Piruw

**Piruw**qa (Ispaña simipi: *[[:es:Perú|Perú]]*, Aymara simipi: *[[:ay:Piruw|Piruw]]*, Inlis simi: Peru) Urin Apyalap intichinkayninpi llaqtam. Pata waqtamanta Ikwatur llaqtawan, Kulunsuyu llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq Parasil llaqtawan Pulipya llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq Chili llaqtawan Puliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq Pasihiku mama quchawan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam tiyayr’itikunayuqmi kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, Pasiphiku chala suyupa purun pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama Anti wallap umanpi; Amarumayupa quñi yunkanpi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas Limaqmi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa Tiqsimuyupi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam.

Piruwqa sapan llaqtam, umalliqniyuq, Qurinaka nisqa rimana huñunakuyniyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa Kastilla, Qhichwa, Aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Peruqa achkaniray unay shamuq kulturakunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- Norte Chico kulturamanta, Tawantinsuyukama. Norte chico kulturantaq, Awyalapi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq Colon Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay wiñaykawsayyuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi Ispaña imperyuqa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi  shuk birreynatutam takyachirqan; birreynatuntaq Urin Awyalapi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq Limaq llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasitam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi José de San Martín, Simón Bolívarpas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq Ayakuchu batallasqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, Chiliwan Pasiphiku Maqanakuyqa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Tiqsi materyaqa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq wakchakayninta pisiyarqanpas.

Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk demokrasyayuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 suyupi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, Runap Puquykaynin Indisi (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: minerya, manufaktura, tarpuy, challwahapiypas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, bioteknolohyashina. Mamallaqtaqa The Pacific Pumastam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa makroekonomipa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, APECpi, Pasiphiku Aliansapi, Transpasifiku Tantanakuypi, Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuyninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan

Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, Aymar, waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, artepi, yanuypi, literaturapi, takiypipas hatun dibersitasta paqarichikusqan.

## Piruw suyukuna
;Piruw suyukuna
Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional).
Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva). 

1. Chala suyu (Costa)

Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan:
Piwra suyu, Lampayiqi suyu, Qispi kay suyu, Tunpis suyu, Anqash suyu - Chala hinaspa Antikuna.Lima suyu, Ika suyu, Areqipa suyu, Muqiwa suyu, Taqna suyu.

2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra)

Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun. 

Kashamarka suyu, Wanuku suyu, Pasqu suyu, Hunin suyu, Wankawillka suyu, Ayakuchu suyu, Apurimaq suyu, Qusqu suyu, Punu suyu.

3. Yunka suyu (Selva) 

Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum. 

Luritu suyu, Ukayali suyu, San Martin suyu, Amaru suyu, Amaru sacha suyu.

## Llaqtashuti

Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, Inlish simipi "Peruvian" kantaqmi.

Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, Panama ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi

## Wiñay kawsay

### Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha

3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, Supi qichwapi, Karal ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, Anti Walla lliwninpi -pumatam, amarutam, kunturtapas wakashina muchaq- Chavin kulturaqa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi Chimu kulturaqa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama Truhillu llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. Chalapa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta  600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq Nasqa kulturaqa puqurisqanmi.

800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi Wari kulturaqa paqarisqanmi. Tiwanakupa iñiyninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka Qhapaq Ñanpa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq-  llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi Lampayiqi suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi

Hinallataqsi urinnin suyupiqa Tiwanaku’qa, paqarimurqan, llapan Qullaw patapi chimpaq aylluhina. Chanta Wari Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, Antis Wallanta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, Chimu, Chincha hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa.

### Tawantinsuyu Pacha

XV siklupi, Inkakuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq Colon Awyalakunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, Qusqu umallaqtanwan. Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, Qichwa’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta Pachakuti Inka qapaqchashqan pachapi. Paypa, churinpa (Thupa Inka Yupanki) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 hunumanta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley sanampata takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash Inti’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.

## Allpa saywachi

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (*Costa*) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (*Sierra*) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (*montaña*) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (*Selva Amazónica*) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III *Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia* nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa *Mapa Fisiográfico* nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:

* **[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:** Shuyturahu - Awsanqati - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - - **[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna** 
* **[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: **Ampay - Chhachani - Chupiqiña - Hamp'atu urqu - Misti urqu 
* **[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Pallqaqucha - Aqupiya qucha Chuqllu qucha - Lankilayu - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Qunuqucha - Salinas qucha - Siwinaqucha 
* **[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:** Amarumayu - Apurimaq - Huchusuma mayu - Mantaru- Marañun - Mayutata - Pampas mayu - Putumayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Willkamayu 
* **[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:** Chincha wat'akunakuna - Ballestas wat'akuna - Yuraqwat'a - Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna
* **[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki 

### Chiriqunuy

***Tropikal chiriqunuy:**     
***[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:** 
***[[Pampa]]p chiriqunuy:** 
***[[Rit'i]]pa chiriqunuy:** 

## Yurakuna
* sara - papa 

## Uywakuna
* kuntur - tunki - wik'uña - chinchilla - charapa - tiwrun - khillaychuki challwa - chuqi challwa - samanna - pinwinu - quwi - añas - yukra - wisk'acha - mach'aqway - wakamayu - luru - puma - paqucha - wanaku - llama - suwaq'ara - uturunku

## Llaqta pusanapaq rakiy

Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, wamanikuna (194), k'itikunapas.

Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 *constitucional wamani*, ima 1 *Metropolitana Suyupas*:

## Mama llaqta

* Kamay - Kamachi quq atiy - Ruraq atiy - Kamay paqtachi atiy - Hatun kamachi 

* Dimukrasya 
* Nisqalla Dimukratiya *(Democracia nominal)*, 1824 – 1895
* Qullqisapallap Dimukratiyan *(Democracia censataria)*, 1895 - 1930
* Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan *(Democracia masculina alfabeta)*, 1931 - 1955
* Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan *(Democracia mixta alfabeta)*, 1956 – 1978
* Sapsi Dimukratiya *(Democracia Universal)*, 1979 watamanta kunankama

* Sananchakuna: Unancha - Wallqanqa - Llaqta taki - Huk sananchakuna:

* Piruwpa iskarapila
* Piruwpa llaqta qayanqillqanmi

* Suti 
** **[[Suti]]:** *Virú* ---> *Pirú* ---> *Perú* (kastilla simipi) ---> *Piruw* (qhichwa simipi)
** **Tukri [[suti]]n:** República Peruana (*Piruwki Sapan Llaqta*) [1821 - 1950] ---> República del Perú (*Piruw Sapan Llaqta Republikan*) [1950 watamanta kunankama]

## Runakuna

Piruw llaqtapiqa achka runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, Qhichwa runa, Aymara runa, Awahun runa, Ashaninka runa, hukkunapas.

## Rimaykuna

* Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq
* Qhichwa simi: 8 000 000 rimaq
* Aymara simi: 500 000 rimaq
* Awahun simi: 45 000 rimaq
* Ashaninka simi: 40 000 rimaq
* Machiqinqa simi: 10 000 rimaq
* Haqaru simi: 3 000 rimaq

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: )

## Iñiykuna
* Kristiyanu iñiy
* Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa

## Hatun llaqtakuna

* Lima 8 500 000 tiyaq
* Ariqipa 850 000 tiyaq
* Truhillu 790 000 tiyaq
* Piwra 315 000 tiyaq
* Qusqu 300 000 tiyaq
* Hullaqa 208 553 tiyaq

## Musiku
* Kañinakuna: *Sol de plata*, *Libra peruana*, *Sol de Oro*, Inti, *Nuevo Sol*

## Karu puriy
Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (*Valle de los volcanes*) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq *Valle de las Pirámides* hinaspa *Tesoros de [[Sipan]]* nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

## Yachay tarpuy
**Qillqakuna - Qillqaqkuna**
* (Apu) Ollantay (aranwa)
* Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
* Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
* Flora Tristan (1803 - 1844)
* César Vallejo (1892 - 1938) 
* José María Arguedas (1911 - 1969)
* Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
* Mario Vargas Llosa (* 1936)

**Taki kapchiy** 
* Ima Sumaq, Juan Diego Flórez, Felipe Pinglo Alva, Chabuca Granda, Jesús Vásquez, Tania Libertad, Cecilia Barraza, Arturo Cavero, Eva Ayllón, Dina Páucar Valverde, Sonia Morales, Delfin Garay, Uchpa, Shapis, Grupo 5, Gian Marco, Susana Baca (takiq, *Grammy* 2002), Susan Ochoa.

**Tusuy** 
* Carccacha, Vania Masías

## Raymikuna
* Pachakamilla Kristu
* Quyllur Rit'i 

## Rikchakuna

Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA)
Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|Machu Pikchu
Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|Pachakamilla Kristu
Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|Santa Rosa Limamanta
Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|Kuntur, Qullqa qhichwa hawanpi phawaq
Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|Tupaq Amaru iskay ñiqin
Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, Chan Chan
Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg
Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|Wantar Chawin
Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|Quyllur rit'i
Rikcha:Marinera Norteña.jpg|Marinera
Rikcha:Ceviche.png|*Ceviche*
Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|Utkupampa mayu, Amarumayu suyu
Rikcha:Colca souvenirs.jpg|Qullqa Qhichwa, (Ariqipa suyu
Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi
Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|Urarina shaman, 1988



## Apaykachana
* Panamirikana ñan
* Khillayñan: 3.462 km 
* ñankuna: 72.900 km
* 254 antanka pampa

## Kaypipas qhaway
* Macrorregión Sur
* 
* Awya Yala

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta
* www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993
* Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)
* PETROPERU (qhichwa simipi)
* PETROPERU (aymara simipi)