruray, qhaway **[[pallasqa]]**.
Pallasqa (sut'ichana)

*Ima **[[pallay|pallasqapas]]**;
*Awasqa p'achapi sapaq rikch'ayuq suyu-suyukunam, qhaway **[[pallasqa]]**;
*Anqash suyupi huk pruwinsya, qhaway **[[Pallasqa pruwinsya]]**;
*Chay pruwinsyapi huk distritu, qhaway **[[Pallasqa distritu]]**;
*Chay pruwinsyapi huk llaqta, qhaway **[[Pallasqa llaqta]]**;
Suyu-suyu

**Suyu-suyu** nisqaqa achka qatinlla t'asrachakunam, yupanapaq llamk'achisqa qillqana p'anqapi, p'achakunapipas: pallasqa awasqapi, tukapupi.
Takana runa

**Takana** nisqa runakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Beni, Tawamanu, Abuna, Akri, Mayutata, Tuychi mayukunap patanpi, Chukiyapu suyupi Beni suyupipas. Rimayninqa takana simim, ichataq achka Takana runakunaqa qhichwa simitam riman.

## Tiyay

## Rimay
Huk rimakuna (qhichwa simi - takana simi):
* ñuqa - ma
* qam - itda
* pay -  cho
* ñuqanchik / ñuqayku - cuana      
* qamkuna -  icuanetda
* paykuna - chocuana
* mana - abe
* ari - e he 
* yaku -  avi
* nina - uati
* inti -  retti
* killa - atdi
* quyllur - ttujai

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Llimphiy

**Lliwapaq ruwanaqa** ruwanakuna lliwpi rikch’akuytaqa imapas lliwt’aq ruwasqa, huk akninta iskhaq, naturalkunamanta icha sintetikukunamanta apasqa. Kay lliwapaq ruwanaypi lliwapaq artesninchikwan, lliwt’aq yachayninkuwan, lliwpaq qawariykunawan, qillqaykunawanpas ruwasqa. Lliwapaq rurayqa imayman ruwana, ñawpaq rurasqa nawpaqmi huk qaway apayni. Kay ruwanaqa imayna lliw, lliw, llimphuy, qillqaypas churachisqa, allin sumaq kawsayninpi lliw nisqata ruwasqa, huk sumaq kawsay yachayninchik raykupi. Lliwapaq ruwanaywan rikch’akunataqa “lliw ruway” sutichawan llamk’apakun.

**André Félibien** sutiyuq ruwakuy rikch’akunap qarqaynin qillqasqa XVII pachak watapi, Franciawan qhichwasqa ruwanaqa ch’ulla lliw nisqapi kaykunata llamk’asqa: “willay, uywanakuna, sallqa, qochakuna, t’ikakunapas, sara frutaswanmi lliw ruraykuna.”

**Lliwapaq ruwanaqa** ñawpaqñan sumaq ruwanakunamanta hukmi, qanchis Sumaq Arteskunapi riki. Lliw ruwanay rimanakunapi lliwpa rurayqa huk universalninmi yuyayqa, imayna kaq ruwanaywanpas ruraykuna, nawpa ruwanaywan, hukpas hukkunamanta yachayninwanpas lliw ruwanaykunapas ruwachisqa. Llapan ima ruwanataqa kay ruwana yuyaykunapi ruwanaykunapas tarisqa.

Ñawpaq pachakunapi lliw ruwanaypa willaymantaqa qollana ruwanakunataqa runasimipi karqan. Kaykunaqa mayqin runakunawan religiosomanta asirwanpas qillqasqa lliwpa, mitolohiya rikch’akunapi qeramikakunamanta, Capilla Sixtinapa qullqawananqa Diospa rurayninkuna ch’ullata, ichapas Buddhap rurayninkuna huk amawtakuna religiosomanta ruraykunawanpas ruwasqami.

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy
Waywash walla risirwa suyu

**Waywash walla risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Cordillera Huayhuash*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi. Chikyan llaqta nisqamantaqa 31 km karum, Yuraq urqukuna 50 km.

## Yurakuna

* (*Homorantus multiflora*)
* Wiru yura rikch'aq ayllu *Poaceae*
* Qiwuña *[[Polylepis incana]]*
* Qiwuña: (*Polylepis weberbaueri*)
* Tutura (*Scirpus riparius* = *Schoenoplectus californicus*) 
* Wamanripa (*Senecio tephrosioides*)
* Ichhu (*Stipa festuca sp.*)

## Uywakuna

* Wachwa (*Chloephaga melanoptera*) (*Bernicla melanoptera*)
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (*Dusicyon culpaeus* = *Pseudalopex culpaeus*) 
* Piruwanu wisk'acha: (*Lagidium peruanum*)
* Chupasapa achuqalla, Chinchaysuyupi Waywash (*Mustela frenata*) 
* Trucha *Oncorhynchus mykiss* (musuq, runap apamusqan rikch'aq ) 
* Shirish (*Oreotrochilus estella*)
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*) 
* Anti ukumari (*Tremarctos ornatus*) 
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)  
* Kuntur (*Vultur gryphus*)

## Uma urqukuna

Chinchay - Urin:
* Ninashanka (Ninashanca) (5.607 m)
* Runtuy (Rondoy) (5.870 m)
* Mitarahu (Mitaraju) (5.750 m)
* Ichik Hirishhanka (Jirishanca Chico) (5.446 m)
* Hirishhanka (6.094 m)
* Ichik Yerupaja (Yerupaja Chico) (6.089 m)
* Turu (El Toro) (5.830 m)
* Yerupaja (6.617 m)
* Hatun Siwla (6.344 m)
* Sirya Punta (Seria Punta) (5.567 m)
* Sarapu (Sarapo) (6.127 m)
* Pishtaq hirka (5.960 m)
* Suyruqucha rahu (5.625 m)
* Huraw (5.674 m)
* Waraka hirka (Huaraca) (5.537 m)
* Kisillu hirka (5.600 m)
* Putuq hirka (5.653 m)
* Suyrurahu (5.439 m)
* Kuyuq (5.550 m)

Anti - Kunti:
* Chinchay Sirya (Seria Norte) (5.860 m)
* Sirya (Seria) (5.543 m)
* Uralan Sirya (Seria Sur) (5.230 m)
* Rasaq (Rasac) (6040 m)
* Ichik Tsakra (Tsacra Chico) (5.548 m)
* Hatun Tsakra (Tsacra Grande) (5.774 m)
* Wakrish (5.622 m)
* Anti Ankukancha (Ancocancha Este) (5.557 m)
* Ankukancha (5.560 m)
* Suyruqucha rahu (5.350 m)

## Quchakuna
* Qarwaqucha (Wanuku) *(Carhuacocha)*, Wanuku suyu, Lawriqucha pruwinsya, Qirupallqa distritu, Hisus distritu
* Qarwaqucha (Anqash), Anqash suyu, Bolognesi pruwinsya, Paqllun distritu
* Siwlaqucha *(Siulacocha*, *Lago Ciulá* icha *Azulcocha*), Lawriqucha pruwinsya, Hisus distritu
* Kisilluqucha *(Quesillococha)*, Lawriqucha pruwinsya, Hisus distritu
* Hawaqucha *(Jahuacocha)*, Anqash suyu, Bolognesi pruwinsya, Paqllun distritu
* Sultiruqucha (icha Sultiraqucha?) *(Solterococha* icha *Solteracocha*?), Anqash suyu, Bolognesi pruwinsya, Paqllun distritu
* Wikunka qucha *(Viconga)*, Lima suyu, Qaqatampu pruwinsya, Qaqatampu distritu
* Sarapuqucha, Lima suyu, Qaqatampu pruwinsya, Qupa distritu
* Suyruqucha (Anqash) *(Suerococha)*
* Suyruqucha (Qaqatampu), Lima suyu, Qaqatampu pruwinsya, Qaqatampu distritu

## Apaykachana
* Chikyan - Paqllun

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Waywash Walla
* Yerupaja
## Pukyukuna

* Waywash walla risirwa suyu (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
Ch'iquy

**Ch'iquy, ch'iqusqa (ch'iqu)** icha **wanki** nisqaqa rumimanta rikch'akunata ruraymi, rumita takaspa, ahinataq wank'am.

Wasichanapaqtaq pirqana rumikunatam ch'iqunku.

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy
* Pacha kuyuqta Amaniq
*

## T'inkikuna
*
Rikch'a ch'ipachiy

**Rikch'a ch'ipachiy** nisqaqa raqhirayasqa last'akunata qillqana p'anqaman ñit'isqa rikch'akunata ruraymi.

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy
Ch'ipachiy

**Ch'ipachiy** nisqaqa raqhirayasqa last'akunata qillqana p'anqaman ñit'isqa icha huk allwiyawan rikch'akunata, qillqakunata ruraymi. Kaypi qhaway:
*Rikch'a ch'ipachiy
*Liwru ch'ipachina
*Antañiqiq ch'ipachina
Siq'iy

**T'iktuy, T'iktukuy** icha **Siq'iy** (kastilla simipi: dibujo)  icha **Siq'inchay** nisqaqa ima qillqanawanpas siq'ikunata ruraspa rikch'akunata ruraymi.

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Waranqachaki

**Waranqachaki** *(Myriapoda)* nisqakunaqa suni, suyt'u, sillwichakim. Ancha achka chakiyuqmi, samana tunquchawam samaqmi.
Pachakchaki

**Pachakchaki** *(Chilopoda)* nisqakunaqa p'alltayasqa kurkuyuq waranqachakikunam, sapa sillwinpi hukllam chaki masintin, achka aycha mikhuqkunam. Huk rikch'aqninkunaqa miyuyuqmi.
Iskaynintinchaki

**Iskaynintinchaki** *(Diplopoda)* nisqakunaqa huk waranqachakikunam, sapa sillwinpi tawantinmi chakiyuq, iskaynintin masintin, ch'iñicha wañusqaña kawsaqkunata mikhuq.
Chakisapa uru

**Chakisapa uru** *(Opiliones)* nisqakunaqa huk pakchakunam, mana awayta atiqchu. Pusaqnintin chakinkunaqa ancha sunim, ancha suyt'um. Ch'iñicha kawsaqraq icha wañusqaña kawsaqkunatam mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
Mejía quchakuna mamallaqta willkachasqa

**Mejía quchakuna mamallaqta willkachasqa** (kastilla simipi: *Santuario Nacional de Lagunas de Mejía*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Islay pruwinsyapi. 

## Flora
* Tutura: *Scirpus sp.*
* Tutura: *Typha sp.* 
* *Chara sp.*

## Fauna

* *Bufo limensis*
* *Microlophus tigris*
* *Pseudolapex sechurae*
-
**[[Challwa]]kuna:** 
* *Mugil cephalus*
* *Basilichthys sp.*

*** [[Pisqu]]kuna:**
* *Calidris alba*
* Chulla uywampullu *Rollandia rolland*
* *Podiceps major*
* Pilikuna: 
** Sutru *Anas flavirostris*
** *Anas bahamensis*
** Puka pili *Anas cyanoptera*
* Tiki *Gallinula chloropus*
* *Fulica americana*
* *Rallus limicola*
* *Ardea cocoi*
* Hatun waqar *Egretta alba* / *Casmerodius albus*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* *Hydranassa caerulea*
* Pariwana: *Phoenicopterus chilensis*
* *Rinchops niger*
* Qiwllakuna: (*Laridae*) 
** *Larus modestus*
** *Larus belcheri*
** *Larus dominicanus* 
** *Larus cirrocephalus*

Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Khiki

**Khiki** *(Acari *icha* Acarina)* nisqakunaqa ancha ch'iñicha pakchakunam, suquspa kawsachikuq: ancha achka atamkunam - ahinataq amakukuna, mata khikipas -, ichataq yura mikhuq, aycha mikhuqpas. 30.000-manta aswan rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna
Mata khiki

**Mata khiki** *(Sarcoptes scabiei)* nisqaqa runap qaranpi kawsaspa mata unquyta paqarichiq khikim, ancha millay siqsiysapa unquytam.

## Hawa t'inkikuna
Mata unquy

**Mata unquy**, **Khiki unquy** icha **Qaracha** *(scabies)* nisqaqa runap qaranpi ancha millay siqsiysapa unquymi, mata khikip paqarichisqan.

## Hawa t'inkikuna
Llakipampa sallqa kawsay risirwa

**Llakipampa sallqa kawsay risirwa** (kastilla simipi: *Refugio de Vida Silvestre Laquipampa*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Inkawasi distritupi.            

## Uywakuna
### Ñuñuqkuna
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* *Vermilingua*

### Pisqukuna

* Luru: *Aratinga erythrogenys*
* *Amaurospiza concolor*
* *Arremon abeillei*
* *Atlapetes seebohmi*
* *Basileuterus fraseri*
* *Basileuterus trifasciatus*
* *Grallaria watkinsi*
* *Icterus graceannae*
* *Leptotila ochraceiventris*
* *Melanopareia elegans*
* *Ochthoeca piurae*
* *Otus koepckeae*
* *Penelope albipennis*
* *Penelope barbata*
* *Tigrisoma fasciatum*
* *Turdus reevei*
* *Turdus nigriceps*
* *Syndactyla ruficollis*
* Kuntur *Vultur gryphus*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Llakipampa sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi) 
## Hawa t'inkikuna
Kalipuy mamallaqta wak'a

**Kalipuy mamallaqta wak'a** (kastilla simipi: *Santuario Nacional de Calipuy*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Santiago Chuku pruwinsyapi, Kalipuy mama llaqta risirwa ñiqpi.

## Yurakuna
* Titanka *Puya raimondii* 
## Uywakuna

### Ñuñuqkuna
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Taruka: 
** Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Wisk'acha: *Lagidium peruanum*

### Pisqu
* Yuthu:
** Puna yuthu *Tinamotis pentlandii* 
* Hatun k'illichu *Falco femoralis* la chinalinda o guarahuau (
* Alqamari:  *Phalcoboenus megalopterus albogularis* (*chinalinda o guarahuau*)
* *Bolborhynchus sp.*

## Kaypipas qhaway
* Kalipuy mama llaqta risirwa
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
* www.enjoyperu.com / Kalipuy mamallaqta willkachasqa
Kalipuy mama llaqta risirwa

**Kalipuy mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Calipuy*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Santiago de Chuco pruwinsyapi, Santiago de Chuco distritu, Wiru pruwinsyapipas, Chaw distritupi, Kalipuy mamallaqta wak'a ñiqpi.

## Uywakuna

* Luru: (Aratinga wagleri)
* Mach'aqway : *Bothrops sp.*
* Suyuntu *Cathartes aura jota*
* Yana suwaq'ara *Coragyps atratus*
* Wisk'acha *Lagidium peruanum*
* Kullku *Metriopelia melanoptera* 
* Nak'a-nak'a *Micrurus sp.*
* P'isaqa: Llut'u *Nothoprocta ornata*
* Sichura atuq *Pseudalopex sechurae*
* Puma *Puma concolor*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* Liki-liki *Vanellus resplendens* 
* Kuntur *Vultur gryphus*

## Kaypipas qhaway
* Kalipuy mamallaqta wak'a
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Tinaku

**Tinaku** icha **Añil** *(Indigofera suffruticosa)* huk chaqallu thansam, Awya Yalapi wiñaq. Raphinkunata p'uchquchispa llipt'awan chaqruspa anqas tullpunatam hurqunchik.

## Hawa t'inkikuna
Aspiq

**Aspiq**, **Hasp'iq**, **Qillqana k'aspi** icha **Lapis** nisqaqa q'iru k'aspip chawpinpi graphitu k'aspiyuq qillqanam, qillqanapaq siq'inchanapaqpas.

## Hawa t'inkikuna
Qillqana phuru

**Qillqana phuru** nisqaqa tullpuwan hunt'ana k'aspi qillqanam, tullpu pusana ch'iqtayuq asiru ñawch'iyuq qillqanapaq siq'inchanapaqpas.

Ñawpa pachataq chiqap pisqu phurunkunawansi qillqaq karqan, ñawch'inta ñawpaqta muthuspa. Huk suyukunapitaq yura wirumanta rurasqa qillqana wiru *(kalamos)* nisqawansi qillqaq karqan.
Rump'u qillqana

**Rump'u qillqana** nisqaqa tullpuwan hunt'asqa wiruyuq, ñawch'inpi asiru rump'uchayuq qillqanam. Rump'ucha qillqana p'anqap hawanpi muyuriptin tullpu p'anqaman lluqsin, siq'ita ruraspa.
Pirqaq

**Pirqaq** nisqaqa pirqakunata ruraq, wasichaq runam, rumiwan, tikawan, kusasqa tikawan, urmiyunwanpas. Rumikunata, tikakunata isku chapusqawanmi t'inkin - icha mana llut'anawanchu. Pruphisyunmi.
Qillqana pirqa

**Qillqana pirqa** nisqaqa yana pirqam, sayaq yana last'am, yuraq qillqana iskuwan qillqamunapaq, utqaylla huq'u llachapawan ch'usaqchanapaqpas rurasqa. Qillqana pirqakunataqa yachay wasikunapim llamk'achinku.

## Hawa t'inkikuna
Qillqana isku

**Qillqana isku** icha **Qillqa isku**, kichwapi **Killkaisku** nisqaqa isku rumimanta (icha quntaymanta) rurasqa qillqana k'aspim, qillqana pirqaman qillqanapaq. Anqas qallupi: **pachachik**.

## Hawa t'inkikuna
Chiru

**Chiru**, **Chinru** icha **Uya** nisqaqa pachankap huk p'allta kaq kinrayninmi. Liwrupiqa p'anqap huk kinrayninmi.
Kinray

**Kinray** nisqaqa mana chawpinchu kaq, ichataq hawan kaq, pañan icha lluq'in, ñawpaq icha qhipaq, hanan icha urin kaq, chirupas manyapas.
Ñawch'i

**Ñawch'i** nisqaqa, sapsilla nispa, imappas chawpinmanta lliw muyuriq hawanmanta aswan karu kaq iñunmi, yawrip icha kuchunap kuchuq, t'upsiq rakinpas.

Pacha tupuykamaqa pachankap ñawch'inpi kimsa chirunmi tupanakun, p'allta muyup ñawch'inpitaq iskay manyanmi. 

K'uchup ñawch'inqa iskaynintin siq'ikunap kuchuna iñunmi, k'utmu nisqapas.


Rikcha:Triangle illustration.svg|Kimsak'uchuqa kimsantin ñawch'iyuqmi
Rikcha:Straight pin.jpg|T'ipkiqa (tupu) ch'ulla ñawch'iyuqmi
Q'ipina

**Q'ipina**, kichwapi **Kipina ishlampu** nisqaqa wasapi imakunatapas apanapaq, q'ipinapaq wayaqam, ima p'achamantapas rurasqa.
Churana (sut'ichana)

*Churamunapaq kuyuyllakuna:
****[[Churana]]**;
****[[Churana p'allta]]**;
****[[Kaha]]**;
*Pirqapi kaq **[[churana t'uqu]]**, **[[churana pata]]**;
*Runap p'achallikunanpaq p'achakuna, qhaway **[[p'achallina]]**;
*Runap ukhunman churana hampikuna, qhaway **[[akwa hirinka]]**.
Tunu

**Tunu** *(columna)* nisqaqa wasichaypi sayaq apaq kaq, rumipas, hatun k'ullupas, urmiyunpas.

Tunukunaqa chakakuqtam icha wasi qatatam apan.
Aqtuy

**Aqtuy** nisqaqa hiq'ipi kaq mikhusqakunap, upyasqakunap siminta lluqsimuyninmi. Runa aqtun imamantapas millanayaspanmi, wikch'unayaspanmi.
Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa

**Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Salinas y Aguada Blanca*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi, Kaylluma pruwinsyapi, Muqiwa suyupipas, General Sánchez Cerro pruwinsyapi.
## Allpa saywachi

Misti (5.821 m), Chachani (6.075 m), Pikchu Pikchu (5.440 m), Tacune, Ubinas urqukunaqa kasanku risirwa uhupi.
* Quchakuna: Kachiqucha (Ariqipa) - Aguada Blanca
## Yurakuna

* Yarita *Azorella compacta* (*Azorella yareta*) 
* *Azorella diapensioides*
* Ch'illka: 
** *Baccharis buxifolia*
** Uqi tayanka *Baccharis incarum*
** *Baccharis emarginata*
** China t'ula *Baccharis tricuneata* (Sin. *B. magellanica*)
* *Chersodoma arequipensis*
* *Junellia arequipensis*
* Pachataya *Lepidophyllum quadrangulare*
* *Leucheria daucifolia*
* Hillurina: *Myrosmodes sp.*
* *Parastrephia lepidophylla* (*kcapo*) 
* *Parastrephia lucida*
* *Parastrephia phylicaeformis*
* Qiwuña: *Polylepis besseri* (Sin. *P. rugulosa*)
* *Senecio yurensis*
* *Solanum bukasovii* var. *bukasovii*
* *Stangea rhizantha*
## Fauna

Rikcha:James Flamingo.jpg|Jututu *Phoenicopterus jamesi*
Rikcha:Chilean Flamingo 12.jpg|Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
Rikcha:Platalina genovensium.jpg|Masu: *Platalina genovensium*
Rikcha:Cabeça-seca.jpg|*Mycteria americana*
Rikcha:PeregrineFalconperched.jpg|*Falco peregrinus*
Rikcha:Fulica gigantea Chile.jpg|*Fulica gigantea*


* Hamp'atu: *Bufo spinolosus*
* *Conirostrum tamarugense*
* Waman: *Falco peregrinus*
* *Fulica gigantea*
* Hatun taruka *Hippocamelus antisensis* 
* Wanaku *Lama guanicoe*
* *Mycteria americana*
* Usqullu *Oreailurus jacobita*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis* 
* Puma *Puma concolor*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus* 
* Yuthu : Puna yuthu *Tinamotis pentlandii*
* Wik'uña *Vicugna vicugna*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* Pariwana:
** Jututu *Phoenicopterus jamesi* 
** Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
* Masu *Platalina genovensium*
* *Telmatobius arequipensis*
* *Theristicus melanopis branickii*

## Kaypipas qhaway
* Qullqa qhichwa
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.ucsm.edu.pe / Reserva Nacional de Salinas y Aguada Blanca, Plan Maestro pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.birdlife.org (kastilla simi)
Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu

**Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu** (kastilla simipi: *Santuario Histórico de Chacamarca*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Hunin pruwinsyapi.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora
* Chillwar, pumachu *Calamagrostis sp.*
* Ichhu *Stipa sp.* 
* Q'uya *Festuca sp.*

## Fauna
* P'isaqa: *Nothoprocta pentlandii* 
* Alqamari: *Phalcoboenus megalopterus albogularis*
* Liki-liki *Vanellus resplendens*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chawchuri rikuri

**Chawchuri rikuri** icha **Rasismu** nisqaqa **rasista** nisqap runakunap yuyayniyninmi, huk "rasa" *(raza)* nisqaman kapuq runakunaqa wakin "rasa" kunaman kapuq runakunamanta awsan allinmi, aswan yuyayniyuq kaq, aswan allinta yuyaychakuq, aswan qhali, nispa.

Huk chawchuyuq runakunaman manam llamk'aytachu qun, aswan pisi qullqita imatapas rantispa qun, manam yanapanchu.

Chawchuri rikuriq runaqa nin, huk chawchuyuq runakuna manam pay hina allinchu, nispa. Hinaspaqa rasistakuna nin, *[[indio]]* runakuna, *[[negro]]* runakuna mana *[[blanco]]* hina allinchu, aswantaq *[[q'anra]]*, *[[upa]]*, nispa allquchaspa.

Chawchuri rikuriqa huk mama llaqtakunap kawpaynimi, ahinataqmi karqan Iwrupa mama llaqtakunap kawpaynin kulunyankunapi, isklawniyuq asindayuqpas Awya Yala republikakunapi 19 kaq pachakwatapi, Alimanyapi Adolf Hitler kaptin, 1994 watakama Urin Afrikapi *[[Apartheid]]* nisqa kawpayninpas. Chay hina kawpaspaqa huk rasa nisqayuq runakunaman wakin rasayuq runakunamanta aswan hayñikunatam qun.

## Hawa t'inkikuna
Chawchu

**Chawchu** nisqaqa runakunap qallarisqanmi, maymantam hamun, mayqin runa llaqtamanta, mayqin ayllumanta, mayqin llaqtamanta, pim machulankuna karqan.
Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu

**Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu** (kastilla simipi: *Santuario Histórico Pampa de Ayacucho *) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi.

## Yurakuna
* Chikmu: *Trifolium amabile*
* Sulta kisulta *Ephedra americana*
* Llantan Plantago sp. 
* Ichhu *Stipa ichu*
* (Chillwar, Pumachu) *Calamagrostis sp.* 
* *Poa sp.* 
* *Alchemilla pinnata*

## Uywakuna
* Yuthu: Puna yuthu *Tinamotis pentlandii*
* P'isaqa / P'isaq: *Nothoprocta pentlandii*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* Allqamari Phalcoboenus megalopterus
* Liki-liki *Vanellus resplendens* 
* Kulli Kulli *Attagis gayi*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Kunturkunka

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* ''Santuario Histórico Nacional de la Pampa de Quinua'' (kastilla simi)
Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu

**Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu**, ñawpa Hatun Batan risirwa suyu (kastilla simipi: *Santuario Histórico Bosque de Pómac*, ñawpa *Zona Reservada de Batán Grande*), suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Pitipu distritupi.

## Yurakuna
* *(Capparis angulata)* 
* *(Capparis ovalifolia)*
* Allqu thaqu *(Acacia macracantha)*
* *(Vallesia dichotoma)* 
* Waranqu *(Prosopis pallida)*
* *(Pithecellobium multiflorum)*

## Uywakuna
Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyupiqa kay uywakunam kawsanku: 
### Ñuñuqkuna
* Usqhullu (Leopardus colocolo) 
* *(Oligoryzomys arenalis)*

### Pisqukuna
Pumaq sach'asach'a willkachasqa ñawpa suyupiqa kanmi 89-chá laya pisqukuna.
* *(Phytotoma raimondii)*
* *(Tachycineta stolzmanni)*
* *(Myiarchus semirufus)*
* Kankana *(Theristicus melanopis)*
* *(Amazilia amazilia)*
* *(Burhinus superciliaris)*
* *(Furnarius cinnamomeus)*
* *(Cyanocorax mystacalis)*
* *(Piezorhina cinerea)*
* Piypiri *(Athene cunicularia)*
* *(Dryocopus lineatus)*
* *(Parabuteo unicinctus)*
* *(Icterus graceannae)*
* *(Dives warszewiczi)*
* *(Pyrocephalus rubinus)*
* *(Sicalis flaveola)*
* *(Thryothorus superciliaris)*


File:Phytotoma raimondii -struck by a vehicle.jpg|*(Phytotoma raimondii)*
File:MyiarchusSemirufusSmit.jpg|*(Myiarchus semirufus)*
File:Amazilia amazilia-4.jpg|*(Amazilia amazilia)*
File:Peruvian Thick-knee (Burhinus superciliaris).jpg|*(Burhinus superciliaris)*
File:Pale-legged Hornero.jpg|*(Furnarius cinnamomeus)*
File:Piezorhina cinerea.png|*(Piezorhina cinerea)*
File:Burrowing Owl 4354.jpg|*(Athene cunicularia)*
File:PICA-PAU-DE-BANDA-BRANCA (Dryocopus lineatus).jpg|*(Dryocopus lineatus)*
File:Harris's Hawk (Parabuteo unicinctus) 3 of 4 in set.jpg|*(Parabuteo unicinctus)*
File:White-edged Oriole - South Ecuador S4E7980 (23806876581).jpg|*(Icterus graceannae)*
File:P rubinus.jpg|*(Pyrocephalus rubinus)*
File:Saffron finch (Sicalis flaveola) 27.jpg|*(Sicalis flaveola)*


### Suchuqkuna
* *(Bothrops barnetti)* 
* *(Boa constrictor ortoni)*

## Kaypipas qhaway
* Hatun Batan parki
* La Leche mayu
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.enjoyperu.com / Pumaq sach'asach'a willkachasqa ñawpa suyu (kastilla simipi)
Kasta

Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa **kasta** *(casta)* nisqakunaman kapuq runakuna chikan **[[rasa]]** *(raza)* nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunas karqan.

Kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.

Ispañul kamachiqkunaqa kay tiksi nisqa kastakunatam kamarqan:
* **[[Misti]]** *(Mestizo)*: ispañul taytayuq, indihina mamayuq.
* **[[Kastisu]]** *(Castizo)*: misti taytayuq, ispañul mamayuq.
* **[[Sampu]]** *(Zambo)*: yana taytayuq, indihina mamayuq.
* **[[Mulatu]]** *(Mulato *icha* Pardo)*: ispañul taytayuq, yana mamayuq.
* **[[Murisku]]** *(Morisco)*: mulatu taytayuq, ispañul mamayuq.
* **[[Chulu]]** *([[Kuyuti|Coyote]] *icha *Cholo)*: misti taytayuq, indihina mamayuq.
* **Chinu** *(Chino)*: mulatu taytayuq, indihina mamayuq.
Sana

**Sana, Chawchu** icha **Rasa**qa (kastilla simimanta: *raza*) - **[[chawchu]]** icha **chawchuri** nisqapas - sapaq khuskan kapuqniyuq kaq runakunas.

Kunanraqmi achka runakuna chawchuri rikurispa runakunata sapaq rasakunamanmi rakinku.

Apya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.

Kastilla Kamachiy pachapi *raza* nisqakunaqa kaysi karqan:
*"**[[Yuraq rasa]]**" *([[blanco]]s)*: Ispañamanta, Iwrupamanta hamuq runakuna, kriyullu *(criollo)* nisqa churinkuna willkankunapas;
*"**[[Yana rasa]]**" *([[negro]]s)*: Afrikamanta hamuq runakuna, paykuna icha machunkuna Afrikapi hapisqa Aywa Yalaman apamusqa karqan isklaw kaspa yuraq nisqakunapaq llamk'ananpaq;
**"*'Indios*'"* ("amirikanu rasa"): Apya Yala allpa pachayuq yuriqi runakuna.

Chikan *raza* nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunatataq kasta *(casta)* nisqakunamansi rakirqan: misti, kastisu, sampu, mulatu, murisku, chuluchinu.
Tabaconas-Namballe mamallaqta wak'a

**Tabaconas-Namballe mamallaqta wak'a** (kastilla simipi: *Santuario Nacional Tabaconas-Namballe*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi, Namballe distritupi, Tabaconas distritupipas.

## Yurakuna
* Suru *Chusquea*  
* Aschaq *Cyathea*
* *Actinidaceae* 
* *Ericaceae*
* *Lauraceae*
* *Melastomataceae*
* Kina yura rikch'aq ayllu Rubiaceae
* Intimpa yura rikch'aq ayllu *Podocarpáceae*

## Uywakuna
Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya pisqukuna 17 layapas ñuñuqkuna 
* Sach'awaka: urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* assets.panda.org pdf
* www.wwfperu.org.pe / Ordenamiento Territorial en la Comunidad Campesina San Miguel de Tabaconas (kastilla simi)
Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa

**Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa** (kastilla simipi: *Santuario Nacional Manglares de Tumbes*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Sarumilla pruwinsyapi.

## Flora
* *Rhizophora mangle*
* *Avicennia germinans*
* *Laguncularia racemosa*
* *Conocarpus erectus*
## Fauna

Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya ch'urukuna, 34 laya qaraqruyuwakuna, 24 laya llamp'ukakuna, 105 laya challwakunapas.

**[[Ñuñuq]]kuna:**
* Mayuatu / Mapachi *Procyon cancrivorus*
* Hatun pichna *Lutra longicaudis* 

**[[Pisqu]]kuna:**
* *Fregata magnificens* 

**[[Suchuq]]kuna:**
* Abya Yala lagartu / Tumpis lagartu *Crocodylus acutus*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Tampupata mama llaqta risirwa

**Tampupata mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional Tambopata*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Tampupata pruwinsyapi, Inampari distritupi, Tampupata distritupi.

## Uywakuna

* Wanaku *(Vicugna pacos)*
* Wisk'acha *(Lagidium, Lagostomus)*
* Añas *(Mephitidae)*
* Atuq *(Pseudalopex culpaeus)*
* Hatun sach'a allqu *(Atelocynus microtis)*
* Uchuy sach'a allqu *(Speothos venaticus)*
* Wakamayu *(genus Ara)* 

## Kaypipas qhaway
* Bahuaja-Sonene mamallaqta parki
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* www.inkanatura.info / Saywitu: Tampupata mama llaqta risirwa wan Bahuaja Sonene mama llaqta parki wan
* www.enjoyperu.com / Tambopata-Candamo (kastilla simipi)
* peru.gotolatin.com / Tampupata mama llaqta risirwa
Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa

**Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional Allpahuayo-Mishana*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, Maynas pruwinsyapi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Nanay mayu
## Chiriqunuy
## Fauna
* K'usillukuna:
** *Pithecia aequatorialis*
** *Callicebus torquatus*

**[[Pisqu]]kuna:**
* Musuq layakuna (tiksimuyupaq):
** *Herpsilochmus gentryi* 
** *Zimmerius villarejoi* 
** *Percnostola arenarum* 
** *Myrmeciza castanea centuculorum* 

* Musuq layakuna (*or very rare ones*) (Piruwpaq): 
** *Crypturellus duidae* 
** *Nyctibius leucopterus* 
** *Nyctibius bracteatus*  
** *Nyctiprogne leucopyga* 
** *Notharcus ordii*  
** *Hemitriccus minimus* 
** *Platyrinchus saturatus* 
** *Conopias parva* 
** *Neopelma chrysocephalum* 
** *Xipholena punicea* 
** Neopipo cinnamomea 

Pukyu: 
## Runakuna
Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwapiqa 1.305-chá ayllu (5. 400 runa) kawsan .
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.enjoyperu.com / Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa (kastilla simi)
Savina Cuéllar

**Savina Cuéllar** sutiyuq warmiqa (Inchapampa llaqtapi   paqarisqa Inchapampa llaqtapi Chuqichaka suyupi, Wuliwiyapi) huk buliwyanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, chakra warmim.

Susyalismuman Rikch'arimuy *(MAS)* partidupi wankurisqa kaspa, 2005 watapi Evo Moralesta akllanakuypi yanaparqan. Morales Chukiyapullata uma llaqtaman ruraptinmi, manataq Chuqichaka llaqtatachu, Savina Cuéllar Susyalismuman Rikch'arimuyta saqirqan, Moralespa hayun tukuspa. 

2008 watamanta pacha Chuqichaka suyup pusaqninmi kachkan, *Alianza Comité Interinstitucional* nisqa partidupi wankurisqa, mama llaqtap umalliqman hayu kawpaq.
Ashaninka ayllu llaqta risirwa

**Ashaninka ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal Asháninka*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Tampu mayu distritupi. 

## Flora
* *Perebea chimicua*
* *Inga ruiziana*
* *Guatteria sp.*
* *Clarisia racemosa*
* *Pouteria sp.*
* *Spondias monbin*
* *Macrolobium sp.*
* *Trichilia sp.*
* *Ficus sp.*
* *Zanthoxylum risianum*
* *Osandra sp.*
* *Brosimun alicastrum*
* *Aspidosperma macrocarpon*
* *Nectandra sp.*
* Kumal muyu Pseudolmedia laevigata 
*  *Pouteria sp.*
* *Guarea sp.*
* *Quaribea bicolo*
* *Virola peruviana*

Pukyu: 

## Fauna
* *Dactylomys peruanus*

**[[Pisqu]]kuna:** (115-chá laya, 28 ayllupi)
* *Emberezidae* (27 laya) (23.9 %)
* *Tyrannidae* (17 laya) (15.0 %)
* *Formicaridae* (12 laya) (10.6 %) 
* *Thochilidae* (9 laya) (8.0 %)
* *Otus alboguralis* 
* *Basileuterus luteoviridis* 
*  *Grallaria erytholeuca* 

Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
* Ashaninka
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Machiqinqa ayllu llaqta risirwa

**Machiqinqa ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal Asháninka*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi. 

## Flora

Pukyu: 

## Fauna

**[[Hamp'atu]]kuna:**
* *Gastrotheca sp.*
* *Dendrobatidae*: *Colostethus sp.* 

**[[Ñuñuq]]kuna:** (58)

**[[Pisqu]]kuna:** (150 laya) (*Rapid Biological Evaluation Program* (RAP)) 

Pukyu: 

## Runa llaqtakuna
Machiqinqa ayllu llaqta risirwapiqa manam runakuna tiyankuchu. Risirwa ñiqpi llaqtakunapiqa kawsanku: Poyeni, Puerto Rico, Miaría, Porotobango, Kitepampani, Tangoshiari, Kochiri, Mayapo, Camaná, Timpía, Poyentimani, Chakopishato, Koribeni, Alto Picha, Chakopishiato. 15 indihina ayllu llaqtaqa kan, 3.800 runa 768-chá ayllupi. Kitepampani llaqtachapiqa 30 runa kawsan  (8 ayllu), Miaría llaqtapiqa 680 runa (122 ayllu) tiyan.

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Machiqinqa
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Amarakaeri ayllu llaqta risirwa

**Amarakaeri  ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal Amarakaeri *) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Fitzcarrald distritupi, Manu distritupi, Mayutata distritupi, Wipituchi distritupipas (-> *Nota*). 
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora

Pukyu: 

## Fauna

**[[Ñuñuq]]kuna:** (58)

**[[Suchuq]]kuna:**

**[[Challwa]]kuna:**

**[[Pisqu]]kuna:** 
* Chullu walli  *Harpia harpyja*
* Wakamayukuna:
** *Ara ararauna*
** *Ara militaris militaris*
** *Ara macao*
** *Ara chloroptera*
** *Ara severa castaneifrons*
** *Ara couloni*

Pukyu: 

## Runa llaqtakuna
* Amarakaeri
* Harakmbut
* Yine
* Machiqinqa 
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway

* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## ''Nota''
* ->  *Amarakaeri Communal Reserve ... was originally entirely within the department of Madre de Dios, in the district of Madre de Dios, province of Manu. However, in the maps and technical documents, it appears that part of the reserve is located in the districts of Pilcopata and Quincemil (Department of Cuzco). This discrepancy between the legal technical documents needs to be clarified and corrected to prevent possible conflicts in the future.* Pukyu: www.parkswatch.org

## Hawa t'inkikuna
* www.enjoyperu.com / Amarakaeri ayllu llaqta risirwa (inlish simipi)
Hatun Chaku

**Hatun Chaku** nisqaqa chincha Arhintinapi, kunti Parawayipi, anti Buliwyapipas sallqa suyum, sach'asapa, thansasapa, qachusapa. Hatun Chakuqa paray mit'ayuq ruphay mit'ayuqmi.

Hatun Chakupiqa achka q'acha-q'acha icha paaq (pawaq, *genus Schinopsis*) nisqa sach'akunam wiñanku.
Pampa-pampa

**Pampa-pampa** nisqaqa Arhintinapi ancha hatun inkillsapa pampakunam, ancha puqunam.

Pampa-pampapi puquchisqa chakra yurakunaqa triyum, saram, inti waytam, suyam, papam, inchikmi, surgupas. Ancha achka wakakunatam michinku.