open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Darrow

**Enrique Tomás Delgado Jimenez,** sutiyuq runaqa, icha **Henry Darrow** ( paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa Wilmington llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.

Taytan: Enrique Delgado, Maman: Gloria Jiménez. 
Warmi: Lucy, Churinkuna: Denise wan Tom.

### Pilikulakuna
*1960: *The 3rd Voice* 
*1961: *Sniper's Ridge*  
*1967: *[[The High Chaparral]]* - serie de televisión
*1972: *Cancel My Reservation*
*1973: *Hernandez* -telefilm
*1973: *Brock's Last Case* -telefilm
*1973: *Badge 373* 
*1974: *Harry O* - serie de televisión
*1978: *Where's Willie?*
*1979: *A Life of Sin*
*1980: *Attica* - telefilm
*1983: *Zorro and Son* - serie de televisión, 5 episodios
*1983: *Losin' It*
*1985: *Me and Mom* - serie de televisión
*1986: *[[The Hitcher (película de 1986)|The Hitcher]]* 
*1987: *Mission Kill*
*1988: *In Dangerous Company*
*1989: *L.A. Bounty*
*1990: *The Last of the Finest* 
*1990: *Zorro* - serie de televisión, 5 episodios
*1994: *[[Maverick (película)|Maverick]]*
*1994: *Criminal Passion*
*1995: *Empire* - telefilm
*1998: *Tex Murphy: Overseer* 
*1998: *Mom, Can I Keep Her?*
*1999: *Enemy Action*
*1999: *Tequila Body Shots*
*2002: *[[Runaway Jury]]*
*2005: *The Writer's Pub *
*2005: *Angels with Angles*
*2008: *Primo*

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Linda Cristal
* Leif Erickson 
* Cameron Mitchell

## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Leif Erickson

**William Wycliffe Anderson ** sutiyuq runaqa, icha **Leif Erickson** ( paqarisqa Alameda llaqtapi -  wañusqa Pensacola llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.

Taytan:  , Maman:  . 
Warmi: Frances Farmer (1935-1942), Churinkuna:. 

### Pilikulakuna
* 1967: *[[The High Chaparral]]* - ñawikaruy siryie. 
 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Linda Cristal
* Henry Darrow 
* Cameron Mitchell
* Buster Crabbe 
* Bing Crosby 
* Bob Hope

## Hawa t'inkikuna

*  IMDb
Cameron Mitchell

**Cameron McDowell Mitzel ** sutiyuq runaqa, icha **Cameron Mitchell** ( paqarisqa Dallastown llaqtapi -  wañusqa Pacific Palisades llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.

Taytan: Charles Mitzel, Maman:  Kathryn.Warmikuna: Joanna Mitchell (1940-1960) / Lissa Mitchell (1973) / Margaret Mozingo Mitchell (1973-1976).Churinkuna: Robert Cameron Mitchell (1941-), Camille Mitchell (aranway pukllaq]), Cameron Mitchell, Jr. (aranway pukllaq]), Fred Mitchell (ruruchiq). 

### Pilikulakuna
* 1967: *[[The High Chaparral]]* - ñawikaruy siryie. 
 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Linda Cristal
* Henry Darrow 
* Leif Erickson
* Doris Day 
* Lana Taner 
* Wallace Beery
* James Cagney 

## Hawa t'inkikuna

*  IMDb
Linda Cristal

**Marta Victoria Moya Peggo Burges ** sutiyuq warmiqa, icha **Linda Cristal** ( paqarisqa Rosario llaqtapi -  wañusqa Beverly Hills llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.

Taytan: Antonio Moya, Maman: Rosario Peggo Burges.Qusankuna: Robert W. Champion (1958-1959)​ / Yale Wexler (1960-966) 

### Pilikulakuna
* 1967: *[[The High Chaparral]]* - ñawikaruy siryie. 
 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Cameron Mitchell
* Henry Darrow 
* Leif Erickson
* Mark Slade 
* John Wayne 
* Eric Fleming 
* Clint Eastwood
* John Saxon 
* Cary Grant 
* Rock Hudson
* Adam West 

## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Keith Richards

**Keith Richards** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Dartford llaqtapi - ) huk  *[[rock]]* takiq, tintawku waqachiq, takichaqmipas karqan.

Taytan: , Maman: .Warmikuna: Patti Hansen (1983-) / Anita Pallenberg (1967-1980). Churinkuna: Marlon Leon Richards
(1969), Dandelion Angela Richards
(1972), Tara Jo Jo Richards (1976-1976), Theodora Richards (1985)
Alexandra Richards (1986).

Yachaywasi:

## Diskukuna
### Álbumkuna

## Suñaykuna
 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* The Rolling Stones

## Hawa t'inkikuna

* (inlish simipi)
Wayra JaponAndes

Wayra JaponAndes-qa (ワイラハポナンデス) 2015 watapi paqarichisqa folklor takiqkuna huñunakuymi kanku, tiyaq Qullasuyupi Nihun takiqkunamanta huñurichisqa.

## Wiñay-kawsay
2015 watapi, huñunakuyqa pichqa tiyaq Qulllasuyupas, munaq ñawpaq Qullasuyup takiyninpas Nihun-runakunamanta paqarichisqa: Hiroyuki Akimoto, Makoto Shishido, Kohei Watanabe, Takahiro Ochiai Kenichi Kuwabara-wan. Sapa saphi takiqkuna wak huñunakuypi takisqanña, Hiroyuki Akimoto-hina, Anata Bolivia takiq huñunakuypa miemrom karqa, Makoto Shishidopas, Los Kjarkas-pa miemrom kallankutaq. Takiqkunaqa miemromkunap kulturanmanta, hamuq mamallaqtanmanta takikun. Chay rurananpaq Nihunpa, Antikunap instrumentonkunawan takikun achka takiykunap generonta takinanpaq, kaykunahina: Jpop, anime, ñawpaq Qullasuyu takiy, ñawpaq Nihun takiy, wakkuna. Takinkunaqa Nihun simipi, kastilla simipi, Qichwa simipipas, aymara simipipasmi kanku. 

2016 watapi, bandaqa ñawpaq disku hurqurichisqan, sutinmi *Gracias Bolivia,* chaskikuq mamallaqtanpaq. 2019 -pi Kenichi Kuwabara bandata saqirusqan, pay llankinanpaq  Mayuu Kobayashi haykukusqa. Mana achka Qullasuyup llaqtankunallapichu takisqanku, ichaqa Nihunpi, Awyayalapitaq takikusqanraqmi.

## Takiqkuna

* Hiroyuki Akimoto (秋元　広行?): punta takiq, tintawku
* Makoto Shishido (宍戸　誠?): charanku
* Kohei Watanabe (渡辺　康平?): tintawku.
* Takahiro Ochiai (落合　隆弘?): qina, siku, shakuhachi.
* Mayuu Kobayashi (小林　まゆう?): sanshin.

### Albumkuna

* 2016: *Gracias Bolivia* (primer disco)
* 2017: *Viva Bolivia* (mini álbum)
* 2018: *Viva Bolivia* (segundo disco)
* 2019: *Cristal* (mini álbum)
* 2020: *Esperanza* (tercer disco)

## Pukyu

## Hawa t'inkikuna
Jakaya Kikwete

**Jakaya Mrisho Kikwete** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Msoga llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku mi qarqan. 

1995 watamanta 2005 watakama  Tansanyapa Hawa ministrunin qarqan.

Taytan:  ; Maman:  .Ñawpaq warmi: Salma Kikwete.Churinkuna: (8). 

Alma mater:  Dar es Salam Yachay Sunturnin. 

## Kaypipas qhaway
* Tansanyapa wiñay kawsaynin
* Ali Mohamed Shein 
* Mohamed Bilal
* Edward Lowassa
* Mizengo Pinda
* Frederick Sumaye

## Hawa t'inkikuna
Manuel Teodoro del Valle

**Manuel Teodoro del Valle Seoane** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Shawsha llaqtapi -  †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Wanuku wan Limapi karqan.

Taytan: Juan Manuel del Valle y Ponga, Maman: Francisca de Seoane y Fernández. 

Yachaywasi:   

Alma mater: Oviedo Yachay Sunturnin

XXII Limapi Uma Hatun yaya (1872)

## Qillqasqankuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Piruwpa wiñay kawsaynin
* Francisco de Luna Pizarro 

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
José Manuel Pasquel

**José Manuel Pasquel Losada** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  kathuliku Dyusmanta yachaq, taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.

Taytan: Tomás Pasquel y Garcés, Maman: Clara Losada y Palencia.

Yachaywasi: Convictorio de San Carlos  

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

XXI Limapi Uma Hatun yaya (1855-1857)

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
Cecilia Payne-Gaposchkin

**Cecilia Helena Payne-Gaposchkin** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Wendover llaqtapi -   wañusqa Cambridge llaqtapi),   mama llaqtayuq quyllur yachaq
mantapas yachaqsi karqan. 

Taytan: Edward John Payne; Maman: Emma Leonora Helena. Qhari: Sergei Gaposchkin. 

Yachaywasi: .

Alma mater: Harvard Yachay Suntur. 

## Suñaykuna
* Annie J. Cannon Suñay, Quyllur yachay (1934)
* Lectura del Henry Norris Russell de la American Astronomical Society (1976). 

## Kaypipas qhaway
* Stephanie Kwolek
* Otto Struve
* Yakuchaq
* Chaqllisinchi

## Hawa t'inkikuna

* Harvard YS
Aleksandr Tarasov

**Aleksandr Tarasov** (rusu simipi: Александр Николаевич Тарасов) (*  paqarisqa Moskwa llaqtapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñunpi, kunan Rusiyapi), huk  mama llaqtayuq kumunista yachay wayllukuq, willay kamayuq, qillqaqmi wan pulitiku karqan.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

* Lenin
* Karl Marx
* Leon Trotsky
* Rosa Luxemburg
* Ernesto Guevara

## Hawa t'inkikuna
Pedro Dulanto

** Pedro Dulanto Monterola** sutiyuq runaqa (* 1889 watapi paqarisqa Chankay llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq qarqan.

1948 watamanta 1952 watakamapim  Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rikturnin. 

Taytan: Pedro H. Dulanto, Maman: Mercedes Monterola. Warmi:  .Churi:   

Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
* *Apreciaciones sobre la injerencia de la ley en materia penal*. Tesis de bachillerato en Jurisprudencia (1913).
* *La educación y el factor económico*. Tesis de bachillerato en Ciencias Políticas y Administrativas (1913).
* *Apreciaciones acerca de los estudios económicos y políticos*. Tesis doctoral en Ciencias Políticas y Administrativas (1913).
* *Indicaciones acerca de las transformaciones del Derecho*. Tesis doctoral en Jurisprudencia (1914).

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 

## Hawa t'inkikuna
Sharon Stone

**Sharon Vonne Stone ** sutiyuq warmiqa, icha **Sharon Stone **,  ( paqarisqa Meadville llaqtapi - llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan. 

Taytanː Joseph William Stone II (1930-2009), Maman: Dorothy Stone. Qusankuna: Michael Greenburg (1984-1987) / Phil Bronstein (1998-2004) / George Englund Jr. / William J. MacDonald (1993-1994) / Martin Mica (2013). Churinkuna: (3) Roan Joseph Bronstein (2000), Laird Vonne Stone (2005), Quinn Kelly Stone (2006). 

## Pilikulakuna
* Bendición mortal (1981)
* Diferencias irreconciliables (1984)
* Las minas del Rey Salomón (1985)
* Cold Steel (1987)
* Above the Law (1988)
* Total Recall (1990)
* Basic Instinct (1992)
* The Mighty (1998)
* The Muse (1999)
* Sliver (1993)
* El especialista (1994)
* Rápida y mortal (1995)
* Esfera (1998)
* Catwoman (2004)
* Flores rotas (2005)
* Alpha Dog (2006)
* Basic Instinct 2 (2006)
* Bobby (2006)
* Lovelace (2013)
* Fading Gigolo (2013)
* The Disaster Artist (2017)

## Kaypipas qhaway
* Michael Douglas
* Patrick Cassidy
* James Caan 
* Andy García
* Susan Sarandon
* Lindsay Lohan
* Isabelle Adjani
* Mira Sorvino

## Hawa t'inkikuna
 
* IMDb
James Caan

**James Edmund Caan** sutiyuq runaqa, icha **James Caan **, ( paqarisqa New York llaqtapi - llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan. 

Taytanː Arthur Caan, Maman: Sopbie.Warmikuna: Dee Jay Mattis (1960-1966) / Sheila Ryan (1976-1977) / Ingrid Hajek (1990-1995) /Linda Stokes (1995-2005).. Churinkuna: (5) Tara A. Caan (1964), Scott Caan (1976), Alexander James Caan (1991), James Arthur Caan (1995), Jacob Nicholas Caan (1998).

## Pilikulakuna
*

## Kaypipas qhaway
* Ryan O'Neal
* Al Pacino
* Richard Burton 
* Marlon Brando
* John Wayne 
* Robert Mitchum
* Kathy Bates
* Sharon Stone

## Hawa t'inkikuna
 
* IMDb
Paul Sorvino

**Paul Anthony Sorvino** sutiyuq runaqa, icha **Paul Sorvino **,  ( paqarisqa New York llaqtapi - llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan. 

Taytanː Ford Sorvino, Maman: Marietta.Warmikuna: Dee Dee Benkie (2014) / Vanessa Arico (199-1996) / Lorraine Davis (1966-1988) . Churinkuna: (3) Mira Sorvino, Amanda Sorvino wan Michael Sorvino. 

## Pilikulakuna
* Goodfellas (Martin Scorsese, 1990)... Cicero 
*Nixon (Oliver Stone, 1995)... Henry Kissinger.
* Dick Tracy] (1990)... Lips Mandli. 

## Kaypipas qhaway
* Michael Douglas
* James Caan
* Warren Beatty 
* Al Pacino
* Barbara Parkins
* Dorothy Malone

## Hawa t'inkikuna
 
*  IMDb
María Antonieta de las Nieves

**María Antonieta de las Nieves Gómez Rodríguez** sutiyuq warmiqa, icha **María Antonieta de las Nieves **, (*  paqarisqa Santiago Ixcuintla llaqtapi -), huk   aranway pukllaq karqan.

Taytan:  ; Mama:   .Qusan: Gabriel Fernández (1971-2019)​
Churi: Florinda Meza (2004-). :  

## Pilikulakuna

### Kuyu walltay pusaq
* 

## Kaypipas qhaway
* Roberto Gómez Bolaños
* Ramón Valdés
* Rubén Aguirre

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Tito Nieves

**Humberto Nieves** sutiyuq runaqa, icha **Tito Nieves** (*  paqarisqa Río Piedras llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq takiq qarqan.

Taytan: , Maman:  .Warmi: Janette Figueroa.Churinkuna: Humberto Nieves, Jr. wan Ommy Nieves (†).

## Diskukuna
### Albumkuna
* The Classic (1988)
* Yo Quiero Cantar (1989)
* Déjame Vivir (1991) 
* Rompecabeza (The Puzzle) (1992)
* Un Tipo Común (1994)
* I Like It Like That (1996)
* Serie Cristal Greatest Hits (1997)
* Dale Cara a la Vida (1998) 
* Clase Aparte (1999)
* Así Mismo Fue (2000)
* En Otra Onda (2001)
* The Best (2001)
* Muy Agradecido (2002)
* Todo Éxitos (2002)
* Éxitos Eternos (2003)
* Fabricando Fantasías (2004)
* Serie Top 10 (2004)
* 25 Aniversario (2004)
* Hoy, Mañana y Siempre (2005)
* Pura Salsa (2006)
* En Vivo (2007)
* Canciones Clásicas de Marco Antonio Solís (2007)
* La Historia... Mis Éxitos (2007) 
* Dos Canciones Clásicas de Marco Antonio Solís (2008)
* The Greatest Ever Salsa (2008)
* Entre Familia (2010)
* Mi Última Grabación (2011)
* Que Seas Feliz (2012)
* Mis Mejores Recuerdos (2013)
* En Dos Idiomas (2015)
* Canciones Que No Se Olvidan (2017)
* Navidad A Mi Estilo (2017)
* Una Historia Musical (2018)

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Gilberto Santa Rosa
* Héctor Lavoe
* Andy Montañez
* Willie Rosario
* Frankie Ruiz
* Simón Pérez
* Juan Gabriel
* Marco Antonio Solís

## Hawa t'inkikuna
José León Barandiarán

** José León Barandiarán** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lampalliqi llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq qarqan.

1957 watamanta 1961 watakamapim  Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rikturnin. 

Taytan: Augusto F. León Paredes (1866-1927), Maman: Margarita Barandiarán Niño Ladrón de Guevara (1867-1961).Warmi:  Rebeca Hart Rivero.Churi:  José, Ana María wan Eduardo Miguel.

Yachaywasi: Colegio Nacional de San José de Chiclayo.Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 

## Hawa t'inkikuna
Aurelio Miró Quesada Sosa

**Aurelio Miró Quesada Sosa** sutiyuq runaqa   ( paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq willay kamayuq, wiñay kawsay yachaq wan pulitiku karqan. 

Taytan: Aurelio José Miró Quesada de la Guerra (1877 - 1950), Maman: Rosa Beatriz Sosa Artola (1881 - 1964). Warmi: Elizabeth Martens López. Churinkuna: (3).

Yachaywasi: Colegio Alemán wan Colegio de la Inmaculada.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
**El Inca Garcilaso de la Vega: Antología* (1996)
**Nuevos temas peruanos* (1982)
**Tiempo de leer, tiempo de escribir* (1977)
**El Inca Garcilaso y otros Estudios Garcilasistas* (1972)
**Lope de Vega y el Perú* (1962)
**Cervantes, Tirso y el Perú* (1948)
**Lima, Ciudad de los Reyes* (1946)
**El Inca Garcilaso de la Vega* (1945)
**Notas de Tierra y Mar* (1940)
**Martín de Porres en el Arte y en el Folklore* (1939)
**Artes y Oficios del Perú* (1939)
**Costa, Sierra y Montaña* (1938)
**Vuelta al Mundo* (1936)
**El endecasílabo en la poesía castellana* (1936), En: Letras (Lima),  Vol. 2 Núm. 5. Doi: https://doi.org/10.30920/letras.2.5.4
**América en el teatro de Lope de Vega* (1935)
**Crónica de un Viaje Efectuado* (1933)

## Kaypipas qhaway
* Francisco Miró Quesada Cantuarias
* Alejandro Miró Quesada Garland
* El Comercio (Piruw)
* Antonio Raimondi
 
## Hawa t'inkikuna
Manuel Dammert

** Manuel Enrique Ernesto Dammert Ego-Aguirre ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk   mama llaqtayuq waki yachaqmi *(sociólogo)* wan pulitiku qarqan.

Taytan: Manuel Dammert Bellido, Maman: Julia Ego-Aguirre Prideaux.Warmi:  .Churinkuna: (3) Manuel, Javier Ana wan Lucía.

Piruw apulliq (1980-1992, 2013-2016, 2016-2019). 

Yachaywasi: Colegio La Salle  (Limaq).Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin 

## Qillqasqankuna

## Willay pukyukuna
*   

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* COVID-19
* Agustín Haya de la Torre
* Javier Diez Canseco
* Ricardo Letts
* Rosa Mavila
* Edmundo Murrugarra
* Manuel Piqueras
* Humberto Rodríguez Pastor
* Fernando Rospigliosi

## Hawa t'inkikuna
José Alberto

**José Alberto Justiniano Andújar** sutiyuq runaqa, icha **José Alberto   ''El canario'' **   (*  paqarisqa Santo Domingo llaqtapi -). huk  mama llaqtayuq *[[salsa]]* takiqmi qarqan.

Taytan: Justiniano; Maman: Andújar.Warmi: .Churinkuna: .

## Diskukuna
### Albumkuna
* 1983: Típicamente (Sono Max Records)
* 1984: Canta Canario (Audiorama Records)
* 1988: Sueño Contigo (RMM Records)
* 1989: Mis Amores (RMM Records)
* 1991: Dance With Me (RMM Records)
* 1992: Llegó la Hora (RMM Records)
* 1994: De Pueblo y con Clase (RMM Records)
* 1995: On Time (RMM Records)
* 1997: Back to the Mambo / Tribute to Machito (RMM Records)
* 1999: Herido (Ada Global)
* 2001: Diferente (Universal Records)
* 2004: Then and Now (Pina Records)
* 2011: Original (Los Canarios Records)
* 2014: Romántico y Rumbero (Los Canarios Records)

### Kumpilasyunkuna
* 1989: Salsa con el Canario (Audiorama Records)
* 1996: Los Maestros de la Salsa (RMM Records)
* 1997: Serie Cristal: Greatest Hits (RMM Records)
* 1998: Mis Mejores Canciones (RMM Records)
* 2001: Palladium Series Vol. 2 (RMM Records) 
* 2002: Edición Limitada (RMM Records)
* 2002: Serie 32 (RMM Records) 
* 2002: The Best... (Universal Records)
* 2003: Oro Salsero: 20 Éxitos (Universal Records)
* 2004: Then And Now (Pina Reocrds)
* 2004: Serie Top 10 (RMM Records) 
* 2006: Pura Salsa (RMM Records)
* 2007: Pura Salsa Live (RMM Records) 
* 2007: Aniversario (Sony Records)
* 2007: La Historia... Mis Éxitos (Vene Music)
* 2008: Serie Cinco Estrellas de Oro (Universal Records)
* 2008: The Greatest Salsa Ever (Universal Records)
* 2010: Oro Salsero: 15 Éxitos (Universal Records)
* 2012: Íntimamente Salsero Live (Los Canarios Records)
* 2013: Guayacan Orquesta: 25 Años, 25 Éxitos, 25 Artistas "Yo cambiare por ti" (Sony Music)

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Johnny Pacheco
* Ralph Mercado
* Celia Cruzlo
* Tito Nieves
* Juan Luis Guerra
* Olga Tañón

## Hawa t'inkikuna
V. S. Naipaul

**Vidiadhar Surajprasad Naipaul **  sutiyuq runaqa, icha **V. S. Naipaul** ( paqarisqa Chaguanas llaqtapi -  wañusqa London llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.

 2001 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
 
Taytan: Seepersad Naipaul; Maman: .Warmi: Nadira Naipaul. Churinkuna: 

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna
* 

## Willay pukyukuna
̺
## Kaypipas qhaway
* Trinidad Tubaguwanpa Simi kapchiynin
* György Konrád
* Magda Szabó 
## Hawa t'inkikuna
Alberto Beingolea

** Alberto Ismael Beingolea Delgado** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq willay kamayuq, taripay amachaq wan pulitikumi qarqan. 

Partido Popular Cristianopa Umalliqnin (2017 watamanta) 

Taytan: Beingolea, Maman: Delgado. Warmi: Rosario Ramos. Churinkuna: (8).

Yachaywasi: Colegio San Luis Maristas (Barranco). 

Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur 

## Kaypipas qhaway
' Yola Polastry 
* Luis Bedoya
* Piruw suyup Rimana Wasin 
* Daniel Peredo 

## Hawa t'inkikuna
* Qillqa web
Rafael López Aliaga

**Rafael Bernardo López-Aliaga Cazorla** (achalapi: **Raphayil Pirnarthu Lupis-Alyaqa Qasurla**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - llaqtapi), huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq, ruruchiq wan pulitiku runan.

Tayta: Fernando López Aliaga Botto; Maman: Paula Cazorla Tálleri. 

Yachaywasi: Colegio San Agustín (Chiklayu) Yachay suntur: Piwra Yachay Sunturnin.

Renovación Popular Partidu (2020 watamanta). 

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Fabiola Morales 
* Javier Villa Stein 
* Carlos Herrera Descalzi
* Luis Castañeda

## Hawa t'inkikuna
*
Yonhy Lescano

**'Yonhy Lescano Ancieta** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Punu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitiku runam, *[[Acción Popular]]* partidupi wankurisqa.

Yonhy Lescanoqa Punu llaqtapi *GUE San Carlos* nisqa yachaywasipim yachaqarqan. Chaymantataq Ariqipa llaqtapi Kathuliku Santa Mariya Yachay Sunturpim (*Universidad Católica de Santa María*, UCSM) yachaqarqan.

Warminqa Patricia Contador Durán sutiyuqmi. Kimsa churinmi kan.

## Kaypipas qhaway
* Fernando Belaúnde 
* Edmundo del Águila
* Luis Enrique Gálvez 
* Gisela Tipe 
* Alberto Velarde
* Javier Alva

## Hawa t'inkikuna
*
* Qillqa web
César Acuña

**'César Acuña Peralta** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa T'aqapampa llaqtapi - llaqtapi), huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq, ruruchiq wan pulitiku runan.

Taytan: Héctor Acuña Cabrera, Maman:  Clementina Peralta Alvarado. Warmi: Carmen Rosa Núñez.Churinkuna: (4) Richard Acuña.

Yachaywasi: T'aqapampa Mixto. Yachay suntur: Truhillu Yachay Sunturnin.

Alianza para el Progreso Partidu Umalliqnin. 

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* César Vallejo Yachay Suntur 
* Lourdes Flores 
* Natale Amprimo
* Luis Castañeda
* Beatriz Merino

## Hawa t'inkikuna
*
Lourdes Flores

** Lourdes Celmira Rosario Flores  Nano** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan. 

Partido Popular Cristianopa Umalliqnin (2003-2011) 

Taytan: César Flores Cosío (1928-2012), Maman: Ada Nano Soulignac (1936-1999). 

Yachaywasi: Colegio Reina de Los Ángeles (Limaq). 

Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur 

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 
* Luis Bedoya
* Enrique Elías 
* Felipe Osterling
* Raúl Castro Stagnaro
* Alberto Beingolea 
* Ántero Flores-Aráoz

## Hawa t'inkikuna
 
* Qillqa web
Enrique Elías

**Enrique Elías Laroza** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi),  huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku runam.

Piruwpas Kunrisun Apulliq wan Kamay Ministru.

Taytan: Marcelo de Elías-Bonnemaison Tarnassi, Maman:  Olga Laroza Bull.Warmi:  María Isabel Dupuy Montori. Churinkuna: .

Yachaywasi: . Yachay suntur: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

## Qillqasqankuna
* ELIAS, Enrique (2001), “Derecho Societario Peruano – Ley General de Sociedades”.  

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* Fernando Belaúnde
* Luis Bedoya
* Lourdes Flores 
* Jorge Avendaño

## Hawa t'inkikuna
Juan Antonio Ribeyro

** Juan Antonio Ribeyro Estada** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq qarqan.

Piruwpa Uma kamayuq (1862, 1863-1864 wan 1872). 

1868 watamanta 1886 watakamapim  Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rikturnin. 

Piruwpa Hatun yachaq tantari Umaliqnin (1858-1859, 1861-1862, 1870-1873, 1877-1878, 1879-1885 y 1886).
 
Taytan: Melchor Ribeyro Cordeyra, Maman: Catalina Estada Hidalgo. Warmi: Eulalia Álvarez del Villar Puelles.Churinkuna: Ramón Ribeyro Álvarez del Villar wan Eduardo A. Ribeyro Álvarez del Villar. 

Yachaywasi: Seminario Conciliar de Santo Toribio.Alma mater: Convictoriio de San Carlos.

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 
* Ramón Castilla

## Hawa t'inkikuna
Pedro Chávez de la Rosa

**Pedro José Chaves de la Rosa** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cádiz llaqtapi -  wañusqa Chiclana de la Frontera llaqtapi ) huk  mama llaqtayuq kathuliku Dyusmanta yachachiq wan taytakura qarqan. 

Hatun yaya Ariqipapi (1788-1805).

Osuna Yachay Sunturninpa Riktur. 

Taytan: Salvador Josef Chaves de la Rosa, Maman: Rosa Violante Galván y Amado.

Alma mater: Osuna Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Gabriel de Avilés
* José María Corbacho

## Hawa t'inkikuna

* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
José María Corbacho

** José María Sánchez-Corbacho y Abril** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq harawi qillqaq, taripay amachaq wam pulitiku qarqan.

Piruwpa Hawa ministrunin (1834). 
 
Taytan: Antonio Sánchez-Corbacho, Maman: Escolástica Abril.Warmi: María Manuela Tirado y Coronel-Zegarra.Churinkuna: Manuela Corbacho y Tirado; Enriqueta Corbacho y Tirado; José María Corbacho y Tirado; Juana Rosa Corbacho y Tirado. 

Yachaywasi: Seminario de San Jerónimo.Alma mater: Convictorio de San Carlos wan Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin. 

## Qillqasqankuna
* 

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 
* Luis José de Orbegoso
* Pedro Chávez de la Rosa 
* Mateo Pumaqhawa
* Mariano Melgar
* Benito Laso de la Vega 
* Andrés Martínez de Orihuela 
* Francisco de Paula Otero

## Hawa t'inkikuna
Jorge Chiarella

**Jorge Enrique Chiarella Krüger** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi  -  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq willay kamayuq, takichaq, qillqaq wan aranway pukllaqmi karqan.

Taytan: Jorge Chiarella Füller, Maman: Rosa Natalia Kruger Mora.Warmi: 

### Aranway

### Ñawikaruy

### Kuyu walltay

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Saby Kamalich
* Ricardo Blume
* Gianfranco Brero
* Francisco Lombardi
* Enrique Victoria
* Luis Peirano

## Hawa t'inkikuna

*  IMDb (Kastilla simipi)
Francisco Lombardi

** Francisco José Lombardi Oyarzu** sutiyuq runaqa ( watapi paqarisqa Taqna llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Taytan: Francisco Lombardi, Maman: María Oyarzu.Warmi: Giovanna Pollarolo. Churinkuna: Joanna Lombardi wan Diego Lombardi.

Yachaywasi: Colegio Nacional Coronel Bolognesi (Taqna) wan Colegio de la Inmaculada (Limaq).

## Pilikulakuna
* Muerte al amanecer (1977)
* Cuentos inmorales (1978)

## Kaypipas qhaway
* Augusto Tamayo
* José Carlos Huayhuaca 
* Pili Flores Guerra 

## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Die Welt

**Die Welt**,  huk  mama llaqtayuq mit'awa. 

## Wiñay kawsay
Hamburg llaqtapi kamasqa . Axel Springer.

## Kaypipas qhaway
* Jan-Eric Peters
* Welt am Sonntag 
* Bild 

## Hawa t'inkikuna

* Die Welt
José Paz Soldán

** José Gregorio Paz Soldán y Ureta** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaq qarqan.

Piruwpa Uma kamayuq (1862-1863). 

1861 watamanta 1863 watakamapim  Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rikturnin. 

Piruwpa Hawa ministrunin (1845-1848, 1853-1854 wan 1862-1863). 
 
Taytan: Manuel de Paz y Paz-Soldán, Maman: Gregoria de Ureta y Araníbar. Warmikuna: María Mercedes Martínez y Orihuela / Grimanesa de Zavala y de la Puente / Jesús María de Rivero .Churinkuna: Petronila wan José Luis Paz-Soldán Martínez / José Gregorio wan María Paz-Soldán y Závala / Daniel, Elvira, María wan Víctor Paz-Soldán y Rivero . 

Yachaywasi: Seminario de San Jerónimo.Alma mater: Mama Llaqtap San Aqustin Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* *Principios de Derecho Canónico* (Ariqipa, 1832).
* *Memoria a la legislatura ordinaria de 1847* (1847).
* *Mi defensa* (1855), en torno a su gestión como ministro de Echenique.
* *Los derechos adquiridos y los actos de la dictadura del Perú en 1866* (1867).

## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin 
* Miguel de San Román
* Ramón Castilla
* Francisco de Luna Pizarro 
* Andrés Martínez de Orihuela 

## Hawa t'inkikuna
Andrés Martínez de Orihuela

**Andrés Martínez de Orihuela** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Ariqipa llaqtapi),  huk  mama llaqtayuq willay kamayuq, taripay amachaq wan pulitiku runam.

Piruwpas Kunrisun Apulliq, Musiku ministru wan Paqtachaypaq ministru .

Taytan:  Antonio Martínez, Maman:   Petronila de Orihuela y Olazábal.Warmi: Felipa Abril y Olazábal. Churinkuna: .

Alma mater: Seminario de San Jerónimo

## Qillqasqankuna
*  .  

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* Agustín Gamarra
* Antonio Gutiérrez 
* Felipe Salaverry
* Pedro Chávez de la Rosa
* José María Corbacho 
* José María Pando

## Hawa t'inkikuna
Carlos Enciso

**Carlos David Enciso Pérez Palma** sutiyuq runaqa, icha **Carlos Enciso** (* 1947 watapi paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kurku kallpanchay willay kamayuqmi qarqan. 2019 Kurunawirus unquyuq.

Warmiː . Churinkunaː Josep.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Pocho Rospigliosi
* Eduardo San Román
* Ovación
* Asociación Deportiva de Fútbol Profesional (ADFP)
* El Gráfico (Arhintina).
Emilio Lafferranderie

**Emilio Lafferranderie Lescano** sutiyuq runaqa, icha **El Veco** (*  paqarisqa Minas llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kurku kallpanchay willay kamayuqmi qarqan. 

Warmiː . Churinkunaː

## Qillqa
* *Fútbol es Pasión* (2009), Planeta.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Eduardo San Román
* Pocho Rospigliosi
* Carlos Enciso
* Luis Izusqui
* Radio Programas del Perú

## Hawa t'inkikuna
Erich Maria Remarque

** Erich Paul Remark** sutiyuq runaqa, icha **Erich Maria Remarque** (*  paqarisqa Osnabrück llaqtapi -  wañusqa Locarno llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qillqaq wan willay kamayuqmi qarqan. 

Taytan: Peter Franz Remark (14.VI.1867 paqarisqa), Maman: Anna Maria Stallknecht.Warmikunaː Ilse Jutta Zambona (1925-1930) / Paulette Goddard (1958) /	Marlene Dietrich (1931- 1934). Churinkunaː

## Qillqasqankuna
* *[[Sin novedad en el frente (novela)|Sin novedad en el frente]]* (1929).
* *[[El camino de la vuelta|Después (El camino de la vuelta)]]* (1931)
* *[[Tres camaradas]]* (1937).
* *[[Náufragos (novela)]]* (1941)
* *[[Arco de Triunfo (novela)|Arco de Triunfo]]* (1946). 
* *[[La chispa de la vida (1953 pilikula)|La chispa de la vida]]* (1953)
* *[[Tiempo de vivir, tiempo de morir]]* (1954). 
* *[[El obelisco negro]]* (1956)
* *[[La noche de Lisboa]]* (1963)
* *[[El cielo no tiene favoritos]]* (1963)
* *[[Sombras en el paraíso]]* (1971)

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Hedy Lamarr 
* Dolores del Río
* Elfriede Scholz
* Douglas Sirk
* Michael Musmanno
* Hermann Hesse

## Hawa t'inkikuna
Jan Sterling

**Jane Sterling Adriance** sutiyuq warmiqa, icha **Jan Sterling** (chiqap)   (*  paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Qusankuna: John Merivale (1941-1948) / Paul Douglas (1950-1959).Churinkuna: (2).

## Suñaykuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Russell Hayden 
* Eddie Dean 
* Roscoe Ates 

## Hawa t'inkikuna
Kyōto Yachay Sunturnin

**Kyōto Yachay Sunturnin** (nihun simipi: 京都大学; Kyōto Daigaku,  京大 Kyōdai; kastilla simipi: Universidad de Kioto) nisqaqa  Yachay sunturmi, Kyōto llaqta.

## Wiñay kawsay
Kyōto Hatun Yachay Sunturnintaqa 1897 watapi.

## Yachay suntur hatun runakuna
*
Rikcha:Yukawa.jpg|Hideki Yukawa, Pachaykamay, 1949
Rikcha:Tomonaga.jpg|Shinichiro Tomonaga, Pachaykamay, 1965
Rikcha:Kenichi Fukui.jpg|Kenichi Fukui, Chaqllisinchi, 1981
Rikcha:Susumu Tonegawa Photo.jpg|Susumu Tonegawa, Hampi yachay, 1987
Rikcha:Rioji Noyori.jpg|Ryōji Noyori, Chaqllisinchi, 2001
Rikcha:Makoto_Kobayashi-press_conference_Dec_07th,_2008-2b.jpg|Makoto Kobayashi, Pachaykamay, 2008
Rikcha:Toshihide Masukawa-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|Toshihide Maskawa, Pachaykamay, 2008
Rikcha:Shinya yamanaka10.jpg|Shinya Yamanaka, Hampi yachay, 2012
Rikcha:Isamu Akasaki 201111.jpg|Isamu Akasaki, Pachaykamay, 2014
Rikcha:Tasuku Honjo 201311.jpg|Tasuku Honjo, Hampi yachay, 2018
Rikcha:Akira Yoshino cropped 2 Akira Yoshino 201910.jpg|Akira Yoshino, Chaqllisinchi, 2019 

  
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Tokyo Yachay Sunturnin
* Nagoya Yachay Sunturnin

## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
Tokyo Yachay Sunturnin

**Tokyo Yachay Sunturnin** (nihun simipi: 京都大学東京大学 Tōkyō Daigaku?, 東大 Tōdai), i; kastilla simipi: Universidad de Tokio) nisqaqa  Yachay sunturmi, Tokio llaqta. 

## Wiñay kawsay
Tokyo Hatun Yachay Sunturnintaqa 1877 watapi.

## Yachay suntur hatun runakuna
*
Rikcha:Kawabata Yasunari 1968.jpg|Yasunari Kawabata, Simi kapchiy, 1968
Rikcha:Paris - Salon du livre 2012 - Kenzaburō Ōe - 003.jpg|Kenzaburō Ōe, Simi kapchiy, 1994
Rikcha:Leo Esaki 1959.jpg|Leo Esaki, Pachaykamay, 1973
Rikcha:Masatoshi Koshiba 2002.jpg|Koshiba Masatoshi, Pachaykamay, 2002

  
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kyōto Yachay Sunturnin
* Nagoya Yachay Sunturnin
* Keiō Yachay Sunturnin
* Waseda Yachay Sunturnin

## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
Heidelberg Yachay Sunturnin

**Heidelberg Yachay Sunturnin** (alimanya simipi: Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg; kastilla simipi: Universidad Ruprecht Karl de Heidelberg, icha Universidad de Heidelberg) nisqaqa  Yachay sunturmi, Heidelberg llaqta. 

## Wiñay kawsay
Heidelberg Hatun Yachay Sunturnintaqa .

## Yachay suntur hatun runakuna
*
Fritz Haber

  
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Berlin Humboldt Yachay Sunturnin
* Göttingen Yachay Sunturnin
* Marburgo Yachay Sunturnin
* Tübingen Yachay Sunturnin
* Gießen Yachay Sunturnin

## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
Nagoya Yachay Sunturnin

**Nagoya Yachay Sunturnin** (nihun simipi:  名古屋大学 Nagoya daigaku?), Meidai (名大?), ; kastilla simipi: Universidad de Nagoya) nisqaqa  Yachay sunturmi, Nagoya llaqta. 

## Wiñay kawsay
Nagoya Hatun Yachay Sunturnintaqa 1939 watapi.

## Yachay suntur hatun runakuna

Rikcha:Noyori small.jpg|Ryōji Noyori, Chaqllisinchi, 2001
Rikcha:Osamu Shimomura-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|Osamu Shimomura, Chaqllisinchi, 2008 
Rikcha:Makoto_Kobayashi-press_conference_Dec_07th,_2008-2b.jpg|Makoto Kobayashi, Pachaykamay, 2008
Rikcha:Toshihide Masukawa-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|Toshihide Maskawa, Pachaykamay, 2008
Rikcha:Hiroshi Amano 20141211.jpg|Hiroshi Amano, Pachaykamay, 2014
Rikcha:Isamu Akasaki 201111.jpg|Isamu Akasaki, Pachaykamay, 2014

  
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Tokyo Yachay Sunturnin
* Kyōto Yachay Sunturnin

## Hawa t'inkikuna

* Qillqaq web
Carlos Tovar

**Carlos Tovar Venegas**  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Chankay llaqtapi - †  wañusqa Chankay llaqtapi),  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pukllaykamachiqmi qarqan.

Taytan: ;  Maman:  .

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Campeonatos nacionales

## Kaypipas qhaway
* Apuwasinyuq pukllaykuna 1936
* Teodoro Fernández
* Arturo Fernández
* Eduardo Astengo
* Rafael Quirós
* Alberto Terry

## Hawa t'inkikuna
* Universitario de Deportes
* Fifa
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Guayaquil llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq pulitiku runam. 

 p'unchawpi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 53 %-ninwan yallirqaspa, 24-5-2021 p'unchawmantam Ikwadurpa umalliqninmi *([[Mamallaktata Pushak]] nisqa)* kachkan, GAndrés Arauzta qatispa.

## References

## Hawa t'inkikuna
* Guillermo Lasso pushak
Paqucha Taripakuy

**Paqucha Taripakuy** (Castilla simipi: Fiesta de encuentro y agradecimiento a las Alpacas) huk raymin llipim hanan saya llaqtakunapi. Sapa watan paquchakuna walqachanku imaymana t'ikakunawan, miqunakunawan hina. **Paqucha** nisqaqa *(Vicugna pacos)* huk ñuñuq uywam. Willmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam rurayta atikunmanmi. Tawantinsuyu ukhupiqa Inkakuna sapa watas chay **Paqucha Taripuy** raymirqan.

## Imataq mana qunqanachu
* **Hanaq pacha** nisqaqa kay pachap hawanpi saywannaq pacham.
* **Paqu yachaq** runaqa ayllu llaqtapi tiyaspa runakunatam hampiykunmi, Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa, q'uwaspa, wilanchaspa.
* **Runakuna**, tukuy tiksi muyu runakunan huñukunkuman kay Paqucha Taripakuyman
* **Paqucha**, huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq uywam. Paquqa p'aqu llimphiyuqmi. 
* **[[Millma]]**, kaynmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.
* **[[Apu]]** nisqaqa ima kamachiq kaqpas, dyus kaq icha runa kaqmi.

## Imaynataq apakun

* **Runakuna** llipinta apanku, ruwanku imaymana wallqakunata, kay *Wallqa*' nisqaqa runap kunkanpi apaykusqa achala waskacham, q'illaymanta (quri, qullqi), paqucha willmawan, **Wayu** (mikhuna, misk'i rurukunam), T'ikamantapis rurasqa. Astawan, Runakunaqa miqunata apananku, Kuka q'intuta yupaychananku, winutawan, kayqa yana anqas uwasmantataq tullpu winum kanan. Llipinta q'ipichaspa paqucha kanchaman apanku huk kushkalla.
* Chaymanta, runakuna takikuspa purinku paquchaq kanchanman, paykunaqa **taripanku** imaymana sumak rimaykunawan, hinallataq sullpay ninku kay watapi allinta mirayasqankumanta, lliw paqucha kutimuchun huk watatawan, hinallataq Apukunaman mañarikunku allin wata kanampaq, allinta paquchakunata apukuna wiñachinanpaq.
* ña taripanku hinataq, munayta takipayanku, huk kunkalla, tusupayanku ima. Hinallataq uña paquchakunata hap'inku chaymanta wallqakunata wallqachanku, chinata urquntinta, kushkalla wiñarinankupaq itaq wiñaspa achka mirarinankupaq.
* tukunapaqña, uñakunata takuyunku: urqu uñaman punchuta takuchanku, chinamantaq llikllata takuchanku. Munay qawarikunku.

## Apukunawan T'inkuna
Kay pumchaw llipillaykiu huq maquilla purisku lumaman, hinallataq paquchakunawan puririyku. Llipillayku Kukata akulliyku, hinallataq apukunaman munay kunata wallqachanchis.

## Hawa t'inkikuna
* Tradicional taripakuy se realizó con motivo del carnaval en Puno (Punu)
* Declaran Patrimonio Cultural de la Nación al Carnaval Wapululos de Lampa
Bachata

**Bachata** nisqaqa huk tusuy layam, Chawpi Awya Yalap wat'ankunamanta hamuq. Bachata uqurimuran wikchusqa suyukunapi Santo Domingo llaqtapi. Kay 1960 watapi ichapas kay 1970 qallarishaktin, ashuampis sutichasqa karan wakcha runakunapaq, «K'amikuy takiy» nisqa. Kay tusuy mana allin kaymanta parlaran, sichus huk mana allimpichu yananwan kashanman. Allin riqsisqan karan chay watakunapi, manan munasqapaschu karqan, chiqnikurankun, wakchakunapaq nisqa.

## Ñawpa pacha kawsay yuyaykuna
### Kallariykuna
Bolero tusuy kushka, uqurimusharan 1930, 1940 itaq 1950, munasqa karqan Santo Domingo llaqtapi. Kay tusuymi allin reksesqa karapun, kay corrido mexicano, huapango otaq pasillo hina 1960 watakunapi.

### Huk ñiqin kay
Kay huk ñiqin allin reksesqa tucupunku Rafael Encarnación, Tommy Figueroa, Luis Segura hinallataq Edilio Paredes.

1961 watapi José Manuel Calderón, trío Los Juveniles kushkalla, chikurqanku «Borracho de amor» hinallataq «Condena (qué será de mí)» takiykunata. Kaykunan huk ñiqin riqsisqa takiykunan Bachatamanta.

### Iskay ñiqin kay
Kaypi hatarimuranku Radio Guarachita nisqapi: Mélida Rodríguez «La Sufrida», hinallataq Leonardo Paniagua, pikunachus karqan allin riksisqa 70´s, 80´s kunapi. 

Chaymanta Luis Segura «El Añoñaíto», «Pena» takiyninwan, 1982, kicharirqan kay tusuyta lliw llipinpaq. Manan wakcha kunallapaqchu ashuampis qullqiyuqkunapaqpis. Hinallataq allin riqsisqa takiykuna kashan «Chiquitita», sueco ABBA takiqkunamanta, hinallataq «Amada amante», Roberto Carlos takiqmanta.

### Kimsa ñiqin kay
Kaymi qallarirqan 80´s tukukushaqtin hinallataq 90´s k'allarishaqtin. Allin riqsisqa takiqkuna kashanku Víctor Víctor hinallataq Juan Luis Guerra, piqturqan balada romantica nisqata.

### Kunan kay
Bachata kunan pumchaykunapi congata, saxofonta hinallataq timbalta taqwirin, hinallataq pitukun kaykunawan. 

Kunan kaypi, bachata takiqkuna allin riqsisqa tukupunku Santo Domingo llaqtapi. Takiqkuna sutishasqa Blas Duran, Ramón Torres, El Chaval de la Bachata, Zacarías Ferreira, Luis Miguel del Amargue, Elvis Martínez, Frank Reyes, Teodoro Reyes, Raulín Rodríguez, Yoskar Sarante, Chicho Severino, Luis Vargas hinallataq Joe Veras kurunku kay musu **bachateros** nisqata. 

Hinallataq, llipim tiqsi muyuman aparqan kay **bachata** takiyta Aventura, kay Romeo Santos takiyniyukta, pay allin riqsisqa kapun. Ashuampis, Monchy y Alexandra, Xtreme, Ivy Queen, Prince Royce, Maite Perroni, Toby Love otaq Daniel Santacruz, paykuni llipinmi musuq bachata takiykuna paqarichinku mana Santo Domingo llaqtamanta kaspa.
Tukman

**Tukman**qa suk Arhentina llaqtam. Kastilla simip sutinmi: San Miguel de Tucumán. Miski mayupas Kachi mayupas chaypi tiyan, Buenos Aires-manta 1300 kms hananman tiyan
Marsha Hunt

**Marsha Hunt** sutiyuq runaqa (October 17, 1917) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Miguel Chong Cáceres

**Miguel Ángel Chong Cáceres** sutiyuq runaqa (19 ñiqin tarpuy killapi 1960 paqarisqa Lima llaqtapi - 16 ñiqin aymuray killapi 2021 wañukusqa Lima llaqtapi) huk chaqllisinchi yachaqmi karqa. Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur-pi chaqllisinchipaq yachakuspa, hinallataq hamawt'ahina chay Hatun-wasillapis karqan. Qichwa Wikipidiyapaq ancha yupaychasqa qillqakunata ruwakusqan.

## Wiñay-kawsay

1966 watapi Escuela América de La Victoriaman yaykukusqa, chaymanta San Andrés Anglo-Peruano chawpi yachay-wasipi yaykukusqa. 1984 watapi Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturman chaqllisinchi yachaypaq yaykukusqa, chaqay unaypi hamut'ayta qallarinasqan. Chaymanta wakin watakunapi yachachiqmi, hinallataq hamawt'am kasqa, kikin hatun yachay-wasipim. 

## Qichwa Wikipidiya

Payqa Qichwa simipaq ancha afisyunta hap'ikusqan. 2006 watamanta kay Wikipidiyata tikrayta qallarirqan, chay unay pachamantaqa 5 608 p'anqakunata paqarichirqan, waranqa-waranqapas llamk'achirqan ancha riqsisqa llamk'ayninmanta

## Pukyukuna
* https://www.pucp.edu.pe/profesor/miguel-chong-caceres/publicaciones/?x&pagina=0 Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin] (kastilla simipi)
Warmi Qulluchisqa Piruwpi

Kay **Warmi Qulluchisqa Piruwpi** kastilla simipi sutichasqa **Esterilización forzosa en el Perú** qulluchiy apakurqan Piruw umalliq Alberto Fujimori (1990-2000) kashaktin, imatataq mashqaranku, indígenas, mana liyiy, hinallataq wakcha warmikunata qulluchiyta mashqaranku.

## Puririsqan

Kay 9-09-1995, Alberto Fujimori q'illqarqan huk proyecto de ley nisqata, kaymi kamachikurqan "ley general de población", sutichasqa "Plan de salud pública", imarayku, kay qulluchiyta qallarinankpaq. Kay OMS allinta kayta qawarirqan Alberto Fujimori ruwasqanta.

Kashanmi kunankama taripakuy Fujimoriman, imaraykuchus, 314 waranqa waranqampi warmikunata qulluchirqan esterilizadas, manchachikuyta apaspa, hinallataq, mik'unatapis quyta munaranku. 

Ña 2017 watapi, apakurqan 211 waranka warankampi ligadura de trompas nisqa, chaymanta 25 waranqa warmikunaman manan imatapas nirankuchu nitaq willarankuchu..

## Yupaykuna

* 1389 en el departamento del Cuzco
* 918 en el departamento de San Martín
* 841 en el departamento de Huancavelica
* 488 en el departamento de Ayacucho
* 368 en el departamento de Huánuco
* 340 en el departamento de Piura
* 250 en el departamento de Junín
* 198 en el departamento de Cajamarca
* 136 en el departamento de La Libertad
* 113 en el departamento de Lima
* 56 en el departamento de Moquegua

## Qaway
* Alberto Fujimori
* Fujimorismo
* Antifujimorismo
* Taripauy Alberto Fujimoriman
* Warmi Qulluchisqa Piruwpi

## Referencias

## Enlaces externos
* Registro de Víctimas de Esterilizaciones Forzadas - REVIESFO
* 
* 
*
Kendall Jenner

**Kendall Nicole Jenner** sutiyuq runaqa (November 3, 1995) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Semaphoru

**Tantak'anchakuna, Simaphuruqa** huk tiyaq ñanpa hunuyninpi, wakin k'itikunapas riqsichiq dispositivoqa kanku traphiku, runakunap puriyninkupas kamachinanpaq.  

Wamaq simaphuruqa, John Peake Knight-manta paqarichisqa, 1868 watapi Lundunpi churachirqan.
American History X

***American History X*** nisqaqa huk pilikulam, 1998 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Tony Kaye karqan.

## Hawa t'inkikuna
* American History X IMDb
Gone with the Wind

***Gone with the Wind*** nisqaqa huk pilikulam, 1939 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Victor Fleming karqan.

## Hawa t'inkikuna
* Gone with the Wind IMDb
Qaem Shahr

**Qaem Shahr** (Pharsi simipi: قائم‌شهر) llaqtaqa Iran mama llaqtapi, Mazandaran pruwinsyapi huk hatun llaqtam.

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Iran)

## Hawa t'inkikuna

* https://web.archive.org/web/20210725111856/https://www.ghaemshahr.ir/
Seyne-Maritim

**Seyne-Maritimqa** (76) (Fransya simipi, Seine-Maritime) huk Fransyap departamentunmi, 

2016 Qulla Puquy 1 p’unchaymanta, pichka departamentumanta huk kaspa, Normandiya suyuwan huñuchipusqanmi.  (chay tyempukama qarqurisqa Hanaq Normandiya rakinakuymi kasqa).

## Wiñay kawsay
Ñawpaqpi **Seine-Inférieure** sutiyuq riqsisqam karqa, ichataq kay mawk'a sutiqa 1955 Qulla Puquy 18pi tikrachisqam kapun

Lliw "Bas-" tukuq sutiyuq departamentukuna pisillamanta pisi tikrachisqa tukurqun, aswan "allin" sutiyuq kapunanpaq, 

## Geographi

* Normandyap shuk rakinakuyninmi
* Saywakuna: 
* Antiman Somiwan, Oysiwan, uranman Ewri-wan, hanayman, Quntimanpas Mancha Yarqhawan
* Departamentuqa Pays de Caux pampayuq, Mancha Yarqhap qaqankunayuqpas kanraqmi

## Demographi

Chaninchasqam llaqtakuna (1999 runayupaymanta)

* Ruan: 106 592 run., 389 862 run. llaqtahuñuypi
* Le Havre: 190 905 run., 248 547 run. llaqtahuñuypi
* Dieppe: 34 653 run., 42 202 run. llaqtahuñuypi
* Elbeuf: 16 666 run., 75 663 run. llaqtahuñuypi, departamento saywap hawanninraqpas runa tiyanku

## Pachap kaqnin

Pachaqa quchaniraqmi. Chalaqa departamentup ukhunwan manam kikinchu. Chiripachapi, temperaturaqa chalapi antimanta aswan allinmi. Chiripachap kaqninqa antipi aswan musyayuqmi. Wayraqa urin-quntimanta, quntimantapas purin.

## Tourismus
Achka turismupaq ñankuna riq departamentuta kan, kay kitip riqsichiq kulturap patrimoninta kapullantaq.

* *Abadya ñan*: 
* Marfil ñan (Dieppe, Yvetôt)
* Qhispillu ñan (Pays de Bray)
* Ruru ñan (valle del Sena, en verano)
* Parkikuna

## Kaypipas qaway

* Ransya

## Pukyu

## Hawa tinkikuna

* Conseil Général website (Fransya simipi)
Uma Piwra

**Uma Piwra** ayllu llaqtachaqa Ansaltu munisipyupim, T'arata pruwinsyapim, Quchapampa suyupim, Buliwya mamallaqtapim. 2019 watapiqa 17-si runakuna chay llaqtachapi kawsachkarqan, 8-si aylluyuq, qhichwa simi rimaq, machu, paya runas.

## Hawa t'inkikuna
* Gladys Camacho Ríos: *¡Kumpa atuqmariqa! Uma Piwramanta willaykuna*. Editorial Kipus, Cochabamba 2019.
* Gladys Camacho Ríos: *[https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/81274/CAMACHORIOS-MASTERSREPORT-2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y Verb morphology in South Bolivian Quechua: A case study of the Uma Piwra rural variety.]* Report Presented to the Faculty of the Graduate School of The University of Texas at Austin in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts. The University of Texas at Austin, December 2019.
Guido Bellido

**Guido Bellido Ugarte** (**Yiru Williru Uwarti**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Liwitaka llaqtapi, Liwitaka distritupi, Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq inhinyirum, pulitiku runam.  p'unchawmantapacha Piruwpa uma kamayuqninmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.

Guidoqa Liwitaka llaqtapim wiñarirqan, qhichwa llaqtachapi, qhichwa rimaq ayllupi. Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin (*Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco*, UNSAAC) nisqapi yachaqarqan iliktruniku inhinyiru yachaytam. 2018 watapi *Arriba Perú Adelante* partidupi wankurirqan, 2019 watapitaq Qispi Piruw *(Perú Libre)* partidupim.  p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta uma kamayuqman kamachirqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Guido Bellido Ugarte jura como nuevo presidente del Consejo de Ministros, Youtube, .
Dina Boluarte

**Dina Ercilia Boluarte Zegarra** (achalapi: **Tina Irsilya Wulwarti Siyarra**) sutiyuq warmiqa (31 ñiqin aymuray killapi 1962 watapi paqarisqa Challwanka llaqtapi, Challwanka distritupi, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) huk wañuchiq  taripay amachaqmi, pulitiku warmim. 7 ñiqin Qhapaq raymi killapi 2022 watapi p'unchawmantapacha Piruwpa presidenta usurpadora kachkan, Piyru Kastillup kamachiyninpi. Kay Dina Wañuchiq 10 ñiqin chakra yapuy killapi 2025 watapi umalliq kayninmanta qarqusqa karqan.

Tinaqa Challwanka llaqtapim wiñarirqan. Lima llaqtapi San Martín de Porres Yachay Suntur (kastilla simipi: *Universidad de San Martín de Porres*) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam. 2018 watapi Qispi Piruw (kastilla simipi: *Perú Libre*) *partido*-pim wankurirqan.  p'unchawpi musuq umalliq Piyru Kastillum payta umalliq rantiman kamachirqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna