open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Facebook

**Facebook** huk intirnitpi tinkuna llika quna llamk'aynin, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Meta Platforms nisqa llamk'ayninpa kapuynin. 2004 watapi Mark Zuckerbergpa Harvard Yachay Suntur yachaqmasinkunawan, wasimasinkunawan Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz, Chris Hughes sutiyuq runakuanwan kamusqa, sutinqa face bookp dirikturiyunkunamantam hamun, sapa kuti Hukllachasqa Amirika Suyukunap hatun yachay wasi yachakuqkunaman qusqa.

Qallariypiqa Harvard yachakuqkunapaqllam yachakuqnin kayninqa karqa, pisi pisimanta huk Hanan Amirika hatun yachaywasikunamanpis mast'arikurqan, 2006 watamanta pachataq 13 watayuqmanta astawan pillapis. 2022 watapi Huliyu killakama Facebook 2,93 nisqatam chaskirqan hunu sapa killa ruwaqkuna, chanta kimsa kaqpi kachkan tiqsimuyuntinpi astawan watukusqa web kitikunamanta Huliyu killamanta 2022. 2010 watakunapi astawan uraykachisqa tiliphunupaq ruwana wakichi karqan. 

## Pukyukuna
Musuq Antikuna

**Musuq Antikunakaq [[Sumaq wasichay kamay|wasimusika]]** (Kastilla simipi: cholet) kunan pacha huk wasichay kamay purina, astawanta El Alto llaqta, Puliwyapi, llaqtap achka *chulitkuna*, icha uña-mansiyunkuna, tusuna wasikunapipis rikuchisqa. Puliwyamanta wasimusikaq Freddy Mamani sutiyuq runaqa musuq Antikunakaq wasimusikap "astawan riqsisqa wasimusikaq" nispam ninku. Mamaniqa "llaqta k'illakacha, iskay chunka wata ñawpaqtaraq huk sanu llamk'aqhina qallarirqan", 2005 watamanta pachataq El Alto llaqtapi 60 astawan musuq-antikunakaq pawakunata ruwarqan.

## Phutukuna

Rikcha:Cholet1.jpg|
Rikcha:Cholet El Alto.jpg|
Rikcha:Detalle candelabro cholet.jpg|


## Pukyukuna
Among Us

***Among Us*** (Qhichwa simipi: Ñuqanchikpura) huk 2018 watapi illasqa intirnitpi achka phukllaqkuna chaqway qichuy phukllana, Amirikamanta phukllay llamk'ana-wasi Innersloth nisqap ruwasqan, lluqsichisqan. Chay pukllayqa Maphiya nisqa raymi phukllaymanta, *The Thing* nisqamanta ciencia ficción manchay siq'isqa kuyuq wankillimantam yuyaychasqa karqan. Kay phukllana chimpa-patapata phukllay kan, ñawpaqta iOS chaymanta Android llamk'anakunapi lluqsisqa huniyu killapi 2018 watapi chaymanta Windows kaqpi chay wata qhipaman Nuwiyimri killapi. Chaymanta phukllayqa Nintendo Switch nisqaman qhapaq raymi killapi 2020 watapi apasqa karqan, PlayStation 4, PlayStation 5, Xbox One nisqapi, Xbox Series X/S nisqapipis qhapaq raymi killapi 2021 watapi. Qallariypi phukllayqa 2018 watapi pisi hatun qhawasqa kaptinpis, 2020 watapi hatun yaykuyta chaskirqan, achka riqsisqa Twitch streamerkuna, YouTube kaqkuna phukllasqankurayku, chaymanta COVID-19 pandimiyarayku. Huk wirtuwal kanan hap'ina, *Among Us VR*, 10 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi lluqsirqan.

## Phuklllana phukllay

## Pukyukuna
Pinchikilla unancha

**Unancha**, **chimpu** icha **siñal**pis (Kastilla simipi: señal, Inlis simimanta signal) unancha thatkichiypi, unanchaqa ima ruwasqamanta willayta apachiq llamk'ay. Ima achkasas pachapi (ispasiyu-tiyimpu) hukniray kaptin, huk unanchahina llamk'achiy atikunman, qhawaqkunapura willakuykunata rakinapaq. *[[IEEE Transactions on Signal Processing]]* nisqapiqa uyari, kuyuq rikch'a, rimay, rikch'a, sunar, rathar nisqakunam unanchapa rikch'aynin hina kachkan. Unanchaqa any rikuy atiy tikraypis huk achkapi pachapi (huk pacha siriyikuna), mana willayta apaptinpis. 

## Pukyukuna
Signal

**Signal** huk chimpa-patapata chawpichasqa haskasqa chayllapi qillqanakuy yanapakuymi, mana qullqipaq Signal Foundation kaqwan chaymanta supsidiyariya kaqwan, Signal Messenger LLC kaqwan ruwasqa. Ruwaqkuna hukmanta hukman chaymanta qutu willayta apachiyta atinku, mayqinkunachus willañiqikuna, kunka qillqakuna, rikch'akuna, kuyuq rikch'akuna ima kanman. Chaymantapas hukmanta hukmanta hinaspa huñupi kunkawan widiyuwan waqyanapaq. Android kaqpis munasqaman hina SMS ruwana wakichi hina llamkan, ichaqa kay ruwayqa 2023 watapi hurqusqa kanqa.

## Pukyukuna
GitHub

**GitHub, Inc.** huk Intirnit qunakuy yanapakuy llamphukaq wiñachiypaq chaymanta laya kamachiypaq Git llamk'achispa. Git kaqmanta rakisqa laya kamachiyta qun chaymanta yaykuy kamachiyta, pantasqa qatiy, llamp'ukaq ruwana mañakuykunata, llamkana kamachiy, sapa kuti tinkiynin, wikikunatapis sapa llamk'anapaq. California llaqtapi umalliq wasiyuq, 2018 watamantapacha Microsoft nisqap huk llamk'ayninmi karqan.

## Pukyukuna
Adobe Photoshop

**Adobe Photoshop** huk raster siq'ikuna allichaq, Adobe Inc. nisqap Windowspi, macOS nisqapaqpis ruwasqan, lluqsichisqanpis. Qallariypiqa 1987 watapi Thomas wan John Knoll sutiyuq runakunap kamasqanmi karqan. Chaymanta pacha, llamp'ukaq astawan llamk'achisqa yanapakuyman tukusqa pruphisiyunal dihital arti kaqpaq, aswanta raster siq'ikuna allichaypi. Llamp'ukaqpa sutinqa sapa kuti rimaypi huk rimay hina llamk'achisqa (kayhina "huk siq'ita photoshop ruway", " phutushupiyay", chaymanta "photoshop atipanakuy") Adobe chayhina llamk'ayta mana kallpachaptinpis.

## Pukyukuna
Audacity

**Audacity** huk mana rantina, kicha pukyu-qillqayuq dihital uyarina allichaq chaymanta kawsaq hap'ypaq llamk'ana lllamp'ukaq, Windows, macOS, Linux, huk Unix hina llamk'ana llamkanakunapaqpis. Chay llamk'ayqa 1999 watapi urquy killapi Dominic Mazzoniwan Roger Dannenbergwan Carnegie Mellon Hatun Yachay Sunturpi qallarirqan, 28 ñiqin qhulla puquy killapi 2000 watapitaq 0.8 kaq laya hinam lluqsirqan.

## Pukyukuna
VLC media player

**VLC media player (VLC)** sutiwan riqsisqa (ñawpaq sutin **VideoLAN Rantikuq** karqa) huk mana rantina, kicha pukyu-qillqayuq, apaykachana, chimpa-patapata willay mast'ariqkunata phukllaq llamp'ukaq chaymanta qatipana willay qaraq VideoLAN llamk'aywan ruwasqa. VLC nisqaqa hampara llamk'ana sistimakunapaq, kuyuchina patapatakunapaqpis kan, ahinataq Android, iOS chaymanta iPadOS. VLC dihital rakina patapatakunapipis tarikun ahinataq Applepa App Store, Google Play, Microsoft Store.
ChatGPT

**ChatGPT** (**Generative Pre-trained Transformer**) kayqa OpenAIqta 2022 watapi inti raymi killapi qallarisqan chatbot nisqa. OpenAI kaqpa GPT-3 ayllunpa hawanpi ruwasqa kachkan hatun simi kikinkuna, chaymanta allin allichasqa (huk hamut'ay quna yachay (transfer learning)) iskaynin qhawasqa yachay chaymanta kallpachasqa yachay (reinforcement learning) yachaykunawan.

ChatGPT huk prututipu hina 30 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi qallarisqa, chaymanta usqhaylla qhawayta huñurqan sut'i kutichiyninkunarayku chaymanta artikuladu kutichiyninkunarayku achka yachaypa domainkunapi. Mana kaqlla chiqap kayninmi riqsichikurqa huk hatun mana allin kananpaq. ChatGPT lluqsisqanmanta qhipaman, OpenAI $29 waranqa hunu dularwan chaninchasqa karqan.

## Yachapakuy

## Kaypipas qhaway

* GPT-3
* DALL-E
* OpenAI
* ChatGPT

## Hawa t'inkikuna
* ChatGPT web p'anqan

## Pukyukuna
DALL-E

**DALL-E** (**DALL·E** sutiwan istilisasqa) **DALL-E 2** nisqaqa huk OpenAI ruwasqan ukhu yachay (deep learning) rikch'aqkunam, purun simi thatkichiy sut'inchaykunamanta dihital siq'ikunata paqarichinanpaq, "tapuykuna" nisqa. DALL-E OpenAI kaqwan riqsichisqa huk blog qillqapi 2021 watapi Iniru killapi, chaymanta huk GPT-3 kaqmanta huk laya llamk'achin, siq'ikuna ruwanapaq tikrasqa. 2022 watapi ayriway killapi, OpenAI DALL-E 2 nisqamanta willarqan, huk qatiqninmi, astawan chiqap siq'ikunata astawan hatun sut'ikunapi paqarichinanpaq ruwasqa, "hamutaykunata, atriwutukunata, istilukunatapis huñuyta atin".

## Hawa t'inkikuna
* DALL-E web p'anqan
## Pukyukuna
GitHub Copilot

**GitHub Copilot**qa huk phuyupi ruwasqa kapchisqa yachay nisqa yanapakuymi, GitHub chaymanta OpenAI ruwasqa, Visual Studio Code, Visual Studio, Neovim, chaymanta JetBrains tinkisqa wiñachiy muyuriqkunamanta (IDEkuna) llamk'achiqkunata yanapanapaq, kikinmanta hunt'achiy kamachina pukyu-qillqa kaqwan. Kunanqa sapan paqarichiqkunap qillqakuyninwan tarikun, chay yanapakuyqa ñawpaqta GitHub kaqwan willasqa karqan 29 ñiqin qhapaq raymi killapi 2021 watapi, aswan allinta llamk'an Python, JavaScript, TypeScript, Ruby, Go nisqapi kamachinaq ruwaqkunapaq.

## Pukyukuna
Ukhu yachay

**Ukhu yachay** icha **ukhu yachaqay** (inlish simimanta deep learning) nisqaqa astawan hatun ayllu atipayasqa llamk'aq yachay ñankunap huknin, kapchis ankucha llikakunapi, qhawachiq yachaywan. Yachayqa qhawasqa, kuska qhawasqa utaq mana qhawasqa kanman.

## Pukyukuna
Thomasomys burneoi

**Burneo ch'uspi** ( ***Thomasomys burneoi*** ) nisqaqa Cricetidae nisqa rikch'aq ayllupi huk rikch'aq q'illaymi. 
## Willay
Chaytaqa tarirqanku Andes nisqapi kaq Parque Nacional Sangay nisqapi humedad montane sach’a-sach’api, 3.400manta 3.900 metrokama altitudpi. 167-184 mm suni kayninwan, Ikwadur mama llaqtapi *Thomasomys* nisqa rikch'aqkunamanta aswan hatunmi.

## Etimología nisqamanta
Chay rikch'aq "burneoi" sutiqa Ikwadur mama llaqtayuq ñuñuq yachaq Santiago F. Burneo sutiyuq runatam yupaychan, Pontificia Universidad Católica del Ecuador nisqamanta.
Cristo de la Concordia

***Cristo de la Concordia*** icha **Kunkurdiya Kristu** (Qhishwa simpi: *Hawka kawsay Kristu*) kayqa huk Hisukristuq rikch'aynin, San Pidru urqup hawanpi,Quchapampa llaqta, Wuliwiya suyupi inti lluqsimuy law icha antipi. Chaymanqa tili awtu-yawirka nisqawanmi chayayta atikun, utaq 2.000 gradakunata siqaspa. Chay wank'aqa  sayayniyuq,  pidistalpi, tukuyninpi .

## Ruway
Hanaq hasp'iq

**Hanaq hasp'iq, hanaq thupaq** icha **hanaq t'uksiq** (inlish simimanta skyscrapper, kastilla simipi: rascacielo) kayqa huk achka patayuq sapa kuti tiyakuq hatun wasim. Kunan pacha pukyukunaqa hanaqpacha hasp'iqkunatam  utaq  sayaypi, ichaqa mana lliwpaq chaskisqa ninan kanchu. Hanaq hasp'iqkunaqa ancha hatun pata wirachisqa wasikunam. Ñawpaq pachamanta pacha, kay simiqa ñawpaqta 10manta, 20kama wasi pata pampayuq wasikunamanta rimarqan, kay laya wasikuna 1880 watakunapi ruwayta qallariptin. Hanaq hasp'iqkunapiqa llamk'ana wasikuna, hutilkuna, tiyana wasikuna, qhatu wasikuna ima kanman.

## Pukyukuna
Punqu

: *Musuq rimaypiqa robot icha bothinata ([[Antapunqu]]) riqsisqa.*

**Punqu** *([[Kastilla simi|Kastilla simipi]]: esclavo "islaw, utaq yanakuna")* nisqaqa mana qhispi kaq, imallatapas hatallisqa runam. Punqupaqa patrunninpaq yanqalla llamk'ananmi atin. Chay Punqu musiku llikataqa **Punquchay** *(esclavitud)* ninchikmi.

Yananaq, Yanakuna, Yanakuq, Yanaku, Uywata - Sirviente

## Kaypipas qhaway
Huk mana qispi runayuq wakikuna:
* Phiwthaliy
* Suchisa
* Qichuychakra
Isla del Gallo

**Isla del Gallo** nisqaqa Kulumbya mama llaqtapi huk wat'am.

## Willakuy
Pasiphiku mama quchapi, Chawpi Awya Yalapi ancha qayllapi, Tumaco munisipyu, Nariño Departamentoman kapuq.  Legalmenteqa tupanmi República de Colombiawan, chaymi huknin aswan munay sitiokuna Colombia occidentalpi.  Tumaco munisipyu ukhupiqa riqsisqa Isla del Gallo nisqa, Pacífico suyupi q'uñi paraiso.

Llaqtap hunt'asqa sutinqa San Andrés de Tumaco nisqa, Kulumbya Pacífico nisqapi huknin aswan chaniyuq puertoyuqmi.  Geográfico nisqapi tarikusqanmanta qawarispaqa, watantinmi pachaqa rupay, achka parayuq, chiqaptaqa, Colombia suyupi aswan paramusqanmanta hukninmi, kay municipioqa mana iñiy atina paisajeyuqmi, achka imaymanayuq.  Pisi espaciollapim tarinchik urqukunata, pampakunata, manglar sachayuq costakunata hinaspa sumaq playakunata.  Municipioqa unaymantañam artesanal challwaypi, chaynallataq camarón ruruchiypipas.  Kakaoqa chay suyupi aswan chaninchasqa tarpuykunamanta hukninmi.  Kay qhipa watakunapiqa turismo nisqa aswan wiñasqa industriakunamanta hukninmi.

Isla del Gallo, Tumaco municipioman ancha hichpallapi, tukuy pachantinpi riqsisqam chaypi pasasqan episodiorayku, Ispañakunapa atipasqan pachapi hinaspa Francisco Pizarropa umallisqan, paymi Peruta hinaspa huknin hatun civilización precolombiana Américapi apropiakunman , Inka qhapaq suyu.  Historia nisqan hina, Isla del Gallo nisqapi, Pizarro, askha aventurakunata ruwaspa, mana Perú suyuta tariyta atispa, espadanwan huk chiru demarcación nisqa siq’ispa, compañeronkunata mat’ipayarqan chay quimera nisqapi qatinankupaq.  Chay chimpachiqkuna paywan kuska puriqku, puchuqtaq kunan Panamá llaqtaman kutiqku.  13 soldadonkunan qatikurqanku, chhaynapin huknin aswan p’enqay, admirakuypaq willakuyman haykurqan, Españaq América llaqtata atipasqanmanta.

Isla del Gallo llaqtaqa ancha huch’uyllan, yaqapaschá mana askhachu kan turistakunapaq serviciokuna, paykunan, en general, p’unchaypi visitanku.
## Referencias nisqakuna
Qallwa

**Q'illay**, **q'illa**, **makhina**/**makina**, **qallwa**, **aparatu, purichina** icha **kamana q'illay**qa kallpata, arpaytawan llamk'achispa, kuyuyta kamachispa ima ruwayta ruwanapaq aychap llikam. 
## Rimapaqarina yachay
**Qallwa**qa huk awanapaq ruwallam.
Wayaqa uywa

**Wayaqa uywa** icha **Marsupiyal** nisqakunaqa ñuñuq uywakunap inphraklasi **wayaqa-uywa** nisqap mayqinpis. Lliw kunankama kaq wayaqa-uywakunaqa Awstralasiya, Wallasiya, Amirika nisqakunapim. Yaqa tukuy kay rikch'aqkunapaq huk sapaq kaynin, uñankunata huk wayaqapi apasqanku. Kawsaq wayaqa-uywakunaqa opossumkuna, Tasmaniya supaykuna, kanqarukuna, kuwalakuna, wum-chiñikuna, wallawikuna, wandikukuna nisqakunam hukkunapis, achka chinkasqa rikch'aqkunapis, ahinataq thilasina, riqsisqataq.

### Taqina
Marsupialia aswanta rakisqa kachkan kayhinata: 

† – Extinct

* Orden Didelphimorphia (93 rikch'aq) - qhaway didelphimorfokunap listanta
** Ayllu Didelphidae : opossum nisqakuna
* Paucituberculata (qanchis rikch'aq) .
** Ayllu Caenolestidae : musgo opossum nisqakuna
* Hatun kamachiy Australidelphia
** Order Microbiotheria (huk kunankama kaq rikch'aq) .
*** Ayllu Microbiotheriidae : monitos del monte nisqa
** Orden † Yalkaparidontia ( *incertae sedis* ) nisqa.
** Orden Dasyuromorphia (73 rikch'aq) .
*** Ayllu † Tilacinidae : tilacina
*** Dasyuridae ayllu : antequinus, quolls, dunnarts, Tasmania supay, ayllunkunapas
*** Ayllu Myrmecobiidae : numbat
** Orden Notoryctemorphia (iskay rikch'aq) .
*** Ayllu Notoryctidae : marsupial llimp'ikuna
** Orden Peramelemorphia (27 rikch'aq) .
*** Ayllu Thylacomyidae : bilbies
*** Ayllu †Chaeropodidae: kuchi chakiyuq bandicoots
*** Familia Peramelidae : bandicoots y aliados
** Orden Diprotodontia (136 rikch'aq) .
*** Suborden Vombatiformes nisqa
**** Ayllu Vombatidae : wombats
**** Ayllu Phascolarctidae : koalas
**** Ayllu † Diprotodontidae : hatun wombats
**** Ayllu † Palorchestidae : tapires marsupial
**** Ayllu † Thylacoleonidae : marsupial leonkuna
*** Suborden Phalangeriformes nisqa
**** Ayllu Acrobatidae : pluma chupa planeador wan pluma chupayuq possum
**** Ayllu Burramyidae : pigmeo possum
**** Ayllu † Ektopodontidae : sprite possum nisqakuna
**** Familia Petauridae : rayayuq possum, Leadbeater's possum, q'illu wiksayuq planeador, asukar planeador, caoba planeador, ardilla planeador
**** Familia Phalangeridae : cepillo chupayuq possums wan cuscuses
**** Ayllu Pseudocheiridae : chupa chupayuq possumkuna, ayllunkunapas
**** Ayllu Tarsipedidae : miel possum
*** Suborden Macropodiformes nisqa
**** Ayllu Macropodidae : kanqaru, wallabi, ayllunkunapas
**** Ayllu Potoroidae : potoroos, rata kanguru, apuestas
**** Ayllu Hypsiprymnodontidae : almizcle rata-kanguro
**** Ayllu † Balbaridae : basal tawa chakiyuq kangurukuna
Kumputaq rikuy

**Kumputaq rikuy** icha **wallpasqa rikuy** (Inlish simimanta Computer Vision) huk chawpi-yachana yachaychay pampa, imaynatas antañiqiqkuna hatun hamut'ayta tarinkuman dihital siq'ikunamanta icha widiyukunamanta. Inhiniyiriya nisqap qhawariyninmantaqa, runaqta rikuy sistimanpa ruwayninkunata hamut'ayta, kikillanmanta ruwayta maskan.
Wallpasqa yachay

**Runap ruwasqan, wallpasqa yuyay**/**yachay/uma/p'iqi**/**p'iqiña**qa (artificial intelligence Inlis simimanta, Kastilla simipi inteligencia artifical "**AI**") qallwakunawan rikuchisqa yuyay—willakuykunata hamut'ay, huñuspa, t'ukuy, mana runa uywakunap, runakunap rikuchisqan yuyaymantaqa. Rikuna: ruwaykuna maypichus kay ruwakun chaykuna kanku rimay riqsiy, antañiqiq qhaway, (purun) simikunapura t'ikray, chanta wak mapiyana icha saywitiyana yayqunakunata. 

Wallpasqa yuyaypa ruwachina wakichikuna ñawpaq web mask'ay kuyuchinakuna (kayhina, Google Mask'ay), yuyaychay sistimakuna (YouTube, Amazon chaymanta Netflix llamk'achisqanku), runa rimayta hamut'ay (Siri chaymanta Alexahina), paymantalla pusachiq antawakuna (kayhinallataq, Waymo), makiwan ruwasqa tantiyay-ruway hinaspa atipanakuy aswan hatun patapi estratégico pukllay sistimakunapi (ahinataq ajedrez hinallataq Go).
## Umachasqa kutichina
Umachasqa kutichina nisqa yachaykunata riqsichinapaq, sasachakuy allichaypaqpis, ichaqa huk sasachakuykunamanpis churakunman. Kayhinapaq, satplan allquritmuqa yuyanchakuypaq umachasqa kutichinawan yanapachikun, inductiva Umachasqa kutichina kamachina qillqana nisqataq yachaypaq yachana ñan.
## Kaypipas qhaway
*Kuwantum kumputay

## Pukyukuna
Ankucha kawsaykuq

**Ankucha kawsaykuq** (Ñawpaq Kriyiqu simimata: νεῦρον 'anku icha hank'u', kastilla simipi: neurona) kayqa huk kawsaykuq waq kawsaykuqkunawan riman, sinapsis nisqa sapaq t'inkisqakunawan. Ankucha kawsaykuq nisqaqa lliw uywakunapi anku nisqap astawan hatun rakin, puqyalakunapi, placozoakunapipis. Yurakuna hina, k'allampakuna hina mana uywakunaqa manam anku kawsaykuqkuna nisqayuqchu.
Isla Teopán

**Teopán wat'aqa** Salwadur mama llaqtapi huk wat'am. Chayqa nina rawraymantam. Coatepeque quchapi tarikuq, quchapi aswan hatun wat'am, aswan riqsisqataq. Qucha wat'am.
 
Chay llaqtayuq runakunaqa kaypim yupaychana wasiyuq karqaku. Kay yupaychana wasiqa Itzqueye, Mexico mamakunap mamakunap, wawayuq kaypa diosninmanmi sapaqchasqa karqan. Hinallataqmi diosamanta representante monolito nisqatapas ruwarqanku.
Kapchisqa

**Kapchisqa** (katilla, inlish simikunapi: artificial **'kachisqa**, **runa-ruwasqa**') kayqa runap munaspa rurwsqanpa rurun kaynin, manam runap ruwayninta mana ruwaspa icha mana mañaspa ruwanakunawan sallqa pacha rikurimunachu.
Greenwich Park

**Greenwich Park** nisqaqa Greenwich llaqtapi ñawpaq chaku q'umir pampa, Lundun llaqtap uralan-inti lluqsimuy lawpi astawan hatun sapallan q'umir pampakunamanta huknin.Lundun llaqtapi huk Royal Parkkuna, ñawpaq kaq wichq'asqa (1433 watapi), , Greenwich World Heritage Site nisqap huknin. Thamis mayu, Allqu wat'a, Lundun llaqtapis qhawaykunatam kamachin (Simon Jenkinsmi Royal Hospital nisqap qhawayninta karumanta Canary Wharf nisqawan Inlishpampa suyupi chunka allin kaqkunamanta huknin nispa chanincharqan).

Chay q'umir pampaqa watantin kichasqa kachkan. Chayqa Register of Historic Parkkuna and Gardenkuna nisqapi Pata I nisqapi churasqam kachkan. 2020 watapi, National Lottery nisqa yanapayta qusqaku, ñawpaqmanta pacha kaqkunata kutichipunanpaq, yachay wasi ruwananpaq, q'umir pampapa "biodiversidad" nisqa wiñananpaq, mana atiyniyuq runakunaman aswan allinta haykunankupaq.

## Qawanapaq kiqllu

Rikcha:Conduit Head at One Tree Hill (01).jpg|XVII pachakwatap tukukuyninpi icha XVIII pachakwatap qallariyninpi chinkana wasi
Rikcha:The Henry Moore Sculpture in Greenwich Park.jpg|Henry Moore sutiyuq runap rurasqan
Rikcha:GreenwichParkTree GS.jpg|Ñawpa pacha kastañu sach’akunamanta huknin.
Rikcha:GreenwichParkPath GS.jpg|Chay Q'umirpampaqa wakin kutiqa chaki puriqkunapaq, wisiklitapi puriqkunapaqpis allin.
Rikcha:Closeup of the Statue of William IV in Greenwich.jpg|Guillermo IV sutiyuq runaqa Samuel Nixonpa qillqasqan
Rikcha:Wolfe statue.jpg|Robert Tait McKenzie sutiyuq runap ruwasqan James Wolfe sutiyuq runa
Rikcha:View of London City and The Shard from Greenwich Park,.jpg|Greenwich Parkmanta Lundun llaqtata, Shard llaqtatapis qhaway
Rikcha:West Face of the Lodge at the Southern End of Greenwich Park (01).jpg|West Face of the Lodge at the Southern End of Greenwich Park
Rikcha:Early Medieval Tumulus in Greenwich Park.jpg|Greenwich Park llaqtapi ñawpaq chawpi pacha p'ampasqa montículos
Rikcha:Motherstone Fountain in Greenwich Park.jpg|The Motherstone, Greenwich Park llaqtapi pawqar mit'amanta mikhusqa upyana pukyu
Rikcha:Queen Elizabeth's Oak in Greenwich Park (04).jpg|"Apu Quya Elizabethpa Insina".
Rikcha:Queen Caroline's Bath in Greenwich Park (2).jpg|Queen Caroline Mayllakunan
Rikcha:Greenwich Park, London, from the observatory.jpg|Pawqar mit'a raymi 2021 p'unchawpi q'umirpampapi watukuqkuna
Rikcha:Greenwich park flower garden.jpg|Greenwich Park T'ika Chakra
Rikcha:Acer Palmatum, Japanese Maple in Greenwich Park.png|Acer Palmatum, Nihun suyumanta Arsi
Rikcha:Greenwich Park Pond.jpg|Greenwich Park Qhuchi


## Pukyukuna
Qhurkha runa

**Qhurkha runakuna** (Inlish simipi: gurkha), **Gorkhali** sutiyuq indunimuwan [ɡorkʰali], paykunaqa Indiya mama llaqtap hatun suyunpi tiyaq awqaq pusaqkunam, astawanta Nipal mama llaqtapi, Indiyap Urin-inti lluqsimuy lawpi wakin suyukunapi tiyaq. 

## Pukyukuna
K'uyukuq ankucha llika

Ukhu yachaypiqa, (inlish siminta **convolucional neural network** (**CNN** icha **ConvNet**): 'tukuyimayuqta k'uyuy anku llika') kayqa huk kapchisqa ankucha llika sinri (**ANN**)**,** astawanta llamk'achisqa rikuy siq'ikunata t'aqwinapaq. CNNkuna riqsisqataq kanku **Shift Invariant** utaq **Space Invariant Artificial Neural Networks** (**SIANN**), k'uyuna k'itikuna utaq suysuna icha sut'uchinakuna rakisqa-llasay arkhitiktura kaqpi sayasqa, chaymanta yaykuy ruwanakunawan llimp'iq chaymanta tikray-kikin wist'u kutichiykunata qun ruwanakuna mapakuna hina riqsisqa. Astawan k'uyuy ankucha llikakuna mana mama wist'uchu kanku tikraypaq, chay downsampling ruwarinanrayku chaymanta chay yaykusqaman churanku. Paykunaqa ruwanakunayuq kanku siq'i, widiyu riqsiypi, yuyaychaq sistimakunapi, siq'i t'aqaypi, siq'i siqmintaypi, hampi siq'i t'aqwiypi, saqlla pacha simi ruwaypi, ñuqtu–antañiqiq chawpi-phasikuna kaqpi, chaymanta qullqi pacha siriyikunapi.

## Pukyukuna
Oxford University Press

**Oxford University Press** (**OUP**) nisqaqa huk hatun yachaywasiqta qillqasqan Oxford Yachay Sunturpaqta. Tiksimuyuntinpi astawan hatun hatun yachay wasi imprintan, imprintanpa kawsaywiñanqa 1480 watakunamantaraq. 1586 watapi kamachiywan mayt'u icha liwrukunata impriminapaq kamachiyman qusqa kaptin, Cambridge University Press nisqamanta iskay ñiqin aswan ñawpaq hatun yachay wasip qillqana mayt'un.

## Pukyukuna
Visual Studio Code

**Visual Studio Code**, **VS Code** nisqapis, kayqa Microsoftpa Electron Frameworkwan ruwasqan kicha pukyu-qilllqa allichaq, Windows, Linux, macOS nisqapaqpis. Ruwaykunaqa pantasqa allichaypaq yanapakuy, syntax highlightingpaq, yuyaysapa qillqa hunt'aypaq, t'aqakuna, qillqa refactoringpaq , Git churasqapas. Ruwaqkuna thima, yatana llumpa llalliq, munasqakuna chaymanta mast'ariykunata churayta atinku mayqinkunachus yapasqa ruwanakuna yapanku.

Stack Overflow 2021 Qillqa Paqarichiq Tapuna kaqpi, Visual Studio Code astawan riqsisqa ruwaq pacha yanapakuy 82.000 tapusqakuna ukhupi churasqa karqa, 70% willasqankuwan chayta llamk'achisqankuta.

## Hawa tinkuchinakuna

* Microsoft Visual Studio Code k'iti

## Pukyukuna
Kuraq yupakunap sutinku

Iskay sutichay ñiqikuna hatun yupanakunapaq Inlish simipi huk Iwrupa simikunapipis kunan pacha qallariymanta pacha llamk'achisqa karqan: suni, uña ñiqikuna. Yaqa tukuy inlish simip rikch'aqninkunaqa kunan pacha uña ñiqitam llamk'achinku, ichataq suni ñiqiqa achka mana inlish simi rimaq suyukunapi kamachikuqmi kachkan, Hatun Iwrupa suyupipis, Urin, Chawpi Awiya Yala nisqapi kastilla simi rimaq mama llaqtakunapipis. Kay sutichay ruwaykunaqa 103*n*+3 (uña ñiqi) utaq 106*n* (suni ñiqi) nisqapi rikuriq yupayta hapispa, sapakamakunapaq, chunkakuna, pachakkuna kaninpaq latin simi saphikunata tinkuchispa, "*-illion"* k'askaq kuskawan, Qhishwa siminchikpi "-hunu"wan icha "-yaku"wan k'askanawan, itaq chay rimakuna Puki simi, Uru simi, Kallawaya simi, Aymar simitaqpis sintillunpaq (Pataka).

## Yupanakuna lliwpa yachay aypana t'aqi
Kumputaq yachay

**Antañiqichaq hamut'ay**qa huk antañiqichay, awtumatisay, willaykunamanta yachana. Antañiqiq hamut'ayqa ñasasqa yachaykunata (ahinataq allquritmukuna, antañiqiy ñasa, willakuna ñasa, awtumatisaypis) ruway yachanakunaman (chaypi sich'ikaq, llamp'ukaqqta ruwayninpis) mast'arikun.  Antañiqiq hamut'ayqa tukuypaq yachay mask'aypa llamk'aynin, antañiqiq pukyu qillqanamanta hukniray.

## Pukyukuna
OpenAI

**OpenAI** huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta kapchisqa yuyay (AI) mask'ay hamut'aywasi, qullqi urqunapaq imprisa **OpenAI LP** kaqmanta chaymanta tata impirisanmanta, **OpenAI Inc** mana qullqi urqunanpaq**.** Imprisaqa AI nisqapi taripanata ruwan, chay nisqa chayanawan, masichakuq kapchisqa yuyay (freindly AI) nisqa allin kananpaq, wiñachiypas, llapan runaq allinninpaq hina. Kay tantanakuyqa San Francisco llaqtapi, 2015 watapi Sam Altman, Elon Musk, Reid Hoffman, Jessica Livingstonwan, icha waq runakunawapis, hukllamanta kamasqa karqan, paykuna huñusqa $1 waranqa hunu USD dularta qurqanku. Muskqa 2018 watapi huknusqa rukuchunamanta lluqsirqan ichataq qullqi quq hina qhipakurqan. 2019 watapi OpenAI LP $1 waranqa hunu USD chaskirqan qullqi churay Microsoft kaqmanta. OpenAI nisqaqa Yachanan Distritupi, San Francisco llaqtapi, Pioneer Building nisqapi umalliq wasiyuq.

## OpenAI llamp'ukaq
* DALL-E
* ChatGPT

## Pukyukuna
Riqsichana nuna yachay

**Riqsichana nuna yachay** (Inlish simimanta: Cognitive psychology) kayqa yuyay puriykunamanta yachaysapa yachay, ahinataq qhawapayay, simip llamk'aynin, yuyay, hamut'ay, sasachakuy allichay, kamay, humu.

## Pukyukuna
Riqsichana antañiqiy

**Riqsichana antañiqiy** icha Cognitive computing (CC) inlish simipi, kayqa tik yachaypa plataphurmankunatam riman, hatun rimaypiqa, kapchisqa yachay nisqapi, unancha thatkichiypipis hamut'aq yachanakunapim sayasqa. Kay plataphurmakuna makiq yachay, mumu, purun icha sallqa pacha simi thatkichiy, rimay riqsiy chaymanta rikuy (chayanan riqsiy), runa–antañiqiq tinkiynin, ch'away chaymanta willakuy miray, huk tecnologiakuna ukhupi.

## Niynin

## Pukyukuna
Antapunqu kamay

**Antapunqu yachay, antapunqu kamay** icha **ruwutika** sutiwan riqsisqa, kayqa huk yachaypura icha chawpi-yachana llamk'ay, antañiqiq hamut'aypa, k'illikachay nisqap huk rak'in. Antapunqu yachay nisqapiqa antapunqukunata ruway, llamk'achiy ima. Antapunqu yachay nisqapa chayananqa runakunata yanapananpaq hinaspa yanapananpaq makiqkunata ruway. Antapunqu kamayqa mach'a purichiq yachay, illarina k'illikachay, willay k'illikachay, mikatrunika, illarina yachay, kawsay k'illikachay, antañiqiq k'illikachay, kamachina k'illikachay, llamp'ukaq k'illikachay, yupay yachay, hukkunapis hukllawakun.

## Pukyukuna
Sullwa

**Sullwa,** **Chiqan** **yuyayuy, Chiqa humu, Chiqan hamut'ay** icha **Umachasqa kutichina** (Kastilla simipi: lógica) nisqaqa allin yuyaymanay icha humumanta yachay. Chaypin kashan phurmal, mana phurmal umachasqa kutichina nisqapis. Phurmal umachasqa kutichina nisqaqa inferenciakuna deductivamente chiqasqa nisqamanta icha umachasqa kutichina chiqa nisqamanta yachay. Purmal hamut'ay nisqa, imaynatas tukupaykuna nisqakuna primisakunamanta qatinku, thima-niwtral nisqapi, yachay mask'anaq. Yupanapaq suti hina llamk'achisqa kaptinqa, "huk umachasqa kutichina" nisqa simiqa huk umaschasqa kutichina phurmal sistima nisqamanta riman, chaymi huk llamiy sistima nisqatam artikulan. Phurmal umachasqa kutichina nisqa mana phurmal umachasqa nisqawan chiqninakun, chay mana phurmal fallasyiakuna nisqawan, kritika nisqa yuyaywan,argumentación ñasa nisqawan ima tinkisqa kachkan. Manaña kanchu acuerdo general imayna phurmal umachasqa kutichinawan mana phurmalwan sapaqchasqa kananmanta, ichaqa huk riqsisqa qhawarinam tupachin waqhinanta sichus chay yachaykunaqa phurmal argumentokuna utaq mama phurmal simikunapi rimasqa kaptin. Umachasqa kutichinaqa achka yachaykunapim chawpi llamk'ayta ruwan, ahinataq yachay wayllukuy, yupay yachay, antañiqiq hamut'ay, simi yachay.

Wak Artikulup qillqanan

**Yuyay yachay** (Kastilla simipi: lógica). Qallariran Aristutilis, manchay qipata: Russell.

* Willashka: enunciado, proposición.
* Chiqa. Verdad.
* Q'ullmaka. Falsedad.
* Mana yuyasa. Absurdo.
* Manachay. Negación
Ayphu umachasqa kutichina

**Ayphu umachasqa kutichina** (Kastilla simipi: lógica difusa) kayqa huk achka chaniyuq umachasqa kutichina nisqap rikch'aynin, chaypiqa chikanyachiqkunap chiqa chaninqa 0manta 1kama ima chiqa yupanapis kanman. Chayqa llamk’achikun huk chikan chiqap hamut'ayta hapinapaq, maypichus chiqappa chaninqa kanman tukuy chiqapmanta huntasqa llullakama. Hukninpiqa, Kaytaq-haqaytaq icha Boolean umachasqa kutichina nisqapiqa, t'ikraqkunap chiqa chaninqa 0 icha 1 hunt'asqa yupana chanikunallam kanman.

## Pukyukuna
Paqariq simi thatkichay

**Paqariq simi thatkichay** icha **paqariq simip ruwayninkuna**qa (Inlish simimanta Natural language processing) simi yachay, antañiqiq hamut'ay, antañiqiq hamut'ay nisqakunap huk huch'uy yachay, antañiqiqwan runap siminwan tinkunakuymanta llakisqa, astawantataq imaynatam antañiqiqkunata kachina qillqaspa achka purun simimanta willakuykunata llamk'achinapaq, t'aqwinapaq ima. Chayanaqa huk antañiqiq "hap'iqay" atiq documentokuna contenidota, chaymanta chay ukhupi simipa contextual matizkunatapis. Chaymanta tik yachayqa documentokunapi kaq willakuykunata hinaspa hamut'aykunatapis allinta urquyta atin chaynallataq kikin qillqakunata katigurisayta hinaspa organizayta atin.

Purun simi thatkichiypi sasachakuykunaqa sapa kutim rimay riqsiy, purun-simi hap'iqay, purun-simi paqarichiy ima.

## Pukyukuna
Qhawasqa yachay

**Qhawasqa Yachay** (Inlish simimanta supervied learning) huk makiq yachay paradikma sasachakuykunapaq maypi tarikuq willaykunaqa itikitasqa rikuchinakunamanta ruwasqa, niyta munan sapa willay munanata ruwanakuna (covariablekuna) chaymanta huk tinkisqa itikitayuq. Qhawasqa yachay alquritmukuna metaqa huk ruwayta yachay, chaymi vectores de característica (yaykuykuna) etiquetakunaman (lluqsiy) saywiti icha mapakuna ruwan, rikuchina yaykuy-lluqsiy pariskunapi hapipakuspa. Huk ruwayta nin* *nisqakuna, kaywan kanku *ejemplos de capacitación* nisqamanta ruwasqa. Qhawasqa yachaypiqa sapa rikch'anachiyqa huk *iskay*, yaykusqa imayaymanta (tipicom huk vector) wan munasqa lluqsiy chanimanta (*qhawasqa unancha* nisqapis). Huk qhawasqa yachay alquritmu yachachiy willayta t'aqwin chaymanta huk nisqa ruwayta ruwan, chaywan musuq rikuchinakuna mapa ruwanapaq llamk'achiy atikun. Huk allin escenario alguritmu allinta mana rikusqa instanciakunapaq clase itikitakuna tarinanpaq saqinqa. Kayqa yachay alquritmuta mañan generalisayta capacitación datokunamanta mana rikusqa situacionkunaman huk "humusqa" hina (qhaway sesgo inductivo). Kay alguritmupa estadística nisqa allin kayninqa tupusqam generalización pantay nisqawan.

## Pukyukuna
Elon Musk

**Elon Reeve Musk**qa (Piriturya, Urin Aphrikapi, 28 ñiqin Qhapaq raymi killa, 1971 watapi paqarisqa), **Elon Musk** sutiyuq runaqa Hurin-Aphrikamanta qhatuq, qullqi churaq, hatun qhapaq, Kanata, Hukllachasqa Amirika Suyukunap mama llaqtayuqpis. Payqa SpaceX nisqap kamaqnin, CEO, umalliq inhiniyirun; anqil qullqi churaq, *CEO* chaymanta producto arquitecto Tesla, Inc .; The Boring Company nisqap kamaqnin; Neuralinkwan OpenAI nisqap kuska kamaqnin, manaña OpenAI nisqapi qullqiyuqchu kaptinpas, imprisap ñanninpi mana rimanakuy kasqanrayku, kunan Twitter nisqap dueñon kasqanmantapas.  2023 watapi Iniru killakama yaqa 140 waranqa hunu dular qullqiyuq, Muskqa iskay ñiqin astawan qhapaq runam Muskqa iskay ñiqin astawan qhapaq runam, Bloomberg Billionaires Index nisqahinata, Forbes Real-Time Billionaires List nisqahinatapis.

## Pukyukuna
Tesla, Inc.

**Tesla, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq awtu kuraq kamaq, ch'uya kallpa ima kumpaniyam, Austin, Texas suyupi umawasiyuq.
Intirhas

Kumputaypiqa, uyapurana kaynin, ruwanakunapurapaq kaynin, ruwanakunapaq patan, Intirhas ñisqa, rikch'aynin uya, imanaykunapaq rikch'aynin, uyapurap lantin, uyapurap pachan, uyapuraynin **chawpin uya** icha **chawpin-uya** nisqaqa huk rak'isqa k'itim, mayqinpichus iskay icha aswan sapaq k'itikuna huk antañiqiq llikachamanta willayta t'inkinakunku. Chay t'inkinakuyqa llamp'ukaq, antañiqiq sinch'ikaq, piriphiriku llamk'anakuna, runakuna, chaymanta kaykunap huñusqakunapura kanman. Wakin antañiqiq sinch'ikaq llamk'anakuna, ahinataq llamkhay qhawanapampa, iskaynintin willayta apachiyta atinku chaymanta chaskiyta atinku chawpin-uya kaqnintakama, wakintaq ahinataq huk antañiqiq hukuch'a utaq ruqya hap'iq huk chawpin-uyallata qunman willayta huk qusqa llikachaman kachanapaq.

## Sinchikaq chawpin-uya

## Llamp'ukaq chawpin-uya
Huk llamp'ukaqqa huk hatun llimp'iyuq hukniray laya chawpin-uya kaqmanta hukniray "patakuna" kaqpi riqsichinman. Rikunapaq, huk llamk'ay llikachaqa sinch'ikaq p'akikunawan t'inkuchinman. Llamk'aykuna llikapi puriq ruwana-wakichikuna utaq wakichikuna willaypa qatipanakuna, sut'uchikuna chaymanta pipelinekuna kaqnintakama t'inkiyta munaqankuman. Object-oriented wakichikuna icha imaymanachasqa wakichikunapiqa, huk llamk'ana ukhupi kaq imayaykunaqa ñankunawan t'inkinanku kanman.

## Rimapaqarinan yachay
Chawpin uya (uya chawpipi utaq chawpipi uya) kanman.

## Pukyukuna
Neuralink

**Neuralink Corporation** nisqaqa huk ankucha tik-yachayqa llamk'ay, implantanaq ñuqtu–antañiqiq chawpi-uyakuna (BCIkuna)ta ruwaq. Elon Muskpa kamasqan, qanchis yachaqkunamanta, inhiniyirukunamanta kamaq llamk'anawan, chay imprisap umalliq wasinqa Fremont (California) llaqtapim kachkan. Neuralinkqa 2016 watapi qallarisqa karqan, ñawpaq kutitaq 2017 watapi Marsu killapi tukuy runaq qayllanpi willasqa karqan.

## Pukyukuna
Kuwala

**Kuwala** icha, mana chiqaptaqa, **kuwala hukumari** (***Phascolarctos cinereus***), huk sach'aku raphi icha yura mikhuq, marsupiyal (wayaqa uywa)qa, Awstraliya mama llaqtayuq. Phascolarctidae ayllumanta sapallan kunankamapis qhawachikninq, astawan qaylla kawsaq ayllunkunaqa wum-mas'''u'''kunam . Kuwalaqa tarikun hatun suyup inti lluqsimuy lawpi, urayninpipas quchapatanpi, Queensland, Musuq Urin Gales, Victoria, Urin Awstraliya suyukunapi. Chaytaqa mana sasachakuspallam riqsinchik, mana chupayuq cuerponwan hinaspa hatun umanwan, muyu, sumaq rinriyuq hinaspa hatun kuchara hina siminwan. 60-85 cm kurku sayayniyuqmi hinaspa 4-15 cm llasayuq. Millwapa llimp’inqa qullqi uqimanta chukulata q’illukamam. Chincha lawpi tiyahkunamanta Kuwalakunaqa astawan uchuylla, astawan llampu llimpiyuqmi kanku, astawan qulla lawpi kaqkunamantaqa. Kay runa kanqukuqkunaqa ichapis sapaq ura-rikch'aqkuna, ichaqa kayqa ch'aqwasqam.
Ancha mat'i

Yupay-yachay kikinyaypi nisqapiqa, llumpay tupachiyqa "huk t'aqwiy ruway, chay ancha qayllamanta icha chiqapmanta huk willay huñuman tupan, chayraykutaqmi mana huk willaykunaman tupachiyta atinmanchu icha hamuq pacha qhawaykunata confiablemente willayta atinmanchu".  **Ancha-mat'i kikin** nisqaqa yupay yachaypa rikch'aynin, astawan achka paramitrukunayuq, manataq willaykunawan chaninchasqa kanmanchu. Chay esencia de sobreajuste nisqa mana yachaspa wakin variación residual (icha, chay  rumiyuqta) hurqusqa kasqan, chay variación nisqa estructura modelo subyacente nisqamanta representachkanman hina.  

**Mana mat'i** icha **Underfitting** nisqa ruwakun huk modelo matemático nisqa mana allinta hap’iyta atiqtin chay estructura subyacente nisqa datos nisqamanta. **Modelo sub-fitted** nisqaqa huk modelo maypichus wakin parámetros icha términos nisqakuna allin nisqa modelopi rikhurinman karqan.  Sub-fitting nisqa ruwakunman, ahinataq, huk modelo lineal nisqa mana lineal nisqa willakuykunaman tupachispa. Chayna modeloqa mana allin predictivo ruwayniyuqmi kanqa.

## Makiq yachay

## Mana mat'i

## Muqukuna
* 
* 
* *Tip 7: Minimize overfitting*. Chicco, D. (December 2017). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5721660 "Ten quick tips for machine learning in computational biology"]. *BioData Mining*. **10** (35): 35. doi:. PMC&nbsp;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5721660 5721660]. PMID&nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29234465 29234465].
## Pukyukuna
Kikillanmanta puriq awtu

**Purichiqinnaq, pachanmanta, payllamanta puriq awtu**, **sapanmanta puriq awtu**, **mana purichiqiyuq awtu**, **sapallanmanta puriq awtu** icha **[[q'illay punqu]]** **[[antawa|awtu]]**qa mana runa kamayninwan purillaq icha tumpa runa kamaywan puriq apam.

## Pukyukuna
Pusachiy

**Pusachiy** icha **purichiy** nisqaqa antawakunap kamachisqa puriynin, awtukuna, motokuna, kamiyunkuna, awtukuna, bicicletakuna ima. Permisoqa hatun ñankunapi purinapaqmi qokun huk conjunto de condiciones nisqakuna hunt’asqa kasqanman hina, hinallataqmi choferkuna purinanku maypi purisqankupi ñankunata, tránsito nisqa kamachikuykunata churasqakunata. Chay simiqa, purichiy simiqa, etimología nisqayuqmi, 15 siglomantapachan, wiñasqataqmi imachus manejayqa hap’irqan, 15 kaqpi llamk’aq uywakunamanta 1800 watakunapi autokunaman tikrakusqanman hina. Hinallataqmi 15 siglomantapacha carro manejay yachaypas wiñarqan, carrota manejanapaqqa cuerpopi, yuyaypi, mana imamanta manchakuspa ima yachaymi necesitakun. Kay evolución nisqa yachaykuna purichinapaq necesitasqankuqa, purichiy kamachiykunata riqsichiywan kuskachasqa kachkan, chay kamachiykunaqa mana purichiqllawanchu, aswanpas antawa purichiy atiywan.
Wakman tukuy

Kawsay yachaypiqa huk kawsaqpa, añawpa icha **extrakromosómico** ADN nisqap genomanpa ácido nucleico nisqap qatiqninpi huk t'ikray.  Añawyasqa genomakunapiqa ADN icha ARN nisqapis kan. Waqman kutikunaqa ADN icha viral replicación nisqapi pantasqakunamantam, mitosis nisqamanta icha meiosis nisqamanta icha huk laya ADN nisqapi waqlliymanta (ahinataq pirimidina dímeros nisqakuna radiación ultravioleta nisqawan tupachisqa kaptin), chaymantataq pantay-prone allichayta ruwakunman (aswantaqa microhomología nisqawan chawpichasqa tukukuy hukllanakuy).,  huk pantayta ruwanku huk allichaykunapi,   utaq huk pantayta ruwanku kay replicación kaqpi (síntesis de translesión nisqa). Mutaciones nisqakunaqa ADN nisqap t'aqankunata churaspa icha qulluspapis kanmanmi, kuyuchina genético nisqa elementokunarayku.  

## Pukyukuna
Kallpanchana yachay

**Kallpanchana yachay** (Inlish simimanta reinforcement learning) nisqaqa makiq yachaypa huknin, imaynatam yuyaysapa ruwachiqkuna huk mamapachapi ruwaykunata ruwananku chaymanta qullqi huñusqa yuyayta astawan hatun kananpaq. Kallpanchana yachayqa kimsa makiq yachay paradigmakunamanta huknin, qhawasqa yachay, mana qhawasqa yachaywan kuska.

Kallpanchana yachayqa qawarisqa yachaymantaqa hukniraq, mana itikitasqa yaykunan/lluqsinan pariskunata qawachinapaq, chaynallataq mana ura-uptimu ruwaykunata sut’imanta allichanapaq necesitasqanrayku. Astawanpiss aswanta qhawarikun huk yanatin tariypi wamp'uy (mana saywitisqa hallp'a), wamp'uy (kunan yachaykunamanta).

## Pukyukuna
Mana qhawasqa yachay

**Mana qhawasqa yachayqa** huk laya allquritmu nisqa, mana itikitasqa willaykunamanta patrun nisqakunata yachan. Suyakuyqa imitacionwan, chaymi runakunapi huk importante yacha churana, makiqqa obligasqa kan huk representación concisa ruwananpaq pachanmanta, chaymantataq chaymanta contenido imaginativota paqarichinanpaq.

Qhawasqa yachaymanta chiqanpi maypichus datokuna huk yachaqwan etiquetasqa kanku, e.g. etiquetado huk "llump'u" utaq "challwa" hina, mana qhawasqa métodos rikuchinku kikin organizacionta mayqinchus hap'in patrones hina probabilidad densidades hina utaq huk combinación neural característica munasqakuna codificasqa makina llasayninpi chaymanta activaciones kaqpi. Waq patakuna ispiktru qhawaypi kanku kallpachay yachay maypichus makinaman huk yupay ruway puntuaciónllata qusqa kanku pusaq hina, chaymanta kuska qhawasqa yachay maypichus huk huch’uy t’aqa willakuy etiquetasqa kachkan.
Phuyu antañiqichay

**Phuyu antañiqichay**qa antañiqichaq llikacha charinakunap mañasqa kayninmi, astawanta willay waqaychay (phuyu hallch'ana) chaymanta antañiqichaq atiy, mana chiqap ruwaq kamachiyniyuq. Hatun phuyukunaqa achka kuti achka kitikunapi rakisqa llamk'anayuqmi, sapa huk willakuy chawpin. Phuyu antañiqichayqa yanapakuykunata rakinakuypi hapirin coherenciata aypanapaq chaymanta típicamente huk "pay hina risqaykimanhina" kikinta llamk'achin, mayqinchus yanapakunman capital gastos pisiyachiypi ichaqa mana suyasqa llamkana gastokunamanpis apayta atinman ruwaqkunapaq.

## Pukyukuna
Antañiqichay

**Antañiqichay**qa ima maykama chayanaman-qhawarisqa rikch'akuq llamk'aymi, antañiqichaq makhinakunata mañaspa, allinta yanapaspa icha kamaspa. Kayqa allwuritmu ruwaykunamanta yachay chaymanta yañakuy kaqmanta, chaymanta iskaynin sinchikaq, llamp'ukaqmanta wiñachiy. Antañiqiy nisqaqa hamut'aq, k'illikachaq, yupay yachaq, allwiya kamaq, qutu-kawsay aspiktukunayuqmi. Hatun antañiqiq yachaykunaqa antañiqiq k'illikachay, antañiq hamut'ay, saywir hark'ay, willakuy hamut'ay, willa llikachakuna, willa allwiya kamay, llamp'ukaq k'illikachay ima.

Antañiqiy nisqa simiqa kaqlla simiwan, yupaywanpis hukllachasqam. Ñawpaq pachakunapiqa, mikanikal antañiqiy makiqkuna llamk'achiqkunap ruwasqanmanta rimaspam llamk'achirqanku, chaymanta ñawpaqtaqa runap llamk'achiqninkunamanta rimaspa.

## Pukyukuna
Yawirka antawa

Plateau Rosa hawamanta tranvía, Cervinia, Italia, 120 runakunata huk kutipi 3.480 runakunaman kuyuchin&nbsp;m (11.420) runakuna&nbsp;ft) glaciar nisqa.8 runayuq góndola elevador Panticosa Esquí Estacionpi, Ispañapi .

**Yawirka antawa, wayrachi uqhariq**, icha **waska ñan**, *nisqapis, huk [[Yawirka apaykachay|yawirka]]* apaykachay nisqapiqa pusachiq wasi ukhukunata, antawakunata, góndolakunata utaq kichasqa chukunakunata huk utaq achka yawrikakunawan pampamanta hawaman aysanku. **Yawirka antawa sistima**kunaqa sapa kutim llamkachisqa kanku urqu hallp'akunapi maypichus ñankuna ruwaypas, llamkachiypas ancha sasa, chaymi rikusqaku qhuyana nisqapi anchata llamkachisqa. **Yawirka antawa sistima**kunaqa astawan facil kuyuchinapaq, chaymi mayukunata, barrancokunatapis chimpanankupaq servichikurqaku. Astawan kunan pachakunapiqa, hawamanta uqhariykunapa chanin kaynin, flexibilidad nisqapas, gondola lift nisqapa yapakuynintam qawarirun, llaqtakunapa sistemas de transporte público nisqaman hukllawakusqanmanta. 

## Pukyukuna
Mi Teleférico

**Mi Teleférico** (Qhishwa simipi: Nuqaqta *Yawirka Antaway*), **Teleférico La Paz–El Alto** sutiyuqpis, huk yawirka antawa llaqta t'inkinakuy sistimam, Wuliwiya mama llaqtapi La Paz – El Alto hatun llaqtapi llamk'aq.  2019 watapi Uktuwri killamanta pacha, sistimaqa 26 kanankunamantam (36 sichus transferencia kanankuna sapa chiru sapakama yupasqa kaptin) chunka chirukunapi: Puka, Q'illu, Q'umir, Anqas, Nina Puka, Yuraq, Hanaq Anqus, Kulli, Chumpi, Qullqi. Astawan chirukuna, mastariykuna ima planificación utaq ruwaypi kachkan. 

## Chirukuna

### Kunan llamk'aq siqi

### Hamuq chirukuna

## Kanankuna

### Puka Chiru (''Línea Roja'')

### Q'illu Chiru (''Línea Amarilla'')

### Q'umir Chiru (''Línea Verde'')

### Anqas Chiru (''Línea Azul'') .

### Nina Puka Chiru (''Línea Naranja)''

### Yuraq Chiru (''Línea Blanca'')

### Hanaq Anqas Chiru (''Línea Celeste'')

### Kulli Chiru (''Línea Morada'')

### Chumpi Chiru (''Línea Café'')

### Qullqi Chiru (''Línea Plateada'')

### Quri Chiru (''Línea Dorada'')

## Karurimana ruwachina wakichi
Mi Teleférico Androidpaq, iOSpaqpis huk karurimana ruwachina wakichi lluqsichirqa, kunan kaq, hamuq chirukunamanta willakuykunawan.
Stack Overflow

**Stack Overflow** huk tapuy, kutichiy web p'anqa profesional, inthusiyasta kamachina qillqa icha antañiqiq qillqa qillqaqkunapaq. Chayqa Stack Exchange Network nisqap hatun p'anqa. 2008 watapi, Jeff Atwood, Joel Spolsky sutiyuqwan runakunap kamasqan karqan. Antañiqiq kamachina qillqay imaymana thimakunamanta tapukuykunata kutichiykunata churan. Astawan kichasqa alternativa kananpaq ruwasqa karqan ñawpaq tapuy kutichiy web p'anqakunaman kayhina Experts-Exchange. Stack Overflowqa Prosus nisqaman rantisqa karqan, huk Urasuyupi kaq intirnit rantiq wasiman, 2 ñiqin qhapaq raymi killapi 2021 watapi 1.8 waraqa-hunu dularwan.

## Pukyukuna
Git

**Git**  nisqaqa rakisqa laya kamachiy kikin tukuyimaruwanakuna hukllasqakuna (sistima): mayqin willañiqi huñupipis tikraykunata qatiy, astawantaq llamk'achisqa llamk'achisqa llamk'ayta kuskanchanapaq kamachina qillqaqkunapura llamk'achisqa llamk'achisqa llamk'achiqkunap llamk'ayninta llamk'achispa llamk'achiqkunap llamk'ayninpi llamp'ukaqta wiñachiy. Chayananinkunaqa usqaylla, willaypa hunt'asqa kaynin, chaymanta rakisqa, mana chiru llamk'ana puriykunapaq yanapakuymi (waranqantin paralelo ramakuna hukniray sistemakunapi puriq).

## Churanakuna

## Git qaraq

Wirsiyun kamachiy sistimakuna kutichiq ruwaqkuna llamk'achisqanku:

## Harkay
Git mana yaykuy-kamachiy mecanismokunata qunchu, ichaqa wak yanapakuykunawan llamk'anapaq ruwasqa karqa mayqinkunachus yaykuy kamachiypi especializasqa kanku.

## Pukyukuna
Willakuy hamut'ay

**Willakuy hamut'ayqa** huk chawpi-yachanapura yachay pampam, kamachina kanan yachay, antañiqiq hamut'ay, hamut'ana yachay ñankuna, thatkichiykuna, allquritmukuwa chaymanta sistimakunata llamk'achin yachaykunata chaymanta qhawaykunata qapariq, wasichasqa chaymanta mana wasichasqa willaykunamanta hurqunanpaq utaq extrapolananpaq. Willayta yachaypis kamachiy yachaykunata hukllachan chaymanta urapi ruwana kamachiymanta (kayhina, Sallqa pacha yachaykuna, willakuy allwiya kamay, hampi). Willakuy hamut'ayqa achka uyayuq, chay hamut'ayhina, yachay mask'ana paradigma hina, yachay mask'ana yachay ñanhina, yachanahina, llamk.ana hina, profesión hinapis niyta atikun.

## Pukyukuna
Allquritmu

Yupay yachaypi, antañiqiq hamut'aypipis huk **allquritmu**, **allwuritmu** icha **yupay ruway**qa (kastilla simipi: algoritmo, Arawiya simimanta **خوارزمية**) sinchi kamachiykunap tukusqa qatiqnin, astawanta huk klasi sapaq sasachakuykunata allichanapaq icha yupayta ruranapaq llamk'achisqa. Allquritmukunaqa yupaykunata ruwanapaq, willaykunata ruwanapaqpis especificacionkuna hinam llamk'achisqa. Astawan ñawpaq allquritmukuna condicionalkunata llamk'achiyta atinku imaymana ñankunawan kamachina qillqa ruwayta desvianapaq (kikillanmanta tanteay) chaymanta allin inferenciakunata hurquyta atinku (mayanchasqa razonamiento nisqa), qhipaman automatizacionta aypaspa. Runapa kayninkunata makinakunamanta willakuq hina mitaphurikupi llamk'achiyqa Alan Turingpa ruwasqanñam karqa "yuyay", "mask.ay" hinaspa "haysawi" nisqa simikunawan.

## Pukyukuna
Yuyaysapa karurimana

**Yuyaysapa karurimana**, **waruwaqyana, yuyaysapa silular** icha **yuyaysapa tilihunu**  (Inlish simipi: smartphone, kastilla simipi: teléfono inteligente) kayqa huk huch'uy apaychana antañiqiq, chay ankichiy karimanawan, antañiqiqwan huñusqa qamun purispa llamk'anapaq.

Paykunaqa ruwana tiliphunukunamanta sapaqchasqa kanku aswan kallpasapa sinch'i kaq atiyninkuwan chaymanta hatun kuyuchina llamk'anakuna, mayqinkunachus astawan hatun llamp'u kaq, intirnit (kayhina web wamp'uq kuyuchina sakha wanda kaqpi), chaymanta multimitya ruwanakuna (kayhina taki, kuyuq rikch'a, r'''ikch'a hap'ina'''kuna, chaymanta phuqllay), nukliyuphunuwan kuska ruwaykuna kunkawan waqyay, qillqanakuy ima. Yachayniyuq tiliphunu huk yupay q'illay–uqidu–chawpipi-kunduktur (Inlish simpi: metal–oxide–semiconductor) sirkuyitu churasqawan (Inlish simipi: integrated circuit) chipkuna kaqwan kanku, imaymana sinsurkuna kaqwan kanku mayqinkunachus ñawpaqmanta churasqa chaymanta kimsa kaq llump'u kaq kaqwan apruwichayta atinku (ahinataq huk maqnitmitru, qaylla sunsurkuna, warumitru, qiru-iskupiyu, asilirumitru kaymanta astawan), chaymanta mana alanriyuq willanakuy prutukulukuna yanapakuy (kayhina Bluetooth, Wi-Fi, utaq antakilla puriy). Kunanpachaqa yachaynuyuq tiliphunu ruwaqkuna antakilla willay tinkuyta chaymanta antakilla imirhinsiya qaraqkuna llamk'anakunaman tinkuyta qallarinku karu suyukunapi llamk'anapaq, maypichus mana kanchu hallp'api llika atikuq.

## Wiñay-kawsay qillqa

### Waqhina rikukuq, llamk'aykuna llika sistima tikrakuykuna

### Yuyana qap'ina ñawpaqman puriykuna

## [[Patarakuq yuyaysapa karurimana]]

## Pukyukuna
Patarakuq yuyaysapa karurimana

Samsung yuyaysapa karurimanakuna (awpaq law)Samsung yuyaysapa karurimanakuna (qhipa law)

**Patarakuq yuyaysapa karurimana, patarakuq**lla icha **iskaychakuq**lla (Kastilla simipi: teléfono con pantalla plegable) kayqa huk patarakuq rikukunan suyu qhawarichikuqyuq yuyaysapa karurimana. Kunan pacha q'impina icha tikrakuq karurimana. Wakin rikukunankuna hamut'aymanta achka llukchina qhawanapampa sayakuna huk karurimanakunaqtin k'uchunan kaqpi llamk'achinku, huk pallanakuna huk anku qhawanapampata llamk'achinku. Kayhina llamk'anaunap hamut'ayninkunaqa ñawpaqmantaraq Nokiaqta "Morph" hamut'ayninmanta 2008 watapi, chaymanta huk hamut'ay Samsung Electronics kaqwan 2013 watapi rikuchisqa (astawan hatun hamut'aykunamanta huknin hina anku OLED qhawanapampakunata llamk'achispa), ñawpaq qhatuypi tarikuq patarana yuyaysapa karurimana kachkaptin OLED qhawanapampakunawan 2018 watapi Nuwrinri killapi lluqsiyta qallarirqan.

## Pukyukuna
Hamp'ara kumputaq

**Hamp'ara kumputaq**qa (Inlis simipi: Desktop computer, Kastilla simipi: Computadora de escritorio) pampa ruwanapaq, mana apaychana chay llasa, hutun ima kasqanrayku sapallap kumputaqmi, chanta kallpaman sat'isqalla kanan tiyan.

## Pukyukuna