open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Bartolo distritu

**San Bartolo distritu**; (kastilla simipi: *distrito de San Bartolo*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
## Wiñay kawsay
Puncha'w kamasqa , José Luis Bustamante y Rivero Umalliq. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Bartolo llaqtam.

## Runakuna
5 733 runa
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Rufino Enciso Ríos.
* 2003-2018: Jorge Luis Barthelmess Camino.

## Musiku
## Karu puriy
## Yachay tarpuy
### Raymikuna
### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu (Señor de los Milagros).
* Santa Rosa Limamanta 
* San Piyru (San Pedro).

## Yachaychiy
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Limaq 
## Hawa t'inkikuna
 
* Municipalidad Distrital de San Bartolo
* Portal del Balneario de San Bartolo
* San Bartolo
Sumaqñawch'i listritu

**Punta Hermosa distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Punta Hermosa*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi.
## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Lurín
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Punta Hermosa llaqtam.
* Capilla Lúcumo
* Cucuya
* Pampapacta
## Runakuna
4676 runakuna

## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Jorge Olaechea Reyes
* 2007-2018: Carlos Fernández Otero, PPC.
## Yachay tarpuy

### Karu puriy

### Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
*Sofía Mulanovich
## Kaypipas qhaway
* Limaq
## Hawa t'inkikuna
 
*Municipalidad Distrital de Punta Hermosa
*Municipalidad Metropolitana de Lima
Lurikanchu-Chusiqa listritu

**Lurigancho-Chosica distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Lurigancho-Chosica*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

Chosica, aymara simipi *Chosecc*, "lechuza wasi".

## Wiñay kawsay
Kamasqa  1821 watapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Uma llaqtanqa Chosica llaqtam.
* Santa María de Huachipa
* La Cantuta
* Jicamarca
## Runakuna
90 594 runa
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Víctor Castillo Sánchez.
* 1997-2018: Luis Fernando Bueno Quino (PSN).
* 1990-1992: Alex Maurix Arguedas, Fredemo-AP.
* 1987-1989: Augusto Benavides Estrada, APRA.
## Iñiy
* Santa Rosa Limamanta
* Tayta Señor de los Milagros
## Yachay tarpuy
* Colegio Santa Rosa de Chosica
* Universidad Nacional de Educación "La Cantuta"
* Colegio Peruano-Alemán Beata Imelda
## Karu puriy
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
* Limaq
## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad Distrital de Lurigancho-Chosica
* Chosica
* Compañía de Bomberos de Chosica Nº 32
* Radio Observatorio de Jicamarca
Pachakamaq distritu

**Pachakamaq distritu** (kastilla simipi: *distrito de Pachacámac*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi,  Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Lurín mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Salvador Pachakamaq llaqtam.

## Runakuna
33 392 runa

## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Guillermo Elvis Pómez Caño. 
* 2007-2018: Hugo León Ramos Lescano, Partido Solidaridad Nacional.

## Iñiy
### Llaqtap amachana santun
* Santísimo Salvador (6-VIII)
* Santa Rosa Limamanta
* Pachakamilla Kristu
* Mamacha Rosaryu

## Musiku
## Karu puriy
## Yachay tarpuy
## Yachaychiy
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Limaq 
## Hawa t'inkikuna
 
* Municipalidad Distrital de Pachacamac
* Museo de Sitio
* Distrito turístico
* Más fotos de Pachacamac
Hatunquchamanta Santa Mariya listritu

**Santa María del Mar distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Santa María del Mar*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliq.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Lurín
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Santa María del Mar llaqtam.

## Runakuna
264 runakuna.
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Jiries Jamis Sumar.
* 2015-2018ː Marwan Kahhat Abedrabbo (PS)
* 2011-2014ː Viviana Roda Scheuch de Arias (AP)
* 2003-2010ː Angel Raúl Abugattas Nazal (APRA)

## Waki
### Iñiy
* Pachakamilla Kristu
* Santa Rosa Limamanta
## Yachay tarpuy

### Karu puriy
### Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Limaq
## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad Distrital de Santa María del Mar
Barranca pruwinsya

**Barranca pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Barranca*) nisqaqa Lima suyupi,  mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Barranca llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Fortaleza mayu - Patiwillka mayu - Supi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Pasiphiku mama qucha - Patiwillka mayu

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Aspero
* Karal
## Kurakakuna
* 2019-2022: Ricardo Ronald Zender Sánchez. 
## Pruwinsyapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Paramunqa, mawk'a llaqta
* Wachu

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Barranca pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Kañiti pruwinsya

**Kañiti pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Cañete*) Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Vicente Kañiti (*San Vicente de Cañete*) llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Kañiti mayu - Mala mayu - Umas mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Pasiphiku mama qucha

## Pulitika rakiy
Chunka suqtayuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Inkawasi 
* Ukira 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq 
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Cañete "Cuna y Capital del Arte Negro Nacional"
* Diario Matices - Portal Informativo Diario desde la Provincia de Cañete para Todos

 

4
Waral pruwinsya

**Waral pruwinsya** (aymara simipi: *Waral jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huaral*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waral llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Lachay mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Allquy - Puwaqhanka; **[[Walla]]:** Jitpa walla
* **[[Mayu]]kuna:** Chankay mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap santun
* Pachakamilla Kristu
* Martin de Porres
* San Juan Bautista

## Pruwinsyapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Limaq

## Willay pukyukuna

* Saywitu: Waral pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Fotos de Huaral
* La Plaza Centenario en GoogleEarth
* La Plaza de Armas en GoogleEarth
* Huaral en linea
* www.munihuaral.gob.pe (kastilla simipi)
Waruchiri pruwinsya

**Waruchiri pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Huarochirí*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Waruchiri llaqtapiqa Waruchiri qillqasqa nisqa kamarisqas karqan, Tawantinsuyu iñiymanta willaq.

## Allpa saywachi
***[[Urqu]]kuna:** Antashayri - Antikuna rit'i urqu - Chunta rit'i urqu - Juri - Kashpi rasu - Kunchupata - La Corte  - Llawap'ukru - Llipina - Millpu - Nieveria - Nurma rit'i urqu - Paka rit'i urqu - Panchakutu - Paryaqaqa - Phaqcha rit'i urqu - Pukaqucha rit'i urqu - Qullqip'ukru - Qunqusyantaq - San Luwis - Shira - Sullkun - Suyruqucha rit'i urqu (Paryaqaqa) - Suyruqucha rit'i urqu (Waruchiri) - Tunaq - Ukrupata - Uqhu - Utush Mikhunan - Wachwa - Wamanripayuq (*Humanripayoc*) (+5.000 m) - Waqaypaka - Wararayuq - Wayrakancha - Yana Yana - Yuraqqucha rit'i urqu; **[[Walla]]kuna:** Chawpi Walla -  Jitpa walla - Paryaqaqa walla 
***[[Qucha]]kuna:** Chumpiqucha 
***[[Mayu]]kuna:** Kanchawara mayu (*Río Canchahuara*) - Kanchawayra mayu - Lurin mayu - Mala mayu - Paqumanta mayu (*Río Pacomanta*) - Rimaq mayu - - San Lurinsu mayu (*Río San Lorenzo*) - Santa Eulalia mayu - - Yuraq mayu (*Río Blanco*)
***[[Q'asa]]kuna:** Antikuna q'asa (*Tíclio*) (4.818 m)

## Pulitika rakiy
Kimsa chunka iskayniyuq distritunmi kan:

## Karu puriy
* Antankallu phaqchakuna
* Markawasi
* Palakala phaqchakuna
* Paryaqaqa walla


Rikcha:Pariacacaa.JPG|Paryaqaqa
Image:Rolo05.jpg|Palakala phaqchakuna, Surku distritu
Rikcha:Jaltomata andersonii 620 Flower.jpg|*Jaltomata andersonii* (Waruchiri pruwinsya)

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Julio C. Tello 
## Kaypipas qhaway
* Waruchiri qillqasqa

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* www.munihuarochiri.gob.pe (kastilla simi)
* Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna
Wawra pruwinsya

**Wawra pruwinsya** (aymara simipi: *Wawra jisk'a suyu*  kastilla simipi: *Provincia de Huaura*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wachu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliq. 

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Lachay mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Churinqucha (*Cerro Churincocha*) (+5.200 m) - Kachipampa (*Cerro Cachipampa*) (+5.000 m) - Punta Wiskachaka (*Cerro Punta Viscachaca*) (+5.000 m)
* **[[Qucha]]kuna:**: La Encantada qucha - Pasiphiku mama qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Awkimarka mayu - Chiqra mayu (*Río Checras*) - Supi mayu - Wawra mayu

## Pulitika rakiy
Wawra pruwinsyaqa 4.891.92 km² hatunmi. Chunka iskayniyuq distrituyuqmi:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Akaray
* Bandurria (Wachu distritupi)
* Lachay mama llaqta risirwa
## Rikchakuna

File:Lomas de Lachay.jpg|Lachay mama llaqta risirwa
Rikcha:Plaza Cruz Blanca.jpg|Santa Mariya, Santa Mariya distritu
Rikcha:Albuferas de Medio Mundo.jpg|*Albuferas de Medio Mundo*

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Pedro Portillo

## Kaypipas qhaway
* Albufera de Medio Mundo
* Lachay mama llaqta risirwa 
* La Encantada qucha

## Willay pukyukuna

* Saywitu: Wawra pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Uyun pruwinsya

**Uyun pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Oyón*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uyun llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Yarupaq
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq
* Wachu

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Qahatanpu wamani

**Qaqatampu pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Qaqatampu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Cajatambo*) Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qaqatampu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa . 

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:**  Waywash walla risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Awkillu - Diablo Mudo - Hatun Siwla - Huraw - Kisillu - Phuyuq - Luraw - Parya Ukru / Mitupunta - Pishtaq - Pumarinri - Puskanturpa - Sarapu - Tsakra - Waqshash - Waraka - Waywash Hanka - Yantauri - Yarupaja - Yerupaja; **[[Walla]]:** Waywash walla
* **[[Qucha]]kuna:** Huraw qucha - Sarapuqucha - Suyruqucha - Wikunka qucha
* **[[Mayu]]kuna:** K'urkur mayu

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Lima 
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Qaqatampu pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Kanta pruwinsya

**Kanta pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Canta*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kanta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Jitpa (*La Viuda*); Walla: Jitpa walla
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq 
* Kiswar (*Buddleja incana*)
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Lima suyu
Paraqas

**Paraqas**, **Paraq**, **Parakas** icha **Paracas** kaykunatam niyta munan:
*Paraqas yaqa wat'a, Piruwpa chalanpi (Ika suyupi)
*Paraqas distritu, Ika suyupi, Pisqu pruwinsyapi (Piruwpi)
*Paraqas hawaykawsay (ñawpa pacha kasqa hawaykawsay)
*Paraqas mamallaqta risirwa
**Paraqas* sutiqa ñawpa pacha rimaypi *[[aqu wayra]]* niyta munansi.
Parqu Qucha (Buliwya)

**Parqu Qucha** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham,  Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.  

## Kaypipas qhaway
* Asiru Qucha
* Junt'utuyu
* Parqu Qucha llaqta
* Pilawit'u
* Qullpa Qucha
* T'utura Qucha
* Wak'as

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Junt'utuyu

**Junt'utuyu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham,  Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Asiruqucha  
* Betty Veizaga Siles
* Juch'uy Llallawa
* Khurupampa
* Kunturpuñuna
* Parququcha
* Pilawit'u
* P'allqaluma
* Qullpaqucha
* Quturipunta
* Turu Wayq'u phaqcha
* Yanatama

## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yawyu pruwinsya

**Yawyu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Yauyos*) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José de San Martín Libertadur.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Hatun Pawka - Paryaqaqa - Tiklla - Wamp'una urqu (Yawyu distritupi) 
* **[[Mayu]]kuna:** Kañiti mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Pawqarqucha (Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi) - Pumaqucha (Larawpi)
* **[[Mach'ay]]kuna**: Qaqa Mach'ay 4930 m ( Wamp'una urqupi)

## Rimaykuna
Yawyup huk distritunkunapi haqaru simitam rimanku, huk distritunkunapitaq qhichwa simitam, yawyu runasimitam. Tukuy chay haqaru, qhichwa k'iti rimaykunaqa kastilla simip ancha chikichasqanmi. 

## Pulitika rakiy
33 distritunmi kan.

## Rikchakuna

Rikcha:Peru Yauyos Quinocay.jpg|Inlisya, Kinuqay
Rikcha:Peru Yauyos San Pedro de Pilas.jpg|San Pedro de Pilas llaqtap kanchan


## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq
* Kañiti
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Lima suyu
Pharu

**Pharu** nisqaqa (kastilla simimanta: *faro*, grigu simimanta: *Φάρος*) hatun k'anchanayuq turrim, wamp'u pusaqkunaman yakunta ñanta qhawachinapaq.
Pilawit'u

**Pilawit'u** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham,  Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Pilawit'u
* Parirun (7.2 km) 
* Waycha (21.5 km) 
* Mama Wasi (21.7 km) 
* Wak'as (25.4 km) 
* Raqaypanpa (25.6 km) 
* Ch'akiqucha (25.6 km) 
* Qawqa (27.1 km) 
* Khurupanpa (27.2 km) 
* Pukapuka (30.5 km) 
* Mishkhamayu (31.3 km) 
* Qiwiñal (32.6 km) 
* Pukak'asa (33.9 km) 
* Wayapacha (34.7 km) 
* Molinos (36.2 km) 
* Phuyuphuyu (36.6 km) 
* Khuchiwasi (36.6 km) 
* Rudiyu (36.6 km) 
* P'isqumayu (40.1 km) 
* Chinpuwata (40.4 km) 
* Lopez Mendoza (46.3 km) 
* Quwari (51 km)

## Karu purina mawk'a wasichasqakuna
* Inkallaqta (30.5 km) 
* Inkarraqay (36.2 km) 

## Quchakuna
* Qullpaqucha (11.3 km) 
* Asiqucha (25.4 km) 
* Junt'utuyu (40.4 km) 
* Parququcha (Wak'as munisipyupi)

## Urqukuna
* Boquerón (34.7 km) 
* Kantu Munti (40.2 km) 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Parqu Qucha llaqta

**Parqu Qucha** (*Parco Cocha* / *Parco Khocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Parququchap antinpi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Wak'aspi jatun yachay wasi *[[Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq]]* kasqallantaq. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asiru Qucha  
* Betty Veizaga Siles
* Challwa Mayu
* Juch'uy Llallawa
* Junt'utuyu
* Khurupampa
* Kunturpuñuna
* Parqu Qucha
* Pilawit'u
* P'allqaluma
* Qullpa Qucha
* Quturipunta
* Turu Wayq'u phaqcha
* Yanatama

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kichka muqu-muqu

**Kichka muqu-muqu** (*Sulcorebutia steinbachii*, syn. *Rebutia steinbachii*) nisqaqa huk waraqu hina kichkasapa yuram.
Tapaqari

**Tapaqari** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Tapaqari pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Tapaqari mayu

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Papa, Uqa, Riwi; Uwiha

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tapaqari pruwinsya
Bolívar llaqta

**Bolívar** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Bolívar pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
* 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Bolívar pruwinsya
Pharuy

**Pharuy** wat'akuna nisqaqa Atlantiku mama quchapi huk wat'akunam, Dansuyuman kapuq.

* Official site
* Official tourist site
* Flick photo set
Bolívar

**Bolívar** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
## Runakuna
* Simón Bolívar: chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi huk uralan amirikayuq pulitiku runa
## Llaqtakuna
### Buliwyapi
* Bolívar llaqta 
* Bolívar kantun
* Bolívar munisipyu, Quchapampa suyupi
* Bolívar munisipyu icha Antequera munisipyu, Uru-Uru suyupi
* Bolívar pruwinsya (Buliwya)

### Ikwadurpi
* Bolívar llaqta, Bolívar kitipi, Karchi marka
* Simón Bolívar (Ikwadur), huk llaqta, Simón Bolívar kitipi, Wayas marka
* Bolívar kiti, Karchi markapi
* Bolívar kiti, Manawi markapi

### Piruwpi
* Bolívar pruwinsya (Piruw)
* Bolívar llaqta

### Winisuylapi
* Bolívar llaqta (Winisuyla)
* Bolívar suyu (Winisuyla)
José de San Martín

**José Francisco de San Martín y Matorras** ( "Husi Pranshiku San Martin Maturras", qichwachuqa pashtan)(*  paqarisqa Yapeyú llaqtapi, Arhintinapi -  wañusqa Boulogne-sur-Mer llaqtapi, Ransiyapi), Arhintinu mama llaqtap awqaq pusaq pulitikupas.

Urin Awya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Arhintinapaq, Chilipaq, Piruwpaqpas.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Arhintina)
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
La Libertad

**Libertad**, **La Libertad** nisqaqa kastilla simipi **[[qispi kay]]** niyta munanmi.

***[[Qispi kay suyu]]**: Piruwpi huk suyu. 
***[[La Libertad (Ikwadur)]]**: Ikwadurpi, Santa Elena markapi huk llaqta.
Kanta distritu

**Kanta distritu** (aymara simipi: *Kanta jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de Canta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Kanta llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Chillun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
3.196 runa
## Iñiy
* Santa Rosa Limamanta
* Señor de los Milagros

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq
* Santa Rosa Limamanta
Barranca distritu

**Barranca distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Barranca*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Barranca pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Barranca llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna: Patiwillka mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aspero
* Karal
* Supi mayu

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Barranca pruwinsyap distritunkuna
Qaqatampu distritu

**Qaqatampu distritu** (kastilla simipi *Distrito de Cajatambo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Qaqatampu pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Qaqatampu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Hatun Siwla - Huraw - Kisillu - Kuyuq - Luraw - Parya Ukru - Pishtaq - Pumarinri - Puskanturpa - Tsakra - Waqshash - Waraka - Waywashhanka - Yantauri - Yarupaja - Yerupaja; **[[Walla]]:** Waywash walla
* **[[Qucha]]kuna:** Huraw qucha - Wikunka qucha
* **[[Mayu]]kuna:**

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna

* Astupampa (sapsi)
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Gorgor mayu
* Sarapuqucha
* Suyruqucha
* Waywash walla 
* Waywash walla risirwa suyu
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Qaqatampu pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Waral distritu

**Waral distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huaral*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Waral pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Waral llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Remigio Morales Bermúdez Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Chankay mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun

* Santa Rosa Limamanta
* Señor de los Milagros
* San Martín de Porres
### Runakuna
10 518 runakuna (4 318 qhari, 4 081 warmi).
### Simikuna

Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2004-2014: Jaime Cirilo Uribe Ochoa, Alianza para el Progreso / Concertación para el Desarrollo Regional.
* 2003-2004: David Victor Perea Collantes, Lista Independiente. 
* 1998: César Flores Estrada, independiente. (Sucesión) 
* 1996-1998: Alejandro Marin Valentin, Lista Independiente No.3. 
* 1987-1989: Carmen Pilar Carvallo Gauthier, APRA 
* 1984-1986: Augusto Fernando Ramírez Bonifacio, Lista Independiente No.3.  
* 1981-1983 /  1990-1995 / 1999-2002: Melchor Cárdenas Vásquez, Acción Popular / Independiente / Frente Popular Independiente. 
* 1976: José Pinasco Elguera 

## Kaypipas qhaway
* Allquy
* Chankay mayu
* Jitpa walla
* Lachay mama llaqta risirwa
* Puwaqhanka

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Waral pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Uyun distritu

**Uyun distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Oyón*) nisqaqa huk distritum Uyun pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi.

* Urqukuna: Yarupaq
Yawyu distritu (Lima suyu)

**Yawyu distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Yauyos*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Yawyu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Llunkuti - Yaduñe rit'i urqu (+5.000 m); Walla: Yawyu walla
* **[[Qucha]]kuna:** Llunkuti qucha (*Lago Llongote*)
* **[[Mayu]]kuna:** Kañiti mayu - Yawyu mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Kañiti mayu
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Pawqarqucha
* Pumaqucha
* Qaqa Mach'ay
* Suyruqucha
* Tiklla rit'i urqu

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Yawyu pruwinsyap distritunkuna
Matukana distritu

**Matukana distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Matucana*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Waruchiri pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Matukana llaqtam.
## Allpa saywachi

* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Rimaq mayu

## Karu puriy
* Antankallu phaqchakuna

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Palakala phaqchakuna 
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna
Wachu distritu

**Wachu distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huacho*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wawra pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Wachu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha - Lago Madre
* Mayukuna: 

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Bandurria

## Raymikuna

rikcha:Iglesia catedral.jpg|Inlisya, Wachu
File:San bartolome 1.jpg|San Bartolomé Wanchumanta
Rikcha:Easter procession in Huacho, Peru.jpg|


## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun

* Señor de los Milagros
* San Pedro
* San Bartolomé

## Distritupi paqarisqa
* Pedro Portillo

## Kaypipas qhaway
* Akaray
* Bandurria llaqta
* Lachay mama llaqta risirwa 
* La Encantada qucha
* Wawra mayu 
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.inei.gob.pe
* www.scribd.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Wawra pruwinsyap distritunkuna
* Huacho Perutoptours
* www.munihuacho.gob.pe (kastilla simipi)
Daniel Campos pruwinsya

**Daniel Campos pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Daniel Campos jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Daniel Campos*) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Llika llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Uyuni kachi qucha

### Aswan hanaq urqukuna

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Daniel Campos pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy
* Uyuni kachi qucha

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tunupa
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Daniel Campos pruwinsya
* www.indexmundi.com
Rurrenabaque

**Rurrenabaque** nisqaqa  Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Beni suyupi,  Ballivián pruwinsyapi, Rurrenabaque munisipyup uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Tuychi mayu
* Beni mayu

## Karu puriy
* Madidi mamallaqta parki

## Apaykachana

* Rurrenabaque antanka pampa
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ballivián pruwinsya
Karal

**Karal** (kastilla simipi *Caral*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk aswan mawk'a llaqtam, Supi qhichwapi, Lima suyupi, Barranca pruwinsyapi, Supi distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Supi llaqta
* Supi mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Calakmul

**Calakmul** nisqaqa Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a Maya llaqtam. 2002 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Chichen Itza
* Teotihuacán
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
Bernardino Bilbao pruwinsya

**Bernardino Bilbao pruwinsya** (aymara simipi: Bernardino Bilbao jisk'a suyu; kastilla simipi: *Provincia de Bernardino Bilbao*)nisqaqa Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Arampampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Bernardino Bilbao pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Bernardino Bilbao pruwinsya
Antonio Quijarro pruwinsya

**Antonio Quijarro pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Antonio Quijarro jisk'a suyu*; kastilla simipi: Provincia de Antonio Quijarro) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uyuni llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Paquni - Qusqu (*Cerro Cusco*) - Tasna (*Tazna*); **[[Walla]]:** Chichas walla
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Uyuni kachi qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Antonio Quijarro pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Musiku

Image:Casa de sal em Colchani, Bolivia.jpg|Kachi wasi, Qulchani, Uyuni munisipyu, Uyuni kantun
Image:Estação Colchani, Bolivia.jpg|Qulchani
Image:Estação de sal em Colchani, Bolivia.jpg|Qulchani
Image:Vila de Colchani, Bolivia.jpg|Qulchani llaqta



## Karu puriy
* Uyuni kachi qucha
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Likankawur

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antonio Quijarro pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Alex Eleuterio Cuiza Romano: Conocimientos de crianza de animales en la educación ... (''tésis'')
Challwa Mayu (Quchapampa)

**Challwa Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. 
## Kaypipash qhaway
* Challwa Mayu llaqta
## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Iskutusuyu

**Iskutusuyu, Iskutuhallp'a,** icha **Iskusya** (Inlishsimipi: *Scotland*, Iskut kilta simipi: *Alba*) nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyup huk suyunmi, chinchayninpi.

## Hallp'a saywacha
* **Chunka aswan hatun [[urqu]]kuna:**

# Ben Nevis 1344 metres  
# Ben Macdhui 1310 m 
# Braeriach 1296 m  
# Cairn Toul 1291 m 
# Sgor an Lochain Uaine 1258 m  
# Cairn Gorm 1244 m  
# Aonach Beag 1234 m  
# Càrn Mòr Dearg 1220 m 
# Aonach Mòr 1218 m  
# Ben Lawers 1214 m

* **Hatun [[qucha]]kuna:**

# Loch Lomond 71.1 km² 
# Loch Ness 56.4 km² (21.8 sq mi) 
# Loch Awe 38.5 km² (14.9 sq mi) 
# Loch Maree 28.6 km² (11.0 sq mi) 
# Loch Morar 26.7 km² (10.3 sq mi) 
# Loch Tay 26.4 km² (10.2 sq mi) 
# Loch Shin 22.5 km² (8.7 sq mi)
# Loch Shiel 19.6 km² (7.6 sq mi)
# Loch Rannoch 19.1 km² (7.4 sq mi)
# Loch Ericht 18.7 km² (7.2 sq mi)

* **Chunka aswan hatun [[mayu]]kuna**:

# Tay mayu 193 km 
# Spey mayu 172 km 
# Clyde mayu 171 km  
# Tweed mayu 156 km 
# Dee mayu 137 km 
# Don mayu 132 km 
# Forth mayu 105 km 
# Findhorn mayu 101 km  
# Deveron mayu 98 km 
# Annan mayu 79 km

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Simikuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
32 suyu (*council area*)





Inverclyde
Renfrewshire
West Dunbartonshire
East Dunbartonshire
Glasgow
East Renfrewshire
North Lanarkshire
Falkirk
West Lothian
Edinburgh
Midlothian
East Lothian
Clackmannanshire
Fife
Dundee






Angus
Aberdeenshire
Aberdeen
Moray
Highland
Na h-Eileanan Siar <br />(Western Isles)
Argyll and Bute
Perth and Kinross
Stirling
North Ayrshire
East Ayrshire
South Ayrshire
Dumfries and Galloway
South Lanarkshire
Scottish Borders






*Not shown*: Orkney Islands, Shetland Islands,



## Chunka aswan hatun llaqta

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Iskusya suyupi paqarisqa runakuna

## Rikchakuna

Image:Hadrian's Wall view near Greenhead.jpg| *[[Hadrian's Wall]]*
Image:MelroseAbbey01.jpg|Melrose Abbey
Image:Scotland EileanDonan1.jpg|Eilean Donan Castle, Loch Duich
Image:Edinburgh-castle.jpg|Edinburgh Castle
Image:Stirlingcastle.jpg|Stirling Castle
Image:Bb-forthrailbridge.jpg|Forth Bridge
Image:View_of_loch_lomond.JPG|Loch Lomond 
Image:Old_man_of_stoer.jpg|Old Man of Stoer, Sutherland
Image:Giftiger Fingerhut.JPG|
Image:Celtic harp dsc05425.jpg|Clàrsach (*Celtic Harp*)


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Asqupi pruwinsya

**Asqupi pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Ascope*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Asqupi llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Waki
## Karu puriy
* El Brujo

## Kaypipas qhaway
* Truhillu

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qispi kay suyu
Kamri

**Kamri** **suyu** (Inlis simipi: *Wales*, Kamri simipi: *Cymru*) nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Markap suyunmi, qunti chayanpi.
## Hallp'a saywacha

* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kawpay Rak'iy

### Qhapaq suyukuna
("Principal areas") 
* 22 unitary authority (kamri simipi)
** 9 *county*
** 10 *county borough* †
** 3 llaqta *
-
# Merthyr Tydfil (*Merthyr Tudful*) †
# Caerphilly (*Caerffili*) †
# Blaenau Gwent †
# Torfaen (*Tor-faen*) †
# Monmouthshire (*Sir Fynwy*)
# Newport (*Casnewydd*) *
# Cardiff (*Caerdydd*) *
# Vale of Glamorgan (*Bro Morgannwg*) †
# Bridgend (*Pen-y-bont ar Ogwr*) †
# Rhondda Cynon Taf (*Rhondda Cynon Tâf*) †
# Neath Port Talbot (*Castell-nedd Port Talbot*) †
# Swansea (*Abertawe*) *
# Carmarthenshire (*Sir Gaerfyrddin*)
# Ceredigion
# Powys
# Wrexham (*Wrecsam*) †
# Flintshire (*Sir y Fflint*)
# Denbighshire (*Sir Ddinbych*)
# Conwy †
# Gwynedd
# Isle of Anglesey (*Ynys Môn*)
# Pembrokeshire (*Sir Benfro*)
### Munisipyukuna
* 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

5 hatun llaqta (*city*):
* Bangor
* Cardiff (Caerdydd)
* Newport (Casnewydd)
* St David's (Tyddewi)
* Swansea (Abertawe)

## Kamri suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Asamblea Nacional de Gales
Bolívar pruwinsya

**Bolívar pruwinsya**:
*Bolívar pruwinsya (Ikwadur)
*Bolívar pruwinsya (Piruw)
*Bolívar pruwinsya (Buliwya)
Bolívar pruwinsya (Piruw)

**Bolívar pruwinsya** (aymara simipi: *Bolívar jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Bolívar*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Pardo y Barreda Umalliqmi.

Kay pruwinsyaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kumullka urqu
* **[[Qucha]]kuna:** *Laguna de las Quinuas*
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.ll

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kamachiq runa
### Kurakanaka
* 2019-2022: Odar Sánchez Peche
* 2011-2014: Ediles Francisco Mariñas Vergaray, Alianza para el Progreso Partidupi. 
* 2007-2010: Aledo Alejandro Echeverría Valle.

## Rikchakuna

|Simón Bolívar
Rikcha:Cumullca.jpg|Kumullka urqu
Rikcha:Laguna de las Quinuas.jpg|*Laguna de las Quinuas*, Uchumarka distritu


## Kaypipas qhaway
* Truhillu 
* Simón Bolívar
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
Utusku pruwinsya

**Utusku pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Otuzco*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Utusku llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Yanaurqu
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Utusku
* Uskil
## Waki
### Runakuna
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Utuskup Puertamanta Pallan. 

## Yachay tarpuy

## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Truhillu 
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qispi kay suyu
Pakasmayu pruwinsya

**Pakasmayu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Pacasmayo*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Pedro Lluq llaqtam.

## Willay pukyukuna
Kamasqa . 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Pakasmayu

Image:Pacasmayo pier from foreshoreway.JPG| Pakasmayu
Image:Pacasmayo overlook.JPG| Pakasmayu
Image:Pacasmayo pier.JPG|Pakasmayu

## Waki
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
*Pakasmayu tour
*Pakasmayu net
Wamachuku pruwinsya

**Wamachuku pruwinsya** icha **Sánchez Carrión pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Sánchez Carrión*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wamachuku llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José de San Martín Libertadur.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Waylillas
* **[[Qucha]]kuna:** Sawsaqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Kuntipampa mayu

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan:

## Waki

## Pruwinsyapi paqarisqa
* José Faustino Sánchez Carrión
* Ciro Alegría, qillqaq

## Karu puriy
* Markawamachuku
* Wiraquchapampa


Image:HUAYLILLAS PERU.jpg|Waylillas urqu, Curgosmanta rikusqa
Rikcha:Marcahuamachuco- Sector Las Monjas.jpg|Markawamachuku, mawk'a llaqta


## Kaypipas qhaway
* Truhillu 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
Truhillu pruwinsya

**Truhillu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Trujillo*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Truhillu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1821 watapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Wiru mayu

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Waki
## Karu puriy
* Inti Wak'a
* Killa Wak'a
* Chan Chan
* Wanchaku

## Rikchakuna

Rikcha:Vista de Huanchaco, Perú.JPG|Wanchaku
Rikcha:Peru Huanchaco Typical Fisherman reed boats.jpg|Wanchaku


## Pruwinsyapi paqarisqa
* Víctor Raúl Haya de la Torre

## Kaypipas qhaway
* Asqupi 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
Wiru pruwinsya

**Virú pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Virú*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wiru llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alberto Fujimori Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kalipuy mama llaqta risirwa - Pukyu Santa Rosa amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu

## Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.

## Kaypipas qhaway
* Truhillu 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
Santiago Chuku pruwinsya

**Santiago Chuku pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Santiago de Chuco*) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santiago Chuku llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Eduardo López de Romaña Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kalipuy mamallaqta wak'a - Kalipuy mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chaw mayu

## Yurakuna
* Titanka *Puya raimondii* 
## Uywakuna

### Ñuñuqkuna
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Taruka: 
** Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Wisk'acha: *Lagidium peruanum* 

### Pisqu
* Puna yuthu *Tinamotis pentlandii* 
* Hatun k'illichu *Falco femoralis* la chinalinda o guarahuau (
* Alqamari:  *Phalcoboenus megalopterus albogularis* (*chinalinda o guarahuau*)
* *Bolborhynchus sp.* 

## Pulitika rakiy

Pusaq distritunmi kan:

* Anqasmarka distritu
* Cachicadán distritu
* Mullipampa distritu
* Mullipata distritu
* Qiruwillka distritu
* Santa Krus Chuca distritu
* Santiago Chuku distritu
* Sitapampa distritu

## Pruwinsyapi paqarisqa
* César Vallejo
* Luis de la Puente Uceda
* Pablo Uceda
* Eladio Ruiz Cerna
* Carlos Barvarán
* Erasmo Alayo Paredes
* Danilo Sánchez Lihon
* Valdemar Trujillo Flores
## Kamachiq runa
### Kunsijiru
* 2011-2014:  Enma Rosa Cumpa Luján, Partido Aprista Peruano (APRA). 
### Kurakakuna
* 2019-2022: Juan Alberto Gabriel Alipio. 
* 2015-2018: Victor Primitivo Luján Chero. 
* 2011-2014: Juan Alberto Gabriel Alipio, Restauración Nacional Partidupi. 
* 2006-2011: Abner Avalos Villacorta, Alianza para el Progreso Partidupi.
* 2003-2006: Enemecio Eberth Rojas Alipio, Piruw Posible Partidupi.
* 1999-2002: Pablo Alejandro Peña Lopez,  Lista independiente Juntos para el Desarrollo.
* 1996-1998: Luis Barreto Alayo, Lista independiente No. 9 
* 1993-1995: Luis A. Flores Navarro, Partido Aprista Peruano (APRA). 
* 1990-1992: Francisco Mariños Reyna, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 1987-1989: Franklin A. Ortega Oereda, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 1981-1983: José N. Esquivel Núñez, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 1967-1969, 1984-1986: Héctor Vicente Vásquez Jiménez, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 1964-1966: Roger Alcántara Lihón, APRA-UNO. 

### Taytakura
* Arzobispo Metropolitano de Trujillo, Mons. Héctor Miguel Cabrejos Vidarte, OFM. 
* Parruqia Santiagu apustul
** Pbro.
## Kaypipas qhaway
* Truhillu
## Willay pukyukuna
 
 
* www.enjoyperu.com / Kalipuy mamallaqta wak'a
* www.enjoyperu.com / Kalipuy mama llaqta risirwa
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Qispi kay suyu
Man wat'a

**Man wat'a** nisqaqa Ilandap Hatun Britanyawan chawpinpi Ilanda hatun quchapi huk wat'am, Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq.
Wisk'acha

**Wisk'acha** *(genera Lagidium, Lagostomus)* nisqakunaqa Antikunapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywakunam. Runakunaqa chakuspa aychantam mikhunku.


Rikcha:Vizcacha in Machu Picchu.JPG|*Lagidium peruanum*, Machu Pikchu llaqtapi, Piruw

## Hawa t'inkikuna
Kunti Sahara

**Kunti Sahara** nisqaqa Aprikapi huk mama llaqtam. 1976 watakama ispañul kulunyam karqaptin, ispañul tiranu Francisco Franco wañurqaptin Kunti Saharayuq runakuna Sahara Arabya Dimukrata Republika nisqatam rimarirqan. Chawanpas Marukuwan Mawritanya awqaqkuna hap'irqan. Mawritanya awqaqkuna anchuptin Marukum tukuy Kunti Sahram hap'irqan.
Chinchilla

**Chinchilla** *(genus Chinchilla, syn. Eriomys)* nisqakunaqa Antikunapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywakunam. Runakuna ancha chaniyuq qaranrayku chakuykuptinmi ancha chikichasqam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sinchiyasqa

**Sinchiyasqa** (kichwapi **sinchiyashka**), **sinchi imayay** icha **sulidu** nisqaqa (kastilla simipi: *sólido*) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa manam rikch'aynintachu, p'ulintachu hukchan.
T'inki kachkay

**T'inki kachkay** nisqaqa imayaypa kachkayninmi, kay hinam kachkayta atin:
*Sinchiyasqa: Imayayqa manam p'ulinnintachu, rikch'aytachu hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi rumikuna, qiru, q'ispillu, hukkunapas. Sinchiyasqa yakutaqa chullunku ninchikmi.
*Puriqlla: Imayayqa manam p'ulinnintachu, ichaqa rikch'aytataqmi hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi yakum.
*Wapsi: Imayayqa p'ulinnintam rikch'aynintapas hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi wayra pacham. Wapsiyasqa yakutaqa yaku wapsi ninchikmi.
Sinchiyasqa imayayqa puriqchana iñumanta aswan q'uñikuptin puriqllam tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq sinchayanmi.
Puriqlla imayayqa wapsichana iñumanta aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.
Puriqlla

**Puriqlla** icha **Likidu** nisqaqa (kastilla simipi: *líquido*) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa manam p'ulinnintachu, ichaqa rikch'aytataqmi hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi yakum.
Wapsi

**Wapsi** nisqaqa (kastilla simipi: *gas*) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa p'ulinnintam rikch'aynintapas hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi wayra pacham. Wapsiyasqa yakutaqa yaku wapsi ninchikmi.
Wapsichana iñu

**Wapsichana iñu** icha **T'impuy iñu** nisqaqa chay q'uñi kaymi, imamantachus puriqlla imayay aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, imamantachus aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.
Chapari mayu

**Chapari mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Tunari munisipyupi. 

## Karu puriy
* Carrasco mamallaqta parki

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
Tunari llaqta

**Tunari** llaqtaqa (kastilla simipi: *Villa Tunari*) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Tunari munisipyupi, Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
* Quchapampa: 165 km 
* Santa Krus llaqta: 312 km
## Allpa saywachi
* Chapariy mayu
## Wiñay kawsay
*  Nuyuy: 
## Karu puriy
* Carrasco mamallaqta parki

## Musiku
* Karu puriy
* Allpa llamk'ay

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkachaka
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Qurani qucha
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki 
* Yurakari runa
* 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
Tunari munisipyu

**Tunari munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Villa Tunari*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu, Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tunari llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Isiboro Secure mamallaqta parki - Carrasco mamallaqta parki - Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Chapari, Espíritu Santo, Secure, Isinuta, Eterazama, Chipiriri, Pukamayu *(Colorado)*, Namatajo
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Tunari munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Tunari munisipyupiqa 395 llaqtanmi kan.

## Karu puriy
* Mayukuna
* Carrasco mamallaqta parki

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* [Qurani qucha]]
* Inkachaka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tunari munisipyu
* Mawk'a saywitu: Chapari pruwinsya
 

 

‎
Kay pacha phatakuna

**Kay pacha phatakuna** pachaykamaypi nispaqa kay pachapi, tiksimuyup hawanpi kaq phatakunatam ninchik:
*wayra pacha ñit'iy: p = 1014 hPa (kay pachapi kuskanchaku chani)
*wasi q'uñi kay: T = 20 °C = 293 K
Yaku wapsi

**Yaku wapsi** nisqaqa wapsi kachkaq yakum.

Yaku wapsiqa tukukun yaku alli-allimanta wapsiyaptin - mana q'uñi kaptinpas - icha q'uñisqa kaspa t'impuptin yakup wapsichana iñunpi (100 °C).

Wayra pachapipas yaku wapsi kanmi. Chay wayra pachapi kachkaq yaku wapsi chiriyachkaspaqa, puriqllayaspa sut'uchakuna tukuspa phuyu tukukun.

Runakuna yaku wapsitaqa yaku wapsi kuyuchinapim, yaku wapsi anta kuyupipas llamk'achin.

## Hawa t'inkikuna
Kalallitsuyu

**Kalallitsuyu** icha **Qunlantiya** nisqaqa (kalallit simipi: *Kalaallit Nunaat*, dan simipi: *Grønland*) Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun wat'am, chullu-chullunkusapa, Chinchay mama quchapi, Chinchay Awya Yalaman kapuq.

Kalalit Suyuqa huk mama llaqtam, Dansuyumanta warkukuq. Inuwit runakunap mama llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
Sahara Arabya Dimukrata Republika

**Sahara Arabya Dimukrata Republika** (SADR) nisqaqa huk rimarisqan republikam, Kunti Saharapi, 43 mama llaqtap riqsirisqan. Kunti Sahara Marukup ukupasqan kaptinmi, chay republikap pusaqninkunaqa karupim, Arhilyapim kachkan.
Chinchay Amírica

**Chinchay Amírica**







**Chinchay [[Amírica]]** icha **Chinchay Amerika** nisqapi kay qatiq mama llaqtakunam:

Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Kanada, Mihiku, Kalalit Suyu.

Kay allpa pacha rakikunataqa hinallataq Chinchay Abya Yalaman tawqachinchikmi:
* Chawpi Awya Yala:
** Bilisi, Watimala, Salwadur, Unduras, Nikarawa, Kustarika, Panama

* Chawpi Awya Yalap Wat'ankuna
** Kuba, Ayti mama llaqta, Duminikana *([[Ayti wat'a]]pi)*, Burinkin *(Puerto Rico)*, Bahamas, Shamayka

## Mama llaqtakuna
Riyunyun

**Riyunyun** nisqaqa Indiku mama quchapi huk wat'am, Aphrikaman kapuq, Ransiyap huk kulunyan.
## Allpa saywachi
Ransis Pulinisya

**Ransis Pulinisya** icha **Ransiya Pulinisya** nisqaqa Ransiya mama llaqtap huk kulunyanmi, Usiyanyapi wat'akunam. Pulitiku, musiku chawpinqa Papeete llaqtam, Tahiti wat'apim, lliwmanta aswan hatun wat'am kaq.
Île-de-France

**Île-de-France** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Paris llaqtam

## Hawa t'inkikuna