open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Q'acha-q'acha

**Q'acha-q'acha**, Arhintinap runasiminpi **Paaq** (**Pawaq**) nisqakunaqa *(genus Schinopsis)* ancha sinchi q'iruyuq sach'akunam, Hatun Chakupi wiñaq.

Buliwyapi Antikunap antinpiqa tikira icha yuraq pawam *(Schinopsis haenkeana)* wiñan. Huk k'itikunapitaq puka pawa nisqa kimsa rikch'aqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk q'acha-q'acha rikch'aqkuna:
* chaku q'acha-q'acha, puka q'acha-q'acha *(Schinopsis balansae)* (Quebracho colorado chaqueño)
* tikira, tisikira, yuraq q'acha-q'acha *(Schinopsis haenkeana)* (Quebracho blanco, Horco Quebracho)
* urqu q'acha-q'acha *(Schinopsis heterophylla)* (Quebracho colorado mestizo)
* puka urqu q'acha-q'acha, puka q'acha-q'acha *(Schinopsis lorentzii)* (Quebracho colorado santiagueño)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'aqu

**Ch'aqu** (Al2O3 · 2SiO2 · H2O) nisqaqa huk ancha achka kaq qiqllam, **[[Ch'aqu q'illay]] [[muksi]]m** **[[Ullaya]]wan** **[[Yaku]]wanpas** kakuq chhikawapi chaqrusqam.

Ch'aqruta kañaspa k'apratam ruranchik.
T'uru

**T'uru** nisqaqa allpamanta, ch'aqumanta, yakumanta chaqrusqam.

T'urumantaqa tikakunatam, k'apratam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Ch'ampa

**Ch'ampa** icha **Champa** nisqaqa t'uru ch'akisqa qachuwan chaqrusqam, tikakunata ruranapaq, pirqachanapaq, wasichanapaq.
Tikira

**Tikira** icha **Tisikira** *(Schinopsis haenkeana)* nisqaqa huk q'acha-q'acha (paaq) sach'am, Buliwyapi Antikunap antinpi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu

**Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu** icha **Machu Pikchu wak'a** (kastilla simipi: *Santuario Histórico de Machu Picchu*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Machu Pikchu distritupi.

## Yurakuna

Pukyu: 


Rikcha:Sobralia dichotoma.jpg|*[[Sobralia dichotoma]]*, Machu Pikchu 2005
Rikcha:Phragmipedium caudatum (1).jpg|*[[Phragmipedium caudatum]]*, Machu Pikchu.
Rikcha:Epidendrum bambusiforme (2).jpg|*[[Epidendrum bambusiforme]]*
Rikcha:Masdevallia barlaeana.jpg|*[[Masdevallia barleana]]*
Rikcha:Fuchsia denticulata.jpg|*[[Fuchsia denticulata]]*


## Uywakuna
 

Pukyu:  


Rikcha:PeregrineFalcon.jpg|Waman: *Falco peregrinus* 

## Ñawpa llaqtakuna willkachasqa ñawpa suyu uhupi

## Rikchakuna

Image:Machu Picchu Locn.png|tiyay
Image:Machupicchumapa01.jpg|Machu Pikchup saywitun
Image:Mpicchumapa02.jpg|Willkamayu qhichwapi tiyaynin
Rikcha:Camino-inca-dia2-c09.jpg|Inka ñanpi Qusqumanta Machu Pikchukama 
Rikcha:Camino-inca-dia3-c02.jpg|Inka ñanpi Qusqumanta Machu Pikchukama
Rikcha:Llactapata.jpg|Llaqtapata

## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Willkamayu
* Willka qhichwa
* Qusqumanta Punukama khillay ñan

## Pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Purus ayllu llaqta risirwa

**Purus ayllu llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Comunal  Purús*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyu, Mayutata suyupipas.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runa llaqtakuna
* Kashinawa, Sharanawa, Kulina, Mastanawa, Amawaka, Ashaninka, Chaninawa, Yini. 

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Tunari mamallaqta parki

**Tunari mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Tunari*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk mamallaqta parkim, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa pruwinsyapi, Killaqullu pruwinsyapi, Chapari pruwinsyapi, Tapaqari pruwinsyapipas.
* Quchapampa (chawpi): 4 km

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Tunari
* **[[Mayu]]kuna:** Chapari mayu - Q'inqu Mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Alalay qucha - Warawara Qucha

## Tiyay

## Chiriqunuy
## Flora

* Mulli *Schinus molle*
* Thaqu *genus Prosopis*
* K'inhi *Acacia macracantha*
* Kiswar *Buddleja incana* 
* Ch'illka / T'ula *Baccharis dracunculifolia* 
* Qiwiña *Polylepis sp.*

## Fauna

Tunari mamallaqtapiqa kanmi 30 laya ñuñuqkuna, 163 laya pisqukuna, iskay laya suchuqkuna, iskay laya allpa yaku kawsaqkunapas. 
* Usqullu *Oreailurus jacobita* ("gato andino o titi") 
* Wisk'acha *genera Lagidium, Lagostomus* 
**[[Pisqu]]kuna:** 
* *Merganetta armata* 
* Q'inti: *Oreotrochilus adela*
* *Aglaeactis pamela*
* *Asthenes heterura* 
* *Poospiza garlepi*
* *Sicalis luteocephala* 
* *Saltator rufiventris*
* *Oreomanes fraseri*
* *Diglossa carbonaria*
* *Leptastenura yanacensis* 
## Runakuna
* 75.000-chá - 100.000-chá runa (18.000 ayllu, 100 ayllu llaqta)
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas
## Pukyukuna

* www.fundesnap.org / Tunari mamallaqta parkimanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.cesip.org / Tunari mamallaqta parkimanta (kastilla simipi)
Khari Khari quchakuna

**Khari Khari quchakuna** (kastilla qillqaypi *Cari Cari, Kari Kari, Kari-Kari*) nisqakunaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, iskay qucham, San Ildefonso nisqa, San Pablo nisqapas, Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi munisipyupi, P'utuqsi kantunpi, P'utuqsi llaqtamanta 8 km karum. Khari Khari wallapi, P'utuqsi wallap chinchay rakiyninpi, tiyanku.

## Pukyukuna

* guiadenegocios-bo.com
## Hawa t'inkikuna
* P'utuqsi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Cercado

*Qincha (kastilla simipi)
*Quchapampa pruwinsya (Buliwyapi)
*Uru-Uru pruwinsya (Buliwyapi)
*Tarija pruwinsya (Buliwyapi)
*Qincha pruwinsya (Beni) (Buliwyapi)
Jach'ak'achi

***[[Jach'ak'achi (Buliwya)]]**, Umasuyu pruwinsyap uma llaqtan, Chuqiyapu suyupi, Buliwyapi.
***[[Jach'ak'achi (Punu)]]**, Punu suyupi huk llaqta, Piruwpi.
Apulupampa sallqa pacha suyu

**Apulupampa sallqa pacha suyu** (kastilla simipi: *Área Natural de Manejo Integrado Apolobamba*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Lariqaqa pruwinsyapipas.

## Allpa saywachi

* Urqukuna: * Chawpi Urqu (6.044 m), Q'ululu (5.915 m), Palumani (5.730 m), Nubi (5.710 m), Kanisaya (5.706 m), Chinchay Montserrat (5.655 m), Kuchillu urqu (5.655 m), Chawpi Katantika *(Katantica Central)* (5.630 m), Askarani (5.580 m), Akamani (5.400 m).

## Yurakuna
* *Poa chamaeclinos*
* *Valeriana pynantha* 
* *Senecio sp.*
* *Deyeuxia filosofia*
* Q'uya *Festuca sp.*
* *Agrostis sp.*
* Lliwa *Bromus sp.*
* Ichhu *Stipa ichu*
* Pumachu, Chillwar *Calamagrostis sp.*
* Pachamara *Bidens andicola* 
* Puka qura *Rumex acetocella*
* *Hypochoeris sp.*
* *Lachemilla sp.*
* *Pycnophyllum sp.*
* Yarita *Azorella sp.*
* Champa icha kunkush *Distichia muscoides*  
* Llantan *Plantago tubulosa* 
* *Oxycloe andina* 

* *Brachyotum*
* *Satureja*
* Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu:  *Mutisia*
* Chukirawa, Wamanpinta *Chuquiraga*
* Ch'illka *Baccharis*
* Puru-puru *Calceolaria* 
* Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu: *Gnaphalium* 
* Titanka *Puya raimondii* 
* Iskay phutuy raphiyuq:  *Ericaceae*

* Qiwuña: *[[Polylepis racemosa]]*, *Polylepis sp.*
* Tuqti *Juglans sp.*
* Intimpa *Podocarpus sp.*
* Ramran: *Alnus acuminata*
* Chachakuma *Escallonia myrtilloides*
* Quqa-quqa *Hesperomeles ferruginea*, *H. lanuginosa*
* *Myrica pubescens*
* *Clusia pseudomangle*
* Wankar tipa *Randia boliviana*
* Limachu *Myrsine coriacea*
* Quri-quri *Clethra revoluta*
* Rayan *Sambucus peruviana*
* *Solanum acuminatum*
* *Ocotea*
* *Aniba* 
* Q'illu akwa *Nectandra*
* *Podocarpus ingensis*, *P. rusbyi*
* *Byrsonima indorum*
* Kina *Cinchona officinalis*
* *Myrica pubescens*
* Kiñu-kiñu ("kina-kina" nisqapas) *Myroxylon balsamum*
* *Protium bangii*
* *Tetragastris altissima*
* *Anadenanthera colubrina*
* *Meliosma sp.*
* *Brunellia boliviana*
* *Bocconia frutescens*
* *Thibaudia crenulata*
* *Gaiadendron punctatum*
* *Prunus brittoniana*
* *Baccharis conwagi*

## Uywankuna

* Wik'uña *Vicugna vicugna*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus* 
* Taruka, Luwichu: 
** Hatun taruka *Hippocamelus antisensis* 
** Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Wisk'acha (Lagidium viscacia)
* Usqullu *Oreailurus jacobita* 
* Puma *Felis concolor* 
* Turpiña *Fulica gigantea*
* Wallata *Chloephaga melanoptera* 
* *Leptasthenura andicola*
* Waychaw: *Agriornis andicola*
* *Asthenes humilis*
* *Grallaria erythrotis*  
* Churu k'usillu: *Lagothrix*
* Wanaku *Lama guanicoe*

## Runakuna
Apulupampa sallqa pacha suyupiqa 18.500 runa, Qhichwa runakuna, Aymara runakunapas, 76 ayllu llaqtapi kawsan (3.500-chá ayllu).
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
* Amariti (4.000 runa)
* Charasani (1.800 runa)
* Kurwa (800 runa)
* Pilichuku (1.200 runa)
* Joco, Ulla Ulla, Hichocollo, Antaquilla, Suchi, Challwani

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa Urqukuna
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Inka kancha

**Inka kancha** nisqakunaqa Qusqu llaqtapi Inkakunap hatun qhapaqpa wasinkunam.

Qusqupi kanchakunaqa kaymi:
***[[Qurikancha]]** (Akllawasiyuq), hatun manqus wasi, Inti yupaychana, Willaq Umup tiyanan.
***[[Amarukancha]]**, Wayna Qhapaqpa kanchan, Ayllu Tumipampa panaka.
***[[Hatun Kancha]]**, Pachakutiqpa kanchan, Hawkaypatap manyanpi.
***[[Kiswarkancha]]** (Sunturwasi nisqayuq), Wiraqucha Inkap kanchan, Ayllu Suksu panaka.
***[[Pukamarka]]**, Tupaq Yupankip kanchan, Hatun Ayllu Tupaq Yupanki panaka.
***[[Qullqampata]]**, Manqu Qhapaqpa kanchan, Ayllu Chima panaka.
***[[Kunturkancha]]**.
***[[Samk'akancha]]**, samk'asqa sallqa uywayuqsi.

***[[Intiwasi]]**, Watanay mayup lluq'i patanpi.
Qincha

**Qincha** nisqaqa kanchata muyuriq pirqam icha yura saywam, kichka yuramanta, ch'ampamanta, rumimantapas rurasqa, uywasqakunata ayqiymanta hark'anapaq icha chakra yurakunata yura mikhuqkunamanta amachanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Kancha (sut'ichana)

*Qinchawan wichq'asqa allpa, qhaway **[[kancha]]**;
*Wasikunawan, wasip rakinkunawan wichq'asqa mana qatayuq allpa, qhaway **[[wasi kancha]]**;
*Qhapaqpa hatun wasin:
**Qusqupi Inka kanchakuna, qhaway **[[Inka kancha]]**;
*Walaq uywasqakuna, qhaway **[[walaqnintin]]**;
*K'anchay, qhaway **[[achkiy]]**.
K'aki

**K'aki** icha **Qhaqlli** nisqaqa uyap uran rakinmi, ukhunpi kaq k'aki tulluyuqmi. Qharip k'akinpiqa sapram wiñan.
K'aki tullu

**K'aklla tullu** icha **Waqu tullu** *(mandibula)* nisqaqa uma tullup uranpi kaq tullum, k'akip ukhunpi kaq, khachunapaq.
Sapra

**Sapra** icha **Sunkha, Chhunka** (chinchaysuyupi **Shapra** icha **Sunka**) nisqaqa qharip k'akinpa qaranpi wiñaq suphunkunam.
Mayu atuq

**Mayu atuq** *(Chrysocyon brachyurus)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Hatun Chakupi kawsaq.

## Kaypipas qhaway
* Antikuna atuq *(Pseudalopex culpaeus = Dusicyon culpaeus)*
* Puka atuq *(Vulpes vulpes)*

## Hawa t'inkikuna
Sanka

**Sanka** nisqaqa simip ukhunpa hawanmi, tulluyuqmi. Ñawpanpiqa simi hawa tullum, ukhunpitaq sanka tullum. Chay rakinkunaqa *sinchi sanka*nisqam. Qhipaq, ancha ukhu kaq rakintaq tullunnaqmi, chayrayku *llamp'u sanka* nisqam.
Simi hawa tullu

**Simi hawa tullu** *(maxilla)* nisqaqa uma tullup masintin tullunmi, simip, ñawip, sinqap ukhunkunata qinchaq, sankap rakinpi tullupas kaq.
Campo Armiño

**Campo Armiño** nisqaqa Piruwpi, Wankawillka suyupi, Tayaqaqa pruwinsyapi, Qullqapampa distritupi, huk llaqtam.
Punta de Bombón

**Punta de Bombón** nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Ariqipa suyupi, Islay pruwinsyapi, Punta de Bombón distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Ariqipa suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Tembladera

**Tembladera** nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi, Yunan distritup uma llaqtanmi.
Pakay

*imatapas mayman churay huk runakunap mana rikunanpaq:
**Pakakuy pukllay, qhaway **[[paka-paka]]**;
*huk mallkikuna rurunpas, qhaway **[[pakay yura]]** *(Inga):*
**Piruwpi kawsaq pakay yura, qhaway **[[paqay]]** *(Inga feuilleei).*
Qullqapampa (sut'ichana)

**Qullqapampa** icha nisqaqa kaykunatam niyta munan:
* Qullqapampa llaqta, Qullqapampa distritupi, Apurimaq suyupi, Piruw
* Qullqapampa llaqta, Qullqapampa distritupi, Wankawillka suyupi, Piruw
Sanka tullu

**Sanka tullu** *(os palatinum)* nisqaqa uma tullup ukhunpi kaq masintin tullunmi, simip, sinqap ukhunkunata qinchanakuq, sankap ukhu rakinpi tullupas kaq.
Mat'i

**Mat'i**, **Urku** icha **Paqra** nisqaqa uyap hanan rakinmi, ñawikunap hananpi, ukhunpi kaq mat'i tulluyuqmi.
Qutapata mamallaqta parki

**Qutapata mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Cotapata*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapipas.
* Chuqiyapu llaqta: 50 km

## Allpa saywachi
* **[[Sallqa suyu]]kuna:** Puna - Yunka
* **[[Mayu]]kuna:** Warinilla mayu - Chucura mayu - Vagante mayu - Quruyqu mayu
## Chiriqunuy
## Flora

**1.000 - 2.500 m:**
*  Tuqti:
** *Juglans boliviana* 
* *Lauracea genera* (*Nectandra sp.*, *Ocotea sp.*)
* Siwis *Cedrela*: 
** Atuq siwis *Cedrela lilloi* 
* Kina *Cinchona officinalis* ("quina") 
* *Podocarpus oleifolius*

## Fauna
Qutapata mamallaqta parkipiqa kanmi 284 laya tulluyuqkuna (Sarmiento (2002, *Colectivo*pi, 2003)):  66 laya ñuñuqkuna, 183 laya pisqukuna birds, 14 laya allpa yaku kawsaqkuna, 11 laya suchuqkuna, 10 layapas challwakuna. 

 

* Anti ukumari *Tremarctos ornatus* 
* Tunki *Rupicola peruviana*
* Puma (Felis concolor) 
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Tanka taruka *Mazama chunyi*
* Manqu *Eira barbara* ("tayra")
* Achuni: *Nasua nasua*
* *Aglaeactis pamela*
* Tirika *Leopardus tigrinus*

* Kuntur *Vultur gryphus* 
* Taruka *Hippocamelus antisensis* 
* Atuq *Pseudalopex culpaeus* 
* Wisk'acha *Lagidium viscacia* 
* Usqullu *Oreailurus jacobita* 
* *Oroaetus isidori* 

- 

* Pilikuna:
** *Merganetta armata*
** Sutru *Anas flavirostris* 
** Wachwa *Chloephaga melanoptera* 

Pukyu: 

## Runakuna
Qutapata mamallaqta parkipiqa 1.600-chá 2.000-chá runa 17 ayllu llaqtapi kawsan (300-chá ayllu).
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna

* Chucura qhichwapi: Chucura, Churu
* Warinilla qhichwapi: Charupampa, Yucupi, La Selva, Paqallu, Siñari
* Chuqiyapu - Qaranawi ñanpi: Wayllara, Pongo, Unduavi, Chuspipata

## Karu puriy
* Vagante mayu,Quruyqu mayu, San Jacinto phaqcha, El Calvario, Uchumachi
* Llaqtakuna: Tocaña, Mururata

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa sallqa pacha suyu
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas
## Pukyukuna


* www.enjoybolivia.com / Qutapata mamallaqta parki (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Aschaq

**Aschaq** icha **Sanu-sanu** *(genus Cyathea)* nisqakunaqa hatun raki-rakikunam, sach'a kaq,  470-manta aswan rikch'aqmi.

## Rikch'aqkuna
* Chusi-chusi icha Sanu-sanu *(Cyathea cuspidata* syn. *Alsophila cuspidata)*
* *Cyathea multiflora*: Sanu-sanu

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mati (sut'ichana)

*Sapalluman rik'chakuq, **purunku** nisqapas yurakuna, rurunkunapas: qhaway **[[mati]]**;
*Chay matimanta, sapallumanta rurasqa yaku apana: qhaway **[[puru]]**;
*Mati upyanapaq llamk'achisqa wayusa thansa: qhaway **[[mati wayusa]]**;
*Mati wayusamanta q'uñi yakuwan rurasqa upyana: qhaway **[[mati upyana]]**;
*Ima q'uñi yakuwan rurasqapas upyana: qhaway **[[q'uñi yaku upyana]]**;
*Uyap hanan rakin: qhaway **[[mat'i]]**;
Utukis mamallaqta parki

**Utukis mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Bañados de Otuquis*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Cordillera pruwinsyapipas, huk mamallaqta parkim.

## Allpa saywachi

* **[[Mayu]]kuna:** Tukawaka mayu, San Miguel mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Cáceres qucha
## Chiriqunuy
## Flora

Utukis mamallaqta parkipiqa kanmi 1.647 laya yurakuna 693 rikch'anapi 134 ayllupipas.
* *Victoria regina* (huk yaku yura)
* *Victoria cruciana* (huk yaku yura)
* *Curatella americana*
* Q'acha-q'acha (paaq, pawaq): *Schinopsis sp.*
* *Randia claycna*
* *Senna multijuga*
* *Cereus sp.*
* *Copernicia alba* 
* *Copernicia australis*

## Fauna

Mamallaqta parkipiqa kanmi 700-chá laya pisqukuna, 700 laya ñuñuqkuna, 400 laya challwakuna, 1.100 laya pillpintukuna.
* Kapiwara *Hydrochaerus hydrochaeris*
* Mach'aqway: yana amaru *Eunectes murinus* 
* Lagartu:
** Challwa lagartu *Caiman yacare* (= Caiman crocodilus) 
*  Hatun pichna *Lutra longicaudis* 
* *Cariama cristata* 
*  *Sarcophagus papa* 
* Puma *Felis concolor*

## Runakuna
### Runa llaqtakuna
* Ayoreo
* Chikitus
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas 
## Pukyukuna
* www.santacruz.gov.bo / Otuquis mamallaqta parki
## Hawa t'inkikuna
Runtuma

**Runtuma**, **Dunduma** icha **Ichi** *(genus Cyperus)* nisqakunaqa runtuma yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunam, achka rikch'aqmi, 600-chá.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk runtuma yurakuna:
*piri-piri *(Cyperus articulatus)*
*piri-piri *(Cyperus giganteus)*
*umawa runtuma *(Cyperus prolixus)*
*chikuru piri-piri *(Cyperus sp.)*
*winkiki icha yunka ayka-ayka *(Cyperus ferox)*

## Hawa t'inkikuna
Lawa

**Lawa** nisqaqa kachichasqa yakumanta, rurukunamanta, kutamanta yanusqa mikhunam, khaka puriqlla kaq, chupimanta aswan khakam.

Ruqutuwan chilltumanta yanusqa lawaqa llaqwa nisqam.
Chupi

**Chupi** nisqaqa kachichasqa yakumanta, rurukunamanta icha papamanta yanusqa mikhunam, lawamanta aswan puriqlla kaq.
Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

Kaypi p'anqapiqa **[[Ikwadur]]pi [[amachasqa sallqa suyu]]kunata **-** [[mamallaqta parki]]kuna risirwakunapas** - rikunki.

## Mama llaqta parkikuna

## Huk amachasqa allpakuna (risirwakuna)

## Hukkuna

***Area Nacional de Recreación*** 
* *Area Nacional de Recreación El Boliche*
* *Area Nacional de Recreación Parque Lago*

***Parque Binacional*** 
* *Parque Binacional El Condor*

- 

* *Refugio de Vida Silvestre Ecosistema del Manglar del Estuario del Río Muisne*

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com
Llankanati mama llaqta parki

**Llankanati mama llaqta parki**  (kastilla simipi: *Parque Nacional Llanganates*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Napu markapi, Tina kitipi, Pastasa markapi, Mera kitipi, Kutupaksi markapi, Salcedo kitipi, Tunkurawa markapipas, Baños kitipi, Patate kitipi, Pillaru kitipi .

## Uywakuna
* Chiwayru: *Dasyprocta fuliginosa* 
* *(Ochthoeca diadema)*


Image:Dasyprocta fuliginosa.JPG|Chiwayru: *Dasyprocta fuliginosa* 
Image:Ochthoeca diadema.jpg|*Ochthoeca diadema*


## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gob.ec Llankanati mama llaqta parki (kastilla simi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
* www.murcielagoblanco.com / Lista: Ñuñuqkuna 
* www.birdlife.org / Lista: Pisqukuna
Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki

**Sumaku Napu-Galeras mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Sumaco Napo-Galeras*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Napu markapi, Orellana markapi, Sukumpiyu markapi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Sumaku nina urqu

## Tarikuy

Pukyu: 

## Flora

* *Ruptiliocarpom caracolito*
* *Gyranthera micrantha*
* *Rollinia dolichopetala*
* *Persea nudigemma*
* *Talauma neillii*
* *Henriettella odorata*
* *Topobea induta*
* *Prunus herthae*
* *Alseis lugonis*
* *Acanthosyris annonagustata*
* *Ampelocera longissima*
* *Guzmania sp.*
## Fauna

* Tuta k'usillu: *Aotus trivirgatus*
*  Manqu *Eira barbara*
* Kuchipillan *Myrmecophaga tridactyla*
* Sach'awaka: *Tapirus* 
** Urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
** Pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* Puma *Puma concolor* 
* Tirika *Leopardus tigrinus* 
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Tuwi puma *Herpailurus yaguarondi*
* Intillama: istrilla intillama *Bradypus variegatus*
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
* Margay *Leopardus wiedii*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.birdlife.org / Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parkimanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki (kastilla simi)
Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa

**Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa** icha **Kayampi Kuka mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Cayambe Coca* icha *Parque Nacional Cayambe Coca*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi (Pimampiru kitipi), Pichincha markapi (Kayampi kitipi), Sukumpiyu markapi (Lumpaki kitipi), Napu markapipas (Chaku kitipi; Sardinas kitilli, Uyakachi kitilli, Santa Rosa kitilli, Gonzalo Díaz de Pineda kitilli; Quijos kitipi). Kay amachasqa allpaqa mayupata pampakunatam amachan.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Kayampi (5.790 msnm), T'uqyaq urqu (3.485 msnm), Sara Urqu (4.725), Puntas (4.425 msnm)
* **[[Mayu]]kuna:**  Esmeraldas mayu, Chuta mayu,  Mira mayu, Papallakta mayu, Kusanka mayu (*Río Cosanga*), Quijos mayu, Uyakachi mayu (*Río Oyacachi*), Kachimayu, Kuka mayu, Awariku mayu, Napu mayu, Pastasa mayu
* **[[Mayu]]kuna:** Baños qucha

## Yurakuna
* Pukachaqlla *(Brachyotum ledifolium)*
## Uywakuna
* *(Nasuella olivacea)*
* Puchan *(Coendou quichua)*
* Qachu ukucha: *(Akodon mollis)*
* Atuq *(Pseudalopex culpaeus)*

File:Anairetes agilis.jpg|*Anairetes agilis*
File:Myioborus melanocephalus -Ecuador-8.jpg|*Myioborus melanocephalus*
File:Hemispingus superciliaris.jpg|*Hemispingus superciliaris*
File:Conirostrum cinereum -Ecuador-8.jpg|*Conirostrum cinereum*


## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Kayampi Kuka risirwa(kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
* Kawsay pachata imashina wakaychinamata García, Danilo; Varillas, Gonzalo y Falconí, Esteban. *Biodiversidad y Mecanismos para su Conservación*, ECOLEX, Programa BioAndes. Quito, Ecuador, 2007. (kichwa simi)
Limunqucha risirwa

**Limunqucha risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Biológica Limoncocha*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi Orellana markapipas.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Napu mayu
* Quchakuna: Limunqucha

## Uywakuna
* Ara: *Ara glaucogularis*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Limunqucha risirwa
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Yawatisuyu risirwa

**Yawatisuyu risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Biológica Marina de Galapagos*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Yawatisuyu

## Hawa t'inkikuna
* Yawatisuyu risirwamanta (inlish simi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Kaskawil

***[[Chanrara]]**, huk takana waqachina;
***[[Chanrara mach'aqway]]** *(Crotalus spp.)*; 
***[[Amu kaskawil]]** mach'aqway *(Bothrops spp.)*. 
*Huk yurakuna, puquynin *chhallchhall* nin: 
****[[Chanrara sach'a]]** (*Enterolobium cyclocarpum*),
****[[Quri liwtu]]** icha Quri amanqay (*Alstroemeria aurea*), 
*****[[Briza maxima]]***;
El Ángel kawsaykuska amachasqa allpa

**El Ángel kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica El Angel*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Karchi markapi, Espejo kitipi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chusalunku (*Chuzalongo*) (3.960 msnm), Los Socavones, Yanakucha (4.000 msnm), Chiles (4.218 msnm), Orifuela (4.213 msnm), Loma del Morro (3.775 msnm), Tetillas (3.819 msnm), Tola Alta (3.821 msnm), Voladero (3.815 msnm), Altos Gradones (3.844 msnm), El Bejucal (3.765 msnm),  Loma Seca (3.760 msnm), Loma el Mirador, Loma de Puyurcu (3.769 msnm), Chizaltón, El Alto, Filo Cacho de Venado .  
* **[[Mayu]]kuna:** Río Grande, Chikitu mayu, Baños mayu, Puerta de Piedra, Puenal mayu, Kurikinki mayu (*Río Curiquingue*) / Chimpu mayu,  Rusariyu mayu, Mal Paso mayu, Ángel mayu, Bobo mayu, Grande mayu, Plata mayu, Morán mayu, Chilkiyaku mayu, Warmiyaku mayu (*Huarmiyacu*), Kariyaku mayu (*Cariyacu*).
* ** [[Qucha]]kuna:** Laguna de Arquitecto

## Yurakuna

* *Espeletia pycnophylla*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Karchi marka
* www.ambiente.gov.ec / El Angel kawsaykuska amachasqa allpamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpa

**Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Cotacachi Cayapas*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Esmeraldas markapi, Impapura markapipas.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Yanaurqu (4.538 msnm), Kutakachi nina urqu (4.939 msnm)  
* Quchakuna: Baños qucha - Quwiqucha
* Mayukuna: Kayapas mayu, Santiago mayu, San Miguel mayu

## Uywakuna
Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpapiqa kay uywakunam kawsanku:
### Ñuñuqkuna
* Tuwi puma *Herpailurus yagouaroundi* 
### Pisqukuna

* Uywantullu *(Podiceps occipitalis)* 
* Puka pili *(Anas cyanoptera)* 
* *(Netta erythrophthalma)* 
* Kuntur *(Vultur gryphus)* 
* *(Leucopternis occidentalis)* 
* Machin anka: *(Morphnus guianensis)* 
* Chullu walli *(Harpia harpyja)* 
* *(Penelope ortoni)* 
* Mitu-mitu: *(Crax rubra)* 
* *(Aramides wolfi)* 
* Chuqa pisqu: *(Fulica americana)* 
* Wakamayu: *(Ara ambiguus)* 
* *(Ognorhynchus icterotis)* 
* Tuywis: *(Amazona autumnales)* 
* *(Neomorphus radiolosus)* 
* *(Eriocnemis nigrivestis)* 
* *(Trogon massena)* 
* *(Capito quinticolor)* 
* *(Pyroderus scutatus)* 
* *(Cephalopterus penduliger)* 
* *(Vireo masteri)* 
* *(Oreomanes fraseri)*

## Runakuna
Kay amachasqa pampa ukhupiqa Otavalo Kichwa runakunam tiyanku.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* www.ambiente.gov.ec / Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpamanta (kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Kayapas Mataje kawsaykuska amachasqa allpa

**Kayapas Mataje kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Manglares Cayapas Mataje*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, San Lorenzo kitipi, Eloy Alfaro kitipipas, Esmeraldas markapim.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Kayapas mayu (*Cayapas*),  Mataje mayu

## Yurakuna
* *Laguncularia racemosa*
* *Rhizophora mangle*
* *Avicennia germinans*
* *Conocarpus erectus*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Cayapas Mataje risirwamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa

**Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Cofán Bermejo*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Cascales kitipi, Sukumpiyu markapim.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Bermejo mayu, San Miguel mayu

## Flora
* *Cedrelinga cateniformis*
* *Tessmannianthus heterostemon*
* *Cassia grandis*

## Runa llaqtakuna
* A'I Cofán
## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa

**Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Los Ilinizas*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapim, Pichincha markapi (Mejía kitipi, Machachi kitillipi) Kutupaksi markapipasmi (Latakunka kitipi, La Maná kitipi, Puhili kitipi, Panwa kitipi,  Sikchus kitipi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Illinisa - Sunqu
* Quchakuna: Kilutuwa
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Illinisa kawsaykuska amachasqa allpamanta (kastilla simipi) 
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Antisana kawsaykuska amachasqa allpa

**Antisana kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Antisana*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapim, Napu (Quijos kitipi Archidona kitipi) Pichincha markapipasmi.
* Kitu: 50 km

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Antisana nina urqu (5.758 m)
* Mayukuna: Antisana mayu - Papallakta mayu - Tampu mayu 
* Quchakuna: Mikaqucha (*Micacocha*) - Muerte Pungu qucha - Mawk'a Mach'ay qucha (icha *Laguna Santa Lucía*) - 

## Yurakuna

* Pumamaki *Oreopanax confusum* 
* Chukirawa
## Uywakuna
* Uchuy sach'a allqu *(Speothos venaticus)*
* Qhampu k'usillu
** Yuraq mat'i makisapa / Yuraq wiksa makisapa *Ateles belzebuth*
* *Pudu mephistophiles*
* Sach'awaka: 
** Urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Tirika *Leopardus tigrinus*

**[[Pisqu]]kuna:**
* Uywantullu *Podiceps occipitalis* 
* Kuntur *Vultur gryphus*
* *Aburria aburri*
* Kankana *Theristicus melanopis*
* *Gallinago stricklandii*
* Qiwlla *Larus serranus*
* *Touit stictopterus*
* *Campylorhamphus pucherani*
* *Oreomanes fraseri*

## Tiyakuynin

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

* www.enjoyecuador.net / Antisana kawsaykuska amachasqa allpa (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec/ Antisana kawsaykuska amachasqa allpamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Arinillas kawsaykuska amachasqa allpa

**Arinillas kawsaykuska amachasqa allpa** (kastilla simipi: *Reserva Ecológica Arenillas*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Arinillas kitipi, Wakilla kitipipas, Kuri markapim.

## Uywakuna
* *Pelecanus occidentalis*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.ambiente.gov.ec / Arinillas risirwamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Amu kaskawil

**Amu kaskawil** *(genus Bothrops)*  niqakunaqa huk miyusapa kiruyuq mach'aqwaykunam, Uralan Awya Yalapi kawsaq. *[[Kaskawil]]* niptinkupas, manam kaskawil mach'aqway *(Crotalus)* hina chupanpi chanrarayuqchu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chimpurasu fauna risirwa

**Chimpurasu fauna risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de Producción Faunistica Chimborazo*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Bolívar markapi, Chimpurasu markapi, Tunkurawa markapi. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chimpurasu (6 310 msnm), Qariwayrasu (5 020 msnm);

## Yurakuna

* (*Aciachne flagellifera*)
* (*Azorella pedunculata*)
* Yuraq ch'illka (*Baccharis latifolia*)
* Pukachaqlla icha  pichana (*Brachyotum ledifolium*)
* Hatun kiswar (*Buddleja incana*)
* (*Calamagrostis sp.*)
* Chukirawa (*Chuquiraga jussieui*)
* Phuña (*Culcitium sp.*)
* (*Culcitium nivale*)
* (*Draba aretioides*) 
* (*Festuca sp.*)
* Phallcha (*Gentiana sp.*)
* Phallchacha (*Gentianella sp.*)
* Pikil (*Gynoxys sp.*)
* (*Hypericum laricifolium*) 
* (*Hypochaeris sonchoides*)
* (*Loricaria ferruginea*) 
* Tarwi, chuchu icha sach'a chuchu (*Lupinus sp.*)
* Thurpay: (*Nototriche jamesonii*)
* Qiwuña: Llika qiwuña (*Polylepis reticulata*)
* (*Senecio comosus*)
* (*Senecio microdon*)
* (*Stipa*)
* (*Valeriana pilosa*) 
* (*Werneria rigida*)
* (*Xenophyllum humile*)

### Chimpurasu fauna risirwallapi wiñaq yurakuna
Chimpurasu fauna risirwallapi wiñaq yurakuna kanmi:
* (*Aetheolaena mochensis*) 
* (*Aphanactis barclayae*) 
* (*Aristeguietia chimborazensis*) 
* (*Grosvenoria campii*) 
* (*Pitcairnia devansayana*) 
* (*Geranium chimborazense*) 
* (*Geranium ecuadoriense*)

## Fauna

* Qachu ukucha: (*Akodon mollis*)
* Añas: (*Conepatus semistriatus*)
* Llama (*Lama glama*)
* Paqucha (*Lama pacos*)
* Antikuna atuq (*Lycalopex culpaeus*)
* Chupasapa achuqalla (*Mustela frenata*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
* (*Phyllotis andinum*)
* Kunu : (*Sylvilagus brasiliensis*)
* (*Thomasomys paramorum*) (*Cricetidae*)
* Wik'uñakuna *Vicugna vicugna*

### Pisqukuna

* Kurikinka (Phalcoboenus carunculatus)
* Anka (*Geranoaetus melanoleucus*) 
* (*Aeronautes montivagus*)
* Q'inti: (*Oreotrochilus chimborazo*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* (Anas andium)
* (*Gallinago stricklandii*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)
* Liq'ichu (*Vanellus resplendens*)
### Suchuqkuna, allpa yaku kawsaqkuna
* (*Atelopus ignescens*)
* (*Colostethus jacobuspetersi*) (*Dendrobatidae*) 
* (*Gastrotheca pseustes*) (*Amphignathodontidae*)
* (*Gastrotheca riobambae*) 
* (*Eleutherodactylus chalceus*) (*Brachycephalidae*) 
* (*Eleutherodactylus curtipes*) 
* (*Eleutherodactylus unistrigatus*)
* (*Eleutherodactylus w-nigrum*)

## Ayllukuna
Chimpurasu risirwapiqa achka ayllu llaqtakunam: San Pablo de Totorillas, Santa Teresita de Guabug, Chorrera Mirador hukkunapas.
## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.ambiente.gov.ec / Chimpurasu fauna risirwa(kastilla simipi)
* www.edufuturo.com 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
El Salado fauna risirwa

**El Salado fauna risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de Producción Faunistica Manglares El Salado*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, Wayakil kitipi.

## Uywakuna

* Awya Yalap lagartu *Crocodylus acutus*
* Hatun waqar *Ardea alba*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Sunqu wat'a risirwa

**Sunqu wat'a risirwa**, **Shunku wata risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de Vida Silvestre Isla Corazón y Fragatas*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi,  San Vicente kitipi, Sucre kitipipas.

## Allpa saywachi
* Chuni mayu, Carrizal mayu

## Uywakuna
* *Anhinga anhinga* 
* *Calidris minutilla* 
* *Egretta tricolor* 
* *Eudocimus albus* 
* *Fregata magnificens*
* *Himantopus mexicanus* 
* *Pandion haliaetus*
* *Pyrocephalus rubinus* 
* *Quiscalus mexicanus* 


|*Anhinga anhinga* 
Rikcha:Least Sandpiper Don Edwards WR 2.jpg|*Calidris minutilla* 
Rikcha:Eudocimus albus 212.jpg|*Eudocimus albus*
Image:Fregata magnificens1.jpg| *Fregata magnificens* 
Rikcha:Tricolored Heron - Tarpon Springs FL.jpg|*Egretta tricolor*
Rikcha:Pyrocephalus obscurus, male, in Guadalajara, Jalisco, Mexico.jpg|*Pyrocephalus rubinus* 
Rikcha:Himantopus-1.jpg|*Himantopus mexicanus* 
Rikcha:Osprey-27527-1.jpg|*Pandion haliaetus*


## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.birdlife.org / Isla Corazón y Fragatas risirwamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Santa Klara wat'a risirwa

**Santa Klara wat'a risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de Vida Silvestre Isla Santa Clara*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi.

## Uywakuna
* Wallina
** Muqu wallina *Ballena jorobada*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Pasochoa risirwa

**Pasochoa risirwa** (kastilla simipi: *Refugio de Vida Silvestre Pasochoa*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Uyumbicho kitillipi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pasochoa nina urqu 4.210 m
## Yurakuna

## Uywakuna
### Ñuñuqkuna

* (*Caenolestes fuliginosus*)
* Añas: Ch'imi khuchi sinqa añas (*Conepatus semistriatus*)
* (*Cryoptis equatoris*)
* Q'arachupa : (*Didelphis marsupialis*)
* Antikuna atuq (*Lycalopex culpaeus*)
* Chupasapa achuqalla (*Mustela frenata*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
* Puma (*Puma concolor*)
* (*Mazama rufina*) ("yamala",  "soche")
* Kunu : (Sylvilagus brasiliensis)

### Pisqukuna

* (*Aglaeactis cupripennis*)
* (*Anisognathus igniventris*)
* (*Basileuterus nigrocristatus*)
* (*Catamenia analis*)
* Irpa: (Columba fasciata)
* (*Diglossa cyanea*)
* Q'inti: (*Ensifera ensifera*)
* (*Eriocnemis luciani*)
* K'illichu (*Falco sparverius*)
* (*Glaucidium jardinii*)
* (*Lesbia victoriae*)
* (*Oreomanes fraseri*)
* (*Penelope montagnii*)
* Kurikinka (*Phalcoboenus carunculatus*) 
* (*Piculus rivolii*)
* Wirakchuru (*Pheucticus chysopeplus*) 
* Q'inti: Siwar q'inti (*Pterophanes cyanopterus*)
* (*Streptoprocne zonaris*)
* Irpa: (*Zenaida auriculata*)

## Kaypipas qhaway
* Atakasu
* La Viudita
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Illinisa 
* Limpyupunku
* Kutupaksi mama llaqta parki
* Rumiñawi
* San Luis phaqcha
* Sinchulawa 
* Sunqu
## Pukyukuna

* www.ambiente.gov.ec / Pasochoa risirwamanta (kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Chanrara mach'aqway

**Chanrara**, **Chullchu** icha **Kaskawil mach'aqway** *(genus Crotalus)*  niqakunaqa huk miyusapa kiruyuq mach'aqwaykunam, Awya Yalapi kawsaq. Chupanpiqa chanrarayuqmi, awqakunata manchachispa ayqichinapaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Upa

**Upa** nisqaqa (QSHKS qillqaypi *opa* nisqapas) huk k'aminam, ama nisunchikchu. Kaykunatam niyta munanman:
*Waq'ayaq runa;
*Amu runa;
*Ruqt'u runa.
T'uqu

*Ima sinchi kaqpipas kichasqa kaqpas, payninta rinapaq, chimpanapaq, qhaway **[[hutk'u]]**;
**Kawsaqpa kurkup hawanpi hutk'ukuna: simi, sinqap hutk'unkuna, sip'uti, rakha, ullup hutk'un;
*Ima ch'usaq, mana hunt'asqa kaqpas, qhaway **[[mach'ay]]**;
**Kawsaqpa kurkunpi ch'usaq kaq, qhaway **[[kurku mach'ay]]**.
Hutk'u

**Hutk'u** nisqaqa ima sinchi kaqpipas kichasqa kaqpas, payninta rinapaq, chimpanapaqmi. Hutk'una *(taladru)* nisqawanmi hutk'ukunata ruranchik.

Kaypipas qhaway:
*Kawsaqpa kurkup hawanpi hutk'ukuna:
**Simi,
**Sinqa hutk'ukuna,
**Sip'uti,
**Rakha,
**Ullup hutk'un;
*T'uqu;
*Mach'ay.
Sinchi

*Pi, ima **[[kallpa]]sapa** kaqpas;
*Pi ancha **[[qhali kay|qhali]]** kaqpas;
*Ima **[[sinchiyasqa]]** kaqpas;
*Ima ancha **[[kapka]]** kaqpas;
*Ancha achka kaq.
Ch'uya

*Q'ispi, achkiyta kikinninta chimpayta saqiq,
*Mana q'anrachu,
*Allin upyana yaku,
*Sut'inta allinta hap'iqanalla rimasqa,
*Imappaq ch'uyanchaku,
Q'ispi kay

**Q'ispi kay** nisqaqa imappas achkiyta kikinninta chimpayta saqiyninmi.

Kay imayaykunam ancha q'ispi:
*Wayra pacha,
*Ch'uya yaku,
*Q'ispillu,
*Ch'uya umiña.
Ch'uyanchaku

**Ch'uyanchaku** *(explicación)* nisqaqa ima nisqappas sut'inta allinta hap'iqanallapaq rimasqam icha qillqasqam.

## Kaypipas qhaway
*Sut'ichaku
Saywa

**Saywa** nisqaqa iskay suyupura - mama llaqtapurapas - khuskan manyanninmi. Saywap huk kinrayninpiqa huk suyum, wakin kinrayninpitaq wakin suyum.

Saywakunataqa saywa rumikunawanmi tiyachinku. Chay rumipuraqa siwk siq'ikunam saywa kan.

Mama llaqtakunapurataq achka saywakunaqa hatun qinchayuqmi, pirqayuqmi, ahinataq 1961 watamanta 1989 watakama Berlin pirqam, chay pachapi Kunti Alimanyawan Anti Alimanyap saywanpas, kunantaq Urin Kuriyawan Chinchay Kuriyap saywanmi, Mishikuwan Hukllachasqa Amirika Suyukunap saywanpas, Mishikumanta llamk'ay maskaq runakunata HAS-man chayamuymanta hark'anapaq.

Chakrakunataqa rumi pirqakunatam icha yura saywakunawanmi saywanachinku.
De facto

***de facto*** nisqaqa (latin simi: "rurasqamanta") kaytam niyta munan: mana kamachipi qillqasqa kaptinpas, chiqaptaq kay hinam kachkan.
Lawqa mama llaqta parki

**Lawqa mama llaqta parki** icha **Lawqha mama llaqta parki** (*lawqha*: aymara simi;  kastilla simipi: *Parque Nacional Lauca*) suyuqa amachasqam, Chili mama llaqtapi, Arika Parinaqutapas suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Puykukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Yura saywa

**Yura saywa** icha **Yura qincha** nisqaqa huk siq'iman churamusqa yurakunamanta - ch'apramanta, thansamanta, sach'akunamanta rurasqa - chakrapura, wayllapura saywam.

Kichkasapa yurakunawan qinchasqa chakrataqa yura mikhuqkunamantam, qinchapi uywasqakunatataq aycha mikhuqkunamantam amachanku, ahinataq kichkasapa atuq waqachiwanmi, allqu kichkawanpas.

## Hawa t'inkikuna
Atuq waqachi

**Atuq waqachi** *(Cylindropuntia tunicata = Opuntia tunicata)* nisqaqa huk kichkasapa sintuqmi, atuqkunata huk sallqa uywakunatapas ayqichinapaq wiñachisqa qinchakunapi, yura saywakunapi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuyayyaku mama llaqta parki

**Yuyayyaku mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Llullaillaco*) mama llaqta parkiqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Chili mama llaqtapi, Antofagasta suyupi.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora
## Fauna
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Hawa t'inkikuna
Saywa rumi

**Saywa rumi** nisqaqa iskay suyupura, iskay kapuqniyuqpa allpanpura saywata tiyachinapaq churasqa rumim. Saywaqa iskay saywa rumipura siwk siq'im.
Berlin pirqa

**Berlin pirqa** (aliman simipi: *Berliner Mauer*) nisqaqa Alimanya iskay mama llaqtaman kachkaptin Berlin llaqtatam iskay ch'iqtaman rakirqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuy tukukurqaptinsi, hatun tawantin atipaq mama llaqtakuna atipasqa Alimanyatas, Berlin llaqtatapas rakinakurqan. Kimsantin kunti atipaqkunaqa - Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Ransiya - Berlinpa kuntinta hap'ispa kamachiqninkunas karqan. Anti Berlintaq Suwit Huñup hap'isqansi karqan, chaymantataq susyalista Anti Alimanya nisqapas Aliman Dimukratiku Republikap uma llaqtansi tukurqan. Berlinta tukuy muyuriq suyum Anti Alimanyaman kapurqan.

Anti Alimanyap kamachiqninkunam 13 kaq p'unchawpi awustu killapi 1961 watapi chay pirqata iskay Berlin rakipura saywanpi pirqachayta kamachirqan runakunata kuntiman riymanta hark'anapaq. 9 kaq p'unchawpi nuwimri killapi 1989 watapi anti Alimanyapi kamachiy urmarichkaptinmi pirqata musuqmanta kicharqan. Qhipaq killakunapi thuñichirqan.

## Hawa t'inkikuna
Juan Fernández tarakuna mama llaqta parki

**Juan Fernández tarakuna mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Archipiélago de Juan Fernández*) mama llaqta parkiqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Chili mama llaqtapi, Valparaíso suyupi, Juan Fernandez tarakunapi.

## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
Urnu ñawch'i

**Urnu ñawch'i** icha **Horn ñawch'i** nisqaqa (kastilla simipi: *Cabo de Hornos*) Uralan Awya Yalap lliwmanta aswan uralanpi kaq ñawch'inmi, Urnu wat'aman kapuq, Ninasuyup uralanpi huk wat'am, Chiliman kapuq.
Ninasuyu

**Ninasuyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Tierra del Fuego*) Uralan Awya Yalap uralan manyanpi kaq wat'akunam, Arhintinaman Chilimanpas kapuq, Magallanes k'ikllup allpa pachamanta rakisqan. Kay wat'akunamanta aswan hatun wataqa Hatun Ninasuyu wat'a nisqam.

Ninasuyup uralanpiqa Urnu ñawch'iyuq Urnu wat'am, Chiliman kapuq.

## Hawa t'inkikuna

* Sitio oficial de la provincia argentina de Tierra del Fuego
Alberto de Agostini mama llaqta parki

**Alberto de Agostini mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional Alberto de Agostini*) mama llaqta parkiqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Chili mama llaqtapi, Región de Magallanes y de la Antártica Chilenapi.

## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
Luis de Souza Ferreira

**Luis Emilio de Souza Ferreira Huby**  sutiyuq runaqa, icha "*'Don Luis*" (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa La Punta distritupi),  huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan piluta hayt'aqmi qarqan.

Taytan: Enrique de Souza Ferreira y Gutierrez de Caviedes; Maman: Eloisa Huby Prieto.

Yachaywasi: Colegio San Agustín (Lima).

## Klubkuna
*  Universitario de Deportes (1926 - 1934)

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1930
* Plácido Galindo
* Eduardo Astengo
* Rafael Quirós
* Julio Lores

## Hawa t'inkikuna
* Universitario de Deportes
Tirika

**Tirika** (waraniyi simimanta) icha **Kunawaru** (winisuylamanta suti; *Leopardus tigrinus*) nisqaqa chinchayman rikch'akuq tutapi chakuq aycha uquq ñuñuqmi, khankiqkunata pisqukunata mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Kunawaru

*huk k'ayra, qhaway **[[Llunta wayu]]** (*Phrynohyas resinifictrix*)
*huk aycha uquq ñuñuq, qhaway **[[Tirika]]** (*Leopardus tigrinus*)
Awarawi mamallaqta parki

**Awarawi mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Serranía del Aguaragüe*) mamallaqta parkiqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, Hatun Chaku pruwinsyapi, Villa Montes munisipyupi, Caraparí munisipyupi, Yacuiba munisipyupipas. 

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Pilkumayu
## Yurakuna

* *Lauraceae* 
* *Myrtaceae*
* *Podocarpus parlatorei*
* *Blepharocalyx salicifolius*
* *Myrcianthes pseudo-mato*
* Siwis: Atuq siwis *Cedrela lilloi*
* Tuqti: *Juglans australis*
* *Zanthoxylum coco*
* *Phoebe porphyria* 
* Asnaq pinchi: *Ocotea puberula* 
* Q'illu akwa: *Nectandra sp.*
* *Viburnum seemannii*
* Suru: *Chusquea lorenziana*
* Q'acha-q'acha (paaq, pawaq): 
** *Schinopsis quebracho-colorado*
** Tikira *Schinopsis haenkeana* 
* *Aspidosperma quebracho-blanco*
* *Astronium urundeuva*
* Chaqullu yura urin rikch'aq ayllu: Ishpinku  *Amburana cearensis*
* *Anadenanthera colubrina*
* *Chorisia insignis* 
* Thaqu: *Prosopis sp.*
* Waraqu yura rikch'aq ayllu *Cactaceae*: *Opuntia spp.*, *Cereus spp.*, *Pereskia spp.*

## Uywakuna

* Kuchipillan *Myrmecophaga tridactyla*
* Manchunka Tamandua tetradactyla
* Puka luwichu *Mazama americana* 
* Uchpa luwichu / Wasuncha *Mazama gouazoubira*
* Achuni: *Nasua nasua*
* *Cerdocyon thous*
* Uturunku *Panthera onca*
* *Felis geoffroyi* 
* Chinchay *Felis pardalis*
* Charata: Mamaku *Ortalis canicollis*
* *Chunga burmeisteri* ("chuña")
* *Penelope spp.*
* Khirkinchu:
** *Tolypeutes matacus*
** *Euphractus sexcinctus*
** *Dasypus novemundus* ("mulita") 
* Sintiru:
** Wankana (*Tayassu pecari*)
** Lumu khuchi (*Pecari tajacu*)

## Runakuna
Suyupiqa 5.527 runa kawsan, 33 ayllu llaqtapi.  
### Runa llaqtakuna
* Ava runa, Waraniyi runa, Wennhayek 

## Kaypipas qhaway
* Awarawi walla
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
 
* www.fundesnap.org / Aguaragüe mamallaqta parkimanta (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Beni kawsay pacha risirwa

**Beni kawsay pacha risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de Biosfera Estación Biológica del Beni*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Maniqui mayu, Rapulu mayu, Maniqui Viejo mayu, Maniquicito mayu, Curiraba mayu

## Chiriqunuy
## Flora

* Mara *Swietenia macrophylla*
* *Calophyllum brasiliense*
* Siwis: Q'apaq siwis / Kanuwa ruya *Cedrela odorata* 
* Qatawa *Hura crepitans*
* *Tabebuia heptaphylla*
* *Astronium sp.* ("cuchi")
* *Socratea exorrhiza*
* *Geonoma sp.* ("jatata")

## Fauna

Beni kawsay pacha risirwa 852 laya uywakuna kawsan, 480 laya pisqukuna.. 
* Priodontes maximus
* Puka uya makisapa *Ateles paniscus*
* Q'utu k'usillu *Alouatta seniculus* 
* Uturunku *Panthera onca*
* Tanka taruka: Ch'ura taruka *Odocoileus dichotomus* 
* *Caprimulgus candicans* 
* Chullu walli *Harpia harpyja*
* Qucha patu *Cairina moschata*
* *Turdus haplochrous* 
* Charapa: Tarikaya  *Podocnemis unifilis*
* Lagartu: *Caiman crocodilus yacare* 
* *Melanosuchus niger*

## Runakuna
* Chimán: 200.chá ayllu (1.000-chá runa); Maniqui mayu, Rapulu mayu, Maniqui Viejo mayu, Maniquicito mayu, Curiraba mayu
* Camba: 10 ayllu
* Movima 

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.fundesnap.org / Beni kawsay pacha risirwamanta (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna