open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
K'ita waranqaysu

**K'ita waranqaysu** (*Ranunculus acris*) nisqaqa huk quram, rikch'aq waranqaysum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rima-rima

**Rima-rima** (*Ranunculus weberbaueri* syn. *Krapfia weberbaueri*) nisqaqa huk quram, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pichiw waranqaysu

**Pichiw waranqaysu** (*Consolida regalis*) nisqaqa huk quram, waranqaysu yura rikch'aq ayllumanmi kapuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waranisa

**Waranisa**, **Asnaq qura** (ashñaq qhura), **Kiku**, **Ch'apu-ch'apu** icha **Waranqaysu** chaylla (*Ranunculus praemorsus*) nisqaqa huk quram, rikch'aq waranqaysum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sispa waranqaysu

**Sispa waranqaysu** (genus *Thalictrum*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, iskay pachakchá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk sispa waranqaysu rikch'aqkuna:

*chiri chiri, urqu ñuñupunqa, kulantru pusan *(Thalictrum decipiens)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kichka ataqu

**Kichka ataqu** icha **Kichka hat'aqu** *(Amaranthus spinosus)* nisqaqa huk sankurachi quram, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pulla

**Pulla** (genus *Allium*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, waranqamanta aswan rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk pulla rikch'aqkuna:

*ahus, asnaq pulla *(Allium sativum)*
*siwilla, hamam pulla *(Allium cepa)*
*k'ita pulla *(Allium scorodoprasum)*
*yuraq pulla, wila-wila *(Allium neapolitanum *syn.* Nothoscordum inodorum)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu

**Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu** *(familia Amaryllidaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 73 rikch'anayuq, 1600-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk hamanq'ay hina yurakuna:
* hamanq'ay (genus *Hippeastrum*)
** yuraq hamanq'ay *(Hippeastrum solandriflorum)*
** alqa hamanq'ay *(Hippeastrum bicolor)*
** aputuqtu *(Hippeastrum miniatum)*
* añañuka (genus *Rhodophiala*)
** q'illu añañuka *(Rhodophiala bagnoldii)*
** puka añañuka *(Rhodophiala phycelloides)*
** panti añañuka *(Rhodophiala rhodolirion)*
* suyt'u amanqay (genus *Ismene*)
** lima amanqay *(Ismene amancaes)*
* chukcha amanqay (genus *Hymenocallis*)
* pulla (genus *Allium*)
** ahus, asnaq pulla *(Allium sativum)*
** siwilla, hamam pulla *(Allium cepa)*
** k'ita pulla *(Allium scorodoprasum)*

## Hawa t'inkikuna
Liryu yura rikch'aq ayllu

**Liryu yura rikch'aq ayllu** *(familia Liliaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 16 rikch'anayuq, 600-chá rikch'aqniyuq, Chincha Awya Yalapi, Asyapi, Iwrupapipas wiñaq. Urin Awya Yalapi k'ita liryu yurakunaqa manam kanchu.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk liryu hina yurakuna:
* Liryu (genus *Lilium*)
* Tulipan (genus *Tulipa*)

## Hawa t'inkikuna
Lima amanqay

**Lima amanqay** icha **Amanqay** chaylla *(Ismene amancaes *syn.* Hymenocallis amancaes)* nisqaqa Lima suyullapi, chala suyupi kaq luma nisqa urquchakunapi wiñaq waytam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawar t'ayqu

**Yawar t'ayqu** (genus *Castilleja*) nisqaqa huk yura rikch'anam.

## Rikch'aqkuna
* llama-llama, maman alqa, puma mikhurana (*Castilleja pumila*)
* misa t'ika (*Castilleja nubigena*)
* puka t 'ika laqri-laqri (*Castilleja virgata* Dombey ex Wedd.)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yungay (Chili)

**Yungay** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Yungay llaqtapiqa 16.814 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Yungay.cl (kastilla simipi)
Nøtterøy

**Nøtterøy** llaqtaqa Nurwiga mama llaqtapim. Llaqtapiqa 21&nbsp;035 runakunam kawsachkanku (2012).

## Rakiy
* Teie
* Borgheim
* Vestskogen
* Føynland
* Hjemseng
* Nesbrygga
* Hårkollen 
* Årøysund
* Torød
* Kjøpmannskjær
* Tenvik  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Paqpa yura rikch'aq ayllu

**Paqpa yura rikch'aq ayllu** (familia *Agavaceae*) icha **Paqpa yura urin rikch'aq ayllu** (subfamilia *Agavoideae*, familia *[[Asparagaceae]]*) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 25 rikch'anayuq, 637 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:
* chuchaw (genus *Agave*)
** paqpa *(Agave americana)*
** sisal *(Agave sisalana)*
* chunta paqpa *(Furcraea andina *syn.* Fourcroya andina)*

## Hawa t'inkikuna
Yuraq hamanq'ay

**Yuraq hamanq'ay** icha **Hamanq'ay** chaylla *(Hippeastrum elegans *syn.* Hippeastrum solandriflorum)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq waytam, rikch'aq hamanq'aymi, yuraq tuktuyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Aputuktu

**Aputuktu**, **Aputuqtu**, **Antuma** icha **Arituma** *(Hippeastrum miniatum)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq waytam, rikch'aq hamanq'aymi, puka tuktuyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chunta paqpa

**Chunta paqpa** *(Furcraea andina *syn.* Fourcroya andina)* nisqaqa wira qiru hina raphiyuq, kurkunnaq, sinchi yuram, Awya Yalapi ch'aki-ch'akipi wiñaq.

Paqpap raphinpi q'aytuchamantaqa waskakunatam ruranchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Isparaw yura rikch'aq ayllu

**Isparaw yura rikch'aq ayllu** (familia *Asparagaceae*) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 150 rikch'anayuq, 2.500 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk isparaw hina yurakuna:

**[[Isparaw yura urin rikch'aq ayllu]]** *(Asparagoideae)*
* isparaw *(Asparagus officinalis)*
**[[Paqpa yura rikch'aq ayllu]]** *(Agavoideae)*
* chuchaw (genus *Agave*)
** paqpa *(Agave americana)*
** sisal *(Agave sisalana)*
* chunta paqpa *(Furcraea andina *syn.* Fourcroya andina)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chirimuyu yura rikch'aq ayllu

**Chirimuyu yura rikch'aq ayllu** *(familia Annonaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 130 rikch'anayuq, 2.300 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chirimuyu hina yurakuna:
* anunas (genus *Annona*)
** chirimuyu *(Annona cherimola)*
** saramuyu *(Annona squamosa)*
** wanapana *(Annona muricata)*
* genus *Unonopsis*
** hampi qara k'aspi, ikuha *(Unonopsis floribunda)*
** palap'anqa qara k'aspi *(Unonopsis magnifolia)*
* qara waska (genus *Rollinia*)
* genus *Xylopia*
** pinsha qallu, umichway k'aspi, mataru *(Xylopia aromatica)*
** phukuna qara k'aspi, qutu qara k'aspi *(Xylopia parviflora)*
** antsilu qara k'aspi *(Xylopia multiflora)*

## Hawa t'inkikuna
Palap'anqa qara k'aspi

**Palap'anqa qara k'aspi**, kichwapi **Palapanka kara kaspi** *(Unonopsis magnifolia)* nisqaqa huk  sach'am, Ikwadurpi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi wiñaq. Chikichasqa rikch'aqmi, runakuna paray sach'a-sach'ata waqllichiptinmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Phukuna qara k'aspi

**Phukuna qara k'aspi**, kichwapi **Pukuna kara kaspi** icha **Karakaspi** chaylla *(Xylopia parviflora)* nisqaqa huk  sach'am, Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pinsha qallu

**Pinsha qallu** (kichwapi **Pinsha kallu**), **Umichway k'aspi** icha **Mataru** *(Xylopia aromatica)* nisqaqa huk  sach'am, Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kañamu yura rikch'aq ayllu

**Kañamu yura rikch'aq ayllu** *(familia Cannabaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, qanchis rikch'anayuq, 170 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk kañamu hina yurakuna:
* kañamu *(Cannabis sativa)*
* lupulu *(Humulus lupulus)*
* sataqchi *(Celtis)*
** kalikali waska *(Celtis iguanaea)*
** urqu shallipu, shallipu *(Celtis schippii)*

## Hawa t'inkikuna
Tawriqaray

**Tawriqaray** icha **Tawrinshu** (*Campylorhynchus fasciatus*), kastilla simipi *taurigaray*, *tauri-garay* icha *taurinsho* nisqaqa Piruwpa qunti yunkankunapi kawsaq pisqus, yanapas yuraqpas phuruyuqsi icha tawri hina uqis kaq, Pasqu, Wanuku suyukunapis kawsaq.

Paymantaqa ñawpaq kuti Hipólito Ruiz Lópezmi willan 1777 watamanta 1788 watakama purisqanmanta hamuspa. Chaymantataqmi paymanta Javier Pulgar Vidalpas willan. Tawriqarayqa laranqa, qarawichka, sulluku sach'akunapis q'isachan. Waqaspaqa "*[[tarwi|tawri]] qaray*" nispa ninsi. Q'isallankunapis puñun. Urqu china tukuy punchaw kuska purispa maqanakunsi, pasaqllatas waqaspa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad de Amarilis: Fauna - Aves

## Liwrukuna
Javier Pulgar Vidal: Geografía del Perú: las ocho regiones naturales del Perú. Editorial Universo, Lima 1981, p. 74: El Taurigaray.
Isparaw

**Isparaw** *(Asparagus officinalis)* nisqaqa huk yuyu yuram, Iwrupamanta Awya Yalaman apamusqam.

## Hawa t'inkikuna
Kalikali waska

**Kalikali waska**, **Yana k'aspi** icha **Yanakaspi** *(Celtis iguanaea)* nisqaqa, **Saramuyu** nisqapas huk sach'am, rikch'aq sataqchim, Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyui wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mut'uy

**Mut'uy** icha **Mutuyllu** (genus *Senna*) nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam, rikch'ana 250-chá rikch'aqniyuq. Ñawpa pachaqa chay rikch'aqkunamanta achkata *[[Cassia]]* rikch'aqmi nirqanku.

## Huk mut'uy rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* pichana mut'uy *(Senna aphylla *syn.* Cassia aphylla)*
* ch'iñi mut'uy *(Senna multiglandulosa *syn.* Cassia tomentosa)*
* urqu mut'uy, anchurapa *(Senna italica *syn.* Cassia obovata)*
* wisllaq *(Senna birostris)*
** hatun mut'uy *(Senna birostris var. helveola *syn.* Cassia helveola)*
** uchuk mut'uy *(Senna birostris var. hookeriana *syn.* Cassia hookeriana)*
* yunka mut'uy *(Senna alata *syn.* Cassia alata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka thaqu

**Tarku**, **Puka thaqu** icha **Thaqu** chaylla *(Prosopis juliflora)* nisqaqa huk thaqum, chaqallu thansa icha sach'am, misk'i chaqullu ruruyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'iñi mut'uy

**Ch'iñi mut'uy** (*Senna multiglandulosa* syn. *Cassia tomentosa*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram, rikch'aq mut'uymi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pichana mut'uy

**Pichana mut'uy**, **Pichanilla** icha **Pichana** (*Senna aphylla* syn. *Cassia aphylla*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram, rikch'aq mut'uymi. Runakunaqa pichanapaqmi llamk'achinku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu mut'uy

**Urqu mut'uy**, **Urqu mutuyllu** icha **Anchurapa** (*Senna italica* syn. *Cassia obovata*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram, rikch'aq mut'uymi. Runakunaqa chukchankunata tullpunapaqmi llamk'achinku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun kawallu chupa

**Hatun kawallu chupa** icha **Mulla muqu-muqu** *(Equisetum giganteum)* nisqaqa huk rikch'aq kawallu chupam, Awya Yalapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Nelly urqu

**Nelly** (kastilla simipi: *Cerro Nelly*) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Q'umirqucha ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.676 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Lipis urqu
* Pukaqucha
* Qhusi qucha
* Q'illu urqu
* Q'umirqucha
* Q'umirqucha urqu
* Uturunku
* Yuraqqucha

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Phawchi qucha

**Phawchi qucha** (kastilla qillqaypi: *Laguna Phauchi*) nisqaqa Buliwya suyu, Apulupampa wallapi, huk qucham, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Jach'a Waracha rit'i urqu ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Nuwi qucha
* Q'ululu Quta
* Q'ululu
* Puyu Puyu qucha

## Pukyukuna
Qhanqawi

**Qhanqawi** (genus *Isoetes*, familia *Isoetaceae*) nisqakunaqa huk hiki p'anqa yurakunam, tuktunnaq sirk'ayuq.

## Rikch'aqkuna
Kay rikch'anaqa pachak pichqa chunkachá rikch'aqniyuq, ahinataq:
**Isoetes lechleri‎*
**Isoetes andicola*

## Pukyukuna
Yunka mut'uy

**Yunka mut'uy** icha **Yunka mutuyllu** (*Senna alata* syn. *Cassia alata*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram, rikch'aq mut'uymi. Hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hayri-hayri

**Hayri-hayri** *(genus Azolla)* nisqakunaqa ch'iñicha raki-rakikunam, misk'i yakup hawanpi tuytuq, qanchis rikch'aqmi. Kawsanakuqnin anqas añakikunam *([[Anabaena]])* wayra pachamanta chhukwitam hap'ispa wanuchanku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Lacuna Coil

**Lacuna Coil** nisqaqa huk Italya llaqtayuq Rock kusituymi.

## Wankurisqakuna
* Cristina Scabbia
* Andrea Ferro
* Cristiano Migliore
* Marco Biazzi
* Marco Coti Zelati
* Cristiano Mozzati

## Diskunkuna

### Albumkuna
* In a Reverie (1999)
* Unleashed Memories (2001)
* Comalies (2002)
* Karmacode (2006)
* Shallow Life (2010)
* Dark Adrenaline (2012)
* Broken Crown Halo (2014)
* Delirium (2016)
* Black Anima (2019)
* Sleepless Empire (2025)

### Single nisqakuna
* Heaven's a Lie (2002)
* Swamped (2004)
* Our Truth (2006)
* Enjoy the Silence (2006)
* Closer (2006)
* Within Me (2007)
* Spellbound (2009)
* I'm Not Afraid (2009)
* I Like It (2009)
* I Won't Tell You (2009)
* Wide Awake (2009)
* Trip the Darkness (2011)

### Kumpilasyun nisqakuna
* Visual Karma (2008)

## Hawa t'inkikuna
* http://www.lacunacoil.it/
Laram Q'awa urqu (Paqaqi)

**Laram Q'awa** icha **Laramq'awa** (kastilla qillqaypi: *Cerro Laram Khaua*) nisqaqa Buliwya suyupi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, Charaña munisipyupi, Chili suyupipas. Kunturiri rit'i urqu, Pumuta rit'i urqu, Patilla Pata nina urqu ñiqpi tiyan, Pumirapi nina urqup chinchayninpi. 

Kay urqup sutinqa aymara simim,  *larama* anqas, *q'awa* wayq'u, *qawa* qutu, "Anqas Wayq'u" (icha "Anqas Qutu").

## Kaypipas qhaway
* Parinaquta
* Pumirapi
## Pukyukuna

* www.geographic.org
* de.getamap.net
Aoraki Urqu

**Aoraki Urqu** (Inlish simipi nisqaqa *Mount Cook*, Mawri simipis nisqaqa *Aoraki*) Musuq Silandaq aswan hatun urqunmi; payqa 3,754 mitruyuq. Payqa Urin Alpikunapin kashan; Urin Alpikuna urqukunan Urin Wat'aq suyt'u kaypi.
Urin Wat'a

**Urin Wat'a** (inlish simipipas sutin *South Island*, Mawri simipipas sutin *Te Wai Pounamu*) Musuq Silandaq iskay ua wat'amanta aswan hatun wat'an, runakunarí Wichay Wat'aanta pisi askhan. Huk hunu runa paypiqa tiyanku - Musuq Silandapi runakunamanta huk tawa taq'allan. Paypaqa sayay 151,215 tawa k'uchuyuq kilumitru.
Panaka

**Panaka** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Sapa Inkap hatun ayllunsi kasqa, manataqsi awkichu, chay awki kikinpa panakayuq kaptinsi.

Inkakunap willasqankamaqa chay panakakunas kasqa:
*Chima Panaka (Manku Qhapaqpa panakan).
*Rawrawa Panaka (Sinchi Ruq'ap panakan).
*Hawaynin Panaka (Lluq'i Yupankip panakan).
*Uska Mayta Panaka (Mayta Qhapaqpa panakan).
*Apumayta Panaka (Qhapaq Yupankip panakan).
*Wikakiraw Panaka (Inka Ruqap panakan).
*Awqaylli Panaka (Yawar Waqaqpa panakan).
*Suqsu Panaka (Wiraqucha Inkap panakan).
*Hatun Ayllu (Pachakutiq Yupankip panakan).
*Qhapaq Ayllu (Tupaq Yupankip panakan).
*Tumipampa Ayllu (Wayna Qhapaqpa panakan).

## Hawa t'inkikuna
*[Las panacas y el poder en Tahuantinsuyo](https://web.archive.org/web/20130903151503/http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/37(1)/29.pdf) Francisco Hernández Astete (2008).
*Los Incas: Hurin contra Hanan y guerra de panakas Luis Guzmán Palomino
Anunas

**Anunas** (genus *Annona*) nisqakunaqa huk yurakunap rikch'ananmi, 175 rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* chirimuyu *(Annona cherimola)*
* saramuyu *(Annona squamosa)*
* wanapana *(Annona muricata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Awki

**Awki** nisqaqa qhapaqpa kuraq churinmi, musuq qhapaq kananmi.

Tawantinsuyu pachapi Sapa Inkap kuraq churinsi kasqa. Chay awkiqa musuq Sapa Inka kanas kasqa.
Awki (sut'ichana)

***[[Awki]]**, Sapaq Inkap icha wakin qhapaqpa kuraq churin;
***Awki Ruwal**, **[[urqup apun]]**;
***[[Machula]]** (ñawpa machu);
***[[Achachi]]** (apucha, awilu).
Killkiña

**Killkiña** icha **Kirkiña** *(Porophyllum ruderale)* nisqaqa huk quram, Awya Yalapi wiñaq. Q'apachanapaqmi hurqunchik. 

## Hawa t'inkikuna
Watajata munisipyu

**Watajata munisipyu** (aymara simipi: *Watajata jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Huatajata*) nisqaqa Umasuyu pruwinsyapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Watajata *(Huatajata)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Suluma *(Soloma)*
* Quchakuna: Wiñaymarka qucha
* Mayukuna: 

Saywakuna:
* chinchayman: Jach'ak'achi munisipyu, Warina munisipyu (Umasuyu pruwinsya)
* antiman: Warina munisipyu
* qullaman: Titiqaqa qucha
* Kuntiman: Chuwa Kukani munisipyu (Umasuyu pruwinsya)

## Llaqtakuna
# Watajata (uma llaqta)  
# Soncachi Chico
# Centro Chilaya
# Tajara Grande
# Tajara Chico
# Tajara Suwañaka
# Chilaya
# Chilaya Grande
# Sancajahuira
# Zona Chilaya Chico

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* ine.gob.bo (lanu 2001)
## Hawa t'inkikuna
* (Mawk'a) Jach'ak'achi munisipyu: yupaykuna, saywitu (Watajata kantunwan)
Chuwa Kukani munisipyu

**Chuwa Kukani munisipyu** (aymara simipi: *Chuwa Kukani jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Chua Cocani*) nisqaqa Umasuyu pruwinsyapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Chuwa Kukani *(Chua Cocani)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Suluma *(Soloma)*
* Quchakuna: Wiñaymarka qucha
* Mayukuna:

Saywakuna:
* chinchayman: Jach'ak'achi munisipyu (Umasuyu pruwinsya)
* antiman: Warina munisipyu, Watajata munisipyu (Umasuyu pruwinsya)
* qullaman: Titiqaqa qucha
* Kuntiman: Jach'ak'achi munisipyu

## Llaqtakuna
* Chuwa Kukani
# Chuwa Kukani
# Chuwa Qaluyu *(Comunidad Chua Caluyo)*
# Chuwa Kukani *(Comunidad Chua Cocani)*
# Comunidad Chua Quelani
# Marka Chuwa *(Comunidad Marca Chua)*
# Janq'u Q'ala *(Sind. Agrario Janko Cala)*
# Jichupata *(Sind. Agrario Jichupata)*

* Sunkachi
# Qurpa Chilaya *(Comunidad Corpa Chilaya)*
# Comunidad Lacachi
# Jach'a Sunkachi *(Soncachi Grande)*

* Chuwa Wisalaya
# Chuwa Q'arapata *(Comunidad Chua Carapata)*
# Comunidad Visalaya Alta
# Comunidad Visalaya Centro
# Sind. Agrario Cayacuto
# Sind. Agrario Chua Visalaya Bajo
# Comunidad Amasi
# Comunidad Cahuaya
# Qalamaya *(Comunidad Calamaya)*
# Comunidad Capilaya
# Qumpi *(Comunidad Compi)*
# Llamakachi *(Comunidad Llamacachi)*
# Tawqa *(Comunidad Tauca)*

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* ine.gob.bo (lanu 2001)
## Hawa t'inkikuna
* (Mawk'a) Jach'ak'achi munisipyu: yupaykuna, saywitu (Watajata kantunwan)
Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka

**Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka** *(Atun Yach`aywasi Kichwarimay Kashamarka)* icha **AYKK** icha kastilla simipi *Academia Regional del Idioma Quechua de Cajamarca* **ARIQC** nisqaqa Kashamarka llaqtapi kaq kuraq sunturmi, kashamarka rimayta yachachiq hamut'ana wasim.

Chay Kashamarka Kichwarimay Yachaywasitaqa  Kashamarka suyuyuq qhichwa rimaqkunam kamariraqan. Piruq mama llaqtataq  riqsirirqan.

Kunan kachkaq pusaqninqa Dolores Ayay Chilón sutiyuqmi.

## Hawa tinkikuna
* Kashamarka-Kañaris Runashimi Yachay Wasi - Kashamarkapi (Aliman llika tiyaypi)
* Academia Regional del Idioma Quechua (ARIQC)
Dolores Ayay Chilón

**Dolores Ayay Chilón** *(Duluris Ayay Chilun)* sutiyuq runaqa (1973 watapi paqarisqa Purkun llaqtapi, Kashamarka distritupi) huk piruwanu qhichwa simi yachachiqmi qillqaqpas, kunan Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarkapa pusaqninmi.

Dolorespa mama rimayninqa Kashamarka rimaymi. Purkun llaqtapim kaqsarqan 16 ñiqin kawsay watanmanta. Chaymantataq Chitilla llaqtamanmi rirqan chaypi llamk'ananpaq. Kashamarka qhichwa runap willakuyninkunataq uyarisqa qillqarqan, kikinpa willakuyninkunatapas. Warmi chukukunamantapas qillqarqan.

## Hawa t'inkikuna
* Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka: WARMI CHITILLANAKUNAPA CHUKUNKUNA nisqamanta, Duluris Ayay Chilun-pa kawsayninmantapas.
* Doloresmanta rikcha
Taupo Qucha

**Taupo Qucha** (mawri simipi *Taupō-nui-a-Tia*, inlish simipirí *Lake Taupo*) Musuq Silandaq aswan hatun quchan hawa hatun kayhina, miqa kayniyuqpas 616 tawa k'uchuyuq kilumitruyuq. Kaypaqa lliwmanta aswan ukhu laru 186 mitru ukhun. Payqa Wichay Wat'aq chawpinpin; paymantaqapas hamushanmi Waikato Mayu (payqapis Musuq Silandaq lliwmanta aswan suyt'u mayun).
Wanapana

**Wanapana** *(Annona muricata)* nisqaqa huk wayuq mallkim, rikch'aq anunasmi. Rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waikato Mayu

**Waikato Mayu** (mawri simipi sutinmi *Waikato*; inlish simipipasmi *Waikato River*) Musuq Silandaq lliwmanta aswan suyt'un mayu. Wichay Wat'api rin 425 kilumitrun intiq lliqsinan Ruapehu Urqumanta Taupo Quchakama, wichay intiq lliqsinan Taupo Quchamantapas, Huka Phaqchata ruwanpasmi, rinpas wichay intiq chikananmanmi Tasman Hatun Qucha ukhuman.
Chilinu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

**Chilinu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur** (kastilla simipi: *Pontificia Universidad Católica de Chile*, **PUC**) nisqaqa Chilipi, Santiago de Chile llaqtapi huk kathuliku yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* 
* Chili

## Hawa tinkikuna
* Chilinu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur - Chili (kastilla simipi)
## Pukyukuna
Amariti

**Amariti** (kastilla simipi: *Amarete*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Charasani munisipyupi. 

## Llaqtapi paqarisqa
* Jinés Cornejo Endara, qhichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Kallawaya
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)
Ahmed Ben Bella

**Ahmed Ben Bella ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Maghnia llaqtapi -  wañusqa Alhirys llaqtapi). Alhirya mama llaqtayuq Piluta hayt'aq, pulitiku wan Umalliq. 

1963 watamanta 1965 watakama kuti Alhiryapa umalliqnin karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en Fundación CIDOB (en español)
Claudia Cardinale

Claude Joséphine Rose Cardinale icha **Claudia Cardinale** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa La Goleta Tunisya llaqtapi – 23 ñiqin tarpuy killapi 2025), Italyapi) huk italyanu aranway pukllaqmi.

## Hawa t'inkikuna

* 
* Un tributo a Claudia Cardinale (inlish simipi)
Pedro Almodóvar

**Pedro Almodóvar Caballero** sutiyuqqa (*  paqarisqa Calzada de Calatrava llaqtapi -  ) ) huk  mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Julio Alemán en el IMDb (Kastilla simipi)
* Web Oficial
* Sitio web de Pedro Almodóvar
* Ficha del director en filmin y películas para ver online en calidad DVD
* Premio Príncipe de Asturias de las Artes 2006
* El Deseo, producciones cinematográficas
* Página oficial de la retrospectiva ''Viva Pedro'', celebrada en Nueva York (en inglés)
* Biografía y reseñas discográficas de Almodóvar & McNamara en la fonoteca
Carmen Carbonell

**Carme Carbonell i Nonell** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Barcelona llaqtapi  -  wañusqa Barcelona llaqtapi   ) huk  Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Tayta: Carbonell; Mama:  NonellRuna: Antonio Vico

Wawakuna: Jorge Vico (1933-1977)

### Aranway
**[[Mariana Pineda (aranway)|Mariana Pineda]]* (1927)
* *[[La princesa Bebé]]* (1927)
* *[[Más fuerte que el amor]]* (1928)
* *[[Pigmalión]]*
* *Los Palomos*
* *Gigí*
* *Harold y Maude*
* *[[Margarita y los hombres]]*
* *[[La Casa de Bernarda Alba]]*
* *[[¡Viva lo imposible!]]* (1939)
* *[[Y amargaba]]* (1941)
* *[[El aprendiz de amante]]* (1947)
* *[[La señal que se espera]]* (1952)
* *[[Chocolate a la española]]* (1953)
* *Otra Fedra, Si Gustáis*
* *La casamentera* (1960) 
* *[[Los caciques]]* (1962)
* *[[Pigmalión (aranway)|Pigmalión]]* (1964), de George Bernard Shaw
* *[[Enseñar a un sinvergüenza]]* (1967-1968), de Alfonso Paso
* *[[Los delfines]]* (1969), de Jaime Salom
* *[[La doble historia del doctor Valmy]]* (1976), de Buero Vallejo
* *[[La casa de Bernarda Alba]]* (1976), de García Lorca
* *Volpone* o *[[El enfermo imaginario]]*, de Molière.

### Ñawikaruy
* *Vestida de tul* de Jaime Chávarri (1976) 
* *[[El okapi]]* de Ana Diosdado (1974).

### Kuyu walltay
* *[[Marcelino pan y vino]]* (1955), de Ladislao Vajda
* *[[El secreto inconfesable de un chico bien]]* (1976), de Jorge Grau
* *[[Un hombre llamado Flor de Otoño]]* (1978), de Pedro Olea 
* *[[Nacional III]]*, de Luis García Berlanga 

## Suñaykuna
* **[[Premio Nacional de Teatro]]**  1959 & 1980.
* **María Guerrero Suñay - Villa de Madrid**.
* **Medalla del Círculo de Bellas Artes**.
* **Medalla de Oro de Valladolid**.

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Carmen Carbonell en el IMDb
Sara García

**Sara García Hidalgo** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Orizaba llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi   ) huk  Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Tayta: Isidoro García Ruiz; Mama: Felipa Hidalgo Runa: Fernando Ibañez

Wawakuna: Fernanda Mercedes Ibañez.

### Aranway

### Ñawikaruy
#### Ñawikaruy programakuna

* *[[Media hora con la abuelita]]* (1952)

#### Ñawikaruy  documentalkuna
* *[[México de mis amores]]* (1976) como ella misma 
* *[[La vida de Pedro Infante]]* (1963) como ella misma (aparición incidental)
* *[[Recordar es vivir]]* (1940) como ella misma.

#### Ñawikaruy novelakuna
* *[[Viviana]]* (1978) como *Doña Angustias*
* *[[Mundo de juguete]]* (1974-1977) como *Nana Tomasita*
* *[[Mi rival]]* (1973) como *Chayo*
* *[[Mi maestro]]* (1968) 
* *[[El padre Guernica]]* (1968) 
* *[[Anita de Montemar]]* (1967) 
* *[[La duquesa (telenovela)|La duquesa]]* (1966) como *La duquesa*
* *[[La gloria quedó atrás]]* (1962) 
* *[[Un rostro en el pasado]]* (1960)

### Kuyu walltay

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Sara García en el IMDb
Andrea Palma

**Guadalupe Bracho Pérez Gavilán** sutiyuq warmiqa icha Andrea Palma (*  paqarisqa Durango llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk  Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Tayta: Julio Bracho y Zuloaga; Mama: Luz Pérez Gavilán  

Wawakuna: 

### Kuyu walltay
**Girl of the Río* (1931)
**[[Blonde Venus]]* (1932)
**[[The Woman of the Port (1934 film)|La Mujer del Puerto]]* (1934)
**[[Sor Juana Ines de la Cruz]]* (1935)
**Ave sin Rumbo* (1936)
**Amapola del Camino* (1937)
**La Inmaculada* (1939)
**[[Distinto Amanecer]]* (1943)
**El Rosario* (1944)
**La Casa de la Zorra* (1945)
**Los buitres sobre el tejado* (1946)
**Bel Ami* (1947)
**[[Tarzan and the Mermaids]]* (1948)
**[[Aventurera (1950 film)|Aventurera]]* (1950)
**Por la puerta falsa* (1950)
**Sensualidad* (1951)
**Mujeres sin mañana* (1951)
**La Mentira* (1952)
**[[Eugenia Grandet]]* (1952)
**[[Criminal Life of Archibaldo de la Cruz|Ensayo de un crímen]]* (1955)
**La mujer que no tuvo infancia* (1957)
**[[Ash Wednesday (1958 film)|Miercoles de Ceniza]]* (1958)
**¿Adonde van nuestros hijos?* (1958)
**[[Teresa]]* (1961)
**El proceso de Cristo* (1966)
**El Baron Brokola* (1967)
## Ñawikaruy
**Mi esposa se divorcia* (TV) (1959)
**[[Espejo de sombras]]* (TV) (1960)
**Janina* (TV) (1962)
**La Familia Miau* (TV) (1963)
**La Piel de Zapa* (TV) (1964)
**Juicio de Almas* (TV) (1964)
**Puente de cristal* (TV) (1965)
**[[El Rabo Verde]]* (T.V. Series) (1970)
**[[Lucía sombra]]* (TV) (1971)
**[[Muñeca (telenovela)|Muñeca]]* (TV) (1967)
**[[Mundo de juguete]]* (TV) (1974)
**[[Pobre Clara]]* (TV) (1975)
**[[Pasiones encendidas]]* (TV) (1978)
**[[Angel Guerra]]* (TV) (1979)

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Andrea Palma en el IMDb
* Andrea Palma la primera Diva del Cine Mexicano
Kañun uma

**Kañun uma** icha **Pintarillu** nisqaqa, kichwapi: **Pintadillo bagre** (*Pseudoplatystoma tigrinum*), **Puma tsunkaru** nisqapas, huk hatun p'aspannaq challwam, ancha hatun bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Juan José Muñante

**Juan José Muñante López** sutiyuq runaqa; icha "Jet" (*  paqarisqa Pisqu llaqtapi -  wañusqa Miami llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Taytan: Muñante, Maman: López  Warmi: Churinkuna: .

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq

#### Mama llaqta kampiunatukuna

### Piluta Pukllaykamachiq

#### Mama llaqta kampiunatukuna

#### Mamallaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)
* Angel Uribe
* Hugo Sánchez
* Cabinho

## Hawa t'inkikuna
* Copa de Campeones y Subcampeones CONCACAF 1975
* Conociendo a…. Juan José Muñante 
* La Cobra Muñante en Youtube
* Futbol at: Juan José “La cobra” Muñante
* Juan José Muñante: ” El futbolista peruano juega a la pelota pero no al fútbol”
Rafael Quirós

**Rafael Quirós Salinas**, (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), sutiyuq runaqa huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Tayta: Francisco Quirós Vega; Mama: Victoria Salinas Pérez.
### Klubkuna
*  Universitario de Deportes (1929 - 1935)
## Qillqasqankuna
* *La 'U' y su Historia*, Tomo I y II
## Hawa t'inkikuna
* De chalaca (kastilla simipi).
Patrice de Mac-Mahon

**Marie Edmé Patrice Maurice de Mac-Mahon **  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Sully (Saône-et-Loire)  llaqtapi - †  wañusqa Montcresson llaqtapi), Ransiya mama llaqtayuq Awqaq pusaq wan pulitiku. 

1873 watamanta 1879 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Maurice-François de Mac-Mahon Mama: 

Ñawpaq warmi: Élisabeth Charlotte Sophie de La Croix de Castries

Churinkuna:   Patrice de Mac Mahon (1855-1927) Eugène de Mac Mahon (1857-1907)Emmanuel de Mac Mahon (1859-1930)Marie de Mac Mahon (1863-1954).
 
Yachaywasi: Lycée Louis-le-Grand Alma materi: École spéciale militaire de Saint-Cyr.

## Suñaykuna
* Ordre national de la Légion d'honneur : chevalier (1830), officier (1837), commandeur (1849), grand officier (1853), grand croix à titre militaire (1855), seul président de la République à être grand croix avant d'être élu, grand maître de l'ordre es qualité[5].
* Ordre de la Toison d'or (Espagne) : chevalier
* Ordre du Bain (Royaume-Uni) : grand croix
* Ordre de l'Aigle noir (Prusse) : grand croix

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ransiya)
 
## Hawa t'inkikuna

* Patrice de Mac Mahon - Enciclopedia Británica (edición de 1911) ( inlish simipi)
Jules Grévy

**Jules Grévy **  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Mont-sous-Vaudrey)  llaqtapi - †  wañusqa Mont-sous-Vaudrey llaqtapi), Ransiya mama llaqtayuq Taripay amachaq wan pulitiku. 

1879 watamanta 1887 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.

Tayta: GrévyMama: 

Ñawpaq warmi: Coralie Fraisse

Churinkuna:   
Yachaywasi:  Alma materi:  Université de Paris
## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ransiya)
 
## Hawa t'inkikuna

*  Biographie de Jules Grévy sur le site de la présidence de la République
(ransiya simipi)]
Sadi Carnot

Marie François Sadi Carnot,  **Sadi Carnot**  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Limoges)  llaqtapi - †  wañusqa Lyon llaqtapi), Ransiya mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan. 

1887 watamanta 1894 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Hippolyte Carnot Mama: Jeanne-Marie Dupont-Savignat (1816-1897).

Ñawpaq warmi: Cécile Dupont-White.Churinkuna:
   
Yachaywasi: Lycée Condorcet  Alma mater:   École Polytechnique wan École des Ponts et Chaussées.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ransiya)
 
## Hawa t'inkikuna

*  Biographie de Sadi Carnot sur le site de la présidence de la République
(ransiya simipi)]
Joachim Gauck

**Joachim Gauck** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Rostock llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq prutistanti tayta kuram, pulitiku runapas.

2012 watamantam 2017 watakama Alimanya mama llaqtap Umalliqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna
Sataqchi

**Sataqchi** *(Celtis)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qanchis chunka rikch'aqniyuq, sach'akunam, Tiksimuyuntinpi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* *Celtis brasiliensis* (Gard.) Planch.
* tala pispa *Celtis chichape* (Gard.) Miq.
* *Celtis ehrenbergiana* (Klotzsch) Liebmann
* kalikali waska *Celtis iguanaea* (Jacq.) Sarg.
* urqu shallipu *Celtis schippii* Standl.
* tala *Celtis tala* Gillet ex Planch. syn. *Celtis spinosa*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kuntur Puñuna (Ikwadur)

**Kuntur Puñuna** icha **Pistishi** (kastilla simipi: *Nariz del Diablo* (Supaypa Sinka, Supaypa Sinqan), *Cóndor Puñuna*, *Nido del Cóndor* (Kunturpa q'isan), ñawpa *Nariz de Pistishi*, Pistiship Sinqan) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk 1.900 m hanaq urqum, Chimpurasu markapi, Alawsi kitipi, Pistishi kitillipi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Chimpurasu marka
Paqarisha qucha

**Paqarisha qucha** *(Laguna Pagarisha)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Pumapampa rit'i urqup chinchayninpi.

* Akillpu rit'i urqu
* Pirlilla
* Rukutuyu
* Tarushkancha rit'i urqu
* Yanaqucha
Qhanqaraqa qucha

**Qhanqaraqa qucha** (kastilla qillqaypi *Cancaraca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qhanqaraqa urqup chinchay-antinpi.

## Kaypipas qhaway
* Chawpikallki
* Ruriqucha
* Ulta
* Waskaran
Wallaqa rimay

**Wallaqa rimay** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Wanuku rimaykunaman kapuq, Wanuku suyupi (Piruwpi) rimasqa.

## Hawa t'inkikuna
* Wanuku qhichwa simi taqi: Rimaycuna - Quechua de Huánuco - Diccionario del quechua del Huallaga con índices castellano y inglés, 2008
Champira

**Champira** *(Astrocaryum chambira)* nisqaqa Kulumbya, Ikwadur, Piruw, Winisuyla mama llaqtakunapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq laya chunta yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Masanki

**Masanki**, **Wikunku**, **Champira** icha **Wiririma** (genus *Astrocaryum*) nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq chunta yurakunam, 36-chá 40-chá rikch'aqniyuq rikch'anam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* champira (*Astrocaryum chambira*)
* wiririma (*Astrocaryum jauari*)
* ramus (*Astrocaryum urostachys*)
* wikunku (*Astrocaryum vulgare*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tuktu hawayuq krus k'aspi

**Tuktu hawayuq krus k'aspi**, kichwapi **Krus kaspi**, **Kruskaspi** (genus *Brownea*) nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam, Urin Awya Yalapi wiñaq, rikch'ana kimsa chunkachá rikch'aqniyuq.

## Krus k'aspi rikch'aqkuna
Kaymi tukuy rikch'aqninkuna:
**[[Brownea angustiflora]]* Little 
**[[Brownea ariza]]* Benth. 
**[[Brownea birschellii]]* Hook. f.
**[[Brownea bolivarensis]]* Pittier 
**[[Brownea cauliflora]]* Poepp. & Endl. 
**[[Brownea coccinea]]* Jacq.
**[[Brownea crawfordii]]* W. Watson 
**[[Brownea disepala]]* Little 
**[[Brownea enricii]]* Quinones 
**[[Brownea excelsa]]* (Pittier) J.F. Macbr. 
**[[Brownea gladisrojasiae]]* D. Velasquez & Agostini 
**[[Brownea grandiceps]]* Jacq. 
**[[Brownea herthae]]* Harms 
**[[Brownea holtonii]]* Britton & Killip 
**[[Brownea hybrida]]* Backer 
**[[Brownea leucantha]]* Jacq. 
**[[Brownea longipedicellata]]* Huber 
**[[Brownea loretensis]]* Standl. 
**[[Brownea macbrideana]]* J.F. Macbr. 
**[[Brownea macrophylla]]* Linden ex Mast. 
**[[Brownea multijuga]]* Britton & Killip 
**[[Brownea negrensis]]* Benth.
**[[Brownea peruviana]]* J.F. Macbr. 
**[[Brownea puberula]]* Little 
**[[Brownea rosa-de-monte]]* Bergius 
**[[Brownea santanderensis]]* Quinones
**[[Brownea similis]]* Cowan 
**[[Brownea stenantha]]* Britton & Killip 
**[[Brownea tillettiana]]* D. Velasquez & Agostini 
**[[Brownea ucayalina]]* (Huber) Ducke 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kuntur Puñuna

**Kunturpuñuna** icha Kuntur Puñuna nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Kuntur Puñuna (Ikwadur), Ikwadurpi, Alawsi kitipi, huk urqu
*Kuntur Puñuna (Buliwya), Buliwyapi, Jarani pruwinsyapi, huk urqu
*Kuntur Puñuna (Piruw), Piruwpi, Camporredondo distritupi, huk llaqta
Villa d'Adda

**Villa d'Adda** llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Champira chichiku

**Champira chichiku**, **Champira** icha **Shiltipu** *(Callithrix pygmaea)* nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Shilltipu

**Shilltipu** icha **Shiltipu** *(Microsciurus flaviventer)* nisqaqa huk Urin Awya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi kawsaq waywacham.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Waytasapa krus k'aspi

**Waytasapa krus k'aspi**, **Sisasapa krus k'aspi** icha **Krus k'aspi** chaylla, kichwapi **Krus kaspi** (*Brownea grandiceps*) nisqaqa huk chaqallu sach'am, Urin Awya Yalapi wiñaq, rikch'aq krus k'aspim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Llat'an sisa krus k'aspi

**Llat'an sisa krus k'aspi**, kichwapi **Krus kaspi**, **Kruskaspi** (genus *Browneopsis*) nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam, Urin Awya Yalapi wiñaq, rikch'ana pusaq rikch'aqniyuq.

## Krus k'aspi rikch'aqkuna
Kaymi tukuy rikch'aqninkuna:
* *[[Browneopsis cauliflora]]* (Poepp.) Huber	Bol. Mus. Paraense Hist. Nat. 4: 567	1906
* *[[Browneopsis disepala]]* 	(Little) Klitgaard Nordic J. Bot. 11(4): 444	1991
* *[[Browneopsis excelsa]]* 	Pittier	Contr. U.S. Natl. Herb. 18(4): 157, pl. 63	1916
* *[[Browneopsis macrofoliolata]]* Klitgaard	Nordic J. Bot. 11(4): 446-447, f. 1, 8	1991
* *[[Browneopsis peruviana]]* 	(J.F.Macbr.) Klitgaard	Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 45: 1254	1993
* *[[Browneopsis sanintiae]]* 	Silverstone	Novon 20(2): 207–210, figs. 1, 2	2010
* *[[Browneopsis ucayalina]]* 	Huber	Bol. Mus. Paraense Hist. Nat. 4: 566-567, f. 1	1906
* *[[Browneopsis unifoliolata]]* 	Klitgaard

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'antasqa tuktuntin

**Ch'antasqa tuktuntin** (latin simipi: *capitulum*, "umacha", huk rimaykunapi "isankacha" nisqapas) huk yurakunap ch'antasqa tuktu-tuktunkunam, ch'antasqa tuktuyuq *(Compositae *icha* Asteraceae)* nisqa yurakunapi, huk wakin yurakunapipas. Chay tuktunkunaqa huklla wayta hinam rikch'akun, achka ch'iñicha tuktuyuq kaspapas, pila tuktuchayuq, qallu tuktuchayuqpas.

## Hawa t'inkikuna
Krus k'aspi

**Krus k'aspi**, kichwapi **Krus kaspi**, **Kruskaspi** nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam, Urin Awya Yalapi wiñaq. Iskay rikch'anam: *Brownea*, *Browneopsis*.

## Krus k'aspi rikch'aqkuna
Kymi huk rikch'aqninkuna:
*Tuktu hawayuq krus k'aspi (genus *Brownea*)
**Waytasapa krus k'aspi / Sisasapa krus k'aspi (*Brownea grandiceps*)
**Raphisapa krus k'aspi / P'anqasapa krus k'aspi (*Brownea macrophylla*)
*Llat'an sisa krus k'aspi (genus *Browneopsis*)
**Yuraqsisa krus k'aspi (*Browneopsis ucayalina*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawachi mayu

**Yawachi mayu** (kastilla simipi: *Río Yaguachi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Wayas markapi, Yawachi kitipi.
Tupu mayu

**Tupu mayu** (kastilla simipi: *Río Topo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Tunkurawa markapi, Baños kitipi, Yanamayu kitillipi. Pukyunqa Llankanati mama llaqta parkipim.

## Pukyukuna

* parroquiarionegro.ajupartun.gob.ec
Chuni mayu

**Chuni mayu** (kastilla simipi: *Río Chone*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Manawi markapi, Chuni kitipi. Pasiphiku mama quchaman purin (Bahía de Caráquez).

## Kaypüipas qhaway
* Carrizal mayu
## Pukyukuna

* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
Saratow

**Saratow** nisqaqa (rusu simipi: Саратов) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Saratow llaqtapiqa 836.900 runam kawsachkan (2012).

## Llaqtapi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Serebro

**Serebro** ( icha *Siripru*) nisqaqa huk Rusiya llaqtayuq Pop kusituymi.

## Wankurisqakuna
* Elena Temnikova ( Ilina Timnikuwa)
* Olga Seryabkina ( Ulya Siryapkina)
* Anastasia Karpova ( Anastasya Karpuwa)

## Takikuyuqkuna

### Raprahinakuna
* OpiumRoz (2009)

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20070503013708/http://www.serebro.ru/
Tulumusa mayu

**Tulumusa mayu** (kastilla simipi: *Río Tolomosa*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Tarija suyupi, Tarija pruwinsyapi, Tulumusa kantunpi. Guadalquivir mayuman purin. Yaku tinkuqpiqa Pinos mayu Mena mayuwan Tulumusa mayum qallarin.

## Kaypipas qhaway
* San Jacinto qucha
* Sama urqukuna kawsay risirwa
Guadalquivir mayu (Buliwya)

**Guadalquivir mayu** icha **Musuq Guadalquivir mayu** (kastilla simipi: *Río Guadalquivir / Río Nuevo Guadalquivir*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk 36 km suni mayum, Tarija suyupi, Tarija pruwinsyapi, Tarija kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
* San Jacinto qucha
* Sama urqukuna kawsay risirwa
* Tulumusa mayu

## Hawa t'inkikuna
* Tarija munisipyu: yupaykuna, saywitu
Surutu mayu

**Surutu mayu** (kastilla simipi: *Río Surutú*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk 89 km suni mayum, Santa Krus suyupi, Ichilu pruwinsyapi. Surutu mayuqa yaku tinkuqmantam Yuraq wayq'u *(Quebrada Blanca)* Surutu wayq'uwan *(Quebrada Surutú)* qallarin. Yapakani mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Ichilu mayu
Joseph Fourier

**Jean Baptiste Joseph Fourier** (  paqarisqa Auxerre wat'api -  wañusqa Paris llaqtapi) Ransiya Mama llaqta yachay wayllukuqsi runa karqan, pachaykamayuq,hatun yupanamanta yuyaychakuq.

Alma mater: École normale supérieure.

## Kaypipas qhaway
* Yupay yachay

## Hawa t'inkikuna

* Fourier, J. B. J., 1824, Remarques Générales Sur Les Températures Du Globe Terrestre Et Des Espaces Planétaires., in Annales de Chimie et de Physique, Vol. 27, pp. 136–167 - translation by Burgess (1837).
* Fourier 1827: MEMOIRE sur les températures du globe terrestre et des espaces planétaires
* Université Joseph Fourier, Grenoble, France
*Joseph Fourier and the Vuvuzela on MathsBank.co.uk
* 
* Joseph Fourier - Œuvres complètes, tome 2
Chachas qucha

**Chachas qucha** *([[kastilla simi]]pi: Laguna de Chachas)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Almilla qucha 
* Asuka qucha *(Lago Asoca)* 
* Llaywa qucha *(Lago Llaygua)* 
* Machuqucha 
* Pariwana qucha *(Lago Pariguanas)*
* Waqrawiri

## Hawa t'inkikuna
* Chachas qucha: satiliti rikcha
Sawsi qucha

**Sawsi qucha** icha **Sawsiqucha** (kastilla simipi: *Sauce Cocha, Saucecocha, Lago Sauce, Lago de Sauce, Laguna de Sauce, Laguna Azul*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, San Martin suyupi, San Martin Wamanipi,  Sawsi k'itipi.

## Kaypipas qhaway
* Laguna del Mundo Perdido
* Wallaqa mayu
Chinkasqa Pachap quchan

**Chinkasqa Pachap quchan** (kastilla simipi: *Laguna del Mundo Perdido*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi,  Wimpayuq distritupi, Anqas Walla mamallaqta parkipi.

## Kaypipas qhaway
* Sawsi qucha
* Wallaqa mayu
Juan Rulfo

**Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno** sutiyuq runaqa icha "Juan Rulfo" ( *Huwan Rulhu* Runa Simipi) (*  paqarisqa Sayulapi -  wañusqa Mishiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Rulfo;  Mama: Vizcaíno.

Warmikuna:  Clara Angelina Aparicio ReyesWawakuna: (Claudia Berenice, Juan Francisco, Juan Pablo wan Juan Carlos)  

## Qillqasqankuna
* *Chakrata quyaamarquntsik*, Nos han dado la tierra
* *Makachu*, Macario 
* *Yakuy mamakunapa chachanpaynin, *La cuesta de las comadres
*  *Talpa*, Talpa
* *Paqaspa kallpin*, "Un pedazo de noche (Unico fragmento que quedó de la novela -El Hijo del desaliento-)"
*  *Imaykanchaw kawayqa manam allaapa tsiqatsu*, La vida no es muy seria en sus cosas (cuento) (1945)
* *Hatun panpa lunyan*, El llano en llamas* ([[1953]])
* *Piiru Paaramu* (maypis: *Piiru Purun Panpa*, [[Pedro Páramo]] ([[1955]], 
* *Mana wañutsiyamaananpaq niikuy!* manaqa (*Ama wañutsimanqatsu, niikullay*), [[¡Diles que no me maten!]] ([[1960]])
* *Quri kakash*, [[El gallo de oro (Juan Rulfo)|El gallo de oro]] (1980)

== Suñaykuna ==
* [[1956]] [[Xavier Villaurrutia Suñay]] por *Terra Nostra* 
* [[1970]] [[Literatura Mishiku Mama llaqta Suñay]]
* [[1995]] [[Príncipe de Asturias Suñay]]

== Kaypipas qhaway ==
* [[Mishiku|Miihiku]]

== Hawa t'inkikuna ==

* Lectura del cuento [http://www.archivosonoro.org/?id=251 *¡Diles que no me maten!''] en voz de Juan Rulfo.
* Página oficial de Juan Rulfo
* San Juan Luvina. Lectura sobre el cuento de Rulfo.
* Entrevista a Juan Rulfo en el programa español A Fondo.
* Premio Príncipe de Asturias de las Letras 1983.
Toshiro Mifune

**Toshiro Mifune** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Qingdao llaqtapi -  wañusqa Mitaka llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq runam qarqan. 

Warmi:  Sachiko Yoshimine.Churinkuna:  Shiro (1950),  Takeshi (1952) wan Mika (1982).

## Kaypipas qhaway
* Kajirō Yamamoto
* Akira Kurosawa

## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Pecados y Milagros

***Pecados y Milagros*** nisqaqa (inlish simipi: "**Sins and Miracles**") huk Ñit'isqa phirurum mishikupi takiq Lila Downs 2011 watapi rurasqa, kuyu walltay pusaqninqa Aneiro Taño karqan.

## Rimay taki
Nicolas Anelka

**Nicolas Anelka** (*  paqarisqa Versalles llaqtapi, Ransiya mama llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kupakuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

(*) Incluyendo la Selección

### Individual suñay

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Ficha de Nicolas Anelka
Frank Lampard

**Frank James Lampard** sutiyuq runaqa, (* 20 ñiqin inti raymi killapi 1978 watapi paqarisqa London llaqtapi - ) huk Inlatirra mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Inlatirra)

## Hawa t'inkikuna

* Sitio web no oficial de Frank Lampard
* Ficha de Frank Lampard
Quri ch'uspi

*Quri usa (*Monalonion dissimulatum - Miridae*)
*Quri suntu (*Cantharidae*)
*Quri tankayllu (*Chrysididae*)
*Rakhu ch'uspi (*Simuliidae*)
Jeremy Renner

**Jeremy Renner** sutiyuq runaqa (7 ñiqin qhulla puquy killapi 1971 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Josh Duhamel

**Josh Duhamel** sutiyuq runaqa (14 ñiqin ayamarq'a killapi 1972 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Tayta: Larry Duhamel; Mama: Bonny Duhamel 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Anqasmarka distritu

**Anqasmarka distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Angasmarca*) nisqaqa huk distritum Santiago Chuku pruwinsyapi, Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Callería distritu

**Callería distritu** ( *Kalliriya listritu, maypas) nisqaqa ([[kastilla simi]]pi: *Distrito de Callería*) [[Piruw]] mama llaqtapi huk distritum, [[Coronel Portillo pruwinsya]]pi, [[Ukayali suyu]]pi. Uma llaqtanqa [[Pukallpa]] llaqtam.

== Wiñay kawsay ==

== Allpa saywachi ==
* [[Urqu]]kuna:   
* [[Qucha]]kuna:  
* [[Mayu]]kuna: [

== Tiyaqkuna ==
Distritupiqa [[Nawa runa (Amarumayu)|Nawa]], [[Yaminawa runa]]kunam tiyanku.

== Simikuna ==


<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>

<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>

<small> Pukyu:  </small>


== Yachay tarpuy ==
===Llaqtap amachana santun===
* [[San Huwan]] manaqa *Tayta Huwanshu''

## Listritupi paqarisqa
### Kurakakuna

## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta warikancha

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu INEI
Hanyang Yachay Suntur

**Hanyang Yachay Suntur** ()) nisqaqa Tayhan Republika mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Hanyang Yachay Suntur, 1939 kamarisqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* Tayhan Republika

## Hawa tinkikuna
* Hanyang Yachay Suntur (inlish simipi)
Shinkitu

**Shinkitu** *(Calliphoridae)* nisqakunaqa huk q'umir icha anqas k'anchaq ch'uspikunam. Qirisankunaqa aychapim kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ipariya distritu

**Ipariya distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Iparía*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Coronel Portillo pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: [

## Tiyaqkuna
Distritupiqa Nawa, Yaminawa runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Huwan

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu INEI
El Parco distritu

**El Parco distritu** (kastilla simipi: *Distrito de El Parco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi , Bagua pruwinsyapi. Uma llaqtanqa El Parco llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu