open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ismuruku kantun

**Ismuruku kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Antonio de Esmoruco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Ismuruku munisipyupi. Uma llaqtanqa **Ismuruku** llaqtam (370 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Panisu - Siwiñal - Witunal‎
* Mayukuna: Ismuruku mayu
* Quchakuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Ismuruku munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 734 kB)
Qaqina kantun

**Qaqina kantun** (aymara rima, huk laya pisqu;  kastilla simipi: *Cantón Caquena*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Qaqina llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Uyuni kachi qucha
* Mayukuna
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cujiri wat'a
* Inkawasi wat'a
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna

*Tawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Coqueza kantun

**Coqueza kantun** (kastilla simipi: *Cantón Coqueza*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Coqueza llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tunupa urqu
* Uyuni kachi qucha
## Pukyukuna

* www. ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Daniel Campos pruwinsya
Paolo Rossi

**Paolo Rossi** sutiyuq runaqa, icha **Pablito** (*  paqarisqa Santa Lucía, Prato llaqtapi -  wañusqa Milano llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Warmi: Federica, Churinkuna: Sofia Elena, Maria Vittoria wan Alessandro.
 
## Klubkuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*Kastilla simipi
** Página oficial del futbolista
*Italya simipi:
** Un repaso a su carrera
**Sito ufficiale
*Inlish simipi 
** Rossi bio ifhof.com - International Football Hall of Fame.
Hassanal Bolkiak

** Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Al-Mu'izzaddin Waddaulah Almarhum Sultan Omar Ali Saifuddien Sa'adul Khairi Waddien**, "Brunei Darussalam Yang Di-Pertuan", (kastilla simi: *Muda Hassanal Bolkiak*) sutiyuq runaqa (15 ñiqin anta situwa killapi -1946 paqarisqa Bandar Seri Begawan llaqtapi, Bruniypi) huk Bruniyp Sultan. Sunni Islam

* Government of Brunei
* Forbes.com: Forbes World's Richest People 1997
* Brunei's Battle Royal — *[[Business Week]]* article.
* Unofficial website about the sultan — linked 17 Hatun puquy 2006
* Article from 11 Hatun puquy  2006, about his legal fight with his brother — linked 17 Hatun puquy  2006
* Sultan of Brunei- New Internationalist magazine article, May 2000
* Brunei, a Shellfare State- A report of a visit to Brunei
Qupaqhawana yaqa wat'a

**Qupaqhawana yaqa wat'a** (kastilla simipi: *Península de Copacabana*) nisqaqa huk yaqa wat'ataqmi Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Piruwpipas, Punu suyupi, Titiqaqa quchap aswan hatun yaqa wat'anmi.
## Kaypipas qhaway
* Qupaqhawana
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa wat'a
* Killa wat'a
* Intika
* Uru wat'akuna
* Amantani
Suriki wat'a

**Suriki** nisqaqa (aymara simi *suri* suri, *iki* puñuy, "suri puñuy", kastilla qillqaypi: *Suriqui*)  Titiqaqa quchapi, Buliwya mama llaqtapi, huk taram, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Ch'ililaya munisipyupi, Suriki kantunpi. 

## Musiku
* Tutura wamp'ukuna

## Rikchakuna

Rikcha:Abora3inJerseyCity.jpg| Abora III, huk Suriki tarapi rurasqa tutura wamp'u
Rikcha:Güímar Ra II BW 1.JPG|Ra II (Thor Heyerdahl), huk Suriki tarapi rurasqa Tutura wamp'u (kunan: *Piramides de Güimar* parki, Tenerife wat'a)


## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Amantani 
* Uru wat'akuna
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Tikina

## Hawa t'inkikuna
* Ch'ililaya munisipyu: yupaykuna, saywitu

## Pukyukuna
San Rafael (José Miguel de Velasco)

**San Rafael** (kastilla simipi: *San Rafael*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Rafael munisipyup uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Inlisya: 1990 watapis UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chikitus runa
* Misiones jesuíticas de Bolivia
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* San Rafael  munisipyu: yupaykuna, saywitu
Apaychana karurimana

:*Sinchis kaymanta aswan yachayta munanki chayqa* **''"[[Yuyaysapa karurimana]]**"-man riy.*


*'Apaychay karurimana, ankichina karurimana,** **chilliku** icha **apaychana*'lla ([[Inlish simi]]pi: *mobile telephone* icha *cell phone'') nisqaqa maymanpas apana karurimanapura ruqyay willakunata ankichina nisqa ratyu illanchaywan apaykuspa t'inkinakuspa llamk'aykuq llamk'ana llikacham.

## Hawa t'inkikuna
Llika mayu

**Llika mayu** (kastilla simipi: *Río Llica*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyupi, Ananiya kantunpi, Muñecas pruwinsyapipas, Awqapata munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Awqapata
* Iskanwaya 
* Kiyawaya
* Mapiri mayu

## Hawa t'inkikuna
* Takakuma munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ankichiq karu rimana

*ima yawirkannaq, ankichiy nisqawan llamk'aq karu rimanapas:
**huk tiyayllapi llamk'achina **[[yawirkannaq karu rimana]]**;
*****Kuyuylla karu rimana***, qhaway **[[ankichiy karu rimay]]**.
Q'illuqucha (P'utuqsi)

**Q'illuqucha** (*Laguna Amarilla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi,  huk qucham. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Warawara Qucha (Quchapampa)

**Warawara Qucha** (aymara simi *warawara*  quyllur,   "quyllur qucha", kastilla qillqaypi *Huara Huara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Larati qucha
* Qurani qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Sakawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kunsipsyun qucha

**Kunsipsyun qucha** (*Laguna Concepción*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, San José Chikitus munisipyupi. 
## Uywakuna
Kunsipsyun quchapiqa kay pisqukunam kawsanku.

Rikcha:Jacana jacana Niagara Falls Aviary.jpg|*Jacana jacana*
Rikcha:Halsband-Wehrvogel Chanua torquata 0505273 Ausschnitt.jpg|*Chauna torquata*
Rikcha:Aramus guarauna CARAO.jpg|*Aramus guarauna*

* *Aramus guarauna*
* *Chauna torquata*
* *Jacana jacana*
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
* Chuchis
*  Parapiti mayu 
* Tukawaka mayu
* Tukawaka qhichwa risirwa

## Pukyukuna
 
* Waterbird Report 2006 (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
*San José Chikitus munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santa Tirisa

*huk santakuna:
**Santa Tirisa Avilamanta;
*Santa Tirisamanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**Santa Teresa (Piruw);
**Santa Teresa distritu, Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi.

## Kaypipas qhaway
*Mama Tirisa (Kalkuta)
Tunari urqu

**Tunari** (kastilla simipi: *Cerro Tunari*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.235 mitrum aswan hanaq. Quchapampa suyup aswan hanaq urqunmi.
## Allpa saywachi

## Kaypipas qhaway
* Tunari mamallaqta parki
* Sajama
* Illimani
* Illampu
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
Chuchis urqu

**Chuchis** urqu (kastilla simipi: *Cerro Chochis*) nisqaqa Buliwya suyupi, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, Ruburiy munisipyupi, huk urqum.
Kawallu Chupa phaqcha

**Kawallu Chupa phaqcha** (kastilla simipi: *Cascada Cola de Caballo*) nisqaqa Buliwya suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi, huk phaqcham.
Puquna kantun

**Puquna kantun** (kastilla simipi: *Cantón Pocona*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Puquna llaqtam (244 runa, 2001 watapi). Inkallaqta nisqamantaqa ~ 14 km karum.

## Allpa saywachi
* K'uchu urqu 3.320 m

## Karu puriy
* Puqunap musiyun
* Puqunaq tampun (Incarakaycito)
* Yuraq mulinu (Yuraj molino, *Molino Blanco*): aswan mawk'a k'apra
* Siwinkas (kastilla simipi: *Sehuencas*)
* Carrasco mamallaqta parki: *camping*, phaqcha
* Tutura llaqta
## Raymikuna
* Inti Watana 21 p'unchay inti raymi killapi
* Karnawal
* *Virgen del Rosario* (ayamarq'a killapi)

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Puquna munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
* Inkallaqta - Puquna (kastilla simipi)
Chillikchi kantun

**Chillikchi kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chillicchi*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, T'utura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Chillikchi llaqtam (130 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkallaqta
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna

* Puquna munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
Sakawa kantun

**Sakawa kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Sacaba*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Sakawa llaqtam (92.581 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Karu puriy
* Wara Wara qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki 
* Inkachaka
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Qurani qucha
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki 
* Yurakari runa

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
Ukuchi kantun

**Ukuchi kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Ucuchi*) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Ukuchi llaqtam (*Ucuchi*).

Ukuchi nisqaqa huk laya hampi mallkip sutin, puqunchaqallituspi, t'ikantaq q'illuta, ch'iñilaqhi, kuka hina piqchakun, akullikun.  

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ukuchi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Karu puriy
* Wara Wara qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkachaka
* Qurani qucha

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
Inkachaka (Quchapampa)

**Inkachaka** (*Incachaca*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi, Paracti kantunpi, Carrasco mamallaqta parkipi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Inkallaqta

## Hawa t'inkikuna
Tukawaka qhichwa risirwa

**Tukawaka qhichwa risirwa** suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, Ruburiy munisipyupi,.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Tukawaka mayu - Aguas Calientes mayu - 

## Flora

* *Callicophyllum multiflorum*
* *Phyllosthylon  rhamnoides*
* *Astronium urundeuva* ("cuchi") 
* Q'acha-q'acha (paaq): *Schinopsis brasiliensis* ("soto")

## Fauna

* Yaku puma *Pteronura brasiliensis* 
* Machin: Yana machin *Cebus apella*
* Uturunku *Panthera onca* 
* *Galictis vittata* / *Grison vittatus*
* Achuni: *Nasua nasua* 
* Puma *Puma concolor*

**[[Pisqu]]kuna:** 
* *Cariama cristata* ("chuña", "socori")
* Wakamayu: *Ara chloroptera*
* Hatun sikwanka *Ramphastos toco* 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.fcbc.org.bo
## Hawa t'inkikuna
San Javier (Ñuflo de Chávez)

**San Javier** (kastilla simipi: *San Javier*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, San Javier munisipyup uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Inlisya: 1990 watapis UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

File:Church_San_Javier_Interior.jpg|Inlisya, San Javier
File:Coro misional11.jpg|Inlisya, San Javier
File:Coro misional12.jpg|Inlisya, San Javier
File:Señor. de San Xavier1.jpg|Inlisya, San Javier

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
* Chikitus runa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna

* San Javier munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tukuku

**Tukuku** (*phoenicopterus chilensis*) nisqaqa huk Qullawpi, qucha patapi, kawsaq pariwanam, huk pisqum.

## Rikch'aqkuna

Image:Chilean_Flamingo-Adelaide_Zoo.jpg
Image:Chilean_Flamingo_-_Houston_Zoo.jpg
Image:Phoenicopterus_chilensis.jpg


## Kaypipas qhaway
* Chururu *Phoenicopterus andinus*
* Jututu  *Phoenicoparrus jamesi*
Hututu

**Hututu** (**Jututu**) icha **uchuy pariwana** (*Phoenicoparrus jamesi*) nisqaqa huk Qullawpi, qucha patapi, kawsaq pariwanam, huk pisqum.


Rikcha:James Flamingos cropped MC.jpg|Jututukuna, Asnaq qucha (Chinchay Lipis), Buliwya 


## Kaypipas qhaway
* Chururu (*Phoenicopterus andinus*)
* Tukuku (*Phoenicopterus chilensis*)
* Pariwana (genus *Phoenicopterus*)
Adolfo Pérez

**Adolfo Pérez Esquivel** sutiyuq runaqa,(*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi - ) huk iskultur,  sumaq wasichay kamayuq Arhintinapi karqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1980 watapiqa chiqniq.

Warmi: Amanda Guerreño. Churi: Esteban Pérez Esquivel.

Yachay: Escuela Nacional de Bellas Artes wan Universidad Nacional de La Plata.

## Qillqasqankuna
* *Caminando junto al pueblo* (1995)
* *Una Gota de Tiempo, Crónica entre la Angustia y la Esperanza* (1996), 

## Kaypipas qhaway
*Nobel suñay

## Hawa t'inkikuna

*Página Web Oficial del Premio nobel de la Paz 1980, desarrollada y actualizada por Juan Varni
* Pérez Esquivel según la fundación Nobel
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela**, **Madiba** sutiyuq runaqa,(* 18 ñiqin anta situwa killapi 1918 watapi paqarisqa Mvezo llaqtapi,  Uralan Afrikapi -  5 ñiqin qhapaq raymi killapi 2013 watapi wañusqa Yuhanisburgu llaqtapi  ) huk Urin Aphrika mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitiku karqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1993 watapiqa chiqniq.

Tayta: Gadla Henry Mphakanyiswa (Henry Mgadla Mandela); Mama: Nonqaphi Nosekeni Fanny.

Warmi: Evelyn Ntoko Mase / Winnie Madikizela / Graça MachelChurinkuna: 6.

## Qillqasqankuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Nobel suñay
* Wiñay kawsay (Urin Aphrika)
## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
* Nelson Mandela – Nobelprize.org
* Discurso en audio de 1964 , previo a cadena perpetua
* ANC perfil de Mandela
* Perfil en Time 100
* Nelson Mandela Foundation - 46664
* Nelson Mandela Children's Fund
* Diplomacia internacional de  Nelson Mandela
* Mandela: historia en audio
* IMDB: Goodbye Bafana

### [[Kastilla simi]]pi
* Biografía en el portal de la UNESCO
* Nelson Mandela: superar el odio y el rencor en interrogantes.net
* Visión crítica en revistapueblos.org
* Nelson Mandela comic heroe
Luis Hernández

**Luis Guillermo Hernández Camarero**  sutiyuq runaqa (*  Lima llaqtapi paqarisqa - †  Buenos Aires llaqtapi wañusqa),  mama llaqtayuq Hampikamayuq wan harawi qillqaqmi qarqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Vox Horrisona]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* *Orilla* (1961) 
* *Charlie Melnick* (1962) 
* *Las Constelaciones* (1965)
***VOX HORRISONA ** (1970) 
** *Voces íntimas* 
** *Naturaleza viva* 
** *El curvado universo* 
** *El jardín de los Cherries* 
** *El elefante asado*  
** *La novela de la isla*

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)
* Reynaldo Arenas

## Hawa t'inkikuna

*Kastilla simipi
** Luis Hernández.
** Los cuadernos de Luis Hernández en línea
** Página web sobre Luis Hernández: poemas, artículos, biografía
** Blogspot
Puerto Villarroel

**Puerto Villarroel** (kastilla simipi: *Puerto Villarroel*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, huk llaqtam, Puerto Villarroel munisipyup uma llaqtanmi.

### Runa llaqtakuna
* Qhichwa runa
* Moxos runa

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Puerto Villarroel: yupaykuna, saywitu (PDF; 603 kB)
Ivirgarzama

**Ivirgarzama** (kastilla simipi: *Ivirgarzama*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puerto Villarroel munisipyupi, Ivirgarzama kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Puerto Villarroel: yupaykuna, saywitu (PDF; 603 kB)
Chimuriy

**Chimuriy** (kastilla simipi: *Chimoré*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, T'utura pruwinsyapi, Chimuriy munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Casimiro Huanca yachay suntur 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Chimuri munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
Challwani

**Challwani** (kastilla simipi: *Chalguani / Challhuani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puqu munisipyupi, huk llaqtam, Challwani kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Puqu munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
Tiraqi "C"

**Tiraqi "C"** (kastilla simipi: *Tiraque "C"*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Tutura munisipyupi, Tiraqi "C" kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tutura munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qullpayaku

**Qullpayaku** nisqaqa (*Collpa Ciaco*) Buliwya mama llaqtapi llaqtam, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Jarani munisipyupi. Qullpayaku kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Jarani pruwinsya
José Bernardo de Tagle

**José Bernardo de Tagle y Portocarrero  ** sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1779 paqarisqa Lima llaqtapi - †26 ñiqin tarpuy killapi 1825 wañusqa Kallaw llaqtapi) huk  mama llaqtap awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. **Marqués de Torre Tagle**, Awqaq suyuyuq wan pulitiku.

Tayta:  José Manuel Tagle Isasaga, III Marqués de Torre-Tagle Mama: Josefa de las Mercedes Zamudio y PortocarreroWarmi: Mariana Micaela Echevarría y Santiago-UlloaChurinkuna: Josefa wan María Asunción
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Ch'iyarpata kantun

**Ch'iyarpata kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chiarpata*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Pukarani munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'iyarpata llaqtam.

*Ch'iyar* aymara simim: yana.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Pukarani sapsi: yupaykuna, saywitu
Antamarka kantun

**Antamarka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Santiago de Andamarca*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Antamarka llaqtam (302 runa, 2001 watapi).  

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Qaranqa pruwinsya
Kalama Wayllamarka kantun

**Kalama Wayllamarka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Calama Huayllamarca*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka Belen munisipyupi. Uma llaqtanqa Kalama Wayllamarka llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha (Antamarka munisipyupi)
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Qaranqa pruwinsya
Wayllamarka kantun (Chinchay Qaranqa)

**Wayllamarka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Santiago de Huayllamarca*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Chinchay Qaranqa pruwinsyapi, Wayllamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Wayllamarka llaqtam (439 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Wayllamarka munisipyu (= Chinchay Qaranqa pruwinsya): yupaykuna, saywitu  (PDF; 324 kB)
Jurinuqa kantun

**Jurinuqa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Orinoca*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Jurinuqa llaqtam (163 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Ch'iyar Qullu  - Wichhu Qullu *(Wichu Kkollu)*
* Quchakuna: Janq'u Quta *(Jankho Kkota)* -  Jayu Quta *(Jayu Kkota)* - Puwpu qucha
* Mayukuna: K'ara K'ara mayu - Laq'a Jawira

## Kantunpi paqarisqa

Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Jurinuqa kantunpi, Isallawi llaqtapi, .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Antamarka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'uxña Uma kantun

**Ch'uxña Uma kantun** (aymara simi *ch'uxña* q'umir, *uma* yaku, "q'umir qucha", kastilla simipi: *Cantón Chojñohuma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk kantunmi, Uru Uru suyupi, Chinchay Qaranqa pruwinsyapi (Wayllamarka munisipyupi). Uma llaqtanqa Ch'uxña Uma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Wayllamarka munisipyu (= Chinchay Qaranqa pruwinsya): yupaykuna, saywitu  (PDF; 324 kB)
Upluqa kantun

**Upluqa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Oploca*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Upluqa llaqtam (672 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Urin Chichas pruwinsya
Rufino Carrasco kantun

**Rufino Carrasco kantun** (kastilla simipi: *Cantón Rufino Carrasco*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa San Husiy Hatun Pampa llaqtam (*San José Pampa Grande*).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla

## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tupisa munisipyu: Yupaykuna; saywitu
Taro Aso

**Taro Aso**, **Tarō Asō** (Nihun simipi:  麻生太郎), sutiyuq runaqa, *20 ñiqin tarpuy killapi - 1940 paqarisqa Iizuka llaqtapi - ). 

2008 watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.

2005 watamanta 2007 watakama Kansillir (Nihun).

Tayta: Takakichi AsoMama: Kazuko Yoshida.

Ñawpaq warmi: Chikako Aso

Churinkuna: 

## Qillqaqkuna
*Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Nihun

## Hawa t'inkikuna

*Nihun simipi:
** Web site
*Kastilla simipi:
**Biografía en español por Fundación CIDOB
Yasuo Fukuda

**Yasuo Fukuda**, (Nihun simipi:  福田 康夫 Fukuda Yasuo), sutiyuq runaqa,(*16 ñiqin anta situwa killapi - 1936 paqarisqa Takasaki llaqtapi - ). 

2007 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Takeo Fukuda
Mama: 

Ñawpaq warmi:  Kiyoko Fukuda

Wawakuna: 

Yachaywasi: Azabu High School

## Qillqaqkuna
*Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Nihun

## Hawa t'inkikuna

*(Nihun simipi):
** Web personal

*(Kastilla simipi):
** Biografía en la Fundación CIDOB
Shinzo Abe

**Shinzo Abe**, (Nihun simipi:  安倍 晋三 Abe Shinzō), sutiyuq runaqa,(*21 ñiqin tarpuy killapi 1954 paqarisqa Nagato llaqtapi - 8.07.2022). 

2012 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Shintaro Abe; Mama: Yoko Kishi

Ñawpaq warmi: Akie Abe

Wawakuna: 

Yachaywasi: Seikei High School
 
## Qillqaqkuna
* Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Nihun

## Hawa t'inkikuna

* (Nihun simipi):
** Web personal

* (Kastilla simipi):
** Biografía en Fundación CIDOB
** >''Shinzo Abe, Musuq Umalliq partidupi Gobierno Nihun wan futuro Uma kamayu''
Junichiro Koizumi

**Junichiro Koizumi**, (Nihun simipi:  小泉 純一郎, Koizumi Jun'ichirō), sutiyuq runaqa,(*8 ñiqin qhulla puquy killapi - 1942 paqarisqa Kanagawa llaqtapi - ). 

2001 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Junya Koizumi
Mama: 

Ñawpaq warmi:  Kayoko Miyamoto (divorciado)

Wawakuna: 

Yachaywasi: Seikei High School

## Qillqaqkuna
* Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Nihun

## Hawa t'inkikuna

* (Nihun simipi):
** Web personal

* (Inlish simipi):
** Speeches and Statements by Junichiro Koizumi
** Profile of Prime Minister Koizumi
** Yasukuni Shrine official website
Li Xiannian

**Li Xiannian**,  (Chinu simipi:  李先念, chino tradicional: 李先念, pinyin: Lǐ Xiānniàn, Wade-Giles: **Li Hsien-nien**) sutiyuq runaqa, 23 ñiqin inti raymi killapi 1909 paqarisqa Hong'an llaqtapi - 21 ñiqin inti raymi killapi 1992 wañusqa Pikkin llaqtapi) Chunwa mama llaqtapi pulitiku qarqan. 

1982 watamanta 1988 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Umalliqnin karqan.

Ñawpaq warmi: Lin Mei.

Churinkuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:
 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Runallaqta Republika China)
* 

## Hawa t'inkikuna

*(Chinu simipi):
** 
*(Inlish simipi):
**"History Beckons Again"
Badajoz

**Badajoz** (arabya simipi: بطليوس, Batalyaws) nisqaqa Ispañapi (Ikstrimadura suyupi) huk hatun llaqtam.

## Waki
### Runakuna
### Iñiy
* Kathuliku Inlisya

## Karu puriy
### Raymikuna
# Karnawal
# Simana Santa
# San José raymikuna
# Romería de la Virgen de Bótoa
# Romería de San Isidro.
# Feria de San Juan.
# Almossasa Batalyaws,
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
T'uru T'uru

**T'uru T'uru** (kastilla qillqaypi: *Toro Toro / Torotoro*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, T'uru T'uru munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* T'uru T'uru mamallaqta parki
*
San Pedro de Buena Vista kantun

**San Pedro de Buena Vista kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón San Pedro de Buena Vista*) Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, San Pedro de Buena Vista munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Buena Vista llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* T'uru T'uru mamallaqta parki
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antonio Quijarro pruwinsya
Qispilla urmay

**Qispilla urmay** nisqaqa llasaq wisnup urmaynin, llasaturakullap aknachsqan, huk kallpakunap mana aknachasqan.

Wayra pacha wisnuwan qhaqunakuspanmi, ama kachunchu, ichataq ch'usaq p'ulin kachun. Chay ch'usaq p'ulinpi urmachkaq wisnu qispilla urmachkaspaqa, pachawan p'ikwaykunmi, wiñaylla utqayninta mirachispa Wayra pachapi urmachkaq wisnutaq urmachkaspataq qhaquy llasaturakuta aypaspa manañam p'ikwaykunchu.

Qispilla urmaypa hanaq kayninpa minuywanqa kay hinam (h_0 nisqa qallariy hanaq kay nisqapi manaraq kuyurqaspaqa):
:h(t) = h_0-\frac{1}{2}gt^2
:*h* = wisnup hanaq kaynin *t* nisqa pachapi
:h_0 = wisnup qallariy hanaq kaynin
:*g* = llasaturaku kallpap aknachasqan p'ikwachiynin.

Wisnup risqan karu kayninqa kay hinam:
:s(t)=|h(t)-h_0|=\frac{1}{2}gt^2
:*s* = urmachkaq wisnup risqan karu kaynin
Qhaquy

**Qhaquy** nisqaqa iskay q'imirinakuq pachankap kuyuyninta hark'anakuq kallpam.

Huk kallpa astaptinqa, q'uñim tukukun.
Hark'ay

**Hark'ay** nisqaqa ima ruraypas, imappas icha pipapas ama imananpas, rurayninta ama tukuchinanpaq. Kaypi qhaway:
*Pachankap kuyuyninta hark'aq kallpa, qhaway **[[qhaquy]]**;
*Hayukunata, awqaqkunata hark'ay, qhaway **[[amachay]]**;
*Mayupi yakuta hark'ay, qhaway **[[mayu hark'a]]**.
Ch'usaq p'ulin

**Ch'usaq p'ulin** nisqaqa mana imayuq p'ulinmi, mana wayra pachayuq, manam imayuqchu.

Quyllurpura kaq *[[ch'usaq pacha]]* nisqa p'ulinqa (yaqa) ch'usaq p'ulinmi, yaqa mana iñukuyuq.
Hanan pacha

**Ch'usaq pacha** icha **Hanan pacha**qa quyllurpura kaq, mana wayra pachayuq kaq, (ñaqa) ch'usaq kaq p'ulinmi, ñaqa mana iñukuyuq kaq.
Mayu mansana

**Mayu mansana** icha **Murtiñu** *(Hesperomeles lanuginosa)* nisqaqa huk wayuq thansam, Antikunapi (Kulumbyapi, Ikwadurpi, Piruwpi, Buliwyapi) wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Limanchu

**Limanchu** *(genus Peperomia)* nisqaqa huk ancha hatun yura rikch'anam, 1.500-manta aswan rikch'aqmi.

## Rikchakuna

Image:Starr_020925-0104_Peperomia_cookiana.jpg|*P. cookiana*
Image:Peperomia incana2.jpg|*P. incana*
Image:Peperomia galioides OB10.jpg|*P. galioides*
Image:Starr_010704-0011_Peperomia_blanda.jpg|*P. leptostachya*
Rit'i chaki lluchk'aykachay

**Rit'i chaki lluchk'aykachay**, **Rit'i lluchk'ay** icha **Rit'ipurina** nisqaqa (inlish simipi: *Ski, Skiing*) chakikunapi watasqa chaki lluchk'ana nisqa iskaynintin suni last'awan rit'ipi lluchk'aymi, yallinakuy rit'ipi kurku kallpanchay rikch'aqmi.
Chullunku pacha

**Chullunku pacha** nisqaqa ancha ñawpa pachas Tiksimuyupi chirisapa chullunkusapa kasqa. Chaypacha hatun chullunkukunas anchata hatunyasqa, achka suyukunata chullunkuchaspa.

## Kaypipas qhaway
*Rit'i pacha
Hatun chullunku

**Hatun chullunku** icha **Illima**, wanka limaypi **Wallallu** nisqaqa tukuy watantinkunapi kaq, ancha hatun chullunkum, hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi, kinrayninkunapi kaq **urqu chullunku** nisqam, Antartikapi Kalalit Nunatpipas kaq **[[chullu-chullunku|chullunku suyu]]** nisqataqmi.

Aswan urqukunata qataq, ichataq mana hunt'a suyu hina hatun kaq chullunkuqa **urqu chullunku pampa** nisqam (ahinataq Qillqaya Rit'ipampa).

Hatun chullunkuqa achka chiri suyukunapim. Urmamusqa achka tawqa rit'imantam achka ñit'iywan chiriypi chullunkum tukukun. Hatun chullunkuqa hatun qallu hina qhichwakunapi uraykuspa lluchk'anmi, pampanpi hatun ñit'iywan puriqllayaspa yakuyaspa, chayrayku aslla qhaquy kaptinmi.

Chullunku pachapi hatun chullunkukuna anchatas hatunyarqan, achka suyukunata chullunkuchaspa. Kunan pachataq pacha q'uñiyaptinmi, hatun chullunkukunaqa chullukuspa yakuyaspa pisiyachkanmi, huk p'unchawchá puchukaspa.


File:Laguna Glaciar Bolivia.png|Buliwyapi Surata urqu chullunku.
File:Briksdalsbreen_(03_272).jpg|Nurwigapi Briksdal urqu chullunku.
File:Iceland Grimsvoetn 1972.jpg|Islandyapi chullunku pacha.
Chaki lluchk'ana

**Chaki lluchk'ana** icha **Rit'ipurinapaq k'aspi** nisqakunaqa (inlish simipi: *Ski*, rusiya simipi: *Лыжи*) runap chakinkunapi watana iskaynintin suni last'a k'aspim, runap rit'ipi lluchk'ananpaq apaykachanam, rit'i chaki lluchk'aykachay nisqapaq.

## Kaypipas qhaway
*Suchuqrampa
Lee Myung-bak

**Lee Myung-bak**, (Kuriya simipi: 이명박, hanja simipi: 李明博,  I Myeongbak, Yi Myŏng-bak) sutiyuq runaqa, 19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 paqarisqa Nakakawachi distritu, Hirano (Ōsaka) llaqtapi - ), huk   mama llaqta pulitiku qarqan. 

2008 watamanta 2013 watakama ñawpaq kuti Tayhan Republikapas Umalliqnin karqan.

Tayta: Cheun'u Lee Taewon Chae

Ñawpaq warmi: Kim Yun-OkChurinkuna: (4) Joo-yeon, Seung-yeon, Soo-yeon wan Si-hyung

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Tayhan Republika
* Lee Sang-deuk

## Hawa t'inkikuna

* Uficial site (inlish simipi)
* Biografía en español por Fundación CIDOB
Siyul

**Siul 서울**(Hangul 서울 특별시 , Hanja 서울 特別市 , Romanizadu: Seoul Teukbyeolsi, McCune-Reischauer: Sŏul T'ŭkpyŏlsi, Kastilla simipi: Seúl) icha **Seul** llaqtaqa Tayhan Republika mama llaqtap uma llaqtanmi.

## llaqta pusana Rakiy
25 *gu* (구 "distritukuna"), subdivididos en 522 *dong*, subdivididos en 13 787 "tong",divididos en 102 796 *ban*:
* Dobong-gu (도봉구)
* Dongdaemun-gu (동대문구)
* Dongjak-gu (동작구)
* Eunpyeong-gu (은평구)
* Gangbuk-gu (강북구)
* Gangdong-gu (강동구)
* Gangnam-gu (강남구)
* Gangseo-gu (강서구)
* Geumcheon-gu (금천구)
* Guro-gu (구로구)
* Gwanak-gu (관악구)
* Gwangjin-gu (광진구)
* Jongno-gu (종로구)
* Jung-gu (중구)
* Jungnang-gu (중랑구)
* Mapo-gu (마포구)
* Nowon-gu (노원구)
* Seocho-gu (서초구)
* Seodaemun-gu (서대문구)
* Seongbuk-gu (성북구)
* Seongdong-gu (성동구)
* Songpa-gu (송파구)
* Yangcheon-gu (양천구)
* Yeongdeungpo-gu (영등포구)
* Yongsan-gu (용산구)

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Siul Mama llaqtap Yachay Suntur 

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna

* Korea.net servicio de información coreano para extranjeros
* Gobierno metropolitano de Seúl
Lee Hsien Loong

**Lee Hsien Loong**, (Chinu simipi: 李显龙,  machu Chinu simipi:  李顯龍; pinyin: Lǐ Xiǎnlóng sutiyuq runaqa, 10 ñiqin hatun puquy killapi - 1952 paqarisqa Singapur llaqtapi - ). 

2004 watamanta ñawpaq kuti Singapurpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Lee Kuan Yew Mama: Kwa Geok Choo

Ñawpaq warmi: Ho Ching /  Wong Ming Yang (wañusqa 1982)
Wawakuna: 4

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Singapur

## Hawa t'inkikuna

* An interview with Lee Hsien Loong on Charlie Rose Show - 30 mins video
* A brief biography at the Singapore government's website
* Commanding Heights: Lee Hsien Loong
* Lee Hsien Loong wins Worst Democrat Award 2006
Manuel Murillo

**Manuel Murillo Toro**, (*1 Qhulla raymi killa - 1816 paqarisqa Chaparral (Kulumbya) llaqtapi - †26 ñiqin qhapaq raymi killapi - 1880 paqarisqa Bogota, (Kulumbya) llaqtapi). 

1864 watamanta 1866 wan 1872 watamanta 1874 ñawpaq kuti Kulumbyapa Umalliqnin karqan.

Tayta: 
 

Ñawpaq warmi: Ana Roma y Cabarcas
Wawakuna: 4

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Kaypipas qhaway
* Kulumbya

## Hawa t'inkikuna

* Biblioteca virtual Luis Ángel Arango
* https://web.archive.org/web/20070927041022/http://www.mincomunicaciones.gov.co/
Antonio Nariño

**Antonio de la Santísima Concepción Nariño y Álvarez**, (*9 ñiqin ayriway killapi - 1765 paqarisqa Bogotá (Kulumbya) llaqtapi - †13 ñiqin qhapaq raymi killapi - 1823 paqarisqa Villa de Leyva - Boyacá, (Kulumbya) llaqtapi). 

1811 watamanta 1812 ñawpaq kuti Kulumbyapa Umalliqnin karqan.

Tayta: 
 

Ñawpaq warmi: Magdalena Ortega y Mesa
Wawakuna: 4

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Kaypipas qhaway
* Kulumbya

## Hawa t'inkikuna

* 
*  El colombiano de todos los tiempos - semana.com
* Biografía del General Antonio Nariño
* Defensa ante el senado
Lee Kuan Yew

**Lee Kuan Yew**, (*chinu simi pi: 李光耀, pinyin: Lǐ Guāngyào sutiyuq runaqa (  paqarisqa Singapur llaqtapi -  wañusqa Singapur llaqtapi).  mama llaqtap pulitiku karqan.

1959 watamanta 1990 ñawpaq kuti Singapurpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Lee Chin Koon  Mama: Chua Jim Neo

Ñawpaq warmi:  Kwa Geok Choo Churinkuna: 3 (Lee Hsien Loong, Lee Hsien Yang wan Lee Wei Ling)

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Singapur)

## Hawa t'inkikuna
Puerto Busch

**Puerto Busch** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Puerto Suárez munisipyupi.
## Allpa saywachi
* Parawayi mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Germán Busch
## Hawa t'inkikuna
* Germán Busch pruwinsya (Saywitu)
Parawayi mayu

**Parawayi mayu** (kastilla simipi: *Río Paraguay*) nisqaqa Arhintinapi, Buliwyapi, Brasilpi, Parawayipipas, huk mayum.
Yapakani mayu

**Yapakani mayu** (kastilla simipi: *Río Yapacaní*) nisqaqa Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Amboró mamallaqta parkipi, huk mayum.
Lichiquta

**Lichiquta** (*Leche Qota / Lechecota*) nisqaqa Buliwya suyupi, Qhapaq Wallapi, huk qucham, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Wanay munisipyupi, San Juan de Challana kantunpi, Janq'u Laya *(Jankhu Laya)* Chachakumani urqukunapas ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Surata
* Illampu
San José kachi qucha

**San José kachi qucha** (kastilla simipi: *Salar de San José*) nisqaqa Buliwyapi, Santa Krus suyupi,  Cordillera pruwinsyapi, Charawa munisipyupi, Izozog kantunpi, Kaa Iya mamallaqta parkipi, huk kachi qucham.
San José wat'akunap kachi quchakunapas chunta yura sach'a-sach'a

**San José wat'akunap kachi quchakunapas chunta yura sach'a-sach'a** (kastilla simipi: *Palmar de las Islas y Salinas de San José*) nisqaqa Buliwyapi, Hatun Chakupi, Santa Krus suyupi, Cordillera pruwinsyapi, huk hatun chunta yura sach'a-sach'am.
Tukawaka mayu

**Tukawaka mayu** (kastilla simipi: *Río Tucavaca*) nisqaqa Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, huk mayum.

## Kaypipas qhaway
* Tukawaka qhichwa risirwa
Buliwyapi Ramsar k'itikuna

Buliwya suyupiqa kanmi kay **Ramsar k'iti**kuna:


Image:Ilha do Sol38.jpg|Titiqaqa qucha, Titiqaqa wat'amanta rikusqa.
Image:Fishing boat Lake Poopo.jpg|Puwpu qucha
Image:Sunshine Parapeti River.jpg|Parapiti mayu, (Bañados de Izozog)


## Pukyukuna
www.planificacion.gov.bo / Buliwyapi Ramsar k'itikuna
Piruwpi Ramsar k'itikuna

Piruw suyupi kanmi kay 13 **Ramsar k'iti**:

 

## Pukyukuna
*RAMSAR k'itikuna 
## Hawa t'inkikuna
* Las Arreviatadas quchakuna
* www.wwfperu.org.pe / Abanico del Pastaza
José Martí

**José Julián Martí Pérez**  sutiyuqqa (* 28 ñiqin qhulla puquy killapi - 1853 La Habana llaqtapi paqarisqa - † 19 ñiqin aymuray killapi - 1895 Dos Ríos (Cauto) llaqtapi wañusqa), Kuba mama llaqtamanta Yachay wayllukuq wan qillqaqmi karqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Nuestra America]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

Tayta: Mariano Martí y Navarro, (Valencia llaqtapi)
  Leonor Pérez Cabrera, (Santa Cruz de Tenerife, Islas Canarias llaqtapi). 

Yachaywasi: Colegio de San Anacleto wan Colegio de San Pablo

Warmi: Carmen Zayas-BazánChurinkuna:  José Francisco Martí y Zayas-Bazán, "El Ismaelillo" 

## Qillqasqankuna
### Harawi

* Ismaelillo, **Ismayilcha**
* Versos Sencillos (1891), **Qullmi harawillkukuna**
* Versos Libres, **Qishpiq harawillkukuna**
* Flores del Destierro.(1882), **Qarquy waytakuna**

### Payyuyay
* Presidio Político en Cuba (1871), **Kuwachaw pusaqpa qaykuraynin**
* Nuestra América (1891), **Mulanpintsik**

Cabe también destacar su obra epistolar, de un elevadísimo nivel literario.

:**Extracto de Abdala [[1869]]**
:*(…) El amor, madre, a la patria,*
:*No es el amor ridículo a la tierra*
:*Ni a la yerba que pisan nuestras plantas*
:*Sino el odio invencible a quien la oprime*
:*Es el rencor eterno a quien la ataca* (…)

; Apyalapita wallka sutashqa 1869

: Mamata kuyayqa, mama llaqtatapis
: manam  allpata asikuna kuyaytsu
: manam ima hachatapis, tsayta chaki palta
: harunqan, tsayqam mana llallina chikiy
: harutsakuqta, wiñay kawaypa chikipay
: mayqan wahupallaqnintapis...

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy
## Hawa T'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
* José Martí, The End of a Myth? by Maarten Van Delden en ''Literal. Latin American Voices''
### [[Kastilla simi]]pi
* "Nuestro José Martí" Una mirada desde el exilio cubano actual
* josemarti.cu Portal José Martí
* La página de José Martí
* Las ideas republicanas de José Martí
* José Marti Un poeta
* Obras en Gutenberg.org
* Obras en Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
* Cuba Literaria
* Iconografía Martiana
* Martí y la literatura
* Habana Elegante
* '''Gráfico interactivo: Muerte de José Martí'''
* Instituto de Integración Latinoamericana
* Carmen Zayas-Bazán
* Martí y Manzanillo
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen**,  (Chinu simipi:  孫德明, pinyin: Sun Yixian) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Cuiheng (Guangdong) llaqtapi, -  wañusqa Beijing llaqtapi), huk Chunwa mama llaqtayuq hampikamayuq wan pulitiku qarqan

1 ñiqin qhulla puquy killapi 1912 watamanta 1 ñiqin ayriway killapi 1912 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Umalliqnin qarqan.

Ñawpaq warmi: Lu Muzhen (1885-1915) / Soong Ching-ling (1915-1925). Churinkuna: Sun Fo. 

## Qillqasqankuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Chunwapa wiñay kawsaynin
* Sinru qillqaq: Qillqaqkuna (China)
* Kuomintang 
* Mao Zedong 
* Chiang Kai-shek

## Hawa t'inkikuna

* (Chinu simipi):
** 
* (Inlish simipi):
**
Li Yuanhong

**Li Yuanhong**,  (Chinu simipi:  黎元洪, pinyin: Yuánhóng) sutiyuq runaqa, (*19 ñiqin kantaray killapi - 1864 paqarisqa Huangpo, Hubei,  llaqtapi, - 3 ñiqin inti raymi killapi - 1928 wañusqa Tianjin llaqtapi). 

1916 watamanta 1917 watakamam wan 1922 watamanta 1923 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Umalliqnin karqan.

Ñawpaq warmi: 

Wawakuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:
 

## Kaypipas qhaway
* Chunwa
* 

## Hawa t'inkikuna

*(Chinu simipi):
** 
*(Inlish simipi):
**
Antonio Gramsci

**Antonio Gramsci**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ales (Cerdeña) llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi), huk  mama llaqtayuq yachay wayllukuq, willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Nuestra America]]* nisqa kawsay rikch'anmi qarqan.

Taytan: Francesco Gramsci (1860-1937), Maman: Giuseppina Marcias (1861-1932).Warmi: Peppina, que sólo había estudiado hasta tercero de primaria y se casan, a pesar de la oposición de los padres de ella. Churinkuna:  Gennaro (1884), Grazietta (1887), Emma (1889), Ales (1891), Antonio, bautizado , Mario (1893), Teresina (1895) wan Carlos (1897).

## Qillqasqankuna
### Los Cuadernos
* El materialismo Histórico y la filosofía de Benedetto Croce (1948)
* Los intelectuales y la organización de la cultura (1949)
* El Risorgimento (1949)
* Notas sobre Maquíavelo, sobre la política y sobre el Estado moderno (1949)
* Literatura y vida nacional (1950)
* Pasado y Presente (1951) 

## Kaypipas qhaway
* Italyapa wiñay kawsaynin
* Aleksandr Tarasov

## Hawa t'inkikuna

* Un acercamiento a Antonio Gramsci
* El museo en la casa donde vivió Gramsci en Ghilarza
* Página con gran cantidad de textos de Antonio Gramsci
* Entrada sobre Gramsci de Jose María Laso en el ''Diccionario de filosofía contemporánea'' de M.A. Quintanilla
* Prólogo de Gustavo Bueno al primer libro publicado en España (José María Laso, 1973) sobre Gramsci en A.C. Wenceslao Roces
* Artículos sobre Gramsci en la Asociación Cultural Wenceslao Roces
Tablas Monte kantun

**Tablas Monte kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Tablas Monte*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa Tablas Monte llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkachaka
* Qurani qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 129 - 130)
Qurani mayu

**Qurani mayu** (kastilla simipi: *Río Corani*) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Qurani qucha
Wisk'achani (mawk'a llaqta)

**Wisk'achani** (*Viscachani*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, JAruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi, Wisk'achani llaqta ñiqpi, Chuqiyapu-Uru-Uru ñan ñiqpi.

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
Urunquta

**Urunquta** icha **Hurunquta** (*Oroncota*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, José María Linares pruwinsyapi, Puna munisipyupi, Turuchipa kantunpi.

## Allpa saywachi
* Pilkumayu
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* El Pedregal (mawk'a Inka llaqta, Urunquta ñiqpi)
* Inkarry Muqu (mawk'a Inka llaqta, Urunquta ñiqpi)

## Pukyukuna
* archaeology.about.com / Urunqutamanta (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.arqueobolivia.com (kastilla simi)
* www.congreso.gov.bo
Eusébio

**Eusébio da Silva Ferreira** sutiyuqq "Yana Pirla" sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Maputu (Musambik) llaqtapi - †  Lisboa, Purtugal)  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Yaya: Laurindo António da Silva Ferreira (Angula manta); mama: Elisa Anissabeni (Musambik manta).

## Klubkuna

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa participasyunkuna

## Suñaykuna

## Willay pukyumanta

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
** Biografia de Eusebio
* Purtugal simipi:
**  Biografia de Eusébio no site oficial do Benfica 
* Inlish simipi
** Hall of Fame - Eusébio
Luis Figo

**Luís Filipe Madeira Caeiro Figo**, "Luis Figo" sutipaq, (* 4 ñiqin ayamarq'a killapi - 1972 paqarisqa Lisboa (Purtugal) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Purtugal piluta hayt'aqmi.

Tayta: **Antonio**, Mama: **María Joana**

Warmi: Helen Svedin  -  Churinkuna: 3.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
**
* Purtugal simipi:
** Página oficial da Fundação Luís Figo
* Inlish simipi
** Hall of Fame - Figo
Karl-Heinz Rummenigge

**Karl-Heinz Rummenigge** sutiyuq runaqa, icha "Kalle" (* 25 ñiqin tarpuy killapi 1955 paqarisqa Lippstadt llaqtapi -  ),  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Tayta:   , Mama: 

Warmi:   -  Wawakuna: 1 Marco (* 1988) 

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Alimanya)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna

*Kastilla simipi
**
*Alimanya simipi:
** Eintrag bei ''Fußballdaten'' (en alemán)
* Inlish simipi
**Hall of Fame - Rummenigge
Víctor Humareda

**Víctor Humareda Gallegos** sutipaq, (*  paqarisqa Lampa llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.

Taytan: Emilio Humareda Caballero; Maman: Eudocia Gallegos Andia

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Puno Magico
* Arte Peru
Qullpaqucha llaqta

**Qullpaqucha** (*Khollpa Khocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Qullpaqucha, Asiruqucha, Pilawit'u quchapas ñiqpi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Wak'aspi jatun yachay wasi *[[Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq]]* kasqallantaq. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asiruqucha  
* Betty Veizaga Siles
* Juch'uy Llallawa
* Junt'utuyu
* Khurupampa
* Kunturpuñuna
* Parququcha
* Pilawit'u
* P'allqaluma
* Qullpaqucha
* Quturipunta
* Turu Wayq'u phaqcha
* Yanatama

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wanchaka pampa

**Wanchaka pampa** (kastilla simipi: *Meseta de Caparú* / *Caparuch* / *Huanchaca*) nisqaqa huk hanaq pampam Brasilpi, Buliwyapipas, Santa Krus suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi.
Benito Juárez

**Benito Pablo Juárez García**, (*  paqarisqa San Pablo Guelatao (Oaxaka) llaqtapi - †  wañusqa  Mishiku llaqtapi). Mishiku mama llaqta taripay amachaqmi wan pulitiku runam.

1858 watamanta 1864 wan 1867 watamanta 1872 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.

Tayta: Marcelino Juárez;  Mama: Brígida García
 

Ñawpaq warmi: Margarita Maza
Wawakuna: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna

* Página del gobierno de Oaxaca referente a Juárez
* Profesión Juarista
* Benemérito de las Américas
* Benito Juárez y la Suprema Corte de Justicia
* Biografía de '''Benito Juárez'''
* Frases Célebres de Benito Juárez
* La vida de Benito Juárez
Felipe Calderón

**Felipe de Jesús Calderón Hinojosa** (*  paqarisqa Morelia llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

2006 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.

Taytan: Luis Calderón Vega;  Maman: Carmen Hinojosa Calderón.Ñawpaq warmi: Margarita Zavala.Churinkuna: 3 (María, Luis Felipe wan Juan Pablo)

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

## Kaypipas qhaway
* Mishikupa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* * Sitio oficial de la Presidencia de la República
* Programa de Resultados Electorales Preliminares
* Biografía extensa en la Fundación Cidob
Igor Belanov

**Ígor Ivánovich Belánov** (Rusu simipi: Игорь Иванович Беланов *Ígor Ivánovich Bielánov*; ukranya simipi: Ігор Іванович Бєланов *Ígor Ivánovich Bielánov*), (*  paqarisqa Odessa llaqtapi, Ukranya mama llaqtapi  -  ) huk  Ukranya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

*Igor Belanov en UkrSoccerHistory.com (inlish simipi)
Tutura (sut'ichana)

***[[Tutura]]**: huk yura
* **[[Tutura (Quchapampa)]]:** huk llaqta, Buliwyapi, Quchapampa suyupi
* **[[Tutura munisipyu (Quchapampa)]]:** huk munisipyu, Buliwyapi, Quchapampa suyupi 
* Tutura munisipyu, huk munisipyu, Buliwyapi (= San Pedro de Totora pruwinsya)
* Tutura kitilli, huk kitilli, Ikwadurpi