open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saturnino Huillca Quispe

**Saturnino Huillca Quispe** (**Satuku Willka Qispi**) sutiyuq runaqa (1893 watapi paqarisqa Chhuru asindapi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi; 1987 watapi wañusqa Ninamarka llaqtapi, Qullqipata distritupi, Pawqartampu pruwinsyapi) piruwanu qhichwa chakra runa pusaqmi karqan.

Saturninoqa Chhuru asindapi paqarirqaspa chaypi achkata llamk'aspa, chakraruna sindikatuta kamarirqan. 1960 watakunapi Killapampa pruwinsyapi qhichwa chakrarunakunata pusaspa allpakunata paykunawan hap'irqan. Juan Velasco Alvarado Piruwpa umalliqnin kaptinmi, Chakra kamay allinchay nisqawan qhichwa chakraruna asindata chaskiptin, Saturninu Ninamarka sapsi chakrantin *(cooperativa)* nisqap pusaqnin tukurqan.

Agustina Huaquira Mamani sutiyuq warmiwan kasarakusqa karqan. Chunka churin karqaptinpas, 1974 watapi pichqallam kawsarqanraq.

Saturnino Huillca Quispeqa qhichwa simillatam rimarqan, manataq kastilla simitachu.

## Pilikulakuna
Kay pilikulakunapim pukllarqan:
* *[[Runan Caycu]]* (1973)
* *[[Jatun Auka]]* (1974)
* *Si esas puertas no se abren* (1975)
* *[[Kuntur Wachana]]* (1977)

## Liwrukuna
* Hugo Neira (1974). *«Huillca, habla un campesino peruano»* (kastilla simillapi qillqasqa, paytaq qhichwa simillata rimaptinpas).

## Kaypipas qhaway
* Chakra kamay allinchay
Baskin-Robbins

**Baskin Robbins** nisqaqa huk pachantinpi cadena helado ruwana wasim , 30 aswan mama llaqtakunapi franquiciayuq. 5800 kitikunamanta, 2800 kitillikunaka Estados Unidospi tiyan. 1953 watapi kamarisqa karqan iskay sapaq helado llamk'ay wasikunap hukllanakuyninwan Burt Baskin wan Irv Robbins, paykunaqa cuñadokuna karqanku. Manaraq hukllanakuy kachkaptin, iskay sapaq helado llamk’aykunaqa sutichasqa karqan Burt’s Ice Cream Shop hinallataq Snowbird Ice Cream. Chay pachaqa Snowbird Heladoqa 21 saboryuqmi karqan, chaymi novela hinallataq musuq hina alabasqa karqan.

Iskay llamk'aykuna Baskin-Robbins nisqaman hukllachasqa kaptin, qhipaman huk pachantinpi riqsisqa helado ruwana wasiman tukunan karqan, ‘31 saborkuna nisqa rimayta tanqarqan Baskin-Robbins nisqaqa kamaqmi karqan chay sistema de muestreo nisqa ñawpaqman churananpaq —runakuna rosa cucharawan heladopa imaymana saborninta mallinankupaq saqispa, munasqanku sabor tarinankukama. Hinallataq, Baskin-Robbins ñawpaq kutita helado torta llaqtaman riqsichirqan.
Kuntur Wachana

**Kuntur Wachana** nisqaqa huk piruwanu pilikulam, 1977 watapi uyanchasqa. Aranway pukllaqkunaqa qhichwa simipim riman. Kuyu walltay pusaqninkunaqa Luis Figueroa, Eulogio Nishiyama, Cesar Villanueva karqan. Moskwa llaqtapi *Moskwa llaqtap Mamallaqtapura Kuyuwalltay Hatun Raymin* nisqapi 1977 watapi suñayta chaskirqan.

Kay pilikulaqa Piruw mamallaqtapi qhichwa chakra runakunap ñak'ariyninkunamantam willan asindadukunawan maqanakuyninkunamantam. Juan Velasco Alvarado Piruwpa umalliqnin kaptinmi, Chakra kamay allinchay nisqawan qhichwa runakunam atipan, asindadumanta allpakunapa hap'ispa. Saturnino Huillca Quispe sutiyuq chakraruna pusaqqa kikintam kay pilikulapim pukllan, wakin pukllaqkuna hinam.

## Hawa t'inkikuna
* 
* Renata Báez Romero (2015). *«La memoria de los pueblos originarios a través del cine: Saturnino Huillca representante de las luchas quechuas en Perú»*. Revista Mexicana de Ciencias Agrícolas 2, pp. 321-324. ISSN 2007-0934.
* Video:KUNTUR WACHANA. Director Federico García- Productora Pilar Roca / Tiempo:  1:26:35
Yola Mamani

**Yolanda Mamani **(Santa María Grande, Omasuyos pruwinsya 1984) payqa huk ruak rimarik warmin, ashuampis wayrawasikunapi parlarin, prugramakunata wayrawasipi paqarichin, Youtubepi vidiukunata ruran. Aknallatapis wasi llamk'aqmi, Wuliwiyapi payqa  riksisqa karqan wayrawasipi parlariqtin Soy Trabajadora del Hogar. nisqapi.

## Kausay
Yola Mamaniqa Chuqiyapu llaktaman chayarqan pay 9 watayuk kaktin, tianwan tiyarqan, payqa aymarasimillata parlarqan, ayllumpaq simin, 12 wata kaspa llamk'ayta qallarirqan kay wasipi llamk'ak hina. 13 watayuk kaspa tapusqa karqan "chay aymara pachaykita chutikuy" nispa, hinatan payqa kutipakuyta qallarin chola hina, kunan kama cholahinan pachakun.

## Llamk'arqan
2009 watamanta payqa wayrawasita puririchin: *Soy Trabajadora del hogar, con orgullo y dignidad* kay Radio Deseo wayrawasipi, kay prugramanpi willakuykunata apachimun ashunta warmi wasi llamk'aqkunamanta, Wuliwiyasuyupi, ashuampis parlarin imaynatachus wuliwiya suyu puririshan, aknallataq warmikunamanta.

Prugraman 7 chikuytan riman:

* Qhantaniwa, investigación
* Amtasipxañani,comidas de antes
* Intijalso, derechos y obligaciones
* Layqawarmi, medicina tradicional
* Sarnaqawisa, mujeres que trabajan con sus hijos
* La Bolivia de hoy no discrimina
* Democratización.

## Riksichikuy
Kay 2012 watapi, rimasqan: *Puestos de venta convertidos en mingitorios*, llalliparqan Premio Municipal de Periodismo.

## Willakuq
Hatun Awqa

**Hatun Awqa**, **Jatun Auka** nisqaqa huk pilikulam, 1973 watapi Piruwpim rurasqa qhichwa simipi.
Kuyu walltay pusaqninqa Buliwya mamallaqtayuq Jorge Sanjinés karqan.

Kay pilikulaqa chakraruna pusaq Saturnino Huillca Quispe sutiyuqmi Piruwpi runakunap kawsasqanmanta willan. Huk asindadu huk runata wañuchirqaptin, pulisiya mana imatapas rurarqaptin, chay asindapi Qhichwa runakuna sayarin, asindaduta hap'ispa. Kastillanu rimaq ankallikuna hamurqaspa, qhichwa runakunata tapuspa chay asindaduta wañuchin. Chaymantataq pulisiya Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta hamuq yanapaqkunawan chay runakunata ankallikunatapas sipin.

## Liwrukuna
* José Sánchez H.: *The Art and Politics of Bolivian Cinema*. Scarecrow Press, Lanham (Maryland) / London 1999, pp. 87–89 (google books). ISBN 978-1-85566-106-6
* Isabel Seguí: *[http://revista.cinedocumental.com.ar/cine-testimonio-saturnino-huillca-estrella-del-documental-revolucionario-peruano/ Cine-Testimonio: Saturnino Huillca, estrella del documental revolucionario peruano.]* Cine Documental, Número 13, Año 2016. ISSN 1852-469.
* *[http://www.semanarioaqui.com/index.php/descargas?download=7:insurgencias Insurgencias. Acercamientos críticos a Insurgentes de Jorge Sanjinés.] Portal del Cine Latinoamericano y Caribeño, de la Fundación del Nuevo Cine Latinoamericano, septiembre de 2012, pp. 91–92.
* Victor Wallis: *The Principal Enemy – Fighting imperialism in the Andes.'' Jump Cut: A Review of Contemporary Media, no. 12/13, 1976, p. 8.

## Hawa t'inkikuna
*
Fidel Almirón Quispesivana

**Fidel Almirón Quispesivana** (**Phiril Almirun Qispisiwana**) sutiyuq runaqa (1979 watapi paqarisqa Urquma ayllu llaqtapi, Santu Tumas distritupi, Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi. Qusqu qhichwa simi rimaqmi.

Ariqipa llaqtapi Mama Llaqtap San Aqustin Yachay Sunturnin (UNSA) nisqapi simi kapchiytam yachaqarqan. Miyistru qillqasqanta qhichwa simipim qillqarqan, rimapayarqanpas.

## Qillqasqankuna
* 2010: *Wayliya y otros cuentos*.
* 2017: *Sunquypa Nanaynin*. Náufrago, Arequipa. 74 pp. ISBN 978-612-47544-0-1
* 2021: *Ñak'ariy*. Municipalidad Provincial de Arequipa, Arequipa, 121 pp, ISBN 978-612-48066-9-8
* 2021: *Pharisa*. Aletheya E.I.R.L., Arequipa, 140 pp. ISBN 978-612-4465-31-4

### Antuluhiya nisqa harawi liwrukunapi
* *Hasta que la muerte (o el amor) nos separe*. Quimera Editores, 2019
* *Octuvrid19*. Zentauro Ediciones, 2020
* *Literatura en acción*. Zentauro Ediciones, 2020
* *Voces de la poesía peruana*. Parihuana Editores, 2021

### Tisisnin
*''Orccomaq qhishwasiminpi rimakun ispaña simipi rimaykuna.'' Tesis de maestría, Universidad Nacional de San Agustín (UNSA) de Arequipa, Escuela de Posgrado, Unidad de Posgrado de la Facultad de Filosofía y Humanidades, Arequipa 2021

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
**[https://web.archive.org/web/20220302035631/https://www.unsa.edu.pe/unsa-aprueba-tesis-sustentada-en-quechua-para-otorgar-grado-academico-de-magister/ UNSA aprueba tesis sustentada en quechua para otorgar grado académico de magister.]* Oficina Universitaria de Imagen Institucional, Universidad Nacional de San Agustín (UNSA), Arequipa, 
*Rosario Ticona: *[https://larepublica.pe/sociedad/2021/12/09/arequipa-docente-linguista-sustentara-su-tesis-de-maestria-en-quechua-unsa-lrsd/ Arequipa: docente lingüista sustentará su tesis de maestría en quechua. Fidel Almirón presentará investigación elaborada netamente en quechua. Para él, obtener la maestría a través de su lengua materna es un reto y va dedicado para sus “paisanos quechuahablantes”.]* La República, 
*Sofía Huilcape Meléndez: *[https://elbuho.pe/2022/02/fidel-almiron-quien-sustento-tesis-en-quechua-ahora-presenta-poemario-en-quechua-espanol/ Fidel Almirón, quien sustentó tesis en quechua, presenta poemario en quechua-español. Almirón fue el primer estudiante de posgrado en la historia de la Universidad Nacional de San Agustín (UNSA) que sustentó su tesis íntegramente en quechua, en Arequipa.]* El Búho,
Chay sirenacha

**Chay sirenacha** nisqaqa Danmarkamanta Hans Christian Andersen sutiyuq runap qillqasqan. Chay willakuyqa qatipanmi huk sirena sipaspa puriyninta, payqa munanmi lamar qochapi kawsayninta saqeyta sirena hina runa almata chaskinanpaq.
Luis Alberto Soto Colque

**Luis Alberto Soto Colque** (**Luwis Alwirtu Sutu Qullqi**) sutiyuq runaqa, **Qara Q'ompo** (**Qara Q'umpu**) nisqapas (1973 watapi paqarisqa Mejía distritupi, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi) kurku kallpanchaymanta rimaq piruwanu willay kamayuqmi, qhichwa simipi piluta hayt'ay (qara q'umpu pukllay) nisqamantam willaq. Qusqu qhichwa simi rimaqmi.

Islay pruwinsyapi paqarispapas, Luisqa Sikuwani distritupim wiñarqan, Qusqu suyupi. Qusqu llaqtapi Biologiata yachaqarqan hatunyachaywasipi. Chaymantataqmi willay kamayuq tukurqan. 2003 watapi Copa Sudamericana nisqapi Qusqup Cienciano klubnin Buenos Airespa Club Atlético River Plate nisqata atipaptinmi, qhichwa simipi willayta qallarirqan.  2018 watapi Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2018 nisqamantam willarqan.

## Hawa t'inkikuna
**[https://elcomercio.pe/peru/cusco/narrando-mundial-quechua-futbol-vive-andes-noticia-529686-noticia/ Narrando el Mundial en quechua: el fútbol también se vive en los Andes. Luis Soto, un conductor radial se entrenó para narrar los partidos del Mundial en quechua. Adaptó más de 500 términos en este idioma para hablar de fútbol al Perú profundo.]* El Comercio, 
*Raúl Vilchis: *[https://www.nytimes.com/es/2018/06/21/espanol/america-latina/mundial-peru-quechua.html El hombre que se entrenó para narrar el Mundial en quechua.]* The New York Times, 
**[https://web.archive.org/web/20220422000439/https://lavozdeperu.com/luis-alberto-soto-colque-qara-qompo-relata-futbol-en-quechua/ Luis Alberto Soto Colque, Qara Q’ompo relata fútbol en quechua.]* La Voz del Perú,
Qara q'umpu

**Qara q'umpu** nisqaqa piluta hayt'ay (qara q'umpu pukllay, futbul) nisqapaq llamk'achisqa pukllay q'umpum, qaramanta rurasqa.
Google Tikray

**Google Tikray** icha **Google T'ikray**qa (Inlish simimanta *Google Translate*) huk achka simiyuq kikillanmanta tikray llikacham, Googlepa ruwasqan, qusqanpas, huk simimanta wak simiman chay pachallapi qillqata, kunkata, rikch'ata utaq kuyuq rikch'ata tikranapaq. Huk web chawpin uyata qun, chaymanta apaychana chawpin uyakunata iOSpaq, Androidpaq ima, chaymanta huk APIwan, mayqinchus wiñarichiqkuna wamp'uq mast'ariykunata, ruwachinakunata chaymanta wak llamp'ukaq ruwanapaq llamk'achiy atikunku. Google Tikray 133 simikunaman tikray atiyniyuq hukniray patakunapi, llikacha huk yanqalla qaranata qun chaymanta sapa p'unchaw 200 hunumanta aswan runakuna llamk'achinku.

Hinallataq huk mast'ariy Google Chrome wamp'uqpaq kan; Pawqar waray killa, 2010 watapi, Google Tikray, Google Chrome wamp'uqpa unanchachisqapi t'inkisqa karqan, qhawasqa web p'anqata kikillanmanta tikrananpaq.

Kay appqa chay pachallapi qillqata tikray atiyniyuq karurimana q'illaysapap rikch'a hap'iqninta llamk'achispa, "Instant" akllananintakama. K'uyukuq ankucha llikap llamk'aynin.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webk'iti

## Pukyukuna
Kids Diana Show

**Kids Diana Show** (31 ñiqin ayamarq'a killapi 2014 watapi paqarisqa), internetpi Kids Diana Show sutiyuq, huk Ukranya YouTubermi.

Dianaqa 2020 watapi 10 kaq wata Streamy Awards nisqapaqmi akllasqa karqan, Kids & Family nisqa categoría nisqapi, hinallataq 2021 watapi Cortometrajes nisqapaq, Tayta-mama, Familia y Niños nisqa categoría nisqapi.

## Willarina
Olenawan Volodymyr Kidisyukwanmi YouTube nisqapi videokunata ruwayta qallarirqanku, huk kusirikuy hina, Dianapa wawqin Roma naceptin. Ukranya mama llaqtapi kyiv llaqtapi paqarisqa. Dianaqa ñawpaq kutita videopi rikurirqa 2015 watapi Elena YouTube nisqapi huk canalta qallarichiptin, Dianamanta videokunata amistadninkunaman ayllunkunamanpas rakinanpaq.

## Pukyukuna
Bactrocera hastigerina

***Bactrocera hastigerina*** nisqaqa huk palamam (Insecta). *[[Bactrocera]] [[rikch'ana]]*manta, Tephritidae rikch'aq ayllumanta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqimantam kan.

## Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1954.

## Pukyukuna
HEC Paris

## Wiñay kawsay
HEC Paris,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* HEC Paris (inlish simipi)
École polytechnique

## Wiñay kawsay
École polytechnique,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Famoso graduadokuna
* Henri Becquerel, 1903 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi)
* Sadi Carnot, Ransiya mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan
* Louis Joseph Gay-Lussac, Ransiya mama llaqtayuq Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan
* Valéry Giscard d'Estaing, XX Ransiya Umalliq
* Georges Sorel, Ransiya mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan qillqaqmi qarqan, ransiya simipi qillqaqsi qarqan

## Hawa tinkikuna
* Polytechnique (inlish simipi)
École normale supérieure

## Wiñay kawsay
École normale supérieure,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Famoso graduadokuna
* Joseph Fourier
* Georges Pompidou
* Paul Sabatier

## Hawa tinkikuna
* Normale Sup (inlish simipi)
Emilio Estrada Icaza

**Emilio Estrada Icaza** (22 ñiqin qhapaq raymi killapi 1916 watapi paqarisqa Guayaquil-19 ñiqin inti raymi killapi 1961 watapi) Ikwadur mama llaqtayuq qhatuq, pulitiku wan arqueólogo karqan. Ikwadurpa ñawpaq umalliqnin Emilio Estrada Carmonapa willkan. Paymi Valdivia culturata tariq.

Tayta: Victor Emilio Estrada Sciacaluga; Mama: Isabel Icaza Marín.

Payqa Pedro Porras Garcés, Huerta Rendón Francisco, Carlos Zevallos Menéndez, Julio Viteri Gamboa, hukkunawanpas referencia culturalkunawanmi yanapanakurqa.

## Pukyukuna
Pukllanamanta Willakuy 4

**Pukllanamanta Willakuy 4** (inlish simipi: **Toy Story 4**) nisqaqa 2019 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Lee Unkrichmi. Disney Pixarwan ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Pukllanamanta Willakuy
* Pukllanamanta Willakuy 2
* Pukllanamanta Willakuy 3
Minions

**Minions** (inlish simipi: **Minions**, kastilla simipi: **Los Minions**) nisqaqa 2015 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Pierre Coffin, Kyle Baldami. Universal Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Institut d'études politiques de Paris

## Wiñay kawsay
Institut d'études politiques de Paris (Sciences Po Paris), 1872 kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Famoso graduadokuna
* Lionel Jospin, Ransiya mama llaqtapas pulitiku karqan
* Rainier III, Munaku mama llaqtayuq pulitiku wan musikuq

## Hawa tinkikuna
* Sciences Po Paris (inlish simipi)
Strange World

**Strange World** (inlish simipi: **Strange World**) nisqaqa 2022 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Don Hallmi. Disney Pixarwan ruruchinapaqmi rurasqa.
Oggy and the Cockroaches: The Movie

**Oggy and the Cockroaches: The Movie** (ransis simipi: **Oggy et les Cafards, le film**, kastilla simipi: **Oggy y las cucarachas: La película**) nisqaqa 2013 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Olivier Jean-Mariemi. Xilamwan ruruchinapaqmi rurasqa.
Stand by Me Doraemon

**Stand by Me Doraemon** (nihun simipi: **STAND BY ME ドラえもん**) nisqaqa 2014 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ryūichi Yagi, Takashi Yamazakimi. Tohowan ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Stand by Me Doraemon 2
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** ( paqarisqa Becerril llaqtapi -  wañusqa Barranquilla llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  takichaqwan takichaqmi qarqan. Kulumbya musikumanta aswan allin representantenkunamanta hukninmi karqan.

## Takikuna

## Pilikulakuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

* Taki (Kulumbya)
* Guillermo Buitrago y sus acompañantes.
* Ängel Fontanilla
* Efraín Torres
* Jorge Oñate
* Julio Bovea (Bovea y su Vallenatos)
* Diomedes Díaz
* Israel Romero
* Rafael Escalona
* Patricia Teherán
* Poncho y Emiliano Zuleta
* Iván Villazón
* Carlos Vives
* Carlos Gardel

## Hawa t'inkikuna
Dado Coletti

**Riccardo Broccoletti** sutiyuq runaqa, aswan riqsisqa telewisyupi sutin **Dado Coletti** sutiyuq runaqa ( Ruma llaqtapi, 27 ñiqin anta situwa killapi 1974 watapi) huk Italya mama llaqtayuq aranway pukllaqmi , kunkayuqmi , radiopi willakuqmi , telewisyupi willakuqmi.

Enzo Garinei yachaywasipi matriculakurqa, Sistina Teatropi ñawpaq kutita ruwaspa, yachayninta hinalla ruwananpaq, mime, doblaje nisqa kursukunaman rispa.

Wawakunapaq televisión nisqapi protagonista, 1991 watapi Disney Club nisqapi llamk'arqan, chaypi 1994 watakama qhipakurqan, chaymantataq huk wata qhipaman kutirqan 1999 watakama Francesca Barberiniwan kuska. Chay watapitaqmi rikuchirqan, Rai 1 nisqapi, televisionpi hatun!

1999 watapi ñawpaq kaq experiencian televisión actor hina, "Morte di una ragazza per bene" (Wañuy huk respetasqa sipaspa wañuynin) Luigi Perellipa pusasqanwan. Kunanqa Rai Isoradio nisqapi radiopi willakuqmi.

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

*
Lupin III: The First

**Lupin III: The First** (nihun simipi: **ルパン三世 THE FIRST**) nisqaqa 2019 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Takashi Yamazakimi. Tohowan ruruchinapaqmi rurasqa.
École nationale de l'aviation civile

## Wiñay kawsay
École nationale de l'aviation civile,  kamarisqa karqan ().

## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* ENAC (inlish simipi)
* Fondation ENAC
* ENAC Alumni
Imran Khanta wañuchiyta munaspa

Imran Khanta wañuchiyta munaspa, ñawpaq Pakistánpa umalliqnin, Pakistán Insaf Movimiento (PTI pulitiku partidu) nisqap umalliqnin, 3 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi, Wazirabad llaqtapi, Punjab suyupi, kamachiypa kuntranpi unay protesta puriypi, kawsayninta wañuchiyta munaspa . Chay pistoleroqa achka huk umalliqkunatam k'irirqan, Khanpa yanapaqnintapas wañuchirqan.
## sucesokuna
### Imran Khanpa urmachiy
Pakistán mama llaqtapi pulitiku sasachakuyqa 2022 watapi qallarirqan, Pakistán Demokratiku Kuyuy (opositor partidu) Imran Khanpa kuntranpi mana iñiy mañakuyta apachiptin. Chay sasachakuyqa hatun kamachiy sasachakuytam apamurqan, Arif Alvi umalliq Khanpa yuyaychasqanman hina Rimana Wasita ch'usaqyachiptin. Hatun Tribunal Rimana Wasita kutichirqan, Khantaq mana iñiy mañakuyta chinkachirqan, kunan umalliq Shahbaz Shariftaq paypa rantinpi kamachirqan.

Khanqa urmachisqanmantam "Amerikamanta rimanakuy" nispa suticharqan, musuq kamachiytataq "yaykuna apamusqa kamachiy" nispam suticharqan.
### Azadi 2022 watapi marzo killapi
Azadi marzo 2022 (Marzo-II) nisqaqa Lahore llaqtamanta Islamabad llaqtapi puriymi , 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2022 watapi qallarisqa, Khanpa yanapaqninkunawan pusasqa, kamachiypa ñawpaq akllanakuykunata mana rurayta munasqanmanta hark'akuspa.
## wañuchiyta munaspa
Khan 3 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi yanapaqninkunata rimachkaptin, huk pistolero Khanman dispararqan. Khanpa huknin yanapaqninmi willakurqa soqta kutita chay disparokuna ruwakusqanmanta. Khanpa huknin yanapaqnin (Ibtisam sutiyuq) chay pistolerowan atipanakuyta munarqa.
Khanqa chakipi, paña piernanpipas k’irisqa karqan, chaymi Lahore llaqtapi Shaukat Khanum Memorial Hospitalman apasqa karqan, chaypin hampichikurqan. Faisal Sultan sutiyoq doctormi willarqan radiografía nisqapi Khanpa chakinkunapi balaq t’aqankuna haykurqan, chakinpas p’akisqa kashasqanmanta. PTI umalliqmi willakamun, onqoynin allin takyasqa kasqanmanta. Hospitalpiqa Khanqa Ibtisam sutiyuq runawanmi tuparqa, payqa chay pistolerowan atipanakuyta munarqa.

Isqun runakunam k'irisqa karqanku, Imran Khan, senador Faisal Javed Khan, huk runa wañurqan.

## Pukyukuna
Etiopía-Tigray Hawka Kawsay Rimanakuy

Itiopyawan Tigraywan Hawka Kawsay Rimanakuyqa Itiopya mama llaqtap kamachiyninwan Tigray Llaqta Kacharichiy Frentewan 2 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi firmasqa hawka kawsay rimanakuymi, chaypi iskaynintin partidukuna "wiñaypaq awqanakuy sayachinapaq" rimanakurqanku, Tigray awqanakuy tukunanpaq.
## rimanakuy pacha
Chay rimanakuykunataqa Unión Africanamanta kachasqa Olusegun Obasanjo, ñawpaq Kenia umalliq Uhuru Kenyatta, Estados Unidospa Horno de África nisqapi kachasqa Mike Hammer, Sudáfrica suyupa ñawpaq vicepresidente Phumzile Mlambo-Ngoka ima kuska chawpicharqanku. Frente de Liberación Tigraya nisqamanta rimaq Getachew Reda, Etiopía suyupi Seguridad Nacional nisqamanta yuyaychaq Radwan Hussein ima umalliq rimanakuqkuna hinam llamkarqaku. Qallariypiqa 25 p’unchaymanta 30 p’unchaykama octubre killapi rimanakuykuna kanan karqan chaypas, qhepamanmi iskay kinsa p’unchaykunatawan mast’arirqanku.

Pisi suyakuykunam qawarisqa karqa kay rimanakuykuna huk kutillapaq maqanakuyta sayachiyta atinankumanta; Maqanakuyqa hinallam karqa, manataqmi pisiyarqachu, hawka kawsay rimanakuy qallariptinpas, astawanqa Eritrea nacionpa fuerzankunam yaqa llapan rimanakuy tiempopi civilkunata wañuchisqankumanta willakurqaku. 28 octubre killapin Etiopía nacionqa mana confiarqanchu chay operacionpi mana reqsisqa “entidades occidentales” nisqakunaq motivonkunapi, chaypin nirqan “mana allin” agendapaq guerramanta “mana imapaq valeq, política nisqawan kallpachasqa” alegacionkuna kasqanmanta, chaymi “propaganda irresponsable” nisqa, chaytan yapamanta rimanku chay PFLP.Tigrayta mana k'amispa kacharichinapaq, astawanmi nirqa "respetasqa organizacionkuna, allin munayniyuq actorkuna mana musyaylla kay campañapi chaqrukunmanku". Chayna llakikuna kaptinpas rimanakuykunaqa hinallam karqa.
## tukusqa
2 ñiqin inti raymi killapi 2022 p'unchawpi Etiopía mama llaqtap kamachiyninwan Tigraya Kacharichiy Frentewan kuska willakuyta lluqsichirqanku, "pistolakunata wiñaypaq upallachinankupaq, iskay wata Etiopía nisqap wichayninpi ch'aqwayta tukuchinankupaq rimanakusqankuta". Obasanjo sut'incharqan chay rimanakuypi "desarme sistemático, ordenado, suave y coordinado" nisqa kananmanta.
## Pukyukuna
Handala

Paykunaqa aswan riqsisqa runakunam Naji Al-Ali dibujasqan dibujo animadokunapi, payqa chunka watayuq warmachatam representan. Handalaqa ñawinchaqman wasanta kutirispa 1973 watapi makinkunata wasanmanta hap’irqan. Handalaqa Naji al-Alipa firmanman tukurqan, Palestinu identidadpa simbulunpas. Naji Al-Ali nin, chunka watayuq waynaqa Palestinamanta lluqsinanpaq hikutasqa kaptin edadninta riqsichin, manataqmi edadninta yapanqachu llaqtanman kutimunankama, wasanta kutirispa makimanta hapinakuyqa, hawamanta solucionkunata mana chaskisqanmantam qawachin .Patched p’achawan churakusqan, q’ala chaki rikch’akuyninpas wakcha kayman pertenecesqanmantan rikuchin. Qhepamanmi Handalaqa askha kutita rikhurimurqan rumikunata wikch’uspa (ñawpaq intifadamantapacha rumi wawakunaq rikch’aynin) pirqapi qelqaspapas. Handalaqa Naji al-Alipa firmanman tukurqan, chaymantataqmi Palestina identidadpa, desafio nisqapa simbulun hina karqan, chay runap qillqaqnin wañuptinpas.
## Pukyukuna
Discriminación racial contra la población quechua

1980 watamanta pacha chay terrorista tantanakuypa Shining Path llankaymanta rurashka huchakunaka hatun pampakunapi chakra runa ayllukunatami hatun llakikunata ruran, ashtawankarin quechua ayllullaktakunata, shinallatak wakin investigacionkuna rikuchin, 70.000 wañushkakunamanta kimsamanta kimsamantaka quechua runakunami kashka, chay pachaka awkak tantanakuykunapa pushakkunami kashka yuraq hinaspa mestizokuna.

1969 watapi, Jorge Sangenis, cine director Jorge Sangenis, Quechua Yaormaiko peliculapi quechua, aymara warmikuna esterilización nisqamanta rimarirqa, Alberto Fujimoripa gobiernonpa kamachisqan políticas de esterilización forzada nisqa, quechua, aymara runakunata yaqa 200. Discriminación étnica nisqapas kanraqmi parlamentario nisqapi, Rimana Wasi umalliqmi peruano Martha Hildebrand, Rimana Wasimanta Carlos Torres ima, ñawpaq kutita quechua simipi juramentota jurasqankuta, chayllaraq akllasqa Hilaria Supa
Huaman, Maria Sommer ima.
## Pukyukuna
Beitar Jerusalem

**Beitar Jerusalem Football Club** nisqaqa huk israyil piluta hayt'ay klubmi.

**Beitar Jerusalem Football Club** (; *Moadon Kaduregel Beitar Yerushalayim*) nisqaqa huk Israel mama llaqtayuq piluta hayt'ay klubmi, Jerusalén llaqtamanta. 1936 watapi kamasqa karqan, Ligat ha'Al, Israelpa profesional piluta hayt'aypa hatun rakinpi pukllan. Israelpi aswan riqsisqa equipo kaptinpas, chay suyupi 4 hatun equipokunamanta aswan pisi tituluyuq equipotaqmi: 6 Ligakuna, 7 Kupakuna 3 Toto Kupakuna. Huk 3 hatun equipokunawan huk atipanakuytam waqaychan: Maccabi Haifa, Hapoel Tel Aviv wan Maccabi Tel Aviv. Hapoelpa kuntranpi kaq partidukunaqa hatun riesgo hinam qhawasqa kanku, iskaynin huñukuna iskay awqanakuy pulitiku kallpakunatam rikuchin: Hapoel lluq'iman icha/utaq socialista pulitikuman, Beitartaq pañaman icha/utaq conservador pulitikuman. Chay klubpa ultra hooligans, La Familia sutiyuq, achka maqanakuykunapim llamk'arqanku, wakin kutitaq ancha paña Lehava partidumanta maqanakuqkunawan kuska.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1936 Yerusalem llaqtapi (Israyil).
## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna
* **[[Ligat ha'Al]] (6):** 1986-87, 1992-93, 1996-97, 1997-98, 2006-07, 2007-08.
* **[[Copa de Israel]] (8):** 1975-76, 1978-79, 1984-85, 1985-86, 1988-89, 2007-08, 2008-09, 2023.
* **[[Copa Toto]] (3):** 1997-98, 2009-10, 2019-20.
* **Super Copa de Israel (2):** 1976, 1986
* **Lilian Cup(1):** 1985-86.
* **Shalom Cup (Roma) - Copa de la Paz (1):** 2000-01.
Pontevedra

**Pontevedra** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Galisya llaqtapa.

## Runakuna
83 260 runa

## Karu puriy
### Raymikuna


Rikcha:Paseo Marítimo de Pontevedra capital e Isla de Tambo.jpg
Rikcha:Pontevedra 13 Praza da leña.jpg
Rikcha:Ravachol.jpg
Rikcha:Pontevedra city Seafront promenade.jpg
Rikcha:Santa Maria a Maior de Pontevedra 02 retouched.jpg
Rikcha:Pontevedra. Museo García Flórez.jpg
Rikcha:Pontevedra-Peatonal (10959050904).jpg
Rikcha:Pontevedra Capital Puente de los Tirantes Torre y haces de cables.jpg
Rikcha:Pontevedra capital Parador casa del Barón de casa Goda.jpg


## Kaypipas qhaway
## Pukyumanta willaykuna

## Hawa t'inkikuna

* Pontevedra Llika tiyanan
Llapanmin sinchi ashkjata pukllanku Sinku hayt'ayta

Llapan suyumanta sinchi ashkja Sinku hayt'aqkuna caypi huillamuska kan.
*9 ñiqiy Ayriway killapi 2024 watapi Copa Libertadores atipanaquypi Fabio nisqapi pukllaspa **1.300** pukllaykunapi pukllarqan.

### Uficial atipanakuykuna
**Yana qillqawan** ruwaypiraq  kachkan.

**6** punchaw Chakra yapuy killamanta **2025**yuq wataqama.

## Kaypipas qhaway
* Llapanmin sinchi ashkjata atipankun huaycuchiyta punku ukjuman
Precisión nisqa phaway 494

**Precision Air Flight 494 (PW494)** nisqaqa Tansanya mama llaqtapi huk programasqa llaqta ukhupi pasajerokuna phawaymi, Dar es Salaam mamallaqtapura aeropuertomanta Bukoba aeropuertokama Mwanza aeropuertonintakama. 6 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi ATR 42 nisqa Victoria quchapi urmarqan, mana allin pachakunapi pisi rikuylla allpaman chayayta munachkaspa. Chay accidentepin 19 runakuna wañurqanku, iskay pilotokunataqmi unupi wañurqanku, manaraq salvadorkuna paykunaman chayashaqtinku.
## Pasajeros y tripulantes de cabina
Chay barcopiqa 39 pasajerokuna, tawa tripulantekuna ima kasharqanku, huk wawapas. Chaykunamanta yaqa llapankum Tanzania nacionmanta karqaku, chay llaqtapi medios de comunicación nisqakunam willarqaku iskayllapas Kenia nacionmanta kasqankumanta, chaypim karqa punta kaq oficialpas. Kay piloto llankaymanta ña riksishkami Capitán Buruhani Bubaga, shinallatak kay co-piloto llankaymanta ña riksishkami Primer Oficial Peter Odhiambo.
## chay pasakusqanmanta
494 vuelo Dar es Salaammanta 06:00 ESTE pachamanta llukshirka, Bukoba aeropuertopi yallishpa 08:30 pachata Mwanza llaktapi shayarishkami. Huk kawsaq runan willarqan mana allin tiempo kasqanrayku avionta manejaqkuna purinankuta cambiananku kasqanmanta, chay avionqa Tanzania-Uganda fronteramanmi phawayta manaraq Bukoba llaqtaman kutipushaspa. Chay pasajeroqa rimallarqantaqmi asuykusqankuman hina sinchi ch’aqwaywan tupasqankuta, pisi tiempollamanta uraykamunankuta willasqanku qhepaman, hinaspan qhepaman qochapi tarikurqanku avion unuta ch’unqayta qallariqtin.

Chay avionqa Victoria quchapim 08:45 horasta chayarurqa, chayqa pistamanta 500 metrollapim chayarurqa. Kawsaq runakunan willarqanku avionpa ñawpaqninpi kaq rato askha unu hunt’aykusqanmanta, chaymi cabina ukhupi mancharikurqanku. Chaymantam avionpi llamkaqkuna chay emergencia lluqsina ñankunata kicharirqaku, chaymi pasajerokuna chinkaykuq avionmanta ayqiyta qallaykurqaku. Redes sociales nisqapi fotokuna, videokuna ima purichisqan rikuchirqan avionqa yaqa llapanpi unuman chinkaykapushasqanmanta, unuq chirun patapin chupan partellan rikukurqan.
## Pukyukuna
Llapanmin sinchi ashkjata atipankun huaycuchiyta punku ukjuman

Qaypi willamushani piquna llapan suyumanta sinchi ashkja haytashpa huaycuchiyqu punku pukllanaman sinkuta; chay sutiasqa Sinku hayt'aq pukllana nisqa.

30 ñiqin Ayamarq'a killapi 2024 watapi, Cristiyanu Runaldu **900** golkunata churarqan.

### Uficial atipanakuykuna
**Yana qillqawan** ruwaypiraq kachkan.

**5** punchaw Chakra yapuy killamanta **2025**yuq wataqama.

## Kaypipas qhaway
* Llapanmin sinchi ashkjata pukllanku Sinku hayt'ayta
Felipe VI

Qhapaq Philipi VI paqarirqa 30 Qhulla puquy killa1968 watapi  Matrit llaqtapi, Ispaña suyupi, ñawpaq qhapaq Huwan Karluspa churin, warmin Quya Sujia, wurwun-Glüksburj kasarasqakunapa qipa kaq hinaspa sapallan churin kasqanrayku, Litisia Urtiswan kasarakurqa 2004 watapi hinaspam 2 sumaqllaña karqaku ususinkunawan paykuna kurunarqanku 19 inti raymi killa 2014 watapi.
Java (wakichiy simi)

**Java** nisqa huk hanaq-pata, layapi-takyasqa, imallaman-qhawarisqa wakichiy simi kan, astawan pisi implimintasiyunmanta dipindinsiyakunayuq kananpaq ruwasqa. Hukllapaq kamachina simi, kamaqkunata *huk kutillata qillqanankupaq, saqinanpaq, maypipas purichinanpaq* (Inlish simimanta: *write once, run anywhere*), niyta munan, huñusqa Java kudiqu llapa patapatakunapi purinman Java yanapaq mana musuqmanta huñuna kaptin. Java llamk'anakuna sapa kuti bytecode kaqman huñusqa kanku mayqinchus mayqin Java virtual makina kaqpi (JVM) puriyta atin mana imapas ukhupi antañiqiq arkitiktura kaqmanta.

Java nisqap sintaxisninqa C, C++ nisqaman rikch'akuqmi, ichataq aswan pisi pisi patayuq ruwanakunayuqmi, mayqinmantapas. Java purichiy pachaqa kallpasapa atiykunata qun (ahinataq yuyaymanay chaymanta purichiy pacha kudiqu t'ikray) chaymanta sapa kuti mana ñawpaqmanta huñusqa simikunapi tarikunchu. As of 2019, Java huk aswan riqsisqa kamachina simikuna karqan GitHub kaqmanhina llamk'achisqa, aswanta qarakuq-kliyinti web ruwanakunapaq, huk willasqa 9 hunu ruwaqkunawan.

Javataqa James Gosling qallarisqa, Sun Microsystemspi. 1995 watapi aymuray killapi Sun Microsystems nisqap Java nisqa plataformanpa huk ukhun rakin hinam lluqsirqan. Ñawpaq kaq chaymanta riqsichiy ruway Java huñuqkuna, wirtuwal makinakuna, chaymanta class librarykuna qallariypi Sun kaqwan lluqsichisqa karqan propiedad licenciakunawan. 2007 watapi aymuray killamanta, Java Comunidad Ruwaypa willayninkunata hunt'aspa, Sun astawan Java tik yachaykunan GPL-2.0-lla licenciawan musuqmanta licenciata qusqa. Oracle kikin HotSpot Java Virtual Machine (Java Wirtuwal Makina) kaqninta qun, chaywanpas oficial referencia ruwayqa OpenJDK JVM kaq mayqinchus mana qullqiyuq kichasqa-qullqa software kaq chaymanta astawan ruwaqkuna llamk'achisqanku chaymanta yaqa llapa Linux rakiykunapaq ñawpaqmanta ruwasqa JVM kaq.

## Pukyukuna
2022 watapi Estambul llaqtapi bombakuna wañuchisqa

2022 watapi Estambul llaqtapi bomba phatay icha Istiklal calle phatay nisqaqa 13 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi Istiklal callepi Estambul llaqtap chawpinpi Beykoglu barriopi 16:20 (13:20 GMT) pacha phataymi. Estambul suyu kamachikuq Ali Yerlikaya willakusqanman hinaqa, chay ataque nisqapin 6 runakuna wañurqanku, 81taq k’irisqa karqanku.
## qallariynin
Turkiyaqa 2015 watamanta 2017 watakama Estado Islámico (ISIS) nisqawan achka kurdu huñukunawanmi hatun hinaspa rikukuq bombardeokunata ruwarqaku, Istiklal calleqa específicamentem huk serie ataquekunapi qawasqa karqa, chaytam Ankara sapa kuti “terrorista” nispa sutichan 2015 watakama hinaspa 2016 watapi, chaymi Llapanpiqa 304 runakuna wañurqaku, chaymantam 10 Turkiyamanta policiakuna hinaspa huk ejercito soldado, 1.338 runakunam heridasqa karqaku, chaymantam 62 policiakuna hinaspa 7 ejercitomanta runakuna.
## Bombakuna phatay
Turquía nacionmanta OdaTV nisqa noticiakuna willasqanman hinaqa, chay phatayqa huk explosivo nisqawanmi ruwakurqan, chaymi mana reqsisqa warmipas chay phataypi kasharqan. Chay phatayqa ventanakunatan p’akirqan, redes sociales nisqapipas puriq fotokunapin rikukurqan runakuna yawar lloqsisqankuta. Bomberos y ambulancias llankaymanta mashikunami utka rishka kay llakichishka wasiman, ñawpa yanapaykunata rurankapak. Chapakkuna churashkami shuk perímetro llankay wasi muyuntipi, shinallatak harkashkami runakuna Taksim plazaman shamuchun.
## chapakkunapak tapuykunata rurashka
Wakin importante aspectokuna chay eventomanta reqsisqaña chaypas, manaraqmi sut’ichu imarayku chay bombardeo ruwakusqanmanta. Turkiyap umalliqnin Recep Tayyip Erdoganmi negarqan terrorista ataque kasqanmanta, ichataq Estambul kamachiqpa qallariy willakuyninkunaqa atikuq hinam rikch'akurqan.
## Bombardero nisqa
Turkiya chapakkuna hapishkami kay warmita, kay bombardeo rurashkamanta, shuk Siria warmi "Ahlam al-Bashir" shutita, paymi Turkiyaman yaykushka mana kamachiywan kay Afrin suyumanta Siria mamallaktamanta shuk semana ñawpak kay bombardeo kashkamanta, shinallatak shuk pistola, shuk revista de balas, shinallatak paywanmi tarirurqaku achka qullqita, Turquía qullqiwan hinaspa eurokunawan.

Turkiya mamallaktapak amachamanta willakkuna willashkami, Estambul ataka rurashkamanta huchachishka runaka Kurdistán llankaymanta Partido (PKK) shinallatak Kurdu runakunapak amachana unidadkuna (YPG) yachachishkami kan, chaykunaka Turkiya mamallaktapi terrorista tantanakuykunami kan, qanchis chunka watamanta pacha achka atakakunata rurashkami kay pasaq pachak watamanta.. Kay tapuypi, huchachishka, Ahlam, willashkami Unidades de Protección del Pueblo, Partido de Trabajadores de Kurdistán shinallatak Partido Unión Democrática llankaymanta kashkata, shinallatak Dirección de Seguridad llankaymanta willashkami kay lunes puncha willashka kay huchachishka runaka yachachishkakunami kayman tukunkapak huk agente de inteligencia nisqa, Siria nacionpa norte lawninpi kurdo organizacionpa.
## Pukyukuna
Rosalia

**Rosalia Vila Tobella** (Qhiswapi: Rusaliya Wila Tuwilla), (25 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi paqarisqa), huk takiq kasqa, kastilla simipi takin. Barcelona llaqtap hawanpi paqarisqa, wiñasqa, payqa "mana riqsisqa pop ch'aska" nispam sutichasqa karqan, qiniru-k'umuykachaq musiku istilunkunarayku. 13 watayuq kachkaspa Ispaña llaqta musikuwan anchata gustasqanmanta, Cataluña Colegio de Música nisqapi musiku yachaymanta yachaqarqan, musiku barkunapipas, kasarakuykunapipas takirqan. Payqa yachayninta tukurqan honoreswan, Raül Refree, *Los Ángeles* (2017), bachillerato proyecto El Mal Querer (2018) nisqawan kuskachasqa tapa alwumninwan. Flamencota musuqmanta yuyaymanaspa pop, hip hop takikunawan chaqruspa, " Malmente ", " Pienso en tu Mirá " nisqa sapallan takikunatam paqarichimurqan, chaykunam Ispañamanta lliw runakunap yuyayninta hap'irqan, lliw runakunap allin qhawarisqanmi lluqsirqan. Latin Grammy Award nisqa suñayta chaskiq, watapi allin album nisqapaq, Rolling Stone 500 astawan hatun álbumninkunapi listasqa, *El Mal Querer* sutiyuq runaqa Rusaliya nisqap wichariynintam qallarirqan, mamallaqtapura musiku isina nisqaman.

## Pukyukuna
Andrew Tate

**Emory Andrew Tate III** sutiyuq runaqa (Huk ñiqin disimri killapi 1986 watapi paqarisqa) huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtamanta Hukllachasqa Qhapaq Suyu Intirntpi runa, ñawpaqtaqa puruhisiyunal kickboxer karqa. Kickboxing llamk'ayninta qatispa, Andrew Tateqa paqanata kursukunata rankhan kaykunantaq chay webk'itinwan, qhipamantaq intirnit runahina riqsisqaman wicharirqan. Tatepa misuhinista rimasqan chay rimana llikakunapi, chay achka patapatakunamanta hark'asqa kananpaq.

## Pukyukuna
Python

**Python** nisqaqa huk hanaq-patayuq, tukuyimapaq wakichiy simim. Kaypa ch'anta hamawt'aynin khipukama (kuriku nisqa) ñawiriy atiyta aswanta kallpachan huk hatun inrintasiyun nisqata llamk'achiyta off-side kamachi nisqawan. 

Python nisqaqa k'uchi kaqmi, q'upa-huñusqapas. Yanapakunmi achka kamachiq parariqmakunata, chaymanta taqisqa (aswantaqa prusidural), object-oriented hinaspa hunsiyunal kamachiqta. Sapa kuti "pilakunayuq" simi hina willasqa, tukuypaq kamachisqa library kasqanrayku.

Guido van Rossum 1980 watakunap tukukuyninpi Python nisqapi llamk'ayta qallarirqan, ABC nisqap kamachina simip qatiqnin hina, ñawpaq kutitaq 1991 watapi Python 0.9.0 sutiwan lluqsichirqan. Python 2.0 nisqa, 2000 watapi lluqsirqan, musuq ruwanakunata riqsichirqan, ahinataq lista hamut'ay, cycle-detecting q'upa huñuy, pukyu yupay, Unicode yanapakuypas. Python 3.0 nisqa, 2008 watapi lluqsisqa, hatun musuqchasqa karqan, ñawpaq layakunawan mana hunt'asqa qhipaman t'inkisqa. Python 2.7.18, 2020 watapi lluqsisqa, Python 2 wirsiyun nisqamata qhapa wirsiyun qhipa lluqsiyninmi karqan.

Python sapa kuti huk astawan riqsisqa kamachiq simikunahina rankikun.

## Wiñay kawsayninmanta
Angelique Rockas

**Angelique Rockas**  31   agosto  hatun puquy killapi , 1951 , watapi paqarisqa Urin Aphrika.  Tayta-mamanqa griego runakunan karanku Londres llaqtapi `Internationalist Theatre` nisqap kamachiqninqa achka aylluyuqmi.

## Referenciakuna
* Angelique Rockas  Teatro nisqapi musuqyachiq  
 
*Les Archives Du Spectacle  Angelique Rockas 

## Hawa t'inkikuna

*  IMDB  Angelique Rockas
Richard Neal

**Richard Edmund Neal** sutiyuq runaqa (* 14 ñiqin pawqar waray killapi 1949 watapi paqarisqa ) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runam , 1989 watamanta 1989 watamanta Massachusetts mama llaqtap 1 kaq kungresista distritunpaq U.S. Agawam, Chicopee hinaspa Westfield, hinaspapas aswan chakra llaqtam wakin suyumanta. Demokratiku partidup miembrun, Nealqa 2013 watamantapacham Massachusetts mama llaqtap umalliqninmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Rimana Wasinpi, Musuq Inglaterra Wasipi kachasqakunap umalliqninpas.
Silk'nam runa

**Silk'nam**, **Unawo** icha **Una runakuna**, huk indihina runakunam, Pataquniya suyupi uralan Arhintinapi Chilipipas, Tierra del Fuego wat'akunapipas. Paykunaqa Sudamérica nisqapi qhipa kaq natiwu qutukunamanta hukninmi karqan, XIX pachakwatap tukukuyninpi Iwrupamanta hamuq runakunawan tupasqankuwan. XIX pachakwatap chawpinpiqa yaqa 4000 Silk'nam runakunam karqan; 1919 watapaqqa 297, 1930 watapaqqa pachakmanta astawan pisilla.

Aylluhina, chinkasqahina qhawarisqa kanku. Quri mask'ay, Tierra del Fuego suyupi chakra llamk'ayta qallarichisqa, Silk'nam runakunata wañuchinankupaqmi aparqan. Joubert Yantén Gómez, Chiri suyumanta misti, huk chikan Silk'nam aylluyuq, pay kikinmi chay simita yachachirqan, sapallan rimaq hina qhawasqa; payqa *Keyuk sutita apaykachakun.* 

Silk'nam runakunaqa Tierra del Fuego nisqap wichay-inti lluqsimuy lawpi tiyaywan anchata tinkuchisqa kaptinkupas,  hatun allpapi runakuna hina paqarimusqankutam iñinku. Waranqantin watakuna ñawpaqtam kanuwawan Magallanes k'ikllu chimpaman astakurqaku.  Hulusinu qallariypi, chay hallp'akuqa Chiri suyupi Cerro Toro urqukunaq Cerro Benítez nisqa chiqasninkamacha karqan. 

## Kawsay Ñan
Ñawpaqmanta pacha, Silk'nam runakunaqa puriq runakunam karqanku, kawsanankupaqmi animalkunataqa hap'ipaqkuna karqanku. Pataquniya llaqtapi chiri kaptinpas pisillatam pachakurqaku . Paykunaqa Tierra del Fuego llaqtata Haush (icha Manek'enk ) nisqawanmi rakinakurqanku, huk kawsay saphi numada nisqa, chay t'arap sur-este nisqapi tiyaq. Chay suyupipas Yámana icha Yahgan nisqakunam karqan.

## Kawsay saphi, Iñiy
Misiyunkuna nisqa, XX pacha qallariypi antrupuluqukuna nisqapas Silk’nam iñinmanta, runanqukunamanta ima willakuykunata huñurqanku, chaywanpas kawsay saphinku waqaychayta yanapayta munarqanku. Misiyuniru José Beauvoirmi Silk'nam simimanta simi qullqata huñurqan.

### Simi
Silk'nam runakunaqa Chun simitam rimaqku. Qhipa mama rimaq wañurqan 1974 watapi ichataq Joubert Yanten Gomez, Santiagomanta, Chiri suyumanta simikunaqmanta yachaq prudiqiyu, XXI pachakwatap qallariyninpi chay simita yachachirqan wayna-sipasllaraq kachkaspa. Payqa Silk'nam sutiwanmi waqyakun, Keyuk. Payqa Beauvoirpa 1915 watapi lluqsichisqan chay rimayqillqa nisqatam ñawicharqa yachananpaq, tawa chunka wata ñawpaqtaraqmi antrupuluqu Anne Chapmanpa ruwasqan simipa grawasiyunninkunata ñawicharqa yachananpaq, chaynapi uyarikuyninta yachananpaq. Huk achka indihina simikunatam riman, Yaqan simitam yachachkan . 

## Pukyukuna
Puka Punchukuna

**Puka Punchukuna** (Kastilla simipi: Ponchos Rojos) nisqaqa huk milisiyam, astawanta Wuliwiya Awqaq Sunturpa Aymara awqaq pusaqninkunam, Anti hallp'api Umasuyukuna suyupi. Ruwasqankuqa ñawpaq kawsay saphinkuta yuyaypi hap’inqu, Ayllukunapi tantakunqu llank’ananqupaq, chay Aymara, Qhishwa runanchishina. Paykunaqa waranqanpi yupayniyuqmi kanku.

## Willarina
Puka Punchukuna nisqakunaqa Hach'akachi llaqtamantam paqarimurqan, Umasuyukunapa uma llaqtan. Puka Punchukuna nisqakunap paqarimusqan p'unchawqa manam yachakunchu, ichataq 2003 watapi sitwa killapim ancha riqsisqa karqan, Gonzalo Sánchez de Lozada nisqap kamachiyninwan maqanakuspa. 2007 watapi yapamanta paywan maqanakurqanku, Wuliwiyap intigridad hallp'aninta t'aqanakuymanta amachananta willaptin.

23 ñiqin inti raymi killapi 2007 p'unchawpi Puka Punchukuna nisqakuna Sucre llaqtapi iskay allqukunata maqaspa umantapas kuchurqan, manchachikuyhina.  Puka Punchukuna Eugenio Rojas, Ruperto Qhispi ima, Puka Punchukuna 25 p'unchaw qhapaq raymi killapi Sucreman purinanta, willaskakuna, Puka Punchukuna ima upusiyunkunatapash atakanata nispa.

## Pukyukuna
Baidu

**Baidu, Inc.** (Chunwa simipi: 百 度; pinyin: Bǎidù, "pachak kutita" niyta munan, Qhishwa simipi: Waydu) nisqaqa Chinap achka mamallaqtapura tikyachay llamk'ayninmi, Internetwan tupaq yanapakuykunapi, rurukunapipas, artificial yachay (AY) nisqapipas llamk'aq, Beijing llaqtapi Haidian Distritupi umalliq wasiyuq. Tiksimuyuntinpi astawan hatun AI, Internet llamk'ana wasikunamanta hukninmi. Chay huñup holding nisqa empresanqa Kayman wat'akunapim kamasqa kachkan. Baidu nisqaqa 2000 watapi Iniru killapi Robin Li wan Eric Xu sutiyuq runakunap kamasqanmi karqan. Baiduqa RankDex nisqapim paqarimurqan, ñawpaq mask'anapaq llamk'achiqmi, Robin Li sutiyuq runap rurasqan, 1996 watapi, manaraq Baidu nisqata 2000 watapi kamarichkaspa.

## Pukyukuna
Microsoft Bing

**Microsoft Bing** icha **Microsoft Mask'ay** (astawan **Bing** sutiwan riqsisqa) Huk Microsoftqpata web mask'ay kuyuchinan. Yanapakuyqa Microsoftpata ñawpaq mask'aykunapi paqarimuynin kachkan: **MSN Mask'ana**, **Windows Kawsaq Mask'ana** chaymanta qhipaman **Kawsaq Mask'ana**. Bingqa imaymanta mask'ay yanapakuykunata qusunki, chaykuna kanqu: web, kuyuq rikch'a (widiyu), rikch'a, willakuy, saywiti (mapa), rimanakuy (Bing Chat). ASP.NET nisqawan ruwasqa kachkan.

Anta situwa killa 2009 watapi, Microsoft, Yahoo!wan willakurqanku huk kamachinakupi Bing Yahoo! Mask'ayta kallpachanqa. Yahoo! 2012 watapi t'ikrayninta tukurqan.

BitFunnel mask'ay kuyuchina t'uksiykachay allquritmu chaymanta imaymana nipayakuna mask'anapaq ruwasqa Microsoft kaqwan 2016 watapi kicha pukyu qillqa ruwasqa.

Kantaray killa 2018 watapi, (Microsoft) Bing kimsa kaq hatun mask'ay kuyuchinayuqmi tiksimuyuntinpi, 4.58% tapuypa p'ulinninwan, Google (77%) chaymanta Baidu (14.45%) qhipanpi. Yahoo! Mask'ay, mayqinkunatachus Bing aswanta kallpachan, 2.63%yuq.
## Hawa t'inkikuna

* Bing
* Bing Qhichwa
* Bing Maps
* Bing T'ikraq
* Bing Awtukuna
* Bing Illay
* Bing Willakuykuna

### Bing sutiwan musuqmanta marka

### ChatGPT
7 ñiqin pawqar waray killapi 2023 watapi Microsoft Bing nisqaman hatun allichayta willarqan, OpenAIpata ChatGPT Kachisqa Yachay nisqa mask'ay kuyuchinanman yapasqa.

## Pukyukuna
AMD

**Advanced Micro Devices, Inc.** ñisqaqa (**AMD**) Hukllachasqa Amirika Llaqtaukunamanta marka markapi kaq simikuruktur ñisqamanta kumpaniyam, Santa Clara, California suyupi umawasiyuq. Kumputanapaq ruwachiqkunata ruwan chanta chayhina runapaq tiknulukya ruwasqakunatapis ruwan.
Web wamp'uq

**Web wampu'q**, **Llika wamp’uq** icha **Kamanipuriq**lla nisqaqa huk web k'itikunaman yaykunapaq ruwachinam. Mayk'aq huk llamk'achiq huk web p'anqata huk web k'itimanta mañakun, wamp'uq willañiqinkunata huk web qaraqmanta urqun chaymanta p'anqata llamk'aqpa qhawanapampanpi rikuchin. 

Wamp'uqkuna nisqakunaqa achka llamk'anakunapim llamk'achisqa, hamparakuna, aparikunallakuna(laptupkuna), tawllikuna, tiliphunu nisqakunapipas. 2020 watapin yaqa 4,9 waranqa hunu runakuna huk wampu'q nisqawan yanapachikurqanku. Astawan llamk'achisqa wamp'uq Google Chrome, 65% tiksimuyuntinpi qhatu qutuyuq tukuy llamk'aqkunapi, qatiqninpi Safari 18% kaqwan, Safariqta qatiqninpiqtaq Microsoft Edge 4% kaqllawan.

Web wamp'uq nisqaqa manan mask'ay llamk'ana qiqinchu, ichataq iskaynintin sapa kuti pantasqa kanku. Mask'ay llamk'ana nisqaqa huk web kitikunaman tinkukuna quq web kitim. Ichaqa, huk web kitip qaraqninwan tinkinapaq chaymanta web p'anqankunata qhawachinapaq, huk llamk'achiq huk web mask'aq churasqa kanan tiyan. Tikniku parlanapi, wamp'uqkuna ruwaq aqintikuna nispa sutichasqa kanku.

## Astawan riqsisqa wamp'uqkuna
* Microsoft Edge
* Google Chrome
* Apple Safari
* Firefox
* Samsung Internet
* Vivaldi
* Opera
* Yandex Browser
* Internet Explorer
* Brave Browser

## Pukyukuna
World Wide Web

**World Wide Web** (**WWW**), aswan riqsisqa **Web**, huk willay llikam, qillqakunata huk web kapuqkunatapas intirnitnintakama yaykuyta atichiq.

## Pukyukuna
MacOS

**macOS** (ñawpaqtaqa **Mac** **OS X** sutinwan riqsiqa, chay qhipamantaqa **OS X** sutillawan) huk Unix llamk'ana llikacham kasqa, Apple nisqap 2001 watamanta pachapi ruwasqan, qhatusqanpas. Applepaq Mac antañiqiqkunap ñawpaq llamk'ana llikanmi. Hampara chaymanta laptup antañiqiqkuna qhatu ukhupi iskay kaq astawan llamk'achisqa hampara OS kaq, Microsoft Windows kaqmanta chaymanta ChromeOS kaqmanta ñawpaq.

## Pukyukuna
Kuopio

**Kuopio** llaqtaqa Phinsuyu mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Kuopiopiqa 121 557 runakunam kawsachkanku (2022).
Mask'ana purichiq

**Mask'ana kuyuchiq** icha **Mask'ana purichiq**qa huk llamp'ukaq llikacham, web mask'aykunata ruwanapaq ch'antasqa. Paykunaqa World Wide Web kaqpi huk sistimatiku kaqpi mask'anku huk willakuy web mask'ana tapuypi willasqa partikular willayta. 

Mask'ana ruwasqakuna tukuypaq huk chiru ruwasqakunapi rikuchikunku, sapa kuti maskanapaq ruwasqa p'anqakuna (Inlish simipi: search engine results pages) nispa sutichasqa. Mayk'aq huk llamk'achiq huk tapuyta maskanaman yaykuchin, llamk'anaqa web p'anqakunap urquyninta qhawan, llamk'aqpa tapuyninwan tupaqkunata tarinanpaq. Chaymanta ruwasqakuna yachasqa kaqmanhina rankikunku chaymanta ruwaqman rikuchikunku. Willakuyqa web p'anqakunaman, siq'ikunaman, widiyukunaman, yachamanta qillqa, qillqakunaman, mask'ana qillqakunaman, waq laya willañiqikunaman t'inkikuna chaqrusqa kanman. Wakin mask'anakunapis willakuypa waqaychanankunapi utaq kichasqa directoriokunapi tarikuq willakuykunatam hurqunku. Mana web kamachikuna hinachu chaymanta rima markatur sitiyukuna hina, mayqinkunachus runa allichaqkunawan waqaychasqa kanku, maskanakuna chiqa pacha willayta waqaychankutaq huk allquritmu web watiqaq kaqpi purichispa. Ima intirnitpi ruwasqa willakuypis mana web mask'anawan urqusqa chaymanta mask'ay atikuq, ukhu web katikuriya kaqman urmaykun.

## Astawan riqsisqa mask'ay kuyuchinakuna
* Google Mask'ay
* Bing
* Yahoo
* Baidu
* Yandex
* Brave Search 
* You.com 
* DuckDuckGo
* Ecosia
* Petal Search
* Qwant
* Naver
* Startpage

## Asuykuy/Qhawariy
Huk mask'ay kuyuchinaqa kay ruwaykunata yaqa chiqa pachapi waqaychan:

* Web crawling/suchuy, lat'ay, lluq'ay
* Suysu urquy
* Mask'ay
Karpathumanta Michiq Allqu

**Rumaniyamanta Karpathumanta Michiq Allqu** (Rumaniya simipi: Ciobănesc Românesc Carpatin) huk hatun rikch'aq uywa waqaychaq allqukunam, Rumaniya mama llaqtamanta Karpathu urqukunapi paqarisqa.

## Pukyukuna