open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wiyula

**Wiyula** (italya simimanta: *viola*) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Wiyulataqa rikrapi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.

## Ancha riqsisqa wiyula waqachiqkuna

## Wiyulapaq qillqasqa taki kapchiy
**Sechstes Brandenburgisches Konzert* (Johann Sebastian Bach)
**Concierto en Dom* (J. S. Bach)
**Suites para viola sola* (J. S. Bach)
**Concierto para viola* (Bela Bártok)
**Harold en Italia* (Hector Berlioz)
**Sonatas para viola o clarinete* (Johannes Brahms)
**Dos piezas* (Bridge)
**Sonata n.º 12 «La follía»*, op. 5, n.º 2 (originalmente para violín) (Arcángelo Corelli)
**In nómine* (homenaje a J. S. Bach) (Pascal Dusapin)
**Pieza de concierto para viola y piano* (Enesco)
**Elegía*, op. 44 (Glazunov)
**Sonata para viola y piano en re menor* (Glinka)
**Les Espaces Acoustiques*: prólogo (Gérard Grisey)
**Sonata para viola de gamba ([[Haendel]])
**Sonata para viola de gamba (Haendel)
**Concierto en si menor* (Haendel)
**Der Schwanendreher*, para viola y orquesta (Paul Hindemith)
**Meditación* (Hindemith)
**Trauermusik* (Hindemith)
**Dos sonatas para viola solo y dos con piano* (Hindemith)
**Concierto en re mayor* (Hoffmeister)
**Concierto en si bemol mayor* (Hoffmeister)
**Fantasía para viola y piano* (Hummel)
**Seis nocturnos*, op. 186 (Kalliwoda)
**Romamce oubliée* (Liszt)
**Cinco danzas antiguas francesas* (Marin Marais)
**Trío para viola, clarinete y piano* (Mozart)
**Sinfonía concertante*, para violín, viola y orquesta (Mozart)
**Tres suites*, op. 131 (Max Reger)
**Sonata para piano y viola*, op. 147 (Shostakóvich)
**Sonata Arpeggione* (Schubert) (originalmente para *[[arpeggione]]*)
**Concierto en do mayor* (Schubert)
**Märchenbilder*, para viola y piano, op. 113 (Robert Schumann)
**Adagio y allegro*, op. 70 (Schumann)
**Concierto para viola* (Stamiz)
**[[Don Quijote]]* (Richard Strauss. Tiene un importante solo de viola)
**Concierto en sol mayor* (Telemann)
**Concierto para dos violas* (Telemann)
**Concierto para viola* (Walton)
2011

**2011** wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam kanqa.

## Sutinkuna
* **[[Sach'a-sach'a]]kunap mamallaqtapura watan** (Huñusqa Nasyunkunakama)
* **[[Chaqllisinchi]]p mamallaqtapura watan** (Huñusqa Nasyunkunakama)
* **Caudillo [[Vicente Guerrero]]p watan** (Mishikup kamachinankama)

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Humphrey Bogart

Humphrey DeForest Bogart, **Humphrey Bogart** sutiyuq runaqa (25 ñiqin qhapaq raymi killapi-1899 paqarisqa Musuq York llaqtapi, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1957 wañusqa Hollywood llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Bogartqa wañurqan 1957 watapis tunquchu apanqara unquymanta.

Tayta: Belmont De Forest, médico cirujano; Mama: Maude Humphrey, aranway pukllaq.

Warmikuna:
Helen Menken (1926-1927)  Mary Philips (1928-1938)  Mayo Methot (1938-1945)  Lauren Bacall (1945-1957)

## Suñaykuna
* Oskar Suñay (1951)

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Humphrey Bogart MundoCine; Video
* Documental 42': Humphrey Bogart... Behind the Legend

 ]
Ariq

**Ariq**, icha **Nina urqu** nisqakunaqa ratatachkaspaqa hawanpi icha kinrayninpipas kaq nina urqu luq'u *(kratir)* nisqamanta ninata, ancha q'uñi rumikunata, uchpatapas thuqaq, ratata *(lava)* nisqa puriqllayasqa rumita saqiq, anchata q'usñichiq urqukunam. Cráter = **nina shanqa**

Kaymi huk nina urqukunam:
* Piruwpi
** Misti (ariq)
** Sara Sara
** Uwina
* Ikwadurpi
** Chimpurasu
** Tunqurawra
** Pichincha

## Hawa t'inkikuna
Yumay

**Yumay** nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.

Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun. 

Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.

Runa hinam uywakunapas yumanakunku.

Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.

## Kaypipas qhaway
*Runap mirana yawrinkuna

## Hawa t'inkikuna
*Waskaran: Imamanta rurasqataq kwirpunchikri? (PDF), wawakunapaq qillqasqa
Yuquy

**Yuquy** nisqaqa qharip warmiwan, china kaqpa urqu kaqwan huñunakuyninmi runap, uywakunappas miraykunapaq. Yuqunakunku yumanapaqmi.

Yuqunakuspa, qhariqa k'aspiyasqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.

Runa hinam uywakunapas sarunakuspa yuqunakunku.

## Kaypipas qhaway
* Runap mirana yawrinkuna

## Hawa t'inkikuna
Miraykuy

**Miraykuy** nisqaqa runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunap, añakikunappas mirayninmi, wawankunata wachanapaq.

Iskaynintin hina miraykuy kanmi:
# Yuma miraykuy nisqapiqa miranapaq yumanakunkum: runa, uywakuna, yurakuna, k'allampakuna. Achka rikch'aqkunapiqa chay yumanakunanku tiyanmi, ahinataq: runa, tulluyuq uywakuna.
# Mana yuma miraykuy nisqapiqa manam yumanakunkuchu: huk uywakuna, yurakuna, k'allampakuna, añakikuna.

## Hawa t'inkikuna
2010

**2010** wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam kachkan, kunan watam.

## Sutinkuna
* **[[Ñawra kawsay]]pa mamallaqtapura watan** (Huñusqa Nasyunkunakama)
* **Kawsaysaphi sichpanakuypa mamallaqtapura watan** (Huñusqa Nasyunkunakama)
* **Iskay pachak watayuq [[Mishiku kachariy]]pa watan** (Mishikup kamachinankama)
* **Pachak watayuq [[Mishiku pachakutiy]]pa watan** (Mishikup kamachinankama)

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Kaspi hatun qucha

**Kaspi hatun qucha** nisqaqa Asyap Iwrupap chawpinpi, Rusyap, Kartulsuyup, Asarsuyup, Iranpa, Turkminsuyup, Qasaqsuyup chawpinpi huk ancha hatun qucham. 
## Allpa saywachi

## Hatun llaqtakuna

* Bakı, Asirwayan
* Astara, Asirwayan
* Lənkəran, Asirwayan
* Sumqayıt, Asirwayan
* Neft Daşları, Asirwayan
* Xaçmaz, Asirwayan
* Ästerxan, Rusya
* Derbend (Дербенд), Rusya
* Bandar Anzali (بندر انزلی), Iran
* Chalus (چالوس), provincia de Mazandaran, Iran
* Türkmenbaşy, Turkministan 
* Atıraw (*Атырау*), Kasaqstan 
* Aqtaw (*Ақтау*), Kasaqstan
Ñansa qucha

**Ñansa qucha** icha **Siwa Ñansa** (kiswahili simipi: *Ziwa Nyanza*, inlish simipi: *Lake Victoria* "Atipay qucha", *Ukerewe* nisqapas) Aphrikapi lliwmanta aswan hatun qucham, chawpi anti Afrikapim, Ugandap, Tansanyap, Kenyappas kinrayninpi. Suninqa 69.482 km2 hatunmi, 82 mitrukama sunim. Tiksimuyuntinpiqa iskay kaq hatun misk'i qucham. 

## Rikchakuna

Image:Lake Victoria composite satellite photo.jpg|Ñansa qucha satillitimanta rikusqa
Image:Lanil u0.gif|*Lates niloticus*
Image:Water hyacinth bloom.jpg|*Eichhornia crassipes*

## Runakuna

Image:Density evolution Victoria.png|Ñansa quchap kinraykunapi runakunap ñit'inakuynin
Image:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|Ñansa quchap kinraykunapi rimaykuna.

## Kaypipas qhaway
* Darwin's Nightmare (Pilikula 2005)
Runtu

**Runtu** nisqataqa pisqukunam huk uywakunapas miranapaq wachanku. Pisqukunaqa runtunkunata uqllanku. Mana hinallapas, huktaq uywakuna runtunkunata intip q'uñiyninpim saqinku malquchap puqunanpaq. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta, *uqllay pacha* nisqamanta runtuta t'uqyachispa paqarinku.

Pisqup runtunkunaqa isku rumi qarayuqmi.

Runakunaqa wallpakunatam huk pisqukunatapas uywanchik runtunkunata mikhunapaq.

Ñuñuq uywakunataq manam runtutachu wachanku, runa hinam uñachankunata wachaspa.

## Hawa t'inkikuna
Runa saqru

**Runa saqru** icha **Karka**, kichwapi **Karkanka** nisqaqa runap saqrunmi, tukuy tulluntinkunam. Maypis **tullu llika**

## Runa saqrup tullunkuna
### [[Uma]]pi
* Uma tullu *(Cranium)*
* Kirukuna *(Dentes)*
### [[Kurku]]pi
* Wasa tullu *(Vertebra)*,Wasa tulluntin *(Columna vertebralis)*
* Rikra chaka tullu *(Clavicula)*
* Qharmin *(Scapula)*
* Waqtakuna *(Costa)*
* Ñawpaq qhasqu tullu *(Sternum)*
* Siki tullu *(Pelvis)*
** Tiqni tullu *(Os ilii)*
** Tiyay tullu *(Os ischii)*
** P'inqay tullu *(Os pubis)*
* Chakana tullu *(Sacrum)*

### [[Marq'a]]pi
* Mak'a tullu *(Humerus)*
* Phiruru tullu *(Ulna)*
* Wach'i tullu *(Radius)*
* Maki tullukuna *(Ossa manus)*
### [[Chanka]]pi
* Chanka tullu *(Femur)*
* Phillillu *(Patella)*
* Waman tullu icha Chaki sinqa *(Tibia)*
* Phaka tullu *(Fibula)*
* Tayku, T'ayqu *(Calcaneus)*
* Wich'u q'umpu *(Malleolus)*
* Chaki tullukuna *(Ossa pedis)*

## Kaypipas qhaway
* Runap kurkun

## Hawa t'inkikuna
Mit'a

**Mit'a** nisqaqa watapi pachakunam. Ima mit'awip (pachap) rakintapas mit'a ninchikmi, hinallapas llamk'ay mit'atam.

Kaymi watapi tawantin mit'a:
* chiri mit'a, qasa mit'a *(invierno)*
* ch'iraw mit'a, pawqarwara, t'ikay pacha, sisa pacha *(primavera)*
* ruphay mit'a, ruphay pacha, ch'aki mit'a, usya *(verano)*
* puquy mit'a, hawkay mit'a, kallchay pacha *(otoño)*

Kaypitaq watapi iskaynintin mit'am:
* ch'aki mit'a, usyay mit'a, usya wichan, ruphaq mit'a *(temporada quemante; temporada seca)*
* paray mit'a, tamya pacha *(estación de las lluvias)*

Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay munay mana munay **[[wiraquchapaq llamk'ay mit'a]]**pi ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi qullqi qhuyapi, wañurqan.
Nina

**Nina** nisqaqa ima kawsaykunapaq ruphachkaqpas, rawrachkaqpas. Kañanapaqqa q'irutam ch'iqtaspa yamt'a nisqatam ruranchik. K'illimsapas rawranmi. Hinallataq huk puriqllakunatam kañanchik, ahinataq allpa wiram.

Sinchiyasqa kaqraq, achkiq q'uñi imayaykunaqa sansa nisqam, chaymanta paqariq rawrachkaq wapsikunataq rapa nisqam. Ninamantaqa q'usñipas paqarinmi. Mana rawrasqa imayaymantaqa uchpam tukukun.

Wayra pachapi imapas ruphachkaptin, muksichaq wapsiwan ruranakun. Yantapi kachkaq k'illimsayaq muksichaqwan chimlasayta ruranakun. Yantapi yakuchaqtaq muksichaqwan yaku wapsita tukukun. Mana muksichaq kaptinqa, manam rawrayta atinchu.

## Hawa t'inkikuna
K'ullu

**K'ullu** nisqaqa wasichaypaq, kuyuylla (kawitu, tiyana, hamp'ara, k'irana) ruranapaq, imakunata ruranapaqpas llamk'achisqa q'irum, sach'amantam. Ima sach'amanta hatun q'iru rakitapas k'ullu ninchikmi.

K'ullutaqa k'ullu kuchunapim q'iru last'akunaman kuchunku.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Félix Layme Pairumani

**Félix Layme Pairumani** sutiyuq runaqa (20 ñiqin kantaray killapi 1949 paqarisqa Sullka Titi llaqtapi, Jesus Machaka distritupi, Inkawi pruwinsyapi, Chukiyapu suyupi, Bulibyapi) huk bulibyanu t'ikraqmi, aymara simimanta yachaqpas.

Kay suñaykunatam chaskirqan:
*PREMIO MUNDIAL: Hiroshima Foundation for peace and culture, Stockholm, January 1998. 
*PREMIO NACIONAL de Literatura Infantil, Palacio de Gobierno : La Paz, 17 de Junio de 1998.

 

## Hawa t'inkikuna
*Félix Layme Pairumani: Premios y honores Kastilla simipi
*The Path to Freedom.  Towards Linguistic and Cultural Equity in Bolivia (Inlish simipi)
*Diccionarios: Aymara, Quechua, Castellano
Aka

**Aka** icha **Isma** nisqaqa runap, uywakunappas mikhusqanpa puchunmi, uqutinta wisch'usqa (akasqa).

Huk uywakunap akantaqa wanu ninchik, chakrata wanuchanapaq allinmi.

## Hawa t'inkikuna
Mamallaqta Ankichina Huñunakuy

**Mamallaqta Ankichiy Huñunakuy** *(Coordinadora Nacional de Radio,  CNR)* nisqaqa Piruwpi mama llaqtayuqkunap tantanakuyninmi, mana qullqichakunapaq, Sikuwani llaqtapi kamarisqa 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1978. Wankurisqankunaqa 49 ankichiqmi, 27 willanakuy wasim, willanakuymanta, ayllu llaqtakunamanta, yachachiymantapas qillaykuq.

 

## Hawa t'inkikuna
*Sapanka yachay tarpuypi rimanakuymanta Peru suyuman reqsichiynin "Rimayniykipi rimay, qanpa kaqniykin"
Yachay tarpuypi rimanakuy

**Yachay tarpuypi rimanakuy** (kastilla simipi: *interculturalidad*) nisqaqa ima iskay *kultura* nisqa yachay tarpuypura kaqpas, ahinataq huk atiq kulturawan atisqa kulturam, ahinataq Abya Yalapi ispaña kulturawan indihina kulturam.

 

## Hawa t'inkikuna
*Sapanka yachay tarpuypi rimanakuymanta Peru suyuman reqsichiynin "Rimayniykipi rimay, qanpa kaqniykin"
Mana kamachiy tantanakuy

**Mana kamachiy tantanakuy** nisqaqa (**MKT**, inlish simipi: *non-governmental organization NGO*) manam mama llaqtapchu paqarichisqan, manam kamachiypachu kapuq tantanakuymi, kamachiymantaqa manam warkukuqchu. Kañinataqa wankurisqankunamantam icha hawamantam chaskiykun.

## Huk mana kamachi tantanakuykuna

* Amnesty International
* Greenpeace
* Human Rights Watch
* WWF
* Lions Clubs International

## Hawa t'inkikuna

* NGOs - The Self Appointed Altruists (inlish simipi)
* What is a Non-Governmental Organization? City University, London (inlish simipi)
* NGO's role in peace-building (inlish simipi)
Willka Qhichwa

**Willka Qhichwa** (kastilla simipi: *Valle Sagrado*) nisqaqa Willkamayup qhichwanmi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Yurakuna

Yaqa 400 rikch'aq hillurinakuna (*Orchidaceae:* walkanki, wiñay wayna, hukkunapis), wakintaq mana tiqsimuyuntinpi kanchu.

## Uywakuna
400 laya p'isqukunata wasapan hinallataq kayllapi tarikuq uywakunapas anti ukumarihina, sapallanmi kay ukumari nisqa Uralan Awya Yalantinmanta. Kaykunapin pakakullankutaq huch'uy taruka, sach'a cabra nisqanku hinallataq tanka tarukapas. 

## Willka Qhichwapi tarikuq kaqkuna

Qusquqa aswantataq Willka Qhichwa, qhapaqmi kanku; pacha kaqninkunapi, kawsayninkunapipas. Kay kawsayqa hawa llaqta hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: puriykuna, q'uñi unu wayt'aykuna, qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuy kuna, p'isqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, kawallupi puriykachaykuna, wasichakuy, mikhuykuna, ñawpa willakuykuna, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis.
Aswan chanin ñawpa raqaykuna: Ullantaytampu pukara, P'isaq willka chawpi, Huch'uy Qusqu, Khallkapi tarikuq llaqtacha.
* Machu Pikchu willka ñawpa llaqta – Tukuy runakunap qhapaq kaynin, qanchisnintin tiqsimuyupi hanllallichikuq kaqkunamanta huknin kaq (Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla). 
* Inka ñan, huknin tiqsimuyuntinpi riqsisqa “trekking”
* Suyuntinpa iskay aswan riqsisqa qhatunayuq: P'isaqwan Chinchiru.
* Ñawpa allpa llamk'ay yachaykuna rikukunraq. 
* Kaypin llaqtaq kayninkuna rikukun, llaqta raymikuna, ñawpa ruwayninkuna, tusuykuna, tukaykuna , anti kawsaykunaq yachaynin (*cosmología andina*), anti llaqtakunaq wayk'uyninpas 
* Maras llaqta, kachi qhatankunapas, Muray ñawpa chakranankupas. 
* Saksaywaman
* Q'inqu
* Tampumach'ay
* Mach'ay

## Musiku
* Karu puriy
* Allpa llamk'ay

## Apaykachana
2 ñan: 
* Qusqu - P'isaq (Qusqu llaqtamanta 32 km karum)
* Qusqu - Chinchiru - Urupampa (Qusqu llaqtamanta 72 km karum)
## Kaypipas qhaway
* Willkamayu
* Inka
* Qusqu
* Qusqu suyu
* Tawantinsuyu
* Pawqartampu
* Puka Pukara
* Tipun
* Antawaylla
* Pikillaqta
* Tampumach'ay
* Yukay
* Quriwayrachina

## Hawa t'inkikuna
* Proyecto de Geoturismo en el Valle Sagrado de los Inkaspi Kamarikuy (Willka Qhichwapi karu puriy kamarikuy, qhichwa simipipas)
Tampu Mach'ay

**Tampu Mach'ay** nisqaqa (QSHKS qillqaypi: *Tanpumach'ay*), Piruwpi, Qusqu suyupi, Willka Qhichwapi,  Qusqu llaqtamanta isqun km karum kaq mawk'a wasichasqam, Inkakunap huk yaku yupaychana wasinsi karqan. Inka qhapaqkunaqa chaypis armakurqan. Chayraykum Inka armakuna *(Baños del Inca)* ninkupas. Puka Pukara nisqamantaqa 1 - 2 km karum.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Tampu Mach'aymanta
* Tampu Mach'aymanta (inlish simipi)
Chanin yachaykuna

**Chanin yachaykuna**; (*Dichos pulares. Proverbios.*)

#*Ama suwa, ama qilla, Ama llulla* (No  hurtar, no  ociosear, no  mentir)
# Manaraq rimashaspa, *yuyaychay  * (Piensa,  antes de hablar)
#*Ima manutam mana qupuna, ima aynin mana kuchina* (Qué deuda no se paga, qué  ayuda no se devuelve)
#*Lank’ay allinta, mana pita qhawaspa* (Trabaja bien , sin mirar a quien)
#*Allin kawsakuq runaqa sumaq q'apaq t'ikamanmi rikch'akun* (El hombre que vive bien, es semejante a una flor de rico aroma)
#*Wañuymi aswan allin, qunkur chaki Kawsaymantaqa* (Más vale morir de pie, que vivir de rodillas)
#*Saksasqa wisaksayuqpaqa, sunqunpas kusisqan* (A barriga llena, corazón contento)
#*Allinta muruta akllay, rurun allin Paqarinapaq* (Escoge bien la semilla, para que el fruto sea bueno)
#*Llank’aymi hanpin wakchaq k'irinta* (El trabajo sana el sufrimiento del pobre)
#*Yachayta quway, nuqataq hatunta Ruwasyki* (Dame el saber y yo haré grande)
#*Llaqtaq siminqa, Apu yayaypa siminmi* (La voz del pueblo, es la voz del Creador)
#*Ama wichayma thuqaychu chayqa, uyallaykimataqmi kutiyamusunki* (No escupas arriba, a tu misma cara  te regresará)

## Kaypipas qhaway
*Rimay
*Qhichwa simi
Karu puriy

**Karu puriy** icha **Turismu** nisqaqa runakunap karu llaqtakunaman puriyninmi, mana llamk'anapaq, mana chaypi unay pacha kawsanapaq, ichataq hawkanapaq, kusikunapaq, huk llaqtakunata rikunapaq.

Chay turismuwanqa achka llaqtakunam achka qullqitam chaskin.

Karu puriq kanku kaykunatam rurananpaq:
* Challakupi: armakuy, intichakuy
* Quchapi, mayupi, mama quchapi: armakuy, wayt'ay
* Puriykuna
* Armakuna, q'uñi unu wayt'aykuna
* Mayupi wamp'upi tuytuykuna
* P'isqukuna qhawaykuna
* Sallqa kawsay qhaway
* Kawallupi puriykachaykuna
* Qaqa siqaykuna
* Qaqa lluq'aykuna
* Sumaq wasichay kamay: ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykuna, ñawpa raqaykuna
* Mikhuykuna
* Ñawpa willakuykuna
* Takikuna
* Raymikuna
Atawallpa Yupanki

**Atawallpa Yupanki** *(Atahualpa Yupanqui)* icha **Héctor Roberto Chavero** (Pergamino llaqtapi paqarisqa 22 ñiqin qhulla puquy killapi 1908; Paris llaqtapi wañusqa 23 ñiqin aymuray killapi 1992) sutiyuq runaqa Arhintina mama llaqtayuq takiqmi, taki qillqaq, kitara waqachiq, simi kapchiqpas karqan. Inkakunap sutinta hap'ispanpas, kastilla simillapim qillqarqan. Jorge Cafrune sutiyuq takiqmi achka Atawallpa Yupankip rurasqan takikunata takirqan.

## Takikuna

*Los Hermanos, 
*Viene clareando, 
*El arriero, 
*Zamba del grillo, 
*La añera, 
*La pobrecita, 
*Milonga del peón de campo, 
*Camino del indio, 
*Chacarera de las piedras, 
*Recuerdos del Portezuelo, 
*El alazán, 
*Indiecito dormido, 
*El aromo, 
*Le tengo rabia al silencio, 
*Piedra y camino, 
*Luna Tucumana, 
*Los ejes de mi carreta, 
*Sin caballo y en Montiel, 
*Cachilo dormido, 
*Las preguntitas
*Tú que puedes vuélvete
*Nada mas, 

## Liwrukuna

**Piedra sola* (1942)
**Aires*  (1943)
**Cerro Bayo* (1953)
**Guitarra* (1960)
**El canto del viento* (1965)
**El payador perseguido* (1972) 
**Confesiones de un payador (Ediciones Galerna)*(1984)
**La palabra sagrada * (1989)
**La Capataza* (1992)

## Enlaces externos

*Fundación Atahualpa Yupanqui

*Gracias Atahualpa
* Don Ata no está muerto, sí dormido (Daniel Viglietti-p qillqasqan)
* Atawallpa Yupankip Takinkuna
Jorge Cafrune

**Jorge Antonio Cafrune** (*Jujuy llaqtapi paqarisqa 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1937 -  †Buenos Aires llaqtapi wañusqa 1 ñiqin hatun puquy killapi 1978) huk Arhintina mama llaqtayuq runa llaqta takiqmi karqan. Atawallpa Yupankip achka takinkunatam takirqan.

### Diskunkuna

## Pilikulankuna

## Kaypipas qhaway
* Arhintina

## Hawa t'inkikuna
*Página dedicada a Jorge Cafrune
*Reportaje a Jorge Cafrune
*Testimonio que incrimina a Villanueva
Urqup apun

**Apu apu, Apu**, **Urqup apun** icha **Wamani** nisqaqa urqupi tiyaq apu, thiyus kaymi, Tawantinsuyu iñiypi.

## Hawa t'inkikuna
*AMUT’ AYNINCHISPI "APU" YUYAY (Qhichwa simipi, Kastilla simipi, Inlish simipi)

## Kaypipas qhaway
*Wak'a
CEPCLA

**CEPCLA**; (*Centro de Preservación de la Cultura y Literatura Aymara –Quechua*)

 

## Hawa t'inkikuna
*Imapaq EBI? (CEPCLA)
*Gramatica del Idioma Quechua para EBI, Piruw 2003
Terralingua

**Terralingua** nisqaqa huk llaqtapura tantanakuymi.

Kaymi iskaynin tiksi ruranankuna, kikinpa nisqankama:
#Munanmi ama chinkananta kay linguística simi yachaypa nisqa sapaq sapaqchay tiksimuyuntinpi wiñay wiñay kawsananta.
#Tariytan munan kuska hap'inakuspa purinanta kay yachaq kamay, biológica kawsay yachaypa nisqawan.

## Hawa t'inkikuna
*Chaymanta hamun sut'iyachasqa Terralinguaqa
*Terralingua
Ciro Alegría

**Siru Aliriya Wasan** (*Ciro Alegría Bazán*, Kastilla simipi) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Qillqa asindapi, Wamachuku ñiqpi - †  wañusqa Chaqlakayu llaqtapi) huk piruwki llaqta pusaq wan willaq kamayuq manaqa qillqaqsi p'anqa willaqpas karqan.

## Qillqasqankuna
* *[[La serpiente de oro]]* 1935 ("Inti Mach'aqway") ("*Quri pushkuyllawka*") 
* *[[Los perros hambrientos]]* 1939 ( *Yarqasqa allqukuna*) ("*Mallaqashqa allqukuna*")
* *[[El mundo es ancho y ajeno]]* 1941 (*Pachaqam kichakasqam runapapas*) ("*Mashtakashqawan runapam Patsaqa*")
* *[[Duelo de caballeros]]* [Cuentos] ( *Kawallusqakuna wahunakuyhanan*)[Willanakuy] ("*Lluqashqa puriqkuna tinkukay *")
* *[[Lázaro]]* Novela póstuma e incompleta, 1972 (Lásaru) [Wanusapa mana tukusa kawsay rikch'a] ("*Llashiku *")
* *[[Mucha suerte con harto palo]]* (*Achka sami ancha qiruwan*) (*Wanusqa qipa qillqa hurquna, tukuy qillqata qurisa; ikman rikapasqa- 1976)Edición póstuma recopilatoria de distintos escritos, supervisada por su viuda, Dora Varona. 1976*) ("* May yarqullku tsika qiruwan *") 

## Kaypipas qhaway

## Willana

## Hawa t'inkikuna
* Antorcha 
* Ciro Alegría (inlish simipi)
Iñuku

**Iñuku** icha **Atumu** (grigu simimanta: *ἄτομος [átomos]* "mana ch'iqtaypaq", chaymanta kastilla simipi *átomo*) nisqaqa qallawap lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.

Iñukupiqa tiksi k'atachakunam: iñuku huk'ipiqa prutunkuna niwtrunkunapas, iñuku hawapitaq iliktrunkunam. Chay prutunkunaqa pusitiwu nisqa pinchikilla chaqnayuq kaptin, iliktrunkunataq niyatiwu nisqa pinchikilla chaqnayuqmi. Niwtrunkunaqa manam chaqnasqachu. Iñukupiqa prutunkunap iliktrunkunappas kaqlla yupayninmi. Chayraykum tukuy iñukuntin manam pinchikilla chaqnayuqchu.

Prutrunkuna niwtrunkunapas yaqa tukuy iñukup wisnunniyuqmi, iliktrunkuna aswan-aswan pisilla llasaq kaptinmi.

Llapa qallawaqa kikinpa prutun yupayniyuqmi iñuku huk'inpi, iñuku yupay nisqa.

T'inkisqa imayaypa iñuwa nisqaqa iñukukunamantam t'inkisqam.

"Mana ch'iqtaypaq" nisqa kaptinpas, ch'iqtayta atinchik, ichaqa ñak'a-ñak'ayta. Huk qallawa rikch'aqkunam illanchaykuspa umphuykun, huk qallawam tukukuspa. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Iñuwa

**Iñuwa**, **Ñich'i** icha **Mulikula** (kastilla simimanta: *molécula*) nisqaqa t'inkisqa imayaypa lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi. Iñuwaqa iñukukunamantam t'inkisqam.

Aswan uchuy iñuwakunaqa iskayllam iñukuyuq kaptinqa, huk hatun iñuwakunataq ancha achka iñukuyuqmi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Qiqiri

**Qiqiri** nisqaqa huk lata phukuna waqachinam.

Qiqiriqa waqra phukuman rikch'akun, waqra phuku hinallam waqachinchik. Chayrayku qiqiritapas **waqra phuku** ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
* Q'ipa
Kawsaykuq

**Kawsaykuq** (kichwapi **Kawsaykuk**), **Kastiñu**, **K'atkilla** icha **Silula** nisqaqa (kastilla simipi hina *célula* qillqasqapas) lliw kawsaqkunap - runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunappas - lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.

Ch'ulla kawsaykuq nisqa kawsaqchakunaqa ch'ullalla kawsaykuqmi kaqkuna.

Ch'ulla kawsaykuqkunaqa kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* icha kawsaykuq huk'iyuq *(Eucariota)* nisqakunam. Lliw runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunappas kawsaykuqninkuna kawsaykuq huk'iyuqmi, *Eucariota* kanchik. Añaki *(Bacteria)* nisqakunataq, anqas añakikunapas *(Cyanobacteria)* kawsaykuq huk'innaqmi.

Kawsaykuq huk'iyuq nisqa kawsaykuqpiqa kay kawsaykuq yawrikunam:
* kawsaykuq huk'i *(nucleus)*
* kawsaykuq qara *(membrana cellulae)*
* kawsaykuq michachaq *(mitochondrion)*
* kawsaykuq achik wayllaq *(chloroplastes)*: yurakunallapi
* (hukkunapas)

## Hawa t'inkikuna
* Kawsayninchis qallariynin (Célula). Instituto Superior Público “La Salle” Proyecto CRAM II - Urubamba, Cusco 2002. Imataq celulari?

## Pukyukuna
Inti wayllay

**Inti wallay,** **Wayruru** icha **Phutusinthisis** (Kastilla simipi: *fotosíntesis*, grigu simimanta: *Φωτοσύνθεσις*) nisqaqa yurakunap raphi q'umirwan intip achkiyninpi chimlasayta huk mana kawsaq imayaykunatapas yurap kawsa imayayninman t'ikraykuyninmi.

Yurakunap raphinkunapi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq *(khloroplastu)* nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (*khlorophila* nisqayuq) inti wayllaqkunawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtanku, muksichaqta kachaykuspa. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa kikinpa imayayninta ruraykuspa hinatapas wiñaspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap kachaykusqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu.

Kay hinam inti wayllaypa ruranakuy paqtachanin:
:*<b>6 CO<sub>2</sub> + 12 H<sub>2</sub>O + achkiy → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6 O<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O *
:chimlasay + yaku + achkiy → uwas misk'i + muksichaq + yaku

## Hawa t'inkikuna
Samay

**Samay** icha **Rispirasyun** (Kastilla simipi: *respiración*, latin simimanta: *respirare*, "samay") nisqaqa kawsaqkunap muksichaqta hurquspa mikhusqa kawsa imayayta chimlasayman t'ikraykuyninmi kawsanankupaq, kuyunankupaq.

Runaqa, ñuñuq uywakuna, pisqukuna, suchuq uywakuna, allpa yaku kawsaq uywakunapas wayra pachamanta muksichaqta surq'anwanmi samaykunku. Chay samasqa wapsikunataqa **samaytu** ninchikmi. Challwakunataq, apanqurakuna, yakupi kawsaq ch'urukunapas yawsamaq nisqakunawan yakupi chullusqa muksichaqtam samanku.

Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu, samananmi atin.
Illapa

**Illapa** nisqaqa t'uqyayllawan t'uqyachina ayñim. 

Kunan pachaqa lliw awqaqmi maqanakuypi illapata llamk'achin.

Inkakunaqa chay ayñita mana riqsirqaptinmi, Ispañamanta awqakunaqa illapankunawan, khillaychukinkunawanpas utqaylla atiparqan.

## Hawa t'inkikuna
T'uqyachina ayñi

**T'uqyachina ayñi** nisqakunaqa t'uqyayllawan t'uqyachina ayñikunam. 

Kunan pachaqa lliw maqanakuypi chay t'uqyachina ayñikunata llamk'achinku. Lliw awqaqpa huk illapanmi kan.

Inkakunaqa chay ayñita mana riqsirqaptinmi, Ispañamanta awqakunaqa illapankunawan, khillaychukinkunawanpas utqaylla atiparqan.
Phuyu

**Phuyu** icha **Pukutay** nisqaqa wayra pachapi kachkaq ancha achka yaku sut'uchakunam.

Wayra pacha chiriyachkaptin, yaku wapsi manañam wayrapi wapsi kayta atinchu. Chayraykum yakuyan, phuyu tukuspa. Aswan wapsi yakuyaptin, sut'ukunaqa miraykun. Aswan hatunyaspa, param tukukunku.

Allpa hawapi kaq phuyutaqa pacha phuyu nichikmi.

## Hawa t'inkikuna
Para

**Para**, **Paray** icha **Tamyay** nisqaqa phuyukunamanta urmaykun yaku sut'ukunam, urmamuq yakukuna nisqa.

Wayra pacha chiriyachkaptin, yaku wapsi manañam wayrapi wapsi kayta atinchu. Chayraykum yakuyan, phuyu tukuspa. Aswan wapsi yakuyaptin, sut'ukunaqa mirankun. Aswan jatunyaspa, paraman tukukunku.

Para inti k'anchayninwan kuska kachkaptinqa, k'uychitam rikunchik.

## Hawa t'inkikuna
Pacha q'uñichiy

**Pacha q'uñichiy** nisqaqa chimlasay, huk pacha q'uñichina nisqa wapsikunarayku wayra pachap q'uñiyninmi.

Inti tiksi muyuta achkiy, k'uyu qhipa, huk illanchaykunawan illanchaspa q'uñichiptin, tiksi muyutaq puka ñawpa nisqatam hawa pachaman illanchan. Pacha q'uñichina wapsikuna chay achkiy, k'uyu qhipa illanchaykunata chimpachinmi, manataqmi puka ñawpatachu. Chay puka ñawpa illanchayta allpaman rirpuchaspa wayra pachapipas hark'aspa allpa pachatam wayra pachatapas q'uñichinmi.

## Runarayku pacha q'uñichiy

Runakuna achka rumiyasqa rawranata - allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas - kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa pacha q'uñichina wapsi kaptin, wayra pacha astawanmi quñukuchkan. Wayra pacha q'uñichkaptinmi, hatun chullunkukunam yakuyachkanku, mama quchakunapi yakuta mirachispa. Chayraykum mama quchap hawan huqarikuchkanmi, chalakunapi kachkaq llaqtakunatam llump'iyta hurapaspa.
Rawray

**Rawray** nisqaqa anchata micha quq riduksi ruranakuymuy, rawrana muksichaqwan ruranakuymi, ahinataq ninapi, ima rawray kuyuchinapi, huk llamk'anakunapipas.

## Hawa t'inkikuna
Chullunku

**Chullunku** icha **Chullunka** nisqaqa sinchiyasqa yakum. Chiri mit'apiqa yaku chullunkayanmi. Hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi achka hatun chullunkukunam, Wankakunap wallallu nisqan.

Phuyukunamanta urmaykuq chullunku umiñachakunaqa rit'i ninchikmi. Chay riti hinaqa urqupi chullunkukuna yuraqmi.

## ITS just a little hehe
Rit'i

**Rit'i** icha **Lashtay** nisqaqa phuyukunamanta urmaykuq sinchi yaku (chullunku) umiñachakunam, urmamuq yakukuna nisqaman kapuq.

Rit'iqa yuraqmi.

## [[Rit'i kurku kallpanchay]]
*Rit'i suchuykachay (*snowboard*)
*Rit'i lluchk'ay / Shiy (*skiing*)

## Hawa t'inkikuna
Ilarya Supa

**Ilarya Supa Waman**  (*Hilaria Supa Huamán*, Kasilla simipi) sutiyuq warmiqa (1957 watapi paqarisqa Wayllaqucha ayllu llaqtapi, Warukuntu listritupipi, Anta wamanipi, Qusqu suyupi, Piruwpi) huk piruwki, qhichwa simi rimaq llaqta pusaq warmim.

Wakcha chakra warmi kaspa wiñaspa, runa hayñikunapaq rimapayarqan.

Piruwpaq Huñu *(Unión por el Perú)* pusana rakipi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 25 ñiqin anta situwa killapi 2006 p'unchawpi Piruwpa wiñay kawsayninpi ñawpaq kuti qhichwa simipim hurarqan, María Sumire sutiyuq warmipa hinallataq qhichwapi huraspa qatiptin, fujimorista Martha Hildebrandt sutiyuq kunrisup umalliqnin warmi k'amiptinpas.

Kunanqa Antiki Kunrisupi (2011-2015), Piruwpa suttinpi riman, mañakun, sinchikun. 

## Qillqasqankuna
*Hilos de mi vida – El testimonio de Hilaria Supa Huamán, una campesina quechua. Willkamayu Editores (kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna

* Hilaria Supa Congresopi qhiswa kawsayninmanta allinta riman (Tarea febrero 2011 – tarea.org.pe)
* Hilaria Supa: *Mama Llaqtanchikpi kamachikuykuna paqarichimuq*. La Gran Lectura, pp. 16–19. Global Compaign for Education, Lima 2009. Traducción al Quechua Collao: Rufino Chuquimamani, con la colaboración de Carmen Alosilla Morales.
* Hilaria Supa Huamán - kawsasqanmanta (kastilla simipi)
* Congresista Hilaria Supa Huamán (kastilla simipi)
María Sumire

**María Cleofé Sumire López de Conde** sutiyuq warmiqa (Qanchi pruwinsyapi paqarisqa, Qusqu suyupi, Piruwpi) huk piruwanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, taripay amachaqpas.

Piruwpaq Huñu *(Unión por el Perú)* partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 25 ñiqin anta situwa killapi 2006 p'unchawpi Hilaria Supa sutiyuq warmiwan Piruwpa wiñay kawsayninpi ñawpaq kaspa qhichwa simipim hurarqan, fujimorista Martha Hildebrandt sutiyuq kunrisup umalliqnin warmi k'amiptinpas.

Mariyaqa 2007 watapi Kamachiy Ruraykamay 806 *(Proyecto de Ley 806)* nisqatam qallarirqan, Piruwpi indihina runakunap rimayninkunata amachanapaq.  Piruwpa Kunrisun *Piruwpa Qallariy Rimaykuna Amachana Llamk'achina Kamachiy* *(Ley para la Preservación y uso de las Lenguas Originarias del Perú)* nisqaman ari nirqan.

María Sumireqa Methodista Inlisyapim wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna

*María Sumire: Hoja de vida (Congreso del Perú)
*María Sumirep blognin

## Pukyu qillqakuna
Luis Macas

**Luis Alberto Macas Ambuludí** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Saraguro llaqtapi, Loja markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam, 1990 watamanta 1996 watakama, 2004 watamanta 2008 watakamapas CONAIEpa umalliqninmi karqan.
Nina Pacari

**Nina Pacari**, 1985 watakama **María Estela Vega Conejo** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kutakachi llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq taripay amachaqmi, pulitiku warmim.

24 watayuq kaspa misti sutintam t'ikrachirqan Nina Pacari (Paqari) sutichakuspa. Chay p'unchawkunapi Ikwadur mama llaqtapi manam pi kichwa warmipas taripay amachaqchu karqan, Ninataq ñawpaq kaqmi tukurqan. Chaymanta FICI masinkunawan, CONAIE masinkunawanpas Ikwadur runakuna hatariyta sinchiyanapaq llamk'arqan. 1998 watamanta Ninaqa Chimpurasu markapaq diputawmi tukurqan, chaymanta Asambliyap qatiq pusaqninmi akllasqa karqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez Mamallaktata Pushak kaptin, suqta killa yallisqakama, Nina Pacari *Ministro de relaciones exteriores* karqan, Pachakutik nisqa partidumanta. 2003 watapi Chakra yapuy killa killapi tukuy aylluruna ministrukuna kamachinamanta lluqsirqan: CONAIE nisqap pusaqninkunam, Pachakutik runakunapas, Lucio manaña allichu mamallaqtata pusaykun nispa yuyaspa.

2003 watamanta kunankaman Nina Pacari yachachiqmi kachkan Ampatu llaqtapi amawta yachana wasipi. Kunanqa *Corte Constitucional* nisqapipas taripakuqmi kachkan. 

## Hawa t'inkikuna
*Nina Pacarimanta (kichwa rimaypi)
Casimira Rodríguez

**Marcela Casimira Rodríguez Romero** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Misk'i llaqtapi, Quchapampa suyupi, Wuliwiyapi - ) huk  mama llaqtayuq qhichwa simi rimaq sindikatu pusaq, pulitiku warmim.

2006 watamanta 2007 watakama Buliwyap ñawpaq kaq qhichwa chiqarimay ministrum karqan.

13 watayuq kaspa Casimira Quchapampa llaqtaman rirqan chaypi wasi p'asña kaspa llamk'aq, yaqa iskay chunka wata. Chaypi Wasi p'asñakunap mamallaqta tantanakuynin *(Federación Nacional de Trabajadoras del Hogar)* sutiyuq sindikatukunap hatun tantanakuyninta kamariyta yanaparqan, ñawpaq kaq pusaqnin tukuspa. 2001 watapitaq Awya Yala mamallaqtapura wasi p'asñakunap 14 sindikatunkunap hatun tantanakuyninpa sapsi sikritaryunmi tukurqan. Ch'isi yachay wasipi yachaqayta tukukuspa Buliwya Kathuliku Yachay Suntur *(Universidad Católica Boliviana)* nisqapi runa yachayta yachaqayta qallarirqan.

Casimira Rodríguezqa Mithudista Inlisyapim wankurisqa. 2003 watapi Mithudista Thak Suñaytam chaskirqan.

Evo Moralespa pusasqan Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqapipas wankurisqam.. 2006 watapi Wuliwiya chiqarimay ministrum tukurqan, ichataq 2007 lluqsirqan, chiqarimaypi awqaqninkunarayku.

Kunanqa Chukiyapu llaqtapim kawsachkan.

## Kaypipas qhaway
* Juan Ramón Quintana 
* Carlos Romero Bonifaz
* Walker San Miguel
* David Choquehuanca
* Rubén Saavedra Soto 
* César Navarro Miranda

## Pukyu qillqakuna


## Hawa t'inkikuna

* Interview mit Casimira Rodríguez
Luzmila Carpio

**Luzmila Carpio** icha **Lusmila Karpiw**qa (1954 watapi paqarisqa Panakachipi, Qala Qala ayllu llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Buliwyapi) huk buliwyanu, qhichwa simipi takiq warmim.

Kunanqa Paris llaqtapim kawsachkan.

## Huk takinkuna
* Yaw kuntur mallku
* Wiñay llaqtamanta kayku
* Ima sarata munanki
* Aylluman kutiripuna 

## Hawa t'inkikuna
* Luzmila Carpiop unay llika tiyanin
* Huk takinkuna: rimay qillqankuna
* Luzmila Carpio - Ama Suwa, Ama Llulla, Ama Qhilla (Rimakuna widyupas)
Alan García

**Alan Gabriel Ludwig García Pérez** (icha *Alan Apriyil Luwiq Arsiya Piiris*) sutiyuq runaqa (* 23 ñiqin aymuray killapi 1949 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - 17 ñiqin ayriway killapi 2019 watapi Lima llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu pulitiku runam. APRA partidupi wankurisqan kaspa, 1985 watamanta 1990 watakamam ñawpaq kuti Piruwpa umalliqnin karqan.

4-VI-2006 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Ollanta Humala-wan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VI-2006 p'unchawmantam Piruwpa umalliqnin kachkan, Alejandro Toledo-ta qatispa.

 p'unchawkamam umalliq karqan, chay pachataq Ollanta Humalam qatirqan.


ImageSize = width:450 height:600
PlotArea = left:50 right:0 bottom:10 top:10

DateFormat = yyyy
Period = from:1946 till:2011
TimeAxis = orientation:vertical 
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1946
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1965

PlotData=
  color:red mark:(line,black) align:left fontsize:S 
  shift:(25,0) # shift text to right side of bar

  # there is no automatic collision detection, fontsize:XS 
  # so shift texts up or down manually to avoid overlap shift:(25,-10) 

  at:1949             text:Su padre es encarcelado. Nace en Lima.
  at:1954             text:Su padre es liberado y puede conocerlo.
  at:1965             text:Ingresa a Derecho en la Pontificia Universidad Católica del Perú.
  at:1970             text:Ingresa a continuar Derecho en la Universidad Mayor de San Marcos.
  at:1971             text:Abogado recibido en la Universidad Mayor de San Marcos.
  at:1974             text:Doctor en Derecho en la Universidad Complutense de Madrid.
  at:1977             text:Curso Doctorado en Sociología U. de la Sorbona. Secretario Organización Apra.
  at:1978             text:Diputado de la Asamblea Constituyente.
  at:1980             text:Diputado por el Partido Aprista Peruano.
  at:1982             text:Secretario General del Partido Aprista Peruano.
  at:1985             text:Presidente del Partido Aprista. Presidente Constitucional de la República.
  from:1985 till:1990 text:Primer período presidencial
  at:1990             text:Senador Vitalicio
  at:1992             text:Sec. Gnral. Golpe fujim., intento de asesinato. Asilo en Colombia, Francia.
  at:1994             text:Muerte de su padre en el Perú.
  at:2000             text:Caída del régimen fujimorista.
  at:2001             text:Retorno al Perú. Presidente del Partido Aprista. Derrota electoral.
  at:2006             text:Presidente Constitucional de la República
  from:2006 till:2011 text:Segundo período presidencial
  at:2011             text:Fin previsto del mandato
  

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Víctor Raúl Haya de la Torre
## Hawa t'inkikuna
Ollanta Humala

**Ollanta Moisés Humala Tasso** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtap awqaq pusaqmi, pulitiku runam, Piruwanu Nasyunalista Partidupi wankurisqam.  p'unchawmanta  p'unchawkama Piruwpa umalliqninmi karqan.

Ollantap taytanqa Isaac Humala sutiyuq kumunistam karqan, *[[Etnocacerismo]]* nisqa rikch'arimuypa kamariqninmi.

Ollantaqa Piruwpa awqaqsuyunpi sirwispa awqaq pusaqmi tukurqan. K'anchaq Ñanta maqanakurqan 1991 watapi Tinku Mariya llaqtapi, 1992 watapi Mamay *(Madre Mía)* llaqtapipas. Hinaspas qispi kaypaq ruraq runakunatapas wañuchirqansi, wichq'arqansi.. 

Alberto Fujimori Piruwpa Umalliqnin kachkaptinmi,  Ollantaqa Antauro Humala sutiyuq mayor kasqa wawqinwan suqta chunkachá awqaqkunawanpas Lukumpa llaqtapi Alberto Fujimoriman awqallikurqan, huk hiniralta tawa qhuya llamk'aqkunatapas wichq'aspa. Awqaqkuna mana q'imiptinmi, Ollanta Humala chaymanta ayqirqan. Paytaqa awqaqsuyumanta qarqurqankum, ichataq Fujimori urmaptin Ollantata pampacharqanku.

2006 watapi Piruwanu Nasyunalista Partidutam kamarirqan, umalliq tukunapaq kampañatam qallarirqan.  p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Alan García-wan hayu kaspa lliw akllaykunap 47-%-ninwan mana atispa chinkarqan.

2011 watapi musuqmanta umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan *Gana Perú* nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan.  p'unchawpi akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 51,6-%-ninwan.

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Andrés Avelino Cáceres
* Juan Velasco Alvarado
## Hawa t'inkikuna

* Ollanta Humalap tukri kampaña llika tiyaynin (kastilla simipi)
* Piruwanu Nasyunalista Partidup tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
*Biografía por Fundación CIDOB (kastilla simipi)
Alejandro Toledo

**Alejandro Toledo Manrique** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ferrer llaqtapi Qawana distritupi, Pallasqa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruwpi) huk piruwanu musiku yachaq wan pulitiku runam. 28-VII-2001 p'unchawmanta 28-VII-2006 p'unchawkama Piruwpa umalliqnin karqan.
Evo Morales

**Juan Evo Morales Ayma** (*Huwan Iwu Muralis Ayma*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Wuliwiyapi) huk Wuliwiyanu, aymara simi rimaq pulitiku runam. 2006 watamanta 2019 watakama Wuliwiyap Umalliqninmi karqan.

Evo Moralesqa huk kuka chakrarunap pusaqnin karqaspa, Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) partidup umalliqnin tukurqan. Hukllachasqa Amirika Suyukunap pusaqninkunaqa Wuliwiyapi mana kukata puquchinapaq sat'irikuspa runakunata anchatam phiñachirqan. USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Evo Morales Wuliwiyapi umalliy akllanakuypi MAS partidupaq sayakurqan.  umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 54-%-ninwan yallirqaspa,  2006 p'unchawmantam Wuliwiyap umalliqnin kachkan. Yapay Wuliwiyap pusaqninmi. 2019 watapim tawa kutiñam Umalliqpaq allinakuykunapim akllachikuykacharqan, lliwkunamanta astawan akllaykunata chaskispa. OAS nisqap akllanakuny qhawaqkunataq nirqan, llullaspa atirqan, nispa.  awqaq pusaqkuna ripuy niptinmi, umalliymanta achhurakurqan. Chaymantam Mishikumanmi ayqirqan.  rimana huñunakuypa qatiq pusaqnin Jeanine Áñez sutiyuqmi awqaq pusaqkunap ari niyninwanmi Umalliq rurachikurqan, Evo Moralestaq nirqan, Jeanineqa manam umalliqchu, nispa.

## Kaypipas qhaway
* Wuliwiypa wiñay kawsaynin
* Wuliwiyap Umalliqnin

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Evo Morales
Rafael Correa

**Rafael Vicente Correa Delgado** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wayakil llaqtapi,  Ikwadurpi) huk  mama llaqtap pulitiku runam. 

 p'unchawpi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 57-%-ninwan yallirqaspa, 15-I-2007 p'unchawmantam Ikwadurpa umalliqninmi *([[Mamallaktata Pushak]] nisqa)* kachkan, Alfredo Palaciota qatispa. Movimiento País nisqap pusaqninmi.

Taytanː  Rafael Correa Icaza (1935 - 1995). Mamanː Norma Delgado Rendón (1939- )Warmiː Anne Malherbe Gosseline. Churinkunaː Sofía, Anne Dominique wan Rafael Miguel Correa Malherbe.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ikwadur)

## Hawa t'inkikuna
* Rafael Correa pushak
Kawpaq runa

**Kawpaq runa**, **Pulitikata ruwaq** icha **llaqta pusaq**qa runakunaqa huk mama llaqtap kamachinanwan llamk'aykuq runakunam:

* Umalliq *(Presidente)*
* Umalliq ranti *(Vicepresidente)*
* Ñawpaq Umalliq yanapaq icha Uma kamayuq *(Primer ministro)*
* Hanaq apulliq *(Senador)*
* Apulliq, Rimana huñunakuypa wankurisqan *(Miembro del Parlamento)* - diputaw, kunrisista, parlamintaryu, hukkunapas
* Kamachiq runa *(Gobernador)*
* Umalliq yanapaq *(Ministro)*
* Rimariq *(Canciller)*
* Kuraka *(Alcalde)*
* Suntur yachakuqkunap rimaqnin *(Dirigente Estudiantil)*

## Huk kawpaq runakuna

* Piruwpi
** Alan García
** Ollanta Humala
** María Sumire
** Hilaria Supa
** Alejandro Toledo
** Juan Velasco Alvarado
** Alfonso Barrantes Lingán
** Luis Alberto Sánchez
** Augusto Leguía

* Puliwyapi
** Evo Morales
** Casimira Rodríguez
** Luis Arce

* Ikwayurpi
** Rafael Correa
** Luis Macas
** Nina Pacari
** Alfredo Palacio
Qhapaq apu

**Qhapaq apu** (kastilla simimanta: *Rey*, ahinataq Inkarrí, *Inka Rey* sutipim) nisqaqa qhapaq suyup mana akllasqa pusaq runanmi. Tawantinsuyup qhapaqkunaqa inka qhapaq nikurqankus.

***Qapaq** (suti). Sinchiyuq, apuyaya, paqarichiq 

## Pukyukuna
Akllanakuy

**Akllariy, Akllakuna, ch'ikllu** icha **Akllay** nisqaqa akllanakuspa kamachinakuypi kaq mama llaqtapi mama llaqtayuq runakunap pusaq runakunata, umalliq nisqa runatapas akllaynin.
Akllay

**Akllay** nisqaqa achka pikunamantapas, achka imakunamantapas hukllatam, hukkunallatam munaspa chaskiy, hap'iy. Kaypi qhaway:
*Mama llaqtapi pulitikukunata akllay: **[[Akllanakuy]]**
*Lliwmanta aswan allin uywasqakunata, murukunata mirachinapaq akllay: **[[Akllaspa mirachiy]]**
*Sallqa pachapi uywa, yura akllay: **[[Sallqa akllay]]**
**Aklla* nisqa Inkakunap akllasqan lliwmanta aswan sumaq sipaskuna: **[[Aklla wasi]]**
Sapan kallpay

**Sapan kamachiyy, Sapan kallpay** icha **Qhapaq suyu** icha **Munarkiya** (kastilla simipi: *Monarquía*, grigu simimanta: *Μοναρχία*, "ch'ullap kamachiynin") nisqaqa huklla sapan qhapaqpa kamachiyniyuq mama llaqtam. Mama llaqtayuq runakunaqa manam akllankuchu qhapaqta.

Huk republika nisqakuna:

* Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Ispaña, Uray Llaqta Suyu.

Inkakunap mama llaqtanpas, Tawantinsuyu, sapan kallpay  karqan, Pachakutiq Inka qhipanmanta.
Uchpa (kusituy)

**Uchpa** nisqaqa (uchpamanta sutinchasqa) huk *[[rock]]*, *[[blues]]* nisqa qhichwa simipi takiq kusituymi. Freddy Ortiz, Antawaylla llaqtayuq runam, chay kusituyta paqarichirqan 1994 watapi Wamanqa llaqtapim. Wakin pichqa takiqkunaqa Wamanqa llaqtayuqmi.

## Takiqkuna
*Fredy Ortiz (Taki)
*Bram Willems (Hayñiq kitara)
*Marcos Maizel (Huk kaq kitara)
*Julio Valladares (Iskay kaq kitara)
*Ivo Flores (Batiriya)
*Juan Espinoza (Waqra phuku)

## Diskunkuna
* Wayrapin qaparichkan 1994
* Hawka kawsay 1995
* Hukman muskiy 2000
* Concierto 2005

## Hawa t'inkikuna
*Fredy Ortiz-wan tapuykutichiy, fransis AlmaSoror willay p'anqapi
*Runasimi.de: Uchpa sutiyuq kusituypa rurasqan takikuna - rimaynin
*Youtube nisqapi widyukuna: Ananaw, Corazón contento (qhichwa simipi)
Wayakil

**Wayakil**  llaqtaqa (kastilla simipi: *Guayaquil*), Wayakil kitipi, Wayas markapi, Ikwadurpi lliwmanta aswan hatun llaqtam, chalapi.

## Allpa saywachi
* Wayas mayu
* Santay wat'a

## Rikchakuna

|Jaime José Nebot Saadi, kuraka
Rikcha:Ecuador Guayaquil Malecón along the Guayas River.jpg|Wayakil wampu riku tiri kancha
Rikcha:Guayaquil_Malecon2000.JPG|Wayakil
Rikcha:Guayaquil churchSanFrancisco.JPG|San Fransisku inlisya, Wayakilpi


## Llaqta kitillikuna
* Ayakuchu
* Bolivar (Sagrario) 
* Carbo (Concepcion)
* Febres Cordero
* Garcia Moreno
* Letamendi
* Nueva de Octubre
* Olmedo (San Alejo)
* Roca
* Rocafuerte
* Sucre
* Tarqui
* Urdaneta
* Ximena

## Llaqta distritukuna
Wayakil llaqtapiqa kay distritukunam (*sectores*) kan:




## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna


## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Wayakil kiti

## Hawa t'inkikuna
* Guayaquil
Yamt'a

**Yamt'a** (**Yamta**, **Yanta**) icha **Llamt'a** (**Llant'a**) nisqaqa nina ruranapaq, rawranapaq llamk'achisqa q'irum, kawsasqamanta rawranam.

## Hawa t'inkikuna
* 

## Pukyukuna
Adolf Hitler

**Arulhu Hitlar**, Aliman simipi *Adolf Hitler* (20 ñiqin ayriway killapi 1889 paqarisqa Braunau am Inn llaqtapi, Awstiriyapi, 30 ñiqin ayriway killapi 1945 wañusqa Berlin llaqtapi), huk aliman pulitiku runam karqan. Alimankunap "Pusaqnin" *(der Führer)* nikurqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuyta qallarirqaspa, ima hayk'appas aswan huchayuq runapura karqan.

Huk ñiqin pachantin maqanakuymanta Hitlerqa Nasyunalsusyalista Aliman Llamk'aqpa Partidun (NSDAP) nisqap umalliqnin tukurqan. Chay NSDAP partiduqa llamk'aqkunaman ancha hayu kaspa, musuq maqanakuypaq llamk'arqan, "qasi kanapaq kayku" nispa llullaspa.

1933 watamanta 1945 watapi wañuyninkama Alimanyap qhapaq suyu kansillirnin *(Reichskanzler)* karqan. 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi Pulunyata atiyta kamachirqaptin, hatun maqanakuy qallarirqan.

Hitler lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, *Nazi* nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (*Konzentrationslager* nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum. Maqanakuynintinpiqa pichqa chunka pichqayuq hunu runakuna wañurqan.

Aliman awqaqkuna maqanakuyta chinkachkaptin, Rusyamanta awqaqkunataq Berlin llaqtata 1945 watapi atichkaptin, Hitler warminta wañuchispa kikintapas wañuchikurqan, manañam Alimanyap puchukaynintachu rikuspa.

## Hawa t'inkikuna
Yosif Stalin

**Iosif Vissarionovič Džugašvili** (rusu simipi: **Иосиф Виссарионович Джугашвили**, kartul simipi: **იოსებ ჯუღაშვილი**) sutiyuq runaqa (18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1878 paqarisqa Gori llaqtapi, Kartulsuyupi, 5 ñiqin pawqar waray killapi 1953 wañusqa Moskwa llaqtapi), **Yosif Stalin** (**Иосиф Сталин**) nisqapas, Suwit Huñup pusaqnin karqan 1924 watamanta Leninta qatispa 1953 watapi wañuyninkama, Suwit Huñup Kumunista Partidunpa sapsi qillqaqninpas 1922 watamanta 1953 watakama, tiranu hinas qhapaspa.

## Hawa t'inkikuna
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Dovia di Predappio, Trolini - † wañusqa Dongo llaqtapi)  huk  mama llaqtayuq llaqtayuq phasista pulitiku runas karqan... 

Adolf Hitlerpa awqaq masinsi Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi. 1922 watamanta 1943 watakamaqa Italyap Pusaqnin *(il Duce)* nisqa karqan. 1943 watapis italyanu awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan, 1945 watapitaq ankalli italyanu runakunas wañuchirqan.

## Hawa t'inkikuna
Uchpa

**Uchpa** nisqaqa rawrasqa yamt'ap, k'illimsap, q'awap, huk rawranakunap manaña rawrana kaq, hak'u hina puchunkunam.

Kawsa imayaypa uchpanwanqa chakrakunatam wanuchanchik.

## Hawa t'inkikuna