open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaracuy suyu

**Yaracuy suyu** (kastilla simipi: *Estado Yaracuy*) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 
7 100 km². Uma llaqtanqa San Felipe llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

* Yaracuy Kamachiq.
Zulia suyu

**Zulia suyu** (kastilla simipi: *Estado Zulia*) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 
63 100 km². Uma llaqtanqa Marakaypu llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
* Marakaypu qucha
 
## Hawa t'inkikuna

* Zulia Kamachiq.
Marakaypu

**Marakaypu** (kastilla simipi: Maracaibo)  nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Zulia suyu uma llaqtapmi. 557 km²

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
* Marakaypu qucha

## Hawa t'inkikuna

* Marakaypu Fotokuna antiguas
* Marakaypu Biblioteca Pública Central
* Zulia Musiyu de Arte Contemporáneo
* Uficial qillqa web
Valincia (Winisuyla)

**Valincia** (kastilla simipi: Valencia)  nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Karabubu suyu uma llaqtapmi. 557 km²

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

* Valincia munisipyu
* Valencia simbulukuna
* Portal informativo Valincia llaqta
* Valencia Metro
* Uficial qillqa web
Barquisimeto

**Barquisimeto** (kastilla simipi: Nueva Segovia de Barquisimeto) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Lara suyu uma llaqtapmi. 1 600 km²

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

* Barquisimeto munisipyu
* Uficial qillqa web
* Barquisimeto.com, La ciudad crepuscular en Internet
* NaGuara.com, El portal de los Barquisimetanos
* Fotos de la Ciudad Crepuscular
* Galería de Fotos de Barquisimeto y sus Calles
* Imagen Satelital de Barquisimeto
* Mercado Mayorista de Alimentos de Barquisimeto
* Transbarca "Sistema de Transporte Masivo de Barquisimeto
* Guía Turística Oficial de la ciudad de Barquisimeto
* Winisuyla tuya - Barquisimeto
Sucre suyu (Kulumbya)

**Sucre suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Departamento de Sucre*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Sincelejo llaqtam.

## Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Sucre suyu: 26 munisipyukuna (5 pruwinsyakuna):

## Runakuna

## Markapi paqarisqa

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web Sucre Gubirnasyun (kastilla simipi)
* Instituto Geográfico Agustín Codazzi
* Biblioteca Luis Ángel Arango/Sucre
Mérida (Winisuyla)

**Mérida** llaqta (kastilla simipi: Ciudad de Mérida
Santiago de los Caballeros de Mérida)  nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Mérida suyu uma llaqtapmi. 11 300 km²

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
## Wiñay kawsay
## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web
Bolívar llaqta (Winisuyla)

**Bolívar llaqta** (kastilla simipi: Ciudad Bolívar) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Bolívar suyu uma llaqtapmi. 591 km²

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
* Simón Bolívar

## Hawa t'inkikuna

* Bolívar munisipyu
* Uficial qillqa web
Barcelona (Winisuyla)

**Barcelona** (kastilla simipi: Nueva Barcelona del Cerro Santo) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Anzoátegui suyu wan Simón Bolívar munisipyu uma llaqtapmi. 76,5 km²

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)
* José Antonio Anzoátegui
## Hawa t'inkikuna

* Barcelona munisipyu
Barinas llaqta

**Barinas** (kastilla simipi: Barinas) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Barinas suyu wan Barinas munisipyu uma llaqtapmi. 322,71 km²

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

* Barinas munisipyu
* Secretaría Ejecutiva de Educación
* Archivo Histórico Barinas
San Carlos (Winisuyla)

**San Carlos** (kastilla simipi: San Carlos de Austria) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Cojedes suyu wan San Carlos munisipyu uma llaqtapmi. 76,5 km²

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1678 watapi.
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial San Carlos kurankan
Kiliwa simi

**Kiliwa simi** *(K'olew ñaja')* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Kiliwa runakunap rimasqan, Yumanu rimaykunaman kapuq.
Ñuwli pruwinsya

**Ñuwli** (Kastilla simipi: *Provincia de Ñuble*) nisqaqa Biyubiyu suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chillán llaqtam.

## Hawa t'inkikuna

* Pruwinsya Web (Kastilla simipi)
Puerto Ayacucho

**Puerto Ayacucho** nisqaqa, qhichwa simipi "**Ayakuchu wamp'urani**" (Ayakuchu maqanaku nisqamanta sutinchasqa) Winisuylapi huk hatun llaqtam. Amarumayu suyu uma llaqtapmi. 727,85 km²

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

* Puerto Ayacucho munisipyu
Pinocchio (kuyuchisqa siq'isqa)

**Pinocchio** (kastilla simipi: **Pinocho**) nisqaqa 1940 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ben Sharpsteen, Hamilton Luskemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
San Fernando de Apure

**San Fernando de Apure** (kastilla simipi: San Fernando de Apure) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Apure suyu wan San Fernando munisipyu uma llaqtapmi. 5 982 km²

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial San Fernando de Apure kurankan
* Funbaifa
Marakay

**Marakay** (kastilla simipi: Maracay) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Aragua suyu wan Girardot munisipyu uma llaqtapmi. 311,52 km²  10° 15' 6? N  67° 36' 5? O 

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial Girardot kurankan
Coro (Winisuyla)

**Coro** (kastilla simipi: Santa Ana de Coro) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Falcón suyu wan Miranda munisipyu uma llaqtapmi. ? km²  11° 24' 33* N  69° 41' 02* O 

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial Miranda kurankan
Andalién

**Andalién** nisqaqa (kastilla simipi: *río Andalién*) Chili mama llaqtapi huk mayum, Biyubiyu suyupim. Andalién nisqaqa Chilipi huk 130 km suni mayum.

## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción

## Qillqasqankuna
* Cade Idepe, 2004. *Diagnóstico y Clasificación de los Cursos y Cuerpos de Agua según objetivos de calidad. Cuenca del Río Andalién*. Dirección General de Aguas. MOP. Diciembre de 2004. Santiago. Chile. (kastilla simipi)
* Francisco Solano Asta-Buruaga y Cienfuegos, Diccionario geográfico de la República de Chile, D. Appleton y Compania, Nueva York, 1899 pag. 31-32 (kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna
Andrés Bello Yachay Suntur

**Andrés Bello Yachay Suntur** (kastilla simipi: *Universidad Andrés Bello*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* 
* Chili

## Hawa tinkikuna
* Andrés Bello Yachay Suntur (kastilla simipi)
Mainike

Mainike.- Oso de Anteojos, Oso Pardo Habitante en la vertiente Orienzal de Andes Peruanos, zona Habitad espolones Andinos hacia la Amazonia peruana.
Etimologia.- Palabra de origen lengia de tribus Nativas, asumida en quechua .
Kaskadiya

**Kaskadiya** (inlish simipi: *Cascadia*) nisqaqa Awya Yala huk suyum, Amerika Huñuppas amachasqa suyunmi.

Huk mama llaqtakunam kachariyninta riqsichirqan, wakin mama llaqtakunataq manaraqmi riqsichichinchu.
Niccolò Cusano Yachay Suntur

**Niccolò Cusano Yachay Suntur** (italya simipi: *Università degli Studi Niccolò Cusano* - UniCusano) nisqaqa Italya (Roma) mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Niccolò Cusano Yachay Suntur,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* Roma

## Hawa tinkikuna
* Niccolò Cusano Yachay Suntur (italya simipi)
Tucupita

**Tucupita** (kastilla simipi: Tucupita) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam.  Delta Amacuro suyu wan Tucupita munisipyu uma llaqtapmi. ? km²  09° 03' 33* N  62° 04' 05* O 

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1848 watapi.
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Winisuyla)

## Hawa t'inkikuna

*  Uficial Tucupita kurankan
San Andrés wan Providencia suyu

**San Andrés, Providencia wan Santa Catalina suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Departamento de San Andrés, Providencia y Santa Catalina*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa San Andrés llaqtam.

## Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
San Andrés wan Providencia suyu: 1 munisipyu: Providencia.

## Runakuna

## Markapi paqarisqa

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web San Andrés, Providencia wan Santa Catalina Gubirnasyun (kastilla simipi)
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** sutiyuq runaqa (anta situwa killapi 1313 watapi paqarisqa Certaldo llaqtapi - 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1375 wañusqa Certaldo llaqtapi) huk italyanu, Toscanayuq qillqaqsi, yarawi qillqaqsi karqan.

## Qillqasqankuna
* Decameron

### Italya simi qillqasqankuna (harawi)

[* ''La caccia di Diana'' [1333 - 1335. 
* *Filostrato* 1346 - 1335.
* *Filocolo* 1336
* *Comedia delle ninfe fiesolane* 1339 - 1341
* *Elegia di Madonna Fiammetta* 1343
* *Il Corbaccio* 1354 - 1356

### Latin simi qillqasqankuna

* *De mulieribus claris* (1361).

## Kaypipas qhaway
* Decameron

## Hawa t'inkikuna
Mamaqucha yaku

**Mamaqucha yaku** nisqaqa mama quchakunapi kaq kachiyuq yakum. Tukuy Tiksimuyuntinpa yakunmantaqa 97,4&nbsp;%-ninmi mamaqucha yakum. Tiksimuyup tukuy mamaquchankunapiqa  hunu km³ mamaqucha yakum tiyan. Chay yakupiqa huk kilugramupi 30-40&nbsp;g kachim. Chay kachi yakutaqa runa manam upyayta atinchu, manam chaymanta kawsayta atinchu. 

Mamaqucha yakupiqa ancha achka challwakunam, qaraqruyuwakunam, wiksachaki nisqa atyaqkunam ch'urukunapas, ñuñuqkunapas kawsan. Chay mamaqucha uywakunataqa runa kawsananpaq surqunmi. Hinallataq intip rupayninwan chakispa kachitam surqun. 

## Hawa t'inkikuna
Kachi yaku

**Kachi yaku** nisqaqa kachiyuq yakum. Chay kachi yakuqa mama quchakunapi kaq mamaqucha yakum, huk kachi quchakunapipas.

## Hawa t'inkikuna
Kachiyaku

* kachiyuq yaku, qhaway kachi yaku
* Kachiyaku (San Isidro de Maino), San Isidro de Maino distritupi huk uchuy llaqta
Jach'a Phasa

**Jach'a Phasa** (aymara simim, *jach'a* hatun, *phasa* phasa, "Hatun phasa", kastilla qillqaypi *Jachaphasa*, *Jachapasa*, *Jachapaza*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, achkha chullpakunayuq, Chuqiyapu suyupi, Pakaqi pruwinsyapi, Qalaqutu munisipyupi, Rusaryu llaqtap chinchay-antinpi (yaqa 2 km). Kay chullpakunaqa Jach'a Phasa urqup pikchunpi tarikun, 4.130 m hanaqmi.

Jach'a Phasa urqu ñiqpi huk mawk'a llaqtakunam tiyanku: Taypi Phasa (pirqakuna), Thiya Phasa (pirqakuna), Ch'iyara Chullpa mawk'a llaqtapas, Rusaryu llaqtap antinpi (3 km), 78 chullpawan.

## Kaypipas qhaway
* Mawri mayu

## Puykukuna

* Risto Kesseli, Martti Pärssinen, *Identidad étnica y muerte: torres funerarias (chullpas) como símbolos de poder étnico en el altiplano boliviano de Pakasa (1250-1600 d. C.)*], p. 396 (kastilla simi)
* ''El misterio de la fortaleza de Jachapaza, herencia de la cultura Pacajes'' (kastilla simi)
* Michel Marcos, *El Señorío prehispánico de Carangas* (Publicación Digital Saberes Bolivianos 2011), p. 60 (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
Marawa kratir

**Marawa kratir**qa Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi, tiyan, Los Frailes wallapi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Marawa kantunpi, Chuqichaka llaqtap kuntinpi.
Hurthan mayu

**Hurthan**, **Yurthan**, **Urdun** icha **Yardin**qa (**Jordan**, arabya simipi ‏نهر الأردن‎, nahr al-Urdunn, iwriyu simipi ‏נהר הירדן‎  Nəhar ha-Yarden,  "uraykuq mayu") Qunti Asyapi huk mayum.

Urdun mayuqa kimsa pukyu mayuyuqmi, pukyunkunaqa Hazbani mayu (Libanupi), Dan mayu (chincha Israyilpi), Banyas mayu (Golan nisqa urqukunapi). Sede Nehemiya ñiqpim huñunakunkum Urdun mayu tukuspa. Chaymanta Tabariya quchantam purin. Chaymantataq Urdunqa Israyil icha Palistina huk larupa, Urdun mamallaqta wakin larunpa chawpinpi purin Wañusqa Quchamanmi. Chay Wañusqa Quchamantaqa manam ima mayupas purikunchu, yakuqa wapsiyaykullanmi.

## Hawa t'inkikuna
Wañusqa Qucha

**Wañusqa Qucha** (iwriyu simipi ים המלח Yam haMelakh, "kachi qucha") nisqaqa Kunti Asyapi huk kachi qucham, Israyil icha Palistina huk larupa, Urdun mamallaqta wakin larunpa chawpinpi kaq.

Wañusqa Quchamanqa chinchamanta Urdun mayum purimun, huklla mayum. Wañusqa Quchamantaqa manam ima mayupas purikunchu, yakuqa wapsiyaykullanmi. Urdun mayup apamusqan kachi quchapi kakuptinmi, Wañusqa Quchap yakun ancha yakuyuqmi tukukun.

## Hawa t'inkikuna
Mikhail Lomonosov

**Mikhaíl Vasilievich Lomonosov** sutiyuq runaqa (rusya simipi: **Михаи́л Васи́льевич Ломоно́сов**)(*  paqarisqa Misháninskaya llaqtapi -   wañusqa San Petersburgo llaqtapi) huk Rusyap mama llaqtayuq qillqaq wan pachaykamay yachaq runam. 

Tayta: ; Mama: .

Ñawpa Warmi: Elisabeth Christine Zilch

Yachay wasi:  .

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* María Sánchez Puig, *Diccionario de autores rusos*. Madrid: Ediciones del Orto, 1995.

## Hawa t'inkikuna
Hatun ukupanku

**Hatun ukupanku** *(Megalobulimus popelairianus)* nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq ukupankum, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, yura mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'uru phuku

**Ch'uru phuku** nisqaqa ch'urup wasichanmanta rurasqa phukuna waqachinam.

Tawantinsuyupi inka chaskikuna pututu nisqa ch'uru phukutam waqachiq karqan.

## Hawa t'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Hatun maqaq ch'uru

**Hatun maqaq ch'uru** icha **Quya wayllaqipa ch'uru** (*Lobatus gigas*) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq maqaq ch'urum, laqukunata mikhuq. Chawpi Awya Yalap chalankunapi, Kariwi hatun quchapim kawsan. Khillaychakiwan maqapuq runa hina wasicha kirpanawan pachapi aysaspam kuyukuykun.

Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna sillp'inkunamanta putututas rurarqan, Chawpi Awya Yalapi kawsaq runallaqtakunamanta rantispa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'iqchi alimpuchi

**Ch'iqchi alimpuchi** (*Pomacea maculata*) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq alimpuchim, mansana ch'urukunaman kapuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, laqu mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Alimpuchi

**Alimpuchi** (genus *Pomacea*) nisqakunaqa ancha hatun ch'urukunam, mansana ch'uru rikch'aq aylluman kapuq rikch'anam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, laqu mikhuq ch'urukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Allqa alimpuchi (*Pomacea urceus*)
* Ch'iqchi alimpuchi (*Pomacea maculata*)
* Ch'imi alimpuchi (*Pomacea glauca*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Inka Uyu

**Inka Uyu** (aymara simi *inka* inka, *uyu* kancha "Inka kancha", kastilla qillqaypi *Inca Uyo, Inca Uyu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa Inka llaqtam, Chukuwitu llaqtapi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Chukuwitu distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Aramu Muru Punku
* Jisk'a Iru Muqu
* Qulu Qulu (mawk'a llaqta)
* Sillustani
* Trinchira pukara

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
Hualpén

**Hualpén** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Hualpénpiqa 88.046 runakunam kawsachkan (2004 watapi).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción

## Hawa t'inkikuna
* Hualpén (kastilla simipi)
Hande Yener

**Makbule Hande Özyener** sutiyuqqa (12 ñiqin qhulla puquy killapi, 1973 paqarisqa Istanbul llaqtapi, Turkiya) huk Turkiya mama llaqtayuq takiq warmim.
Kukimpu

**Kukimpu** (kastilla simipi: *Coquimbo*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Kukimpu llaqtapiqa 202.287 runakunam kawsachkanku (2012).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Coquimbo.cl (kastilla simipi)
Ch'iyar Quta (Chinchay Lipis)

**Ch'iyar Quta** (aymara simi *ch'iyar* yana, *quta* qucha, "yana qucha", kastilla qillqaypi: *Chiar Kkota, Chiar Khota, Chiar Kota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Araral urqu ñiqpi, Asnaq Quchap uray kuntinpi.

## Kaypipas qhaway
* K'ara Qucha

## Pukyukuna
Ch'iyar Quta (Uru Uru)

**Ch'iyar Quta** (aymara simi *ch'iyara* yana, *quta* qucha, "yana qucha", kastilla qillqaypi: *Chiar Khota, Chiar Kkota, Chiar Quota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Laram Q'awa urqup Kunturiri rit'i urqupas uray antinpi, Patilla Pata ariq chinchayninpi.

## Hawa t'inkikuna
* Karanka Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Ch'uxña Quta (Kurwa)

**Ch'uxña Quta** (aymara simi *ch'uxña* q'umir, *quta* qucha, "q'umir qucha", kastilla qillqaypi: *Chojna Kkota, Choiña Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Apulupampa wallapi,Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Kurwa munisipyupi, Qalala kantunpi, Iskillani urqup kuntinpi.

## Pukyukuna
Juri Quta (Antikuna)

**Juri Quta** (aymara simi *juri* t'uru, *quta* qucha, "t'uru qucha", kastilla qillqaypi: *Juri Kkota, Juri Khota, Juri Kota, Yuri Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Pukarani munisipyupi, Wayna P'utuqsi kantunpi, Ch'iyar Quta ñiqpi, Kunturiri rit'i urqup urayninpim.

## Kaypipas qhaway
* Sura Quta

## Hawa t'inkikuna
* Pukarani munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Taypi Chaka Quta

**Taypi Chaka Quta** (aymara simi *taypi* chawpi, *chaka* chaka, *quta* qucha,  "chawpi chaka qucha", kastilla qillqaypi: *Taypi Chaca Kkota, Taypi Chaka Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallap kuntinpi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Pukarani munisipyupi, Tukiya kantunpi, Sura Quta nisqap uray kuntinpi.

## Kaypipas qhaway
* Allqu Quta
* Ch'iyar Quta
* Jach'a Jawira
* Juri Quta
* Kunturiri
* Link'u mayu

## Hawa t'inkikuna
* Pukarani munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Paqu Quta

**Paqu Quta** (aymara simi *paqu / p'aqu* p'aqu, *quta* qucha, "p'aqu qucha") icha **Wila Quta**, *wila* puka, "puka qucha", kastilla qillqaypi  *Vilacota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Chakaltaya urqup urayninpi, Milluni quchap kunti antinpi, Qillwani llaqtap uray kuntinpi.

## Rikchakuna

File:La Paz57.jpg|Paqu Quta icha Wila Quta (aswan jatun qucha, paña, karupi) chinchaymanta rikusqa
File:Obsevatorio Astrofísico de Chacaltaya.JPG|Paqu Quta icha Wila Quta Chakaltayamanta rikusqa 


## See also
* Janq'u Quta (Altu llaqta)
* Janq'u Quta (Chuqiyapu)
* Pata Quta

## Hawa t'inkikuna
* Altu llaqta munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Anahí

**Anahí Giovanna Puente Portilla** sutiyuqqa 14 ñiqin aymuray killapi 1983 paqarisqa Mishiku llaqta llaqtapi Mishiku) Mishikupi mama llaqtayuq takiq kumpusiturpas warmim. Pop, Rock nisqakunata takin kastilla simipi inlish simipipas. **[[RBD]]** nisqaqa Mishiku mama llaqtayuq kusituymi.

## Diskunkuna
**Albumkuna:**
* 1992: *Anahí*
* 1996: *Hoy es mañana*
* 1997: *Anclado en mi corazón*
* 2000: *Baby Blue*
* 2005: *Antología*
* 2006: *Una rebelde en solitario*
* 2007: *Antes de ser rebelde*
* 2009: *Mi Delirio*

**EP:**
* 2010: Alérgico fan edition - EP

**Takikuna:**
* 1996: *Descontrolándote*
* 1996: *Corazón de bombón*
* 1996: *Por volverte a ver*
* 1996: *No me comparen*
* 1997: *Anclado en mi corazón*
* 1997: *Escándalo*
* 1997: *Salsa reggae*
* 2000: *Primer amor
* 2001: *Superenamorándome*
* 2001: *Juntos* feat Kuno Becker
* 2001: *Desesperadamente sola*
* 2001: *Tu amor cayó del cielo*
* 2009: *Mi delirio*
* 2010: *Quiero*
* 2010: *Me hipnotizas*
* 2010: *Alérgico*
* 2011: *Para Qué*
* 2011: *Dividida*
* 2011: *Click*
* 2013: *Absurda*

== RBD Diskunkuna ==
*'Albumkuna:**
* 2004: ''Rebelde''
* 2005: ''Nuestro amor''
* 2006: ''Celestial''
* 2006: ''Rebels''
* 2007: ''Empezar desde cero''
* 2009: ''Para olvidarte de mí''
**Kuyuq rikch'a waqaychana allwiya:**
* 2005: Tour Generación RBD en Vivo
* 2006: Live in Hollywood
* 2006: Live in Río
* 2007: Hecho en España
* 2009: Live In Brasilia
* 2009: Tournée do Adeus
**Takikuna:*'
* *Rebelde*
* *Sólo quédate en silencio*
* *Sálvame*
* *Un poco de tu amor*
* *Nuestro amor*
* *Aún hay algo*
* *Tras de mí*
* *Este corazón*
* *México, México*
* *No Pares*
* *Ser o Parecer*
* *Tu Amor*
* *Celestial*
* *Bésame Sin Miedo*
* *Inalcanzable*
* *Empezar desde Cero*
* *Y No Puedo Olvidarte*
* *Para olvidarte de mí''
## Filmografía
### Ñawikaruy
* 2011: "Dos Hogares" – Angélica Estrada
* 2007: "Lola, érase una vez" – Anahí
* 2004: "Rebelde" – Mía Colucci
* 2002: "Clase 406" – Jessica Riquelme
* 2000: "Primer Amor" – Jovanna Luna
* 1999: "Mujeres engañadas" – Jessica Duarte
* 1999: "El diario de Daniela" – Adela Monroy
* 1998: "Gotita de amor" – Nuria
* 1998: "Vivo por Elena" – Talita
* 1997: "Mi pequeña traviesa" – Samantha
* 1996: "Tu y Yo" – Melissa Álvarez
* 1995: "Alondra" – Margarita
* 1992: "Ángeles sin paraíso" – Claudia
* 1991: "Muchachitas" – Betty
* 1991: "Madres egoístas" – Gaby
* 1991: "La pícara soñadora" – Vendedora
* 1989: "Carrusel" – Patyç
### Kuyu walltay
* 2000: "Tarde Azul" – Nicole
* 1999: "Inesperado amor" – Ana
* 1992: "No me defiendas compadre" – Estephania
* 1992: "El ganador" – Mariana Sant
* 1991: "Nacidos para morir" – Julia
* 1989: "Había una vez una estrella" – María Juana
* 1989: "Asesinato a sangre fría" – Victoria
## External links
Twitter
Facebook
## Kastilla simipi
Janq'u Quta (Altu llaqta)

**Janq'u Quta** (aymara simi *janq'u* yuraq, *quta* qucha, "yuraq qucha", kastilla qillqaypi: *Jankho Khota, Jankho Kkota, Janko Khota, Janko Kota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Wayna P'utuqsi urqup urayninpi, Milluni quchap chinchay antinpi.

## Kaypipas qhaway
* Janq'u Quta (Chuqiyapu), Chuqiyapu munisipyupi
* Mama Lluqu
* Pata Quta
* Paqu Quta
## Hawa t'inkikuna
* Altu llaqta munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Phú Quốc antanka pampa

**Phú Quốc antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay quốc tế Phú Quốc*) nisqaqa Witnampi, Phú Quốc llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Wila Lluxita

**Wila Lluxita** (Aymara simi *wila* puka, yawar, *lluxi* lluqlla, *-ta* Aymara sutipaq k'askaq (-manta), "puka lluqllamanta",  kastilla qillqaypi: *Wila Luxita, Wila Llojeta, Huilallojeta*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.244 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Wanay munisipyupi, Janq'u Quta qhichwapi, Janq'u Laya, Janq'u Uyu, Mullu Apachita, Pasu Mullu urqukunañiq. 

## Kaypipas qhaway
* Chachakumani
* Kunturiri 
* Paqu Kiwuta
* Q'ara Quta
* Quta Thiya
* Warawarani
* Wila Lluxi

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
María de León Bello y Delgado

**María de León y Delgado** (* 23 ñiqin pawqar waray killapi 1643 watapi paqarisqa El Sauzal, Tenerife, Ispaña - † 15 ñiqin hatun puquy killapi 1731, San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, Ispaña) sutiyuq warmiqa huk kathuliku mistica karqan.

15 ñiqin hatun puquy killapi María de León Bello y Delgado raymi p'unchawninmi.

Tayta: Andrés de León y Bello; Mama: María Delgado y Perera.

## Kaypipas qhaway
* Pedro de Betancur
* José de Anchieta

## Referenciakuna


## Hawa t'inkikuna

* Una casa museo para La Siervita. EL DIA. 
* El convento de Santa Catalina expone hoy el cuerpo de la Siervita. El Día.
* La Siervita congrega a miles de devotos en el Monasterio de Santa Catalina. Odisur.
Flora Tristan

**Flore Célestine Thérèse Henriette Tristán Moscoso Laisnay**, icha **Flora Tristan**  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Paris llaqtapi -   wañusqa Bordeaux llaqtapi) huk Ransya - piruw mama llaqtayuq pulitiku, willay kamayuq, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Mariano Tristán y Moscoso; Mama: Anne-Pierre Laisnay.Ñawpaq runa: André ChazalChurinkuna: Ernest wan Aline.
 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
* ***Peregrinaciones de una paria*** (ransya simipi, 1839 y 1840; kastilla traducción de Emilia Romero, 1946 y 1971).
* *Paseos en Londres* (1840). 
* *La unión obrera* (1843).
* *La emancipación de la mujer* (ransya simipi, 1845 y 1846; kastilla traducción de M. E. Mur de Lara, 1948).
* *Mephis*. 

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Magda Portal
* Flora Tristan, precursora (1944).
## Hawa t'inkikuna

* Flora Tristán (Centro de la mujer peruana)
* ''Vidas Contadas'' en RNE.
Ch'uxña Quta (Charasani)

**Ch'uxña Quta** (aymara simi *ch'uxña* q'umir, *quta* qucha, "q'umir qucha", kastilla qillqaypi: *Chojña Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Charasani munisipyupi, Charasani kantunpi, Such'i mayup antinpi, Qachu Qutap kuntinpi.

## Hawa t'inkikuna
* Charasani munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Rainer Torres

**Rainer Torres Salas** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi)  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Churinkunaː Mia Alessandra wan Fabio.
## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

 

*(*) Awstiriya Kupa.
*(**) Awya Yala Libertadores Kupa, Uralan Awya Yala Kupa.

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna
### Individual suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Web oficial
* Perfil y estadísticas
Iñaq Uyu

**Iñaq Uyu** (aymara simi *iñaqa* aklla (warmi), *uyu* kancha,, kastilla qillqaypi *Iñac Uyu, Iñac Uyo, Iñakuyu, Iñak Uyu, Iñak Uyo*), icha **Aklla Wasi** (qhichwa simi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Killawat'api, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Aklla wasi
* Kalwaryu urqu
* Qhuchiwat'a
* Titiqaqa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
Park Chung-hee

**Park Chung-hee**, Korianu simipi: 박정희, hanja simipi:朴正熙,  Bak Jeonghui, Pak Chǒnghŭi sutiyuq runaqa, (* 30 ñiqin tarpuy killapi 1917 paqarisqa Seonsan llaqtapi - 26 ñiqin kantaray killapi 1979 wañusqa Siul llaqtapi). 

1963 watamanta 1979 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mamma 

Ñawpaq warmi: Yuk Young-sooWawakuna:

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu

## Hawa t'inkikuna

* Park Chung-hee
Sunku mayu

**Sunku mayu** (Aymara simi *sunku* juklla marq'ayuq,kastilla qillqaypi *Río Zongo*)  nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Qhapaq Wallap kuntinpi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Altu llaqtap chinchayninpi. 

## Kaypipas qhaway
* Chakaltaya
* Milluni qucha
* Paqu Quta
* Wayna P'utuqsi

## Pukyukuna
Waña Quta (Quchapampa)

**Waña Quta** (aymara simi *waña* ch'aki, *quta* qucha, "ch'aki qucha", kastilla qillqaypi *Huanacota, Guañacoba, Guañacota, Huañacota, Huna Khota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi, Waña Quta kantunpi, Waña Quta llaqtap uray antinpi. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Santiwañis munisipyu: yupaykuna, saywitu Waña Qutawan "Laguna Huna Khota"
* mapcarta.com "Laguna Huanacota"
Inkawasi distritu

**Inkawasi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Inkawasi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa pi, Ollanta Humala Umalliq.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Utishi mamallaqta parki - Machiqinqa ayllu llaqta risirwa - Megantoni mamallaqta willkachasqa
* **[[Urqu]]kuna:** Pawqartampu walla
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** Willkamayu

## Yurakuna
## Runakuna
Inkawasi distrupiqa  Piru runakunam tiyanku.
## Simikuna

## Karu puriy

## Distritupipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruw INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chaqna

**Chaqna** nisqaqa ima chaqasqapas, chaqnanapas, runa wisapi q'ipi, kawallu, ima chaqna uywa, qallapurina, wamp'u, antawapipas, apaykachanapaq.

Makipurapi chaqnaqa ima chaqnaspa apaykasqapas, qhatunapaqmi.

## Hawa t'inkikuna
Makipura

**Makipura** (kastilla simipi: *comercio*) nisqaqa qhatupi runapura rantinakuymi. Qhatuq (rantichiq) runaqa imatapas rantichinmi, rantiq (rantimuq) runataq rantinmi. Ñawpa pacha rantinakuq runakunaqa rantinakunata qunakuq karqan, ahinataq huk runa wakin runaman papata qurqan, wakin runataq hukinman chaypaq millmatam qurqan. Kunan pachataq rantina qullqi (kañina) nisqawanmi rantinchik.

## Hawa t'inkikuna
Chun Doo-hwan

**Chun Doo-hwan**, Il-hae (일해, 日海)., Korianu simipi: 전두환, hanja simipi: 全斗煥,  Jeon Duhwan, Chǒn Tuhwan sutiyuq runaqa, (* 18 ñiqin ayamarq'a killapi 1931 paqarisqa Hapcheon llaqtapi - 2021), Uralan Hansuyupa mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1980 watamanta 1988 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mamma 

Ñawpaq warmi: Rhee Soon-jaChurinkuna:

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu

## Hawa t'inkikuna

* Chun Doo-hwan
Roh Tae-woo

**Roh Tae-woo**, *YongDang* 용당, Korianu simipi: 노태우, hanja simipi: 盧泰愚,  No Tae-u sutiyuq runaqa, (* 4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1932 paqarisqa Daeogu llaqtapi - ), Uralan Hansuyupa mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1988 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mamma 

Ñawpaq warmi: Kim Ok-sukChurinkuna: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu

## Hawa t'inkikuna

* Roh Tae-woo
Valentín Paniagua

**Valentin Demetrio Paniagua Corazao** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu pulitiku runam.
Kim Young-sam

**Kim Young Sam**, Il-hae (일해, 日海)., Korianu simipi: 김영삼, hanja simipi: 金泳三,  Gim Yeongsam, Kim Yǒngsam huk sutiyuq runaqa, (* 20 ñiqin qhapaq raymi killapi 1927 paqarisqa Geoje llaqtapi - ), Uralan Hansuyupa mama llaqta Yachay wayllukuq wan pulitiku qarqan. 

1993 watamanta 1998 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; MamaÑawpaq warmi: Son Myeong-sunChurinkuna: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu

## Hawa t'inkikuna

* Kim Young-sam
Roh Moo-hyun

**Roh Moo-hyun** Korianu simipi:노무현, hanja simipi: 盧武鉉,  No Muhyeon, No Muhyǒn sutiyuq runaqa, (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1946 paqarisqa Gimhae llaqtapi - 23 ñiqin aymuray killapi 2009 wañusqa Yansang llaqtapi -  ), Uralan Hansuyupa mama llaqta pulitiku qarqan. 

2003 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.

Tayta: ; Mamma 

Ñawpaq warmi: Kwon Yang-sookChurinkuna: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu

## Hawa t'inkikuna

* Roh Moo-hyun
Francisco Franco

**Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ferrol llaqtapi - †  wañusqa Madrid llqatapi). Ispaña mama llaqtap awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1936 watamanta 1975 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Nicolás Franco y Salgado-Araújo, (1855 - 1942) ; Mama:  María del Pilar Baamonde y Pardo de Andrade (1865 - 1934).  Ñawpaq warmi: Carmen PoloChurinkuna: Carmen Franco.

Yachaywasi: . 

Alma mater: Toledo Academia Infantería.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna

* Biografía (inlish simipi)
* Fundación Nacional Francisco Franco (kastilla simipi)
Nieto Alcalá-Zamora

**Nieto Alcalá-Zamora y Torres** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Priego de Córdoba llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi). Ispaña mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1931 watamanta 1936 watakama Ispaña Umalliq.

1917 watamanta 1918 watakama Fomento Ministrupi.

Tayta: Alcalá Zamora; Mama:  Torres.  Ñawpaq warmi: Wawakuna: .

Yachaywasi: . 

Alma mater: Granada Yachay sunturnin

## Qillqasqankuna
* *El regionalismo y los problemas de Cataluña*, 1916.
* *El expediente Picazo*, 1923.
* *La unidad del Estado y la diversidad de sus legislaciones civiles*, 1924.
* *Los defectos de la Constitución de 1931*, 1936.
* *Lo que puede ser y lo que no puede ser*, 1945.
* *Memorias*. Ed. Planeta, Barcelona, 1998. ISBN 84-08-02608-9

## Iñi

* J. Tomás Villarroya, *La destitución de Alcalá-Zamora*. Fundación Universitaria San Pablo-CEU, Madrid, 1987. ISBN 84-600-5280-X
* J. L. Casas Sánchez, *Niceto Alcalá-Zamora y Torres (1877–1949)*. Mancomunidad de la Subbética, Carcabuey, 2006. ISBN 84-611-2331-X
* C. Zaragoza, *El Presidente*. Plaza & Janés, Barcelona, 1987. ISBN 84-01-38112-6

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna

* Web del Museo de Alcalá-Zamora en Priego de Córdoba (España)
* Fonoteca de Radio — Grabaciones de Niceto Alcalá Zamora
* Especial del diario "Público" sobre la II República Española en su 80 aniversario: Protagonistas
*Cordobeses ilustres
Diego Martínez

**Diego Martínez Barrio** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sevilla llaqtapi -  wañusqa París llaqtapi). Ispaña mama llaqtap willay kamayuq wan pulitiku qarqan. 

1945 watamanta 1962 watakama Ispaña Umalliq (exilio).

1933 Ispaña Ministrupas Kunsiju Umalliq.

Tayta: Martínez; Mama:  Barrio.  Ñawpaq warmi: Wawakuna: .

Yachaywasi: . 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna
* El catecismo republicano de Diego Martínez Barrio
* [Conferencia homenaje de [Gabriel Jackson]]
* Texto de la sentencia contra Diego Martínez Barrio,
Luis La Puerta

**Luis La Puerta de Mendoza** sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin chakra yapuy killapi 1811 paqarisqa Qusqu llaqtapi - 21 ñiqin kantaray killapi 1896 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Awqaq pusaqmi wan pulitiku karqan.

## Hawa t'inkikuna
*
Francisco Diez Canseco

**Francisco Diez Canseco Corbacho** sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1821 paqarisqa Ariqipa llaqtapi - 5 ñiqin kantaray killapi 1884 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Awqaq pusaqmi wan pulitiku karqan.

## Hawa t'inkikuna
*
Mariano Herencia

**Mariano Herencia Zevallos** sutiyuq runaqa (* 15 ñiqin kantaray killapi 1820 paqarisqa Qusqu llaqtapi - 2 ñiqin hatun puquy killapi 1873 wañusqa Chinchaw llaqtapi) huk piruwanu Awqaq pusaqmi wan pulitiku karqan.

## Iñi
* Basadre, Jorge: *Historia de la República del Perú. 1822 - 1933*, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomos 5 y 6. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Tauro del Pino, Alberto: *Enciclopedia Ilustrada del Perú*. Tercera Edición. Tomo 8. HAB/IZQ. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-157-X
* Vargas Ugarte, Rubén: *Historia General del Perú*. Noveno Tomo. Primera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971.

## Hawa t'inkikuna
*
Pedro Diez Canseco

**Pedro Nolasco Diez Canseco Corbacho** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin qhulla puquy killapi 1815 paqarisqa Ariqipa llaqtapi - 3 ñiqin ayriway killapi 1893 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Awqaq pusaqmi wan pulitiku karqan.

## Hawa t'inkikuna
*
Ñuñoa (Chili)

**Ñuñoa** (runa simipi: *Ñuñuwa*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. *Ñuñoa* llaqtapiqa 163.511 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Ñuñoa.cl (kastilla simipi)
José Miaja

**José Miaja Menant** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Oviedo llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi). Ispaña mama llaqtap Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

Tayta: Miaja; Mama:  Menant.  Ñawpaq warmi: Wawakuna: .

Yachaywasi: . 
## Iñi
* Alpert, Michael ; *El Ejército Republicano en la Guerra Civil*, Siglo XXI de España, Madrid, 1989 ISBN 84-3230-682-2
* 
* 
* Ramón Salas Larrazábal, *Historia del Ejército Popular de la República*. La Esfera de los Libros S.L. ISBN 84-9734-465-0
* THOMAS, Hugh, *Historia de la Guerra Civil Española*. Círculo de Lectores, Barcelona, 1976. ISBN 84-226-0874-X.
* Suero Roca, M. Teresa; *Militares republicanos de la Guerra de España*. Ediciones Península Ibérica, Barcelona, 1981. ISBN 84-297-1706-4
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna
Mariano Prado

**Mariano Ignacio Prado Ochoa** (*  paqarisqa Wanuku llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi), Awqaq pusaq, pulitiku, Piruw Umalliq (1865-1867, 1867, 1867-1868; 1876-1879).

Tayta: Ignacio Prado Marín; Mama: Francisca Ochoa Tafur.

Warmi: María Magdalena Ugarteche Gutiérrez de Cossío.Churinkuna: Javier wan Manuel Prado Ugartechae.






## Iñi
* 
## Hawa t'inkikuna

* Los héroes olvidados (página chilena)
* La Guerra del Pacífico(página peruana)
Justo Figuerola

**Justo Figuerola de Estrada** (*  paqarisqa Lampalliqi llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi). Taripay amachaq, pulitiku, Piruw Umalliq (1843; 1844).

Tayta: Domingo Figuerola Castiglio; Mama: Ana María Juana Francisca de Estrada Alvarado .

Warmi: .

## Iñi

## Hawa t'inkikuna

* Biografía - Universidad de Lima
Eloy Ureta

**Eloy Gaspar Ureta Montehermoso** (*   paqarisqa Chiklayu llaqtapi - †  wañusqa Ispaña suyupi). Piruw mama llaqtap Awqaq pusaq.

Tayta: Gaspar Ureta; Mama: Mercedes Montehermoso.

Warmi: Consuelo Ureta, Churinkuna (3): Eloy, José Luis wan Mercedes Ureta y Ureta.

## Iñi
* Eloy G. Ureta, *Trayectoria de una vida*, Editorial Jurídica, 1973 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía - Universidad de Lima
Ch'iyar Juqhu mayu

**Ch'iyar Juqhu** (Aymara simi *ch'iyara* yana, *juqhu* t'uru t'uru, "yana t'uru t'uru", kastilla qillqaypi *Chiar Jokho, Chiar Joko*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Umasuyu pruwinsyapipas. Qhapaq Wallamanta Titiqaqa quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iyar Juqhu (urqu)

## Pukyukuna
Jatun Mayu (P'utuqsi)

**Jatun Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Tinkipaya munisipyupi, Tinkipaya kantunpi, P'utuqsi llaqtap chinchayninpi.

## Pukyukuna
Jatun Mayu (T'iraqi)

**Jatun Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi, Jarani pruwinsyapipas, Wak'as munisipyupi. Parqu Quchaman purin.

## Pukyukuna
Jach'a Kunturiri (Uru Uru)

**Jach'a Kunturiri** (aymara simi *jach'a* hatun, jatun, *kunturi* kuntur, kastilla qillqaypi *Jachcha Condoriri*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi juk rit'i urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Kunturiri rit'i urqup chinchay antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.404 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iyar Quta
* Kunturiri rit'i urqu 
* Laram Q'awa
* Patilla Pata
* Waña Quta
## Pukyukuna
Wila Lluxi

**Wila Lluxi** (Aymara simi *wila* puka, yawar, *lluxi* lluqlla, "puka lluqlla",  kastilla qillqaypi *Wila Lloje, Huilaroje*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.596 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Janq'u Laya, Janq'u Uyu, Mullu Apachita, Pasu Mullu urqukunañiq. 

## Kaypipas qhaway
* Chachakumani
* Janq'u Quta
* Kunturiri 
* Paqu Kiwuta
* Q'ara Quta
* Quta Thiya
* Warawarani
* Wila Lluxita

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Lawrawani qucha

**Lawrawani qucha** (aymara simi kastilla qillqaypi *Labrahuani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Ch'iyar Quta ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
* Juri Quta
* Q'ara Quta
* Paqu Kiwuta
* Sura Quta
* Taypi Chaka Quta

## Hawa t'inkikuna
* Pukarani munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Puka Mayu (Quchapampa)

**Puka Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi. Caine mayuman purin.

## Pukyukuna
Phaq'u Kiwuta

**Phaq'u Kiwuta** (Aymara simi *phaq'u, paqu, p'aqu* p'aqu, *kiwu* waq'u, *-ta* k'askaq,  kastilla qillqaypi *Pacokeuta, Paco Keuta, Pakokiuta, Pakokiwuta*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.589 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Warawarani, Wila Lluxi urqukunañiq. 

## Kaypipas qhaway
* Chachakumani
* Janq'u Quta
* Jisk'a Pata
* Janq'u Uyu
* Kunturiri 
* Q'ara Quta
* Wila Lluxita

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka Mayu (P'utuqsi)

**Puka Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi.  Uyuni kachi quchaman purin.

## Pukyukuna
Janq'u Quta (Batallas)

**Janq'u Quta** (aymara simi *janq'u* yuraq, *quta* qucha, "yuraq qucha", kastilla qillqaypi: *Jankho Kkota, Janko Khota, Janko Kota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Wila Lluxita urqup antinpi, Janq'u Uyu urqup chinchayninpi.

## Kaypipas qhaway
* Jach'a Jawira
* Jisk'a Pata
* Paqu Kiwuta
* Q'ara Quta
* Warawarani

## Hawa t'inkikuna
* Batallas munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
Sayt'u Qucha (Tikipaya)

**Sayt'u Qucha** (kastilla qillqaypi *Sayto Khocha, Saytu Khocha, Saytu Kocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Tikipaya munisipyupi.    

## Pukyukuna
Sayt'u Qucha (T'iraqi)

**Sayt'u Qucha** (kastilla qillqaypi *Saythu Khocha, Saytu Khocha, Saytu Qhocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi.   

## Kaypipas qhaway
* Jatun Mayu
* T'utura Qucha

## Pukyukuna
Parina Quta (Uru Uru)

**Parina Quta** ((aymara simi *parina* pariwana, *quta* qucha, "pariwana qucha", kastilla qillqaypi *Parinacota, Parina Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qhurqhi munisipyupi.   

## Kaypipas qhaway
* Jayu Quta

## Pukyukuna
David Samanez

**David Samanez Ocampo y Sobrino** (* 1866 watapi paqarisqa Wankarama llaqtapi  - †  wañusqa Qusqu llaqtapi), Piruw mama llaqtap agricultor, pulitiku wan Umalliq (1931).

Tayta: José Benigno Samanez Ocampo; Mama: Balbina Sobrino de Piérola.

Warmi: .Yuqanaka: .






## Iñi
* 
## Hawa t'inkikuna
T'utura Qucha (Buliwya)

**T'utura Qucha** (kastilla qillqaypi *Totora Khocha, Totora Kocha, Totora Qhocha, Totora Qocha, Totora Q'ocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi, T'iraqi kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Jatun Mayu
* Parqu Qucha
* Asiru Qucha
* Qullpa Qucha

## Pukyukuna
Q'ara Quta

**Q'ara Quta** (aymara simi *q'ara* muru, *quta* qucha, "muru qucha", kastilla qillqaypi: *Khara Khota, Khara Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Thuxlla kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Jach'a Jawira
* Janq'u Quta
* Jisk'a Pata
* Paqu Kiwuta
* Warawarani

## Hawa t'inkikuna
* Batallas munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna

* Batallas munisipyu: yupaykuna, saywitu Q'ara Qutawan ("Khara Kkota")
Jayu Quta (Qaranqa)

**Jayu Quta**  (aymara simi *jayu* kachi, *quta* qucha, "kachi qucha", kastilla qillqaypi *Jayu Kkota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Puwpu Quchap kuntinpi, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qhurqhi munisipyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapipas, Antamarka munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Parina Quta
## Pukyukuna
Wila Qullu (Ch'allapata)

**Wila Qullu** (Aymara simi *wila* puka, *qullu* urqu, "jatun puka urqu", kastilla qillqaypi *Wila Kkollu, Wila Kollu*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.144 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Jatun Wila Qullu
* Kuntur Nasa

## Pukyukuna
Antonio Gutiérrez

**Antonio Gutiérrez de la Fuente** (*  paqarisqa Tarapaka llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi)  Piruw mama llaqtap awqaq pusaq,  pulitiku qarqan. Lima kurakan wan Piruw Jefe Supremo (1829).

Tayta: Luis Gutiérrez de Otero; Tayka: Manuela de la Fuente Loayza.Warmi: Mercedes Subirat.Yuqanaka: 

* Piruwpa Kunrisun






## Kaypipas qhaway
* Basadre, Jorge: *Historia de la República del Perú. 1822 - 1933*, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomos 5 y 6. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Tauro del Pino, Alberto: *Enciclopedia Ilustrada del Perú*. Tercera Edición. Tomo 8. HAB/IZQ. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-157-X
* Vargas Ugarte, Rubén: *Historia General del Perú*. Noveno Tomo. Primera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971.

## Hawa t'inkikuna
Wila Qullu (Buliwya-Chili)

**Wila Qullu** (aymara simi *wila* puka, *qullu* urqu, "puka urqu", kastilla qillqaypi *Wila Kkollu*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Canquella kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Tarapaka suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.948 mitrum aswan hanaq.
 
## Kaypipas qhaway
* Waylla
* Sillillika
* Ulqa
* Uyuni kachi qucha

## Puykukuna
Jayu Quta (sut'ichana)

'''

## Qucha
* Jayu Quta (Chuqiyapu), Inkawi pruwinsya, Chuqiyapu suyu, Buliwya 
* Jayu Quta (Ladislao Cabrera), Salinas de Garci Mendoza munisipyu, Ladislao Cabrera pruwinsya,  Uru Uru suyu, Buliwya  
* Jayu Quta (Litoral), Iskara munisipyu, Litoral pruwinsya, Uru Uru suyu, Buliwya 
* Jayu Quta (Qaranqa), Qaranqa pruwinsya, Urin Qaranqa pruwinsya, Uru Uru suyu, Buliwya 
* Jayu Quta (P'utuqsi), Chakuma kantun, Llika munisipyu, Daniel Campos pruwinsya, P'utuqsi suyu, Buliwya
Jatun Wila Qullu

**Jatun Wila Qullu** (Qhichwa simi *jatun*, Aymara simi *wila* puka, *qullu* urqu, "jatun puka urqu", kastilla qillqaypi *Jatun Wila Kkollu, Jatun Willa Kollu*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Killaqa munisipyupi, Soraga kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.214 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kuntur Nasa
* Wila Qullu

## Pukyukuna
Fernando Morena

**Fernando Morena Belora** (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Uruwayi)

## Hawa t'inkikuna

* Copa Libertadores - Topscorers
Ladislao Mazurkiewicz

** Ladislao Mazurkiewicz Iglesias** (*  paqarisqa Piriápolis llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa Participacionkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Mundosoccer.com - Biografía del jugador
José Andrade

**José Leandro Andrade** (*  paqarisqa Salto llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna
* 1921-1923:  Club Atlético Bella Vista
* 1924-1930:  Club Nacional de Football
* 1931-1935:  Club Atlético Peñarol.
* 1933:  Club Atlético Atlanta
* 1934:  Club Atlético Lanús  Montevideo Wanderers Fútbol Club

## Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa participasyunkuna

## Awya Yala Kupa participasyunkuna

## Ulimpiku pukllaykuna participasyunkuna

## Suñaykuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Uruwayi)

## Hawa t'inkikuna

* Estadísticas de José Andrade en FIFA.com
* Plante de Uruguay, Copa Mundial 1930 en FIFA.com
* José Leandro Andrade en SportsReference
Stanley Matthews

Sir **Stanley Matthews** sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Hanley llaqtapi -  wañusqa Stoke-on-Trent llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
*  Stoke City FC (1932 - 1947)
*  Blackpool FC (1947 - 1961)
*  Stoke City FC (1961 - (1965)
*  Paola Hibernians FC (1965)

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Inlatirra)

## Hawa t'inkikuna
Lothar Matthäus

**Lothar Herbert Matthäus** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Erlangen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mamallaqtapura kampionatukuna

## Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa Participacionkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna

* Lothar Matthausep tukri llika tiyaynin
Giampiero Boniperti

**Giampiero Boniperti** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Barengo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 

Trio Magicoː John Charles, Omar Sívori wan Giampiero Boniperti.
## Klubkuna
 Juventus FC (1946-1961)

## Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa Participacionkuna

## Suñaykuna
#### Mama llaqta kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Italya)

## Hawa t'inkikuna

* Giampiero Bonipertip tukri llika tiyaynin
* Giampiero Boniperti: semblanza de la FIGC (italya simipi).
* Estadísticas de goleo en campeonatos internacionales (inlish simipi).
Kimsa Chata

'''

* Kimsa Chata (Buliwya-Chili), kimsa urqu, Buliwyapi, Chilipipas 
* Kimsa Chata (Chuqiyapu), huk urqu, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi
* Kimsa Chata (Qaranqa), huk urqu, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, saywapi Qaranqa pruwinsya-Sawkari pruwinsya
* Kimsa Chata (Qusqu), huk urqu, Piruwpi, Qusqu suyupi
* Kimsa Chata (Sawaya), huk urqu, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi