Apya Yala simikuna

Awya Yala rimay nisqakunaqa tukuy Awya Yalapi rimasqaña simikuna, manaraq Iwrupa mama llaqtakuna kulunyacharqaptin, paykunamanta qhipaqta yurisqa rimaykunapas.

## Awya Yala rimaykunap wiñay kawsaynin

Kastilla Atiy nisqa qallarichkaptin, tukuy Awya Yalapi waranqamanta aswan rimaykunas karqan. Chaymantataqsi, Ispaña, Purtugal, huk Iwrupa mama llaqtakunap kulunyan pachapi, qispikusqa Republikakunap pachanpipas iwrupa simikunam - kastilla simi, purtuyis simi, inlish simi, phransis simi, nirlandis simi – indihina nisqa runakunap rimayninkunata anchhuchirqan. Chayrayku kunan pacha kimsa pachak rimayraqchá kawsachkan, yaqa tukuy kawsaqraqtaq awya yala rimaykuna ancha chikichasqam.

## Lliwmanta astawan rimaqniyuq Awya Yala rimaykuna

Kaymi kunan pacha lliw Awya Yala rimaykunamanta aswan rimaqniyuqraq rimaykuna:
* Qhichwa simi (Runasimi): chunkamanta chunka tawayuqkama hunuchá rimaqkuna (Piruw, Buliwya, Ikwadur, Kulumbya, Arhintina mama llaqtakunapi)
* Waraniyi simi: pichqa hunuchá rimaqkuna (Parawayi, Brasil, Arhintina mama llaqtakunapi)
* Aymara simi: kimsa hunuchá rimaqkuna (Buliwya, Piruw mama llaqtakunapi)
* Nawa simi: iskay hunuchá rimaqkuna (Mishiku, El Salvador mama llaqtakunapi)
* K'iché simi: huk kuskanniyuq hunuchá rimaqkuna (Watimala mama llaqtapi)
* Maya simi: huk hunuchá rimaqkuna (Mishiku: Yukatan yaqa wat'api)
* Kaqchikel simi: qanchis pachak waranqachá rimaqkuna (Watimala mama llaqtapi)
* Mapudungun simi: suqta pachak waranqachá rimaqkuna (Chili mama llaqtapi)

Kaymi huk hatun rimaykunap ayllunkuna:
* Algonkin rimaykuna
* Arawak rimaykuna
* Aymara haqaru rimaykuna
* Chipcha rimaykuna
* Hiwaru rimaykuna
* Irukisa rimaykuna
* Kariwa rimaykuna
* Makru ge rimaykuna
* Maya rimaykuna
* Na diné rimaykuna
* Otomanki rimaykuna
* Qhichwa rimaykuna
* Siyu rimaykuna
* Tupi rimaykuna
* Utu astika rimaykuna

## Rimaykunap ayllunkuna

#### [[Uralan Awya Yala]]

Campbell (1997), Gordon (2005), Kaufman (1990, 1994), Key (1979), Loukotka (1968).

##### Rimaykunap ayllunkuna (Uralan Awya Yala)

# Aymara haqaru rimaykuna - *Buliwya, Piruw, Arhintina, Chili* - (3) (Aymara, haqaru)
# Arawana rimaykuna - *Brasil* - (8) (Arawá)
# Arawak rimaykuna - *Uralan Awya Yala, Chawpi Awya Yalap Wat'ankuna* - (64) (Maipureano, maipúre, aruák, wayuw simi)
# Arutani sapé rimaykuna - *Brasil, Winisuyla* - (2) (Arutani, sapé)
# Barbaquwa rimaykuna - *Kulumbya, Ikwadur* - (7) 
# Kawapanana rimaykuna - *Piruw* (2) (Jebero)
# Kariwa rimaykuna - *Kulumbya, Brasil, Winisuyla, Guyana, Surinam* (32) (Chaima, Akawayu simi, cumanagoto, caribe, tamanaco, matipuhy, yukpa)
# Chapakura-wanham rimaykuna - *Brasil, Buliwya* (5) (Itene, oro win, torá)
# Chipcha rimaykuna - *Chawpi Awya Yala, Kulumbya* (22) (Arhuaco, bribri simi, kogui, damana, tunebo, chimila, barí, kuna simi, muyska simi)
# Chuquw rimaykuna - *Kulumbya, Panama* - (12) (Embera, wounan)
# Chun rimaykuna - *Arhintina* - (2) (Ona, tehuelche)
# Wahibo rimaykuna - *Kulumbya* - (5) (wahibo, guayabero, iguanito, macaguán)
# Harakmbet rimaykuna - *Piruw* - (2) (Amarakaeri, huachipaeri)
# Hibito-chulun rimaykuna - *Piruw* - (2) (Hibito, cholón)
# Hiwaru rimaykuna - *Piruw, Ikwadur* - (4) (Achwar-shiwar, jaguaruna)
# Lule vilela rimaykuna - *Arhintina* - (Lule-vilela)
# Makru ge rimaykuna - *Brasil, Buliwya* - (32) (Borôro, kaingang simi, chikitanu simi, krenak)
# Maku rimaykuna - *Brasil, Kulumbya* - (6) (Cacua, nukak rimaykuna, hupda, yuhup, nadëb, düw)
# Maskuyana rimaykuna - *Paraguay* (5) (Toba-maskoy, sanapaná)
# Mataku waykuru rimaykuna - *Arhintina, Brasil, Buliwya, Paraguay* - (11) (Toba, pilagá, chorote, wichí)
# Mura pirahã rimaykuna - *Brasil* - (4) (Pirahã)
# Nambikuarana rimaykuna - *Brasil* - (3) (Nambikwará, sabanês)
# Panu takana rimaykuna (33) - *Brasil, Buliwya, Piruw, Buliwya* - (Panu rimaykuna, Takana rimaykuna: Kaxararí, isconahua, matsés, sharanaua, nocamán, araona, tacana, cavineña)
# Peba yagua rimaykuna - *Piruw* - (2) (Yagua, yameo)
# Qhichwa rimaykuna - *Kulumbya, Ikwadur, Piruw, Buliwya, Arhintina, Chili* - (46) (Qhichwa, inga, kichwa)
# Saliba rimaykuna - *Winisuyla, Kulumbya* - (3) (Piaroa, maco, sáliba)
# Tukanu rimaykuna - *Brasil, Buliwya, Piruw, Ikwadur, Kulumbya* - (25) (Tukanu, guanano, arapaso, desano, cubeo, siona)
# Tupi rimaykuna - *Brasil, Buliwya, Paraguay, Piruw, Arhintina, Kulumbya, Winisuyla, Guayana Francesa* - (76) (Waraniyi, tupi, yeral, tupinambá, jurúna, awetí)
# Uru chipaya rimaykuna - *Buliwya* - (2) (Uru, chipaya)
# Witutu rimaykuna - *Piruw, Kulumbya* - (6) (Bora, münüka, murui, ocaina, nononota)
# Yanumam rimaykuna - *Brasil, Winisuyla* - (4) (Yanomami, sanumá rimaykuna)
# Samukuana rimaykuna - *Paraguay* - (2) (Ayoreo, zamacoco)
# Saparu rimaykuna - *Piruw, Ikwadur* - (7) (Andoa, arabela, iquito, záparo)

##### Ch’ulla simikuna [A], mana allichasqa simikuna [N] (uralan Awya Yala)

###### Sapsilla riqsisqa

Kaymi SIL-pa allichasqan sutisuyu:

# Abishira *(Piruw)* [N]
# Agavotaguerra *(Brasil)* [N]
# Aguano *(Piruw)* [N]
# Alakalufe *(Chili)* (Qawasqar)
# Amikoana *(Brasil)* [N]
# Andoque *(Kulumbya, Piruw)* (Andoke) [A]
# Arára, Mato Grosso *(Brasil)* [N]
# Kagua [cbh] *(Kulumbya)* [N]
# Kandoshi-shapra *(Piruw) [A]
# Kanichana *(Buliwya)* <small>(Canesi, Kanichana)</small>
# [[Kamsá]] *(Kulumbya)* <small>(Sibundoy, Coche, Kamsá)</small> [A]
# Kayubaba *(Buliwya)* [A]
# Chipiajes *(Kulumbya)* [N]
# Koxima *(Kulumbya)* [N]
# Himarimã *(Brasil)* [N]
# [[Waorani]] *(Ikwadur)* <small>(Waorani, Auca, Sabela)</small> [A]
# Iapama *(Brasil)* [N]
# Itonama *(Buliwya)* <small>(Saramo, Machoto)</small> [A]
# Kaimbé *(Brasil)* [N]
# Kamba *(Brasil)* [N]
# Kambiwá *(Brasil)* [N]
# Kapinawá *(Brasil)* [N]
# Karahawyana *(Brasil)* [N]
# Karirí-Xocó *(Brasil: Paraíba, Pernambuco, Ceará)* [N]
# Kohoroxitari *(Brasil)* [N]
# [[Korubo]] *(Brasil)* [N]
# Kunza *(Chili, Buliwya, Arhintina)* <small>(Atacama, Atakama, Atacameño, Lipe, Kunsa)</small>. Wañusqaña [N]
# [[Leko simi|Leko]] *(Buliwya)* <small>(Lapalapa, Leko)</small> [A]
# [[Mapudungun]] *(Chili, Arhintina)* (Araucanas)
# Matanawí *(Brasil)*. Wañusqaña [N]
# Miarrã *(Brasil)* [N]
# Movima *(Buliwya)* [A]
# Natagaimas *(Kulumbya)* [N] 
# Munichi *(Piruw)* <small>(Muniche)</small> [A]
# Pankararé *(Brasil)* [N]
# Pankararú *(Brasil: Pernambuco, Alagoas)*. Wañusqaña. [A]
# Papavô *(Brasil)* [N]
# Pataxó-Hãhaãi *'(Brasil)* [N]
# [[Pijao]] *(Kulumbya)* [N]
# [[Puelche]] *(Arhintina)* <small>(Guenaken, Gennaken, Pampa, Tehuelche norteño)</small> [A]
# Pumé *(Winisuyla)* <small>(Yaruro, Jaruro, Llaruro, Yuapín)</small> [N]
# [[Pukina simi|Pukina]] *(Buliwya, Piruw)* [N]
# Tapeba *(Brasil)* [N]
# Taushiro *(Piruw)* <small>(Pinchi, Pinche)</small> [A]
# Tekiraka *(Piruw)* <small>(Avishiri, Tekiraka)</small>. Wañusqaña.
# [[Tikuna]] *(Kulumbya, Piruw, Brasil)* <small>(Magta, Tikuna, Tucuna, Tukna, Tukuna)</small> [A]
# Tinki-Boto *(Brasil)* [N] 
# [[Tinigua]] *(Kulumbya: Metá: Sierra de la Macarena, Guaviare)*. Wañusqaña [N]
# Tremembé *(Brasil)* [N]
# Truká *(Brasil)* [N]
# Trumaí *(Brasil: Mato Grosso)* [A]
# Tsimané *(Buliwya: Beni)* <small>(Chimané, Mosetén)</small>. [A]
# Tuxá *(Brasil: Bahía, Pernambuco)*. Wañusqaña. [A]
# Uamué *(Brasil: Pernambuco)* Wañusqaña. <small>(Huamoé, Humuê, Aticum, Atikum></small>[N]
# [[Umbrá]] *(Kulumbya: Caldas, Risaralda)* [N]
# [[Urarina]] *(Piruw)* <small>(Shimacu, Itukale)</small> [A]
# Uru-Pa-In *(Brasil)* [N]
# Wakoná *(Brasil)* [N]
# [[Waraw simi|Waraw]] *(Guyana, Surinam, Winisuyla)* <small>(Warao, Guarao, Warraw, Guarauno)</small> [A]
# Wasu *(Brasil)* [N]
# Xukurú *(Brasil: Pernambuco)* [N]
# [[Yamana simi|Yamana]] *(Chili)* <small>(Yagan, Yahgan, Yaghan, Yagán, Tequenica, Háusi Kúta)</small> [A]
# Yarí *(Kulumbya)* [N]
# [[Yurakari]] *(Buliwya: Beni, Quchapampa)* <small>(Yura)</small> [A]

====== Rimanakusqa ======

Kay rimaykunamantaqa simi yachaqkuna rimanakuchkanmi, mana arí ninakuspa.

# Aikanã *(Brasil: Rondônia)*. <small>Kaymanchá kapun: arawakano, maipurano, maipurano norteño.</small>
# Ahuaqué o Arutani (Winisuyla) <small>(Auaké, Uruak, Awaké). Yaqa wañusqaña. Kaymanchá kapun: # Arutani-sapé</small> 
# Antiguo Catío-Nutabe *(Kulumbya)*. <small>Iskay wañusqaña rimay, Chipcha rimaykunamanchá kapuq (qhaway Constenla Umaña). Ama kunan Katiyu simiwan (embera, chuquw rimaykuna) pantaychu.
# Aushiri <small>(Auxira). Wañusqaña. Kaymanchá kapun: Zaparoana.</small>
# Baenã *(Brasil: Bahía)*. <small>(Baenan). Wañusqaña.</small>
# Betoi *(Kulumbya)* <small>(Betoy, Jirara, Jirarru). Wañusqaña. Ama pantaychu kay rimaykunawan: [[Betoye]], [[Arauca suyu]]pi, Landaburu (2000) nisqankama kaymanchá kapun: [[chibcha]], Zamponi (2003) nisqankamataq ch’ulla, wañusqaña Betoye (Betoñi) nisqawanchá, kunti Tukanu aylluman kapusqa, [[Guaviare]] kasqa.</small>
# [[Cofán]] *(Kulumbya, Ikwadur)* <small>(Kofán) Rivet, Castelví (1938), Ortiz (1965) nisqankama *'chibcha** icha **barbacoa**, Jijón, Camaño nisqankama macrochibcha; Greenberg, Tax nisqankama antikuna rimay; Loukotka (1948) nisqankama ch’ulla, hukkunataq manam allichankuchu.</small>
# Cueva ''(Panamá: costa Pacífica)'' <small>Wañusqaña. Kaymanchá kapun: **chibchano**</small>
# [[Kulli simi|Kulli]] ''(Piruw)'' <small>(Culle, Culli, Linga, Kulyi) Wañusqaña rimay.</small>
# Esmeralda <small>(Takame) Wañusqaña rimay.</small>
# Gamela ''(Brasil: Maranhão)'' <small>Wañusqaña.</small>
# Gorgotoqui ''(Buliwya)''. <small>Wañusqaña</small>
# Guamo ''(Winisuyla)'' <small>(Wamo). Wañusqaña</small>
# [[Hoti]] ''(Winisuyla)'' <small>(Joti, Hodï, Yuwana, Yoana, Yuana, Waruwaru, Chicano, Shikana), [[maku]] rimaymanchá icha [[salibana]] rimaymanchá kapun </small>.
# Huarpe <small>(Warpe). Wañusqaña</small>
# Irantxe ''(Brasil: Mato Grosso)''. <small>Kaymanchá kapun: arawakano, maipurano urin ayllu, uralan maipurano huñu. </small>
# Kaliana ''(Winisuyla)'' <small>(Caliana, Cariana, Sapé, Chirichano). Kaymanchá kapun: arutani-sapé</small> 
# Kapixaná ''(Brasil: Rondônia)'' <small>(Kanoé, Kapishaná). Kaymanchá kapun: tupí, mondé urin ayllu.</small>
# [[Kawésqar simi|Kawéskar]] <small>(Alacaluf, Alakaluf, Halawalip, Aksaná, Hekaine, Chono, Caucau, Aksanás). Kaymanchá kapun: Alacalufe. Kay hina kaptinqa, Kaukaue (Kakauhau, Caucau) kikin rimaychá.</small>
# Koayá ''(Brasil: Rondônia)''
# Kukurá ''(Brasil: Mato Grosso)''
# Malibú ''(Kulumbya)'' <small>(Malibu). Loukatka (1968) lo considera un subgrupo del tronco chibcha (todas wañusqañas).</small>
# [[Mocaná]] ''(Kulumbya: Atlántico)'' <small>Wañusqaña, podría ser arawak, aunque Loukatka (1968) la consideran chibcha.</small>
# Mutú ''(Winisuyla)'' <small>(Loco). Retirado de la 15a Ed. de Gordon (Gordon 2005). No hay evidencia de que haya existido.</small>
# Nambiquara ''(Brasil: Mato Grosso)'' <small> kimsa rimaykuna.
# Natú ''(Brasil: Pernambuco)''. Wañusqaña.
# [[Nonuya]] ''(Kulumbya, Piruw)'' <small>(Nononota)</small>
# [[Omurano]] ''(Piruw)'' <small>(Mayna, Mumurana, Numurana, Maina, Rimachu, Roamaina, Umurano). Kaymanchá kapun: zaparoana. Wañusqaña en 1958.</small>
# Otí ''(Brasil: São Paulo)''. <small>Kaymanchá kapun: Macro Ge, Oti. Wañusqaña.</small>
# [[Nasa simi]] (Paez; ''Kulumbya: Cauca'') <small>(Nasa Yuwe)</small>. 
# Palta. <small>Kaymanchá kapun: arawakana o a la caribe. Wañusqaña.</small>
# Panzaleo ''(Ikwadur)'' <small>(Latacunga, Quito, Pansaleo). Wañusqaña. Kaymanchá kapun: paezana (ver nota al pie).</small>
# [[Resígaro]] ''(frontera Kulumbya-Piruw)''. <small>Pertenecería al agrupamiento arahuacano, maipurano, maipurano del norte, interior.</small>
# Sechura <small>(Atalan, Sec)</small>.
# Salumã ''(Brasil)''. <small>Pertenecería al agrupamiento arahuacano, maipurano, maipurano central.</small>
# Tarairiú ''(Brasil: Rio Grande do Norte)'' <small>Wañusqaña rimaykuna, mana aypalla riqsisqa.</small>
# Yuri ''(Kulumbya, Brasil)'' <small>(Caraballo, carabayo, juri). Kaufman (1994) nisqankama jurí-ticuna ayllu kanman</small>
# Yurumanguí ''(Kulumbya)'' <small>(Yirimangi). Wañusqaña. Rivet (1942) nisqankama kayman kapuq: [[Hoka]] ([[Chinchay Awya Yala]]); Tax (1960) nisqankama hokan-[[Siyu rimaykuna|siyu]]. Loukotka nisqankama [[chipcha rimaykuna|chipcha]]. Poser (1992) nisqankama manam aypalla riqsisqachu allichanapaq.</small>

==== [[Chinchay Awya Yala]], [[Chawpi Awya Yala]] ====
===== [[Mishiku]], [[Chawpi Awya Yala]] =====



====== Rimaykunap ayllunkuna (Chawpi Awya Yala) ======
# [[Alhika rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala) (29)
# [[Chipcha rimaykuna]] (Chawpi Awya Yala, Uralan Awya Yala) (22)
# [[Kumikrudan rimaykuna]] ([[Texa rimaykuna]], Mishiku) (3)
# [[Waykuryan rimaykuna]] (8) <small>(Waikurian)</small>
# [[Hikaqi rimaykuna]]
# [[Linqa rimaykuna]]
# [[Maya rimaykuna]] (31)
# [[Misumalpa rimaykuna]]
# [[Mixe suqi rimaykuna]] (19)
# [[Na diné rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala) (40)
# [[Otomanki rimaykuna]] (27)
# [[Tekistlateka rimaykuna]] (3)
# [[Totonaka rimaykuna]] (2)
# [[Utu astika rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala, Chawpi Awya Yala) (31)
# [[Xinka rimaykuna]]
# [[Yumanu quchimiy rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala) (11)

====== Ch’ulla simikuna, mana allichasqa simikuna (Chawpi Awya Yala) ======
# [[Alagüilac]] ''(Watimala)''
# [[Coahuilteco]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas; Mishiku: chinchay anti)''
# [[Cotoname]] ''(Mishiku: chinchay anti; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Cuitlatec]] ''(Mishiku: Guerrero)''
# [[Huetar]] ''(Costa Rica)''
# [[Huave]] ''(Mishiku: Oaxaca)''
# [[Maratino]] ''(Mishiku: chinchay anti)''
# [[Naolan]] ''(Mishiku: Tamaulipas)''
# [[Kiniwa]] ''(Mishiku: chinchay anti)''
# [[Seri simi|Seri]] ''(Mishiku: Sonora)''
# [[Solano]] ''(Mishiku: chinchay anti; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Taraska simi|Taraska]] ''(Mishiku: Michoacán)'' <small>(Purépecha)</small>

===== [[Kalalit Nunat]], [[Kanada]], [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]] =====



====== Rimaykunap ayllunkuna (Chinchay Awya Yala) ======
# [[Algika rimaykuna]] (30) ([[Algonkin rimaykuna|Algonkin]] hukkunapas)
# [[Alsea rimaykuna]] (2)
# [[Caddo rimaykuna]] (5)
# [[Chimaku rimaykuna]] (2)
# [[Chinuk rimaykuna]] (3)
# [[Chumash rimaykuna]] (6)
# [[Comecrudana rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala) (3)
# [[Coosan rimaykuna]] (2)
# [[Eskimo aleut rimaykuna]] (7)
# [[Irokisa rimaykuna]] (11)
# [[Kalapuya rimaykuna]] (3)
# [[Keres rimaykuna]]
# [[Kiowa tanoana rimaykuna]] (7)
# [[Maidu rimaykuna]] (4)
# [[Maskoki rimaykuna]] (6)
# [[Na diné rimaykuna]] (Chinchay Awya Yala) (40)
# [[Palaihnihana rimaykuna]] (2)
# [[Plateau penutíe rimaykuna]] (4) <small>(shahapwailutan)</small>
# [[Pomoana rimaykuna]] (7)
# [[Salish rimaykuna]] (23)
# [[Shasta rimaykuna]] (4)
# [[Siyu rimaykuna]] (16) ([[Lak'ota simi]] hukkunapas)
# [[Tsimshi rimaykuna]] (2)
# [[Uti rimaykuna]] (12)
# [[Utu astika rimaykuna]] (31)
# [[Wakash rimaykuna]] (6)
# [[Wintu rimaykuna]] (4)
# [[Yokut rimaykuna]] (3)
# [[Yuki rimaykuna]] (2)
# [[Yumanu quchimiy rimaykuna]] (11)

====== Ch’ulla simikuna, mana allichasqa simikuna (Chinchay Awya Yala) ======
# [[Adai]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Louisiana, Texas)''
# [[Atakapa]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Louisiana, Texas)''
# [[Beothuk]] ''(Kanada: Newfoundland)''
# [[Cayuse]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Oregon, Washington)''
# [[Chimariko]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Chitimacha]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Lousiania)''
# [[Coahuilteco]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas; Mishiku: chinchay anti)''
# [[Cotoname]] ''(Mishiku: chinchay anti; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Esselen simi|Esselen]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Haida]] ''(Kanada: British Columbia; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Alaska)''
# [[Karankawa]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Karok]] (Karuk) ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Kootenai]] ''(Kanada: British Columbia; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Idaho, Montana)''
# [[Natchez]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Mississippi, Louisiana)''
# [[Salinan]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Siuslaw]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Oregon)''
# [[Solano]] ''(Mishiku: chinchay anti; Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Takelma]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Oregon)''
# [[Timucua]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Florida, Georgia)''
# [[Tonkawa]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Texas)''
# [[Tunica]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Mississippi, Louisiana, Arkansas)''
# [[Wappo]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Washo]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California, Nevada)''
# [[Yana (rimay)|Yana]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: California)''
# [[Yuchi]] ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Georgia, Oklahoma)''
# [[Shiwi simi|Zuñi]] (Shiwi) ''(Hukllachasqa Amirika Suyukuna: Musuq Mishiku)''

=== Amerindia nisqa ñawpaq takyachisqa ===

Ñawpaqta [[Joseph Greenberg]]-pa Amerindia nisqan [[ñawpaq takyachisqa]]kamaqa, tukuy Awya Yala rimaykunaqa kimsallantinmi hatun [[rimaykunap ayllun]]kunamanmi kapun:
* **Eskimo aleut rimaykuna**, Greenberg nisqankama [[Iwru Asyatiku rimaykuna]] nisqa Makru ayllumansi kapun.
* **Na diné rimaykuna**, [[Diné kawkasiku]] nisqamansi kapun.
* **Amerindia rimaykuna''', tukuy wakin Awya Yala rimaykuna.
Kay Greenberg, Ruhlen yachaqkunap yayasqankunataqa huk simi yachaqkunam mana arí nipun.

Kaymi huk rimaykunap suni ayllunkuna (macrofamilia) nisqakunam, huk simi yachaqkunap riqsisqan:
* Makru penuti rimaykuna: penutiy rimaykuna, maya rimaykuna, muskoki rimaykuna, hukkunapas.
* Hokana rimaykuna (suni): California, chichay Mishikupi rimasqa huk rimaykuna.
* Makru chipcha
* Antikuna rimaykuna
* Ge-Pano-Caribe rimaykuna (suni): Makru Ge, panu-takana rimaykuna, kariwi rimaykuna.
* Arawak rimaykuna (suni): arawak rimaykuna, arawana rimaykuna, wahiba rimaykuna.
* Otomanki rimaykuna (suni): mishtiku simi, amuzgo simi, popoloka simi, sapotiku simi, chiapaniku-manki, otopami, chinantiku, tlapaniku simi.
* Makru siyu: irukisa rimaykuna, siyu rimaykuna, caddo rimaykuna.

### [[Sabir]] nisqakuna

# Labrador Eskimo Pidgin (Labrador Inuit Pidgin)
# Hudson Strait Pidgin
# Greenlandic Eskimo Pidgin
# Eskimo Trade Jargon (Herschel Island Eskimo Pidgin, Ship's Jargon)
# Mednyj Aleut (Copper Island Aleut, Medniy Aleut, CIA)
# Haida Jargon
# Chinook Jargon
# Nootka Jargon
# Broken Slavey (Slavey Jargon, Broken Slavé)
# Kutenai Jargon
# Loucheux Jargon (Jargon Loucheux)
# Inuktitut-English Pidgin
# Michif (French Cree, Métis, Metchif, Mitchif, Métchif)
# Broken Oghibbeway (Broken Ojibwa)
# Basque-Algonquian Pidgin (Micmac-Basque Pidgin, Souriquois)
# Montagnais Pidgin Basque (Pidgin Basque-Montagnais)
# American Indian Pidgin English
# Delaware Jargon (Pidgin Delaware)
# Pidgin Massachusett
# Jargonized Powhatan
# Ocaneechi
# Lingua Franca Creek
# Lingua Franca Apalachee
# Mobilian Jargon (Mobilian Trade Jargon, Chickasaw-Chocaw Trade Language, Yamá)
# Güegüence-Nicarao
# Carib Pidgin (Ndjuka-Amerindian Pidgin, Ndjuka-Trio)
# Carib Pidgin-Arawak Mixed Language
# Guajiro-Spanish
# Betoye-Español
# Chawpisimi (Media Lengua, kichwawan kastilla simi)
# Catalangu
# Kallawaya (Machaj-Juyai, Kallawaya, Collahuaya, Pohena)
# Nheengatú (Lingua Geral Amazônica, Lingua Boa, Lingua Brasílica, Lingua Geral do Norte)
# Lingua Geral do Sul (Lingua Geral Paulista, Tupí Austral)