open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rita Hayworth

**Rita Hayworth**, *Margarita Carmen Cansino* chiqap sutiyuq warmiqa ( paqarisqa New York -  wañusqa New York llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan.

## Pilikulankuna

* *Cruz Diablo* (1934)
* *Dante's Inferno* (1935)
* *Under the Pampas Moon* (1935)
* *Charlie Chan in Egypt* (1935)
* *Paddy O'Day* (1935)
* *Human Cargo* (1936)
* *Meet Nero Wolfe* (1936)
* *Rebellion* (1936)
* *Old Louisiana* (1937)
* *Hit the Saddle* (1937)
* *Trouble in Texas* (1937)
* *Criminals of the Air* (1937)
* *Girls Can Play* (1937)
* *The Game That Kills* (1937)
* *Paid to Dance* (1937)
* *The Shadow* (1937)
* *Who Killed Gail Preston?* (1938)
* *Special Inspector* (1938)
* *There's Always a Woman* (1938)
* *Convicted* (1938)
* *Juvenile Court* (1938)
* *The Renegade Ranger* (1938)
* *Homicide Bureau* (1939)
* *The Lone Wolf Spy Hunt* (1939)
* *Only Angels Have Wings* (1939)
* *Music in My Heart* (1940)
* *Blondie on a Budget* (1940)
* *Susan and God* (1940)
* *The Lady in Question* (1940)
* *Angels Over Broadway* (1940)
* *The Strawberry Blonde* (1941)
* *Affectionately Yours* (1941)
* *Blood and Sand* (1941)
* *You'll Never Get Rich* (1941)
* *Tales of Manhattan* (1942)
* *My Gal Sal* (1942)
* *You Were Never Lovelier* (1942)
* *Cover Girl* (1944)
* *Tonight and Every Night* (1945)
* *Gilda* (1946)
* *Down to Earth* (1947)
* *The Lady from Shanghai* (1947)
* *The Loves of Carmen* (1948)
* *Affair in Trinidad* (1952)
* *Salome* (1953)
* *Miss Sadie Thompson* (1953)
* *Fire Down Below* (1957)
* *Pal Joey* (1957)
* *Separate Tables* (1958)
* *They Came to Cordura* (1959)
* *The Story on Page One* (1959)
* *The Happy Thieves* (1962)
* *Circus World* (1964)
* *The Money Trap* (1965)
* *The Poppy Is Also a Flower* (1966)
* *L'Avventuriero* (1967)
* *I Bastardi* (1968)
* *Road to Salina* (1970)
* *The Naked Zoo* (1971)
* *The Wrath of God*  (1972)

## Simi kapchiy
* John Kobal: *Rita Hayworth: The Time, The Place and the Woman*. W.W. Norton, New York 1977, ISBN 0-393-07526-5
* Joe Morella, Edward Z. Epstein: *Rita. The Life of Rita Hayworth*. Allen, London 1983, ISBN 0-385-29265-1
* Gerald Peary: *Rita Hayworth: A Pyramid Illustrated History of the Movies*. Harcourt, 1976, ISBN 0-515-04116-5
* Gene Ringgold: *The Films of Rita Hayworth*. Citadel Press, Secaucus, NJ 1974, ISBN 0-8065-0439-0
* Caren Roberts-Frenzel: *Rita Hayworth: A Photographic Retrospective*. Abrams, New York 2001, ISBN 0-8109-1434-4
* James Hill: *Rita Hayworth: A Memoir*. Robson, 1983, ISBN 0-671-43273-7
* Adrienne L. MacLean: *Being Rita Hayworth. Labor, Identity and Hollwood Stardom*. Rutgers University Press, New Brunswick 2004, ISBN 0-8135-3389-9
* Neil Grant: *Rita Hayworth in Her Own Words*. Hamlyn, London 1992, ISBN 0-600-57459-8

## Hawa t'inkikuna

* Rita Hayworth IMDb The Internet Movie Database. 
* Website 
* Website
Arwayqucha

**Arwayqucha** (kastilla simipi: *Laguna Arhuaycocha*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Hankapi, huk qucham, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Waskaran mamallaqta parkipi. 

## Kaypipas qhaway
* Pukahirka
* Rinrihirka

## Pukyukuna
Pallaqucha (Ariqipa)

**Pallaqucha**qa (kastilla simipi: *Laguna Pallacocha*) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Antaray distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Qurupuna
## Pukyukuna

* www.ign.gob.pe
Yanaqa (mawk'a llaqta)

**Yanaqa** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Yanaca*) Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Apurimaq suyupi, Aymara pruwinsyapi, Yanaqa distritupi. Tunay Kassa mawk'a llaqtaqa Yanaqa mawk'a llaqta ukhupim.

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Apurimaq suyu
Llaqa qucha

**Llaqa qucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Lago Llaca / Laguna Llaca*) Piruw mama llaqtapi, Yuraq Hankapi, huk qucham, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Uqshapallqa, Ranrapallqa rit'i urqukuna ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Waskaran mama llaqta parki 

## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com Saywitu: Chinchiy, Ishinka, Qupa, Pallqarasu, Pukaranra, Ranrapallqa, Tuqllarahu, Uqshapallqa

* www.ign.gob.pe  Quchakuna
Little Rock (Arkansas)

**Little Rock** nisqa llaqtaqa, Arkansas suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Little Rock llaqtapiqa 193.524 runakuna (2010) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.littlerock.org
Ademir

**Ademir Marques de Menezes**, "*Ademir*" , sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Recife llaqtapi - †   paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kupakuna

foi campeão sul-americano em 1949 e artilheiro da Copa do Mundo de 1950, com nove gols. 
### Mamallaqtapura kupakuna

### Pirsunal suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
## Hawa t'inkikuna
* Fifa.com
* Perfil de atletas que disputaram a Copa América (Ademir Menezes) Confederação Brasileira de Futebol
* Perfil de Ademir Menezes no Sport Recife
Chunki

**Chunki** nisqaqa (kastilla simipi: *Chungui*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Chunki distritupi, Lamar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

1980 watakunapi Akchiq Ñan maqaqkunata maskachkaq piruwanu awqaqkunas iskay chunka mana ayñiyuq Chunki llaqtayuq chakra runata ñak'arqan - chunka wiñasqaña runata, chunka wamrachata, paypura pichqa manaraq pichqa watayuq wawata. Paykunap saqrunkunatam kantaray killapi 2011 watapi tarirqanku.
Umasi

**Umasi** nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Kanarya distritupi, Víctor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

 Akchiq Ñan maqaqkuna Raqaya ayllu llaqtachamanta tawa chunka wamrakunatas hap'irqan wawa awqaq tukuchinapaq.  piruwanu awqaqkunas Umasi llaqtachapi yachay wasipi puñuchkaqkunata ch'utirqan t'uqyayllawan, chaymantataqmi chunka pichqayuq wamrata pichqa wiñasqaña runatam illapaspa sipirqan.

Sipisqa runakunap saqrunkunatam  p'unchawmanta  p'unchawkama allpamanta p'ampararqan.
Putis

**Putis** nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Santillana distritupi, Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

Qhapaq raymi killapi 1984 watapi Akchiq Ñan maqaqkunata awqapuq piruwanu awqaqkunas tukuy Putis llaqtayuq runakunata qayamurqanku allpapi hatun hutk'uta rurananpaq. Chaymantas runakunata hutk'up manyanpi sayachirqanku. Chaysi 123 mana ayñiyuq chakra runata ñak'arqan, Kayramayu, Wiskatanpata, Urquwasi, Putis ayllu llaqtakunamanta runakunatas, paypura chunka isqunniyuq manaraq wiñasqa wamrachatas.

Huk Putis llaqtayuqkunam urqukunaman ayqispa waqaychakurqan. Chaymanta hukkuna 1997 watallapim kutimurqan. 2002 watapi chunkachá ayllullam Putis llaqtapi kawsarqan.

Sipisqa runakunap saqrunkunatam aymuray killapi 2008 watapi allpamanta p'ampararqanku. Huk saqrukunaqa inlisyap kinrayninmi karqan, hukkunataq yachay wasipi ukhunpim.

## Hawa t'inkikuna
* BBC Mundo. Perú: 25 personas en fosa común. , kastilla simipi.
* Comisión de la Verdad y Reconciliación: La matanza de Putis, kastilla simipi.
Ludmilla Radchenko

**Ludmilla Radchenko** *Людмила Радченко*.  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Omsk llaqtapi)  mama llaqtayuq rusiya simillapim  takiqmi qarqan.

Tayta: 

## Referencias

## Kaypipas qhaway
* Kubapas taki
## Hawa t'inkikuna
Taqna distritu

**Taqna distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Tacna*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Taqna llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritu paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Fidel Carita Monroy. 
* 2007-2010: Luis Ramón Torres Robles. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
José Luis Rodríguez Zapatero

**José Luis Rodríguez Zapatero**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Valladolid llaqtapi -), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan. 

2004 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin qarqan.

Taytan: Juan Rodríguez García-Lozano (taripay amachaq); Maman:  Purificación Zapatero.  Ñawpaq warmin: Sonsoles EspinozaChurinkuna: 2 (Laura wan Alba).

Yachaywasi: Colegio Discípulas de Jesús, de León (1966–1970); Bachillerato y COU Colegio Leonés (1970–1977). 

Alma mater: León Yachay Suntur.

## Cargukuna

* Diputado por León en el Congreso de los Diputados (1986-2004)
* Secretario provincial del PSOE de León (1988-2000)
* Secretario general del PSOE (2000-)
* Diputado por Madrid en el Congreso de los Diputados (2004-)
* Presidente del Gobierno de España (2004-)
* Presidente de la Fundación IDEAS (2008-)
* Presidente de turno del Consejo Europeo (-)

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de José Luis Rodríguez Zapatero (Fundación CIDOB).
Istiki mayu

**Istiki mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Estique*) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Istiki-Pampa
* Kaplina mayu
Marcel Proust

Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust **Marcel Proust** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Auteuil llaqtapi  - †  wañusqa París llaqtapi), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

## Qillqasqankuna
*Les Plaisirs et les Jours, Calmann-Lévy, 1896
*La Bible d'Amiens, préface, traduction et notes de l'ouvrage de John Ruskin The Bible of Amiens, Mercure de France, 1904
« La mort des cathédrales », Le Figaro, 16 août 1904
*Sésame et les lys, traduction de l'ouvrage de John Ruskin Sesame and Lilies, Mercure de France, 1906
*Pastiches et Lélanges, NRF, 1919
*Chroniques, 1927
*Jean Santeuil, 1952
*Contre Sainte-Beuve, 1954
*Chardin et Rembrandt, Le Bruit du temps, 2009
### À la recherche du temps perdu
*Du côté de chez Swann, Grasset, 1913 
**Partie 1 : Combray
**Partie 2 : Un amour de Swann
**Partie 3 : Noms de pays : le nom
*À l'ombre des jeunes filles en fleurs, NRF, 1918, prix Goncourt 
**Partie 1 : Autour de Mme Swann
**Partie 2 : Noms de pays : le pays
*Le Côté de Guermantes I et II, NRF, 1921-1922
*Sodome et Gomorrhe I et II, NRF, 1922-1923
*La Prisonnière, NRF, 1923
*Albertine disparue (La Fugitive), 1925
* Le Temps retrouvé, NRF, 1927

## Hawa t'inkikuna

* La casa del poeta convertida en museo, Château-Thierry, Francia (ransya simipi).
* Podcast: La fábula más famosa, « ''Le corbeau et le renard'' » (ransya simipi).
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** sutiyuq runaqa (paqarisqa suti: Farrokh Bulsara; Gujarati simipi: ફ્રારુક બુલ્સારા; (*5 ñiqin tarpuy killapi 1946 paqarisqa Stone Town llaqtapi, Tansanyapi - 24 ñiqin ayamarq'a killapi 1991 wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq *[[rock]]* takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.

Tayta: Bomi Bulsara, Mama: Jer Bulsara. 

## Diskukuna

; Diskukuna (Queen)
* 1973: *[[Queen (álbum)|Queen]]*
* 1974: *[[Queen II]]*
* 1974: *[[Sheer Heart Attack]]*
* 1975: *[[A Night at the Opera]]*
* 1976: *[[A Day at the Races]]*
* 1977: *[[News of the World (álbum)|News of the World]]*
* 1978: *[[Jazz (álbum)|Jazz]]*
* 1980: *[[The Game (álbum)|The Game]]*
* 1980: *[[Flash Gordon (álbum)|Flash Gordon]]*
* 1982: *[[Hot Space]]*
* 1984: *[[The Works]]*
* 1986: *[[A Kind of Magic]]*
* 1989: *[[The Miracle]]*
* 1991: *[[Innuendo]]*
* 1995: *[[Made In Heaven]]*

;Diskukuna solista
* 1985: *[[Mr. Bad Guy]]*
* 1988: *[[Barcelona (álbum)|Barcelona]]* (con Montserrat Caballé)
* 1992: *[[The Freddie Mercury Album]]*
* 1992: *[[The Great Pretender (álbum de Freddie Mercury)|The Great Pretender]]* 
* 1993: *[[Remixes (álbum de Freddie Mercury)|Remixes]]*
* 2000: *[[The Solo Collection]]*
* 2006: *[[Lover of Life, Singer of Songs — The Very Best of Freddie Mercury Solo]]*

## Kaypipas qhaway
* Queen

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web site Freddie Mercury (inlish simipi)
* Queen Uficial web site (inlish simipi).
Umaru Musa Yar'Adua

**Umaru Musa Yar'Adua** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Katsina llaqtapi -  wañusqa Aso Rock llaqtapi). Niqirya mama llaqtayuq chaqllisinchiq, pulitiku wan Umalliq. 

2007 watamanta 2010 watakama kuti Niqiryapa umalliqnin karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en Fundación CIDOB (en español)
Adolfo Suárez

**Adolfo Suárez González**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cebreros llaqtapi - 23 ñiqin pawqar waray killapi 2014 watapi Madrid llaqtapi).  mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1976 watamanta 1981 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin karqan.

Yaya: Hipólito Suárez Guerra; Mama:  Herminia González Prados.  Ñawpaq warmi: Amparo Illana ElórteguiChurinkuna: 5 (Mariam, Laura, Javier, María Sonsoles wan Adolfo).

Yachaywasi: . 

Alma mater: Salamanca Yachay Suntur.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna

* Centro Democrático y Social, partido político fundado por Adolfo Suárez
* Especial de elmundo.es: Adolfo Suárez cumple 75 años
* Premio Príncipe de Asturias de la Concordia 1996
* Radio Televisión Española. Dimisión de Suárez como presidente del gobierno de España.
* Museo Adolfo Suárez y la Transición en Cebreros
Janq'uchullpa

**Janq'uchullpa** nisqaqa (kastilla simipi: *Tripartito*, *Ancochulpa*, *Ancochulpo*) Piruw mamallaqtapi huk llaqtacham, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi, Ayllu Janq'umarkapi, saywapi Buliwya - Chili - Piruw.
George Harrison

**George Harold Harrison ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Liverpool llaqtapi, Inlatirrapi - 29 ñiqin ayamarq'a killapi 2001 wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq *[[rock]]* takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.

Tayta: Harold Hargreaves Harrison, Mama: Louise French: (Louise, Harry, Peter wan Harrison). 

Ñawpa warmi: Pattie Boyd (1966-1977), Olivia Trinidad Arias (1978-2001)Churinkuna: Dhani Harrison.

## Diskukuna

## Kaypipas qhaway
* The Beatles

## Hawa t'inkikuna

* GeorgeHarrison.com Sitio oficial en inlish simipi
* Genesis Publications 
* George Harrison en Facebook
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Dublin llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi) Ilanda mama llaqtayuq qillqaq, pulitiku runam, inlish simipi qillqaqmi.

Tayta: Sir William Robert Wills Wilde MD, FRCSI, (1815 – 1876); Mama: Jane Francesca Agnes, Lady Wilde (paqarisqa Jane Francesca Elge (1821–1896)).

Warmi: Constance Lloyd (1859–1898) 

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna
*Poems (1881) 
*The Happy Prince and Other Stories (1888, fairy stories) 
*Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories (1891, stories) 
*House of Pomegranates (1891, fairy stories) 
*Intentions (1891, essays and dialogues on aesthetics) 
*The Picture of Dorian Gray (first published in Lippincott's Monthly Magazine July 1890, in book form in 1891; novel) 
*The Soul of Man under Socialism (1891, political essay) 
*Lady Windermere's Fan (1892, play) 
*A Woman of No Importance (1893, play) 
*An Ideal Husband (performed 1895, published 1898; play) 
*The Importance of Being Earnest (performed 1895, published 1898; play) 
*De Profundis (written 1897, published variously 1905, 1908, 1949, 1962; epistle) 
*The Ballad of Reading Gaol (1898, poem) 

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Ilanda)

## Hawa t'inkikuna

* Poemas de Oscar Wilde y de otros poetas decadentistas
* «El bien como transgresión», Henciclopedia
* «La vida según Oscar Wilde» — revista Axolotl
* Audiocuentos de los textos de dominio público *[http://www.leerescuchando.com/LEcanterville.html El fantasma de Canterville]* y *[http://www.leerescuchando.com/LEprinfeliz.html El príncipe feliz]*
* Cuentos completos de Oscar Wilde en español (Biblioteca Digital Ciudad Seva)
* Poemas de Oscar Wilde en español (Amediavoz)
* The Oscar Wilde Collection (inlish simipi)
* Estatua y epigramas de Oscar Wilde en Merrion Square, Dublín (inlish simipi)
* Obras de Oscar Wilde 
* Cuentos completos de Oscar Wilde en español 
* Oscar Wilde sitio web España
Tarush Wachanan

**Tarush Wachanan** (kastilla simipi: *Nevado Tarush Huachanan*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi, Wari distritupi, Asunsyun pruwinsyapipas, Chakas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta + 5.000 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chinchiy
* Minuyu
* Pallqarasu
* Pumapampa
* Pirlilla
* Qaqapampa mayu
* Qaqapampa
* Qupa
* Ranrapallqa

## Pukyukuna

* IGN, Piruw
Tarushkancha

**Tarushkancha** (kastilla qillqaypi: *Nevado Tarushcancha*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta + 5.400 mitrum aswan hanaq.    

## Kaypipas qhaway
* Akillpu rit'i urqu
* Altar Mayor
* Chinchiy
* Minuyu
* Pumapampa
* Qaqapampa mayu
* Ranrapallqa
* Pallqarasu
* Qupa
* Pirlilla
* Qaqapampa
* Tarush Wachanan

## Pukyukuna

* IGN, PIruw
* Saywitu: Qarwa pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
Pamparahu (sut'ichana)

**

* **Pamparahu** icha **Qupa rahu:** [[Piruw]]pi, [[Anqash suyu]]pi, huk rit'i urqu
* **Pamparahu**, **Hatunrahu** icha **Chinchay Chinchiy I''' : Piruwpi, Anqash suyupi, huk rit'i urqu
Puerto Varas

**Puerto Varas** nisqaqa Chili mama llaqtapi Los Lagos suyupi huk llaqtam. *Puerto Varas* llaqtapiqa 32.912 tiyaq kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Buon Ma Thuot antanka pampa

**Buon Ma Thuot antanka pampa** (Witnam simi: *Sân bay Buon Ma Thuot*) nisqaqa Witnampi, Buon Ma Thuot llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Qaqapampa rit'i urqu

**Qaqapampa** (*Jacabamba*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi, Wari distritupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Markara distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chinchiy
* Qaqapampa mayu
* Ranrapallqa
* Pallqarasu
* Qupa
* Pirlilla, Qaqapampa
* Altar Mayor
* Tarush Wachanan 

## Pukyukuna

* de.calameo.com
* IGN, Piruw
Pleiku antanka pampa

**Dong Hoi antanka pampa** (: *Sân bay Pleiku*) nisqaqa Witnampi, Pleiku llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Taraqu (sut'ichana)

**

* **Taraqu yaqa wat'a:** [[Buliwya]]pi, [[Chuqiyapu suyu]]pi, huk [[yaqa wat'a]]
* **Taraqu llaqta (Buliwya):** Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqta
* **Taraqu kantun:** Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, huk kantun
* **Taraqu munisipyu:** Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, huk munisipyu
* **Taraqu llaqta (Piruw):** [[Piruw]]pi, [[Punu suyu]]pi, huk llaqta
* **Taraqu distritu:''' Piruwpi, Punu suyupi, huk distritu
Teresa Ruiz

**Teresa Ruiz López** sutiyuqqa ( paqarisqa palmayuq llaqtapi, Oaxaka, Mishiku) huk mishikupi wanu aranway pukllaq.

## Kuyuchisqa siq'isqa
*Larga Espera (2006) 
*La vida Inmune (2007) 
*Bienvenido Paisano (2007) 
*Bordertown (2008) 
*Viaje Redondo (2009) 
*Tlatelolco (2009) 
*Marcelino Pan y Vino (2010) 
*Las Mujeres de Pancho Villa (2010) 
*Mariachi Gringo (2011) 

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20110802082749/http://www.teresaruiz.com.mx/
Rómulo Sauñe Quicaña

**Rómulo Sauñe Quicaña** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chakiqpampa llaqtapi, Ayakuchu suyupi;  wañusqa Wamanqa llaqta ñiqpi) huk piruwanu prutistanti pasturmi, t'ikraqpas karqan, Ch'uya Qillqap Qhichwa t'ikraqninmi.

## Kawsasqan
Romuloqa Chakiqpampa qhichwa ayllu llaqtachapim wiñarqan, michiq maqt'acha kaspa. Mamanqa inka panakayuqsi karqan, machunkunaqa inka umus. Mamanpa taytanqa Justiniano Quicaña sutiyuqtaq iwanhiliku kristiyanum tukurqan, chaymantataq Romulopas kutirikurqan. Huk iñiqkunawan TAWA *(Tawantinsuyuman [[Iwanhilyu|Allin Willakuy]] Apaqkuna)* nisqa misyun tantanakuyta kamarispa iñiyta mast'ariysirqan. Hinaspa Chuya Qillqata grigu, iwriyu simikunamanta Chanka runasimimanmi t'ikrarqan. Chay ruraynintaqa  hunt'arqan. *Uyarispam Runaqa Iñin* (FCBH) nisqapaq Musuq Rimanakuytam rimaspa hallch'arqan. Chaypacha Akchiq Ñan nisqap ankallinkunañam chay k'itipi runakunata wañuchispa maqanakurqan. Justiniano Quicañatapas chaypacha wañuchirqanku.

 Manila llaqtapi Pachantin Iwanhiliku Hatun Tantanakuymanta iñiy qispi kaypaq suñayatam chaskirqan.

 Ruben sutiyuq wawqinwan Josué, Marco Antonio sutiyuq qayrinkunawan Chakiqpampamanta Wamanqa llaqtaman kutimuchkaptin Akchiq Ñan ankallikunam ñanninta hark'aspa tawantinta illapaspa sipirqanku.

## Ayllun, kunan pacha
Romuloqa Donna Jackson sutiyuq warmiwan kasarakusqam karqan, tawa churinmi kan (iskay qhari, iskay warmi) - Rumi, Kusi, Quri, Tawa sutiyuq. Paykunaqa kunankamapas Piruwanu Qhichwa Iwanhiliku Inlisya nisqapaqmi llamk'an. Romulop wawqintaq Joshua sutiyuq chay inlisyap pusaqninmi kachkan, Wamanqa llaqtapi kawsaq.

## T'ikrasqan qillqakuna
* Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas, Sociedades Bíblicas Unidas, 1987 (PDF, 26 MB)
* Hukllawasqa Nacionkunapa reqsichisqan llapa runakunapa derechonkuna (ZIP file, SIL)
* hukkunapas

## Liwrukuna
* Terry Whalin, Chris Woehr: *One bright shining path: faith in the midst of terrorism.* Crossway Books, Wheaton, Illinois (USA) 1993 (inlish simipi)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* http://www.trailblazerbooks.com/books/blinded/Blinded-bio.html (inlish simipi)
*
Chakiqpampa

**Chakiqpampa** nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Winchu distritupi, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi kay ayllu llaqtap runankunaqa anchatam llakikurqan. Chaypi achka runakunaqa iwanhiliku kristiyanum. Chayrayku Akchiq Ñanpa maqaqninkunaqa chaypacha achka runakunatam sipirqan.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Rómulo Sauñe Quicaña (1953-1992), iwanhiliku pastur, Chuya Qillqata t'ikraq
Apaxco

**Apaxco** nisqaqa (nawa simi: *apatztli* "yaku lluchk'ay", *-co* "patapi", "yaku lluchk'ay patapi") Mishiku mama munisipyupi Mishiku suyupi huk llaqtam.
Hueypoxtla (munisipyu)

**Hueypoxtla** icha **Hueyipochtlan** nisqaqa (nawa simipi; ñañu simipi: **Batha**, kastilla simipi: **Hueypoxtla**) (nawa simipi: *hueyipochtli* "hatun qhatuq", *-tlan* "-sapa, achka kaq", "hatunqhatuqsapa") Mishiku mama munisipyupi huk llaqtam.
Yaku purichina

**Yaku purichina** nisqaqa yakuta maymanpas purichinapaq rarqam, wirum icha pilam. Yakutaqa purichinanchik chakrakunata parqunapaq icha llaqtakunata, wasikunata yakuwan t'itunapaq, runap upyananpaq.

Rarqakunawanmi chakrakunata parqunchik. Chay yakuqa manam ch'uya kana tiyanchu.

Upyana yakuqa ch'uya kanam tiyan. Chay yakutaqa pukyukunamantam, ch'uya quchakunamantapas purichimunchik, witkhu icha pincha *(acueducto)* nisqa kichasqa kaq yaku ñankunapi icha wich'qasqa kaq yaku wiru *(tubería)* nisqapim. Chay wiru hina purichinakunapiqa ñit'iysapa yakum rin, chayrayku ancha sinchi kananmi tiyaptin, witkhumanta aswan qullqi chaniyuqmi.

Maymanpas yakuta purichimunku, chaymanta q'upa yaku kachaykunam *(alcantarillado)* tiyanpas.  

## Hawa t'inkikuna
Q'upa yaku kachaykuna

**Q'upa yaku kachaykuna** *(alcantarillado)* nisqaqa q'upa yakuta runap wasinmanta, llaqtamanta maymanpas kachaykunapaq rarqam, wirum icha pilam. Hatun llaqtapi chay q'upa yaku kachaykunaqa ñankunap uranpim kan.

Maymanpas yakuta purichimunku, chaymanta q'upa yaku kachaykunam tiyanpas.  

## Hawa t'inkikuna
Q'upa yaku

**Q'upa yaku** nisqaqa runap map'achasqan yakum.

Wasikunapiqa runap ispayninmi, akanmi yakukunataqa map'achan. Ruraychaqapitaq ancha miyusapa q'upa yakukunapas tukukunmi. Chay q'upa yakukunaqa sallqatam waqllichin, sasachakuysapam. Muyuriq pacha amachanapaqqa chay q'upa yakukunaqa ch'uyachanam tiyan. Hatun llaqtakunamantaqa chay q'upa yakutaqa q'upa yaku kachaykuna nisqantam kachaykunku.

## Hawa t'inkikuna
Upyana yaku

**Upyana yaku** nisqaqa runap upyananpaq yakum.

Runa upyana yakutaqa yaku hurqunakunamantam, pukyukunamantam icha ch'uya quchakunamantapas hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atin. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.

Ch'aki, yakunnaq suyukunapi kawsaq runakunapaqqa upyana yakuta tariy ancha sasam. Chayrayku chaki pachapi achka runakuna llakikunmi, yakunayanmi.

## Hawa t'inkikuna
Witkhu

**Witkhu** icha **Pincha** *(acueducto)* nisqaqa yaku purichinapaq kichasqa kaq yaku ñanmi, rarqa hinam, upyana yakupaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yaku wiru

**Yaku wiru** icha **Yaku pila** nisqaqa wiru rikch'aq wichq'asqa yaku purichinam, upyana yakuta runap wasinkunaman, wasip ukhunpipas purichinapaq. **Yaku shuqush** huk sutin kanman, *kikinniq* .

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Llika rump'u

**Llika rump'u** (inlish simipi kastilla simipiwan: *netball*) huk iskay quchup qanchis pukllaq sapa quchup rump'u pukllaymi. Pay isanka rump'uhawa, rump'uwan pullqayta manarí atinchu. Rump'uyuqrí runataqa takayta mana atinchu. Pusaq chunka mama llaqtapimanta aswan kan pukllasqa. Yari huk warmi pukllaymi.
Qispillaqta

**Qispillaqta** *(Quispillacta)* nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Chuschi distritupi, Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi kay ayllu llaqtap runankunaqa anchatam llakikurqan. Chaypacha chaypi kawsaq runakunap 80 %-nin iwanhiliku kristiyanum karqan. Chayrayku Akchiq Ñanpa maqaqninkunam chay llaqtachata ch'utirqan.
Pasaq llaqta

**Pasaq** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Pasac*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi , Waral pruwinsyapi, Atavillos Alto distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Allquy
* Chankay mayu
* Jitpa walla
* Lachay mama llaqta risirwa
* Puwaqhanka
## Pukyukuna

* Saywitu: Lima suyu
Lota

**Lota** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Lota llaqtapiqa 49.089 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción

## Hawa t'inkikuna
* Lota.cl (kastilla simipi)
Fransiscanu San Ruman Llachay Wasi

**Fransiscanu San Ruman Llachay Wasi** nisqaqa huk yachay wasim Hullaqa llaqtapi, kichayakuschayña 15 ñiqin pawqar waray killapi 1925 watapi. 

## Wiñay kawsay
Kachkan pasaq allin yachay wasipi kayna, kunan, paqariwan

## Kunan
Hatuchaq kanchu, chunkatawayuq mitru hananpaq
 
## Bibliografía
* Temas históricos de Juliaca, Hugo Apaza Quispe
* Provincia Franciscana de los Doce Apóstoles. Ideario Educativo Provincial
* Bodas de Diamante, René Calsín 2001

## Enlaces externos
* Colegio Parroquial Franciscano San Román - Juliaca  Perú
* Provincia Franciscana de los Doce Apóstoles - Lima Perú
Wankapampa distritu (Piwra)

**Wankapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huancabamba *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Wankapampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki - San Matías San Carlos amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Karmin Pallan. 

### Runakuna
30 116 runakuna (14 870 qhari, 15 246 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Wilson Ramiro Ibañez Ibañez, Movimiento Independiente Agro Si. 
* 2003-2010: Valentín Quevedo, Independiente/Frente Amplio Campesino Urbano. 
* 1999-2002: Edmundo Zurita López, Vamos Vecino. 
* 1996-1998/1981-1986:: Víctor Modesto Ramírez Saavedra, Lista Independiente No. 11/Acción Popular . 
* 1993-1995: Jorge Domingo Ramírez Ocaña, Acción Popular. 
* 1990-1992: Carlos Augusto La Torre Meléndez, Acción Popular. 
* 1987-1989: Leoncio Genaro Alberto Elera Alverca, APRA. 
* 1964-1969: Teodomiro Alberto Elera Alverca, APRA-UNO. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
Warmaka distritu

**Warmaka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huarmaca*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 8 ñiqin kantaray killapi 1840 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Warmaka llaqtam. Warmaka distritupiqa Piwra suyup huklla kaqraq indihina rimaq ayllu llaqtanmi, qhichwa simi rimaq Chilkapampam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Llaqta]]kuna:** Warmaka (uma llaqtan), Chilkapampa

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Exaltasyun Kristu. 

### Runakuna
39 416 runakuna (19 859 qhari, 19 557 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2007-2014: Mártires Lizana Santos, Movimiento Independiente Fuerza Regional.  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
El Carmen de la Frontera distritu

**El Carmen de la Frontera  distritu** (kastilla simipi: *Distrito de El Carmen de la Frontera *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1964 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Sapalachi *(Sapalache)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Motupi crus
* Karmin Pallan
* Santa Clara
* Santa Rosa
* San Francisco

### Runakuna
12 681 runakuna (6 366 qhari, 6 315 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2007-2014: Ismael Huayama Neira, del Movimiento Agro Si.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
San Miguel de El Faique distritu

**San Miguel de El Faique  distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Miguel de El Faique*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 29 ñiqin qhulla puquy killapi 1965 watapi kamasqa (umalliq Fernando Belaúnde). Uma llaqtanqa Tunal llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* San Miguel Arkanhil
### Runakuna
9 096 runakuna (4 553 qhari, 4 543 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2007-2014: Leoncio Gumercindo Huamán Jiménez, del Movimiento Obras + Obras.   

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
Suntur distritu

**Suntur distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Sondor*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 2 ñiqin qhulla puquy killapi (umalliq Ramón Castilla). Uma llaqtanqa Suntur llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Asunsyun Pallan.
* San Miguel Arkanhil
### Runakuna
8 399 runakuna (4 318 qhari, 4 081 warmi).
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kurakakuna
* 2011-2014: Percy Marino Peña Ocaña, Movimiento Independiente Fuerza Regional.   
* 2007-2010: Segundo Manuel Contreras More.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Corpus Christi. (*Kurpus Krishti* runasimipi)

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
Sondorillo distritu

**Sondorillo distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Sondorillo*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 27 ñiqin pawqar waray killapi 1935 watapi kamasqa (umalliq Oscar R. Benavides). Uma llaqtanqa Sondorillo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Cautivo Kristu.
* Hisus wawa
### Runakuna
10 518 runakuna (4 318 qhari, 4 081 warmi).
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Corpus Christi.

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Julio Armando García Velásquez,  Partido Democratiku Somos Piruw.  
* 2007-2010: Pedro Miguel Ludeña Ocaña.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Piwra suyu
* INEI Piruw
Qhupiyapu

**Qhupiyapu** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. *Qhupiyapu* llaqtapiqa 155.208 runakunam kawsachkanku (2002). Icha samun *qhupuy*manta + *apu*manta ( soberano de los nudos). ( Copiapó kastillakipi). Icha samun aymar arumanta.
## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Khuchip chupan

**Khuchip chupan** (**Kuchipa chupan**) icha **Llaqchu wiñay wayna**  *(Huperzia andina)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Pillihan

**Pillihan** icha **Pilliján** *(Huperzia saururus)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Purwa

**Purwa**  *(Lycopodium crassum *syn.* Huperzia crassa)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Judy Garland

**Judy Garland** sutiyuq warmiqa (10 ñiqin inti raymi killapi 1922  paqarisqa Grand Rapids llaqtapi - 22 ñiqin inti raymi killapi 1969 wañusqa London llaqtapi) huk aranway pukllaqsi, takiq pas karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Qusankuna: David Rose (1941-1944) / Vincente Minnelli (1945-1951) / Sidney Luft (1952-1965) / Mark Herron (1965-1969) / Mickey Deans (1969)Churinkuna: Liza Minnelli, Lorna Luft wan Joseph Luft.

### Pilikulakuna
*1929 - *The Big Revue*
*1929 - *A Holiday in Storyland*
*1929 - *The Wedding of Jack and Jill*
*1929 - *Bubbles*	
*1935 - *La Fiesta de Santa Barbara*	
*1936 - *Every Sunday*	
*1936 - *Pigskin Parade*	
*1937 - *Broadway Melody of 1938*	
*1937 - *Thoroughbreds Don't Cry*	
*1937 - *Silent Night*
*1938 - *Everybody Sing*	
*1938 - *Love Finds Andy Hardy*	
*1938 - *Listen, Darling*	
*1939 - *The Wizard of Oz*	
*1939 - *Babes in Arms*	
*1940 - *If I Forget You*
*1940 - *Andy Hardy Meets Debutante*
*1940 - *Strike Up the Band*	
*1940 - *Little Nellie Kelly*	
*1941 - *Ziegfeld Girl*	
*1941 - *Life Begins for Andy Hardy*	
*1941 - *Babes on Broadway*	
*1941 - *We Must Have Music*	
*1942 - *For Me and My Gal*	
*1943 - *Presenting Lily Mars*	
*1943 - *Girl Crazy*	
*1943 - *Thousands Cheer*	
*1944 - *Meet Me in St. Louis*	
*1945 - *The Clock*	
*1946 - *The Harvey Girls*	
*1946 - *Ziegfeld Follies*	
*1946 - *Till the Clouds Roll By*	
*1948 - *The Pirate*	
*1948 - *Easter Parade*	
*1948 - *Words and Music*	
*1949 - *In the Good Old Summertime*	
*1950 - *Summer Stock*	
*1954 - *A Star Is Born*
*1960 - *Pepe*	
*1961 - *Judgment at Nuremberg*	
*1963 - *Gay Purr-ee*	
*1963 - *A Child Is Waiting*	
*1963 - *I Could Go On Singing*

## Suñaykuna
### [[Oskar Suñay]]
* 1940 Waynapi Oskar Suñay
 
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
* IMDb web
Ispa muyu

**Ispa muyu**, kichwapi **ishpa muyu** (*genus Hibiscus*) nisqakunaqa huk tuktuyuq yurakunam, 220 rikch'aqniyuq, Malwa yura rikch'aq aylluman kapuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chusi-chusi

**Chusi-chusi** icha **Sanu-sanu** *(Cyathea cuspidata* syn. *Alsophila cuspidata)* nisqaqa huk hatun raki-rakim, rikch'aq aschaqmi, Awya Yalapi wiñaq, sach'a kaq, 15 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 10 cm rakhukama.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qalawala yura rikch'aq ayllu

:*Wakin *'qalawala** nisqa yurakunamanta ñawirinaykipaqqa qhaway **qalaywala**.''

**Qalawala yura rikch'aq ayllu*' *(familia Polypodiaceae)* nisqaqa huk [[raki-raki]]kunap [[rikch'aq ayllu]]nmi.

== Rikch'aqkuna ==
Kaymi huk qalawala rikch'aq yurakuna:
*[[hanachiwa]], waywansa *(Polypodium vulgare)*
*[[k'ichkiraphi qalawala]], puntu-puntu *(Campyloneurum angustifolium *syn.* Polypodium angustifolium)*
*[[rurusapa qalawala]] *(Pleopeltis pycnocarpa *syn.* Polypodium pycnocarpum)*
*[[hatun qalawala]], wisarum *(Niphidium crassifolium *syn.* Polypodium crassifolium)''

## Hawa t'inkikuna
Llamaq mayu

**Llamaq mayu** (kastilla simipi: *Río Llamac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Waywash wallapi. Tinkun Achin mayuwan. Achin mayuqa Patiwillka mayuman rin.

## Kaypipas qhaway
* Waywash walla
## Pukyukuna
Llamaq (Bolognesi)

**Llamaq** (kastilla qillqaypi: *Llamac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Waywash wallapi. 

## Kaypipas qhaway
* Llamaq mayu
## Pukyukuna
Rurusapa qalawala

**Rurusapa qalawala** icha **Qalawala** chaylla (*Polypodium pycnocarpum*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq raki-rakim, rikch'aq qalawalam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hanachiwa

**Hanachiwa** (*Polypodium vulgare*) nisqaqa huk raki-rakim, rikch'aq qalawalam, Tiksimuyuntinpi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kutu-kutu yura rikch'aq ayllu

**Kutu-kutu yura rikch'aq ayllu** *(familia Pteridaceae)* nisqaqa huk raki-rakikunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk kutu-kutu rikch'aq yurakuna:
*quri kutu-kutu *([[Notholaena aurea]])*
*inka kutu-kutu *([[Notholaena nivea]])*
*yana kutu-kutu *([[Pellaea ternifolia]])*
*llama chaki, duradilla, duradillo *([[Cheilanthes myriophylla]])*
*hatunaw, kuti-kuti, duradillo, chiñi duradillo *([[Cheilanthes pruinata]])*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu raki-raki

**Urqu raki-raki** (*Dryopteris filix-mas*) nisqaqa huk raki-rakim, Asyapi, Iwrupapi, Chincha Awya Yalapipas wiñaq. Urin Awya Yalapi lliwmanta aswan sispan raki-rakiqa rapachum.

Urqu raki-rakip saphintaqa llamk'achinku kinwara unquyta hampinapaq, miyunwan chay atamkunata wañuchinmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rapachu yura rikch'aq ayllu

**Rapachu yura rikch'aq ayllu** *(familia Dryopteridaceae)* nisqaqa huk raki-rakikunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rapachu rikch'aq yurakuna:
*urqu raki-raki *([[Dryopteris filix-mas]])*
*purum raki-raki, rapachu *([[Dryopteris wallichiana]])*
*qaqa raki-raki, k'antata (aym.) *([[Polystichum cochleatum]])*

## Hawa t'inkikuna
Rapachu

**Rapachu** icha **Purum raki-raki** (*Dryopteris wallichiana*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq raki-rakim.

Rapachup saphintaqa llamk'achinku kinwara unquyta hampinapaq, miyunwan chay atamkunata wañuchinmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kumu-kumu yura rikch'aq ayllu

**Kumu-kumu yura rikch'aq ayllu** *(familia Aspleniaceae)* nisqaqa huk raki-rakikunap rikch'aq ayllunmi, 700-chá rikch'aqniyuq. Huklla rikch'aqninsi *Asplenium* sutiyuq, icha chunkachá rikch'aqnin.

## Hawa t'inkikuna
Qalaywala

**Qalaywala**, **Qalawala** icha **Kalawala** nisqaqa huk mana raki-rakisqa raphiyuq raki-raki yurakunap sutinmi:
*Qalawala yura rikch'aq ayllu
**hanachiwa, waywansa *(Polypodium vulgare)*
**k'ichkiraphi qalawala, puntu-puntu *(Campyloneurum angustifolium *syn.* Polypodium angustifolium)*
**rurusapa qalawala *(Pleopeltis pycnocarpa *syn.* Polypodium pycnocarpum)*
**hatun qalawala, wisarum *(Niphidium crassifolium *syn.* Polypodium crassifolium)*
*Rapachu yura rikch'aq ayllu
**Taruka qallu (genus *Elaphoglossum*)
Ampi

**Ampi** (mapudungun simi: *añpe*), **Palmita** icha **Palmilla** *(Lophosoria quadripinnata)* nisqaqa huk hatun raki-rakim, Awya Yalapi wiñaq, sach'a kaq.

## Hawa t'inkikuna
Nacional Autónoma de México Yachay Suntur

**Nacional Autónoma de México Yachay Suntur** (kastilla simipi: *Universidad Nacional Autónoma de México*) nisqaqa Mishiku mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Nacional Autónoma de México Yachay Suntur, 1910 watapi kamarisqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* Nacional Autónoma de México Yachay Suntur (kastilla simipi)
Taruka qallu

**Taruka qallu** (genus *Elaphoglossum*) nisqakunaqa huk raki-rakikunam, hunt'a, mana raki-rakisqa raphiyuq, waranqamanta aswan rikch'aqniyuq. Qhichwa runakuna chay taruka qallu rikch'aq yurakunataqa ***[[qalaywala]]*** nispapas sutichankum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Awsanqati (sut'ichana)

**

* **Awsanqati rit'i urqu (Pitumarka-Uqunqati):** [[Piruw]]pi, [[Qusqu suyu]]pi, [[Qispiqanchi pruwinsya]]pi, [[Uqunqati distritu]]pi, [[Qanchi pruwinsya]]pipas, [[Pitumarka distritu]]pi,  huk urqu 
* **Awsanqati (Sayapata):** Piruwpi, Qusqu suyupi, [[Qispiqanchi pruwinsya]]pi, [[Markapata distritu]]pi, huk urqu 
* **Awsanqati rit'i urqu (Punu):''' Piruwpi, Punu suyupi, huk urqu
Shapumpa

**Shapumpa** icha **Llashipa** (genus *Pteridium*) nisqakunaqa huk raki-rakikunam. Chaqusqa sach'a-sach'a puystukunapim wiñan.

## Rikch'aqkuna
**[[Pteridium aquilinum]]*
**[[Pteridium arachnoideum]]*
**[[Pteridium caudatum]]*
*hukkunapas

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Schio llaqta

**Schio** llaqtaqa Italya mama llaqtapi, Veneto suyupi, huk hatun llaqtam. Schio llaqtapiqa 39.566 runam kawsachkanku (2010).

## Hawa t'inkikuna
Kutuchupa

**Kutuchupa** *(genus Metaxya)* nisqakunaqa hatun raki-rakikunam, sach'a kaq, iskay rikch'aqmi.

## Rikch'aqkuna
**[[Metaxya lanosa]]* (Piruw, Winisuyla)
**[[Metaxya rostrata]]* (Kustarika)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sallqantay (sut'ichana)

**

* **Sallqantay:** [[Piruw]]pi, [[Qusqu suyu]]pi, [[Anta pruwinsya]]pi, [[Urupampa pruwinsya]]pi, [[Killapampa pruwinsya]]pi,  huk urqu 
* **Sallqantay (Qispiqanchi):''' Piruwpi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi, huk urqu
Saqmanakuy

**Ñuk'anaku** icha **Saqmanakuy**qa huq awqanakuy pukllaymi maypi iskay runakuna awqanakunku saqmakunawan.

## Saqmanakuyuq
* Muhammad Ali
* Mauro Mina
* Julio César Chávez
* Roberto Duran

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Inka kutu-kutu

**Inka kutu-kutu** icha **Kuti-kuti** (*Notholaena nivea*) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq raki-rakim, rikch'aq kutu-kutum, hampi yuram. Misk'i unquytam hampinku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Quri kutu-kutu

**Quri kutu-kutu** icha **Kutu-kutu** chaylla (*Cheilanthes bonariensis* syn. *Notholaena aurea*) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq raki-rakim, rikch'aq kutu-kutum, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yana kutu-kutu

**Yana kutu-kutu** (*Pellaea ternifolia*) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq raki-rakim, rikch'aq kutu-kutum, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Samugari distritu

**Samugari distritu** (kastilla simipi: * Distrito de Samugari*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, huk distritum, 16 ñiqin anta situwa killapi 2010 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Palmapampa llaqtam.
 
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: 
* Mayukuna:  Apurimaq mayu - Samugari mayu 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Lamar pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* Ley No. 29558
Julius Nyerere

**Julius Kambarage Nyerere **, sutipaq runaqa (*  paqarisqa Boutiama llaqtapi -  wañusqa London llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaq wan pulitikumi qarqan. 

1964 watamanta 1985 watakama kuti Tansanyapa Umalliqnin qarqan.

Taytan: Nyerere Burito (1860–1942); Maman:  Ñawpaq warmi: Maria Nyerere.

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna
*Freedom and Socialism. A Selection from Writings & Speeches, 1965–1967 (1968)  Includes "The Arusha Declaration"; "Education for self-reliance"; "The varied paths to socialism"; "The purpose is man"; and "Socialism and development." 
* Freedom & Development, Uhuru Na Maendeleo (1974) Includes essays on adult education; freedom and development; relevance; and ten years after independence. 
*Ujamaa — Essays on Socialism (1977) 
*Crusade for Liberation (1979) 
*Julius Kaisari (a Swahili translation of William Shakespeare's play Julius Caesar) 
*Mabepari wa Venisi (a Swahili translation of William Shakespeare's play – The Merchant of Venice) 

## Suñaykuna
* Nehru Suñay (1976), 
* Third World Suñay (1982).
* Nansen Medal (1983)
* Lenin Peace Suñay (1987)
* Mamallaqtapura Simón Bolívar Suñay (1992).
* Gandhi Peace Suñay (1995).
* Katonga, Ugandamanta hatun militar medal

## Kaypipas qhaway
* Tansanyapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* *Jerry Atkin's Nyerere tribute, from InMotion Magazine (inlish simipi) 
*SouthCentre Nyerere Memorial Site (inlish simipi) 
*Mwalimu Neyerere Speeches (inlish simipi)
K'antata

**K'antata**, **Qaqa raki-raki** icha **Raki-raki** chaylla (*Polystichum cochleatum*) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq raki-rakim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wasi ukhu

**Wasi ukhu** icha **kuwartu** huq unanchakuq k'itin wasichay chaninpi. Huq wasi ukhu yachasqata t'aqasqan huq k'itikunamanta pirqakunawan.
Lugo

**Lugo** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Galisya llaqtapa.

## Waki

### Runakuna
97 635 runa
### Iñiy
* Kathuliku Inlisya
#### Llaqtap amachana santun
* San Froilán
## Karu puriy
### Raymikuna
* Arde Lucus
* San Froilán

Rikcha:Lugo casco viejo.JPG|Casco vello
Rikcha:Fachada principal del Museo Provincial de Lugo, adosado a la Iglesia de San Pedro.JPG|Museo
Rikcha:Forte romano.JPG|Praza Maior


## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Universidade de Santiago de Compostela e Lugo
 
## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Dinan, Ransiya
*   Ferrol, Galisya (Ispaña)
*  Viana do Castelo, Purtugal
*  Qinhuangdao, Chunwa Runallaqta Republika
*  Chunwa Hatun Pirqa, Chunwa Runallaqta Republika

## Kaypipas qhaway
## Pukyumanta willaykuna

## Hawa t'inkikuna

* Lugo Llika tiyanan
Movimiento País

**MPAIS** (**Movimiento Alianza País**, **MIP**) nisqaqa huk ikwaduryanu partiduman rikch'akuq Susyalismu tantanakuymi, 2006 watapi kamarisqa. Pusaqninqa Rafael Corream, Ikwadurpa umalliqnin.

## Hawa t'inkikuna
* Sitio oficial Alianza PAIS (kastilla simipi)
Putaqa (sut'ichana)

**

* **Mayu llaqi** icha putaqa: huk [[yura]] ''(Rumex peruanus)''
* **Putaqa (Yunkay)**: [[Piruw]]pi, [[Anqash suyu]]pi, [[Yunkay pruwinsya]]pi, [[Shupluy distritu]]pi, huk llaqta
* **Putaqa (Anqash)**: Piruwpi, Anqash suyupi, [[Waylas pruwinsya]]pi, [[Qaras distritu]]pi, huk urqu
* **Qullqa hirka*', *La Esfinge'' icha Putaqa: Piruwpi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, huk urqu
Sintiru urqu

**Sintiru** (kastilla simipi: *Sentilo*) nisqaqa Piruw suyupi, Yuraq Hankapi, huk urqum, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Artisunrahu, Parya rit'i urqukuna ñiqpi (Santa Krus wayq'u). Pikchunqa mama quchamanta 5.100 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Awharahu (Aguja)
* Artisunrahu
* Garcilaso rahu
* Matarahu
* Parun qucha
* Qaras rit'i urqu
* Shuyturahu
* Tawllirahu
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* www.summitpost.org/sentilo
* www.summitpost.org/piramide-paria-sentilo
Villa Alemana

**Villa Alemana** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. *Villa Alemana* llaqtapiqa 122.806 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* http://www.villalemana.cl {es}
Waranqaysu yura rikch'aq ayllu

**Waranqaysu yura rikch'aq ayllu** *(familia Ranunculaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 54 rikch'anayuq, 2525 rikch'aqniyuq.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi.

Tuktuqa kuska akilla-wayta raphiyuqmi tawantin, pichqantin icha achkam, qispim. Sisa raphinqa achkam. Kimsantin icha achka ruru raphi qispim icha huñusqam, hawa tiyaqmi.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
\star K_{2-5} \; C_5 \; A_\infty \; G_{\underline{\infty}}

Rurunqa achka rakiyuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranqaysu hina yurakuna:

*amusiku, waranqaysu, waranqayu *(genus Ranunculus)*
**waranisa, waranqaysu *(Ranunculus praemorsus)*
**kita waranqaysu *(Ranunculus acris)*
**pampa pilli, pura-pura *(Ranunculus cymbalaria)*
**pura-pura *(Ranunculus uniflorus)*
**chapu-chapu, waranqayu *(Ranunculus pilosus)*
**chanqu *(Ranunculus aquatilis)*
*pichiw waranqaysu *(Delphinium consolida)*
*sispa waranqaysu *(Thalictrum sp.)*
*panta-panta *(Rhopalopodium herrerae)*
*qurisaphi *(Hydrastis canadensis)*
*wallpa chaki *(Anemone pratensis* syn. *helleboriflora)*
*rima-rima *(Krapfia weberbaueri)*
*paqra-paqra *(Laccopetalum giganteum)*

## Hawa t'inkikuna
Waranqaysu

**Waranqaysu**, **Waranqayu** icha **Amusiku** (genus *Ranunculus*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, yaqa tawa pachak rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranqaysu rikch'aqkuna:

*waranisa *(Ranunculus praemorsus)*
*k'ita waranqaysu *(Ranunculus acris)*
*suchuq waranqaysu *(Ranunculus repens)*
*pampa pilli, pura-pura *(Ranunculus cymbalaria)*
*pura-pura *(Ranunculus uniflorus)*
*chapu-chapu *(Ranunculus pilosus)*
*chanqu *(Ranunculus aquatilis)*
*rima-rima *(Ranunculus weberbaueri* syn. *Krapfia weberbaueri)*

## Hawa t'inkikuna
Rimay t'ikray

**Rimay t'ikray** nisqawanqa t'ikraq nisqa runa qillqata huk rimaypi hap'iqaspa wakin rimaypim qillqamun.

## Hawa t'inkikuna