open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Q'umir umiña qucha

**Q'umir umiña qucha** (kastilla simipi: *Lagunas Esmeralda*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Ariquma qucha
* Kallawaya walla 
* Kukaña qucha
* Wiluyuq qucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Shegue

**Shegue** (*Shegue*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk qucham. 

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Milluni qucha

**Milluni qucha** (Aymara simi *millu* p'aqu,, *-ni* k'askaq -yuq hina, "p'aquyuq")  nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham , Qhapaq Wallap kuntinpi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Altu llaqtap chinchayninpi. Tarikun Wayna P'utuqsi urqup urayninpi, Chakaltaya urqup hayt'ananpi.

## Rikchakuna

File:Llamas, Laguna Milluni y Nevado Huayna Potosí (La Paz - Bolivia).jpg|Llamakuna, Milluni qucha, Wayna P'utuqsi
File:Anilina.jpg|Uchuy Milluni qucha *(Milluni Chico)* (karupi)


## Kaypipas qhaway
* Laram Quta
* Paqu Quta
* Sunku mayu

## Hawa t'inkikuna
* Altu llaqta munisipyu: yupaykuna, saywitu Milluni quchawan

## Pukyukuna
Ilawaya distritu

**Ilawaya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ilabaya*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Jorge Basadre pruwinsyapi, huk distritumm. Uma llaqtanqa Ilawaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Musuqllaqta

*Musuqllaqta (Aqumayu), Piruwpi, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi;
*Musuqllaqta distritu (Aqumayu) *(distrito de Mosoc Llacta)*, Piruwpi, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi;
*Musuqllaqta distritu (Chincha) *(distrito Pueblo Nuevo)*, Piruwpi, Ika suyupi, Chincha pruwinsyapi;
*Musuqllaqta distritu (Chipin) *(distrito de Pueblo Nuevo)*, Piruwpi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi;
*Musuqllaqta distritu (Phirriñaphi) *(distrito de Pueblo Nuevo)*, Piruwpi,  Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi.
Ukucha

**Ukucha** icha **Huk'ucha** (Buliwyapi: **Juk'ucha**), waywash rimaykunapi **Ukush** nisqakunaqa uchuylla khankiq uywakunam, kay rikch'aq ayllukunaman kapuq:
*Chupasapa ukuchakuna *(familia Muridae)*
**Wasi ukucha *(Mus musculus)*
**Hatun ukucha *(genus Rattus)*
*Chutuchupa ukuchakuna *(familia Cricetidae)*
**Awya Yala ukucha *(subfamilia Sigmodontinae)*
***Qachu ukucha *(genus Akodon)*
***Hawa ukucha *(Oecomys bicolor)*
***Palanta ukucha *(Oecomys concolor)*
***Ukuchacha *(Microryzomys minutus)*
*hukkunapas

## Kaypipas qhaway
*Kichka ukucha *(familia Echimyidae)*

## Hawa t'inkikuna
Ichhu (sut'ichana)

***Puna ichhu** *(Stipa ichu)*, huk qachu rikch'aq, qhaway **[[ichhu]]**;
***Ichhu-ichhu** *(genus Festuca)*, huk qachu rikch'ana, qhaway **[[q'uya]]**;
****Iru ichhu** *(Festuca orthophylla)*, huk qachu rikch'aq, qhaway **[[iru]]**;
****Chilliwa** *(Festuca dolichophylla)*, huk qachu rikch'aq, qhaway **[[chilliwa]]**;
***Qachu-qachu** icha **ichhu-ichhu**, huk puystupi achka qachu, qhaway **[[inkill]]**.
* **[[Ichhu-ichhu (Plantago lamprophylla)]]**, huk yura
Qachu ukucha

**Qachu ukucha** *(genus Akodon)* nisqaqa yaqa tukuy Uralan Awya Yalapi kawsaq khankiqkunam, ukuchakunam, achka rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna
Ruwana

**Ruwana, rurana, [[llamk'ana]], wallpana, kamana, sirana, q'illay** icha **iraminta**qa allwiyapi imatapas ruranapaq llamk'anam, khillaymanta (*irru* nisqamanta), huk imaykanamanta rurasqa.

Kaymi huk irramintakuna:
*Ch'iqtana (hacha)
*Kuchuna (kuchillu)
*Hutk'una (taladru)
*Takana (martillu)
*Yunki
*Sik'ina
**Tinasa
**Pinsa
**Alikati
*Takarpu muyuchina
*Muyuna llawi
*Lampa
Allparaypi:
*Allana
*T'aklla
*Chaki t'aklla
*Ichhuna
*K'aspi ichhuna
P'acha kamaypi:
*Yawri
*Awana
*Puchka

Kaymi huk t'inkinakuna:
*Takarpucha (kilampu, kalawu)
*Pillinku (muyuna takarpu, chipa, turnillu)
Yawri

**Yawri** icha **Akwa**, ankash rimaypi **Awha** nisqaqa siranapaq irramintacham, asirumanta icha huk q'illaymanta rurasqa. Yawrip huk larunpi hutk'ucham. Chay hutk'uchantaqa q'aytutam pusanchik, siranapaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Takana

**Takana** icha **Martillu** nisqaqa takanapaq irraminta nisqa llamk'anam, khillay k'ulluwan q'iru k'aspim. Takanawanqa kilampu icha klawu nisqa takarpuchakunatam q'iruman takanchik. Irrirutaq takanawan irramintakunatam ruran.

## Hawa t'inkikuna
Hawa

*Ima hanaqpi kaqpas (hawa pacha-pas qhaway);
*Imap ukhunpi mana kaqpas;
*Imappas qara hina kaq, qhaway **[[hallka k'iti k'anchar]]**;
*Ima puriqllap, quchap, yakup hawan, qhaway **[[yaku hawa]]**;
*Huk yura, qhaway **[[wituq]]** *(Genipa americana, Genipa oblongifolia - Rubiaceae);*
*Indunisyapi huk wat'a, qhaway **[[Jawa wat'a]]**.
Yuqa

**Yuqa** nisqaqa (Sanskrit simipi योग *yoga* "t'inkinakuy, huñunakuy", *yuga* "yugu" nisqamanta) Indyamanta hamuq yachay wayllukuymi, Hinduwismup darshana nisqa suqtantin yachachiyninpa huk yachachiyninmi. Yogapiqa yuyaypaq kurkupaqpas yachayruraykunatam llamk'anku (Yama, Niyama, Asana, Pranayama, Pratyahara, Kriya, Miditasyun, Asitismu), kurkuta nunatapas qutuchanapaq, sunqu hunt'a yuyanapaq.

Patanjali sutiyuq runas *[[Bhagavad Gita]] (Yoga Sutra)* nisqa qillqasqanpi yogap yachay wayllukuyninmanta willaykun. Upanishad nisqa qillqakunapipas Yogamanta qillqasqas.

## Kaypipas qhaway
* Kurkupi kuskarichimuna (चक्र, *chakra*)

## Hawa t'inkikuna
Sanskrit simi

**Sanskrit simi** (संस्कृत,  "kuskachasqa", *sam* "kuska",  "rurasqa", : "kuskachasqa rimay) nisqaqa ñawpa Indyapi rimasqa rimaysi karqan, chaypacha achka yachay qillqap rimayninsi. Sanskrit simimantaqa kunan chincha indu rimaykunas hamun.

Sanskrit simipi *[[Veda]]* nisqa qillqaskunam, *[[Bhagavad Gita]], [[Upanishad]]* nisqa qillqakunapas.
Ispirantu simi

**Ispirantu** icha **Esperanto simi**qa huk wallpasqa rimaymi, 1887 watapi L. L. Zamenhof sutiyuq Puluña runap kamasqan. Zamenhofpa munayninqa karqan huk simita paqarichiymi, chay simiqa mana sasa yachayniyuqmi, manataqmi imapipas yanapakuq, aswan allinmi huk suyukunapi rimanakuypaq.  

Ispirantu simiqa manam mayqin riqsisqa mama llaqtakunap iskay ñiqin kamachiy rimayninchu. Manaña mayqin Mamallaqtapis Ispirantu simita kamachiy simitahina apaykachanchu chaypas, tukuy pachakunapiqa achka kuti kallpachakuymi karqan: Molossia Ripuwlika icha Hutt River Principado. 

## Simi yachaypi t’aqay
Kamasqa simi kasqanraykum, Ispirantu simiqa manam mayqin ayllu runap rimayninwanpas tupanchu. Ispirantu alfabetoqa fonética nisqa, latin alfabeto nisqap hukchasqa rikch'ayninwan qillqasqa. Alfabetopiqa manam q, w, x, y qillqakunataqa churanchu, mana asimilasqa hawa llaqta sutikunapichu. Alfabetopi 28 qillqakunam:

**a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z**

Ispirantu simiqa 1920 watamanta pacha Morse simip willayninpaq mana sasa rimaymi karqan, llapa Ispirantu qillqakunaqa morse simip rikch'aqninkunawanmi.

### Rikuchina rimakuna

## Ispirantu ayllu llaqta
Ispirantu rimaqkunaqa aswan achkam Iwrupapi, Chinchay Apya Yalapipas. Aswanmi llaqtakunapi tarikunku, chakra llaqtakunamantaqa. Ispirantu simiqa ruwasqa simim, kikin allin wiñasqa culturayuq, sumaq qillqakunatam paqarichirqa, ñawpaq llamkaykunamanta tikrasqa hinaspa tikrasqa. Yupakunmi Ispirantu simipi librokuna lloqsimusqanqa 30.000 más librokuna vendeq servicion, Asociación Universal Ispirantu nisqa, catálogo nisqapin 4.000 más titulokuna kashan.  

## Riy

* Novial simi
* Ido simi
* Ispirantu simi ''(curso/niño)''
* '''Ispirantu simi''' ''(curso/Español)''
* ''(Bildvortaro/diccionario/imagen)''
* '''Ispirantu simi''' ''(Vortaro/diccionario)'';

## Hawa t'inkikuna
Wita

**Wita** nisqaqa (Sanskrit simipi वेद *veda*, "yachay") Hinduwismup willka qillqankunam, sanskrit simipi tawantin qillqa, dyuspa sunqullisqansi, ancha ñawpa pacha qillqasqa (1200 kñ – 900 kñ).

Kaymi *Wita* nisqa qillqasqakuna:
*Riqwita
*Samawita
*Yahurwita
*Atarwita
Yanaurku (Piñan)

**Yanaurku** nisqaqa Ikwadurpi, Impapura markapi, Piñan urqukunapi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.535 mitrum aswan hanaq.

Yanaurqup kinrayninpiqa Burruqucham. Chay kinrayninpiqa achka qiwuñam *(Polylepis sp.)*, kiswarmi *(Buddleja sp.)*, phallcham *(Gentiana sp.)*, tarwim *(Lupinus sp.)*, khirkinchu chupam *(Lycopodium sp.)*.
Phallcha

**Phallcha** *(genus Gentiana)* nisqakunaqa llimphisapa tuktuyuq t'ika yurakunam, tawa pachakmanta aswan rikch'aqmi, phallcha yura rikch'aq aylluman kapuq, tukuy Tiksimuyuntinpi mana nisyu q'uñi puystukunapi wiñaq.

Phallcha yurakunaqa ch'ulla watalla, iskay watalla icha kakuq yuram. Huk rikch'aqkunaqa kakuq raphiyuq, hukkunataq chinkaq raphiyuqmi. Tukuy rikch'aqkunaqa chimpa-chimpa raphiyuqmi. Tuktunkunaqa achka rikch'aqkunapi anqasmi, huk rikch'aqkunapitaq yuraq, q'illu icha puka. Antikunapiqa achka puka t'ikayuq rikch'aqkunam. Phallchap tuktunqa t'inkinakusqa akilla raphiyuq, pila hina t'inkinakusqa t'ika raphiyuqmi. Pichqantin (huk rikch'aqkunapitaq 4-7) raphi muyuyuqmi tuktunkunaqa: 5 akilla raphi ñawch'i, 5 t'ika raphi, ukhunpi kaq sisa raphikunayuq, tiyaq ruru raphintin, tuktu misk'iyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk phallcha rikch'aqkuna:
* Chinchamali *(Gentiana chamuchui)*
* Chunchu wayta *(Gentiana scarlatinostriata)*
* Pukamaqasqa *(Gentiana weberbaueri)*
* Witu phallcha, witu, hallu-hallu, p'inqa-p'inqa *(Gentiana prostrata)*
* P'inqa phallcha, p'inqa-p'inqa *(Gentiana sedifolia)*, Piruwpi, punapi, kawsaq
* Puka p'inqa-p'inqa, p'inqa-p'inqa, hallu-hallu *(Gentiana scarlatina)*
* Pacha phallcha, puka phallcha *(Gentiana acaulis)*
* Q'illu phallcha *(Gentiana campanuliformis)*
* Quchi p'inqa-p'inqa *(Gentiana podocarpa)*
* *(Gentiana primuloides)*
* *(Gentiana sandienses)*
* hukkunapas

## Rikch'akuna

Rikcha: Clusius Enzian02.jpg|*Gentiana clusii*
Rikcha: Gentiana.clausa1web.jpg|*Gentiana clausa*
Rikcha: Gentiana calycosa 7140.JPG|*Gentiana calycosa*
Rikcha: Gentiana septemfida0.jpg|*Gentiana septemfida*


## Kaypipas qhaway
* Phallchacha *(Gentianella)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Khirkinchu chupa

**Khirkinchu chupa** icha **Wiñay wayna‎** *(genus Lycopodium)* nisqakunaqa huk hiki p'anqa yurakunam, tuktunnaq sirk'ayuq.

## Rikch'aqkuna
Kay rikch'anaqa iskay chunka pichqayuqchá rikch'aqniyuq, ahinataq:
*Purwa *(Lycopodium crassum)* Humb. & Bonpl. ex Willd.  
*Khuchip chupan icha Llaqchu wiñay wayna *(Lycopodium andinum)*
*China wiñay wayna‎ *(Lycopodium clavatum)*
*Urqu wiñay wayna‎ *(Lycopodium reflexum)*
*Puka wiñay wayna‎ *(Lycopodium rufescens)*

Khirkinchu chupakunaman rikch'akuq yuraqa pillihanmi. *(Huperzia saururus* syn. *Urostachys saururus* syn. *Lycopodium saururus)*

## Pukyukuna
Hiki p'anqa yura

**Hiki p'anqa yura** nisqakunaqa *(Lycopodiophyta)* p'aspa-p'aspa hina raphiyuq tuktunnaq sirk'ayuq yurakunam, qurakunam.

Kaymi huk rikch'anakuna:
*Khirkinchu chupa *(genus Lycopodium)*
*Hiki p'anqa *(genus Selaginella)*
*Qhanqawi *(genus Isoetes)*

## Hawa t'inkikuna
Hiki p'anqa

**Hiki p'anqa**, kichwapi **Hiki panka** icha **Iji panka** *(genus Selaginella)* nisqakunaqa huk hiki p'anqa yurakunam, tuktunnaq sirk'ayuq.

Kichwa runakuna hiki p'anqataqa wasi qatankunapim llamk'achin hikikuna mana mikhunanpaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Usiku p'anqa, usiku chichinta *(Selaginella producta)* Baker (ushicu panga, ushicu chichinda)
* Huri-huri waska *(Selaginella exaltata)* (Kunze) Spring. (juri juri huasca)
* Wamani aqcha, wamani chichinta *(Selaginella speciosa)* A. Braun (huamani accha, huamani chichinda)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chutuchupa ukucha

**Chutuchupa ukucha** *(familia Cricetidae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, ukuchakunam.

Kay rikch'aq ayllumanqa Awya Yalapi kawsaq sallqa ukuchakunam kapunku, ahinataq qachu ukuchakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Awya Yala ukucha *(subfamilia Sigmodontinae)*
**Qachu ukucha *(genus Akodon)*
**Hawa ukucha, "Wasi ukucha" *(Oecomys bicolor)*
**Palanta ukucha *(Oecomys concolor)*
**Uchpa ukucha *(Hylaeamys perenensis *syn.* Oryzomys perenensis)*
**Ukuchacha *(Microryzomys minutus)*
**Sampuna, Sambona *(Holochilus sciureus)*
**Chimputu *(Neacomys spinosus)*
**"Sacha ukucha" *(Neacomys minutus)*
**"Sacha ukucha" *(Euryoryzomys nitidus)*
**"Sacha ukucha" *(Hylaeamys perenensis)*
**"Sacha ukucha" *(Hylaeamys yunganus)*
**"Kasha ukucha" *(Scolomys melanops)*

## Hawa t'inkikuna
Wasi ukucha

**Wasi ukucha** icha **Wasi huk'ucha** *(Mus musculus)* nisqaqa huk khankiq uywam, runap wasinkunapi kawsaq ukucham.

## Hawa t'inkikuna
Pukaurqu

***[[Pukaurqu (Ayakuchu)]]**, Ayakuchu suyupi huk urqu;
***[[Pukaurqu (Qispiqanchi)]]**, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi huk urqu;
* Pukaurqu (Chili), Antofagasta suyupi huk nina urqu; 
***[[Pukaurqu distritu]]** (Ariqipa suyupi);
*ima puka urqupas
Ñit'ina t'aphta

**Ñit'ina t'aphta, yatana** icha **ñit'ina**qa *(Inlis simpi: keyboard, Kastilla simipi: teclado)* kumputaqpi qillqanapaq llamk'anam. Kumputaqpa ñit'inat'aphtanqa chay qillqayuq ñit'inakunata yaykuchinapaq lispusitiwum.

Piyanu waqachinapitaq ñit'ina ñit'inata ruk'anawan ñit'ispa waqachinchikmi.
Kumputaq huk'ucha

**Kumputaq huk'ucha** icha **ukucha**qa *(mouse)* willakunata kumputaqman yaykuchinapaq lispusitiwum. Ukuchata misa patapi muyurichispa tuyllalla qhawana pampapi qhawaspa chay willakunata ukuchawan yaykuchinchik, lluq'i icha paña butunta ñit'ispa.
Yaykuchina lispusitiwu

**Yaykuchina anta** nisqaqa willakunata antañiqiqman yaykuchinapaq antam.

Kaymi huk yaykuchina antakuna:
*Yatana llumpa *(keyboard)*
*Antañiqiq ukucha (ukucha antacha, *mouse*)
Lluqsichina anta

**Lluqsichina anta** nisqaqa willakunata antañiqiqmanta lluqsichinapaq antam.

Kaymi huk yaykuchina antakuna:
*Qhawana pampa *(monitor)*
*Antañiqiq ch'ipachina *(printer)*
*Ruqyana *(loudspeaker)*
Antañiqiq ch'ipachina

**Antañiqiq ch'ipachina** *(printer)* nisqaqa rikch'akunata qillqakunatapas antañiqiqmanta qillqana p'anqaman ch'ipachinapaq llamk'anam.
Bolzano

**Bolzano**, aliman simipi: **Bozen** nisqaqa Italyapi huk hatun llaqtam, Trentino Uralan Tirul suyupi, Uralan Tirul nisqapas Bolzano pruwinsyap uma llaqtanmi.

Bolzano llaqtaqa 52,34 km² hatunmi, 2006 watapi 99.007 runayuq.

1919 watakamas Bozen llaqtaqa Awstiriyaman kapurqan.
Trentino Urin Tirul

**Trentino Urin Tirul** nisqa suyuqa (italia simipi: *Trentino-Alto Adige*, aliman simipi: *Trentino-Südtirol* nisqaqa Italiap lliwmanta aswan chincha suyunmi. Uma llaqtanqa Trento llaqtam. 1919 watakamas chay suyuqa Awstiriyaman, Tirul suyumansi kapurqan.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Dolomitikuna (Alpikuna)
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**  Etsch mayu

## Pulitika Rakiy

Trentino Uralan Tirul suyuqa iskay pruwinsyayuqmi:
* Trentino (Trento pruwinsya, uma llaqta: Trento)
* Uralan Tirul (Bolzano pruwinsya, uma llaqta: Bolzano)

## Llaqtakuna
* Trento, ca. 111.044 runakuna (2006 watapi)
* Bolzano, ca. 98.657 runakuna (2006 watapi)

## Rikchakuna

Rikcha:Drei zinnen gross.jpg|Tre Cime di Lavaredo, Dolomitikunapi
Rikcha:Trento-Italy.jpg|Trento
Rikcha:Bozen mit Rosengarten.jpg|Bolzano


## Hawa t'inkikuna
San Ransisku

*huk santukuna, Ransisku sutiyuq:
****[[San Phransisku Assisimanta]]** sutiyuq runa, huk kathuliku santu;
*San Fransiskumanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
****[[San Francisco (California)]]**, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi;
**San Ransisku distritu (Ampu), Wanuku suyupi, Piruwpi;
**San Ransisku (Ampu), Wanuku suyupi, Piruwpi.
Urin Tirul

**Urin Tirul** icha **Bolzano pruwinsya** nisqa pruwinsyaqa (italya simipi: *Alto Adige, provincia di Bolzano*, aliman simipi: *Südtirol, Provinz Bozen*) nisqaqa Italyap lliwmanta aswan chincha pruwinsyanmi, Trentino Urin Tirul suyup chincha rakinmi.

Uma llaqtanqa Bolzano llaqtam.

Kunankamapas Urin Tirulpiqa achka aliman rimaqkunaraqmi, antinpitaq ladin simitapas rimanku.

## Urqukuna

Image:Schlern 3.jpg|Sciliar
Image:tre cime di lavaredo.jpg|Tre Cime di Lavaredo
Image:Rosengarten (Berg).jpg|Catinaccio
image:Rosengarten-Catinaccio.jpg|Catinaccio
image:Langkofel_Gipfelregion.jpg|Sassolungo
Image:Gruppo Sella dalla Marmolada.JPG|Gruppo del Sella
image:Similaun 1.jpg|Similaun
Image:070406-10 Latemar.jpg|Latemar


## Llaqtakuna
Aswan hatun llaqtakuna:


Image:Lauben.JPG|Bolzano: Portici
Image:City of Meran.jpg|Merano
Image:Bruneck.jpg|Brunico
image:BruneckFuZone.jpg|Brunico
Ankucha llika

**Ankucha llika** nisqaqa kurkupi willakunata pusaykunapaq ankuchakunap llikanmi.

Runap, tulluyuq uywakunappas ankucha llikapiqa kay kurku yawrikunam:
* Ukhu ankucha llika
** Ñutqu
** Ñiqwin (chilina)
* Hawa ankucha llika
** Musyana yawrikuna (ñawi, rinri, hukkunapas)
** Ankuchakuna
*** Kurku ankucha llika
*** Kikinyaq ankucha llika
San Francisco (California)

**San Francisco** nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Pasiphiku mama quchap chalanpi.

## Hawa t'inkikuna
Los Angeles

**Los Angeles**, **Yaanga**  nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Pasiphiku mama quchap chalanpi.

## Hawa t'inkikuna
Ñiqwin

**Ñiqwin** icha **Chilina** (latin simipi: *medulla spinalis*, grigu simipi: μύελος – *mýelos*) nisqaqa wasanchikpi wasa tullupi kaq ukhu yawrim, ñutqumanta uraman pusakuq.

## Hawa t'inkikuna
*
Uma tullu

**Uma tullu** (latin simipi: *calva, cranium*, grigu simipi: κρανίον *kraníon*) nisqaqa umapi kaq tulluntinmi, umapi saqrup rakinmi.

Uma tulluqa ñutqutam amachan.
Kawsaykuq yawri

**Kawsaykuq yawri** *(orgánulo, organela)* nisqakunaqa kawsaykuqpa rakichankunam, llamk'anachakuna hinam.
Musyana yawri

**Musyana yawri** nisqakunaqa runap, uywakunappas musyanapaq kurku yawrikunam, musyana kawsaykuqniyuq.

Musyana kawsaykuqninmantaqa ankuchakunam ñutquman, ñiqwinwan pusan. Ankucha llikap hawa rakinmi.

Lliwmanta aswan musyana yawrikunaqa umapim.

Kaymi huk musyana yawrikuna:
* Ñawikuna (rikunapaq)
* Rinrikuna (uyarinapaq)
* Sinqa (mutkinapaq)
* Qallup mutmunkuna (mallinapaq)
Wasa tullu

**Wasa tullu** (latin simipi: *Columna vertebralis*, grigu simipi: ράχις *rákhis*) nisqaqa runap tulluyuq uywakunappas wasanpi kaq tulluntinmi, achka wasa tullu raki.

Runap wasa tullunqa 33 wasa tullu rakiyuqmi.

Wasa tulluqa ñiqwintam amachan.
Kurku (sut'ichana)

*Kurku yachaypi: lliw kawsaqpa (runap, uywap, k'allampap, yurappas) kaqta rikuchiqnin *(kwirpu)*, qhaway **[[kurku]]**;
**Runa kurku yachaymanta qhaway **[[runap kurkun]]**;
*Qiruyuq yurap hatun sayaq chillkin, qhaway **[[yura kurku]]**;
*Pacha tupuypi: ima kimsa hinaman kachkaqtapas, qhaway **[[pachanka]]**;
Yawri (sut'ichana)

***[[Yawri]]** (Akwa): siranapaq irraminta;
***[[Kurku yawri]]** *(órgano)*, ukhu yawri: kurkup llamk'anan;
***[[Kawsaykuq yawri]]** *(orgánulo, organela)*: kawsaykuqpa llamk'anan;
***[[Tupa yawri]]**: Inkarrípa Qusquman chamqasqan quri tawna;
***[[Yawri llaqta]]**: Kiskachay pruwinsyap uma llaqtan (Qusqu suyupi, Piruwpi).
Urqu uywa

**Urqu** nisqa uywaqa ulluyuq, q'urutayuq uywam, qhari hina. Urqu uywaqa china uywawan yuqunakuspa yumanta quspa yumanmi.
Uña

**Uña** nisqaqa uchuyllaraq uywacham, manaraq wiñasqa, manaraq kikinlla kawsaq, mamamanta warkukuqraq.
Sillu

**Sillu** (latin simipi: *unguis*, grigu simipi: όνυξ *[ónyx]*) nisqaqa runap, ñuñuq uywakunappas ruk'ananpa ñawch'inpi kaq kiratinamanta sinchi last'acha icha kichka hina kaqmi.

Runap sillunkunaqa last'acha, p'alltacha hinam, makipipas chakipipas. Hinallataq k'usillukunap sillunkunam.

Huk ñuñuqkunap sillunkunaqa kichka hinam. Aycha uquq ñuñuqkunap, aswanta michikunap sillunkunaqa ancha k'awchim, uywakunata hap'inapaq.

Ch'ulla ruk'anayuq, iskay ruk'anayuq nisqa yura mikhuq ñuñuq uywakunap ancha rahku sillunqa phapa nisqam.
Pumasillu

**Pumasillu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Willkapampa wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, puma silluman rikch'akuq. Pikchunqa mama quchamanta 5.991 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Lasunayuq (5.960 m)
* Saksarayuq (5.918 m)
* Chuqik'iraw
* Apurimaq mayu
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yanama llaqta, Chuqik'iraw mawk'a llaqta, Apurimaq mayu, Arma mayu, Pumasillu rit'i urqu, Lasunayuq, Saksarayuq.
Ch'iqa

**Chiqa** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, K'anas  pruwinsyapi, Chiqa distritupi huk llaqtacham.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Hatun K'ana
* Qiswa chaka
* Lankilayu qucha
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
* Saywitu: Qusqu suyu
Chiqa (sut'ichana)

***[[Chiqa]]** *(derecho)*: wakipi tukuy kamachintin;
***[[Chiqap]]** *(verdad)*: imachus kan, karqan, kanqa, mana llullasqa, mana pantasqa;
***Chiqan** *(correcto)*: allinta, chiqapta rimasqa, mana pantasqa, qhaway **[[chanin]]**;
***Chiqan** *(recto)*: ima siwk kaqpas, qhaway **[[siwk siq'i]]**;
*Llaqtakuna:
****[[Chiqa distritu]]**: huk distritu, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi;
****[[Chiqa (K'anas)]]**: huk llaqta, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi;
****[[Chiqa (Waruchiri)]]**: huk mawk'a runa llaqta, Waruchiri pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi;
****[[San Damian Chiqa]]**: huk llaqta, San Damian Chiqa distritupi, Waruchiri pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi.
K'ana runa

**[[K'ana runa]]** nisqakunaqa K'anas pruwinsyapi, Kiskachay pruwinsyapipas kawsaq qhichwa runa llaqtam. Mawk'a uma llaqtanqa Hatun K'ana nisqas karqan.

## Kaypipas qhaway
* K'anamarka
Hatun K'ana

**Hatun K'ana** nisqaqa K'ana runakunap mawk'a uma llaqtansi karqan, kunan Kiskachay pruwinsyapi, Pichiwa llaqta ñiqpi.
Pichiwa (Kiskachay)

**Pichiwa** nisqaqa (kastilla simipi: *Santa Lucía de Pichigua*) Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Kiskachay pruwinsyapi, Pichiwa distritupi huk llaqtacham.

Pichiwa ñiqpiqa K'ana runakunap Hatun K'ana nisqa uma llaqtansi karqan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'anamarka
* Ch'aska Anka Ninawaman 
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Mayupura munisipyu (Quchapampa)

**Mayupura** icha **Bulo Bulo** (kastilla simipi: *Entre Ríos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Mayupura (*Entre Ríos*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Ichilu mayu

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Bulo Bulo kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Mayupura munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Mayupura munisipyu: yupaykuna, saywitu
Mayupura

*Mayupura (Tarija): Buliwyapi, Tarija suyupi huk llaqta;
*Mayupura munisipyu (Quchapampa): Buliwyapi, Quchapampa suyupi huk munisipyu.
Simun Piyru

**Simun Piyru**, manaqa *Simun Piiru* Ankash qalluchaw*,  ([[iwriyu simi]]pi *'שמעון** ''Shimon'', [[grigu simi]]pi **Πέτρος*' *Pétros'', "qaqa, rumi"; Betsaida llaqtapi paqarisqa;  wañusqa Ruma llaqtapi) Musuq Rimanakuypi nisqakamaqa Jesuspa chunka iskayniyuqnintin willarikuq nisqa qatirikuqpura huksi karqan. Mawk'a Kristuyuyayp ñawpaq kaq pusaqninsi karqan, Romap ñawpaq yayayninsi karqan.

Tiwiriyas quchapi challwaq kaspa, Hisusta uyarispa qatirqan. Hisus wañuyman taripasqa kaptin, "manam riqsinichu" nirqan. Hisus hanaq pachaman rirqaptinsi, Kristiyanu inlisyata kamariywan ruraykacharqan.

## Hawa tinkikuna
San Pidru

*Simun Pidru: Jesuspa disipulun;
*Simun Pidrumanta sutinchasqa inlisyakuna
**San Pidrup Inlisyan (Roma);
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna.
*huk urqu:
** **[[San Pidru urqu]]**: Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Kimsa Krus wallapi, huk urqu 
*huk yura:
** Sanpidru wachuma icha San Pidru
San Pawlu

*Apustul Pawlu: llaqtakunap apustulnin nisqa;
*Apustul Pawlumanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna:
:**Brasil** mama llaqtapi:
:*São Paulo (Brasil mama llaqtapi);
:*São Paulo suyu (Brasil mama llaqtapi);
:**Buliwya** mama llaqtapi:
:*San Pawlu Lipis munisipyu (P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi)
:*San Pawlu Lipis kantun (P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi);
:*San Pawlu Lipis (P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi);
:*San Pawlu Tikina (Titiqaqa quchap patanpi);
:*San Pawlu Tikina kantun (Titiqaqa quchap patanpi);
:*San Pawlu munisipyu (Manuripi)
:**Piruw** mama llaqtapi:
:*San Pawlu (Kashamarka);
:*San Pawlu distritu (Qanchi pruwinsyapi);
:*San Pawlu (Qanchi)
San Huwan

*Huwan sutiyuq santukuna:
**Apustulu Huwan: Jesuspa disipulun, iwanhilistapas (*[[Huwanpa qillqasqan]]* nisqa iwanhilyup qillqaqnin);
**Bawtisaq Huwan: Jesuspa bawtisaqnin;
*Huwanmanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna:
**San Juan (Burinkin);
**Distrito de San Juan de Rontoy: Runtuy distritu;
**Distrito de San Juan (Ancash): Chullin distritu.
San Husiy

*Husiy sutiyuq santukuna:
**San Husiy Nasaritmanta: Qullana Mariyap qusan;
*Husiymanta sutinchasqa inlisyakuna
*Santukuna
*Llaqtakuna:
**San José (Kustarika), Kustarikap uma llaqtan
**San José (Ikwadur), Santa Elena markapi
**San José (California)
Santa Mariya

*Mariya sutiyuq santakuna:
**Qullana Mariya: Jesuspa maman;
*Mariyamanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk llaqtakuna.
Santa Ana

*Ana Nasaritmanta: Qullana Mariyap maman;
*Anamanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santakuna;
*huk llaqtakuna.
San Lukas

*Iwanhilista Lukas: *[[Lukaspa qillqasqan]]* nisqa iwahilyup qillqaqnin;
*San Lukasmanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna.
Santyayu

*Santyagu Sibidiyumanta;
*Santyagu Alphiyumanta;
*Santyagumanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna:
**Santiago de Chile;
** Santiago Chuku; Piruw mamallaqtap Pruwinsya uma llaqtanmi
**Santiago de Cuba; Kuba mamallaqtap uma llaqtanmi
**Santiago del Estero; Arhintina mamallaqtap uma llaqtanmi
***Santiago de Huayllamarca:* Wayllamarka
San Mathiyu

*Iwanhilista Mathiyu: *[[Mathiyup qillqasqan]]* nisqa iwahilyup qillqaqnin;
*San Mathiyumanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna.
Wayllamarka mayu

**Wayllamarka mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru-Uru suyupi huk mayum. Wayllamarka mayu patapiqa Wayllamarka llaqtam.
Ayamarq'a raymi

**Ayamarq'a raymi** nisqaqa Tawantinsuyupi Ayamarq'a killapi phistasqa raymis karqan, wañusqakunapaq. Chay raymita phistaspa ayakunata marq'aqsi karqanku.

Kunan pacha chay p'unchawpiqa Tukuy Santukuna nisqa kristiyanu raymitam phistanku.
San Martin

*huk santu
** Martin de Porres
*San Martinmanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**San Martin suyu (Piruw);
**San Martin pruwinsya (Piruw);
**San Martín de Porres distritu
*huk runakuna:
**José de San Martín (1778-1850), huk Arhintinu pulitiku runa.
Tukuy Santukuna

**Tukuy Santukuna** nisqaqa ñawpaq ñiqin p'unchawpi ayamarq'a killapi phistasqan kristiyanu raymim. Tukuy Santukuna p'unchawpiqa tukuy santukunamantam, hanaq pachaman chayamusqaña wañusqakunamantam yuyaykunku. Tukuy Santukuna p'unchawtaqa Wañusqa yuyay p'unchawmi qatin.

Tawantinsuyupiqa chay p'unchawqa ayamarq'ay p'unchawsi karqan.
San Markus

*Iwanhilista Markus: *[[Markuspa qillqasqan]]* nisqa iwahilyup qillqaqnin;
*Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
*San Markusmanta sutinchasqa inlisyakuna
*huk santukuna;
*huk llaqtakuna:
**San Markus (Kashamarka), Piruw
**San Markus (Wari), San Markus distritupi, Piruw
Santa Rusa

*huk santakuna:
**Santa Rosa Limamanta;
*Santa Rusamanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**Santa Rosa (Arhintina);
**Santa Rosa (Lima), Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi;
**Santa Rosa distritu, Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi;
**Qiwis distritu *(Santa Rosa de Quives)*, Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi.
**Santa Rusa kitilli icha Octavio Cordero Palacios kitilli, Ikwadur, Asway marka, Tumipampa kiti
* huk urqu:
** Santa Rusa urqu, Piruwpi
Santa Barbara

* huk santakuna:
** Barbara Nikomidyamanta;
* Santa Barbaramanta sutinchasqa inlisyakuna;
* huk llaqtakuna:
** Santa Bárbara (P'utuqsi)
Santu Tumas

*Apustulu Tumas: Jesuspa huk disipulun;
*huk santukuna;
*Santu Tumasmanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**Santu Tumas (Chumpiwillka), Qusqu suyupi, Piruwpi;
**Santu Tumas distritu (Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi);
**Santu Tumas mayu, Qusqu suyupi, Piruwpi.
Santu Dumingu

* huk santukuna:
** Santo Domingo de Guzmán;
* Santu Dumingumanta sutinchasqa inlisyakuna;
* huk llaqtakuna:
** Santo Domingo llaqta, Duminikanap uma llaqtan;
** Santo Domingo Tsachila, Ikwadurpi huk llaqta.
San Binitu

* San Binitu Nursiamanta (480-547) huk santukuna;
* San Binitu Palermomanta (1524-1589) huk santukuna;
* San Binitumanta sutinchasqa inlisyakuna;
* huk llaqtakuna.
Santu

**Santu** *([[qhari]])* icha **Santa** *([[warmi]])* nisqaqa - latin simimanta: *sanctus, sancta*; grigu simipi: άγιος, άγια *[ágios, ágia]*; iwriyu simipi: קדש, *[qodesh]* - kristiyanu inlisyapi Dyuswan allinta kawsaq iñiq runam, willka hina.

Apustul Pawlu nisqankamaqa llapa Dyuspi iñiq runaqa santum, mana chay allin rurayninkunaraykuchu, ichataq Dyuspa grasyallanraykum.

Kathuliku Inlisyapiqa Hatun Papam Dyuswan allin kawsayniyuq runakunata "santu runam karqan" nispa santuchan *([[kanunisasyun]])*, Dyuspa yanapayninwan achachillakunata ruraptinmi icha Dyuspi iñiyninrayku sipisqa *([[martir]])* kaptinmi.
Willka (sut'ichana)

***[[Willka]]** *(haway):* huk runap wawanpa, churinpa wawan, churin;
*Iñiypi ima ancha chaniyuq kaqpas, qhaway **[[willka (iñiy)]]**;
*Huk sach'a *(Piptadenia grata; Piptadenia macrocarpa; Acacia visca; Anadenanthera sp.; familia Mimosaceae)*, qhaway **[[wilka]]**;
Willka (iñiy)

**Willka** nisqaqa iñiypi, iñiq runapaq ima ancha chaniyuq kaqpas, icha pi allin kawsayniyuq runapas.

Kristiyanu iñiypi chay allin kawsayniyuq runakunataqa santum sutinchanku.
Wilka

**Willka** icha achama *(Anadenanthera colubrina)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, 5-30 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 6-9 disimitrukama rakhum, ancha kichkasapa.

## Kay sutiwan
* *Kaspi willka*, huk tarpuy allpa ( Ankash qallupi)
* *Willka wayin*, unaykaq taqmasqa uchuk llaqta
* *Puma willka*, ñawpa runakunapa uchuk llaqtan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Hayu

**Hayu** nisqaqa imappas manapuni kaqllan kaq, tukuylla wakin kaq.

Ahinataqmi huk hayuntinkuna:
*yana - yuraq
*karu - sispa
*hatun - uchuy
*hanan - urin
*musuq - mawk'a
*wayna - machu
*sipas - paya
*allin - millay
*masi - awqa
*dyus - saqra
*chanin - panta
*chiqap - llulla
*chiqap - panta (yupay yachaypi)
*saminchay - ñakay
*kusikuy - llakikuy

## Kaypipas qhaway
*Yanantin
Yanantin

**Yanantin** nisqaqa iskay-iskay kapunakuq, huk hukman hayu hina kaqmi, ichataq kuskalla allinmi huñunakuq, imakunapas pi runakunapas - yuraq llimphi yana llimphiwan hina. Huk kaq wakin kaqwan mana kaspaqa manam kayta atinchu. Wakinta, yananta muchunmi, iskaynintinllam kaspaqa hunt'asqa kaq.

Chayrayku huk qhariwan kuskalla kawsaq warmitam - warmiwan kuskalla kawsaq qharitapas - chay qharip icha warmip **yanan** nispa ninchik.

Ahinataqmi huk yanantinkuna:
*qhari - warmi
*qusa - warmi
*turi - pani
*urqu uywa - china uywa
*lluq'i - paña, itsuq- allawka
*hanan - urin
*ñawpaq - qhipaq
*p'unchaw - tuta; quya- paqas
*inti - killa
*paray mit'a - ch'aki mit'a
*allpa pacha - yaku pacha
*kawsay - wañuy
*quy - chaskiy
*yanapay - yanapasqa kay

## Kaypipas qhaway
*Masintin
*Tawantin
*Hayu
*Yariniq
Paña

**Paña** icha **Alliq** nisqaqa runap kurkunpi kukupinpa kinrayninmi, mana lluq'ikaq. Lliwmanta aswan runakunaqa paña makiwanmi qillqan.
Yanapay

**Yanapay** nisqaqa runap huk runaman ima allintapas ruraysiymi, chay runap imatapas aypananpaq icha kuskalla sumaqta llamk'anakunapaq.

Ayllu llaqtapi yanapanakuytaqa ayni ninchikmi.
Akuna

**Akuna** *(privado)* nisqaqa ima huklla runaman icha pisilla runakunaman kapuqpas, akuna chaskinancham, mana sapsi kaq.

Kapitalista nisqa musikupi chakrakunapas, ruruchinakunapas akunam.
Sarakuru llaqta

**Sarakuru** *(Saraguro)* nisqa llaqtaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk llaqtam, Sarakuru kitip uma llaqtanmi. Sarakuru runakunap chawpinmi.   

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Sarakuru kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpl.gov.ec / Sarakuru kitimanta (kastilla simi)
Sarakuru runa

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saraguru_dress.JPG
**Sarakuru** *(Saraguro)* nisqa runakunaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kichwa runa llaqtam, Loja markapi, Sarakuru kitipi, Loja kitipipas, Zamora Chinchipe markapipas, Zamora kitipi, ca. 183 llaqtapi kawsaq. 
Sarakurukunaqa ñawpa pacha mitmaqkunamantas paqarimurqan, Inkakuna, Tupaq Yupanki Palta runakunata atirqaptinsi Qullasuyupi (Urdaneta k'itipi) kawsaq Pakillapa runa mitmamusqa.

Sarakurukunap tantanakuyninqa SAKIRTA (Saraguro Kichwa Runakunapak Jatun Tantanakuy) nisqam, ECUARUNARI nisqapi wankurisqa.

## Indihina tantanakuykuna
* *Organizaciones y Comunidades Indígenas de San Lucas*
* Loja Runakunapaq Rikcharimuy -> *Unión de Mayorales de San Lucas* -> *Asociación de Comunidades y Organizaciones Indígenas "Joaquín Andrade"* 
* FIIS *Federación Interprovincial de Indígenas Saraguros* 
* UJIS *Unión de Jóvenes Indígenas Saraguros* 
* AICIT *Asociación Interparroquial de Comunidades Indígenas de Tenta* (AICIT) (Tenta, Celén, Selva Alegre)
* SAGQUIJ (Zamora Chinchipepi) 
* AISAY *Asociación de Indígenas Saraguros asentados en Yacuambi* (Zamora Chinchipepi) 
* CIOIS *Coordinadora Interprovincial Organizaciones Indígenas Saraguros* (ECUARUNARI, CONAIE)
* SAKIRTA Saraguro Kichwa Runakunapak Jatun Tantanakuy (ECUARUNARI) 

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
## Pukyukuna

* Saraguro llakta (kichwa simi)
Sarakuru

*Sarata mikhuq kurukuna;
*Sarakuru runa, kichwa rimaq runa llaqta, Ikwadurpi;
*Sarakuru llaqta *(Saraguro),* Ikwadurpi;
*Sarakuru kiti *(Cantón de Saraguro),* Ikwadurpi.
Mitmaqi

**Mitmaq/Mitmiq** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Inkakunap kamachisqan runakuna, runa llaqtakuna huk tiyaymanta huk tiyaykunaman wantuysi kaqran. Chay mitmawanqa Inkakuna atiyniyuq kayninta takyachirqan.
Ayqiq

**Ayqiq**, kichwapi **Mitikuk** nisqa runaqa huk puystumanta, wasinmanta maymanpas, huk llaqtamanpas riqmi, qispichikunapaq. Wasi llaqtapi llakikuptinmi, achka ayqiqkunaqa wasinman kutimuyta manam atinchu.

Runaqa kaykunaraykum ayqin:
* maqanakuymanta qispichikunapaq;
* samk'ay wasimanta qispichikunapaq;
* wakcha kachkaymanta qispichikunapaq;
* hatun llaki tukuymanta icha sallqa waqlliymanta qispichikunapaq;
* huk runa llaqtaman kapuspanmi, huk rimayniyuq kaspanmi icha huk iñiyniyuq kaspanmi llaqta kamachiqkunap sarunchasqan kaspa, ch'utisqa kaspa;
* wasinmanta, llaqtanmanta ayqichisqa kaspa;
* mama llaqta kamachiqkunap mitmachisqa kaspa.

## Kaypipas qhaway
* Puriy

## Hawa t'inkikuna
Muchuy

**Muchuy** nisqaqa runap imayuqpas kananmi, chayniyuqtaq mana kachkaspapas.

Wakcha runam achka imakunata muchun. Chay muchuyqa runata llakichinman.
Sapsi

**Sapsi** *(colectivo, común)* nisqaqa ima achka, aswan, icha tukuy runakunapaq kaqpas, mana huklla runapaq, mana akuna kaq, kuskan chaskinancham.

Sapsiwaki musikupi chakrakunapas, ruruchinakunapas sapsim.
Ayqichiy

**Ayqichiy** nisqaqa huk llaqtapi kawsaq runakunap chay puystumanta, wasinmanta munaylla mana munaylla karuman wantuchiymi, kamachiqkuna chay runakunap tiyayninta manaña munaptinmi.

## Kaypipas qhaway
* Ayqiq
Ayqiy

**Ayqiy**, kichwapi **Mitikuy** nisqaqa runap icha uywap huk pustuymanta utqaylla ripuyninmi, manchakuspa, huk llakiymanta, ch'ikimanta qispichikuyta munaspa icha ch'utisqa kaspa.
Layqa

**Layqa** nisqaqa (aymara simimanta rima) mana rikunalla atiykunawan imakunatapas ruraq runam, warmipas qharipas.

Ñawpa pacha, Tawantinsuyu pachapiqa chay layqakunaqa Tawantinsuyu iñiymanta yachaqkunas, umukunas karqan, dyus kaykunawan - Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa. Kunankamapas Antikunapi huk ayllu llaqtakunapi *[[hampiq]]* nisqa paqu yachaqkunam, watuqkunapas chay hinatam apukunawan rimanakuspa ruraykunku.

Kastilla Kamachiy pachapi kathuliku misyunaryukuna Awya Yala runakunata kristiyanuchaspa chay umukunata, paqu yachaqkunata *mana allin ruraqkuna, dañuq, bruja* (layqa warmi), *brujo* (layqa qhari) nispa suticharqan. Aswan ñawpa pacha Iwrupapipas hinallataqsi karqan, ñawpa kilta, germanu, islaw umukunawan. Chaywantaq ñawpa pacha kasqa allin yachaq nisqa runakuna manañas allinchu, ichataq saqra runakuna nisqas karqan. Layqa qulluy nisqapi achka *bruja, brujo* nisqa runakunatas - aswantaq warmikunatas - yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.

Kunan pacha Iwrupapi achka willakuykunapi chay *bruja, brujo* nisqa runa kaqkuna manañam millaychu, aswantaq allinmi. Ahinataq inlis Joanne K. Rowlingpa qillqasqan kawsay rikch'api Harry Potter sutiyuq allin layqa saqra kaq Voldemort sutiyuq layqawanmi maqanakun.

## Hawa t'inkikuna
Umu

**Umu** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Tawantinsuyu iñiymanta yachaqkunas karqan, dyus kaykunawan - Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuq. Inkakunap qhapaq umunqa hatun willaq umu nisqas karqan.

Kastilla Kamachiy pachapi kathuliku misyunaryukuna Awya Yala runakunata kristiyanuchaspa chay umukunataqa mana allin ruraqkuna, *[[Layqa|dañuq]], bruja, brujo* nispa suticharqan.

## Kaypipas qhaway
*Paqu yachaq
Taripay

*Taripay sunturpi taripay: Wanana taripana, Taripanakuy;
*Imatapas ayñiwan (wach'iwan, illapap balanwan) aypay;
*Ima munasqatapas aypay;
*Runakunawan tinkuy.
Watuy

**Watuy** nisqaqa mana rikunalla atiykunawan imakunata ruranapaq nisqa rimakunam, layqap icha watuqpa nisqan.

Watuqqa chay pakasqa atiykunawan huk runakunap hamuq pachantas willaspa watun. Huk runakunataqa chay atiykunawan imakunatapas rurachin.

## Kaypipas qhaway
* Layqa
* Paqu yachaq
* Umu
Thiyus kay

**Thiyus kay**qa (kastilla simipi: *deidad*) ima thiyushina kaqpas, **[[Apu]]** nisqapas, mana rikunalla, runamanta aswan atiyniyuq kaqpas.

Huk iñiykunapi huklla Thiyus nisqa hatun kamaqta yupaychaptinku, huk iñiykunapitaq achka dyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Grigukuna, Romanukuna, Mishikakuna, Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima.

Tawantinsuyu iñiypi dyus kaykunaqa Pachamamam, urqup apunkunam, wak'akunam, hukkunapas. Ñawpa pachataq Qun Tiksi Wiraquchas, Pachakamaqsi, huk hatun dyus kaykunapas karqan.
Pampa

*Ima p'allta kaqpas, last'a hina;
*P'allta icha yaqa p'allta kaq k'iti;
*Ima kawsana k'iti, llaqtap puystun;
*Arhintinapi inkill pampakuna, qhaway pampa-pampa.
Tawantin

Tawantinsuyu iñiypiqa **tawantin** kaqkunaqa anchata chaninchasqam. *[[Tawa]] [[iskay]] [[miray|kuti]] iskay* kaptinmi, chay tawantintaq iskaychasqa yanantinmi kan.

Kaymi huk tawantin kaqkuna:
*Tawantin iñu
*Tawantinsuyu
*Tawa chakana
*Tawak'uchu, tawantin kaqlla chiruyuq t'asra

## Kaypipas qhaway
*Yanantin
*Masintin
Masintin

**Masintin** nisqaqa iskay-iskaylla kapunakuq **masa** nisqapas kaq, huk hukman kaqlla kaq, masi hinam. Iskaynintinmi kaqlla chaniyuqmi.

Ahinataqmi huk masintinkuna:
*ñaña, ñañapura: ñañantin
*wawqi, wawqipura: wawqintin
*iskaynintin ñawi: ñawintin
*iskaynintin rinri: rinrintin
*yuntapi iskaynintin buwis: yuntantin

## Kaypipas qhaway
*Yanantin
*Tawantin
Iskaynintin

**Iskaynintin** nisqaqa iskay-iskaylla kapunakuq kaqkunam.

*Mana kaqlla kaq, kapunakuq iskaynintin kaqkunaqa **[[yanantin]]mi**.
*Kaqlla kaq, kapunakuq iskaynintin kaqkunaqa **[[masintin]]mi**.
*Iskaynintin kuti iskaynintin kaqkunaqa **[[tawantin]]mi**.
*Mana kaqlla kaq, mana kapunakuq iskaynintin kaqkunaqa **[[hayu]]ntinmi**.
Taripana

*Taripay sunturpi taripana: Wanana taripana, Taripanakuy;
*Ayñiwan (wach'iwan, illapap balanwan) aypana;
*Kallpanakuypi, pukllaypi aypana puystu;
*Ima ruranawanpas munasqa aypana *(objetivo)*.
Layqa qulluy

**Layqa qulluy** nisqapiqa Iwrupapi kamachiqkuna waranqa-waranqa *[[layqa]] (bruja)* sutinchasqa runakunata, lliwmanta aswan warmikunata wañuchirqan.

Ancha ñawpa pachañas Mawk'a Iqiptupi, Babilunpipas layqa nisqa runakunatas qatiykachaspa wañuchirqan. Hudyukunap, Kristiyanukunappas liwrunpas, Dyuspa Simin Qillqam layqa kaymanqa ama nin ().

Iwrupapi 5 ñiqin anta situwa killapi 1484 p'unchawpi Hatun Papa Inusinsyu pusaq ñiqin *bula* qillqanwan *Summis desiderantes affectibus* nispa qallarispa Kathuliku inlisyap sutinpi *[[inkisisyun]]* nisqawan layqa qulluyta kamachirqan. Hinaspa Kathuliku inlisya waranqa-waranqa layqa nisqa warmikunata wañuchichirqan, chaymantataqsi hinallataq prutistanti inlisyakunapas.

Chay pacha inkisisyun taripay sunturkuna hampiq warmikunata layqa kaymanta, *[[saqra|diyawlu]]* ruranakuymanta, dyusta ñakaymanta ch'atarqan. Hipachiywan chay warmikunamantaqa *[[kunfisyun]]* willakuytam atipayarqan. Achka *bruja, brujo* nisqa runakunatas - wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan, lliwmanta astawantaq Ispañapi, Alimanyapipas.
Ama llulla, ama suwa, ama qilla

**Ama [[llulla]], ama [[suway|suwa]], ama [[qilla]]** nisqaqa Tawantinsuyup, Inkakunap llaqta qayanqillqansi karqan.

Kunankamapas Antikunapi kay hina rimaspa napaykuykunku.
Linz

**Linz** nisqaqa Awstiriyapi huk hatun llaqtam.

Linzpiqa 189 000 runakunam kawsachkan (2006 watapi).

## Kaypipas qhaway
* Danuwyu mayu
## Hawa tinkikuna
Innsbruck

**Innsbruck** nisqaqa Awstiriyapi huk hatun llaqtam.

Innsbruckpiqa 141.000 runakunam kawsachkan (2005 watapi).
Saypina munisipyu

**Saypina** (kastilla simipi: *Saipina*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Manuel María Caballero pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Saypina llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Kumarapa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Saypina kantun
* Chilun kantun
* Oconi kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Saypina munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Q'umirqucha
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saypina munisipyu: yupaykuna, saywitu
Athismu

**Athismu** nisqaqa (grigu simimanta: Αθεϊσμός, kaymanta: α "mana" Θεός "dyus") mana dyuspi iñiyniyuq kaymi. Mana dyuspi iñiq runataq **athista** (αθεϊστής) nisqam.

Athistakunataqa iskay layamanmi aypunchik: sinchi athistakuna, llawch'i athistakuna.

Llawch'i athistakunaqa manam dyusmanta yuyaykunchu. Manam iñinchu, ichataq manapas ninchu, manam iñinichu, nispa, mana imatapas nispa.

Sinchi athistakunataqmi ninku, manam dyus kanchu, nispa.

## Hawa t'inkikuna
Q'umirqucha (Kumarapa)

**Q'umirqucha** (kastilla simipi: *Laguna Verde*) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Manuel María Caballero pruwinsyapi, Kumarapa llaqta ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
Khunfuqi

**Khunqi** (, *Yachaq Khun*) icha Khunfuqi **Konfusi** sutiyuq runaqa (551 kñ paqarisqa; 479 kñ wañusqa) huk Chunwa mama llaqtayuq yachay wayllukuqsi karqan, ru llup'ina nisqa iñiypa kamaqninsi.

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuy
* Lao Tzu
* Sirarta Hawtama

## Hawa t'inkikuna
Yachaqay

**Yachaqay** nisqaqa runap rurayninwan, rikuyninwan, uyariyninwan imatapas yuyayninpi waqaychayninmi.

Tukuy runakunam, ichataq uywakunapas yachaqanmi. Paqariyninchikmanta wañuyninchikkamam yachaqanchik.

Musuq pachakunapi wamrakuna yachay wasikunapim qillqayta ñawiriyta, yupaytapas yachaqan, suqta icha chunka iskayniyuq watañam. Chaypi yachachiqkuna wamrakunataqa yachachinmi.

## Hawa t'inkikuna
Piruwpa umalliqnin

Kay sutisuyupiqa tukuy Piruwpa umalliqninkunatam rikunki, Piruwpa kacharisqanmanta 1821 watapi.

### Republikap kamarisqanmanta


**Leyenda**





### Bolívarpa suq'alliynin

### Bolívarpa qarqusqanmanta

### Piruwki buliwyaki tantariy pacha

### Republikap musuq paqarisqanmanta



## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

Ufisyal web
Yuyay

**Yuyay, yuyana** icha **yuya**qa (latin simipi: *memoria*), runap ima rurasqantapas, rikusqantapas, uyarisqantapas, willasqantapas, ima muchusqantapas pacha lluqsikurqaptinña musuqmanta yachayta, willayta atiyninmi.

Yuyayninchikqa ñutqunchikpim.

Uywakunapas aslla yuyaytam atin.

Yuyayninchikpi imatapas waqaychaspaqa yachaqanchikmi.

Yuyaypa hayunqa qunqaymi.

## Wak sutikuna
Sunqu hap'iq

## Kaypipas qhaway
* Humu (chiqan yuyay)
Yuyaychakuy

**Umallikuy, umachakuy, yuyaychakuy, yuyay, hamurpariy** icha **hamut'ay** nisqaqa runap yuyasqankunata, yachaqasqankunata, musyasqankunata ñutqunpi allinchayninmi, imakaykunata hap'iyninmi, musuq imakaykunata rurayninmi.

## Kaypipas qhaway
* Chiqan hamut'ay
Imakay

**Imakay** *(concepto)* nisqaqa ima rimapaqpas, kapunakuq rimantinpaqpas, ima rimasqapas hap'iqana, sunq'uchakuna sut'inmi. Yuyaychakuspaqa chay rimakunapaq imakaykunatam ñutqunchikpi allinchanchik.
Haqi

**Haqi**, **llapanllisqa** icha **llulmisqa** *(abstracto)* nisqaqa ima yuyaychakunallapas, mana t'ala kaq, manam rikunallachu, manam uyarinallachu.
Tala

**Tala** *(Celtis tala)* nisqaqa huk sach'am, rikch'aq sataqchim, Urin Awya Yalapi Hatun Chakupi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rikuy

**Rikuy** icha **Rikuna** nisqaqa achkiy, rikch'a musyaymi.

Runakunaqa uywakunapas ñawinkunawanmi rikun. Runapaq ancha chaniyuqmi musyay.

## Hawa t'inkikuna
Uyariy

**Uyariy** nisqaqa ruqyay musyaymi.

Runakunaqa uywakunapas rinrinkunawanmi rikun. Uyariyninchikwanqa rimaytam musyanchik.
Hap'iqay

**Hap'iqay** nisqaqa runap ima rimasqatapas - uyarisqapas, rikusqapas, ñawirisqapas - allin sut'illawan yuyayninman hap'iyninmi.
Hap'iy

*Imatapas makiwan hap'iy, **chariy**;
*Imatapas munaspa quchispa chaskiy;
*Llaqtata awqaqkunawan **[[atipay]]**;
*Imayuq kay; kapuqniyuq kay;
*Yuyaypi chaskiy: **[[hap'iqay]]**
Llulla

**Lulla** icha **llulla** nisqaqa manam chiqapchu, runap munaylla mana chiqap nisqan, rimasqapas qillqasqapas.

## Hawa t'inkikuna
Nak'aq

**Nak'aq**, anqash rimaypi **Pishtaq** ( uta *pishtakuq*) nisqaqa saqra runas, huk runakunata sipiqsi, wirantas hurquq. Kay hinatam willakunku Antikunapi.

Chay nak'aqqa wiraquchas, qullqisapa runas, wañuchisqan indihinakunap wiranta, kurku yawrinkunata qhatuqsi.

Chay Nak'aqmanta willakuykunaqa mistip, wiraquchap indihina runata sarupayninmanta wallpama willaymi. Runakunaqa Nak'aqta chiqaptam manchakun, mistikuna llakichiptinmi, llullaptinmi, chawkaptinmi.

## Illakashqa
Qanyan wata uqrakashqa Piyu ninqan; payqam huk awkin runa taakuq Waychuuchu ( Puwaqpanpa wamani, Anqas suyu). Puwaq chunka wata kawayta llallishana karan. Warmin, allaw upa chakwan, umanta makinta kuyutsir nin *pitsak paarir apashqa*; wakin niyan pishtaqkuna wañutsiyasha wiranta hipiyanpaq, kurkunta churayashqa tsaka hamananman.

## Yachay p'anqakuna
* Dante Castro Arrasco: *Nak'aq / Pishtaco. Edición bilingüe*. Runasimiman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2010.

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Nakaq (Nak'aq). Wañuchisqanmanta wirata tukuchinkus rimidyuman
*S. Hernán Aguilar: Kichwa kwintukuna patsaatsinan - Pishtaqmanta iskay willakuy, Waylasmanta (Anqash rimaypi)
Nak'aq (sut'ichana)

***[[Nak'aq]]** *(pishtaq):* Antikunapi willakuykunapi saqra runas, runa sipiq;
***[[Uywa nak'aq]]**: uywakunata wañuchiq runa, aychata ruranapaq;
***[[Runa sipiq]]**: runata wañuchiq runa, hatun huchayuq.
Q'uma

**Q'uma**, kichwapi **Kuma** nisqaqa ima mana allin, wakip, huk runakunap mana saqillasqan rurasqapas, hucha nisqapas. Q'uma ruraq runaqa **q'umalli** nisqam.

Chiqay rimay llikapiqa (*jurisdicción* nisqapi) q'umalli runata wananam tiyan.

Kaymi huk q'umakuna:
*Runa sipiy
*Yuquspa allquchay *(abusay, biyulay)*
*Runa k'iriy
*Atipakuspa suway
*Suway
*Chawkay (huk runata llullaspa pantachiy, *ingañay*)
*K'amiy

Huk runata k'iriy icha wañuchiyqa atipakuy q'uma *(violencia)* nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Sipiy

**Sipiy**, **Nak'ay** icha **Wañuchiy** nisqaqa huk kawsaqpa (runap, uywap, yurappas) kawsayninta tukuchiyninmi, chaywan chay sipisqaqa wañunmi.

***[[Uywa nak'aq]]** nisqakunaqa pruphisyunninkama uywakunatam wañuchin.
***[[Runa wañuchiy]]** nisqataq q'umam, mana amachakunapaq kaspaqa.
Runa wañuchiy

**Runa [[wañuchiy]]** nisqaqa huk runap kawsayninta tukuchiyninmi.

Mana amachakunapaq kaspaqa, runa wañuchiyqa q'umam, runa sipiymi.

Kay hinam runa wañuchiykuna:
*Mama llaqtap kamachisqan runa wañuchiy
**Wañuy wanay
**Maqanakuypi awqaqkunap wañuchinakuynin
*Amachakuspa wañuchiy (mana wananallachu)
*Sipikuy *(suicidio)*
*Mama llaqtap wananan wañuchiy ruray (wañuchiy q'umakuna):
**Churarayaspa runa wañuchiy (antawawan, hukkunapas)
**Phiñakuspa runa wañuchiy
**Runa sipiy *(asesinato)*
Ñakay

**Ñakay** icha **Ñakapay** nisqaqa runap huk runaman icha dyusman millayta munayninmi, mana allin rimasqanmi, k'amiypas. Ñakaypa hayunqa samincham.
Panta

**Panta** nisqaqa manam chaninchu, runap mana munaylla, *pantaspa* mana chiqapchu nisqan, rimasqapas qillqasqapas.