open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llipipipiq q'aytu

**Llipipipiq q'aytu** icha **Uyu q'aytu** *(seda)* nisqaqa yuraq murirap raphinkunapi kawsaq, murira pillpintup qirisan kaq murira kurup q'aytunmi, siminmanta hamuq.
Murira pillpintu

**Murira pillpintu** *(Bombyx mori)* nisqaqa huk pillpintum, Chunwapi, Asyapi kawsaq. **Murira kuru** nisqa qirisankuna yuraq murirap raphinkunata mikhuspa kawsanku. Siminkumanta, thuqay ch'añankumanta hamuq q'aytunmanta llipipipiq q'aytutam (*seda* nisqatam) ruranku.

## Pukyukuna

* 

## Hawa t'inkikuna

* Página educativa sobre el gusano de seda para niños de Primer Ciclo de Primaria
Saqsa kuti

**Saqsa kuti** *(Theobroma ferruginea)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Huk sutikuna
* Chunchu cacao, Guazuma

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Unku kaka

**Unku kaka** (*Usnea barbata*) nisqaqa huk rikch'aq sunkha kakam, hampinapaqpas llamk'achisqa.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Yuraq murira

**Yuraq murira** *(Morus alba)* nisqaqa Asyapi wiñaq murira sach'am.

Llipipipiq q'aytu *(seda)* nisqata chaskinapaqqa, Iwrupapi, huk allpa pachakunapim tarpunku. Murira pillpintu nisqap murira kuru nisqa qirisan murirap raphinkunata mikhuspa kawsanku. Siminmanta hamuq q'aytunkunatam runakuna hurqunku llipipipiq q'aytupaq.

## Pukyukuna
K'ita pimpinila

**K'ita pimpinila** *(Acaena cylindristachya)* nisqaqa Chawpi Awya Yalapi Urin Awya Yalapipas kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hak'u wayaqa

**Hak'u wayaqa** *(Hymenaea courbaril)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq asukarwayu sach'am, hampi yuram, kapka qarayuq hak'usapa wayuyuq (chayrayku *"hak'u [[wayaqa]]"* nisqa), allin k'ulluyuq.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Chuchuwasu

**Chuchuwasu** icha **Chuchuwasi** (*Maytenus laevis*; *Heisteria pallida*; *Heisteria spp.*) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Alkachu

**Alkachu** (*Cinnamomum camphora*) nisqaqa huk sach'am, hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* *Camphora camphora* (L.) H.Karst. 
* *Laurus camphora* L.
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wiñay wayna (sut'ichana)

* Wiñay Wayna, Piruwpi huk Inka raqay 
* huk yurakuna:
**Wiñay wayna *(genus Epidendrum)* 
**Khirkinchu chupa, Wiñay wayna icha Pillihan *(genus Lycopodium)*
***Puka wiñay wayna‎ *(Lycopodium rufescens)*
***China wiñay wayna‎ *(Lycopodium clavatum)*
***Urqu wiñay wayna‎ *(Lycopodium reflexum)*
Achiwa-achiwa

**Achiwa-achiwa** *(Cybistax quinquefolia)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kanchalawa

**Kanchalawa** icha **Kachalawa** *(Schkuhria pinnata; Schkuhria octoaristata)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Asukarwayu

**Asukarwayu** *(genus Hymenaea)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq wayuq chaqallu sach'akunam, misk'i wayuyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
P'akincha yura rikch'aq ayllu

**P'akincha yura rikch'aq ayllu** *(Papaveraceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk p'akincha hina yurakuna:
* p'akincha *(Papaver spp.)*
** yuraq p'akincha, puñuchiq amapula *(Papaver somniferum)*
** puka p'akincha, puka amapula *(Papaver rhoeas)*
** k'ita p'akincha *(Papaver argemone)*
* kharwinchu, qunta p'akincha *(Argemone mexicana)*
* amakari *(Bocconia spp.)*
** yanali *(Bocconia frutescens)*
** sunchu amakari *(Bocconia pearcei)*
** chunchu amakari *(Bocconia integrifolia)*

## Hawa t'inkikuna
Yanali

**Yanali** (*Bocconia frutescens*) nisqaqa huk amakari sach'am (ayllu: *[[Papaveraceae]]*), Antikunapi wiñaq. *Yana*li sutiyuq kaptinpas, q'illu tullpunapaqmi llamk'apunku.

## Hawa t'inkikuna
Wilmington (Delaware)

**Wilmington** nisqa llaqtaqa, Delaware suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Wilmington llaqtapiqa 72.664 runakuna (2000) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* Wilmington, Delaware
Timun hampi

**Timun hampi**, **Awqa hampi**, **Lumu hampi**, **Sacha warwasku**, **Warwasku** icha **timpu yura** (*Lonchocarpus utilis* syn. *Lonchocarpus nicou*) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram. Palamakunata challwakunata miyu kaptinmi, challwanapaqmi, palamakunata wañuchinapaqpas llamk'achinku.

## Huk sutikuna
* Cubé, barbasco, haiari, conapi, pacal, kumu

## Kaqlla simikuna
**Derris nicou* (Aubl.) J.F.Macbr. 
**Lonchocarpus utilis* A.C.Sm. 
**Robinia nicou* Aubl. 

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Barbasku

**Barbasku** icha **Warwasku** nisqaqa (kastilla simimanta *Barbasco*: „sunkhasapa yura“, „*[[Verbascum]]*“) huk miyusapa yurakunam, challwakunata wañuchinapaq challwaqkunap llamk'achisqan, palamakunata wañuchinapaqpas.

Kaymi huk „barbasku“ icha „warwasku“ nisqa yurakuna:
;Fabaceae
* Warwasku (genus *Lonchocarpus*)
** Sach'a warwasku icha Timun hampi (*Lonchocarpus utilis*)
** Waska warwasku (*Lonchocarpus urucu*)
* Kanuwa anku (*Derris seorsa* syn. *Lonchocarpus seorsus*)
* Q'upi icha Sata (*Tephrosia sinapou* syn. *Cracca toxicaria*)
;Sapindaceae
* K'ita warwasku (genus *Serjania*)
** Willku warwasku (*Serjania corindum*)
** Yunka warwasku (*Serjania rubicaulis*)
Mula kisa

**Mula kisa**, **Urqu ithana** icha **Quwi kisa**  *(Urtica urens)* nisqaqa huk quram, rikch'aq kisam, hampi yuram. Iwrupamanta hamun, kunantaq tukuy Tiksimuyuntinpi kawsan.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Marikawa

**Marikawa** (Pastasa runap kichwa siminpi) icha **Tuwiy** *(Brugmansia suaveolens* syn. *Datura suaveolens)* nisqaqa huk laya wantuqmi, hampi yuram, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Huk sutikuna
* Toé, maricahua, floripondio rosado, toa; chocho pana, borrachero, campana, chuchupanda (amahuaca); maikoa (jíbaro); kanachiari (shipibo-conibo).
## Kaqlla simikuna
* *Datura gardneri* Hook.
* *Datura suaveolens* Humb. & Bonpl. ex Willd.
* *Datura suaveolens var. macrocalyx* Sendtn. 

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
China qiwillu

**Kuti-kuti**, **kuti kuti** icha **china qiwillu** *(Prosopis sp.)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, thaqu sach'am.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Manayupa

**Manayupa** (*Zornia diphylla* (L.) Pers) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
San Diego (California)

**San Diego** nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Pasiphiku mama quchap chalanpi.

## Pulitika Rakiy

**Central**
* Balboa Plasa, Barrio Logan, Core-Columbia, Cortez, East Village, Gaslamp Quarter, Colina Dorada, Colina de Grant, Harborview, Horton Plaza, Little Italy, Logan Heights, Marina, Memorial, Park West, Sherman Heights, South Park, Stockton.

**Centro llaqta **
* City Heights, College Area, Darnall, El Cerrito, Gateway, Kensington, Normal Heights, Oak Park, Rolando, Talmadge, Webster.

**Urin anti**
* Alta Vista, Bay Terrace, Chollas View, Emerald City, Encanto, Jamacha-Lomita, Lincoln Park, Mountain View, Mt. Hope, Paradise Hills, Shelltown, Skyline, Southcrest, Valencia.
**Uralan**
* Egger Highlands, Nestor, Ocean Crest, Otay Mesa, Palm City, San Ysidro, Tijuana River Valley.

**Chincha**
* Bay Ho, Bay Park, Carmel Valley, Clairemont, Del Mar Heights, La Jolla, Mission Beach, North City, Pacific Beach, Torrey Pines, University City.

**Chincha anti**
* Carmel Mountain, Miramar, Mira Mesa, Rancho Bernardo, Rancho Peñasquitos, Sabre Springs, Scripps Ranch, Sorrento Valley.

**Anti**
* Allied Gardens, Birdland, Del Cerro, El Cajón, Grantville, Kearny Mesa, Lake Murray, San Carlos, Santee, Serra Mesa, Tierrasanta.

**Kunti**
* Banker's Hill, Hillcrest, La Playa, Linda Vista, Loma Portal, Midtown, Midway District, Mission Hills, Mission Valley, Morena, North Park, Ocean Beach, Old Town, Point Loma, Roseville-Fleetridge, Sunset Cliffs, University Heights.

**Uralan Bahía**
* National City, Chula Vista, Bonita, Imperial Beach, wan comunidades de Otay Ranch, Eastlake, Rancho Del Rey, San Miguel, Rolling Hills.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Blink-182, grupo de Punk californiano
* Holly Marie Combs, actriz
* Bristol Decker, actriz
* Gail Devers, atleta
* Robert Duvall, actor
* Tom DeLonge, guitarrista de blink-182
* Mark Hoppus, bajista de Blink-182
* Shaun Palmer, snowboarder y multiatleta
* Sterling Beaumon, actor de trece años
* Jerry Trainor, actor
* Brianna Garcia & Nicole Garcia, luchadoras de la WWE
* Carlos Estolano, (Bolichista Notable)
* Miguel Yañez, (Bolichista Notable)
* Carlos A. Cruz, Maestro de Ajedrez
* P.O.D., banda musical
* Cameron Diaz, actriz
* Rey Mysterio, luchador de la WWE
* Tony Hawk, skater profesional
* Jason Earles
* Kiko Cibrián, (Ex guitarrista, arreglista y compositor de Luis Miguel)
* Phil Mickelson, golfista
* Adrián González, Beisbolista profesional
* Switchfoot, grupo de rock alternativo
* Dave Mustaine, lider de Megadeth
* PC Deathsquad , grupo de trash metal/crossover
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
## Referencias

## Hawa t'inkikuna

* San Diego Information
Misk'i pilli

**Misk'i pilli** (*Hypochaeris arenaria* syn. *Hypochaeris andina*) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uchuq p'irka

**Uchuq p'irka**, **Pachamara**, **muni muni** icha **muni-muni** (*Bidens andicola* vel sp. aff. HBK) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Mishka-mishka

**Mishka-mishka**, **mishka mishka**, **miska-miska** icha **miska miska** *(Geranium lecheri)* nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ñuñumaya

**Chinchi-chinchi**, **ñuñumaya**, **muñuway**, **takachilla** icha **puka luri wich'u** *(Solanum nitidum)* nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Mullaka

**Mullaka** icha** Mullak'a** (genus *Muehlenbeckia*) nisqaqa huk yura rikch'anam, Awya Yalapi wiñaq, hampi yurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*mullaka ayrampillu *(Muehlenbeckia fruticulosa)*
*china mullaka *(Muehlenbeckia peruviana)*
*kita mullaka *(Muehlenbeckia tiliafolia)*
*urqu mullaka *(Muehlenbeckia tamnifolia)*
*phasa mullaka *(Muehlenbeckia volcanica)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna

* www.bvsde.paho.org / ''Los recursos curativo vegetales en la medicina tradicional peruana'' pdf (kastilla simi)
Mayu llaqi

**Mayu llaqi** icha **Putaqa** *(Rumex peruanus)* nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Arctium lappa

***Arctium lappa*** nisqaqa hampi yuram.

## Sutikuna
* Kastilla simi: agarrocha, agarrucha, aguipegotes, amor de hortelano, amores, amores ruines, anteón, apegaderas, arrancamoños, bardana, bardana mayor, bardana menor, cachorrera, cachurrera, cachurro, cachurros, cadillo, cadillos, cadillos monteses, caillos, carbano, cardinches, cardincho (fruto), carrapeto, carrapito, carrapizo, cerdón (fruto), cerdonera, cerón (fruto), ceronera, chapaqueros, escardamulas, gangas, garbanzos de cura, garrapito, garrapitos, garrapote, gordolobo, gordolobo loco, gordolobo seco, hierba de los tiñosos, hoja de lampazo, hoja de sapo, lamparasa, lamparaza, lampatio, lampaza, lampazo, lampazo mayor, lampazo menor, lampazos, lapa, lapa de bueyes, lapa de San Bernardo, lapaiza, lapa mayor, laparasa, lapazo, llapazo, mona, moritos, namorao, nigueruela, orejas de burro, pegadillo, pegadillos, pegajosos, pegote, pegotes, personata, personatia, peyicón, peyizos, respigón, sampazus, sanalotodo, sarapico, yampazo, yapazo, yerba de los tiñosos, yerba peyicona, zarapón, zarapote, zarrapote, zarrapotes, zarrapotillo.

## Kaqlla simikuna
* *Lappa   vulgaris* Hill [1761]
* *Lappa glabra* Lam. [1779]
* *Lappa edulis* Miq. [1866]
* *Lappa bardana subsp. major* Celak. [1871]
* *Lappa bardana* Moench [1794]
* *Arctium vulgare* (Hill) A.Evans [1913]
* *Arctium officinale* Wender. [1846]
* *Arctium lappa subsp. majus* Arènes [1950]
* *Arctium intermedium* Bab. [1856]
* *Lappa officinalis* All. [1785]
* *Lappa major* Gaertn. [1791]
* *Arctium majus* (Gaertn.) Bernh.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Apiyu

**Apiyu** (kastilla simimanta *apio*) icha **kastilla raqacha** *(Apium graveolens)* nisqaqa huk quram. Allpapi puquq raphintam mikhunchik, icha chillkintapas. Hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* *Apium dulce*  Mill.
* *Apium graveolens subsp. butronensis* (D.Gómez & G.Monts.) Aizpuru
* *Apium graveolens subsp. dulce* (Mill.) Lemke & Rothm.
* *Apium graveolens var. butronensis* D. Gómez & G. Monts. in Aseg. & al.
* *Apium graveolens var. dulce* (Mill.) Poir. in Lam.
* *Apium graveolens var. rapaceum* (Mill.) Poir. in Lam.
* *Apium rapaceum* Mill.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org / ''Los recursos curativo vegetales en la medicina tradicional peruana'' pdf (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
Wachanqa

**Wachanqa** *(Euphorbia huanchahana* syn. *penicillata)* nisqaqa Antikunapi Punapi ch'aki k'itikunapi llanthupi wiñaq hampi yuram, thansacham.

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20100523134053/http://www.visionchamanica.com/Plantas/medicina_kallawaya.htm
* Plantas medicinales del Perú, p. 1 (rikcha)

## Pukyukuna
Thumana yura rikch'aq ayllu

**Thumana yura rikch'aq ayllu** *(familia Ericaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 126 rikch'anayuq, 4000-chá rikch'aqniyuq.

Antikunapiqa lliwmanta aswan macha-macha (*subfamilia Vaccinioideae: genera Vaccinium, Gaultheria, Pernettya,* hukkunapas) nisqa rikch'aqninkunam wiñan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk thumana hina yurakuna:
* k'aymitu, pushgay *(Vaccinium floribundum)*
* sachasuru *(Vaccinium dependens)*
* allquwañuna, wankachi, shanshi, taklli, tiraq, turuñawi *(Pernettya prostrata)*
* thumana, gallururu, chiwunta *(genus Gaultheria)*
** sach'a thumana, munti kapuli, pampa macha-macha, runqutu, kusupata *(Gaultheria glomerata *syn.* brachybotrys)*
** puka thumana *(Gaultheria bracteata *syn.* Gaultheria rufescens)*
** misk'i thumana *(Gaultheria tristis)*
** yuraq thumana, yuraq gallururu *(Gaultheria reticulata)*
** misiqallu *(Gaultheria insipida)*
** halu *(Gaultheria lanigera)*
** miyumanka, tampi *(Gaultheria vaccinioides)*
** pachila-pachila *(Gaultheria bracteata, Gaultheria erecta)*
** panku mullaka *(Gaultheria erecta)*
** supaypasunti, supaybasundi *(Gaultheria reticulata)*
** takshi *(Gaultheria foliolosa)*
** shamski *(Gaultheria tomentosa)*
* chini-chini, chiri muti, urqu muti *(Disterigma empetrifolium)*
* pikisiki *(Disterigma acuminatum)*
* supay wark'u *(Agarista boliviensis)*

## Hawa t'inkikuna

* Ericaceae: indihina sutikuna
Sananku

**Sananku** nisqaqa huk yurakunap sutinmi:

*familia *'Loganiaceae***
*''[[Sanango durum]]''
''familia '''[[Apocynaceae]]***
**[[Bonafousia sananho]] = Tabernaemontana sananho*
**[[Rauwolfia hirsuta]]*
**[[Rauwolfia tetraphylla]]*
**[[Rauwolfia duchu]]*

**''Kaypipas qhaway**:*
*[[Chiriq sananku]] *(Brunfelsia grandiflora, B. chiricaspi, B. latifolia, familia Solanaceae)''
Pinchu

**Pinchu**, **'Pinllu** icha **Pinkul** *(Euphorbia laurifolia)* nisqaqa Abya Yalapi huq'u, yakusapa k'itikunapi (ahinataq Impakucha patapi) wiñaq sach'am, ancha lichisapam.

## Pukyukuna
Sach'a thumana

**Sach'a thumana**, **pampa [[macha-macha]]**, **runqutu**, **kusupata** icha **munti kapuli** *(Gaultheria glomerata* syn. *brachybotrys)* nisqaqa Piruwpi wiñaq wayuq thansacham, thumanam, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Gaultheria glomerata: rikcha
Thumana

**Thumana** (Qusqu-Qullaw), **pachila-pachila** (Chanka), **gallururu** (Kichwa), **[[macha-macha]]** icha **chiwunta** *(genus Gaultheria)* nisqakunaqa Awya Yalapi wiñaq wayuq thansachakunam, 180-chá rikch'aq.
* sach'a thumana, munti kapuli, pampa macha-macha, runqutu, kusupata *(Gaultheria glomerata *syn.* brachybotrys)*
* puka thumana icha pachila-pachila *(Gaultheria rufescens)*
* misk'i thumana *(Gaultheria tristis)*
* yuraq thumana, yuraq gallururu *(Gaultheria reticulata)*
* misiqallu *(Gaultheria insipida)*
* halu *(Gaultheria lanigera)*
* miyumanka, tampi *(Gaultheria vaccinioides)*
* panku mullaka icha pachila-pachila  *(Gaultheria erecta)*
* supaypasunti, supaybasundi *(Gaultheria reticulata)*
* takshi *(Gaultheria foliolosa)*
* shamski *(Gaultheria tomentosa)*

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna

*GRIN Database
*Fotos e información de ''Gaultheria phillyreifolia'' y ''Gaultheria renjifoana'' de Chile.
K'aymitu

**K'aymitu** icha **Pushgay** *(Vaccinium floribundum)* nisqaqa Antikunapi wiñaq wayuq thansacham, macha-macha rikch'aq, misk'i wayuta puquq.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Chiñi asma ch'illka

**Chiñi asma ch'illka** *(Stevia satureifolia)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tumpu

**Tumpu**, **Tawsu** icha **Puruqsu** *(Passiflora mollissima)* nisqaqa Piruwpi kawsaq wayuq yuram, hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Passiflora tarminiana (Tumpu)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chinchirkuma

**Chinchirkuma** *(genus Mutisia)* nisqaqa Urin Awya Yalapi  (Buliwyapi, Piruwpi) kawsaq hampi yurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* qinchusuq'una, qincha-qincha, chinchirkuma *(Mutisia acuminata)*
* wayurkuma *(Mutisia viciaefolia)*
* chinchir wayta *(Mutisia hirsuta)*
* kutu-kutu chinchirkuma *(Mutisia orbignyana)*

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org / ''Los recursos curativo vegetales en la medicina tradicional peruana'' pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Kinchamali

**Kinchamali** (qhichwa simipi,aymara simipi),  **Chinchamali** (qhichwa simipi)   icha **Qinchamali** (*genus Quinchamalium: Q. chilense, Q. procumbens* R&P hukkunapas) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram.

Kinchamaliqa huk Inka qura ranqhana wasim. 

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Chinchamali

**Chinchamali** (*Gentiana chamuchui*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 
* www.atlascajamarca.info (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Chinchamali (sut'ichana)

***[[Chinchamali]]** *(Gentiana chamuchui)*, huk yura 
***[[Kinchamali]]** *(Quinchamalium procumbens)*, huk yura
***[[Pachalluq'i]]** *(Krameria lappacea)*, huk yura
Supikiwa

**Supikiwa** *(Stachys arvensis)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Huk  sutikuna
* Kastilla simi: hierba de gato, hierba del gato, matapollos.

## Pukyukuna
 
* ''Atlas de Cajamarca, Plantas medicinales'' (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Gnaphalium purpureum

**Q'itu-q'itu** *(Gnaphalium purpureum)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Q'itu-q'itu *(Gnaphalium spicatum)*

## Hawa t'inkikuna
Q'itu-q'itu (sut'ichana)

***[[Q'itu-q'itu]]** *(Gnaphalium spicatum)*, huk yura 
***[[Q'itu-q'itu (Gnaphalium purpureum)‎]]**, huk yura
***[[Q'itu-q'itu (Gamochaeta americana)]]**, huk yura
Sach'a hulun

**Sach'a hulun** *(Passiflora arborea)* nisqaqa huk sach'am, Ikwadurpi sach'a-sach'ap saywankunapi wiñaq, 5-10 mitrukama sayaq.

## Hawa t'inkikuna

* Rurun
* Kichasqa rurun
Tintin yura rikch'aq ayllu

**Tintin yura rikch'aq ayllu** *(familia Passifloraceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 18 rikch'anayuq, 840-chá rikch'aqniyuq.

Antikunapiqa lliwmanta aswan kururunku *(genus Passiflora)* nisqap rikch'aqninkunam wiñan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* hampaway *(Passiflora mixta)*
* ukucha hampaway *(Passiflora gracilens)*
* kita hampaway *(Passiflora mollissima)*
* ñawpa machu hampaway *(Passiflora trifoliata)*

## Hawa t'inkikuna
Sarashima

**Sarashima** *(Gentianella hirculus)* nisqaqa q'illu tuktuyuq t'ika yuram, phallchaman rikch'akuq, Ikwadurllapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
* Montúfar, R. & Pitman, N. 2004.  ''Gentianella hirculus''.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 21 August 2007.
Chunchu wayta

**Chunchu wayta** *(Gentiana scarlatinostriata)* nisqaqa Antikunapi kawsaq phallcham, ancha hanaqpi, hanka nisqapi wiñaq.

## Pukyukuna

*Pulgar Vidal, Javier: *Geografía del Perú; Las Ocho Regiones Naturales del Perú* ("Piruwpa pusaqnintin sallqa suyun"). Edit. Universo S.A., Lima 1979.

## Hawa t'inkikuna
Phallcha yura rikch'aq ayllu

**Phallcha yura rikch'aq ayllu** *(familia Gentianaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 70-chá 80-chá rikch'anayuq, 900-chá 1200-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk phallcha hina yurakuna:
* Phallcha *(Gentiana)*
** Chinchamali *(Gentiana chamuchui)*
** Chunchu wayta *(Gentiana scarlatinostriata)*
** Pukamaqasqa *(Gentiana weberbaueri)*
** Witu phallcha, witu, hallu-hallu, p'inqa-p'inqa *(Gentiana prostrata)*
** P'inqa phallcha, p'inqa-p'inqa *(Gentiana sedifolia)*, Piruwpi, punapi, kawsaq
** Puka p'inqa-p'inqa, p'inqa-p'inqa, hallu-hallu *(Gentiana scarlatina)*
** Pacha phallcha, puka phallcha *(Gentiana acaulis)*
** Q'illu phallcha *(Gentiana campanuliformis)*
** Quchi p'inqa-p'inqa *(Gentiana podocarpa)*
* Phallchacha *(Gentianella)*
** Tani tani *(Gentianella primuloides)*
** Hanqu tani tani *(Gentianella briquetiana)*
** Sarashima *(Gentianella hirculus)*
** Surphuy *(Gentianella scarlatina)*
** Uqimaqa *(Gentianella tristicha)*
** Hirkanpuriq *(Gentianella alborosea)*
** Waylla phallcha *(Gentianella dolichopoda)*
** *(Gentianella rima)*
* Tarukaqachu, urqu phallcha *(Halenia weddelliana)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Phallchacha

**Phallchacha** *(genus Gentianella)* nisqakunaqa llimphisapa tuktuyuq t'ika yurakunam, phallchaman rikch'akuq, ichataq uchuyllam. Kay *Gentianella* yurakunataqa **phallcha** nispapas riqsinchik.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk phallchacha rikch'aqkuna:
* Tani tani *(Gentianella primuloides)*
* Hanqu tani tani *(Gentianella briquetiana)*
* Surphuy *(Gentianella scarlatina)*
* Uqimaqa *(Gentianella tristicha)*
* Hirkanpuriq *(Gentianella alborosea)*
* Waylla phallcha *(Gentianella dolichopoda)*
* Sarashima *(Gentianella hirculus)*
* *(Gentianella rima)*
*hukkunapas

## Rikch'akuna

Rikcha:Gentianella hirculus.JPG|*Gentianella hirculus* (Sarashima), Cajas mama llaqta parki 
Rikcha:Gentianella-aspera2.jpg|*Gentianella aspera*
Rikcha:Gentianella-aspera.jpg|*Gentianella aspera*, tuktukuna
Rikcha:Gentianella austriaca0.jpg|*Gentianella austriaca*
Rikcha:Gentianella campestris05.jpg|*Gentianella campestris*
Rikcha:Gentia germanica.JPG|*Gentianella germanica*
Rikcha:Boehm_enzian_engleder2.jpg|*Gentianella praecox / Gentianella bohemica*


## Pukyukuna
* Carles Roersch, *Uso de Plantas Medicinales en el Sur Andino de Perú y la Republica Dominicana*, 1993 (kastilla simi)


## Hawa t'inkikuna
Ruta graveolens

**Ruta** (*Ruta graveolens*) nisqaqa huk hampi yuram.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org / ''Los recursos curativo vegetales en la medicina tradicional peruana'' pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Teofilo Laime Ajacopa

**Teofilo Laime Ajacopa** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Machaqapa Jesus llaqtapi, Inkawi wamanipi, Chuqiyapu suyupi) huk buliwyaki simikunamanta yachaqmi, t'ikraqpas. Aswanta Qhichwa simimantam yachan.

Kunanqa Chuqiyapu llaqtapi San Andris Hatun Yachay Suntur *(Universidad Mayor de San Andrés)* nisqa yachay sunturpim llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
### Llika nisqapi
* Iskay simipi yuyayk'ancha. La Paz - Bolivia, 2007
### Saminchanakuna
Warma simikamaypa  Llaqtahuñu Samichana, Runasimipi.

## Willayllaykuna

## Hawa t'inkikuna
* Teofilo Laime Ajacopa: kawsaymanta willay (inlish simipi)
Clodoaldo Soto Ruiz

**Clodoaldo Soto Ruiz** sutiyuq runaqa huk piruwanu simikunamanta yachaqmi. Aswanta Chanka qhichwa simimantam yachan.

Ayakuchu suyup Wanta llaqtanpi paqarirqan 1936 watapi. Kunanqa Illinois suyupi Illinois Hatun Yachay Suntur *(University of Illinois)* nisqa yachay sunturpim llamk'achkan runasimita yachachispa.

2015 watapi Qhichwa Huñunakuy nisqap *Qhichwa Suñay* nisqatam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* Gramática quechua: Ayacucho-Chanca. 2 editions - first published in 1976
* Quechua, manual de enseñanza. 2 editions - first published in 1979
* Diccionario quechua. 1 edition - first published in 1976
* Diccionario quechua, Ayacucho-Chanca. 1 edition - first published in 1976
* Gramática quechua. 1 edition - first published in 1976.
* Quechua: manual de enseñanza (2010) ISBN 978-9972-51-253-5. 1a ed. febrero 1979, 2a ed. julio 1993, 3a ed. diciembre 2006, 4a ed. agosto 2010, Primera reimpresión de la cuarta ed. octubre 2013, Segunda reimpresión de la cuarta ed. septiembre 2016, Tercera reimpresión de la cuarta ed. abril 2018.
* Runasimi-kastillanu-inlis llamkaymanaq qullqa: Ayakuchu-chanka. I rakta. Diccionario funcional quechua-castellano-inglés: Ayacucho-chanka. Vol I. Quechua-spanish-english functional dictionary: Ayacucho-chanka. Vol. I. Lima: Lluvia Editores, 2012.
* Cuaderno de ejercicios y evaluaciones. Quechua: manual de enseñanza. Lima: IEP, 2013.
* ¿Chaymantaqá? ¿Y después? Quechua avanzado. Quechua: manual de enseñanza (2016)
### Llika nisqapi
* Runasimi-kastillanu-inlis llamkaymanaq qullqa. University of Illinois, 2010
Niwa

**Niwa** (*Chusquea quila* syn. *Cortaderia quila*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Kuti niwa

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Llamp'u chichira

**Llamp'u chichira** icha **Chichira** chaylla (*Lepidium bipinnatifidum*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, rikch'aq chichiram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qupa sut'uma

**Q'umir** **sut'uma** icha **Qupa** **sut'uma** (*Perezia virens* syn. *Perezia coerulescens*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, rikch'aq sut'umam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Suchu piki

**Suchu piki**, **Such'u piki** icha **Niwa** *(Tunga penetrans)* nisqaqa runap qaran ukhunpi kawsaq, yawar chunqaq pikim.

## Hawa t'inkikuna
Mitu

**Mitu** *(Vasconcellea candicans *syn.* Carica candicans)* nisqaqa huk wayuq mallkim, chalapi wiñaq.

## Hawa t'inkikuna
Ignacio Allende

**Ignacio José de Allende y Unzaga** sutiyuq runaqa, icha *Ignacio Allende* (*  paqarisqa San Miguel de Allende, Guanajuato llaqtapi –  paqarisqa Chihuahua llaqtapi) Mishikunapas Awqaq pusaq. 

## Kaypipas qhaway
* Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy
* Wiñay kawsay (Mishiku)
* Miguel Hidalgo
## Hawa t'inkikuna

* Documentos de Allende en Wikisource
* Documentos Facsímilares de Historia de México
Urqu pashta

**Urqu pashta**  (*Calceolaria cajabambae* Kraenzl.) nisqaqa Piruwpi wiñaq  hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Munqapaq

**Munqapaq**  (*Calceolaria flexuosa* Ruiz & Pav. subsp. *flexuosa*) nisqaqa Piruwpi wiñaq  hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Wamanlipa

**Wamanlipa** *(Senecio caementarius)* nisqaqa huk quram, Anti suyupi wiñaq, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
K'ita tumpu

**K'ita tumpu** icha **tintin** (*Passiflora pinnatistipula*) nisqaqa Piruwpi wiñaq  hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Taruka rinri

**Taruka rinri** icha **Taruka ninri** (genus *Hieracium*) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

## Rikch'aqkuna
*wakaqallwinchu (*Hieracium eriosphaerophorum*)
*urqu taruka rinri (*Hieracium fulvipes*)
*suphu-suphucha, wila-wila, taruka rinri/ninri (*Hieracium mandonii*)
*ch'uku-ch'uku (*Hieracium neo-herrerae*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yana rayan

**Yana rayan** *(Sambucus nigra)* nisqaqa huk rikch'aq rayanmi, thansam, hampi yuram. Yuraq tuktunmi, yana rurunmi.

## Liwrukuna

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Runamanayupa

**Allqupa chakin**, **Silla qawi**, **Runamanayupa**, **Runap manayupanan** icha **Manayupa** chaylla (*Desmodium molliculum*) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pachaksa

**Pachaksa**, **Pakchus** icha **ayaq sapatillan** (*Calceolaria glauca* Ruiz & Pav.) nisqaqa Piruwpi wiñaq  hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Puna yawar ch'unqa

**Puna yawar ch'unqa**, **Altu yawar ch'unqa**, **Q'illu t'ika yawar ch'unqa** icha **Ch'iñi sapay warmi** *(Oenothera multicaulis)* nisqaqa Antikunapi wiñaq quram, q'illu tuktuyuq yawar ch'unqam, hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Phuña

**Phuña** *(genus Culcitium)* nisqakunaqa huk ch'antasqa tuktuyuq yurakunam, chincha Antikunap hallkan nisqapi wiñaq.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* yuraq phuña *(Culcitium canescens)*
* puka phuña *(Culcitium rufescens)*

## Pukyukuna
Sankurima

**Sankurima** *(genus Espeletia)* nisqakunaqa huk ch'antasqa tuktuyuq yurakunam, chincha Antikunap hallkan nisqapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Enlaces externos
Hallka

**Hallka**, **Sallka** (kichwa *"[[sallqa]]",*) icha **Paramu** (kastilla simipi: *páramo*) nisqaqa chincha Antikunapi, Winisuyla, Kulumbya, Ikwadur mama llaqtakunapi, chincha Piruwpipas sallqa suyum, mama quchamanta 3200 mitru hanaqmanta 4800 mitrukama, inkillsapam. Chawpi Antikunap Puna, Suni suyunkunamanta aswan huq'um.

## K'ita yurakuna
*Sankurima *(Espeletia spp.)*
*Phuña *(Culcitium spp.)*

## Sallqa uywakuna
*Anti ukumari *(Tremarctos ornatus)*
*Kuntur *(Vultur gryphus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* El Páramo: Ecositema de alta montaña; Reyes Z. Pedro, Molano B.Joaquín, González Francisco, Cortés Lombana Abdón, Ángel Orlando, Flórez Patricia, Iriarte Antonio, Kraus Erwin, Bogota, Fundación Ecosistemas Andinos, Gobernación de Boyacá. 1996. Libro Completo en la Biblioteca Virtual de la Biblioteca Luis Angel Arango de Bogota
* Flora Ilustrada del Páramo de Chingaza, Colombia; Artículo de Investigación de la Universidad de los Andes de Bogota
T'ikasapa phawka

**T'ikasapa phawka** icha **Phawka** chaylla (*Flourensia polycephala*) nisqaqa Piruwpi wiñaq  hampi yuram, rikch'aq phawkam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sanu-sanu

**Sanu-sanu**, **Pampa pinku-pinku** icha **Pinku-pinku** chaylla (*Ephedra rupestris* Benth.) nisqaqa Antikunapi wiñaq rikch'aq pinku-pinkum, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Usqhullu

**Usqhullu** icha **Usqu misi** *(Leopardus colocolo)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq uywam.

## Hawa t'inkikuna

* Usqhullumanta (kastilla simipi)

## Pukyukuna
Khuñu muña

**Khuñu muña** icha **khuñuka**  (*Satureja brevicalyx*) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram. 

## Kaypipas qhaway
* Muña-muña (*Satureja parvifolia*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Gamochaeta americana

**Q'itu-q'itu** (*Gamochaeta americana* (Miller)) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hawanq'ullay

**Hawanq'ullay** (*Echinopsis cuzcoensis* (Britton & Rose) H. Friedrich & G. D. Rowley ) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram. 

## Kaypipas qhaway
* Hawaqullay

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

sextok
Chankurma

**Chankurma** icha **Chuchuruma** (*Eryngium paniculatum*) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram. 

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Luma puka t'ika kisa

**Luma puka t'ika kisa** (*Caiophora horrida* Urban & Gilg) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram. 

## Kaypipas qhaway
* urqu kisa

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Llaqa ñukch'u

**Qhapaq ñukch'u**, **Llaqa ñukch'u**, **Llagas ñukch'u** icha **sinta-sinta** *(Salvia dombeyi)* nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram. 
## Kaypipas qhaway
* Llakas ñukch'u

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chanquruma

**Chanquruma**  (*Perezia multiflora*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, rikch'aq sut'umam.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Juneau (Alaska)

**Juneau** (inlish simipi) llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Alaska suyup uma llaqtanmi. Juneau llaqtapiqa 30.988 runa (2008) tiyachkan.

## Hawa t'inkikuna
* www.juneau.org
Sawsaw

**Sawsaw** (*Tecoma stans* (L.) Kunth) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq sach'am, waranway rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Allqu ñupchuy

**Allqu ñupchuy** *(Solanum dulcamara)* nisqaqa huk quram, Iwrupa, Asya allpapachamanta hamuq. Kunanqa tukuy Tiksimuyuntinpim wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ñupchuy

**Ñupchuy** icha **Nupchuy** *(Solanum juninense)* nisqaqa huk quram, Antikunapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Encyclopedia of Life: ''Solanum juninense''
Luyu-luyu

**Luyu-luyu** icha **luyu luyu**  (*Schinus polygamus*) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq sach'am. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waranway

**Waranway** *(Tecoma)* nisqakunaqa Awya Yalapi, Aphrikapipas wiñaq sach'akunam, chunka tawayuq rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Waranway yura rikch'aq ayllu

**Waranway yura rikch'aq ayllu** *(familia Bignoniaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranway hina yurakuna:
*achiwa-achiwa, puka ñawi *(Cybistax sp.)*
*khuya pillchi, pilchi, tutuma *(Crescentia cujete)*
*ahus p'anqa *(Mansoa sp.)*
**ahus sach'a *(Mansoa alliacea; Mansoa hymeanea; Pachyptera spp.)*
**ahus waska *(Mansoa alliacea)*
*llankuwa *(Mussatia sp.)*
*kupa yura *(Jacaranda sp.)*
**yarawiska *(Jacaranda acutifolia)*
**qupa yura, qupa p'anqa *(Jacaranda copaia)*
**tarqu *(Jacaranda mimosifolia)*
*qarwa qiru *(Tabebuia sp.)*
*waranway *(Tecoma stans, Tecoma sambucifolia, Tecoma mollis)*
**sawsaw *(Tecoma stans)*
**warauya *(Tecoma sambucifolia)*

## Hawa t'inkikuna

* Bignoniaceae
Urqu k'illusira

**Urqu k'illusira**  *(Begonia boliviensis)* nisqaqa Buliwya suyupi wiñaq hampi yuram, huk laya achanqaraymi.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Llanqha khari-khari

**Llanqha khari-khari**, **Khari-khari** icha **Waqra mura** *(Rubus roseus)* nisqaqa huk wayuq, kichka-kichkasapa yuram, Antikunapi (Piruw, Buliwya, Ikwadur) mama quchap hawanmanta 2000-manta 4000-kama mitru aswan hanaq wiñaq k'ita sirakam. Rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun wira-wira

**Hatun wira-wira** icha **Jatun wira-wira** (Buliwyapi)  *(Achyrocline venosa)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sillu-sillu

**Sillu-sillu** *(genus Alchemilla)* nisqakunaqa huk Waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq rikch'anam, qurakunam.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*uchuy sillu-sillu *(Alchemilla andina)*
*china sillu-sillu *(Alchemilla orbiculata)*
*urqu sillu-sillu *(Alchemilla pinnata)*
*liwru-liwru *(Alchemilla diplophylla)*

## Hawa t'inkikuna
Kutu-kutu (Aloysia gratissima)

**Kutu-kutu**  *(Aloysia gratissima)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
**Verbena gratissima* Gillies & Hook., Hooker's J. Bot. Kew Gard. Misc. 1: 160 (1830).
**Lippia gratissima* (Gillies & Hook.) L.D.Benson in L.D.Benson & R.A.Darrow, Trees Shrubs Southw. Deserts, ed. 3: 202 (1981).
**Aloysia lycioides* Cham., Linnaea 7: 237 (1832).
**Lippia lycioides* (Cham.) Steud., Nomencl. Bot., ed. 2, 2: 54 (1841).
**Aloysia floribunda* M.Martens & Galeotti, Bull. Acad. Roy. Sci. Bruxelles 11(2): 320 (1844).
**Lippia affinis* Briq., Bull. Herb. Boissier 4: 339 (1896), nom. illeg.
**Lippia sellowii* Briq., Annuaire Conserv. Jard. Bot. Genève 4: 21 (1900).
**Lippia ligustrina var. paraguariensis* Briq., Annuaire Conserv. Jard. Bot. Genève 7-8: 305 (1904).
**Lantana virgata* Larrañaga, Escritos D. A. Larrañaga 2: 188 (1923).
**Verbena integerrima* Larrañaga, Escritos D. A. Larrañaga 1: 9 (1923).
**Lippia ligustrina var. schulzii* Standl., Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 4: 256 (1929).
**Aloysia ligustrina var. schulzii* (Standl.) Moldenke, Phytologia 1: 95 (1934).
**Aloysia ligustrina var. paraguariensis* (Briq.) Moldenke, Phytologia 1: 167 (1935).
**Aloysia uruguayensis* Moldenke, Phytologia 1: 167 (1935).
**Aloysia sellowii* (Briq.) Moldenke, Revista Sudamer. Bot. 4: 15 (1937).
**Aloysia chacoensis* Moldenke, Lilloa 5: 373 (1940).
**Aloysia meyeri* Moldenke, Lilloa 5: 378 (1940).
**Aloysia schulziana* Moldenke, Lilloa 5: 381 (1940).
**Aloysia lycioides var. paraguariensis* (Briq.) Moldenke, Phytologia 2: 464 (1948).
**Aloysia lycioides var. schulzii* (Standl.) Moldenke, Phytologia 2: 464 (1948).
**Aloysia lycioides var. revoluta* Moldenke, Phytologia 3: 108 (1949).
**Aloysia chacoensis var. angustifolia* Tronc., Darwiniana 13: 630 (1964).
**Lippia gratissima var. schulzii* (Standl.) L.D.Benson in L.D.Benson & R.A.Darrow, Trees Shrubs Southw. Deserts, ed. 3: 203 (1981).

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Atuq t'ika

**Atuq t'ika** icha **Allqu llant'a**  *(Alonsoa acutifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mayu waych'a

**Mayu waych'a**  *(Senecio brasiliensis)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* *Cineraria brasiliensis* Spreng. (basónimo)

## Rikchakuna

Rikcha:Senecio brasiliensis.png

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
T'ula

**T'ula** icha **Ch'illka** *(Baccharis dracunculifolia)* nisqaqa Urin Awya Yalallapi wiñaq sach'a kaq ch'illkam, hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Kimsa k'uchu (yura)

**Kimsa k'uchu** ,  **kimsa inchu**,  **hatun kimsa k'uchu** icha **charara** *(Baccharis genistelloides)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Caimito

***[[Kastilla simi]]piqa*** kay yurakunatam **caimito** ninku:
*awinakina, sacha kinilla, tiyantina icha abillu *(Pouteria caimito)*
*kaymu icha kaymillu *(Chrysophyllum cainito)*

***[[Qhichwa simi]]pitaq*** kay yuratam **kaymitu** ninchik:
*k'aymitu *(Vaccinium floribundum)*
Ch'uchu yura rikch'aq ayllu

**Ch'uchu yura rikch'aq ayllu** *(familia Sapindaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk ch'uchu hina yurakuna:
* kawallu kastaña *(Aesculus spp.)*
* chal-chal *(Allophyllus edulis)*
* ch'akatiya, chakhataya icha chamana *(Dodonaea viscosa)*
* ch'uchu *(Sapindus spp.)*
** chuluqi, sulluku *(Sapindus saponaria)*
* waska *(Paullinia cupana)*
* kita warwasku *(Serjania spp.)*
** willku warwasku *(Serjania corindum)*
** yunka warwasku *(Serjania rubicaulis)*
* pitumpa *(Talisia cerasima)*

## Hawa t'inkikuna
Awinakina

**Awinakina**, **sacha kinilla**, **tiyantina**, **abillu** icha **hapiyu** *(Pouteria caimito)* nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu k'ara lawa

**Urqu k'ara lawa**  (*Carica quercifolia* syn. *Vasconcellea quercifolia*) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun ch'illka

**Hatun ch'illka** icha **ch'illka** chaylla icha **tayanka** *(Baccharis salicifolia)* nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram, rikch'aq ch'illkam, hatun thansam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ch'iñi t'ula

**Ch'iñi t'ula**  *(Baccharis rufescens)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chawqa t'ika

**Chawqa t'ika**  (*Cleome aculeata* var. *cordobensis*) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun yuraq yuraq

**Hatun yuraq yuraq** icha **Jatun yuraq yuraq** (Buliwyapi)  *(Cnicothamnus azafran)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Kintu qiwuña

**Kintu qiwuña** *(Polylepis australis *syn.* Polylepis racemosa)* nisqaqa huk laya qiwuñam, kimsamanta pusaq mitrukama hatun sach'am, Chawpi Antikunapi Arhintinapipas wiñaq. Mama quchap hawanmanta 1200 mitrumanta 3500 mitrukamam wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Jama-jama

**Jama-jama**, **jama jama**  icha **nukña perejil**  *(Conium maculatum)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chullpi qiwuña

**Chullpi qiwuña** *(Polylepis rugulosa)* nisqaqa huk laya qiwuñam, tawa mitrukama hatun sach'am, Sajama urqu k'itipi (Sajama mamallaqta parki nisqapi) wiñaq. Mama quchap hawanmanta 3000 mitrumanta aswan hanaqmi wiñan.

## Pukyukuna

* World Conservation Monitoring Centre 1998. ''Polylepis rugulosa''. [2006 IUCN Lista Roja de Especies Amenazadas; bajado [23 de agosto] 2007]

## Hawa t'inkikuna
Puna qiwuña

**Puna qiwuña** *(Polylepis tarapacana)* nisqaqa huk laya qiwuñam, kimsamanta pusaq mitrukama hatun sach'am, Chawpi Antikunapi wiñaq. Sajama mamallaqta parki nisqapi mama quchap hawanmanta 5200 mitrumanta aswan hanaqmi wiñan. Lliw sach'akunamanta aswan hanaq wiñaqmi.

## Pukyukuna

* Teillier, S. 1999. Catálogo de las plantas vasculares del área altoandina de Salar de Coposa-cordón Collaguasi. Chile, Región de Tarapacá (I). Chloris Chilensis. Año 2. Nº 1. https://web.archive.org/web/20071202065321/http://www.chlorischile.cl/
* World Conservation Monitoring Centre 1998.  ''Polylepis tarapacana''.   [2006 IUCN Lista Roja de Especies Amenazadas; bajado [23 de agosto] 2007]

## Hawa t'inkikuna
Uqi qiwuña

**Uqi qiwuña** *(Polylepis incana)* nisqaqa huk laya qiwuñam, Ikwadur, Piruw mama llaqtakunapi Antikunapi wiñaq.

## Pukyukuna

* World Conservation Monitoring Centre 1998.  ''Polylepis incana''.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   rikusqa.

## Hawa t'inkikuna
Q'illu-q'illu

**Q'illu-q'illu**  *(Berberis bumaelifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq laya t'ankarmi, hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Pukuchu (yura)

**Pukuchu**  *(Cardiospermum halicacabum)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Rikchakuna

File:Cardiospermum_halicacabum_01.jpg|
File:Cardiospermum_halicacabum_04.jpg|
File:Cardiospermum_halicacabum_08.jpg|
File:Cardiospermum_halicacabum_09.jpg|
File:Cardiospermum halicacabum MHNT.BOT.2009.13.7.jpg|Cardiospermum halicacabum - Museum specimen


## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
K'uru-k'uru

**K'uru-k'uru**  *(Croton baillonianus)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, huk laya llawsa muram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Layu-layu

**Layu-layu**  (*Cuscuta grandiflora* syn. *Cuscuta americana*) nisqaqa Buliwyapi wiñaq laya mallunwam, hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
**Cuscuta americana*
**Cuscuta colombiana* Yunck. 
**Cuscuta grandiflora* H.B. & Kunth
**Cuscuta bellata* H.B. Kunth

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ninri-ninri

**Ninri-ninri**  (Rinri-rinri)*(Dichondra sp.)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Kutu-kutu yara

**Kutu-kutu yara** icha **Kutu-kutu** chaylla *(Dunalia brachyacantha)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puskayllu

**Puskayllu**, **ayrampu** icha **waraqu** *(Cumulopuntia boliviana)* nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq añapankum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka thumana

**Puka thumana**, **pachila-pachila** icha **thumana** chaylla *(Gaultheria bracteata* syn. *rufescens)* nisqaqa Antikunapi wiñaq wayuq thansacham, thumanam, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Gaultheria bracteata, description (inlish simipi)
* Gaultheria bracteata (puka thumana): rikcha
Panku mullaka

**Panku mullaka** icha **pachila-pachila** *(Gaultheria erecta)* nisqaqa Antikunapi wiñaq wayuq thansacham, thumanam, hampi yuram.

## Hawa t'inkikuna

* Gaultheria erecta, description (inlish simipi)
Yuraq uma-uma

**Yuraq uma-uma** icha **Yuraq uma uma**  *(Echinopsis obrepanda)* nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Waripiskay

**Waripiskay**, **puskayu**, **hala-hala** icha **piskay** *(Cumulopuntia ignescens)* nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq añapankum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*http://cactiguide.com/cactus/?genus=Cumulopuntia&species=ignescens
*https://web.archive.org/web/20100205030217/http://desert-tropicals.com/Plants/Cactaceae/Cumulopuntia_ignescens.html
Yuraq itapallu

**Yuraq itapallu**  *(Marrubium vulgare)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* *Prasium   marrubium*   E.H.L.Krause   in Sturm   [1903]
* *Marrubium vulgare [var.] vaillantii* (Coss. & Germ.) P.Fourn. [1937]
* *Marrubium vulgare var. lanatum* Benth. in DC. [1848]
* *Marrubium vulgare subsp. apulum* (Ten.) H.Lindb. [1946]
* *Marrubium vaillantii* Coss. & Germ. [1843]
* *Marrubium lanatum* Benth. in DC. [1848]
* *Marrubium lanatum* Kunth [1832]
* *Marrubium kusnetzowii* N.P.Popov [1916]
* *Marrubium germanicum* Schrank
* *Marrubium ballotoides* Boiss. & Balansa in Boiss. [1859]
* *Marrubium apulum* Ten. [1811,1815]
* *Marrubium album* St.-Lag. 

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chila Qullu

**Chila Qullu**  (*Chila Kkollu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Yanacha  kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.835  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/oruro/atahuallpa.htm 
* www.indexmundi.com
Jinchupalla urqu

**Jinchupalla**  nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Bella Vista kantunpi, Lawqa mayup urayninpi. 

Kay urqup sutinqa aymara simim: *jinchu* rinri, *palla* pallay, "rinri pallay".

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
P'iqin Q'ara (Uru Uru)

**P'iqin Q'ara**  (*Pekhen Khara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Parajaya kantunpi. 

Kay urqup sutinqa aymara simim (*p'iqi*, *q'ara*).

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/oruro/atahuallpa.htm 
## Hawa t'inkikuna
* www.indexmundi.com
Pukintika

**Pukintika**  (*Puquintica / Poquentica*) nisqaqa Buliwya mama llajtapi juk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi, Chili suyupipas, Arika Parinaqutapas suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.407  mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *puki* yuraq jallp'a / allpa,*tika* tika, "yuraq tika". 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Tunupa
## Pukyukuna

* www.indexmundi.com
## Hawa t'inkikuna
* Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pumiri

**Pumiri** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Qawana kantunpi, Sawaya llaqta ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.852 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Tunupa urqu
## Pukyukuna

* Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
## Hawa t'inkikuna
* www.indexmundi.com
Kimsa Chata (Sawaya)

**Kimsa Chata**  (*Quinsa Chata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Yanacha kantunpi, Lliscaya urqup antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.780 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pukintika
## Pukyukuna
Sach'a muña

**Sach'a muña**  *(Minthostachys difusa)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Muña
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wayna t'ula

**Wayna t'ula**  icha **tuta quruta**  *(Monnina salicifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sacha paqti

**Sacha paqti**,  **Pajti** icha **Yuruma**  *(Myrica pubescens)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Hatun sayri

**Hatun sayri**, **supay qarqu** icha **q'aralawa**  *(Nicotiana glauca)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wila Qullu (Sawaya)

**Wila Qullu** (Aymara simi *wila* puka icha yawar, *qullu* urqu, "puka urqu",  kastilla qillqaypi *Wila Kkollu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi, Pukintika urqup uray antinpi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Pukara urqu
* Chullpani
* Saqawaya qucha
* Tunupa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.indexmundi.com
Wila Pukarani

**Wila Pukarani**  (kastilla simipi: *Cerro Villa Pucarani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum wat'apas, Uru Uru suyupi, Atawallpa pruwinsyapi, Quwiphasa munisipyupi, Quwiphasa kachi quchapi. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan
* Tata Sawaya
* Pumiri
* Qhawaray
* Siparaya
## Pukyukuna

* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/oruro/atahuallpa.htm 
## Hawa t'inkikuna
* Quwiphasa munisipyu: yupaykuna, saywitu
* www.indexmundi.com
Kunturchaki

**Kunturchaki** icha **kuntur chaki**  *(Passiflora umbilicata)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sach'a kuka-kuka

**Sach'a kuka-kuka** icha Sach'a kuka kuka  *(Polypodium buchtiennii)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Sach'a millma

**Sach'a millma** , **sach'a sunkha** icha **qaqa wiquntuy** *(Tillandsia usneoides)* nisqaqa ch'awar yura rikch'aq aylluman kapuq yuram, sach'akunap hawanpi wiñaq, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuraq ch'illka

**Yuraq ch'illka**  *(Baccharis latifolia)* nisqaqa Urin Awya Yalapi (Ikwadur, Arhintina, Uruwayi, Chili) wiñaq hampi yuram.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Urqu ch'illka

**Urqu ch'illka**  *(Baccharis lanceolata)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ch'illka mamil

**Ch'illka mamil** *(Baccharis polifolia)* nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Ch'illka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Khana

**Khana** icha **Kanachu** *(genus Sonchus)* nisqakunaqa huk kichkasapa, lichi hillisapa yurakunam, rikch'aqsapa rikch'anam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu *(Compositae)* nisqaman kapuq.

Lichi hillinrayku lichi-lichi nisqapas ninchik.

## Rikch'aqkuna
Kaymi Antikunapi wiñaq huk rikch'aqninkuna:
*llamp'u khana, salsa-salsa *(Sonchus oleraceus)*
*yuyu khana *(Sonchus asper)*

## Hawa t'inkikuna
Wikispecies

**Wikispecies** (**Wikirikch'aq**) nisqaqa Wikimedia nisqa ruruchinap huk ruraykamayninmi, tukuy kawsaqkunap rikch'aqninkunamanta qillqakunata qhawachinapaq. Rikch'aqmanta qillqakunaqa inlish simillapim qillqasqa, Qhapaq p'anqataq huk rimaykunapipas, qhichwa simipipas.

## Hawa t'inkikuna
* http://species.wikimedia.org/wiki/Qhapaq_p'anqa