open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wilama

**Wilama** (*Vilama*) nisqaqa Antikunapi huk urqum, Arhintinapi, Buliwyapipas. Buliwya suyupiqa P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi tiyan, Arhintina suyupi Jujuy wamanipim. Pikchunqa mama quchamanta 5.678 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Bonete (5.695 m), Urin Lipis pruwinsya, Muhiniti munisipyu, Bonete Palca kantun
* Lipis (5.929 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Lurumayu urqu (5.800+ m), Hatun Qitina kantun
* Sapaliri (5.653 m), saywapi: Arhintina - Buliwya - Chili; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Suniqira (5.899 m), Buliwya, saywapi: Chinchay Lipis pruwinsya - Urin Lipis pruwinsya
* Tinti (5.849 m), saywapi: Buliwya - Arhintina; Buliwyapi: Hatun Qitina kantun
* Uturunku (6.008 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'iyar Juqhu

**Ch'iyar Juqhu** (aymara simi *ch'iyara* yana, *juqhu* t'uru t'uru, "yana t'uru t'uru", kastilla qillqaypi *Chearoco, Chearaco, Chiaroco, Chiaraco*)   nisqaqa Antikunapi, Qhapaq Wallapi, Buliwya suyupi, juk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Chachakumani kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.127 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iyar Juqhu mayu 
* Chachakumani
* Illampu
* Janq'u Uma
* Qalsata

## Pukyukuna

* www.altiplanoextreme.com
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna

## Hawa t'inkikuna
Araral

**Araral** nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum,  P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Pilquya kantunpi, Chilipas, Antofagasta suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.688 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Kañapa 
* Pawillun 
* Ullawi
* Qhapaq Walla
* Chawpi Walla
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pisqu chhulli

**Pisqu chhulli** (kastilla simipi: *Gripe aviar*) nisqaqa huk unquymi.

## Hawa t'inkikuna
* http://lengamer.org / Gripe Aviar nisqamanta Kolka aylluq ayqekuynin
Tayu

**Tayu** (*Steatornis caripensis*) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Hawa t'inkikuna
* ibc.hbw.com / Widyukuna 
* www.caucanet.net.co *Parque Nacional Natural Cueva de los guacharos* - Kulumbya
Negritos (tusuy)

**Negritos** (kastilla simipi: *Negritos*) nisqaqa Buliwyapi huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Negritos
Waka Waka

**Waka Waka** icha **Waka Thoquris** nisqaqa Buliwyapi, Piruwpipas, huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy

## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Waka Waka
Inkas (tusuy)

**Inkas** nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru karnawalpi, huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Inkas
Uru Uru pukllay

**Uru Uru pukllay** icha **Uru Uru karnawal** nisqaqa (kastilla simipi: *Carnaval de Oruro*) Buliwya suyupi, Uru Uru llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk raymim.

2001 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan (*Obra Maestra del Patrimonio Oral e Intangible de la Humanidad*). 

## Tusuykuna
Uru Uru pukllaypiqa kanmi kay tusuykuna: Diablada, Caporales, Morenada, Suri Sikuri, Llamerada, Kullawa, Waka Waka, Tobas, Kantus, Pujllay, hukkunapas.

## Rikchakuna

Image:CarnavalOruro2.JPG|
Image:CarnavalOruro1.JPG
Image:Llamerada_Carnaval_de_Oruro_Bolivia.jpg
Image:CarnavalOruro3.JPG


Image:CarnavalOruro4.JPG
Image:CarnavalOruro6.JPG
Image:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG


## Kaypipas qhaway
* Kacharpaya
## Pukyukuna
Supaypa wasin tusuq

**Supaypa wasin tusuq** (kastilla simipi *Danza de (las) tijeras*) nisqaqa Piruwpi huk tusuymi. Supaypa wasin tusuqqa Wankawillka suyupi, Ayakuchu suyupi, Hunin suyupi, Apurimaq suyupi, Lima suyupipas aswanta tusunku. 

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
Mulisa

**Mulisa** (kastilla simipi: *Muliza*) nisqaqa Piruwpi, Pasqu suyupi, huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy

 

Pasqu suyu
Siklla

**Siklla** icha **Wayra**, kastilla simipi **Doctorcitos** nisqaqa, Buliwyapi Piruwpipas huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Doctorcitos
Carlos Baquerizo Castro

**Carlos Porfírio Baquerizo Castro** sutiyuqqa, 4-XI-1921 paqarisqa Sikaya distritupi, Wankayu pruwinsyapi, Hunin suyupi, Piruwpi, huk Piruw mama llaqtayuq takiq runam. 

* *Noche de luna*
* *Por una mirada*
* *Pantionero*
* *Paisana*
* *Centenario de huancayo*
* *Chabuquita*
* *Bella huancaina*
* *Cruz de mayo*
* *En las riberas del mantaro*
* *Gotitas del olvido*
* *Hualmilacha*, hukkunapas
María Alvarado Trujillo

**María Alvarado Trujillo** sutiyuqqa icha **Pastorita Huaracina**, 19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1930 paqarisqa Malwas distritupi, Piruwpi - † 24 ñiqin aymuray killapi 2001 wañusqa Lima llaqtapi, huk Piruw mama llaqtayuq takiq warmim karqan. 

**[[Waynu]]kuna:**
* *Así canta Ancash*
* *Quisiera Quererte*
* *Malvacina*
* *Ay!, Zorro Zorro*
* *Canteño de mis Amores*
* *Rosas Pampa*
* *Mujer Andina*
* *Tu Boda*
* *El Paria*
* *Río Santa*
* *El Gorrioncito*, hukkunapas
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Qiwllaqucha

**Qiwllaqucha** (kastilla simipi: *Quiulacocha*) nisqaqa huk qucham, Piruwpi, Pasqu suyupi. 
## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Qhuya
## Hawa t'inkikuna
San Kristuwal (Yawli)

**San Cristóbal** (kastilla simipi: *San Cristóbal*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Yawli distritupi .

## Kaypipas qhaway
* Qhuya
Kutawasi qhichwa

**Kutawasi qhichwa** (kastilla simipi: *Cañón del Cotahuasi*) nisqaqa Awya Yalapi aswan ukhuq qhichwam (3.535 m), Piruwpi, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Kutawasi distritupi, Sulimana urqumanta Uquña mayukama.

## Karu puriy
* Sipya phaqcha
* Luychu (armakuna, Waynaquta distritu)
* Santu Santu rumi sach'a-sach'a (Kutawasi: 17 km)
* Puya raimondii sach'a-sach'a (Lawripampa)

## Kaypipas qhaway
* Kutawasi mayu
* Kutawasi qhichwa risirwa
* Sulimana 6.093
* Qurupuna 6.425 m
* Qullqa qhichwa

## Hawa t'inkikuna
* www.portalcotahuasi.com / Unyun pruwinsya
Felipe Mac Gregor

**Felipe Estanislao Mac Gregor Rolino, S.J.**, sutiyuq runaqa (* 20 ñiqin tarpuy killapi 1914 watapi paqarisqa Kallaw llaqtapi -  † 2 ñiqin kantaray killapi 2004 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Amawta qarqan.

Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur Riktur (1963-1977)

## Quilqasqankuna
**Graficos de historia de la filosofía*,coautor con Ismael Quiles,Espasa-Calpe,Bs.AS,1952.
**Decreto ley N°17437 sobre régimen de la Universidad Peruana*,UNMSM,Lima,1969.
**La investigación de la paz*,En *Socialismo y participación*N°22(Junio 1983).
**Siete ensayos sobre la violencia en el Perú*,Fundación Friedrich Ebert,1985(74 pgs.).
**Cultura de Paz*,Lima,1986.
**La raiz del problema*,Apep,Lima,1993.(52 pgs.)
**Perú,Siglo XXI*,PUCP,Lima,1996(117 pgs.).
**Sociedad,ley y universidad peruana*,PUCP,Lima,1998(220 pgs.).
**Reflexión sobre el Perú*,PUCP,Lima,2002(172 pgs.).
**America Latina y la Doctrina de la Iglesia,diálogo latinoamericano*,2004.

## Kaypipas qhaway
* Jorge Dintilhac
* Rubén Vargas Ugarte

## Hawa t'inkikuna
Karlus Pichqañiqin

** Awstiriya Carlos I** kay **Awstiriyanpa Carlos Huk Ñiqin** (kastilla simi: *Carlos I de España*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Gante llaqtapi, Bilhikapi;  wañusqa Cuacos de Yuste llaqtapi (Cáceres pruwinsyapi)) huk Ispañap Qhapaqni.

## Rikchakuna
 
Rikcha:Karl V._(HRR).jpg
Rikcha:Coat of Arms of Spanish Monarch.svg 
Ispañap Riypa Wallqanqa
Rikcha:Palacio Real (Madrid) 01.jpg 
Palaciu Real de Madrid 
Rikcha:Carlos_V_en_Mühlberg,_by_Titian,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg


## Hawa t'inkikuna

* Página Web Oficial de la Casa Real
* Carlos V y su época. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra
Kimsantin munisipyu

**Kimsantin** (kastilla simipi: *Trinidad*) nisqaqa uma llaqta munisipyu Qincha pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kimsantin llaqtam.
## Allpa saywachi

## Kantunkuna
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa r
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu
Leonor Efigenia Chávez Rojas

**Leonor Efigenia Chávez Rojas** sutiyuqqa icha **Flor Pucarina**, 22-IX-1935 paqarisqa Pukara distritupi, Wankayu pruwinsyapi, Piruwpi, 5-X-1987 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi, huk Piruw mama llaqtayuq takiq warmim karqan. 

## Diskunkuna

## Hawa t'inkikuna
*'''Flor Pucarina''' Widyukuna, takikuna
Riberalta munisipyu

**Riberalta munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Riberalta*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Vaca Díez pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Riberalta llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Benicito mayu - Yata mayu

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Vaca Díez pruwinsya
Reyes munisipyu

**Reyes** (kastilla simipi: *Reyes*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu José Ballivián pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Reyes llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:**  Rogagua qucha

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
* Cavinas kantun
* Reyes kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
San Borja munisipyu

**San Borja** (kastilla simipi: *San Borja*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu José Ballivián pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Borja llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Maniqui mayu

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna runa llaqtakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  


Rikcha:Río Maniqui - Bolivia.jpg|Maniqui mayu
Aeropuerto de San Borja - SRJ.jpg|Capitán Germán Quiroga Guardia antanka pampa, San Borja


## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Madidi mamallaqta parki
* Rurrenabaque
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Borja munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santa Rosa munisipyu

**Santa Rosa** (kastilla simipi: *Santa Rosa de Yacuma*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu José Ballivián pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Rosa Yakumamanta llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Yakuma mayu - Yata mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Rogagua qucha

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Santa Ana munisipyu

**Santa Ana** (kastilla simipi: *Santa Ana del Yacuma*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Yakuma pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Ana Yakumamanta llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Yakuma mayu 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta:
* Santa Ana kantun - Santa Ana Yakumamanta
* José A. de Palacions kantun - El Perú

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Beni kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu
Exaltación munisipyu

**Exaltación munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Exaltación*) iskay ñiqin munisipyu Yakuma pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Exaltación llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Mamuriy mayu - Yata mayu

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Kayuwawa runa

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yakuma pruwinsya
Luritu munisipyu

**Luritu** (kastilla simipi: *Loreto*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Marbán pruwinsyapi, Beni suyupi. Uma llaqtanqa Luritu llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Isiboro mayu - Mamuriy mayu - Secure mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Arani qucha 

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
* Limoquije  - 1.096 runa (2001)
* Luritu  - 1.407 runa
* Sachojere - 555 runa
* San Antonio - 801 runa

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Arani qucha
* Kunkawa qucha
* Larga qucha / Hatun qucha
* Musu runa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Luritu munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Andrés munisipyu

**San Andrés** (kastilla simipi: *San Andrés*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Marbán pruwinsyapi, Beni suyupi. Uma llaqtanqa San Andrés llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** Larga qucha - Musuq Pacha qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Ibare mayu - San Pawlu mayu

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Arani qucha
* Kunkawa qucha
* Musu runa
## Hawa t'inkikuna
* San Andrés munisipyu: yupaykuna, saywitu
## Pukyukuna
San Joaquín munisipyu

**San Joaquín** (kastilla simipi: *San Joaquín*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Mamuriy pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Joaquín llaqtam.

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta:
* More kantun - More
* San Joaquín kantun - San Joaquín

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*  Saywitu: Mamuriy pruwinsya
San Ramón munisipyu (Mamuriy)

**San Ramón** (kastilla simipi: *San Ramón*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Mamuriy pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Ramón llaqtam.

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta
* Las Pampitas kantun - Las Pampitas
* San Ramón kantun - San Ramón 

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Puerto Siles munisipyu

**Puerto Siles** (kastilla simipi: *Puerto Siles*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Mamuriy pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Siles llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** La Sarca qucha

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta
* Alejandria kantun - Alejandria 
* Vigo kantun - Santa Rosa de Vigo
* Puerto Siles kantun - Puerto Siles

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Rurrenabaque munisipyu

**Rurrenabaque munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Rurrenabaque*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu José Ballivián pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Rurrenabaque llaqtam.
## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna runa llaqtakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
 
* Rurrenabaque

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: José Ballivián pruwinsya
Magdalena munisipyu

**Magdalena munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Magdalena*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Iténez pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Magdalena - 6.592 runa *(2001)*
* Orobayaya - 3.154 runa 
* Versalles - 162 runa

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Magdalena munisipyu: yupaykuna, saywitu
Baure munisipyu

**Baure munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Baures*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Iténez pruwinsyapi, Beni suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Baure llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Iténez mayu - San Martin mayu

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Baure runa

## Kantunkuna
## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu
Vallegrande munisipyu

**Vallegrande munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Vallegrande*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Vallegrande pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Vallegrande llaqtam.
## Allpa saywachi
## Kantunkuna
16 kantunmi kan.

* Alto Seco kantun
* Chaco kantun
* El Bello kantun
* Guadalupe
* Khasa Monte kantun
* Loma Larga kantun
* Mankaillpa kantun
* Masicurí kantun
* Naranjos kantun
* Piraymiri kantun
* San Juan del Tucumansillo kantun
* Santa Ana kantun
* Santa Rosita kantun
* Sitanos kantun
* Temporal kantun
* Vallegrande kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Pukara munisipyu

**Pukara munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Pucará*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Vallegrande pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.
## Allpa saywachi
## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta
*Pukara kantun (393 km²) - Pukara
*La Higuera kantun (226 km²) - La Higuera

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ernesto Guevara 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
San Braulio urqu

**San Braulio** (*San Braulio*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum Willkanuta wallapi, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Qurani distritupi, Qurani llaqtañiq, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta ca. 5.675 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Awsanqati (5.700 m)
* Hapu Punta (5.850 m)
* Hatunñanu Punta (5.800 m)
* Iskupitani (5.600 m)
* Kisuq'ipina (5.650 m)
* Kunturkiña (5.750 m)
* Wila Aqhi (5.900 m)
* Yayamari (6.049 m)
* Siwinaqucha
## Pukyukuna
* Saywitu: Qanchi pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Awsanqati, Hapu Punta, Hatunñanu Punta, Iskupitani, Kisuq'ipina,  Kunturkiña, San Brawllu, Wila Aqhi, Yayamari, Phinaya llaqta, Wiluyu llaqta, Siwinaqucha
Puerto Suárez munisipyu

**Puerto Suárez ** (kastilla simipi: *Puerto Suárez *) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Germán Busch pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Suárez llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Utukis mamallaqta parki - San Matías amachasqa sallqa suyu 
* **[[Urqu]]kuna:** Mutun (800 m)
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Cáceres qucha

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Puerto Suárez munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ayoreo
* Cáceres qucha
* San Matías amachasqa sallqa suyu
* Chikitus runa
* Pantanal

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Germán Busch pruwinsya
Buena Vista munisipyu (Santa Krus)

**Buena Vista munisipyu** (aymara simipi: *Buena Vista jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Buena Vista*) nisqaqa Ichilu pruwinsyapi huk munisipyum, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Buena Vista llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Surutu mayu - Yapakani mayu 

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Buena Vista munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ichilu mayu
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Buena Vista munisipyu: yupaykuna, saywitu
El Carmen Rivero Tórrez munisipyu

**El Carmen Rivero Tórrez** (kastilla simipi: *El Carmen Rivero Torrez*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Germán Busch pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa El Carmen Rivero Tórrez llaqtam.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: ''
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Germán Busch pruwinsya
San Huwan Yapakanimanta munisipyu

**San Huwan Yapakanimanta munisipyu** (kastilla simipi: *San Juan de Yapacaní*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Ichilu pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Huwan Yapakanimanta llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San Huwan munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ichilu pruwinsya
Portachuelo munisipyu

**Portachuelo munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Portachuelo*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Sara pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Portachuelo llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan: 
* Portachuelo kantun
* La Estrella kantun
* San Ignacio del Sara kantun
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Portachuelo munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Portachuelo munisipyu: yupaykuna, saywitu]
Montero munisipyu

**Montero munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Montero*) nisqaqa huk munisipyu Obispo Santiestevan pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Montero llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Montero munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Coronel Marceliano Montero
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Montero munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yapakani munisipyu

**Yapakani** (kastilla simipi: *Yapacaní*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Ichilu pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yapakani llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Ichilu mayu - Yapakani mayu
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Yapakani munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ichilu pruwinsya
Warayu munisipyu

**Warayu munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Ascensión de Guarayos*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Warayu pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Warayu wichay (*Ascensión de Guarayos*) llaqtam.

Munisipyupiqa Warayu runakunam kawsanku.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna: Musuq Pacha qucha

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Warayu runa

## Simikuna
Warayu munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* San Jorge qucha
* Taborga qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Warayu pruwinsya
Miguel Iglesias

**Miguel Iglesias Píno de Arce** sutiyuq runaqa (*11 ñiqin inti raymi killapi-1830 paqarisqa Celendín (Kashamarka) llaqtapi - †7 ñiqin ayamarq'a killapi-1909 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1983-1985).

Guerra Ministru (1879)

Tayta:  Lorenzo Iglesias Espinach
Mama: Rosa Pino de Arce

Ñawpaq Warmi: Concepción Posada.

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
*Breve Biografía de Miguel Iglesias
*Discurso de Miguel Iglesias a la Asamblea Constituyente de 1884
*Breve explicación del Segundo Militarismo
*Cajamarquinos en la Guerra del Pacífico - Miguel Iglesias y sus ciudadanos en la defensa del Perú
San Inasyu munisipyu

**San Inasyu munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de San Ignacio de Velasco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk  munisipyum, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San Inasyu llaqtam.
## Allpa saywachi

* Qucha: Bellavista qucha

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Chikitus runa

## Simikuna
San Inasyu munisipyupiqa kastilla, qhichwa simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Inlisya (San Inasyupi)

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Inasyu munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Miguel munisipyu

**San Miguel munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de San Miguel de Velasco*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Miguel llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Chikitus runa

## Simikuna
San Miguel munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Misiones jesuíticas de Bolivia
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: José Miguel de Velasco pruwinsya
Santa Rusa munisipyu (Abuná)

**Santa Rusa** (kastilla simipi: *Santa Rosa*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Abuná pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Rosa de Abuná llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Abuná mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Abuná pruwinsya
Kuwiha munisipyu

**Kuwiha munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Cobija*) nisqaqa uma llaqta munisipyu Nicolás Suárez pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kuwiha llaqtam (20.820 llaqtayuq, 2001).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Aymara, Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aqri mayu 
* Tawamanu mayu
* Yaminawa runa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Nicolás Suárez pruwinsya
Nueva Esperanza munisipyu

**Nueva Esperanza munisipyu** icha **Nuevo Manoa munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Nueva Esperanza / Nuevo Manoa*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Federico Román pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Nueva Esperanza llaqtam (147 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa  kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Federico Román pruwinsya
San Lorenzo munisipyu (Pando)

**San Lorenzo** (kastilla simipi: *San Lorenzo*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Mayutata pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam (77 llaqtayuq, 2001 watapi)
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Chorrillos kantun - 544 runa (*2001*)
* Exaltación kantun - 2.558 runa
* Fortaleza kantun -  369 runa
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kawiña
* Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata pruwinsya
Puerto Gonzalo Moreno munisipyu

**Puerto Gonzalo Moreno munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Puerto Gonzalo Moreno*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Mayutata pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Gonzalo Moreno llaqtam (503 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
* Agua Dulce kantun, 1.813 runa (2001)
* Trinidad kantun, 1.997 runa
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawiña

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata pruwinsya
Padcaya munisipyu

**Padcaya munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Padcaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Aniceto Arce pruwinsyapi, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Padcaya llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Pantimayu - Tarija mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
12 kantunmi kan.
*Camacho
*Cañas
*Chaguaya
*La Merced
*Mecoya
*Orozas
*Padcaya
*Rejara
*Rosillas
*San Francisco
*Tacuara
*Tarikiya

## Runakuna
Munisipyupiqa aswana mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
* Padcaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Bermejo munisipyu

**Bermejo** (kastilla simipi: *Bermejo*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Aniceto Arce pruwinsyapi, Tarija suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bermejo llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Pantimayu
* Quchakuna: 
## Kantunkuna
*Arrozales
*Bermejo
*Candaditos
*Porcelana

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
* Bermejo munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Lorenzo munisipyu (Tarija)

**San Lorenzo munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio (Villa) San Lorenzo*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Eustaquio Méndez pruwinsyapi, Tarija suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Pilaya mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
*Cajas
*Calama
*El Rancho
*Erquis
*La Victoria
*Leon Cancha
*San Lorencito
*San Lorenzo
*San Pedro de las Peñas
*Sella Mendez
*Tomatas
*Tomatas Grande

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sama walla kawsay risirwa
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
*www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
*San Lorenzo munisipyu: yupaykuna, saywitu
Arroyo Grande munisipyu

**Arroyo Grande munisipyu** icha **Filadelfia munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Arroyo Grande* / *Filadelfia*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Manuripi pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Filadelfia llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Manuripi mayu - Mayutata mayu - Tawamanu mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Arroyo Grande kantun icha Filadelfia kantun (1.217 runa, 2001 watapi)
* San Miguelito kantun (661 runa)
* Chiwi kantun (*Chive*) (1.277 runa)
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Arroyo Grande munisipyu: Yupaykuna saywitupas
San Pawlu munisipyu (Manuripi)

**San Pawlu munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de San Pablo*, ñawpa pacha *San Pidru / San Pedro*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Manuripi pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Pidru llaqtam (*San Pedro*).
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Beni mayu - Mayutata mayu - Orthon mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
* San Pawlu kantun (900 runa, 2001 watapi)
* Maravilla kantun (182 runa)
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu munisipyu: yupaykuna saywitupas
Tumayapu munisipyu

**Tumayapu**,  **Chaka** icha **El Puente** (kastilla simi: *El Puente*; *Tomayapo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Eustaquio Méndez pruwinsyapi, Tarija suyupi. 
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Tumayapu mayu (*Tomayapo*)
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
Isqun kantunmi kan.
* Carrizal kantun
* Chayasa kantun
* Curqui kantun
* Chaka kantun
* Warmachi kantun
* Ircalaya kantun
* Iskayachi kantun
* Paychu kantun
* Tumayapu kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Sama walla kawsay risirwa
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
*www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Eustaquio Méndez pruwinsya
Yakuywa munisipyu

**Yakuywa** (kastilla simipi: *Yacuíba*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Hatun Chaku pruwinsyapi, Tarija suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yakuywa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Awarawi mamallaqta parki 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta:
* Aguayrenda kantun - Aguayrenda
* Caiza kantun - Caiza
* Yacuiba kantun - Yacuiba

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Wichi (Weenhayek)

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: ''
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hatun Chaku pruwinsya
Villamontes munisipyu

**Villamontes munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Villamontes*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Hatun Chaku pruwinsyapi, Tarija suyupi, Buliwya mama llaqtapi, Pilkumayu patanpi. Uma llaqtanqa Villamontes llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Awarawi mamallaqta parki 
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pilkumayu

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Weenhayek (1.756 runa, 2001 watapi)
* Tapiete (132 runa)
* Waraniyi runa

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* [Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwa]
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Hatun Chaku pruwinsya
Felipe Salaverry

**Felipe Santiago Salaverry del Solar** sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin aymuray killapi 1806 paqarisqa Lima llaqtapi - † 18 ñiqin hatun puquy killapi 1836 wañusqa Ariqipa llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1835-1836).

Tayta: Salaverry
Mama: del Solar

Ñawpaq Warmi: 

Yachaywasi: Colegio de San Carlos (Lima).
## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
*
Luis José de Orbegoso

**Luis José de Orbegoso y Moncada** sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin chakra yapuy killapi-1795 paqarisqa Uskil llaqtapi - † 5 ñiqin hatun puquy killapi-1847 wañusqa Truhillu llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1833-1836).

Tayta:  Justo de Orbegoso y BurutaránMama: Francisca Moncada-Galindo y Morales.

Ñawpaq Warmi: María Josefa Martínez de Pinillos CachoChurinkuna: Pedro José de Orbegoso y Martínez de Pinillos, María de la Mercedes de la Santísima Trinidad Bonifacia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuela de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Gregoria de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuel María del Corazón de Jesús de Orbegoso y Martínez de Pinillos, José Cleto de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Antonia María de las Mercedes Emilia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Diego Serapio De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Matilde De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Nemesio Domingo de las Mercedes de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Juan Guillermo Eloy de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Isabel de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Josefina de Orbegoso y Martínez de Pinillos; Esteban De Orbegoso.

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*Decreto del Presidente Provisional del Perú, Gran Mariscal don Luis José de Orbegoso
San Lurinsu

*huk santu;
*San Lurinsumanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**San Lorenzo (Eustaquio Méndez), Eustaquio Méndez pruwinsyapi, Buliwyapi;
**San Lorenzo munisipyu (Eustaquio Méndez), Eustaquio Méndez pruwinsyapi, Buliwyapi;
**San Lorenzo, Datem del Marañón pruwinsyapi, Luritu suyupi, Piruwpi
**San Lorenzo Qinti, Waruchiri pruwinsyapi, Piruwpi.
Santa Ilina

*huk santa: Helena (santu)
*San Ilinamanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**Santa Elena (Ikwadur);
***Santa Elena kiti;
***Santa Elena marka.
José de la Riva Agüero

**José Mariano de la Riva Agüero y Sánchez Boquete** sutiyuq runaqa, Marqués de Monte Alegre de Aulestia, (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1823).

Tayta: José de la Riva Aguero y Basso della RovereMama: María Josefa Sánchez-Boquete y Román de Aulestia.

Ñawpaq Warmi: Carolina Arnoldina de Looz-Corswaren.
Wawakuna: Enrique wan José

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna
*Ligera idea del abandono en que se halla el Tribunal de Cuentas del Perú (1813), folleto.
*Manifestación histórica y política de la revolución de América (Buenos Aires, 1818), más conocido como el folleto de “las 28 causas” o veintiocho razones que según el autor justificaban la emancipación de las colonias hispanoamericanas.
*Origen de que los mandones y tiranos del Perú me consideren enemigo de ellos (1820), folleto que se mantuvo inédito.
*Exposición acerca de su conducta pública en el tiempo en que ejerció la presidencia de la República del Perú (Londres, 1824).
*Suplemento de la Memoria dirigida a la Representación Nacional del Perú por D. José de la Riva-Agüero, ex presidente de aquella República (Santiago de Chile, imprenta Republicana, 1829).
*Representación a las Cámaras Representativas del Perú por don José de la Riva-Agüero, Gran Mariscal y ex Presidente de aquella República (Santiago de Chile, imprenta Republicana, 1830).
*Memorias y documentos para la historia de la independencia del Perú y causas del mal éxito que ha tenido ésta [1] (París, 1858), memorias históricas y recopilación de diversos documentos, en dos volúmenes, que firmó con el seudónimo de P. Pruvonena (anagrama de “vn peruano”). Obra en la que colaboraron los canónigos Mariano José de Arce y José Nicolás Garay. Fue publicada después de su fallecimiento.
## Referenciakuna
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 14, QUI-SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3
* Vargas Ugarte, Rubén: Historia General del Perú. Sexto Tomo. Tercera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1981. ISBN 84-499-4818-5
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
*
Yunchara munisipyu

**Yunchara munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Yunchará*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, José María Avilés pruwinsyapi, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Yunchara llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: San Juan de Oro mayu
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
*Arteza kantun
*Belen kantun
*Buena Vista kantun
*Churquis kantun
*Qupaqhawana kantun
*Palqui kantun
*Noquera kantun
*San Pedro kantun
*Santa Cruz de Azloca kantun
*Tojo kantun
*Yunchara kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
*www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
*Yunchara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Runtuy urqu

**Runtuy** (*Rondoy*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi,  huk urqum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.870 mitrum aswan hanaq.
 

## Kaypipas qhaway
* Hatun Siwla 
* Hirishhanka 
* Rasaq 
* Tuku Chira 
* Yerupaja 
* Sarapu 
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna
* www1.inei.gob.pe (pdf), p. 23
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Turu urqu (Piruw)

**Turu** (*El Toro*)  nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.830 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Ninashanka

**Ninashanka** (kastilla qillqaypi: *Nevado Ninashanca*)  nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum Wanuku suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lawriqucha pruwinsyapipas, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.607 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hirishhanka
* Runtuy
* Yerupaja
## Pukyukuna

* Saywitu: Lawriqucha pruwinsya pdf
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Sarapu

**Sarapu** (*Sarapo*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.127 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Rasaq

## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Sarapuqucha

**Sarapuqucha** (kastilla qillqaypi: *Sarapococha*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk qucham  Waywash wallapi, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Huraw qucha
* Hatun Siwla rit'i urqu
* Sarapu rit'i urqu
## Pukyukuna

* Saywitu: Qaqatampu pruwinsya / Lawriqucha pruwinsya
Pishtaq hirka

**Pishtaq hirka** (kastilla simipi: *Carnicero*, "pishtaq", "nak'aq")  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.960 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Yerupaja
* Hatun Siwla
* Rasaq
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Suyruqucha rahu

**Suyruqucha rahu** (kastilla qillqaypi *Suerococha*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.100 mitrum aswan hanaq. Kinrayninpiqa Suyruqucham.

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
* Awkillu
* Rahu Qulluta
## Pukyukuna

* Sayywitu: Bolognesi pruwinsya pdf
* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Kisillu hirka

**Kisillu** (*Quesillo*)  nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Waywash wallapi, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi, Huraw rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.600 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Huraw
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Phuyuq hirka

**Phuyuq hirka** (huk sutikuna *Cuyoc, Puyoc*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Puskanturpa rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.550 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Puskanturpa
* Waqshash
## Pukyukuna
Sirya urqu

**Sirya** (*Seria*)  nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash walla, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.543 mitrum aswan hanaq.
* Chinchay Sirya (*Seria Norte*) (5.860 m) 
* Sirya (*Seria*) (5.543 m) 
* Urin Sirya (*Seria Sur*) (5.230 m)

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Tsakra

**Tsakra** (kastilla qillqaypi *Tsacra, Sacra*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi. 

* Ichik Tsakra (*Tsacra Chico*) (5.548 m) 
* Hatun Tsakra (*Tsacra Grande*) (5.774 m) 

## Kaypipas qhaway
* Awkillu
* Rahu Qulluta

## Pukyukuna

* Saywitu: Waywash walla
Wakrish

**Wakrish** (*Huacrish*)  nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.560 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna
* Saywitu: Bolognesi pruwinsya pdf
* ''Instituto Geográfico Nacional''
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash urqukuna
Ankukancha

**Ankukancha** (*Ancocancha*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.560 mitrum aswan hanaq.
* Anti Ankukancha (*Ancocancha Este*) 5.557 m 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Waywash walla
Marañun

* **[[Marañun sach'a]]** *(Anacardium occidentale),* huk wayuq sach'a;
* **[[Marañun mayu]]**, Piruwpi huk mayu.