open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ch'alla Qullu (Daniel Campos)

**Ch'alla Qullu** (*Challa Kkollu / Challacollo*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Qawana kantunpi, Chili mama llaqtapipas. 

Kay urqup suntinqa aymara simim, *ch'alla* 1. aqu, t'iwu 2. huk aymara hawkay, *qullu* urqu, "Aqu Urqu". 
## Kaypipas qhaway
* Luksur urqu
* Sillillika
* Ulqa
* Uyuni kachi qucha
## Puykukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/potosi/dcampos.htm
## Hawa t'inkikuna
* Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sillillika

**Sillillika** (kastilla qillqaypi: *Sillillica*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Qawana kantunpi, saywapi Chili mama llaqtawan. Pikchunqa mama quchamanta 4.460 m / 4.872 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Iruphut'unku
* Luksur urqu
* Paruma
* Ulqa
## Puykukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/potosi/dcampos.htm
## Hawa t'inkikuna
* Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'aphi Qullu (Daniel Campos)

**Ch'aphi Qullu** nisqaqa (*Chapi Kkollu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Canquella kantunpi, Uyuni kachi qucha ñiqpi.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *ch'aphi* kichka, *qullu* urqu, "Kichka Urqu".
## Kaypipas qhaway
* Iruphut'unku
* Luksur urqu
* Sillillika

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
* Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pampaqullu (San Pablo de Napa kantun)

**Pampaqullu** nisqaqa (*Pampakkollu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Napa kantunpi, Napa kachi quchap qullanpi, Phukhu Qullu *(Cerro Poko Kkollu)* (saywapi Chili mama llaqtawan) ñiqpi. 

Pampaqullup sutinqa aymara simimantam, *pampa*: pampa  *qullu*: urqu; ; "Pampa urqu".
## Kaypipas qhaway
* Pampa Qullu (San Pablo de Napa kantun)
* Pampaqullu (Chakuma kantun)

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Llika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Taypi Qullu (Daniel Campos)

**Taypi Qullu** nisqaqa (*Taypi Kkollu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Llika kantunpi. 

Taypi Qullup sutinqa aymara simimantam, *taypi*: chawpi,  *qullu*: urqu;  "Chawpi urqu".

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* http://www.aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/potosi/dcampos.htm
## Hawa t'inkikuna
Utawi kantun

**Utawi kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Otavi*) Buliwyapi P'utuqsi suyupi huk kantunmi, José María Linares pruwinsyapi, Puna munisipyupi. Uma llaqtanqa Utawi llaqtam (516 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www. ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: José María Linares pruwinsya
La Unión kitilli (Esmeraldas)

**La Unión kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia La Unión*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim Esmeraldas markapi, Atakami kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Atakami kiti

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
* www.ame.gov.ec
Same

**Same** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Esmeraldas markapi, Atakami kitipi, Tonchigüe kitillipi, Pasiphiku mama quchap chalanpi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
* municipioesmeraldas
Atakami

**Atakami** (kastilla simipi: *Atacames*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Esmeraldas markapi, huk llaqtam, Atakami kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Atakami kiti

## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
* www.ame.gov.ec
Manga

**Manga** (nihun simipi: 漫画 [manga]) nisqaqa Hapunmanta siq'isqa rikchasapa willakuykunam.

## Kaypipas qhaway

* Anime
* Siq'isqa rikchasapa willakuy
Karuyayasqa

**Q'ara, Karuyayasqa** icha **Kiriwllu** *(Criollo, kastillakipi)* nispaqa Ispañamanta hamusqa runallakunap Apya Yalapi paqarimusqa churin, willkankunatam ninku.
La Merced Pallan

**La Merced Pallan** (kastilla simipi: *Virgen de La Merced*, *Nuestra Señora de La Merced* ) nisqaqa Ispaña mama llaqtapi huk raymim, 24 ñiqin tarpuy killapi. La Merced Pallanqa Barcelonap, Duminikana, Piruw Awqaq suyu wan Arhintina Awqaq suyu *[[patrona]]nmi* nisqa.
 **Mama Millshi** Ankash qallupi.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya

## Hawa t'inkikuna
Pedro Nolasco

**Pere Nolasc**, (kastilla simipi: San Pedro Nolasco, O Merced ),  sutiyuq runaqa (* 1189 watapi paqarisqa Barcelona llaqtapi - †  wañusqa Barcelona llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku Santu qarqan.

8 ñiqin aymuray killapi San Pedro Nolasco raymi p'unchawninmi.

Taytan:  Nolasco; Maman: .

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Ispaña
## Hawa t'inkikuna

* San Pedro Nolasco en ordenmerced.org
* New advent
Pukakina

**Pukakina** icha "**Kina-kina**" *(Myroxylon peruiferum)* nisqa kapka q'iruyuq sach'am, rikch'aq kiñu-kiñum, Antikunap Yunka suyunkunapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Yana ukumari

**Yana ukumari** *(Ursus americanus)* nisqaqa huk rikch'aq ukumarim, Chincha Awya Yalapi, Mishikupipas kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuraq ukumari

**Yuraq ukumari** *(Ursus maritimus)* nisqaqa huk rikch'aq ukumarim, chincha qhipap chiri, rit'isapa chullunkasapa muyuyninkunapi - Chincha Awya Yalapi, Kalalit Nunatpi, Sibiripipas kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Churupuma

**Churupuma**, **Yanpuma**, **Urin mayuatu** , **Yukramikhuq mayuatu** icha **Mayuatu** chaylla *(Procyon cancrivorus)* nisqaqa yukra mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam, Urin Awya Yalapi kawsaq rikch'aq mayuatum.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Chincha mayuatu

**Chincha mayuatu** icha **Chincha mapachi** *(Procyon lotor)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Chincha, Chawpi Awya Yalapi (Kanadamanta Panamakama) kawsaq rikch'aq mayuatum. Iwrupapitaq musuq uywam.

## Hawa t'inkikuna
Yawsamaq

**Yawsamaq** icha **Brankya** nisqakunaqa challwakunap, yakupi huk kawsaqkunappas samana yawrim, yawar sirk'asapam.

Yawsamaqkuna samaspa yakupi chullusqa wayaytam hurqunku, chaywan yawsamaqpi yawarpi puka yawar kawsaykuqkunam wayata chaskinku, chimlasayta yakuman quspa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Asu Asuni

**Asu Asuni** nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.661 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *asu* wawa,  *-ni* huk aymara k'askaq, "Wawa Wawayuq" hinam.

## Kaypipas qhaway
* Laram Q'awa
* Uyarani (8.8km) 
* Buliwyap Kunti Wallan
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Qhapaqa
* Sajama mamallaqta parki
* Sajama siq'ikuna
## Puykukuna

* travelingluck.com
## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
* www.indexmundi.com
* www.summitpost.org
Qhusin Chutu

**Qhusin Chutu** (*Cusin Chuto*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turku munisipyupi, Turku kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.561 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Wayna P'utuqsi (10,6km)
* Yaritani  (11,7km) 
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Sajama mamallaqta parki
## Puykukuna

* Turku munisipyu: yupaykuna, saywitu
* travelingluck.com
* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* www.summitpost.org
Jakko Khata

**Jakko Khata** (*Jakko Khata*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Sajama mamallaqta parki
## Puykukuna

* Saywitu: Sajama pruwinsya
* www.summitpost.org
* www.indexmundi.com
Jach'a K'uchu

**Jach'a K'uchu** (*Jachcha Khuchu*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Kusapata kantunpi. 

Kay urqup sutinqa aymara simim: *jach'a* hatun, *k'uchu* chhuka,, "Hatun Chhuka".

## Kaypipas qhaway
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Sajama mamallaqta parki
## Puykukuna

* www.summitpost.org
* www.indexmundi.com

## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chullkani

**Chullkani** (*Chullcani*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi, Kusapata kantunpi, Chachakumani urqup antinpi. 

## Kaypipas qhaway
* Aqutanku
* Chachakumani
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Kapurata
* Sajama mamallaqta parki
* Umurata
## Puykukuna

* es.getamap.net
* www.summitpost.org
* www.indexmundi.com

## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wisalla

**Wisalla** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Huisalla*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama urqup kuntinpi. 

## Kaypipas qhaway
* Asu Asuni
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Sajama mamallaqta parki
## Puykukuna

* Karanka Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tapyamach'aqway

**Tapyamach'aqway**, kichwapi **Tapyamachakuy** *(ordo Gymnophiona)* nisqakunaqa kuruman rikch'akuq allpa yaku kawsaq uywakunam. Kurukunatam mikhunku.

## Rikch'aqkuna
*iluli, ayachunlluli (*Siphonops annulatus*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/56809/1/OP370.pdf
Pasña (Puwpu)

**Pasña** (kastilla simipi: *Pazña*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, Puwpu pruwinsyapi, huk llaqtam, Pasña munisipyup uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayu: Antequera mayu
* Qucha: Puwpu qucha

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
Wata-wata

**Wata-wata** icha **Salamanra** *(ordo Caudata *icha* Urodela)* nisqakunaqa chupayuq kaq allpa yaku kawsaq uywakunam. Kurukunatam mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
Tiksicha k'allampa

**Tiksicha k'allampa** *(Basidiomycota, Basidiomycetes)* nisqakunaqa k'allampakunam, muruchankunata *tiksicha (basidium)* nisqap hawanpi puquchiq. Achka rikch'aqninkuna hatun k'allampa puquyniyuqmi.

## Mitan kamay
Tiksicha k'allampakunataqa Hibbett et al. kay hinatam rakinku: 

* Subdivisio *[[Pucciniomycotina]]*
** Classis *[[Pucciniomycetes]]*
** Classis *[[Cystobasidiomycetes]]*
** Classis *[[Agaricostilbomycetes]]*
** Classis *[[Microbotryomycetes]]*
** Classis *[[Atractiellomycetes]]*
** Classis *[[Classiculomycetes]]*
** Classis *[[Mixiomycetes]]*
** Classis *[[Cryptomycocolacomycetes]]*
* Subdivisio *[[Ustilaginomycotina]]*
** Classis *[[Ustilaginomycetes]]* (musk'uru hukkunapas)
** Classis *[[Exobasidiomycetes]]*
** *[[incertae sedis]]*
*** Ordo *[[Malasseziales]]*
* Subdivisio Kurku k'allampa *([[Agaricomycotina]])*
** Classis Llukllu k'allampa *([[Tremellomycetes]])*
*** Ordo *[[Cystofilobasidiales]]*
*** Ordo *[[Filobasidiales]]*
*** Ordo Kharkatiy k'allampa *([[Tremellales]])*
** Classis *[[Dacrymycetes]]*
*** Ordo Wiqi k'allampa *([[Dacrymycetales]])*
** Classis *[[Agaricomycetes]]*
*** Ordo Raphi k'allampa *([[Agaricales]])*
*** Ordo *[[Atheliales]]*
*** Ordo Phusa k'allampa *([[Boletales]])*
*** Ordo *[[Geastrales]]*
*** Ordo *[[Gomphales]]*
*** Ordo *[[Hysterangiales]]*
*** Ordo Ullu k'allampa *([[Phallales]])*
*** Ordo *[[Auriculariales]]*
*** Ordo Chaka k'allampa *([[Cantharellales]])*
*** Ordo *[[Corticiales]]*
*** Ordo *[[Gloeophyllales]]*
*** Ordo Suphu k'allampa *([[Hymenochaetales]])*
*** Ordo Hutk'ucha k'allampa *([[Polyporales]])*
*** Ordo Lluqhiraphi k'allampa *([[Russulales]])*
*** Ordo *[[Sebacinales]]*
*** Ordo *[[Tikti k'allampa]] *(Thelephorales)*
*** Ordo *Trechisporales*
* *incertae sedis*
** Classis *Wallemiomycetes*
*** Ordo *Wallemiales*
** Classis *Entorrhizomycetes*
*** Ordo *Entorrhizales''

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Wayaqacha k'allampa

**Wayaqacha k'allampa** *(Ascomycota, Ascomycetes)* nisqakunaqa k'allampakunam, muruchankunata *wayaqacha (ascus)* nisqap ukhunpi puquchiq. Achka rikch'aqninkuna hatun k'allampa puquyniyuqmi, hukkunataq qurwarakunam, hukkunataq qunchum, ahinataq aqha qunchum. Hukkunaqa kusma qara kaspa ch'ulla kawsaykuq laquwanmi kawsanakun.

## Huk rikch'aqkuna
* Pacha k'allampa (*Morchella elata*)
* Paqu wiksa-wiksa (*Morchella esculenta*)
* Hach'akalla (genus *Xylaria*)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Consuelo Yánez Cossío

**Consuelo Yánez Cossío** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kitu llaqtapi) huk  simikunamanta yachaqmi, yachachiqmi. Aswanta kichwa, kastilla simikunamantam yachan.

Kitupi kaq *[[MACAC]]* sutiyuq yachachiqkunapaq hatun yachay wasip pusaqninmi.

Alfredo Palacio 2005 watamanta 2007 watakama Ikwayurpa umalliqnin (*[[Mamallaktata Pushak]]* nisqa) kaptin Yachachiy Ministrum karqan.

## Qillqasqankuna
* 2004: *Por una educación mejor* (iskay simipi iskay kawsaypi yachaymanta), Impremgraf, Quito.
* 2004: *Guía de pronunciación española* (pronunciation manual), Impremgraf, Quito.
* 2004: *Léxico ampliado quichua-español, español-quichua* (17.500 simiyuq), Quito.
* 2003: *Muchas palabras, mucho saber* (rikch'asapa, kastilla, kichwa, inlish simipi), Quito.

## Hawa t'inkikuna
* Dra. Consuelo Yánez Cossío (kawsay qillqa, 2005 watapi qillqasqa)
Kusma qara

**Kusma qara** (latin simipi: *Lichen - Lichenes*) nisqakunaqa ch'ulla kawsaykuq laqu icha anqas añakikunawan kawsanakuq k'allampakunam - wayaqacha k'allampapas (98 %) icha tiksicha k'allampapas (2 %).

Kusma qarakunaqa rumikunap hawanpi *(rumi qara)* icha sach'a qarap hawanpi *(sach'a qara)* wiñanku.

## Rikch'aqkuna
25.000-manta aswan rikch'aqninmi. Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* sunkha kaka *(Usnea sp.)*
** unku kaka *(Usnea barbata)*
** t'ika kaka *(Usnea florida)*
* pacha t'ika *(Lecanora sp.)*
* chilla-chilla *(Pannaria sp.)*
* rumi sunkha *(Cetraria nivalis)*

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sunkha kaka

**Sunkha kaka** icha **Sach'a sunkha** (genus *Usnea*) nisqakunaqa suni sunkhaman rikch'akuq kusma qarakunam, sach'akunapi wiñaq. Wayaqacha k'allampakunamanmi kapunku.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* unku kaka *(Usnea barbata)*
* t'ika kaka *(Usnea florida)*

## Hawa t'inkikuna
T'inki k'allampa

**T'inki k'allampa** *(Zygomycota, Zygomycetes)* nisqakunaqa k'allampakunam. Muruchankunaqa t'inkinakusqa k'allampa q'aytukunapi paqarisqa *t'inki murucha* nisqam. Achka rikch'aqninkuna qurwara layakunam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Raphi k'allampa

**Raphi k'allampa** *(Agaricales)* nisqakunaqa achka raphiman rikch'akuq murucha p'alltayuq tiksicha k'allampakunam.

## Rikch'aqkuna
*familia *Agaricaceae*
**quncha (genus *Agaricus*)
***waylla quncha *(Agaricus campestris*)
***champiñun (*Agaricus bisporus*)
**chuychuka (*Coprinus comatus*)
**hatun paku (*Calvatia gigantea*)
**kulli paku (*Calvatia cyathiformis*)
*familia *Pleurotaceae*
**q'utu qumutu (genus *Pleurotus*)
***rinri q'utu qumutu (*Pleurotus ostreatus*)
*familia *Bolbitiaceae*
**wantuna paku (*Conocybe cyanopus*)
*familia *Tricholomaceae*
**chuchuqa (*Infundibulicybe gibba* syn. *Clitocybe gibba*)
**llanka quncha icha q'uncha (*Pleurocollybia cibaria*)
**inka quncha (*Leucopaxillus giganteus* syn. *Clitocybe gigantea*)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Hutk'ucha k'allampa

**Hutk'ucha k'allampa** *(Polyporales)* nisqakunaqa hutk'uchasapa murucha p'alltayuq tiksicha k'allampakunam.

## Rikch'aqkuna
*yuraq laqri (*Steccherinum* sp.)
*rinri k'allampa, linli (*Polyporus* sp.)
**yunka k'allampa, puka rinri, puka linli (*Polyporus sanguineus*)
*linli icha judas rinri (*Auricularia auricula-judae* syn. *Auricularia polytricha*)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Q'utu qumutu

**Q'utu qumutu** icha **Sach'a k'allampa** *(genus Pleurotus)* nisqaqa huk tiksicha k'allampa rikch'anam, q'iruta ismuchiq rich'aqkunam, yurata waqllichiq atamkunapas. Rinri q'utu qumutu *(Pleurotus ostreatus)* nisqa rikch'aqnintaqa tukuy Tiksimuyuntinpi achkata mikhusqa k'allampam.

## Hawa t'inkikuna
Quncha

**Quncha** (QSHKS qillqaypi *Qoncha*, kichwapi **Kuncha** icha **K'uncha**) (genus *Agaricus*) nisqakunaqa huk tiksicha k'allampa rikch'anam, hatun yuraq k'allampa puquyniyuq. Champiñun (*Agaricus bisporus*) nisqa rikch'aqninqa tukuy Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa mikhusqapas k'allampam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waylla quncha

**Waylla quncha**, **Wayllapampa quncha** icha **Quncha** chaylla, Ankash rimaypi **Paku** *(Agaricus campestris)* nisqaqa huk tiksicha k'allampam, rikch'aq quncham, wayllakunapi wiñaq. Ancha allin mikhuna k'allampam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Phusa k'allampa

**Phusa k'allampa** *(Boletales)* nisqakunaqa phusa murucha p'alltayuq tiksicha k'allampakunam.

## Rikch'aqkuna

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Quncha (sut'ichana)

*huk k'allampakunap sutin:
****[[Quncha]]** (genus *Agaricus*);
****[[Llanka quncha]]** (*Pleurocollybia cibaria*);
****[[Inka quncha]]** (*Clitocybe gigantea*);
***[[Q'uncha]]**, yanunapaq rawrana k'uchu;
***[[Kuncha]]**, wawqinpa, ñañanpa, turinpa icha paninpa churin, qhari wawan.
Linri

***[[Rinri]]**, runap uyawappas uyarina yawrin;
*huk k'allampakuna:
****[[Linli]]** *(Auricularia auricula-judae);*
****[[Yunka k'allampa]]**, linli *(Polyporus sanguineus).*
Rinri q'utu qumutu

**Rinri q'utu qumutu** icha **Usra q'utu qumutu** *(Pleurotus ostreatus)* nisqaqa huk tiksicha k'allampam, rikch'aq q'utu qumutum, q'iruta ismuchispa yurata waqllichiq. Tukuy Tiksimuyuntinpi achkata mikhusqa k'allampam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hach'akalla

**Hach'akalla** (**Jach'akalla**) icha **Uchuy ullkuypa** (**Uchuk ullkuypa**) *(genus Xylaria)* nisqakunaqa huk wayaqacha k'allampa rikch'anam, wañusqaña yurakunap q'irunpi icha yura mikhuq uywap akanpi wiñaq, chay mawk'a q'iruta ismuchiq. Tukuy Tiksimuyuntinpi wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yunka k'allampa

**Yunka k'allampa** icha **Puka linli** *(Pycnoporus sanguineus *syn.* Polyporus sanguineus)* nisqaqa huk tiksicha k'allampam, sach'akunap kurkunpi wiñaspa q'iruta ismuchispa waqllichiq. Awya Yalapim, Pasiphiku, Alantiku wat'akunapipas wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pacha t'ika

**Pacha t'ika** (genus *Lecanora*) nisqakunaqa huk kusma qara rikch'anam. Wayaqacha k'allampakunamanmi kapunku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rumi sunkha

**Rumi sunkha** (*Flavocetraria nivalis *syn.* Cetraria nivalis*) nisqaqa huk rikch'aq kusma qaram. Wayaqacha k'allampakunamanmi kapun.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Linli

**Linli** icha **Judas rinri** *(Auricularia auricula-judae *syn.* Auricularia polytricha)* nisqaqa huk tiksicha k'allampam, sach'akunap kurkunpi wiñaspa q'iruta ismuchispa waqllichiq. Tukuy Tiksimuyuntinpim wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wishllaq

**Wishllaq** (*Senna birostris*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram, rikch'aq mut'uymi.

## Pukyukuna
* www.proviasdes.gob.pe / Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyamanta pdf (9 MB), kastilla simi, r. 166-169

## Hawa t'inkikuna
Suksu

**Suksu** icha **Tsuktsu** *(mirlo, mirlu)* nisqakunaqa yana patpayuq, q'illu chakiyuq, q'illu tapsayuq pisqukunam, *[[Turdus]]* rikch'anaman kapuq. Ichataq huk pisqukunapas chay *Turdus* rikch'anaman kapunku, ahinataq chiwaku.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk suksu rikch'aqkuna, Awya Yalapi kawsaq:
*Hatun suksu *(Turdus fuscater)*
*Chiwlipakuy *(Turdus ignobilis)*
*Pasupakuy *(Turdus albicollis)*

## Pukyukuna
Yukris

**Yukris** (genus *Turdus*) nisqakunaqa huk takiq pisqukunam, ahinataq Antikunapi kawsaq chiwakum. Yana yukriskunaqa suksu nisqam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi yukris rikch'aqkuna:
* Chiwaku, Chiwanku *(Turdus chiguanco)*
* Hatun suksu *(Turdus fuscater)*
* Chiwlipakuy *(Turdus ignobilis)*
* Pasupakuy *(Turdus albicollis)*
* Llullapisqu (Llullapishku) *(Turdus lawrencii)*
* *Turdus hauxwelli*
* Kastilla suksu *(Turdus merula):* Iwrupapi
* Yuraqwallqa suksu *(Turdus torquatus):* Iwrupapi

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun suksu

**Hatun suksu** *(Turdus fuscater)* nisqaqa huk takiq pisqum, suksum, Awya Yalapi kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Tiluchi

**Tiluchi** icha **Tilanchu** *(Furnarius rufus)* nisqaqa huk laya takiq pisqum, rikch'aq t'uruchakim. T'urumanta aswan hatun q'isankunatam ruran.

Palamakunatam mikhun.

Taraqchim kikinpa runtunkunata tiluchipman churan, awqa hina.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
T'uruchaki

**T'uruchaki** icha **Chilalu** *(genus Furnarius)* nisqakunaqa huk takiq pisqu rikch'anam. T'urumanta aswan hatun q'isankunatam ruranku.

Palamakunatam mikhunku.

## Rikch'aqkuna
*Tiluchi *(Furnarius rufus)*
*Yuraq t'uruchaki *(Furnarius leucopus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Taraqchi

**Taraqchi** *(Molothrus bonariensis)* nisqaqa huk laya takiq pisqum, rikch'aq chhaqim. Huk pisqukunap - iskay pachakmanta aswan rikch'aq, ahinataq tiluchip - q'isanta qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata tiluchiwan uywachin. *Taq, taq, taq* icha *Taraq, taraq, taraq* nispa waqaykunmi.

Palamakunatam, rurukunatam, murukunatam mikhun. Chakrakunata anchata waqllichiq pisqum, manam munakusqachu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*Conosur Ñawpaqman No 127 (disimri 2007), p. 12: Juliancitumanta Taraqchimantawan
*Julieta Zurita Cavero (ed., Proeibandes, Qhuchapampa 2009): Imaymanta Qhichwapi ñawikunanchikpaq puquykunamanta, p. 13-19: Ariel Balderrama Rocha: Sara puquyniymanta riqsichispa (Laguna Sulty-Punata), Taraqchimanta: p. 16.
Encarnación Lazarte

**Encarnación Lazarte Zurita**  sutiyuq warmiqa (1938 paqarisqa Sunch'upampa llaqtapi, Klisa pruwinsyapi, Quchapampa suyupi) huk  mama llaqtayuq qhichwa simi rimaq takiqmi wan takichaqpas.

## Hawa t'inkikuna
* Rumillapi chhankallapi - Coplas de Santa Vera Cruz
* Mayta k'amini kay sunquyta (Wayñu
* Albarillu sach'a (Señor Padrino) - Cueca
* Kacharpaya - Wayñu
* Rosas Ulikanti - Takipayanaku
* Torkasa (Palomitay) - Cueca
* Yerbas de Santa María - Wayñu
* Urpi ama waqaychu - Cueca
* Quriq'inti yachachiway - Coplas de Santa Vera Cruz
Turu Wayq'u phaqcha

**Turu Wayq'u phaqcha** nisqaqa Buliwyapi huk phaqcham, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as llaqtamanta tarikun chunka tawayuq km.pi, yaku phaqchamun pachak chunkayuq m. aswan patamanta.

## Hawa t'inkikuna
K'ullpina

**K'ullpina** (kastilla simipi: *Culpina*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqichaka suyupi, Urin Sinti pruwinsyapi, K'ullpina munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Sinti pruwinsya
Tani-tani

**Tani-tani** (**Tani tani**) *(Gentianella primuloides)* nisqaqa q'illu siq'iyuq puka t'ika yuram, rikch'aq phallchacham, Antikunapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
* Isosyntype of Gentianella primuloides (Gilg) T.N. Ho & S.W. Liu (family GENTIANACEAE)
* Isosyntype of Gentiana primuloides Gilg (family GENTIANACEAE); Isosyntype of Gentianella primuloides (Gilg) T.N. Ho & S.W. Liu (family GENTIANACEAE)

## Hawa t'inkikuna
Crucita kitilli

**Crucita kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Crucita*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Manawi markapi, Portoviejo kitipi. Uma llaqtanqa Crucita llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.ame.gov.ec
Juan Manuel de Rosas

** Juan Manuel de Rosas** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Southampton llaqtapi), Arhintinu mama llaqtaq  awqaq pusaq pulitikupas. 

1835 watamanta 1852 watakama Buenos Aires Kamachiq runa.

Yaya: León Ortiz de Rozaz; mama: Agustina López de Osornio.

Warmi: Agustina López de Osornio.Churikuna: Pedro Rosas y Belgrano, Juan Manuel de Rosas Ezcurra, María de Rosas wan Manuelita de Rosas.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Rosas por Felipe Pigna.
* saber.golwen.com.ar/elrgimen.htm (“El régimen de Juan Manuel de Rosas (1829-1832 y 1835-1852)”, por Patricia Sepúlveda).
* Ar.Geocities.com/PaginaJoseMariaRosa (“En torno a Rosas”, por José María Rosa).
* ODonnell-Historia.com.ar/Anecdotario/JuanMdeRosasParte%20I.htm (“Juan Manuel de Rosas, el maldito de la historia oficial”, por Pacho O'Donnell).
* Gobierno de Juan M. de Rosas (1835 - 1952).
Chhaqi

**Chhaqi** *(genus Molothrus)* nisqakunaqa huk takiq pisqu rikch'anam, Awya Yalapim kawsaq. Huk pisqukunap q'isanta qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata wakin pisqu taytamamawanmi uywachinku.

## Rikch'aqkuna
Kaymi suqtantin chhaqi rikch'aq:
*Ch'umpiuma chhaqi *(Molothrus ater)*
*Ch'umpi chhaqi *(Molothrus badius)*
*Taraqchi *(Molothrus bonariensis)*
*Pukarikra chhaqi *(Molothrus rufoaxillaris)*
*Hatun chhaqi *(Molothrus oryzivorus)*
*Pukañawi chhaqi *(Molothrus aeneus)*

## Hawa t'inkikuna
Puerto Villamil

**Puerto Villamil** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Yawatisuyupi, Isabela wat'ap uma llaqtanmi.
Wila-wila

huk **[[yura]]kuna**:
* Suphu-suphucha (*Hieracium mandonii*)
* Wira-wira (*Gnaphalium dombeyanum*)
* Yuraq pulla (*Allium neapolitanum *syn.* Nothoscordum inodorum*)

huk urqukuna:
* Wira Wira urqu

huk llaqtakuna:
* Wila Wila (Quchapampa), huk llaqta, Misk'i pruwinsyapi, Buliwyapi
* Wila Wila kantun, huk kantun, Misk'i pruwinsyapi, Buliwyapi
* Wila Wila munisipyu, huk munisipyu, Buliwyapi
* Wila Wila (P'utuqsi), huk llaqta, P'utuqsi suyupi, Buliwyapi
* Wila Wila (Lampa), huk llaqta, Lampa pruwinsyapi, Piruwpi
* Wila Wila distritu, huk distritu, Lampa pruwinsyapi, Piruwpi
Unkara pukara

**Unkara pukara** (kastilla simipi: *Fortaleza de Ungará*) nisqaqa Piruwpi huk pukaram, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Imperial distritupi.  

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Ukira
* Kañiti mayu
* Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Chiyu

**Chiyu** icha **Wamintsi** *(Fuchsia)* nisqakunaqa huk yurakunam, thansakunam, yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu *(Onagraceae)* nisqaman kapuq, pachakchá rikch'aqniyuq, Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* quwapaq ñukch'u, chimpu-chimpu, uchu-uchu, kampanilla *(Fuchsia boliviana)*
* chhilin kampanilla *(Fuchsia apetala)*

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
Quwapaq ñukch'u

**Quwapaq ñukch'u**, **chimpu-chimpu**, **uchu-uchu** icha **kampanilla** *(Fuchsia corymbiflora *syn.* Fuchsia boliviana)* nisqaqa huk thansam, puka t'ikayuqmi, rikch'aq chiyum, Antikunapi wiñaq.

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
Kampanilla

* uchuy **[[kampana]]**;
* **[[Quwapaq ñukch'u]]** *(Fuchsia boliviana);*
**Llaqta sutikuna**:
* **[[Kampanilla distritu]]**, San Martin suyupi (Piruwpi) huk distrutu.
Zenobio Dagha Sapaico

**Zenobio Dagha Sapaico** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chupuru distritupi, Wankayu pruwinsyapi, Hunin suyupi, Piruwpi -  wañusqa Wankayu llaqtapi) huk piruwanu takichaqmi wiyulin waqachiqpas karqan.

## Qillqasqankuna
* Casarme quiero Hermelinda,
* Sola, siempre sola, 
* Cárcel de Huancayo, 
* Carhuamayinita, 
* Vaso de cristal,
* Yo soy huancaíno

## Kaypipas qhaway
* Carlos Baquerizo Castro
* Leonor Efigenia Chávez Rojas
* Víctor Alberto Gil Mallma ("Picaflor de Los Andes")
* Panchito Leyth
* Eliseo Yare
## Hawa t'inkikuna
* Perú: ''Zenobio Dagha, el maestro mayor de la música huanca'' (kastilla simi)
* Zenobio Dagha
Janq'uquta (Punu)

**Janq'uquta** (*Janjojota* / *Janjoqota*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Ururillu distritupi.

Janq'uqutaqa aymara simimantam, *janq'u*: yuraq, *quta*: qucha - "Yuraq qucha". 

## Kaypipas qhaway
* Ururillu qucha, huk qucha, Ururillu distritupi

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Ururillu qucha

**Ururillu qucha** (kastilla simipi: *Lago Orurillo*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Ururillu distritupi, Ururillu llaqtañiq.

Ururillu quchapiqa kay pisqu layakunam kawsanku: 

Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|Ch'inqu *Lessonia oreas*
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
File:Zonotrichia capensis-4.jpg|Pichinku *Zonotrichia capensis*
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|Yuraq waqar *Egretta thula*  
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|Likichu *Vanellus resplendens* 
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|Tuturiru *Phleocryptes melanops*
Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka pariwana: *Phoenicopterus ruber* 


* Maraq-maraq *Plegadis ridgwayi*
* Chuqa: *Fulica americana*
* Turpiña *Fulica gigantea*
* Puna pili  *Anas versicolor*
* *Lophonetta specularioides* = *Anas specularoides* (kastilla simipi: *pato cordillerano*)
* Puka pili *Anas cyanoptera*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* Sutru *Anas flavirostris*
* K'ili ("Kele") Centropelma microptera = *Rollandia microptera*
* Ch'inqu *Lessonia oreas*
* Q'upu *Oxyura ferruginea*
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
* Chulpurunku *Rollandia rolland*
* Urin alqamari *Phalcoboenus albogularis*
* Puna qiwlla *Larus serranus*
* Pichinku *Zonotrichia capensis*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* Tikichu *Gallinula chloropus*
* Likichu *Vanellus resplendens*
* Tuturiru *Phleocryptes melanops*
* Pariwana *Phoenicopterus ruber*
* Q'illunchu *Sicalis uropygialis*

## Kaypipas qhaway
* Janq'uquta, huk qucha, Ururillu distritupi

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Heidelberg

**Heidelberg** llaqtaqa Alimanyapim. Chay llaqtapiqa kawsanku achka runakunam.

Chaypiraq tarikun huk kastillum.

Heidelberg llaqtapi tarikun unay pachamanta yachay sunturmi (Heidelberg Yachay Suntur).

## Chakana Machu Heidelberg

chekakmi Sutin ( Carl- Theodoro ) sutichikun chaynata Yupaychinkupaq

awki Carl-Theodoro, Lulaykamun chay watapi 1786

Qaypi Tarikummi kikin kitipy tarikuska Iskay Chakana kay watapi 1248
Mayu patu

**Mayu patu** icha **mayu chhulla** (*Merganetta armata*) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi, Antikunapi, kawsaq pisqum.
## Pukyukuna

* Waterbird Report 2006 (kastilla simi) (Anexo 3: Mayu pato)

## Hawa t'inkikuna
Patu jirka

**Patu jirka** (*Anas georgica*) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Pukyukuna
* www.birdlife.org pdf (Anexo 3: *Anas georgica*: pato jerga)

## Hawa t'inkikuna
Panama (pisqu)

**Panama** (*Oxyura jamaicensis*) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Layakuna
* *[[Oxyura jamaicensis jamaicensis]]* 
* *[[Oxyura jamaicensis rubida]]*

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Turpiña

**Turpiña** , **ujujuy**   icha **suk'a** (*Fulica gigantea*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.

## Kaypipas qhaway
* Suk'a
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Kankana

**Kankana**   (*Theristicus melanopis*) nisqaqa Urin Awya Yalapi Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Pirw) kawsaq pisqum.

## Layakuna
* *[[Theristicus melanopis branickii]]* Berlepsch & Stolzmann, 1894
* *[[Theristicus melanopis melanopis]]* (Gmelin, 1789)

## Rikchakuna
 
Image:Black-faced_ibis_arp.jpg


## Pukyukuna
 
* www.zoonomen.net

## Hawa t'inkikuna
Muyu-muyu

**Muyu-muyu** icha **muyu muyu**  (*Phalaropus tricolor*) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna

* Wilson's Phalarope - ''Phalaropus tricolor'' - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Wilson's Phalarope Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
Ruq'i yura rikch'aq ayllu

**Ruq'i yura rikch'aq ayllu** *(familia Rhamnaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 6000-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ruq'i hina yurakuna:
* khiñi *(Colletia sp.)*
** ruq'i *(Colletia spinosissima)*
* pikillin, pikillín *(Condalia buxifolia)*
* yana-yana *(Condalia weberbaueri)*
* mistul, mishtul, mishtol *(Ziziphus mistol)*

## Hawa t'inkikuna
Puka urqu q'acha-q'acha

**Puka urqu q'acha-q'acha**, **Puka q'acha-q'acha** icha **Puka paaq** *(Schinopsis lorentzii *syn.* Schinopsis quebracho-colorado)* nisqaqa huk q'acha-q'acha (paaq) sach'am, chincha kunti Arhintinapi Hatun Chakupi wiñaq. Ancha sinchi k'ulluyuqmi, llaqllanapaqmi llamk'achisqa.

## Hawa t'inkikuna
*Commercial timbers
*Quebracho on Encyclopedia.com 
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?70659 (24 dic 2007)
Li Dazhao

**Li Dazhao**,(chinu simi: 李大釗, chino simplificado: 李大钊, pinyin: Lǐ Dàzhāo, Wade-Giles: Li Ta-chao) sutiyuq runaqa, (* 29 ñiqin kantaray killapi 1889 watapi paqarisqa Hebei llaqtapi, - 28 ñiqin ayriway killapi 1927 walusqa Beijing llaqtapi) huk chinu qillqaqsi wan pulitiku runa karqan.

Alma mater: Waseda Yachay suntur - Nihun.

## Referenciakuna
* Spence, Jonathan D. The Search for Modern China, W. W. Norton and Company, Nueva York, 1999.
* Meisner, Maurice. Li Ta-Chao and the Origins of Chinese Marxism. Cambridge:Harvard University Press, 1967.
* Klaus H. Pringsheim, "The Functions of Chinese Communist Youth Leagues 1920-1949", The China Quarterly, #12, (Oct-Dec 1962) pp75-91

## Kaypipas qhaway
* Mao Zedong
* Chen Duxiu.

## Hawa t'inkikuna
* Marxists.org
Mulli yura rikch'aq ayllu

**Mulli yura rikch'aq ayllu** *(familia Anacardiaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 72 rikch'ana, 500-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ruq'i hina yurakuna:
* marañun sach'a, kashu, akashu *(Anacardium occidentale)*
* q'acha-q'acha, paaq, pawaq *(Schinopsis spp.)*
** chaku q'acha-q'acha, puka q'acha-q'acha *(Schinopsis balansae)*
** tikira, tisikira, yuraq q'acha-q'acha *(Schinopsis haenkeana)*
** urqu q'acha-q'acha *(Schinopsis heterophylla)*
** puka urqu q'acha-q'acha, puka q'acha-q'acha *(Schinopsis lorentzii)*
* wiña sach'a *(Schinus spp.)*
** mulli, kullash *(Schinus molle)*
** yana mulli *(Schinus bumelioides)*
** mulli pispitu *(Schinus fasciculatus)*
** china mulli, kawsay sach'a *(Schinus pearcei)*
** yuraq mulli *(Schinus piliferus)*
** luyu-luyu *(Schinus polygamus)*
** krus mulli *(Schinus sp.)*
* awru muyu, bala wayu *(Spondias mombin)*
* umiti yura *(Tapirira guianensis)*

## Hawa t'inkikuna
Wiña sach'a

**Wiña sach'a**, **Wiña** chaylla icha **Wiñan** nisqakunaqa *(genus Schinopsis)* mulli yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunam, sach'akunam, Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk wiña sach'a rikch'aqkuna:
* mulli, kullash *(Schinus molle)*
* yana mulli *(Schinus bumelioides)*
* mulli pispitu *(Schinus fasciculatus)*
* china mulli, kawsay sach'a *(Schinus pearcei)*
* yuraq mulli *(Schinus piliferus)*
* luyu-luyu *(Schinus polygamus)*
* krus mulli *(Schinus sp.)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Marañun sach'a

**Marañun sach'a**, **Kashu** icha **Akashu** *(Anacardium occidentale)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Umawa nisqapi wiñaq wayuq sach'am. Misk'i kaq kapka rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Mistul

**Mistul**, **Mishtul** icha **Mishtol** *(Ziziphus mistol)* nisqaqa huk kichkasapa wayuq sach'acham, puka ruruyuq, chincha kunti Arhintinapi Hatun Chakupi wiñaq.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Waña Quta kantun (Quchapampa)

**Waña Quta kantun** (waña quta aymara simim, *waña* ch'aki, *quta* qucha, "ch'aki qucha", kastilla qillqaypi *Huañacota*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi juk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Waña Quta llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Waña Quta
* Mayukuna: Jatun Mayu

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Rucha mayu
## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
* Santiwañis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Waña Quta (sut'ichana)

**

== Qucha ==
* **Waña Quta (Quchapampa):** Kapinuta pruwinsya, Quchapampa suyu, [[Buliwya]]
* **Waña Quta (Uru Uru):** Sajama pruwinsya, Uru Uru suyu, [[Buliwya]]

== Llaqta ==
* **Waña Quta llaqta (Quchapampa)**: [[Quchapampa suyu]], Buliwya
* **Waña Quta kantun (Quchapampa)** : huk kantun, Quchapampa suyu, Buliwya
* **Waña Quta kantun (Chuqiyapu)''' : huk kantun, Chuqiyapu suyu,  Buliwya
Liq'ichu

**Liq'ichu**, **liqiliqi**, **liqlish** icha **liqli**, kichwapi **Likli**, **Chukchik** icha **Chukchidur** (*Vanellus resplendens*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Kulumbya, Piruw) kawsaq pisqum.

## Huk sutikuna
* aymara simi: *liqiliqi*  
* kastilla simi: *avefría andina*, *tero serrano*

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Q'upu

**Q'upu** (*Oxyura ferruginea*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Piruw) kawsaq pisqum

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Kallawaya (pisqu)

**Kallawaya**   (*Lessonia rufa*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Brasil, Parawayi, Piruw, Uruwayi) kawsaq pisqum.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Tuturiru

**Tuturiru** (*Phleocryptes melanops*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Brasil, Buliwya, Chili, Parawayi, Piruw, Uruwayi ) kawsaq pisqum.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Uma usa

**Uma usa** (*Pediculus humanus capitis*) nisqaqa runap umanpi chukchankunapi kawsaq, yawar chunqaq usam. Runata anchata mulistaqmi.

## Hawa t'inkikuna
Phaka usa

**Phaka usa** (*Pthirus pubis*) nisqaqa runap phaka suphunpi kawsaq, yawar chunqaq usam. Ñawra yanakunawan yuquspa wachuq runakunam ñataq-ñataq chay usawan usachakunku.

## Hawa t'inkikuna
Pillis usa

**Pillis usa** icha **Ukhu usa** (*Pediculus humanus humanus*) nisqaqa runap p'achallinanpa ukhunpi kawsaspa yawarninta chunqaq usam. Runata anchata mulistaqmi.

## Hawa t'inkikuna
Mayusuksu

**Mayusuksu** icha **Mayutsuktsu** *(genus Cinclus, familia Cinclidae)* nisqakunaqa mayu patapi kawsaq, yakupi ch'ultikuq, yana patpayuq pisqukunam, yakupi kawsaq palamakunata mikhuq.

## Rikch'aqkuna
* yuraqkunka mayusuksu *(Cinclus cinclus)*
* yuraquma mayusuksu *(Cinclus leucocephalus)*
* mishiku mayusuksu *(Cinclus mexicanus)*
* kastañu mayusuksu *(Cinclus pallasii)*
* pukakunka mayusuksu *(Cinclus schulzi)*

## Pukyukuna

* Mullarney, Svensson, Zetterstrom and Grant, *Collins Bird Guide* ISBN 0-00-219728-6
Chachakumani (sut'ichana)

* **[[Chachakumani (Chuqiyapu)]]** : huk urqu, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi
* **[[Chachakumani (Uru Uru)]]** : huk urqu, Buliwyapi, Uru Uru suyupi
* **[[Chachakumani kantun (Chuqiyapu)]]**: huk kantun, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas  munisipyupi 
* **[[Chachakumani kantun (Uru Uru)]]:** huk kantun, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi 
* **[[Chachakumani llaqta (Chuqiyapu)]]**: huk llaqta, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Chachakumani kantunpi
* * **[[Chachakumani llaqta (Uru Uru)]]:** huk llaqta, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi
Chachakumani llaqta (Chuqiyapu)

**Chachakumani** (kastilla simipi: *San Juan de Chachacomani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Chachakumani kantunpa uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antikuna pruwinsya
Ch'inqu

**Ch'inqu**  
(*Lessonia oreas*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.

## Pukyukuna

* BirdLife International 2004.  Lessonia oreas.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.
Tiwtinku

**Tiwtinku** (*Tringa melanoleuca*) Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Rikchakuna
 
Image:Tringa melanoleuca NBII.jpg 


## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Yuraquma mayusuksu

**Yuraquma mayusuksu** icha **Yuraquma mayutsuktsu** *(Cinclus leucocephalus)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq mayusuksum. Mayu patakunapi kawsaspa yakupi ch'ultikuspa yakupi kawsaq palamakunatam mikhun.

## Hawa t'inkikuna
* 
* Bird Forum page on White-capped Dipper (including photo)
Johann Jakob von Tschudi

**Johann Jakob von Tschudi** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Glarus llaqtapi, Suwisapi;  wañusqa Lichtenegg llaqtapi, Awstiriyapi) huk suwisa kawsay yachaq, runamanta yachaq, rimaymanta yachaqpas runam karqan.

Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan. Hinallataq qhichwa simimantam, qhichwa runap kawsayninmantam yachayninmantam k'uskikurqan.

## Qillqasqankuna
* *System der Batrachier* (Neuchâtel 1838)
* *Untersuchungen über die Fauna peruana* (St. Gallen 1844-47, mit 76 Tafeln)
* *Die [[Qhichwa simi|Kechua-Sprache]]* (Wien 1853, 3 Teile)
* *[[Apu Ullantay|Ollanta]], ein altperuanisches Drama, aus der Kechuasprache übersetzt und kommentiert* (das. 1875)
* *Organismus der Khets̆ua-Sprache* (Leipzig 1884)
* *Peru, Reiseskizzen* (St. Gallen 1846, 2 Bde.)
* *Antiguedades peruanas* (mit Don Mariano de Rivero, Wien 1851, mit Atlas)
* *Reisen durch Südamerika* (Leipzig 1866-69, 5 Bde.)

## Hawa t'inkikuna
Muyusiki

**Muyusiki**  (*Actitis macularius*) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Rikchakuna

Image:Actitis-macularia-005.jpg|
Image:Spottedsandpiperusda.jpg|
Actitis macularius MHNT.ZOO.2010.11.147.9.jpg |Museum specimen 
Spotted Sandpiper (Actitis macularius).webm


## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Pichinku

**Pichinku** (icha **Pichitanka**) (*Zonotrichia capensis*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Hawa t'inkikuna
Pichitanka

**Pichitanka** (*Phrygilus plebejus*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Piruw) kawsaq pisqum.

## Hawa t'inkikuna

* BirdLife
Siwar q'inti

**Siwar q'inti**  (*Colibri coruscans*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum, q'intim.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
K'ili

**K'ili**  (*Rollandia microptera*) nisqaqa Qullawpi (Buliwya, Piruw) kawsaq pisqum.

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna

* www.birdlife.org K'ilimanta (inlish simi)
Kachapisqu

**Kachapisqu**   (*Cinclodes fuscus*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Brasil, Chili, Kulumbya, Ikwadur, Parawayi, Piruw, Uruwayi, Winisuyla) kawsaq pisqum.

## Pukyukuna

* BirdLife International 2004.  Cinclodes fuscus.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.  
## Hawa t'inkikuna
Mitu-mitu

**Mitu-mitu** icha **mitu mitu**   (*Crax*) nisqakunaqa Chawpi Awya Yalapi, Urin Awya Yalapi kawsaq pisqukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi mitu-mitu rikch'aqkuna:
* Hatun mitu-mitu, *Crax rubra*
* Anqastupsa mitu-mitu, *Crax alberti*
* Q'illuana mitu-mitu, *Crax daubentoni*
* Tupsaqara mitu-mitu, *Crax globulosa*
* Pukatupsa mitu-mitu *Crax blumenbachii*
* Q'alauya mitu-mitu, *Crax fasciolata*
* Yana mitu-mitu, *Crax alector*

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Ch'anka

**Ch'anka**  (*Agelasticus thilius*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Brasil, Buliwya, Chili, Parawayi, Piruw, Uruwayi) kawsaq pisqum.

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Kanuwa ruya

**Kanuwa ruya**, **Puku yura**, **Kapiruna** icha **Q'apaq siwis** *(Cedrela odorata)* nisqaqa huk hatun sach'am, rikch'aq siwismi, Uralan Awya Yalapi wiñaq. K'ullu kurkumanta kanuwatam ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Tukunari

**Tukunari** icha **Bukichiku** *(Prochilodus nigricans)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq, 37 cm-kama wiñaq. Runakuna aychanta mikhunkum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puna yuthu

**Puna yuthu** (*Tinamotis pentlandii*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.Icha sutin huk suyupi *tsaakwa*.

## Kaypipas qhaway
* Yuthu
## Pukyukuna
 
* BirdLife International, 2004
## Hawa t'inkikuna
Llut'u

**Llut'u** (*Nothoprocta ornata*) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.

## Layakuna
* *[[Nothoprocta ornata ornata]]*, Buliwya, Chili, Piruw 
* *[[Nothoprocta ornata branickii]]*, Chawpi Piruw 
* *[[Nothoprocta ornata rostrata]]*, Kunti Arhintina
## Kaypipas qhaway
* P'isaqa
## Pukyukuna
 
* BirdLife International, 2004
## Hawa t'inkikuna
* www.birdlife.org (inlish simi)
Pashin

**Pashin**, **Wanchichi**, **Wasaku** icha **Tararira** *(Hoplias malabaricus)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq, hatun challwa mikhuq, runap mikhusqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Dmitri Medvédev

**Dmitri Anatólievich Medvédev** sutiyuq runaqa (Rusiya simipi: Дмитрий Анатольевич Медведев; IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɐnɐˈtolʲjɪvʲɪtɕ mʲɪˈdvʲedʲɪf]; 14 ñiqin kantaray killapi 1965 paqarisqa Leningrad llaqtapi) Rusiya mama llaqtayuq taripay amachaqmi pulitikum. Rusiya umalliq.

2012 watamantapacha Rusiyap Uma kamayuqninmi kachkan. 2008 watamanta 2012 watakama Rusiyap Umalliqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rusiya)

## Hawa t'inkikuna
El Paso kantun

**El Paso kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón El Paso*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Killaqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa El Paso llaqtam (3.344 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkaraqay
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki
* Urqupiñamanta Llump'aq Mariya
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
Puerto Callao

**Puerto Callao** nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ukayali suyupi, Coronel Portillo pruwinsyapi, Yarinaqucha distritup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Awaytiya mayu 
* Ukayali mayu
* Yarinaqucha
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Yarinaqucha listritu

**Yarinaqucha listritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Yarinacocha*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Coronel Portillo pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Callao llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: [

## Tiyaqkuna
Distritupiqa Nawa, Yaminawa runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Huwan

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 1965–1969 Juan Luis Caravedo Lefaure 
* 1970–1970 Alberto Abensur Susane 
* 1971–1972 Gabriel Pirro Morales 
* 1973–1975 Pastor Lazo Aguirre 
* 1976–1977 Porfirio Del Aguila Aguilar 
* 1978–1980 Elias Robledo Doñez 
* 1981–1983 Marden López Torres 
* 1984–1986 Elias Robledo Doñez 
* 1987–1989 Roberto Ruiz Vargas 
* 1990–1992 Arturo Bardales Carbajal 
* 1993–1995 Hermenegildo Del Aguila Panduro 
* 1996–1998 Gilberto Arévalo Riveiro 
* 1999–2002 Walter Ruiz Vargas 
* 2003–2010 Edwin Díaz Paredes 
## Kaypipas qhaway
* Awaytiya mayu 
* Kashiwuqucha (*Cashibococha*)
* Ukayali mayu
* Yarinaqucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ukayali suyu INEI
Tikina yaku k'ikllu

**Tikina yaku k'ikllu** (kastilla simipi: *Estrecho de Tiquina*) nisqaqa Titiqaqa quchapi huk yaku k'ikllum, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi.
El Cisne

**El Cisne** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Loja markapi, Loja kitipi, El Cisne kitillip uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Podocarpus mama llaqta parki
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.santuariodelcisne.org El Cisne llaqtamanta (kastilla simi)
* www.enciclopediadelecuador.com
El Cisne kitilli

**El Cisne kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia El Cisne*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim , Loja kitipi, Loja markapi. Uma llaqtanqa El Cisne llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Cisne urqu
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Podocarpus mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Loja kiti
* www.loja.gov.ec/ (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.santuariodelcisne.org El Cisne llaqtamanta (kastilla simi)
* www.enciclopediadelecuador.com
Gamitana

**Gamitana**, **Gawitana** icha **Gavitana** *(Colossoma macropomum)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, hatun challwam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Raleigh (North Carolina)

**Raleigh** (inlish simipi) llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (USA) mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, North Carolina suyup uma llaqtan. Raleigh llaqtapiqa 405.791 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.raleighnc.gov
Patu Wayq'u

**Patu Wayq'u**, **Patu Punku**, **Pili Wayq'u** icha **Pili Punku** (kastilla simipi: *Cañón del Pato*) nisqaqa Piruwpi huk ukhuq wayq'um, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Wallanka distritupi. **Wachwa qaqamayu**, Ankash qallupi.

## Kaypipas qhaway
* Santa mayu
* Waylas
* Yana Walla
* Yuraq Walla
Manku challwa

**Manku challwa**, **Ch'ullatiklla tihiras challwa** icha **Tihiras challwa** chaylla *(Hemiodus unimaculatus)* nisqaqa huk tihiras challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, runap mikhusqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Hemiodus unimaculatus, rikch'a (agaankoy.com)
Wakamayu challwa

**Wakamayu challwa** *(genus Chalceus)* nisqakunaqa huk challwakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna