open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
T'unapillunya

**T'unapillunya** nisqaqa huk llimp'i iliktruniku rikch'aqmi, yaqa huk mitrumanta huk milímetrokama 300 chawpi kaq frecuenciakunawan tupaq&nbsp;MHz y 300&nbsp;GHz nisqapi. Imaymana pukyukunam hukniray frecuenciakunata microondas nispa riqsichinku; chay hawapi hatun sut'inchayninqa iskaynin UHF hinallataq EHF (milimetro pinllunya) bandakunatam hap'in. Radio-frecuencia ingenieria nisqapi aswan riqsisqa sut'inchayninqa 1manta 100kamam&nbsp;GHz (0,3 chawpipi ondakuna&nbsp;m y 3&nbsp;mm). Tukuy imapi, microondas nisqapiqa tukuy SHF banda (3manta 30kama) kachkan&nbsp;GHz, utaq 10manta 1kama&nbsp;cm) nisqapi aswan pisi. Microondas nisqapi kaq frecuenciakunataqa sapa kutim IEEE radarpa bandan sutichasqankuwan rimanku: S, C, X, K , K, icha K <sub>a</sub> waskhar, icha chayman rikchakuq OTAN icha UE sutiyuq.

## Illari llut'ariy ispiktrum
Microondas nisqakunaqa espectro electromagnético nisqapi huk tiyanata hap'in, sapa kuti radio ondakunamanta aswan hatun frecuenciawan, infrapuka k'anchaypa urayninpipas:

Espectro electromagnético nisqamanta willakuykunapiqa wakin pukyukunam microondas nisqakunata radio ondas nisqaman churanku, radio ondas nisqap huk huch'uy huñun, wakintaq microondas nisqakunata radio ondas nisqakunatapas sapaq laya radiación nisqamanmi rakinku. Kayqa munayllamanta t’aqakuymi.

## Miray

## Unancha k'aspikuna

## T'unapillunya pukyukuna
Ñawpa Ilinu simi

**Ñawpa Ilinu, Hilinu** icha **Ñawpa Iliniki simi**qa Ñawpa Ilinusuyupi, ñawpaq pachapipas llamk'achisqa Qiriyuku simip rikch'ayninkunatam hap'in, yaqa 1500 Kiristuqta ñawpan pachamanta 300 Kiristup ñawpan pachakama. Sapa kutim yaqa kay pachakunapi rak'isqa kachkan: Misina Qiriyiku simipi (c. 1400–1200 Kiristup ñawpan pacha), Qiriyiku Tuta pacha (c. 1200–800 Kiristup ñawpan pacha), Arkaya pacha (c. 800–500 Kiristup ñawpan pacha), wan Kalasiku Qiriyuku pacha (c. 500–300 watakunapi Kiristuqta ñawpan pacha).

## Pukyukuna
Karuñak'ariy

**Karuñak'ariy** (Ñawpaq griego simipi: τῆλε;"karu" πάθος;"ñak'ariy, muchuy, sunqunayay", kastilla simipi: telepatía) nisqaqa huk runaqta yuyayninmanta huk runaqta yuyayninman willayta vicaria nisqa apachiymi, mana ima riqsisqa runaqta musyay kanalkunanintapas nitaq aychapi ruwanakuy nisqawanpas. Kay simiqa ñawpaqta 1882 watapi Frederic W. H. Myers sutiyuq klasiku yachaqpa paqarichisqanmi karqan, Sociedad de Investigación Psíquica (SPR) nisqaqta kamaqnin, ñawpaq *yuyay-t'inkisqa* rimaymanta aswan riqsisqaraqmi qhipakurqan.

Karuñak'ari llamichikukuna kaqmantaqa ñawpaqmantapacha k’amisqa kanku mana allin kamachiqkuna kaqwan chanta mana kutichiy atiyrayku. Karuñak'ariy kasqanmantaqa manan allin llamikuna kanchu, chay thimataqa hamut'aq ayllukunan yaqa tukuypi qhawarinku pseudociencia kananpaq.

## Kanan yachay mask'ay

### Zener p'anqakukuna

## Pukyukuna
Muyupayaq

**Muyupayaq, Intuq, Muyunpi riq, muyutinpi kaq** icha **piriphiriku llamk'ana** kayqa huk yanapaq llamk'ana, willaykunata antañiqiqman churanapaq, willayta urqunapaq. *Muyupayaq llamk'ana* nisqaqa tukuy llamk'ana k'itikunatam riman, llamk'anaman k'askasqa, llamk'ana llikaqta kamachisqan, ichataq manam llamk'anap ukhun k'itikunachu, ahinataq CTH icha kallpa quq hukkay. Huk rimaypiqa, muyupayaqkunatapas nisunmanmi, chay llamk'anakunataqa hasachasqallata urquspa antañiqiq sistimaman sat'inata atikun.

Achka llamk'ana kaqkuna muyupayaqkuna kaqmanta riqsichikunman,  antañiqiqwan tinkiyninmanhina:

* *[[Yaykuy aparato|Yaykuna llamk'anaqa]]* willaykunata icha kamachiykunata  antañiqiqman kachan, ahinataq huk huk'ucha, yatana llumpa, tawlla qillqa, rikch'a mirachiq, kudiqu siq'ikunayuq ñawiriq, pukllana kamachiq, k'anchay tinta, k'anchay pistula, ruqyay muyana chaymanta webkam;
* *[[Lluqsiy aparato|Lluqsina llamk'anaqa]]* computadoramanta lluqsisqa willayta qun, ahinataq  antañiqiq qhawanapampa, proyector, ch'ipachina, uyarinakuna, antañiqiq ruqyaq ;
* *Yaykuna/lluqsina llamk'ana* iskaynin yaykuna chaymanta lluqsiy llamk'ayta ruwan, ahinataq huk antañiqiq willay waqaychay llamk'ana (kayhina huk disk hukkay, sinch'iyasqa pusachiq, USB phawaq pusachiq, yuyarina p'anqaku chaymanta cinta hukkay), módem, llika adaptador chaymanta achka ruwana impresora.

Kunan pacha achka iliktruniku apaykachanakuna, ahinataq internetwan yanapachikuq ruk'asqa pacha tupuqkuna, yatanakuna, uñahamp'ara antañiqiqkuna, chawpin-uyayuqmi, antañiqiq muyupayaq llamk'anakunahina llamk'achinapaq.

## Pukyukuna
Encarta

**Microsoft** ***Encarta*** nisqaqa huk saqisqa dihital multimediya insiklupidiya, Microsoft nisqaqta 1993 watamanta 2009 watakama lluqsichisqan. Qallariypiqa CD-ROM nisqapi utaq DVD nisqapin qhatuqku, intirnitpipas sapa wata suscripcionwanmi qhatuqku, ichaqa qhipaman qillqakunatapas intirnitpin mana rantina qhawaqku willakuykunawan. 2008 watapaqqa, hunt'asqa inlish simipi, *Encarta Premium*, 62.000-manta astawan qillqasqakunayuqmi karqan, achka rikch'akuna, siq'ikuna, taki k'itikuna, kuyuq rikch'akuna, interactivo contenido nisqa, pacha chirukuna, saywitikuna, atlaskuna chaymanta ruwanakuna ruwanapaq yanapakuykuna.

## Allwiyakama

## Pukyukuna
Ch'iñi ruwachiq

**Ch'iñiruwachiq, ch'iñirurachiq ch'iñichip** icha **ch'iñiruwachiqi**qa (ruwachiq, ruwachiqi, chip, mikruruwachiq, mikrurusarur, Inlis simpi: microchip, microprocessor) kumputaq ruwachiqmi, kaypaq willakuna ruwachiy unanchayninqa, kamachiyninqa ima huk t'inkinachisqa muyanallapi churaykusqa kan.

## Kanan pacha

## Pukyukuna
Luis XVII de Francia

**Louis XVII** (Versalles palacio, 27 ñiqin ayamarq'a killapi 1785 watapi - Yupaychana Wasi Karsil, París, 8 ñiqin qhapaq raymi killapi 1795 watapi),  1785 watamanta 1789 watakama Normandía duku tituluta hap'irqan, *titular* rey karqan Franciamanta Navarramanta    1793 watamanta 1795 watakama. 

## Chay pukyuta
Fundación Bienestar Dasbien (TGWD) nisqaman qunapaq.

**Fundación To Give Welfare "Dasbien"** nisqaqa huk mana qullqipaq tantanakuymi, Perú suyupi Registro de Entidades Jurídicas nisqapi registrasqa, registro Electrónico No 14167810 nisqapi Registro de Entidades Jurídicas de Perú nisqapi - SUNARP nisqapi.   2000 watapi kamasqa karqan, 2018 watapitaq legalizasqa karqan. Payqa riqsisqam Piruwpi pachamamapa kapuqninkunata qhawaspa, ñawpaqman purichispa, waqaychaspa, hinallataq mama simikunata ahinataq quechua,  aymara, awajun nisqakunatapas Latinoamérica suyukunapi Peru, Bolivia, Ecuador, Argentina, Chile suyukunapi.  

Fundaciónpa umalliq wasinqa Lima llaqtapi, Perú suyupi tarikun.  

## Willarina
2000 watamantapacham Fundación Dasbien nisqa, Piura suyupa sistema educativo nisqapi yachachiqkunapaq, Perú suyupa norte lawninpi, capacitacionta hinaspa profesionalización nisqa ruwaykunata kallpancharqa; chaymantataq huk suyukunapi Perú suyupi, teqsimuyuntinpipas. Kay llankaykunataka gobierno municipal y regional, instituciones educativas locales, organizaciones sindicales, sector privado ima yanapashkami kan. Fundación nisqa yaqa 460.000 participantekunatam yachachirqa mana qullqillapaq programakunapi, chaynallataqmi yaqa 5.000 participantekunata diploma nisqa cursokunapi graduarqa, universidad nacionalkunawan hawa llaqtakunawan kuska, aswan pisi favorecesqa runakunapa allinninpaq utaq qullqimanta limitacionniyuq runakunapa allinninpaq.  

Kunanqa, Fundación Dasbien nisqa , Perú suyupi Ministerio de Educación nisqapa sutinpi carrera técnica nisqakunata wiñachirqa, Centro de Educación Técnica Productiva T&T CECITEL nisqawan, chaypi llamkaqkunata yachachinanpaq.  

## Referenciakuna
Calavera

Calaveras ("uchukuna", kastilla simipi) Wañusqakunap P'unchawninpa, Mishiku culturap rikch'ayninmi karqan, 1920 watakunapi wakin culturakunap simbulunkuna aswan pisi indígena nisqamanta pacha mamallaqtayuq kamachiqkunap kallpachasqanmanta pacha, chaymantataq suyuta hukllachanankupaq 1910 watapi revolución nisqa, aswantaqa muralismo nisqawan. Kay tradiciontaqa Mexico nacionpa fronterankunamanta hawapipas askha runakunan qatipanku

"Calavera" niyta munan kastilla simipi runa uma tullu icha "wañuy uma" ("huk tukuy runa uma aychamanta qaramanta qichusqa"). Latin simimanta hamun calvaria chaymi runaq uma tullun niyta munan.

Metonimia nisqawanpas "calavera" nisqaqa huk tullu umayuq rikch'aytam riqsichin ("calaca" nisqaqa sapa p'unchaw kawsaypi tukuy tulluta icha tukuy runap tullu rikch'ayninta riqsichiptinpas).

* Calaveras de azúcar (“huch’uy asukar uma tullukuna”), calaveras de dulce (“misk’i uma tullukuna”) utaq calaveras de alfeñique (“azúcar pasta uma tullukuna”) sutichasqataq, Wañusqa P’unchawpi altarkunata sumaqchanapaq, mikhuyta atikun;
* Calaveras: huch’uy cerámica uma tullukuna maypichus velakunata churakunman.
* "Calavera" nisqamantaqa rimakunmanmi ima representación artística nisqatapas uma tullukunamanta, ahinataq José Guadalupe Posadapa litografías nisqamanta;
* "calaveras literarias" nisqaqa Wañusqakunap P'unchawninpi rurasqa harawikunam ichataq kawsaqkunata asichinapaqmi.

Kay ruwaytaqa allinta qatipanku Mexico llaqtakunapi
You.com

**You.com** huk sapanchasqa mask'ay kuyuchina ruwasqa Palo Alto, California, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi wasichasqa chaymanta web ruwaykunata web kiti katiquriyakuna llamk'achispa pisiyachisqa qillqapi ruwan, huk ñawpaqmanta mask'ay kuyuchina kaqmanta kayqa wakhinahinata chay mayqinchus huk t'inkikuna lista rikuchinkunamanta. Kay mask'ay kuyuchinaqa ñawpaq Salesforce llamk'aqkunap kamasqanmi karqan, 9 ñiqin inti raymi killapi 2021 watapi beta llaqtapaq kicharisqa Huk tapukutichiypi, qaywa paqarichiq Richard Socher nirqa huk mask'ay kuyuchinata munasqanmanta huk turasqa sapanchana kaqwan chaymanta sapallapaqhina ruwakuy kaqwan.

## Willarina
Kay web kitiqa 2020 watapi iskay ñawpaq Salesforce llamk'aqkunap kamasqanmi karqan, Bryan McCann wan Richard Socher.  Mask'ay kuyuchinapa willakusqanmanta qatispa, 2021 watapi beta llaqtapaq kichasqanmanta, $20 hunu dular qullqita chaskirqa Marc Benioff, Salesforce kamaqmanta.

2022 watapi Marsu killapi, chay imprisaqa YouWrite nisqatam qallarichirqan, GPT-3 qillqa ruwaqmi, illari chaski nisqakunata huk qillqakunatapas qillqanapaq.

2022 watapi Disiyimri killapi, chay llamk'ayqa YouChat nisqatam qallarirqan, huk Generative Pre-trained Transformerpi sayasqa rimanakuy antapunqu, ñawpaqta OpenAI nisqap GPT-3.5 nisqapi sayasqa.Google mask'ayta llamk'achin tukuy maskana ruwaykunapaq chaymanta Microsoft Bing aswan sapanchasqa maskanakunapaq, ahinataq qillqa phatmakuna.

## Mask'ana ruwasqakuna
Maskanapaq mask'ay kuyuchina ruwaykunata rikuchin sapanchasqa web kitikunahina t'aqasqa, kayhina, Reddit. Kay katiquriyakunataqa llamk'achiqmi t'aqayta atin. Web ruwaykunapaq, Microsoft Bing ruwasqakunata llamk'achin.

## Hawa t'inkikuna

* YouChat
* You.com

## Pukyukuna
Google Maskay

**Google Maskay** icha **Google Mask'ay** (**Google**lla icha **Google.com** sutiwan riqsisqapas) kayqa Googlepata mask'ay kuyuchina qusqan, llamk'achisqan mask'anapaqmi. Sapa p'unchaw 3.5 hunu hunumanta aswan maskanakunata hap'ispa, 92% qullqiyuq kay tiksimuyuntinpi mask'anakuna qhatupi. Tiksimuyuntinpi aswan watukusqa web nisqa. Chaymantapas, tukuy tiksimuyuntinpi aswan mask'asqa, aswan llamk'achisqa maskanapaqmi.

## Mask'ay  urquy
Google pachakkuna terabyte willayta web p'anqakunamanta urquynin. Web kitikuna kunan uraypi utaq wakhina mana tarikuq kaqpaq, Google t'inkikuna qun kitimanta waqaychasqa layakunaman, mask’ay kuyuchinap qhipa indexación chay p'anqamanta ruwasqa. Chaymanta, Google wakin willañiqi layakunata indexan, ruwaqkunaman PDF, Word qillqakuna, Excel raphikuna, PowerPoint rikuchiykuna, wakin Flash multimidiya contenido, chaymanta llañu qillqa willañiqikuna rikuchiyta atispa. Ruwaqkuna " QhipaqhawasqaMask'ay" kaqtapas llamk'achiyta atinku, huk filtración allwiyakama, mask'ana ruwaykunapi sut'i chaymanta qhelli ruwaykunata hark'anapaq.

## Sapanchasqa
Mask'anakuna ruwasqa mask'ay kuyuchinakunawan, Google kaqpipas, rastrokunata saqinku. Kayqa sapanchasqa kaymanta llakikuykunata hatarichin. Principio kaqpi, sichus huk ruwaqpa maskayninkunamanta detalles tarikun, chay willakuyman yaykuyniyuq —principalmente estado agenciakuna kamachiy hunt'achiymanta chaymanta chayman rikch'akuq ruwaykunamanta— deducciones ruwayta atinku ruwaqpa ruwayninkunamanta. Kaywanmi kamachiy p’akiqkunata tarinankupaq, huchachanankupaq ima apaykachakun; ejemplopaq huk wañuchiq tarisqa hinaspa huchachasqa karqan "propinas con wañuchiywan bate de béisbolwan" nisqa simikunata maskhaspa. 

## Qawarayay
### Urquyninmanta quejakuna
2003 watapi, *[[The New York Times]]* Googlepata urqunanmanta quejakurqa, Googlepata p'anqanpi contenidota waqaychasqa kasqanqa chay contenidopaq copyrightninta sarunchasqanmanta. Iskayninpi *[[Campo v. Google nisqa|Campo v.]]* *[[Campo v. Google nisqa|Google]]* hinaspa *Parker v.* *Google*, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Nevada Distritu Tribunalnin Google nisqap allinninpaq kamachirqan.

## Pukyukuna
Guilded

**Guilded**qa VoIP, chayllapi qillqanakuyta, ruk'asqa rak'ina patapatam, Guilded Inc. nisqap ruwasqan, Roblox Corporation nisqap kapuyninmi. Guilded nisqaqa San Francisco llaqtapi tiyan. Ruwaqkuna kunka waqyaykunawan, kuyuq rikch'a waqyakuykunawan, qillqa willaykunawan, willay mast'ariqkunawan chaymanta willañiqikunawan sapalla rimanakuykunapi utaq "guildkuna" sutiyuq ayllukuna hina rimanakunku. Guilded nisqaqa Eli Brown sutiyuq runap kamasqanmi karqan, ñawpaq Facebookpi Xboxpipas llamk'aq. Guilded nisqaqa Windows, Linux, macOS, Android, iOS nisqakunapim purin.

Guilded nisqaqa Discord atipanakuqmi, ñawpaqtaqa kuyuq rikch'a pukllana ayllukunapim llamk'achkan, ahinataq atipanakuy pukllaykunapi, esportkuna nisqapipas. Kuyuq rikch'a pukllay ayllukunapaq ruwasqa ruwanakuna qun, ahinataq programacionpaq yanapakuykuna chaymanta tinkisqa kalindariyukuna. Guilded nisqaqa Guilded, Inc. nisqap ruwasqanmi, chaymi Roblox Corporation nisqap sapanchasqa ruru huñun karqan 16 ñiqin anta situwa killapi 2021 watapi.

## Pukyukuna
ICQ

**ICQ New** icha **ICQ Musuq** huk chimpa patapatakuna chayllapi qillqanakuy (IM) chaymanta VoIP rantiq kaq. ICQ sutiqa inlish simipi " I Seek You " nisqamanta hamun. Qallariypiqa Israyilmanta Mirabilis llamk'aqmi 1996 watapi rurarqan, chay rantiqtaqa AOL 1998 watapi rantirqan, chaymantataq Mail nisqawan. Ru Group (kunan VK) 2010 watapi.

ICQ rantikuq ruwana chaymanta yanapakuy qallariypi Nuwiyinri killapi 1996 watapi lluqsisqa, mana qullqiyuq uraykachinapaq. ICQ ñawpaq sapallan chayllapi qillqanakuq (IM) ruwanakuna ukhupi karqa —chiqa pacha rimanakuy mana kikinpi musuqchu karqa (Internet Relay Chat (IRC) chay pacha aswan riqsisqa patapata kasqan), huk hunt'asqa chawpichasqa yanapakuy yuyaywan sapalla ruwaq yupaykuna huk-huk rimanakuykunapi t'inkisqa churasqa planuta qhipa chaylla willay qunakuna AIM hina, chaymanta influencianqa kunan pacha tinkuna llikakuna ruwanakunapi rikukun. ICQ nisqaqa ñawpaq IM nisqap ancha riqsisqa patapatanmi tukurqan.

## Pukyukuna
Ninya

**Ninchha, Ninya** icha **Chhinuwi**qa (Nihun simipi: 忍者 icha 忍び, Inlish simipi: ninja) huk pakasqa ruwaq, sipiq icha awqanakuna maqanakuymanta yachaqmi karqan phiwdal Nihun suyupi. Ninchaqta llamk'ayninkunaqa karqan, riqsiy, watiqay, yaykuy, q'utuy, wanchinapaq maska'y, t'ankar hinallataq maqanakuy yachayninku maqanakuy kapchiy nisqapi, ninchutsu nisqapipas. Pakallapi mana sapa kuti maqanakuyta ruwasqankuqa mana allinpaq qhawarisqa karqan, wushi icha samurayi nisqakunaq hatunchasqa kayninpa pisintaqmi karqanpas. *Shinuwi* kikin, allin yachachisqa awqaqkuna, qhawaqkuna, mercenariokuna hina, XV pachakwatapi Sengoku pachakunapi rikhuriptinpas, ñawpaq kaqkunaqa 12 kaq pachakwatamantaraqmi karqan.

## Qhawanapaq kiqllu

Rikcha:Tekko-Kagi Ninja1.jpg|*Tekko-kagi*, maki uñakuna
Rikcha:Ashiko cleats.JPG|*Ashiko*, antamanta wichariq cleatkuna
Rikcha:Ashiko cleats 1.JPG|*Ashiko*, antamanta wichariq cleats
Rikcha:Kaginawa.JPG|*[[Kaginawa]]*, antamanta wichariq iswi
Rikcha:Shikomizue.JPG|*[[Japanese sword mountings#Shikomizue|Shikomizue]]*, huk k'aspimanta k'aspi
Rikcha:Makibishi.JPG|*[[Makibishi]]*, antamanta caltropkuna
Rikcha:Shuriken.JPG|''Bo-shuriken'', dardokunata wikch’uy
Rikcha:4 bo shuriken.JPG|''Bo-shuriken'', linumanta phawaykunawan
Rikcha:2 chigiriki.JPG|*[[Chigiriki]]*, Anta waskhar, lasa maqana icha armakuna
Rikcha:Small kusarigama.JPG|*[[Kusarigama]]*, huk waskhar,  Ichhuna icha ruthunawan
Rikcha:Manriki.JPG|*[[Kusari-fundo]]*, huk waskhar arma
Rikcha:Ninja type weapons.JPG|Imaymana pakasqa armakuna
Rikcha:Kusari katabira4.JPG|Khillay llika p'acha (''Kusari katawira'') 


## Pukyukuna
Call of Duty: Modern Warfare II (2022 kuyuq rikch'a pukllana)

***Call of Duty: Modern Warfare II*** nisqaqa 2022 watapi rurasqa ñawpaq runaqta ruwasqan pukllanami, Infinity Ward nisqaqta ruwasqan, Activision nisqaqta lluqsichisqan. Kayqa the 2019 rebootpata sikuwila, chaymanta chunka isqunniyuq qullqi quy hina llamk'an tukuy *[[Llamada de Deber nisqa|Call of Duty]]* siriyipi. 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2022 watapi lluqsirqan, PlayStation 4, PlayStation 5, Windows, Xbox One, Xbox Series X/S nisqapaqpas.

## Pukyukuna
Xbox Cloud Gaming

**Xbox Cloud Gaming** (ñawpaqta **Yuyay wakichiy xCloud** sutiyuq, rimaypi **xCloud** sutiyuq ) Microsoftpata Xbox phuyu pukllay yanapakuyninmi. Qallariypiqa beta llamiykunapi lluqsirqa Nuwiyinri killapi 2019 watapi, chay yanapakuyqa qhipamanmi qallarirqan Xbox Game Pass Ultimate nisqaqta qillqayukhuqkuna nisqapaq 15 ñiqin tarpuy killapi 2020 watapi. Xbox Game Pass phuyu pukllayqa Ultimate kaqmanta suscriptores kaqkunaman qusqa mana yapasqa qullqiwan.

Xbox Cloud Gamingpata yanapakuyninpaq intirnit usqaylla mañakuyninkuna kayhinam:

## Kananpi suyukuna
Phuyu pukllayqa kay 28 suyukunapim kachkan: Arhintina, Awstraliya, Awstriya, Ura suyu, Prasil, Kanata, Chiksuyu, Dinamarka, Phinlandiya, Phransiya, Alimaniya, Hunqariya, Irhallp'a, Italiya, Nihun, Mishiku, Holanda, Musuq Silanda, Nurqi, Puluniya, Purtuqal, Isluwakiya, Urin Kuriya, Ispaña, Suecia, Suiza, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna. 2020 watapaqqa Microsoft aswan suyukunata pachawan yapayta yuyaykushan. 2020 watapi Nuwiyinri killamanta, Microsoft ruwanakuna ruwaqkunamanta chaskiyta qallarirqa ñawpaq qhaway llimiykunapi yapasqa suyukunapi participanankupaq.

## Pukyukuna
Chawpin (willanakuy)

Achka willanakuypiqa, **chawpin** icha **willaykama,** willanakuy mast'ariqkuna kanku icha willaykunata waqaychaspa, chayachinapaq willaykunata icha llamk'anakunam. Chay simiqa achka willay mast'ariq willay llamk'aypi kaq rakikunatam riman, ahinataq qillqasqa willay mast'ariq, qillqa lluqsichiy, willay mast'ariq, rikch'aqillqay, cine, willay (ankichina, karuqhawana), ruk'asqa willay mast'ariy, willakuypas.

## Pukyukuna
Chaylla qillqanakuy

**Chaylla qillqanakuy, chayllapi qillqanakuy** icha **chaylla qillqa kachanakuy**qa (Inlis simipi: instant messaging (**IM)**) allwiyakamaqa huk laya internetpi rimanakuymi, chiqaqta pacha qillqakunata internetwan icha huk antañiqiq llikawan apachiyta saqispa.

Willakuykunaqa iskay utaq aswan rak'ikunapura apachisqa kanku, mayk'aq sapa llamk'achiq qillqata yaykuchin chaymanta huk apachiyta chaskiqman(kuna) llamk'achinku, mayqinkunachus tukuy huk sapsi llikapi t'inkisqa kanku. Illari chaski kaqmanta hukniray kaypi rimanakuykuna chaylla willakuymanta chiqa pachapi ruwakun (chaymanta "chaylla"). Yaqa llapan kunan pacha IM ruwana wakichikuna (wakin kuti "qutukawsay willakuqkuna", "qillqanakuy ruwana wakichikuna" utaq "rimanakuy ruwana wakichikuna") tanqay allwiyakamata llamk'achinku chaymanta wak ruwanakunata yapanku kayhina emojikuna (utaq siq'i asirikuna), willañiqikuna apachiy, chatpunqukuna, IP patapi kunka, utaq kuyuq rikch'a rimanakuy atiykuna.
WeChat

**WeChat** (Chun simipi: 微信; pinyin: *Wēixìn*) kayqa Chunwamanta chaylla qillqanakuy, tinkuna llika, chaymanta karurimna qullqi quy ruwana wakichi Tencentpata ruwasqan. Ñawpaqta 2011 watapi lluqsisqa, 2018 watapi tiksimuyuntinpi astawan hatun sapallan apaykachana apaykachanaman tukurqan, 1 hunu hunumanta aswan sapa killa ruwaqkunawan. WeChat Chinapa "tukuy imapaq app" hinallataq sumaq-app hina riqsisqa, achka ruwanakuna kasqanrayku. WeChat qillqa willayta qun, hap'iymanta rimanapaq kunka willayta qun, difusión (hukmanta achkaman) willayta, video conferencia, widiyu pukllana, rikch'akuna chaymanta kuyuq rikch'akuna qunakuy chaymanta maypi kasqanmanta qunakuy.

## Pukyukuna
Chiqalla qillqakuna

Antañiqiypi, huk **sapalla willay**, **sapalla willay**, icha **chiqa willay** ( **PM** icha **DM** hina pisichasqa) huk sapalla willaymanta riman, mayqin qusqa plataforma kaqpipas huk sapalla willay kanal kaqmanta llamk'achiq kachasqa icha chaskisqa. Mana llaqtapaq qillqasqakuna hinachu, PM nisqakunaqa chaypi kaqkunallam qawanku. Unayña huk ruway IRCs kaqpi chaymanta Internet foros kaqpi kaptinpas, PMs kaqpaq sapanchasqa kanalkuna kunanllaraq riqsisqa wiñasqa kanku sapanchasqa mañakuy chaymanta sapanchasqa yanapakuy social medios kaqpi yapakusqanrayku .
Picsart

**Picsart** huk Miami, Florida -pi kaq tecnologia empresam, Picsart suite internetpi foto chaymanta video allichay ruwanakuna ruwan, huk social kamaq aylluwan. Plataformaqa ruwaqkunata siq'ikunata chaymanta videokunata ruwayta chaymanta allichayta, qatanakunawan siq'iyta chaymanta siq'ikunata Picsart kaqpi chaymanta wak redes sociales kaqpi qunakuypaq saqin. Chayqa hukninmi kay pachapi aswan riqsisqa aplicacionkuna, willakunmi 1.000 millon masnin descargakuna 180 nacionkunapi.

## Pukyukuna
Petal Search

**Petal Search** (Qhichwa simipi: Petal Mask'ay) kayqa huk Huaweipata web mask'ay kuyuchina. 

## Willarina
2019 watapi, achka mamallaqtapura allwiyakama imprisa Huawei afectasqa karqan sansiyunkuna hunt'asqa kachkaptin huk prohibición internacional comercio kachkaptin. Huaweipata musuq chaymanta hamuq Android karurimana mana Google Mobile Services kaqman yaykuyta atirqankuchu. Kay harkaykunarayku, Huawei tantiyarqa Petal Mask'ay yanapakuypa alcancen mastarinanpaq huk sapanchasqa maskana ruwanapaq.

2022 watapi, Petal Search nisqaqa iF DESIGN AWARD 2022 nisqapi atipaqmi karqan.

## Mask'ay kanalkuna

### Rikuna Mask'ay

### Kunkawan Mask'ay

### Willakuykuna Mask'ay

### Kuyuq Rikch'a Mask'ay

### Ruwana wakichi Mask'ay

### Rantinakuna Mask'ay

### Illay Mask'ay

### Llaqta Mask'ay

## Hawa t'inkikuna
* Petal Mask'ay

## Pukyukuna
Google Play

**Google Play**, **Google Play Store** nisqapas, ñawpaqta **Android Market** sitiwan riqsisqa karqa, huk dihital rakina yanapakuymi, Google nisqap purichisqan, wiñachisqanpas. Chayqa oficial app qhatu hina llamkan certificado llamk'anakuna Android llamkana sistimapi puriq chaymanta chaymanta derivados, chaymanta ChromeOS, ruwaqkunata mask'ay chaymanta uraykachiy ruwanakuna Android software wiñachiy kit kaqwan (SDK) ruwasqa chaymanta Google kaqnintakama lluqsichisqa. Google Play huk dihital rurin qhatuhina llamk'arqan, pukllanakunata, takikunata, librokunata, kuyuq wankillikunata, karurikuna wakichikunatapas quspa. Google Play Kuyuq wankilli, TV chaymanta Google Play Mayt'ukuna kaqpi rantisqa contenido huk web wamp'uqpi chaymanta Android chaymanta iOS ruwanakuna kaqnintakama yaykuyta atikun.

## Catálogo nisqapi kaq contenido

### Android ruwana wakichikuna

### Pukyukuna
Ruk'anasqa

**Ruk'anasqa, ruk'anachasqa** icha **lihital**qa (Inlis simimnata **digital)** aswanta imapas sapaqchasqa yupaykunata llamk'achispa, achka kuti iskay yupayniyuq yupaykunata llamk'achispa.

## Allwiyakama, Antañiqiy ima
Sinch'i piruru pusachina

**Sinch'i phiruru pusachina** (inlish simipi **HDD**), **sinch'i phiruru**, icha **takyasqa phiruru**, nisqaqa huk electro-mecánico willay waqaychay apaykachana, huk icha aswan sinchi usqaylla muyuriq p'ukukunawan qatasqa imaq waqaychanawan dihital willayta waqaychaspa kutichiq material magnético nisqawan. Chay platokunaqa iskaychasqam kanku magnético umakunawan, aswantaqa kuyukuq accionadorpa brazonpi churasqam, chaykunam platopa hawankunaman datukunata leenku hinaspa qillqanku. Willaytaqa random-access nisqapi yaykun, chaymi niyta munan sapa bloque de datos nisqakuna ima ordenpipas waqaychasqa hinaspa kutichiy atikun. HDDs nisqaqa huk laya mana kuyuriq waqaychaymi, waqaychasqa willayta waqaychaspa llamk'achisqa kaptin.   Kunan pacha HDD nisqakunaqa aswanta huk huch'uy tawa kuchuyuq qutu hinam.

## Pukyukuna
Ruk'asqa chawpin

**Ruk'asqa chawpin kay**qa ima willanakuy chawpinpas, imaymana chiqanchasqa makiqwan ñawirinapaq willay phurmatukunawan kuska llamk'aq. Ruk'asqa chawpinqa kaykunapi kamachiyta atikun, ruk'asqa Illarina yachay llamk'anapi ruwasqa, qhaway, rakisqa, tikray, uyarisqa, waqaychasqa ima kanman. *Ruk'asqa* nisqaqa ima willaytapas huk ruk'asqa siriyikuna nisqawan rikuchisqa hinam riqsichin, chaymanta chawpin*kunaqa* kay willayta mast'ariy utaq willanapaq ruwaykunamanta riman. Kuska, *ruk'asqa chawpin*kunaqa pantallawan chaymanta/utaq parlantewan willay ruk'asqaman churasqa nisqamanta riman. Kayqa internetpi qhawanapaq utaq uyarinapaq internetnintakama apachisqa qillqa, uyarinapaq, kuyuq rikch'a, rikch'akuna ima.

## Pukyukuna
Pachapi tiyaq chimpaykuna

**Pachapi tiyaq chimpaykuna** kayqa huk ñasa, Albert Einsteinpa iskay huknin hukninwan tinkisqa yuyaykunata hap'in: relatividad especial, relatividad general, 1905 watapi 1915 watapi yuyaykusqa, lluqsisqapas. Relatividad especial nisqaqa lliw aychap fenómenos nisqapaqmi, mana llasaturaku kaptin. Relatividad general nisqaqa gravedad nisqap kamachiyninmantam sut'inchan, pachamamap kallpankunawan ima tupasqanmantapas. Chayqa pachaqhaway nisqapi, astrofísico nisqapipas, chask'a yachaypipas.

## Pukyukuna
Kuraq kamaykachay

**Kuraq kamaykachay** icha **kuraq kamay**qa churakuna, llamk'ay, makinakuna, llamk'anakuna, chaqllisinchi icha kawsay yachay nisqa thatkichiywan icha phurmulay nisqawan ima kamay icha ruruchiymi. Chayqa qullqikmaypa iskay kaq llamk'aypampa nisqapa esencianmi. Kay simiqa runap ruwayninmantam rimanman, makiwan ruwaymanta hatun allwiyakamakama, ichaqa aswanta llamk'achinku diseño industrial nisqaman, chaypiqa sector primario nisqamanta primakunata hatun escalapi tukusqa kaqkunaman tikranku. Chayhina qhatuykunata huk ruwaqkunaman rantisqa kanman huk aswan sasachakuy rurukuna ruwanapaq (ahinataq avionkuna, wasipi q'illaysapakuna, mueblekuna, pukllay equipokuna utaq antawakuna), utaq rakisqa kanman industria terciaria kaqnintakama tukukuypi llamk'aqkunaman chaymanta rantiqkunaman (aswanta mayoristakuna kaqnintakama, pikunachus in turn sell to retailers, chaymantataq sapan rantiqkunaman ranqhanku).

## Pukyukuna
Kawpay rikuchiku

**Kawpana rikuchiy,** **hatari** icha **kawpay rikuchiku** nisqaqa achka huñusqa icha huñusqa runakunap ruwasqanmi, huk kawpana utaq huk ruwaypa favorninpi utaq runakuna huk llakimanta protestapi participaspa; sapa kutim achka runakunapa puririyninpa formación nisqapi puriy hinaspa huk churasqa tukukuypi qallariy utaq huñunakuy, utaq **huñunakuy**, rimaqkunata uyarinapaq. Chayqa hukniraymi askha runakunaq huñunakuyninmantaqa.
Kananhinachay

**Kananhinachay** icha **Simulay** nisqaqa chiqap pachap ruwasqanpa icha llamk'ayninpa pachap puriyninpi llamk'ayninta qatipakuymi. Kananhinachaukunapaqqa kikinchakuna llamk'achiyta munan; chay kikincha qhawarichin chay akllasqa sistimapa utaq thatkichiypa muchurikuq imakaqninakunata utaq imayna purinakunata, chaymanta kananhinachay nisqataqmi qhawarichin chay kikincha nisqapa rikch'aqyay pachapa risqanmanhina. Sapa kutim antañiqiqkunawan chay kananhinachayta ruwanku.
Rikcha:Car racing simulator - SBR Racing, Construma, 2015.04.17.JPG|Antawa ñan kananhinachay
Rikcha:Vehicle simulator.jpg|Huk awqin llamiman churan llasa muyuyuq antawata pusachinanpaq kananhinachaqta.


## Pukyukuna
Kuñapi

**Kuñapi**qa kisumanta, rumu hak'u ruwasqa t'anta. Wuliwiya mama llaqtapi Qunti suyuman ñawpaqmantaraqmi, huk rikch'aq rumu t'anta nisqaman rikch'akuqmi, chaykunataqa Arhintina, Parawayi, Ikwayur, Prasil, Kulumpiya suyukunapi tarikunman. Huch'uylla sayayniyuqmi, chaytaqa chayta tomaspa mikhunku, aswantaqa huk t'antakunawan kuska, huk chuykucha kukatawan kuska.

"Kuñapi" sutipa paqarimuyninqa Waraniyi simimantam hamun. Wakin pukyukunaqa *mbuyapé = t'anta* simimanta paqarimusqanmantam willakun;  huk pukyuta kay t’ikrayta yuyaychanku: *cuñá* = warmi, *pé* = llañu.

Kuñapi hatun kayninman hina, 2manta - 5Bkunakama chaninmi hinaspapas llaqtapi yaqa sapa uchuy ventanapi tarikun, kantaqmi t'antawasikuna, inti lluqsimuy layupi, chaykunam ch'aki hinaspa hillp'unku, chaymi kimsa killamanta aswanta kananpaq.

## Imayntaq ruwana
Imayntaq ruwana nisqapiqa llamk’achinku: yuka icha rumu hak'u, uhu, kachi, yuraq kisu hinaspa lichi. Huk rikch'aq masatam ruwan, chaymantataq huk muyu nisqaman rikch'akuq masata masanku. Tukuyninpiqa yanusqa kanku. Aswan ñawpaqmanta pacha wakichiyqa k'aspimanta icha t'urumanta p'ukurukunapim ruwakun, ichataq aswantataqmi pinchikilla p'ukurukunapi.

## Pukyukuna
Johann Vera

**Johann Alexander Vera Tapia** sutiyuq runaqa icha **Johann Vera**, (*  paqarisqa Wayakil llaqtapi - ) huk  Ikwadur mama llaqtayuq aktor wan takiqmi.

Taytan: Jayo Vera; Maman: Shirley Tapia.

## Pilikulakuna
* Factor X - RCN Colombia (2007)
* Every Witch Way - Nickelodeon (2013-2014)
* Demente Criminal – Venevisión Internacional nisqa (2014)
* La Banda - Univisión (2015)
* Club 57 (Season 2) - Nickelodeon (2020-2021)
* Master Chef Ikwadur - 2 kaq pacha (2021)
* Master Chef Ikwadur - 3 kaq pacha (2022)
* Enfermeras - RCN Colombia (2022)
* Champeta: El ritmo de la tierra (2023)

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* La Banda

## Hawa t'inkikuna
*Johann Vera IMDb 
*Johann Vera Instagram
*Johann Vera Twitter
*Johann Vera YouTube
*Johann Vera Spotify
Qullqikamay

**Qullqikamay** icha **qullqichariy** nisqaqa ruruchina, rakiy, qhatuypas, imakunatapas, llamk'aykunata mikhuypas. Aswan riqsisqapi, definikun huk dominio social nisqa, chaymi enfatizan ruwaykunata, discursokunata, expresiones materiales nisqakunatapas, chaykunan tupan pisi recursokuna ruwaywan, utilizacionwan, manejowan ima. Huk qusqa qullqichakuy nisqaqa huk llamk'ay huñum, kawsay saphin, chaninchaynin, yachaynin, tecnologico evolución, historia, organizacion social, estructura política, sistemas legales, recursos naturales nisqakuna hatun factorkuna hina. Kay factorkuna contextota, contenidota qunku, chaymanta condicionkunata chaymanta parámetros nisqakunata churanku mayqinkunapichus huk economía llamk'an. Huk rimaypiqa, dominio económico nisqa, runaq ruwayninkuna, ruwaykuna ima, huknin hukninwan tupaq dominio social nisqa, mana sapallan sayaq.

## Pukyukuna
Palkanu ñaqa wat'a

**Palkanu ñaqa wat'a, Palkanmanta, Walkanu** icha **Palkanu [[yaqa wat'a]]** nisqapas, Iwrupa uralan inti lluqsimuy layupi huk hallp'a pacham, imaymana allpamanta, ñawpa pachamanta sut'inchaykunayuq. Chay suyuqa Palkanika urqukunamantam, tukuy Pulqarya mama llaqtapi mast'arisqa. Walkan yaqa wat'aqa wichay-inti chinkaykuy layupi Adriyap mama quchawan, uralan inti chinkaykuy layupi Jion mama quchawan, uralanpi Egeo mama quchawan, inti lluqsimuy layupi Turkiyi mama quchawan, uralan inti lluqsimuy layupitaq Yana mama quchawan. Chay yaqa wat'ap wichay saywanqa imaymana sut'inchasqam. Walkankunap aswan hanaqninqa Musala urqum, 2,925 mitru (9.596 chaki), Rila urqukunapi, Pulqarya suyupi.

### Suyumanta organizacionkuna

## Khipukamay

## Pukyukuna
Khipukamay

**Khipukamay**, **Lanuy yachay, Ranuy yachay** icha **Lanuy kamay** (Aliman simipi: **, Kastilla simipi: Estatística) nisqaqa willaykunata huñuymanta, tantanakuymanta, t'aqwiymanta, t'ikraymanta, rikuchiymanta ima yachaymi. Khipukamayta hamut'ayman churana, llamk'aypampamanta utaq qutukawsay sasachakuyman churaspaqa, convencionalmi qallariyqa huk runa khipu hallch'awan utaq huk modelo estadístico nisqawan yachanapaq. Llaqta runakunaqa imaymana huñusqa runakuna icha imayaypas kanmanmi ahinataq "llapa runakuna huk mama llaqtapi tiyaq" icha "sapa atum kristalta ruraq". Khipukamayqa sapa aspecto de datos nisqamanta riman, chaymanta willaku musikay huñuymanta runa tapunakuna, yañakukuna ima ruwaypi.

## Pukyukuna
Yañaku

**Yañaku, Yanayanani, Llamiy akna** icha **Ruwarinaya** nisqaqa huk ñawpariy yuyay nisqa yanapanapaq icha mana allinpaq rurasqa ruwaymi, icha ñawpaq mana llamisqa imapas allin kayninta icha chanin kayninta riqsinapaq. Yañakukunaqa huk qhawarichikuqta manipulasqa kaptin ima lluqsinan lluqsi kasqanmanta qawachispanku causa-efecto nisqamanta allinta qawarichinku. Yañakukunaqa anchatam waqhina kanku mita nisqapi hinaspa kananpi nisqapi ichaqa sapa kutim hapipakunku procedimiento repetible nisqapi chaynallataq umachsqa kutichina khuskina icha qhawakipa nisqapi chay lluqsiq lluqsinankunamanta. Hinallataqmi kan estudios experimentales naturales nisqakuna.
Ñawpariy yuyay

**Ñawpariy yuyay** nisqaqa huk wakinayay nisqamanta sut'inchanapaq yuyaykusqa. Huk ñawpariy yuyay hamut'asqa ñawpariy yuyay kananpaqqa, método científico nisqapiqa llamiyta atikunmi. Yachaysapa runakunaqa yaqa llapanpim hamut'asqa ñawpariy yuyaykunataqa ñawpaq qawasqankuman hina churanku, chaytaqa manam allintachu explicayta atikunman chay hamut'asqa ñasakuna nisqawan. "ñawpariy yuyay", " ñasa " nisqa simikunata sapa kuti hukwan hukwan llamk'aptinkupas, huk ñawpariy yuyayqa manam kaqllachu huk hamut'asqa ñasa nisqawan. Llamk'ay ñawpariy yuyay nisqaqa huk provisionalllamanta ñawpariy yuyay chaskisqa aswan k'uskiykuypaq huk ruwaypi qallarisqa huk yachayniyuq watuy icha achinay utaq yuyaywan.

## Pukyukuna
Wayrakachay

Iskay qharikuna 5 kilumitru ñanpi phaway atipanakuy tukukuptin kallpaypi tukukuypiQharikunap llañu coxless tawa rema atipanakuynin 2012 watapi Lundun llaqtapi Verano Olimpiada nisqapi2018 watapi Awstiriya mama llaqtapi hatun atipanakuy antawa atipanakuypa qallariyninIskay warmikuna huk sinchi kallpaypi tukukuypi Awstraliya Tiksimuyuntinpi iskaymuyupi atipanakuy tukukuptinArlington Q'umirpampa nisqapi kawallu atipanakuyDemino Ski Marathon nisqapi cross-country esquiadorkuna, pawqar waray killapi 2015 watapiPisi pistapi usqaylla patinadores nisqakuna huk llink'u nisqapi kallpaq2008 watapi Pikin llaqtapi Verano Olimpiada nisqapi 4 × 100 mitru estafeta wayt'ayta qallarisqanKurku kallpanchaypiqa **kallpay, wayrakachay** icha **chakchayqa** usqaylla atipanakuymi, chaypiqa atipanakuqkuna huk qusqa llamk'ayta aswan pisi pachallapi tukunankupaqmi kallpachakunku. Kayqa wakin karuta , ichaqa ima huk ruwaypas kanmanmi usqhaylla huk metaman chayanapaq.

Huk atipanakuyqa tukunanpaqmi sapa kuti kallpasqa kanman ichataq achka t'aqakunamantam rurasqa kanman, ruphay, etapa icha chaki nisqa. Huk ruphaytaqa huk kursullapim hukniray pachakunapi purichinku. Etapa nisqaqa aswan unay kursumanta aswan pisi t'aqa icha pacha llamiymanta.

Ñawpaq pachapi kallpaykunamanta qillqasqakunaqa sut’inmi rikukun ñawpa Qrisiya suyumanta mankakunapi, chaypin rikukurqan phawaq runakuna wamaq icha ñawpaqinpaq atipanakusqankuta. Humiruq *[[Iliada]]* nisqa qillqanpin ñan kallpaymanta willashan.

## Pukyukuna
Kawallu huk'uta

**Kawallu huk'uta** nisqaqa huk ruwasqa rurum, kawallup chukchanta mana usuchinapaq ruwasqa. Huk'utakunaqa chukchapa palmar hawanpi (hallp'a layunpi) watasqam, aswantaqa mana sensitivo chaki pirqapi takarpuchasqam, chaymi anatómicamente runapa chaki uñanman rikchakun, aswan hatun hinaspa rakhu kaptinpas. Ichaqa kantaqmi kanankuna maypichus huk'utakuna llut'asqa kanku.
Tiksimuyu yachay

!Allinchay kay p'anqata

**Tiksimuyu yachay** nisqaqa purun hamut'ay yachaypa huk yachana ch'apra icha k'allmami, Tiksimuyumanta huk chask'akunamantapas llakisqa, qaqakunamantam, pachap risqanman hina tikrakusqanmanta. Kunan tiksimuyu yachayqa tukuy huk Hallp'a hamut'aykunata anchatam tupan, yaku yachay nisqapas. Tiksimuyu sistima hamut'aywan tiksumuyuhina yachaywan hukllachasqam.
Mamaquchap patan

**Quchapata**, **Chala**, Yunka icha **mamaquchap** **patan** nisqapas, hallp'a mama quchawan tupasqan suyum, icha hallp'awan, quchapatanwan lindirunta ruwaq chiru. Pachamamaqa  de costa nisqa. Quchapatakunaqa pachan llika natural nisqapi ancha chaniyuq zonas nisqakunam, achka kutipiqa achka biodiversidad nisqakunam tiyan. Hallp'apiqa, ancha chaniyuq ecosistemakunatam waqaychanku, ahinataq misk'i yaku icha estuario nisqa humedal, chaykunaqa ancha allinmi pisqukunap tiyananpaq, huk allpapi kawsaq uywakunapaqpas. Wallchahamanta hark'asqa suyukunapiqa kachi pampakunatam, manglares nisqakunata icha mama qucha qurakunatam waqaychanku, llapanmi aleta challwakunapaq, mariscokunapaq, huk yakupi kawsaq rikch'aqkunapaqpas vivero nisqa tiyananta qunman. Rumi quchapatankunaqa aswanta tarikunmi rikusqa quchapatankunapi, chaymi achka mana imayuq uywakunapaq (ahinataq, mejillones, quyllurkuna, barnacles) imaymana laya qurakuna ima tiyanankupaq. Ch'uya, mana mikhuyniyuq yakuyuq tropical costakunapiqa, sapa kutim tarikun coral arrecifes nisqakuna 1–50 meters (3.3–164.0 feet) ukhukama.

## Pukyukuna
Hampiy yachay

**Hampiy yachay** nisqaqa hampikunata tariy, ruway, wakichiy, quy, qhaway chaymanta qhaway yachaymi, hampikuna mana imamanta manchakuspa, allin, mana qullqipaq llamk'achiyta munaspa. Imaymana yachaymi, qhali kaymanta yachaykunata hampi yachaykunawan, pachamama yachaykunawanpas tinkuchispa. Kay profesional ruwayqa aswan clínicamente orientasqa kachkan imaraykuchus aswan hampikuna kunan ruwasqa kanku kay industrias farmacéuticas kaqwan. Kay churayman hina, farmacia ruwayqa ayllu utaq institucional farmacia hina clasificasqa. Institucional farmaciakuna ayllupi unqusqakunata chiqan qhawayta quyqa puñunaman hamuq hampiy yachayhina qhawasqa.

## Pukyukuna
Puñunaman hamuq hampiy yachay

**Puñunaman hamuq hampiy yachay** icha **Puñunaman** **humaq** **hampiyachay** nisqaqa huk hampiy yachay nisqap ch'aprami, chaypiqa p**uñunaman humaq hampiqkunam** chiqan unquqkunata qhawayta qunku, chaymi hampikunata allinta llamk'achinku, qhali kayta, allin kawsayta, unquykunata hark'ayta kallpachan.Puñunaman hamuq Hampiqhatuq unqusqakunata qhawanku tukuy qhali kay ruwaykunapi ichaqa kay puñunaman hamuq hampiy yachay puriyqa qallariyninpi qallarirqa hampina wasikuna ukhupi chanta hampina wasikuna ukhupi. Puñunaman hamuq hampiy yachay nisqakunaqa sapa kutim llamkanku hampiqkunawan, hampiq yanapaqkunawan, unqukunawan, wak hampiqkunawanpas.  Puñunaman hamuq hampiy yachayhuk acuerdo formal de práctica colaborativa kaqman huk qhali kay quqwan yaykuyta atinku, generalmente huk utaq aswan hampiqkunawan, mayqinchus hampiy yachaq hampikunata kamachiyta atin chaymanta hamut'aywasi llami kamachiyta atikun.

## Pukyukuna
Pacha llika

**Pacha llika, awariy pachan, kawsay llika** (icha ch'uklla yachay llika) nisqaqa lliw kawsaqkunamantam, chaywantaq kawsaq pachamamamantam. Chay kawsaq, mana kawsayuq kumpuninti nisqakunaqa ñuñu muyukun nisqawan, kallpa usphutay nisqawan ima hukllachasqa kachkanku. Kallpa nisqataq inti wayllay nisqawanmi sistima nisqaman haykun, chaymi yurakunaq aychanman churakun. Yurakunata, hukkuna hukkunawan mikhuspa, uywakunaqa ancha allintam ruwanku imayay, kallpata ima sistima nisqapi purinanpaq. Hinallataqmi kayqa influyen chay sach'a,  t'unakawsaq kawsaywisnu hayka kasqanpi. Wañusqa materia orgánica nisqakunata pakispa, ismuchiqkunaqa k'illimsayaq nisqatam wayra pachaman kutichispa kacharinku, wañusqa kawasaywisnu nisqapi waqaychasqa mikhuykunata kutichispa, yurakunap, t'unakawsaqkunappas chaylla llamk'achinapaq rikch'ayman tikraspa.

## Thatkichiykuna

### Ñawpaq kaq ruruchiy

### Ismuy

### Ñuñu muyu puriy

## Pukyukuna
Chawpikawsaq Pacha

**Chawpikawsaq pacha** icha **Misusuyku pacha** nisqaqa Tiksimuyup allpa pachap willayninmanta iskay ñiqinmanta qhipa pachakamam, pachamanta pacha yaqa 252 to 66 hunu wata ñawpaqta, Kimsaq'aytu, Hurasiku, Isku unaqkunata hap'ispa. Chayqa arkusawriyu suchuqkunap kamachiyninwanmi riqsichikun, Tinusawrukunahina; achka akwayuq nisqakuna, raki-raki nisqakunapas; ruphay q'uñichiq nisqa pacha; hinallataq Panqiya nisqapa tiktuniku nisqa rakikuyninpas. Chawpikawsaq pacha nisqaqa kimsa pachakunap chawpinmi, sasachakuy kawsay wiñasqanmanta pacha: Ñawpakawsaq, Chawpikawsaq, Musukawsaq.
Kimsaq'aytu Unaq

**Kimsaq'aytu Unaq** icha **Kimsayuq Unaq** nisqaqa huk tiksimuyu yachay pacham, sistimam, 50,6 hunu watakunam Pirmiku pacha tukukuyninmanta 251.902 hunu wata ñawpaqta (Mya), chaykama Hurasiku Pacha qallariynin 201.36 Mya. Kimsa q'aytu nisqaqa Chawpikawsaq pachap ñawpaq kaq, aswan pisi pachanmi. Chay pacha qallariypas tukukuypas hatun chinkachiy ruwaykunawanmi riqsichikun. Kimaq'aytu Unaqqa kimsa pachakunapim rakisqa kachkan: Qallariy Kimsaq'aytu, Chawpi Kimsaq'aytu, Qhipa Kimsaq'aytu.

## Rimapaqarinan yachay
Kimsaq'aytu nisqaqa 1834 watapi Friedrich August von Alberti sutiyuq runap sutichasqanmi karqan, kimsa sapaq qaqa qatakunap qatiqninmanta (grigu simipi triás niyta munan 'kimayuq'), uralan Alimaniyapi mast'arisqa: uray Buntsandstein (llimp'iyuq rit'i rumi*)*, chawpi Muschelkalk (k'aspiyuq isku rumi) hinaspa hanaq Keuper (llimp’iyuq t’uru).
Rikcha:Stadtroda Sandstein.jpg|Qallariy Kimsaq'aytu aqu rumi (Buntsandstein) Stadtroda llaqtap qayllanpi, Alimaniyapi
Rikcha:Obere Schaumkalkbank am Altenberg bei Dörzbach 280308.jpg|Chawpi Kimsaq'aytu Muschelkalk (ch'ruyuq isku rumi) Dörzbach llaqtap qayllanpi, Alimaniyapi
Rikcha:Kirnbergaufschluss.JPG|Qhipa Kimsaq'aytu Steigerwald Waylla-wayllawan hawanpi Hassberge Formación Schönbuch, Alimaniyapi


## Fechas y subdivisiones nisqakuna

## Ñawpaqmanta tiksimuyuqillqa

## Pukyukuna
Hurasiku Unaq

**Hurasiku Unaq** nisqaqa huk tiksimuyu yachay nisqa pacham, istratiqillqa sistima nisqapas, chaymi 201.4 hunu wata ñawpaqta (Mya) Kimsaq'aytu Unaq nisqa tukukuyninmanta (Mya) qallariyninkama Isku Unaq, yaqa 145 Mya. Hurasiku nisqa pachaqa Chawpikawsaq Pachap chawpi pachanmi, Hura urqukunamantam sutichasqa, chaypim chay pachamanta isku rumi istratu nisqakuna ñawpaqta riqsichisqa karqan.

## Tiksimuyu yachay
Yaku yachay

**Yaku yachay** icha **Hunu yachay** nisqaqa tiksimuyupi, wak tiksimuyuhinakunapipas yakupa kuyuyninmanta, rakikuyninmanta, kamachiyninmanta yachaysapa yachaymi, yakupa muyuynin, yakupa kaqninkuna, yaku lluqsiy urayamunan sustentabilidad nisqapas. Yaku yachaypi llamk'aq runataqa **yaku yachaq** ninchikmi. Yaku yachaqkunaqa hallp'amanta icha pachamamamanta yachay, civil icha pachamamamanta k'illikachay, pachakamasqa tiksimuyuqillqay nisqamanta yachaq yachaqkunam.  Imaymana yachana ñan khuskiq nisqawan, paqchi icha allwiya hamut'aykuna nisqawan ima, willakuy nisqakunata huñunku, t’aqwirinku ima, yakuwan tupaq sasachakuykunata allichaypi yanapanankupaq, pachamama waqaychay, pachamamapi sasachakuykuna, yaku kamachiy ima.

## Pukyukuna
Kiru q'aytu

**Kiru q'aytu** nisqaqa kirupura pichaypi llamk'achisqa llañu filamentos nisqamanta waska, kirukuna chawpimanta icha kiru cepillo sasachakusqan icha mana chayayta atiq kitikunamanta mikhunata, kiru placatapas hurqunapaq.  Sapa kuti simi pichaypi llamk'achiyninqa simi qhali kananpaqmi ruwasqa kachkan.
Isku Unaq

**Isku Unaq** nisqaqa huk tiksimuyu yachay pacham, yaqa 145 watamanta 66 hunu watakamam (Mya). Chawpikawsaq Pachap kimsa kaq, qhipa kaq pachanmi, hinallataq aswan unay pachapas. Yaqa 79 hunu watakunapi, tukuy Rikunalla icha Phanirusuyku hiyun nisqamanta aswan unay tiksimuyu yachay nisqa pacham. Chay sutiqa latin simimanta , "Isku" nisqamanta hamun, chay pachaqa qhipa kuskanninpi achkam. Yaqa llapanpim **K**, pisichasqam, aliman simiman tikrasqanrayku *Kreide*.

## Tiksimuyu yachay
Yanachikuq (kumputay)

Antañiqiy nisqapi, huk **rantikuq** nisqaqa huk antañiqiq sinch'ikaq nisqap llamk'ayninmi icha llamp'ukaqpa llamk'ayninmi, huk qaraqpa ruwasqan llamk'ayman yaykuq, llamk'ana llikakunap rantikuq–qaraq nisqa rikch'ayninpa huknin kaqnin hina. Qaraq sapa kuti (ichaqa mana sapa kutichu) wak antañiqiq llikachapi kachkan, chayhina kaqtinqa rantikuq huk llika ñanninta qaranaman yaykun.

## Pukyukuna
Rimaqpamapap Hutunpatan

**Rimaqpamapap Hutunpatan**, **Rimaqpampap Ayñipata** icha **Plaza Mayor de Lima** icha nisqaqa Piruw mama llaqtap uma llaqtan Rimaq llaqtap kamasqanmi. Chayqa llaqtapa hatun espacio público nisqanmi. Lima llaqtap ñawpa pacha chawpinpi tarikun, muyuriqninpiqa allin yuyaywanmi hatarinku Piruwpa Kamachiy Wasin, Lima Katedral, Tabernáculo Iglesia, Lima Arzobispo Palacio, Lima Municipal Palacio hinaspa Club de la Unión. Munisipiyuwan Catedralwan uyapura testigo kanku chay sello de la rastro hispano nisqamanta.

**Rimaqpampap Ayñipata** nisqapiqa Junín nisqa ch'usaq, Unión nisqa, Huallaga nisqa, Carabaya nisqa t'aqa ima chimpakun.

## Willarina
Ispañamanta rey Carlos I 1523 watapi *Mosoq pachapi llaqtakuna kamasqa kananpaq Ordenanzakunata* kamachirqan . Chaykunapim qawarichikurqa, llaqtapa sayarichisqanpa planonta ruwaruspanku, Plaza Alcaldepa maypi kasqanmantapacha cuerdawan, rejillawan rakisqa kananta, chaynapi llaqta sapa kuti mastarikunanpaq . Llaqta musuqmanta sayarichiypi, 18 ñiqin kantaray killapi 1535 watapi, atipaq Francisco Pizarro, rikuchisqa ruwayman hina, tarpurqan, hatun plaza kananpaq destinasqa sitio chawpipi, rollo utaq pilar (huk hatun k'aspi chaymi huk columna hina servirqan condenasqakunata wañuchinankupaq).

## Tupachiy


Rikcha:Auto de fe Lima.jpg|Auto de fe nisqa Plaza Mayor nisqapi, XVII pachakwatapi.
Rikcha:Plaza Mayor de Lima.jpg|PLAZA MAIOR DELIMA UMAYNIN [escudo] REINOS DE LA PERV WATA 1680.
Rikcha:Vista panoramica de la Plaza Principal.jpg|1860 watapi grabasqa.
Rikcha:Lima. The public square, Municipality, and tower of St. Domingo LCCN2006679711.jpg|Chay plaza, 1868 watapi fotota hurqusqa.
Rikcha:PRESIDENTE HUMALA PRESIDIO CEREMONIA DEL PRIMER ANIVERSARIO DEL FALLO DE LA CORTE DE LA HAYA (15760323114).jpg|2014 watapi hawamanta foto.


## Pukyukuna
Yaykuna (antañiqiq llikay)

Antañiqiq llikapi, **yaykuna** icha **yaykuna yupana** nisqaqa huk yupaymi, hukllachasqa tukukuyniyuqta riqsichinapaq chaymanta willayta huk sapanchasqa yanapakuyman pusanapaq. Llika llamkana patapi, llamk'aykuna llika ukhupi, huk yaykuna nisqaqa huk umachasqa kutichina ruwaymi, huk sapanchasqa ruwayta icha huk laya llika yanapakuyta riqsichiq . Huk yaykuna yaupana llamp'ukaq nivelpi sapa apay prutukulupaq chaymanta direccionkuna huñunakuypaq riqsisqa puerto yupaywan chayman qusqa. Aswan riqsisqa apaykachana protocolokuna yaykuna yupanakunata llamk'achiqkuna kanku Transmisión Control Protocolo (TCP) chaymanta Usuario Datagram Protocol (UDP); chay yaykuna yupanakunaqa 16 bits mana firmasqa yupaykunam.
Paylla (mikhuna)

**Paylla**, ichataq **paylla ar-rusman**, (walinsiyanu *paylla* nisqamanta, chaymi 'k'allana' niyta munan, chaymantataqmi riman mayqin p'uyñuwanchus chay receta ruwasqa kachkan chaymanta mayqintaq sutinta qun, kaytaq kutinpi Latin *patella*) nisqaqa ar-rusmanta wayk'unapaq mikhuymi, kunan Valenciana Comunidadmanta paqarimuq, kunan pacha tukuy Ispañapi ancha riqsisqa, tukuy tiksimuyuntinpi mikhuy wasikunapi mikhusqa. Kay recetapiqa ar-rustaqa huk mikhuykunawan kuska huk k'allananpi wayk’unku, aswantaqa sakhiyuq, hap’inayuq ima. Paylla sutiqa iskayninmanta riman kay recetamanta utaq wayk’usqa mikhuymanta chanta kay wayk’unapaq apaykachasqa p’uyñumanta ima, kay qhipa kaqtaq payllira sutichasqataq, huk término qallariypi mana allin qhawasqa ichaqa kay llamk’ayninwan kastilla simipi chaskisqa. Chayqa huch'uyllamanta hamuq mikhuymi, ñawpaq kutita Ispañapi Valencia llaqtapi Albufera suyupi willasqa.

## Pukyukuna
Wakina

**Wakina** icha **Qhatuna** nisqaqa imapas ruwaspa icha rantispa, makipuraspa (ahinataq imakunatapas, qaranakunatapas) kawsayta tariymi icha qullqita tariymi.    Hinallataqmi "ima ruwaypas utaq imprisapis qullqi urqunakupaq yaykusqa".
Impirikusqa sut'ichakuna

**Impirikusqa sut'ichakuna** nisqa huk propuestapaqqa rikuchina, chaymi kay proposiciónta yanapaq utaq contranpi kaq, chaymi constituida utaq chayayta atina experiencia musyay utaq procedimiento yañaku nisqawan. Impirikusqa sut'ichakuna nisqa yachaykunapaq ancha chaniyuqmi, imaymana huk yachaykunapipas llamk'anmi, epistemología nisqapipas, kamachiypipas.
Sallqa pacha hamut'ay

Sallqa icha purun pacha hamut'ay nisqakunaqa maskhankun entiendeyta imaynatas kay pachapas, universopas muyuriqninchispi llank’ashan chayta. Pichqa hatun k'allmakunam kan: q'illay yachay, quyllur yachay, Pacha yachay, fisika, kawsay yachay. 

**Sallqa pacha** icha **Pacha kaynin hamut'ayqa** huk yachaypa k'allmankunam, pachamamapi kaqkunamanta willakuymanta, hamut'aymanta, willaymanta ima llakisqa, qhawaymanta, llamk'aymanta impirikusqa sut'ichakuna nisqapi sayasqa. Imayanan llamk'ana icha Mikanismukanan, imaynan revisión de compañeros nisqakuna hinallataq tarisqakuna kuti-kutirispa ruway atiy, chaywanmi kallpachakunku hamut'aqkunaq ñawpaqman puririyninkunaq chiqaq kayninta qhawarinapaq.

### Kayninkuna hamut'ay

## Pukyukuna