open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chiqllarasu

**Chiqllarasu** nisqaqa (kastilla simipi: *Nevado Chicllarazo* icha *Nevado Portuguesa / Portugueza*) Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Ayakuchu suyupi, Kankallu pruwinsyapi, Para distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.167 mitrum aswan hanaq.

Tamrayku urqumanta manam karuchu (29 km).

## Kaypipas qhaway
* Chiqllarasu mayu

## Pukyukuna
Hirishhanka

**Hirishhanka** icha **Shirishhanka** (ankash rimaypi, *"[[q'inti]] [[rit'i]] urqu"*; kastilla simipi: *Jirishjanca*) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, huk rit'i urqum Waywash wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.094 m mitrum aswan hanaq.
* Huch'uy Hirishhanka (*Jirishanca Chico*) (5.446 m)
 

## Kaypipas qhaway
* Waywash walla risirwa suyu 
* Hatun Siwla 
* Rasaq 
* Sarapu
* Yerupaja 
* Yuraq Walla
## Pukyukuna
* www1.inei.gob.pe (pdf), p. 23
## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Tunshu (Hunin)

**Tunshu** (kastilla simipi: *Tunsho*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Paryaqaqa walla, huk rit'i urqum Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Suytukancha distritupi, Shawsha pruwinsyapipas, Kanchayllu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.730 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Antachayri rit'i urqu
* Nurma rit'i urqu (*Norma*)
* Panchakutu rit'i urqu (*Panchacoto*)
* Paka rit'i urqu (*Paca*)
* Phaqhcha rit'i urqu (*Paccha*)
* Sullkun
* Tukumach'ay
* Wayllakancha rit'i urqu (*Huayllacancha*)
## Pukyukuna

* Saywitu: Yawli pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu
Waytapallana

**Waytapallana** (kastilla simipi: *Nevado Huaytapallana*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Waytapallana wallapi, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi, Paryawanka distritupi, Wankayu distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.557 / 5.768 mitrum aswan hanaq. Wankayu llaqtamantaqa 29 km karum, chincha antinpi.

## Kaypipas qhaway
* Paryaqaqa walla
* Chawpi Walla (Piruw)
## Pukyukuna

* Saywitu: Wankayu pruwinsya / Kunsipsyun pruwinsya
* Saywitukuna: Piruwpa chawpi Antikunan
## Hawa t'inkikuna
* Waytapallana
Yukamani

**Yukamani** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Volcán Yucamani / Yucamane*) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi huk nina urqum, Barroso wallapi, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi, Kantarawi distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.508 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Achaqullu
* Barroso rit'i urqu
## Pukyukuna
* Piruwpa aswan hanaq urqunkuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Yukamani
## Hawa t'inkikuna
Barroso rit'i urqu

**Barroso** nisqaqa (kastilla simipi: *Nevado Barroso*) Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.741 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Achaqullu
* Kasiri
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsya / Taqna pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Achaqullu, Iñuma, Kasiri, Viacha, Warrusu
Jach'aqullu (Taqna)

**Jach'aqullu** nisqaqa (aymara simi, *jach'a*: hatun, *qullu*: urqu: "Hatun urqu"; kastilla qillqaypi: *Nevado Achacollo*) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi, Tarata pruwinsyapipas, Istiki distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim: *jach'a* hatun, *qullu* urqu, "Hatun urqu".

## Kaypipas qhaway
* Kasiri
* Barroso rit'i urqu
## Pukyukuna
* Saywitu: Tarata pruwinsya, Piruw
* www.allthemountains.com / Saywitu: Jach'aqullu, Iñuma, Kasiri, Wiyacha, Barroso
* Piruwpa aswan hanaq urqunkuna
Tutupaka nina urqu

**Tutupaka** (kastilla simipi: *Volcán Tutupaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Barroso wallapi, huk nina urqum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi, Kantarawi distritupi, Kamilaqa distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.815 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Achaqullu
* Barroso
* Such'i qucha
## Pukyukuna

* Saywitukuna: Piruw suyup pruwinsyankuna 
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Tutupaka
Wanq'uni

**Wanq'uni** (Aymara simim, kastilla qillqaypi *Huancune*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk ariqmi, Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.567 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsya / Taqna pruwinsya
Antachapi

**Antachapi** (*Antachape*) nisqaqa huk Piruwpi, Hunin suyupi, urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.700  mitrum aswan hanaq.
Aqupiya

**Aqupiya** icha **Aquphiya** (kastilla simipi: *Acopía*) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi. 
## Allpa saywachi
Aqupiya llaqta ñiqpiqa Aqupiya qucham.

## Aqupiyapi paqarisqa runakuna
*Valeriana Huillca Condori *(Walicha Willka Kunturi)*, 1917-chá watapi paqarisqa, huk sumaq p'asñachas karqan.
*Miguel Angel Hurtado Delgado, 1922 watapis paqarisqa, 1953 watapi wañusqa. 1945 watapi Walicha sutiyuq p'asñachamanta takinata rurarqan.
*Gregorio Kunturi Mamani, 1908 watapis paqarisqa (paypa kawsasqanmanta willasqanmanta, Ricardo Valderrama Fernández, Carmen Escalante Gutiérrez-pas uyarispa qillqarqan: *Gregorio Condori Mamani: Autobiografía. Recopilada por Ricardo Valderrama Fernández y Carmen Escalante Gutiérrez. Centro Bartolomé de las Casas, Cuzco (Perú) [Qusqu (Piruw)] 1977*).
*Luis Delgado Hurtado, *Aqupiya Yachay Wasi* nisqap kamaqnin.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
*Walicha, Aqupiyamanta huk taki
*Aqupiya Yachay Wasi
Szczecin

**Szczecin** llaqtaqa (aliman simipi: *Stettin*) Pulskapi huk hatun llaqtam, Kunti Pumiranya suyup uma llaqtanmi, 407.180 tiyaq runakunayuq (2014).

## Wiñay kawsay

## Hawa t'nkikuna
Tenochtitlan

**Tenochtitlan** nisqaqa Mishika qhapaq suyup uma llaqtansi karqan, Texkoko quchapi huk wat'apis.

1521 watapi Hernán Cortés-pa pusasqan ispañulkunap thuñichisqan karqan. Kunan pacha chaypiqa Mishiku llaqtam.
Pumaqanchi

**Pumaqanchi** (kastilla simipi: *Pomacanchi*) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi. 

Pumaqanchi llaqta ñiqpiqa Pumaqanchi qucham.
Musuqllaqta (Aqumayu)

**Musuqllaqta** (kastilla simipi: *Mosoqllaqta*) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi. 

Pumaqanchi llaqta ñiqpiqa iskay qucham: Pampamarka quchawan Asnaqucha.
Qullqiwasi

**Qullqi-hallch'aywasi, qullqi hap'iq wasi, qullqi hat'alliqwasi, qullqihat'alliq, qullqihap'iq** icha **panku**qa (Kastilla simipi: *banco*) kañinata mañachiq ruruchinam. 

Kañina mañachiypaq payikunata mañakuspa qullqichakunmi.
Hawrika

**Hawrika** icha **Kamana** **wasi**, **Ruwana wasi**, **Ruwachina wasi**, **Ruwaywasi** icha **ruwaykachaywasi** (kastilla simipi: *fábrica*) ñisqaqa huk kuraq kamaykachay (inrusriya) ñisqa kumpaniyap imakunatapis, qhatunakunata ruwanapaq wasim.
Qullqi kamachikuy

**Qullqi kamachikuy,** qullqi kamachikuy yachay, qillqachakuy yachay, qullqi churakuy yachay, qullqi musikuy yachay icha **Ikunumya yachay**qa (grigu simipi: *Οικονομικά*, chaymanta kastilla simipi: *economía*) kañinamanta, qhatuymanta, qhatuna ruraymantapas yachaymi.
Qhatu

**Qhatu** (kastilla simipi: *mercado*) nisqaqa runapura qhatuna rantinakuymi, tukuy makipurapipas. Runasimipi rimaq runakunapaq, kayqa huk llaqta pampam achka rantinakuq runayuq.

Qhatuqqa (rantikuq) qhatunakunata *haywaykunmi*, rantiqtaq (rantimuq) *tapuykunmi*. Chay hinam qhatunap chanintam rimanakunku.

## Hawa t'inkikuna
Aymara pruwinsya

**Aymara pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Aymaraes*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Challwanka llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Antapampa mayu - Challwanka mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Chunka qanchisniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Fredy Amílcar Roncalla (* 1953), piruwanu harawi qillqaq
* Dina Boluarte (* 1962), piruwanu taripay amachaq, pulitiku warmi

## Kaypipas qhaway

* Tunay Kassa ‎ mawk'a llaqta.
* Awankay
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Apurimaq suyu
Kutapampa pruwinsya

**Kutapampa****pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Kutapampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Cotabambas*) Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tampupampa llaqtam.

## Nayra sarnaqäwi
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chachakumani (+4.600 m) - Kunturkunka (+4.400 m) - Malmanya (+4.600 m) - Minaquri (*Minacori*) (+4.400 m) - Purwayñu (*Purhuayño*) (+4.600 m) - Saywapata (*Sayhuapata*) - Silamanya (+4.400 m) - Surimana (+4.000 m) - Wara Wara - Waywaylla (*Huayhuaylla*) (+4.000 m) - Yanama (+4.200 m)
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Aquillano mayu - Challwawachu mayu - Palcaro mayu - Pallqa mayu (*Río Pallca*) - Patupampa mayu - Pisunay mayu (*Río Pisonay*) - Punanqui mayu - Willkapampa mayu - Ñawinlla mayu (*Río Ñahuinlla*)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Raymikuna
* Yawar phista

## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
* Alida Castañeda Guerra (*1948), piruwanu willay kamayuq, t'ikraq, harawiq

## Kaypipas qhaway

* Chabuca Granda
* Awankay
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Apurimaq suyu
Sandoval qucha

**Sandoval qucha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Mayutata suyupi, Tampupata pruwinsyapi, Tampupata distritupi, Mayutata mayup kuntinpi. 
* Sandoval qucha - Puerto Maldonado: 10 km

## Uywakuna
* Wampurushu *Leopardus wiedii*
* Shanshu *Ophisthocomus hoazin*

Image:Margaykat Leopardus wiedii.jpg|Wampurushu *Leopardus wiedii*
Image:Opisthocomus hoazin.jpg|Shanshu *Ophisthocomus hoazin*
Image:Giantotter.jpg|Yaku puma *Pteronura brasiliensis* 


## Rikchakuna

Image:PuertoMaldonado LagoSandoval Birds drying feathers.jpg


## Hawa t'inkikuna

* Sandoval qucha: Uywakunap photokuna; Saywitu;
Apulliq

**Apulliq** nisqaqa (kastilla simipi: *congresista, diputado*, **diputaw**, **kunrisista** icha **parlamintaryu** nisqapas) rimana huñunakuypa (*parlamento* nisqap) wankurisqan kawpaq runam.

* **Hanaq apulliq** ( senador).
Tampupata pruwinsya

**Tampupata pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Tambopata*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puerto Maldonado llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Bahuaja-Sonene mamallaqta parki  - Tampupata mama llaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Mayutata mayu - Inampari mayu - Tampupata mayu - Manu mayu - Heath mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Sandoval qucha

## Pulitika rakiy
Tampupata pruwinsyapiqa tawa distritum.  

## Waki
### Runakuna
Tampupata pruwinsyapiqa Amarakaeri, Amawaka, Napuruna, Shipibo-Conibo runakunam kawsanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qusqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu:Mayutata suyu
* Municipalidad Provincial de Tambopata
Puruy distritu

**Puruy  distritu**; (kastilla simipi: *distrito  de Poroy*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Puruy llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Llamk'aq

**Llamk'aq** nisqaqa payita, kañinata chaskiykunapaq huk runapaq - kapitalista nisqa runapaq, ruruchina nisqapi - llamk'aq runam.

Karl Marx-pa nisqankamaqa llamk'aq (*prulitaryu* nisqa) kikinpa *[[llamk'ana atiy]]ninniyuq* chaylla, mana rurana antayuq. Kapitalistataq rurana antayuq, llamk'aqkuna paypaq llamk'an. Karl Marx-qa **llamk'aqkuna**ta *prulitaryaw (Proletariat)* nirqan.

## Hawa t'inkikuna
Marsyuyay

**Marxyuyay** nisqaqa Karl Marx-pa yuyaychakusqan yachay wayllukuymi, pulitika hap'iqaykuymi, **Marsuqatiq** (marsyuyaq) nisqa runakunap hap'isqan.

Marsismu nisqakama kay waki pachakunam karqan, kachkan, kanqa:

* Qallariy waki (Qallariy kumunismu) ( **qallariy aylluyuyay**)
* Isklawu waki (Sirwiy waki) ( **yanayuyay**)
* Phiwdalismu (Patrun piyun waki: inkuminda, asinda hina) (**saruyyuyay**)
* Kapitalismu  (**qulqiyuyay**)
* Susyalismu - Llamk'aqkunap atiynin **masiyuyay**
* Kumunismu - Klasinnaq waki **aylluyuyay**

Marsyuyayqa llamk'aqkunap hap'inanmi atin qulqiyayuqkunap kapuqninkunata llamk'aq llaqtapaq, chaywanmi qulqiyuyay wakimanta masiyuyay, chaymantataq aylluyyay wakita llamk'apunapaq.

## Hawa t'inkikuna

## Literatura
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* 
* Shenfield, S.D. *[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker*]
*
Pumaqanchi thisritu

**Pumaqanchi** thisritu (kastilla simipi: *Distrito  de Pomacanchi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk thisritu m, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Pumaqanchi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Pumaqanchi qucha 
* Mayukuna: 
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Pumaqanchi nisqaqa huk uchuy llaqtam. Pumaqanchi llaqta ñiqpiqa Pumaqanchi qucham.
* Pumaqanchi - Qusqu: 104.5 km

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aqupiya qucha
* Asnaqucha
* Pampamarka qucha
* Apurimaq mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna thisritu kunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Patallaqta

**Patallaqta** icha **Llaqtapata** nisqaqa Inkakunap huk uchuy llaqtansi karqan, pata pata chakrasapa, Piruw mama llaqtapi Inka ñanpi, huk urqu kinraypi patapi, Kusichaka mayu patanpi, Willkapampamanta manas karuchu.

Manqu Inka Yupankis Qusqumanta ayqispa 1536 watapi Llaqtapatata kañirqan, ispañul awqaqkunap mana inka ñantachu tarinanpaq. Chayrayku awqakuna manas tarirqanchu.

Patallaqtap puchunkunaqa Machu Pikchumanta 4 km karum, Qusqu llaqtamantataq 50 km, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Machu Pikchu distritupi tiyaq.

## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Hiram Bingham

* Ñawpa llaqtakuna Patallaqta ñiqpi:

## Hawa t'inkikuna
Kachimayu

**Llaqtakuna**:
*Kachimayu distritu (Anta pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi);
*Kachimayu llaqta (Kachimayu distritup uma llaqtan, Piruwpi);
**Mayukuna**:
*Kachimayu (Lumpakipi mayu) (Lumpaki kitipi, Ikwadurpi);
*Kachimayu (Antapi mayu) (Anta pruwinsyapi, Piruwpi);
*Kachimayu (Ayakuchu), Piruwpi, Wanta pruwinsyapi; 
*Kachimayu (Kiskachaypi mayu) (Kiskachay pruwinsyapi, Piruwpi);
*Kachi Mayu (Chuqichaka), Chuqichaka suyupi, Buliwyapi
*Kachi Mayu (Uru Uru), Uru Uru suyupi, Buliwyapi
Pawqartampu distritu

**Pawqartampu distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Paucartambo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Pawqartampu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: Pinchimurumayu - Q'inqumayu *(Qenqomayu)*
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Pawqartampu
* Q'irus

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* 16 ñiqin anta situwa killapi: Karmin Pallan

## Karu puriy
* Kimsa Krus

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Municipalidad Pruwinsyal de Paucartambo (kastilla simi)
Pitusiray

**Pitusiray** nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Sawasiray
* Chikun
## Pukyukuna

* travelingluck.com Saywitu
* www.infocusco.com
Kunturwachana

**Kunturwachana** icha **Kuntur Wachana** (kastilla qillqaypi *Condorwachana, Cóndorwachana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.073 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Sawasiray

## Pukyukuna

* www.infocusco.com
Qiluqanuqa

**Qiluqanuqa** (kastilla simipi: *Quelocanoca*) nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta  6.250 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna

* www.infocusco.com
Sawasiray

**Sawasiray** (kastilla qillqaypi *Sahuasiray*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.818 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iqun (5.530 m)
* Pitusiray
* Pumawank'a (5.300 m)
* Siriwani (5.350 m)
* Willka Qhichwa
* Urupampa
* Khallka
* Yukay

## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urupampa llaqta, Khallka llaqta, Yukay llaqta, Ch'iqun rit'i urqu, Pumawanka, Sawasiray rit'i urqu, Siriwani, Willka Qhichwa, Ampara q'asa.
Pumawank'a

**Pumawank'a** (kastilla qillqaypi: *Pumahuanca* icha *Pumahuanja*) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Laris distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Urupampa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.318 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chikun 
* Sawasiray 
* Siriwani 
* Qhapaq Saya 
* Willka Qhichwa
* Urupampa
* Khallka
* Yukay
## Pukyukuna

* allthemountains.com/httpdocs/chicon.htm, saywitu Urupampa llaqta, Khallka llaqta, Yukay llaqta, Chicon rit'i urqu, Pumawanka, Sawasiray rit'i urqu, Siriwani, Willka Qhichwa, Amparaes q'asa.
Mapuchi simi

**Mapuchi simi** icha **Maputhunkun** simiqa (icha *Arawkanu simi*) 440.000 mapuchi runakunap rimayninmi, Arhintina Chiliwan mama llaqtakunapi rimasqa.

## Hawa t'inkikuna
* Mapudungun para todos
Yanaqucha (Qusqu suyupi)

:

**Yanaqucha** (*Yanaqocha / Yanacocha*) nisqaqa huk piruwanu qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Wayllapampa distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Willkamayu

## Hawa t'inkikuna
* mapasamerica.dices.net / Yanaqucha (Wayllapampa distritu)
Awqa

**Awqa** nisqaqa huk runap hayun, chiqniq, mana yanaqichu kaq runam. Maqanakuypi awqakunaqa maqanakunkum.

Inkakunaqa Mapuchikunatas, Waoranikunatas, huk saywanpi kaq runa llaqtakunatapas ***Awqa*** nirqan, Inkap hayunkuna kaptinsi.
Ch'iqun

**Ch'iqun** (kastilla simipi: *Nevado Chicón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum,  Qusqu suyupi,  Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Urupampa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta  5.250 m / 5.500 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pumawanka
* Pumawanka q'asa
* Sawasiray
* Siriwani
* Waqrawillk'i
## Pukyukuna

* Saywitu: Urupampa pruwinsya
* www.allthemountains.com  Saywitu: Urupampa, Khallka, Yukay. Chicón, Sawasiray, Siriwani, Pumawanka rit'i urqukuna.
Q'illuqucha (Qusqu)

**Q'illuqucha** (*Q'elloqocha*) nisqaqa huk piruwanu qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Yukay distritupi.
Urupampa distritu

** Urupampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Urubamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Urupampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Chikun
* **[[Mayu]]kuna**: Willkamayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Simikuna
Urupampa distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Urqu karu puriy: Pitusiray 5.800 m - Kunturwachana 5.400 m - Qiluqanuqa 6.250 m - Sawasiray 5.720 m - Chikun 5.500 m - Suqchupampa 5.450 m - Halanikuna 6.000 m - Pumawanka 5.350 m - Waqaywillka 6.000 m - Grau 5.650 m
* Willkamayu (Wamp'u karu puriy)

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchiru (mawk'a llaqta)
* Urupampa walla
## Willay pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chinchiru distritu (Qusqu)

**Chinchiru distritu** (kastilla simipi: *distrito  de Chinchero*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Chinchiru llaqtam.

## Allpa saywachi
* Qhichwa suyu - Puna
* Quchakuna:
* Mayuchakuna: Parqu mayu -  Urquillus mayu
* Urqukuna: Antaqasa
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Aylu llaqtakuna
* Chinchiru, Umasbamba, Cuper, Taucca, Ocutuan, Pongobamba, Pukamarka, Olones, Umanis, Waypu Grande, Simataucca

## Waki
### Runakuna
9 422 runakuna (4 628 qhari, 4 794 warmi)
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Aymuray killa crus 
* Quyllur Rit'i Tayta. 
* Natiwidad Pallan. 
## Distritu paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2011-2014: Juan Carlos Gómez Llamo, Movimiento Regional Pan. 
* 2007-2010: Humberto Huamán Auccapuma. 
### Taytakura
* Párroco: In Solidum (Parroquia Natiwidad Pallan). 
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
Antonio Cusihuamán Gutiérrez (1934-1981) Chinchiru distritumantam karqan. Payqa 1960 1970 watakunapi achkhatam runasimi istudyukunapaq rurarqan.

## Kaypipas qhaway

* Chinchiru (mawk'a llaqta)
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Saywitu: Chinchiru
* muniurubamba.gob.pe
Wayllapampa distritu (Qusqu)

**Wayllapampa distritu** (aymara simipi: *Wayllapampa jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito  de Huayllabamba *) nisqaqa huk distritum, Piruw mama llaqtapi, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Wayllapampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: Willkamayu
* Urqukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Willkamayu
* Willka Qhichwa
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Machu Pikchu distritu

**Machu Pikchu distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Machu Picchu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Machu Pikchu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Amachasqa suyukuna: Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu 
* Urqukuna: Sallqantay - Wayna Pikchu 
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Yurakuna
* Wiñay wayna  (*Epidendrum secundum*)
* Walkanki (*Masdevallia veitchiana*)

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Image:Episecwayqecha.jpg|Wiñay wayna (*Epidendrum secundum*) huk Machu Pikchu distritupi kawsaq yuram
Image:Masdevalliaveitchiana.jpg|Walkanki (*Masdevallia veitchiana*)


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chuqik'iraw
* Inka 
* Mach'ay (Qusqu) 
* Maras 
* Machu Pikchu 
* P'isaq
* Qusqu 
* Saksaywaman
* Tampumachay 
* Willka Qhichwa
* Ullantaytampu
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Ullantaytampu distritu

**Ullantaytampu  distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Ollantaytambo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Ullantaytampu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Halanquma - Iskina - Markuni - Muyuq - Sallqantay - Uqhupampa‎ - Waq'aywillka - Wayanay - Willka Wiqi; **[[Walla]]:**  Urupampa walla - Willkapampa walla
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Willkamayu

## Simikuna
Ullantaytampu distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Pachar, Cachiccata, Rumira, Phiri, Tanccac, Chillca, Sillque, Willuq, Patakancha

## Raymikuna
* Apu Tayta Chuqikillka
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna
Qurikancha

**Qurikancha** nisqaqa Qusqu llaqtapi lliwmanta aswan hatun inka kancham. Chaypiqa Inkakuna Tayta Intitas yupaychaq karqan. Ispañulkuna kanchata thuñichirqaspa Santu Dumingu kumbintutam, huk hatun munastiryutam wasichamurqan. Tiksi pirqakunataq Tawantinsuyu pachamantaraqmi.

## Kaypipas qhaway
* Q'inqu
## Hawa t'inkikuna

* Qurikanchamanta
Muray

**Muray** (kastilla simipi: *Moray*) nisqaqa huk piruwanu mawk'a llaqtam Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Murayqa Qusqu llaqtamanta 38 km karum, Maras llaqtamantataq 7 km karum.

## Hawa t'inkikuna
* Muraymanta
Tipun

**Tipun** (kastilla simipi: *Tipón*) nisqaqa huk ñawpa llaqtam Piruwpi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urupisa distritupi, Chuqipira *(Choquepeda)* llaqtapi.
* Qusqu: 27 km
* Urupisa llaqta

## Rikchakuna

File:Tipón Archaeological site - overview.jpg
File:Tipón Archaeological site - royal bath.jpg|Armakuna
File:Tipón Archaeological site - house.jpg|Wasi



## Pukyukuna
* www.cuscoonline.com / Tipun
## Hawa t'inkikuna
Qañawimayu

**Qañawimayu**, **Jaraucata**, **Qullpa**, **Yawina** icha **Santu Tumas mayu** nisqaqa (kastilla simipi *Río Cañahuymayo, Jaraucata, Collpa, Yavina, Santo Tomás*) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Apurimaq suyupi, Qusqu suyupipas, Chumpiwillka pruwinsyapi, Paruru pruwinsyapi. Apurimaq mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Wililli mayu
Antawaylla distritu

**Antawaylla distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito  de Andahuaylas*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Antawaylla llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Qillqaqucha - Suytuqucha
* Mayukuna: Chumpaw mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

File:Andahuaylas Mototaxis.jpg|Antawaylla llaqtapi
File:Andahuaylas Central Plaza Statue.jpg|Yawar phista wank'a (kunturwan turu), Antawaylla llaqtapi 

## Distritupi paqarisqa runakuna
*  José María Arguedas, qillqaq

## Apaykachana
* Antawaylla antanka pampa
## Kaypipas qhaway
* Pachachaka mayu
* Paqucha
* Suntur (mawk'a llaqta)
* Waywaka (mawk'a llaqta)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.ine.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
* Saywitu: Antawaylla pruwinsyap distritunkuna
Chinkasqa Churi

**Chinkasqa Churi** nisqamantaqa Jesusmi Lukaspa qillqasqanpi, chunka pichqayuq uma rakipi, 11-manta 32-kama kaq wirsupi *[[rikch'anachina]]pi* willan pharisiyukuna niptin: "Kay runaqa huchasapakunawanmi mikhuspa kawsakun", nispa.

Kaytam nin: Huk runap iskay churinmi karqan. Sullka churinqa taytanmanta tupaqninta mañakuspa tupaqninwan karu llaqtaman ripurqan. Tukuy tupaqninta mana allinta kawsaspa chinkachirqan. Wakchayasqa kaspa huk chakra runapaq khuchikunata michispa yarqaspa nikurqan: Taytayman kutimusaq, manaña churinchu kaspay. Wasinman chayamuchkaspa taytanqa karumantaña rikurqan. Churinqa "manañam churiykichu kachkani" niptinpas taytanqa churintata marq'aspa much'aspa chaskirqan, chitata sipispa sirwiqkunawan phistarqan. Kuraq churintaq chayta rikuspa phiñakuspa taytanta "imaraykum chay?" nispa tapurqan. Taytantaq kutichirqan: *"Churíy, qamqa ñuqawanpunim kachkanki, tukuy kapuqniykunapas qampataqmi; ichaqa kay wawqiyki wañusqa kachkaspa kawsariramusqanraykum, chinkasqa kachkaspa tarimusqa kasqanraykupiwanmi, q'uchukuspa kusikuna karqan."*

Chunka qanchisniyuq kaq pachakwatapis Juan de Espinosa Medrano *Chinkasqa Churimantamanta [[aranway]]tas* qillqarqan.

## Hawa t'inkikuna
* Runasimi.de: Chinkasqa churimanta (Lk 15, 11-32)
* [Dr. D. Juan de Espinoza-Medrano (17 ñiqin pachakwatapi): Chinkasqa churimanta aranway](https://web.archive.org/web/20090124072453/http://homepage.ntlworld.com/robert_beer/Website%20PDFs%20-%20El%20Hijo%20Prodigo%20(transliterado%20desde%20Middendorf)%20-%2023%20Mar%2008.PDF)
San Jerónimo distritu (Antawaylla)

**San Jerónimo  distritu**; (kastilla simipi: *distrito  de San Jerónimo *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa San Jerónimo llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: Antaqucha - Wachuqucha
* Mayukuna: Chumpaw mayu
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Kiswara

**Kiswara** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Huk yura: qhaway Kiswar *(Buddleja incana)*
*Antawaylla pruwinsyapi huk llaqta: qhaway Kiswara distritu
Paqupampa

**Paqupampa** (kastilla simipi: *Pacobamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Paqupampa distritup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Pachachaka mayu
* Paqucha
* Suntur (mawk'a llaqta)
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
* bvirtual.proeibandes.org / Tito Medina Warthon: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua en educación primaria en dos instituciónes educativas rurales de la región quechua del sur del Perú'' (Paqupampa) (qhichwa simi, kastilla simi)
San Jerónimo

**San Jerónimo** kristiyanu inlisyap huk santunsi karqan.

Paypa sutinqa kay llaqtakunamanmi kapun:

Piruwpi:
* San Jerónimo llaqta (Qusqu pruwinsya)pi
*San Jerónimo distritu (Qusqu pruwinsya)pi
*San Jerónimo distritu (Antawaylla)
Talawira

**Talawira** (kastilla simipi: *Talavera de la Reyna*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Talawira distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Florencio Segura Gutiérrez (1912—2000), prutistanti pastur, taki qillqaq, t'ikraq
* Clodomiro Landeo Lagos,  kitara waqachiq, willay kamayuq, karu rikuypi rimaq

## Kaypipas qhaway
* Antawaylla antanka pampa

## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Q'iwi distritu

**Q'iwi distritu**; (kastilla simipi: *Distrito  de Quehue* icha *Distrito de Qqewe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, K'anas  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Q'iwi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Apurimaq mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Q'iswa chaka


Image:IRB-1-OldBridgeSags-keshwa3h.jpg|
Image:IRB-9-NewBridgeComplete-keshwa-2.jpg|
Image:IRB-2-BuildersGather-KC603-pol.jpg|
Image:IRB-3-LayingOutRopeStrands-KC603-2.jpg|
Image:IRB-4-StrandsAcrossGorge-IRBKC603-1.jpg|
Image:IRB-5-LashingSides-KC603-4.jpg|
Image:IRB-6-BringingDeckMat-KC603-8.jpg|
Image:IRB-7-MUDDY2.jpg|


## Kaypipas qhaway
* Lankilayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Lanki distritu

** Lanki distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Langui*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum hatun Kana wamanipi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Lanki llaqtam (341 runa, 2007 watapi). Lanki llaqtaqa tarikun Lankilayu quchap hap'isqanmi. Lankiqa qanchis aylluyuqmi: Kunti Qiqra, Ñawichapi, Chankarani, Urinsaya, Ñawi Chaqupata, Kunti Wiluyu, Yana K'uchu, tawa waranqa kuraq lamar quchap patanpim tarikun, Apu Yana Urqup hayt'ananpi. Runankunataqmi truchata quchapi, uywata michispa chakrata llamk'aspa tiyanku.

Lanki llaqtaqa Layu llaqtapiwan chiqap yuyana kawsayniyuqmi, ñawpa runakunaqa tiyarqanku Hatun K'ana llaqtaman hap'isqa, chayman mistikuna chayamuptintaq sumaq quchayuq kaptin muyuriqninpi tiyaykurqanku, Alencastrecuna, Caballerokuna, Esquivelkuna, Medranokuna, Qhawatakuna (Ccahuata nisqa), huqkunapiwan, mistikama ñawpa runakunap hallp'ankunata hap'ipakuspan asindakunata kamarirqanku. 

Qusqu llaqtapi *Asuntos Indigenas* nisqa ayllukunamata tupapakuq kamarikuptinña, runakuna ayllukunata huñunarirqanku. Chay patamantaq Piruw suyu umalliq Juan Velasco Alvarado, Ayllukunata riqsirispan runakunaman allpanta kutichipurqan, chay p'unchawmantam kunankama ayllukuna kawsachkallan.

1783 nisqa yupaychasqa watakunapi Tupaq Amaru Lankip Yanaurqupi pakakurqan, hinallataq huk kura qutullawan hap'irqachisqa Ispañul mistikunawan, pistulantapis wikch'ukunankama, imahinata watucharquspanku khuyayta ñak'arichispa qharataspa Tinta llaqtaman aparisqanku.

Lanki llaqtaqa allin qharipunim sayayninpi, kunankamapas, Chiyaraqhi patapi tupachkallanku Chiqa ayllukunawan sapa wata iskaychunka iniru killapi.

## Uywakuna

* Waqar *Ardeidae*
* Wallata *Chloephaga melanoptera*
* Turpiña, ujujuy, suk'a icha ajuya *Fulica gigantea* 
* Qiwlla *Laridae*
* Mayu sunsu *Nycticorax nycticorax*
* Trucha: *Oncorhynchus mykiss*
* Chiñichallwa *Orestias agassizii*
* Q'arachi *genus Orestias*
* Pasupakuy, yuraqkunka suksu icha ch'iwanku *Turdus albicollis*
* Chullumpi (*Rollandia rolland*) 
* Qiruqiru
* K'itawallpa
* *pejerey*

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
*Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a), qhichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Apurimaq mayu
* Chimpulla q'asa
* Pampamarka qucha
* Qiswa chaka
* Raya walla

## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Lanki distritumanta
Rit'i suchuykachay

**Rit'i suchuykachay** nisqaqa (inlish simipi: *snowboard, snowboarding*) maru *(tabla)* nisqawan yallinakuy rit'ipi kurku kallpanchay rikch'aqmi.
Laris

**Laris** (kastilla simipi: *Lares*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Laris distritup uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Inka 
* Mach'ay (Qusqu) 
* Maras 
* Machu Pikchu 
* P'isaq
* Qusqu 
* Saksaywaman
* Tampumachay 
* Willka Qhichwa
* Ullantaytampu

## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Kumurikuna

**Kumurikuna** llaqtaqa Inriku mama quchapi huk wat'akunam, Aprikaman kapuq mama llaqtapas.

* Simikuna: Arabya simi, Kumura simi, Ransiya simi
Chuqllu qucha

**Chuqllu qucha** (*Choclococha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Wankawillka suyupi. 

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
## Hawa t'inkikuna
Urququcha (Wankawillka)

**Urququcha** (*Lago Orcococha*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi, Waytara pruwinsyapipas, Pilpichaka distritupi.
## Llaqtakuna
* Santa Inis llaqta 
## Kaypipas qhaway
* Chuqlluqucha
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna 
## Hawa t'inkikuna
Warmi Qucha (Wankawillka)

**Warmi Qucha** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Huarmicocha*) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Wankawillka suyupi, Wankawillka pruwinsyapi, Aqupampilla distritupi. 

## Kaypipqas qhaway
* Anqasqucha 
* Astocococha 
* Chiliqucha 
* Chunchu qucha
* Kanllaqucha 
* Milluqucha 
* Ñawinqucha 
* Papaqucha 
* Shucullococha 
* Tapaqucha 
* Chuqlluqucha
* Urququcha

## Pukyukuna

* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna 
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
Saksarayuq

**Saksarayuq** (kastilla qillqaypi: *Sacsarayoc*) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, Willkapampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Pumasillu (5.991 m)
* Lasunayuq (5.960 m)
## Pukyukuna
* Saywitu: Kumbinsyun pruwinsya
* Saywitu: Saksarayuq, Pumasillu, Lasunayuq
Taya qucha

**Taya qucha** (*Tayacocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk qucham, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Qillu distritupi. 

## Pukyukuna

* mapcarta.com
Q'umir Kawu

**Q'umir Kapu** icha **Q'umir Kawu** llaqtaqa Aphrikap kuntinpi huk mama llaqtam, Atlantiku mama quchapi wat'akunam.

Q'umir Kawupiqa Purtuyis simitam rimanku.
Musuq Silantha

**Musuq Silantha** icha **Awtiyaruwa** (inlish simipi: *New Zealand*, mawri simipi: *Aotearoa*) nisqaqa Usiyanya huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Wellington llaqtam. Llaqta tiyan 1,500km Awstraliya antipi Tasman Quchamama chimpapi, tiyan 1,000km wat'a llaqta Phiyi uraypi. Paypata sapay kaynirayku karqa huk tayripuni wat'a tiyasqachinapaq runakunamanta. Kaytaq sapay kayrayku Musuq Silantha hanunpa uywakunawan, p'isqukunapuni; askhakuna wañurqankuchiq runakuna karu allpa uywakunawan hamurqankuchiq qhipanpi. Allpa karqa sach'a sach'awanpuni. Askha urqukunawantaq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Cook Urqu, Tasman Urqu, Dampier Urqu, Vancouver Urqu, Silberhorn Urqu, Malte Brun, Hicks Urqu, Lendenfield Urqu, Graham Urqu, Torres Punta, Seftron Urqu, Teichelmann Urqu, huqkunawan. 
* **[[Qucha]]kuna:** Taupo Qucha, Te Anau Qucha, Wakatipu Qucha, Wanaka Qucha, Ellesmere Qucha, Te Whanga Qucha, Manapouri Qucha, Hawea Qucha, Tekapo Qucha, Pukaku Qucha, Rotorua Qucha, Wairarapa Qucha, huqkunawan.
* **[[Mayu]]kuna:** Waikato Mayu, Clutha Mayu, Whanganio Mayu, Taieri Mayu, Rangitikei Mayu, Mataura Mayu, Waiau Mayu Southlandpi, Clarence Mayu, Waitaki Mayu, Oreti Mayu, huqkunawan
Aqus Winchu distritu

**Aqus Winchu distritu** (kastilla simipi: * Distrito de Acos Vinchos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Aqus Winchu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Yukay mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Wamankilla distritu

**Wamankilla distritu** (kastilla simipi: * Distrito de Huamanguilla *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Wanta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wamankilla llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Wanta

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* Piruwpi INEI
Lawriqucha

**Lawriqucha** nisqaqa (*Lago Lauricocha,Laguna Lauricocha,Laguna Tauricocha,Lauricocha*) huk qucham Piruwpi, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Kawri distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Rawra walla
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
Fra Angelico

**Fra Angelico** (**Guido Di Pietro Da Mugello**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Vicchio di Mugello (Firenze) llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Tiziano
* Tintoretto

## Hawa t'inkikuna
Giovanni Bellini

**Giovanni Bellini** sutiyuq runaqa, icha Giambellino ( 1430 watapi paqarisqa Venezia llaqtapi -  wañusqa Venezia llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Hawa t'inkikuna
Tintoretto

**Tintoretto** (**Jacopo Comin**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Venezia llaqtapi -  wañusqa Venezia llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Fra Angelico
* Tiziano

## Hawa t'inkikuna
Tiziano

**Tiziano** (**Tiziano Vecelli**) sutiyuq runaqa (1477 watapi paqarisqa Pieve di Cadore llaqtapi -  wañusqa Venezia llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Hawa t'inkikuna
Paul Cézanne

**Paul Cézanne** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Aix-en-Provence llaqtapi, Ransiyapi - †  wañusqa Aix-en-Provence llaqtapi, huk  mama llaqtayuq llimphiq runam karqan. 

Taytan: Louis-Auguste Cézanne (*28 VII 1798 - † 23 X 1886); Maman: Anne-Elisabeth Honorine Aubert (* 24 IX 1814 – †25 X 1897).

## Kaypipas qhaway
* Claude Monet
* Édouard Manet
* Camille Corot

## Hawa t'inkikuna
Rembrandt van Rijn

**Rembrandt** (**Rembrandt Harmenszoon van Rijn**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Leiden llaqtapi -  wañusqa Amsterdam llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.

Taytan: Harmen Gerritszoon van Rijn; Maman: Neeltgen Willemsdochter van Zuijtbrouck.

## Llimphiykuna
* La lección de anatomía del Dr. Nicolaes Tulp , 1632
* Fiesta de Belsasar de 1635
* La ronda de noche de 1642
* Betsabé en su baño , 1654
* Los síndicos de los pañeros , 1662

## Kaypipas qhaway
* Llimphiy (Urasuyu)
* Peter Paul Rubens

## Hawa t'inkikuna
Hieronymus Bosch

**Hieronymus Bosch** (**Jheronimus van Aken**) sutiyuq runaqa (1450 watapichá paqarisqa 's-Hertogenbosch llaqtapi, Urasuyu-pi, 1516 watapi wañusqa 's-Hertogenbosch llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runas qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Llimphiy (Urasuyu)

## Hawa t'inkikuna
Sarwa

**Sarwa** nisqaqa  (kastilla simipi: *Sarhua*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Sarwa distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Carmelón Berrocal Evanán (1946-1998), llimphiq
* Primitivo Evanán Poma (* 1944), llimphiq

## Kaypipas qhaway
* Qachwa

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Sarhuallaqta.blogspot.com (Willakuykuna, Audio, etc.)
* Sarhua para el Mundo (Kastilla simi), Videos
* Artesanos de Sarhua (kastilla simi)
* Puente colgante de Sarhua: Su reconstrucción con técnicas tradicionales prehispánicas (kastilla simi)
Chuqiyapu mayu

**Chuqiyapu mayu** (*Río Chokeyapu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, juk mayum. Beni mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Urqu Jawira
Hatun Sach'amayu

**Hatun Sach'amayu** (*Río Madeira* / *Madera*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Brasil mama llaqtapipas, huk 3.239 km suni mayum, Amarumayup aswan hatun purimuq mayum.. 

## Rikchakuna

Rikcha:Rio Madeira- Cachoeira do Teotônio.jpg|Porto Velho, Cachoeira do Teotônio
Rikcha:Bolivia north.jpg|Hatun Sach'amayu Abuná mayuwan
Rikcha:Porto Velho 2 09072007.jpg|Porto Velho Hatun Sach'amayuwan
Rikcha:EFMM.jpg|Porto Velho Hatun Sach'amayuwan


## Hawa t'inkikuna
Huchusuma mayu

**Huchusuma mayu**, **Juchusuma**, **Uchusuma** icha **Risawariru** (Kastilla simipi: *Río Desaguadero*) nisqaqa huk 436 km suni mayum Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi (Inkawi pruwinsyapi, Jaruma pruwinsyapi, Gualberto Villarroel pruwinsyapi), Uru-Uru suyupi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi.
 

## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha
* Titiqaqa qucha
* Uru Uru qucha

## Pukyukuna
Mamuriy mayu

**Mamuriy mayu** (kastilla simipi: *Río Mamoré*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Santa Krus suyupipas, Brasil mama llaqtapipas huk 2.000 km suni mayum.
Urin Hatunmayu suyu

**Uralan Hatunmayu suyu** (Purtuyis simipi: *Estado do Rio Grande do Sul*) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqta: Porto Alegre. 

## Wiñay kawsay

## Pulitika rakiy
### Hatun llaqtakuna
* Porto Alegre 1 413 094 runakuna.  
* Caxias do Sul 441 332 runakuna. 
* Pelotas 328 864 runakuna.
* Canoas 325 188 runakuna.
* Santa Maria 262 368 runakuna.
* Gravataí 257 428 runakuna. 

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Brasil)

## Hawa t'inkikuna
Pillku Mayu

**Pillku mayu** (kastilla qillqaypi *Pilcomayo*, waraniyi simipi *Araguay*) nisqaqa huk 1.590 km suni mayum Arhintina mama llaqtapi, Parawayi mama llaqtapi, Buliwya mama llaqtapipas (Chuqichaka suyu, Uru Uru suyu, P'utuqsi suyu, Tarija suyu). Pukyu mayunqa Jach'a Juqhu mayum, Wari munisipyupi, Uru Uru suyupi. Pillku mayuqa qallarin yaku tinkuqpim Chillawamanta Kachi mayuwan, P'utuqsi suyupim, Tomás Frías pruwinsyapi, Urmiri munisipyupi, Qawayu kantunpi.

## Llaqtakuna
* Villamontes

## Kaypipas qhaway
* Jatun Mayu

## Puyukuna
Kunturillu mayu

**Kunturillu mayu** *(Condorillo, Kunturillo)* icha **Rocha mayu** nisqaqa, Capitán Martín de la Rocha sutiyuqmanta sut'ichasqa, Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, juk 115 km suni mayum. Pukyunmi Quchapampa wallapi, yaku tinkuqmi Tapaqarimanta Tintayamantawan, Sakawa llaqtap antinpi. Tinkun Arqi mayuwan.

## Llaqtakuna
* Killaqullu
* Kapinuta
* Pukara mayu
* Quchapampa

## Rikchakuna

Rikcha:Calvario de la Virgen María de Urqupiña II.JPG|Kunturillu mayu (chawpipi, lluq'imanta pañakama), Killaqullu llaqtapi


## Kaypipas qhaway
* Wapay mayu

## Pukyukuna