open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gualberto Villarroel pruwinsya

**Gualberto Villaroel pruwinsya** (kastilla simipi: *Gualberto Villaroel*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Curahuara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Gualberto Villarroel pruwinsya
Eliodoro Camacho pruwinsya

**Eliodoro Camacho pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Eliodoro Camacho*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waychu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Such'i mayu, Waychu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.

* ° Umanata kantunwan, Isquma kantunwan 
* °° Umanata kantun (2001 watapi)
* °°° Isquma kantun (2001 watapi)

Umanata munisipyuqa, Iskuma munisipyuqa musuq munisipyukunam,  kamasqa.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
* César Cocarico Yana Chuqiyapu suyup llaqta kamachiqnin
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Eliodoro Camacho pruwinsya
Bautista Saavedra pruwinsya

**Bautista Saavedra pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Bautista Saavedra jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Bautista Saavedra*) Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Charasani llaqtam.

Kay pruwinsyaqa umalliq Bautista Saavedra Malleamantam sutichasqa (1870-1939).

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Madidi mamallaqta parki - Apulupampa sallqa pacha suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Akhamani - Sunchulli
* **[[Mayu]]kuna:** Such'i mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Ch'uxña Quta - Ch'uxña Quta *(Chojna Kkota)* - Iskillani qucha *(Laguna Isquillani)* - Janq'u Qala *(Jankho Khala)* - Katantira qucha *(Laguna Catantira)*

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kallawaya
## Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy
* Madidi mamallaqta parki

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kallawaya
* Bautista Saavedra Mallea, Buliwyap umalliqnin
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Bautista Saavedra pruwinsya
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)
Franz Tamayo pruwinsya

**Franz Tamayo pruwinsya** (aymara simipi: *Franz Tamayo jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Franz Tamayo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Apulu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Madidi mamallaqta parki - Apulupampa sallqa pacha suyu - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Askarani  - Chawpi Katantika - Chawpi Urqu - Jach'a Waracha - Kunti Katantika - Machu Such'i Qhuchi - Nuwi - Qala Phusa - Salluyu - Wanakuni - Wank'uchiri - Pupuya; **[[Walla]]:** Apulupampa walla
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Qaqa mayu - Such'i mayu - Tuychi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Chalalan qucha - Phawchi qucha - Santa Rosa qucha - Such'i qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa (Apulu qhichwa simi), aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Franz Tamayo
## Pukyukuna
Inkisiwi pruwinsya

**Inkisiwi pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Inquisivi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Inkisiwi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Chalamarka qucha (Chuqitanka kantunpi) - Wallatani qucha (Wañaquta kantunpi) 
### Urqukuna

## Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.quimsacruz.com / Kimsa Krus Walla (kastilla simi)
* www.enjoybolivia.com Cordillera Real
* Bolivia – A Climbing Guide (inlish simi)
* www.quimsacruz.com
* *The American Alpine Journal* 1988, p. 166
* Simi taqi: Aymara simi - Kastilla simi

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkisiwi pruwinsya
Inkawi pruwinsya

**Inkawi pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Ingavi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Wiyacha llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kimsa Chata
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu - Jach'a Jawira - Wakira mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha

## Pulitika rakiy
Qanchis munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Uru runa

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy
* Chiripa
* Tiwanaku
* Taraqu yaqa wat'a
* Qhunqhu Wankani
* Lukurmata

## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
* Félix Layme Pairumani

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkawi pruwinsya
José Ramón Loayza pruwinsya

**José Ramón Loayza pruwinsya** (aymara simipi: *José Ramón Loayza jisk'a suyu*; kastilla simipi: *José Ramón Loayza*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Luribay llaqtam.

Kay pruwinsyaqa wamink'a José Ramón Loayzamantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Porvenir mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Wallatani qucha

### Urqukuna

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qunchamarka
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: José Ramón Loayza pruwinsya
Pedro Domingo Murillo pruwinsya

**Pedro Domingo Murillo pruwinsya** (kastilla simipi: *Pedro Domingo Murillo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Pallqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Qutapata mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Chakaltaya - Illimani - Wayna P'utuqsi
* **[[Mayu]]kuna:** Chuqiyapu mayu - Untujawi mayu - Urqu Jawira - Sunku mayu (*Río Zongo*)
* **[[Qucha]]kuna:** Inkachaka qucha - Milluni qucha - Sunku qucha (*Laguna Zongo*)

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Chakaltaya,  Illimani, Wayna P'utuqsi
* Killa Qhichwa

## Kaypipas qhaway
* Takisi
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Ojos del Salado

**Ojos del Salado** (kastilla simi: *[[Kachi]]chasqap [[Ñawi]]nkuna*) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi, Chili mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.891 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Yuyayyaku

## Hawa t'inkikuna
Payun Matru

**Payun Matru** nisqaqa Arhintina mama llatapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.680 mitrum aswan hanaq.
Pillanwasi

**Pillanwasi** icha **Pissis urqu** (*Monte Pissis*) nisqaqa Arhintina mama llatapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.795 mitrum aswan hanaq.
Mercedario

**Mercedario** nisqaqa Arhintina mama llatapi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.720 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna

Mercedario.jpg|


## Hawa t'inkikuna
Punu distritu

**Punu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Puno*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Punu llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Waki
### Runakuna
125 663 runakuna (61 613 qhari, 64 050 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
### Llaqtap amachana santun
* Mamacha Kandilarya

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Mamacha Kandilarya Raymi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2019-2022ː Martín Ticona Maquera 
* 2015-2018: Iván Flores Quispe. 
* 2007-2014: Luis Butrón Castillo.
* 2003-2006: Mariano Eutropio Portugal Catacora.
 
## Kaypipas qhaway
* Amantani
* Chukuwitu
* Intika
* Istiwis wat'a
* Jisk'airumuqu
* Kapachika yaqa wat'a
* Kutimpu
* Sillustani chullpakuna
* Tikunata wat'a
* Uru wat'akuna

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* INEI Piruw
Pakaqi pruwinsya

**Pakaqi pruwinsya** icha **Pakajaqi pruwinsya** (aymara simipi: Pakaqi jisk'a suyu / Pakaxi jisk'a suyu; kastilla simipi: *Pacajes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kuru Kuru llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Anallaqsi - Kunturiri rit'i urqu - Laram Q'awa
* **[[Mayu]]kuna:** Achuta mayu  - Huchusuma mayu - Mawri mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Aripunu qucha

## Pulitika Rakiy
Pusaq munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Ismael Montes

## Kaypipas qhaway
* Jach'a Phasa pukara
## Pukyukuna
Muñecas pruwinsya

**Muñecas pruwinsya** icha **Idelfonso de las Muñecas pruwinsya** (aymara simipi: *Muñecas jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Idelfonso de las Muñecas* icha *Provincia de Muñecas*) nisqaqa Buliwya suyupi, Chuqiyapu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuma llaqtam (392 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Llika mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Iskanwaya
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muñecas pruwinsya
Loja

**Loja** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Loja markap uma llaqtanmi.

## Pulitika rakiy
Tawa llaqta kitillinmi kan: El Sagrario, San Sebastián, Sucre, El Valle. 

## Ñaña llaqtakuna
* , Loja
* , San Francisco
* ,  Sullana

## Llaqtapi paqarisqa
Jamil Mahuad, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin  (*[[Mamallaktata Pushak]]* nisqa) (1998-2000), paqarimurqa Loja llaqtapi . 
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Loja kiti
http://www.ame.gov.ec/directorio/frontEnd/main.php
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpl.gov.ec / Loja kiti
* www.hcpl.gov.ec / Loja kitimanta (kastilla simi)
Quevedo

**Quevedo** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk llaqtam, Quevedo kitip uma llaqtanmi.

Quevedo llaqtaqa Timoteo Quevedomanta sutichasqa.  
* Kitu: 240 km 
* Wayakil: 190 km

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Babahoyo mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Quevedo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.los-rios.gov.ec/Quevedo
* www.enciclopediadelecuador.com
Sillustani

**Sillustani** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk chullpakunam, Umayu quchapi yaqa wat'api, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Hatunqulla distritupi. Punu llaqtamantaqa 34 km karum.

## Chullpakuna

Image:Dos Chulpas de la época Inca.jpg| 
File:Sillustani.jpg
Urnas funerarias, Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 86.JPG
Urnas funerarias, Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 85.JPG
Urna funeraria, Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 94.JPG
Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 87.JPG
Urna funeraria, Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 92.JPG
Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 108-112.JPG
Petroglifo, Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 114.JPG


## Kaypipas qhaway
* Amantani
* Umayu qucha
* Hatunqulla
* Intika
* Kutimpu
* Titiqaqa qucha
* Uru wat'akuna

## Hawa t'inkikuna
* Sillustanimanta rikchakuna
Salinas (Ikwadur)

} 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Marka || Santa Elena marka 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kiti || Salinas kiti
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 28.650 (*inec* 2001)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runak./km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar ||  km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 1 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Dennis Córdova
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kichwa simipi llika tiyanan||[www.]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan||municipiodesalinas.
|-
! colspan="2" | 
|}
**Salinas** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Santa Elena markapi huk llaqtam. 2007 watakama Wayas markamanmi kapurqan.

* Wayakil: 150 km

## Karu puriy
* 1.000.000 karu puriqkuna / wata

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Salinas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
Lampayiqi

**Lampayiqi** (ispaña simipi: *Lambayeque*) nisqaqa Lampayiqi suyupi (Piruwpi) huk llaqtam (manataqmi uma llaqtanchu), Lampalliqi pruwinsyap uma llaqtanmi..

## Karu puriy

* Sipan musiyu
* Brüning musiyu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Inka Wasi distritu

**Inka Wasi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Incahuasi*) nisqaqa Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Inka Wasi llaqtam
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Llakipampa sallqa kawsay risirwa 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Urqu]]kuna:**

## Uywakuna
### Ñuñuqkuna
* Wankana: *Tayassu tajacu*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* *Vermilingua*

### Pisqukuna

* Luru: *Aratinga erythrogenys*
* *Amaurospiza concolor*
* *Arremon abeillei*
* *Atlapetes seebohmi*
* *Basileuterus fraseri*
* *Basileuterus trifasciatus*
* *Grallaria watkinsi*
* *Icterus graceannae*
* *Leptotila ochraceiventris*
* *Melanopareia elegans*
* *Ochthoeca piurae*
* *Otus koepckeae*
* *Penelope albipennis*
* *Penelope barbata*
* *Tigrisoma fasciatum*
* *Turdus reevei*
* *Turdus nigriceps*
* *Syndactyla ruficollis*
* Kuntur *Vultur gryphus*

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
**Llaqtachakuna**:
Amusuy, Antamarka, Atumpampa, Atumpukyu, Ayamachay, Qallima, Kanchachala, Cruz Loma, Yuraqmaĉay *(Cueva Blanca)*, Cumbe Aura, Wayrul, Janque, Kunkacha, La Tranca, Lanchipampa, Lakipampa, Llamka, Maqaykaq, Mal Paso, Maraywaka, Montecarlo, Moyán, Uqsapampa, Hatun Pampa *(Pampa Grande)*, Payqa Sirka, Pukarumi *(Piedra Colorada)*, Sayaqrumi *(Piedra Parada)*, Playa, Puchaka, Kitikiru, Qutrapampa, Mayupampa *(Riopampa)*, Romero, Rumichaka, Saka, San Luis, Señor de la Humildad, Shankapampa, Shurchapitij, Sinchiwal, Susupampa, Tambuni, Tasakira, Tayapampa, Tutura, Tuturas, Tuluqpampa, Tungula, Uyshawasi, Uyurpampa, Warwar, Wasikaq

**Yapasqakuna**:
Alamo, Arco, Hatun Chakwaka, Biskacha, Capilla, Cascarilla, Castilla Rosa, Chillkayaku, Chillpaka, Chukllapampa, Coco, Coyona, Cumba, Waru, Escalera, Halecon, Jachi, Kinwa, Kuyuna, La Calera, La Rajada, Lajas, Lanchi, Limón, Liriu, Lluchkayaku, Makmakpampa, Marko, Molino, Mundo nuevo, Mushkalin, Muye, Pagay puente, Palayón, Paqcha, Pillqunta, Pulka, Punquyju, Puykaty, Quisera, Kitrarampa, Qunquna, San Nicolás, Sapote, Sauce Tranca, Shankayqun, Shita, Tierra Colorada, Tinkuq, Totorita, Tumbe, Uchkula chakwaka, Uktruyaku, Valencia, Wachuma, Yana Yaku, Yerba Buena

**Chakrakamay wakikuna**:
Alisupampa, Kinwa

**Hukkuna**:
Tinshu

## Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris k'iti rimayta) rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Musiku
* Allpa llamk'ay: quwikuna, uwihakuna
* P'acha / Awarank'u

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi-Kañaris
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
* www.enjoyperu.com / Llakipampa sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi) 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Lampalliqi suyu
* Inkawasi awana (kastilla simi)
Phirriñaphi pruwinsya

**Phirriñaphi** icha **Phiriñawi** (kastilla simipi: *Provincia de Ferreñafe*) nisqaqa Piruwpi, Lampalliqi suyupi, huk pruwinsyam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi.

## Allpa syawachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Llakipampa sallqa kawsay risirwa - Pumaq sach'a-sach'a ñawpa wak'a - Hatun Batan parki
* Urqukuna: Yanawanka 4.062 m (Lampalliqi suyupi aswan hatun urqu)
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Yurakuna
* Allqu thaqu *Acacia macracantha*
* *Capparis angulata* 
* *Capparis ovalifolia*
* *Vallesia dichotoma* 
## Uywakuna
### Ñuñuqkuna
* Wankana: *Tayassu tajacu*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* *Vermilingua*

### Pisqukuna

* Luru: *Aratinga erythrogenys*
* *Amaurospiza concolor*
* *Arremon abeillei*
* *Atlapetes seebohmi*
* *Basileuterus fraseri*
* *Basileuterus trifasciatus*
* *Grallaria watkinsi*
* *Icterus graceannae*
* *Leptotila ochraceiventris*
* *Melanopareia elegans*
* *Ochthoeca piurae*
* *Otus koepckeae*
* *Penelope albipennis*
* *Penelope barbata*
* *Tigrisoma fasciatum*
* *Turdus reevei*
* *Turdus nigriceps*
* *Syndactyla ruficollis*
* Kuntur *Vultur gryphus*

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa lliwmanta astawan kastilla simitam, qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris) rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Apaykachana
* Chiklayu 18 km
* Pimentel 29 km
* Lampalliqi 37 km
* Lima 788 km 
* Piwra 275 km 
* Tumpis 561 km
* Truhillu 228 km
* Kashamarka 284 km
* Jaén (Piruw) 334 km

## Kaypipas qhaway
* Chiklayu 
## Willay pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Llakipampa sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Lampalliqi suyu
* www.enjoyperu.com / Pumaq sach'asach'a willkachasqa ñawpa suyu (kastilla simipi)
Kañari

**Kañari** nisqa runakunaqa huk kichwa rimaq runa llaqtam, Ikwadurpi, Asway markapi Kañar markapipas,  kawsaq. 

## Tiyay

Pukyu: 
## Indihina tantanakuykuna
**Kañar markapi:**
* UPCC *Unión de Pueblos Indígenas y Campesinos del Cañar* (ECUARUNARI, CONAIE) 
* FENOCIN *Federación Nacional de Organizaciones Campesinas, Indígenas y Negras* 
* FEINE *Federación Ecuatoriana de Indígenas Evangélicos* 
**Asway markapi:**
* UNASAY-E (ECUARUNARI, CONAIE) 
* UNASAY-F (FENOCIN)
## Lantikuna

Rikcha:Canari dress - female.JPG|
Rikcha:Canari dress male.JPG|
Rikcha:Kanari_awaq_01.jpg|Kañari awaq
Rikcha:Canari dress (man).JPG|qharip p'achallinan
Rikcha:Canari dress (woman).JPG|warmip p'achallinan

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa runa
* Qhichwa simi
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Taraputu

**Taraputu** (kastilla simipi: *Tarapoto*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, San Martin pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Saywitu: San Martin suyu
Kañaris distritu

**Kañaris** (kastilla simipi: *Distrito de Cañaris*) nisqaqa Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Kañaris llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
38: Kañaris, Illampi, Mullipampa, Atupampa, Mitupampa, Sigues, Quirichina, Shin shin, Alcanfor, Kinwa, Tute, Pamaca, Mamaqpampa, Tawrimarka, Wakapamapa, Pandachí,, Chillasqui, Suchco, Saucepampa, Congona, Casa quemada, Sauce, Wallapampa, Naranjo, Machucarí, Espinal, San Cristobal, Pozuzo, Rodeopampa, Palo Blanco, Santa Lucía, La Sucha, Hualte, T. P. Verde, Hierba Buena, Corralpampa, Cangrejera.

## Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris k'iti rimayta) rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi-Kañaris
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Lampalliqi suyu
Phirñahi

**Phiriñahi**, **Santa Lucía de Ferreñafe** (kastilla simipi: *Ferreñafe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lampalliqi suyupi, Phiriñahi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Qurisapa pruwinsya

**Qurisapa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de El Dorado*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Husiy Sisamanta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Runakuna
Kay pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Pichqa distritunmi kan.

Distritu - (Uma llaqta):
* Yuraq Yaku
* San Husiy Sisamanta
* San Martín
* Santa Rosa
* Shatoja

## Pruwinsyapi paqarisqa
### Kunsijirukuna
* 2011-2014: Mery Alicia Flores Saavedra Vda. de Ruiz, Nueva Amazonia.
### Kurakanaka
* 2011-2014: Gene Augusty Mera Alvarado, Fuerza 2011.
* 2007-2010: Oswaldo Noriega Reátegui, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 2003-2006: Gene Augusty Mera Alvarado, Unidad Nacional.
* 1999-2002: Wilfredo Saavedra Macedo, Partido Aprista Peruano (APRA).
* 1996-1998: Willian Guerra Valera, Lista independiente No.3.
### Taytakura
* Mons. Rafael Escudero López-Brea (Muyupampa Uwispu).
* Pbro. Francisco Lunar Trigo (Parruqu San Husiy).

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Wallaqa pruwinsya

**Wallaqa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Huallaga*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sapusuwa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Runakuna
Wallaqa pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Suqta distritunmi kan.

Distritu - (Uma llaqta):
* Alto Saposoa
* El Eslabón
* Pisquyaku
* Sacanche
* Sapusuwa
* Tingo de Saposoa

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Tinku Mariya

**Tinku Mariya** (kastilla simipi: *Tingo María*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyap uma llaqtanmi. 
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Wallaqa mayu

## Karu puriy
* Tinku Mariya mamallaqta parki

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Sumaq qhaway pruwinsya

**Sumaq qhaway pruwinsya** (Kastilla simipi: *Provincia de Bellavista*) nisqaqa San Martin suyupi, Piruwpi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sumaq qhaway llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Cordillera Azul mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Runakuna
Kay pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Suqta distritunmi kan.

Distritu - (Uma llaqta):
* Sumaq qhaway - Sumaq qhaway
* Alto Biavo
* Bajo Biavo
* Wallaqa
* San Pablo
* San Rafael

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Lamas pruwinsya

**Lamas pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Lamas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martín suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lamas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika Rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Runakuna
Kay pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.

## Simikuna
Lamas pruwinsyapiqa Lamas-Luritu kichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martín suyu
Pikuta pruwinsya

**Pikuta pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Picota*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pikuta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Anqas Walla mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Misk'iyaku mayu - Wallaqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Runakuna
Kay pruwinsyapiqa Llakwash runakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Chunka distritunmi kan:

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Rioja pruwinsya

**Rioja pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Rioja*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Rioja llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika Rakiy
Isqun distritunmi kan:

Distritu - (Uma llaqta):
* Awajún
* Elías Soplín Vargas
* Musuq Kashamarka
* Pardo Miguel
* Posic
* Rioja
* San Fernando
* Yorongos
* Yuraqyaku

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
San José de Sisa

**San José de Sisa** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Qurisapa pruwinsyap, uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Llakwash
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Huwanhuy

**Huwanhuy** (kastilla simipi *Juanjuí*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martín suyupi, huk llaqtam, Mariscal Cáceres pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wallaqa mayu
## Pukyukuna

* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martín suyu
Kañar

**Kañar** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

## Ikwadurpi
*Kañar marka, Ikwadur mama llaqtapi
*Kañar kiti, Kañar markapi
*Kañar llaqta, Kañar kantunpi
*Kañari runa llaqta
*Kañari kichwa, Kañar markapi kichwa k'iti rimay

## Piruwpi
*Kañaris, Piruwpi (Lampalliqi suyupi) huk llaqta
*Inkawasi-Kañaris, Piruwpi (Lampalliqi suyupi) qhichwa k'iti rimay
Antonio Raimondi pruwinsya

**Antuuñu Raymunti pruwinsya** (aymara simipi: *Antonio Raimondi jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Antonio Raimondi*) nisqaqa  mama llaqtayuq, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Llamillin llaqtam. 

## Wiñay kawsay
Yurirqan 26.10.1964, mamallaqta pushaq: Fernando Belaúnde (Hirnanyu Wilayunti). Chaypia usharun pichqa chunkata watata.

Kay pruwinsyaqa kawsay yachaq Antonio Raimondimantam sutichasqa.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chunta (+4.000 m) - Hatun Pallqu (+4.600 m) - Kashatuna (+4.000 m) - Mullush - Paratay - Rajush (+4.600 m) - Ullimpa (+4.200 m) - Waruya - Waychu (+4.200 m) 
* **[[Qucha]]kuna:** Qarwaqucha - Ruriqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Mirgas mayu - Puchka mayu 

## Pusay rakiy
Suqta listritunmi kan:

### Uma llaqta
**Llamillin** marka. 'llamillin' nin mikuyta musyay imanuw kanqanta, qalluykiwan, shimiwan maakuy huk mikuyta laqwapaqnuw. Kikin markaqa Pawaqutu hirka chakinchu, huk manyapa aywan *Pashtaq raqra*.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019 - 2022: Félix Sandoval Díaz.
* 2015 - 2018: Félix Demóstenes Lora Zorrilla, Alianza para el Progreso partidupi.

## Kaypipas qhaway

* Antonio Raimondi
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Yaruwillka pruwinsya

**Yaruwillka pruwinsya** (aymara simipi: *Yaruwillka jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Yarowilca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chawinillu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alberto Fujimori Umalliqmi.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**  Atuq Wachanan - Laksha Warina - María Jellé Punta - Paraqucha Punta - Pukarumi Punta - Ruwan Winsa - Wari Punta - Yachas Punta
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Lasuqucha - Minasqucha - Pararaqucha - Pukaqucha - Qiñwanaqucha - Salwana qucha - Yawarqucha

## Chiriqunuy
## Flora faunapas
## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna

### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Musiku
## Raymikuna
## Karu puriy

## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Wanuku 
* Wanuku Pampa
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
* www.huanucoagrario.gob.pe (kastilla simi)
Wanuku pruwinsya

**Wanuku pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Huánuco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wanuku llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Wallaqa mayu

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Rikchakuna

Rikcha:Huánuco San Sebastian Church.jpg|San Sebastian inlisya, Wanuku


## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* SAywitu: Wanuku pruwinsya
* Saywitu: Wanuku suyu
Leoncio Prado pruwinsya

**Leoncio Prado pruwinsya** (aymara simipi: *Leoncio Prado jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Leoncio Prado*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tinku Mariya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi. 

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Anqas Walla mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Wallaqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Urqu]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna

Bena Jema llaqtapiqa, Rupa Rupa distritupi, Shipiwu-Quniwu runakunam tiyanku. Kay llaqtachaqa m kamasqa karqan. 
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku. Bena Jema llaqtapiqa shipipu simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Karu puriy
* Tinku Mariya mamallaqta parki
* Sumaq puñuq urqukuna

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Wanuku 
* Leoncio Prado
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Wanuku suyu
Lawriqucha pruwinsya

**Lawriqucha pruwinsya** (aymara simipi: *Lawriqucha jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Lauricocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hisus llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alberto Fujimori Umalliqmi. 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waywash walla risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Hatun Siwla - Hirishhanka - Huraw - Kisillu hirka - Kisilluhanka - Kulli urqu - Liyun Waqanan - Ninashanka - Pishtaq hirka - Puskanturpa - Puywanqucha urqu - Runtuy - Santa Rusa - Sarapu - Umiñaturri - Yarupaja (5.644 m) - Yerupaja (6.635 m); **[[Walla]]kuna:** Rawra walla - Waywash walla 
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Nupi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Kisilluqucha - Lawriqucha - Mituqucha - Qarwaqucha - Siwlaqucha

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Karu puriy

* Lawriqucha
* Yerupaja
* Waywash walla

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wanuku 
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
 
* Saywitu: Wanuku suyu
Mayukillap Iskaynin pruwinsya

**Mayukillap Iskaynin pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Dos de Mayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wanuku suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tantasqa llaqtam. *Anqas killapa ishkaynin* ( Ankash qallupi) 

## Wiñay kawsay
Kamasqa . 

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Liryupampa
* **[[Mayu]]kuna:** Urqumayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Waki

### Runakuna
### Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

Kay pruwinsyapa qichwantam Anqas suyu Wanuku suyu runakuna hamutanman 
### Iñiy
## Musiku
## Karu puriy

* Wanuku Pampa
## Raymikuna
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Tantasqa
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
* Augusto Cárdich, yachaq
## Apaykachana
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Wanuku 
## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Mayukillap Iskaynin pruwinsya (pdf)
* Saywitu: Wanuku suyu
Ampuq

**Ampu** (kastilla simipi: *Ambo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Ampu pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Waqrachuqu

**Waqrachuku** (kastilla simipi: *Huacrachuco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Marañun pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Chawinillu

**Chawinillu** (kastilla simipi: *Chavinillo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk llaqtam, Yaruwillka pruwinsyap uma llaqtanmi, Marañun mayu patanpi tiyaq. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Wanuku suyu
Chanka quichua

**Chanka quichua** icha **Ayakuchu-Chanka runasimi** icha **Chanka rimay** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Ayakuchu, Wankawillka, Apurimaq suyukunapi (Piruwpi) rimasqa. Chanka runa llaqtappas rimasqansi karqan.

## Hawa t'inkikuna
* Clodoaldo Soto Ruiz (University of Illinois): RUNASIMI-KASTILLANU-INLIS LLAMKAYMANAQ QULLQA Ayakuchu-Chanka I rakta Liwru *online* 5,5MB
*'''Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka runasimipi''' Liwru *online* 7,7MB
* Samuel Majerhua Castro, La escritura fonémica del quechua ayacuchano.pdf (kastilla simi) pdf
Wanka limay Qhichua

**Wanka limay**, **Wanka nunashimi** icha **Wanka Nuna Shimi** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Hunin suyupi (Piruwpi) Wanka runakunap rimasqan.

 

## Hawa t'inkikuna

* Serafín Coronel Molina: Literatura y cultura quechua
Inkawasi-Kañaris

**Inkawasi-Kañaris** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, piruwanu Lampalliqi suyupi (Inkawasipi, Kañarispi) rimasqa.

 

## Hawa t'inkikuna
* José Luciano Vilcabana Sánchez, '''Atun Rimananchikta Riqsishun''', Inkawasi - Lambayeque pdf 2,88 MB
* lengamer.org / K'askaqkuna

### [[SIL International|Rimay yachaq ruphay mit'a yachay wasi]] nisqap liwruchasqan willakuykuna qillqakunapas
* Guia de quechua para castellanohablantes
* Inkawasi kwintukuna kustumbrikuna iskribishun
* Isiduritupa pukllakunan
* Kulira qishayta qasillachishun
* Kushikuqnu linwaraspi yaĉhakushun
* Kushikuqnu linwaraspi yaĉhakushun (2)
* Linwaras iskribiyta yatrakushun
* Linwarasta liyita yatrakushun
* Mushuq Yurqay
* Shumaq liyinawan yaĉakushun
* Surruwan waychaw
Kashamarka rimay

**Kashamarka rimay** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Kashamarka pruwinsyapi (Piruwpi) rimasqa, Chitilla, Purkun, Pultumarka *(Baños del Inca)* ayllu llaqtakunapi.

Kunan pacha Kastilla simip ancha chikichasqanmi k'iti rimay.
Kashamarka llaqtapi kaq Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka *(Atun Yach`aywasi Kichwarimay Kashamarkapa)* nisqam chay rimayta yachachin, Dolores Ayay Chilónpa kamachisqan.

## Liwrukuna
### Simi qullqakuna
* Félix Quesada C. (1976): Diccionario Quechua de Cajamarca-Cañaris [- Castellano y vice versa]. Ministerio de educación del Perú.
* Félix Quesada C. (1976): Gramática quechua, Cajamarca-Cañaris. Ministerio de educación del Perú.

### Kashamarka qhichwa runakunap kawsayninmanta
* Marco A. Arana Zegarra: *[https://web.archive.org/web/20141127005010/http://cajamarca.de/download/marco-tesis.pdf Resolución de Conflictos Medioambientales en la Microcuenca del Río Porcón, Cajamarca 1993-2002]* (PDF; 2,5&nbsp;MB). Pontificia Universidad Católica del Perú, Lima 2002.
* Yina Miliza Rivera Brios: *Quechua language education in Cajamarca (Peru): History, strategies and identity*. University of Toronto, 2006. ISBN 0494163968, 9780494163962

## Hawa t'inkikuna
### Yachaywasi
* Kashamarka-Kañaris Runashimi Yachay Wasi - Kashamarkapi (Aliman llika tiyaypi)
** Unay willanakuna: Urqu Kilish, wakinkunapas

### [[SIL International|Rimay yachaq ruphay mit'a yachay wasi]] nisqap liwruchasqan willakuykuna qillqakunapas
* ''Cuentokuna llaqtancheqmanta'' (1979, Blanca Ortiz Chamán, Cruz Landa Quito, Vicente Ortiz Alaya-p willasqan, David Coombs-pa uyarispa qillqasqan, PDF 1,0 MB)
* ''Shumaq Kwintukuna'' (1983, Druz Landa Quito, Vicente Ortiz Alaya-p willasqan, PDF 1,4 MB)
* ''Unay Kwintitukuna'' (1997, Santos A. Calua Terán-pa uyarispa qillqasqan, PDF 2,4 MB)

### Yachana liwrunkuna
* David Coombs et al. (2003): *[http://www.sil.org/americas/peru/pubs/Qca-gram.pdf Rimashun Kichwapi - Hablemos en Quechua. Una introducción al quechua cajamarquino]*. Instituto Lingüístico de Verano, 1997 (pdf, 1,9&nbsp;MB, rirpu)
* Marcelino Intor Chalán (2010): *[http://ftpmirror.your.org/pub/wikimedia/images/wikipedia/commons/a/a5/YACH'AKUSHUN_QICHWANCHIQTA_-APRENDAMOS_NUESTRO_QUECHUA.pdf Yach’akushun Qichwanchiqta. Aprendamos nuestro quechua]* (PDF; 726&nbsp;kB). Fondo Editorial Municipalidad Provincial de Cajamarca. 2da. edición, febrero de 2010.
* Dolores Ayay Chilón (2013): *[http://www.pullapurishum.de/FOLLETO%20QUECHUA.pdf Kashamarkapa shumaq mishki shiminmi]*, 3a ed.

### Dyuspa Simin Qillqa
* Kashamarka rimaypi Mushuq Tistamintu (Musuq Rimanakuy, PDF)

### Widyukuna
*Mishki Rimay: Dolores Ayay Chilón riman qhichwa simimanta kasway saphimantapas Purkun ayllu llatapi (kashamarka rimaypi)
Yanaqucha (Kashamarka suyupi)

:
**Yanaqucha** (*Yanaqocha*) nisqaqa huk piruwanu qucham, Kashamarka suyupi. Yanaqucha k'itipiqa huk hatun quri qhuyam (**[[Yanaqucha qhuya]]**), ancha sallqa waqlliqmi.
Yanaqucha

**Yanaqucha** sutiyuqqa kay quchakunam:
* **[[Yanaqucha (Kashamarka suyupi)]]**
* **[[Yanaqucha (Hunin suyupi)]]**
* **[[Yanaqucha (Qusqu suyupi)]]**
* **[[Yanaqucha (Wankawillka suyupi)]]**
* **[[Yanaqucha (Ayakuchu suyupi)]]**

**Yanaqucha** sutiyuqqa kay urqukunam:
* **[[Yanaqucha rit'i urqu (Pasqu)]],** huk urqu, Piruwpi, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi, Wachun distritupi
* **[[Yanaqucha urqu (Wanuku)]],** huk urqu, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Piruw
* **[[Yanaqucha urqu (Kashamarka)]],** huk urqu, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Piruw

**Yanaqucha** sutiyuqqa kay qhuyam:
* **[[Yanaqucha qhuya]],** Kashamarka suyupi
Tukachi pruwinsya

**Tukachi pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Tocache*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tukachi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Wallaqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika Rakiy
Pichqa distritunmi kan.

### Runa llaqtakuna
Tukachi pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Abiseo mayu mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
Wanuku rimay

**Wanuku rimay** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Wanuku suyupi (Piruwpi) rimasqa.

## Hawa t'inkikuna
* Wanuku qhichwa simi taqi: Rimaycuna - Quechua de Huánuco - Diccionario del quechua del Huallaga con índices castellano y inglés, 2008
Lamas-Luritu

**Lamas-Luritu** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, San Martin suyupi, Luritu suyupipas (Piruwpi) rimasqa. Llakwash runakunap rimayninmi.

## Qillqakuna
* Marinerell Park, Nancy Weber, Víctor Cenepo S. (1975): Diccionario Quechua de San Martín - Castellano y vice versa. Ministerio de educación del Perú 
* Gerald Taylor (2006): Diccionario Quechua Chachapoyas - Lamas (- Castellano)
Chachapuya runashimi

**Chachapuya runashimi** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Amarumayu suyupi (Piruwpi) rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqanmi k'iti rimay.

Luya pruwinsyapi kaq Kunila llaqta qhipaq Chachapuyas qhichwa rimaq llaqtam, wawakunapas qhichwataraqchá yachakun.

Chachapuyas pruwinsyapitaq kay distritukunapim rimanku: Lamud (Kunti Chachapuyas), Grenada-Mendoza (Anti Chachapuyas), Shallka (Urin Chachapuyas), Llakwash Chachapuyas.
Chachapuya

**Chachapuya** nisqa runakunaqa ñawpa pachas huk runa llaqtas karqan, kunan Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi (Piruwpi) kawsaq.

Tawantinsuyu pachapiqa chachapuya runashimi rimaqsi karqan.
## Rikchakuna

Image:Chachapoya ojo puma.jpg|"Puma ñawi", Luya pruwinsya
Rikcha:Chachapoyas-Museum.JPG|Chachapuya musiyu, Leymebamba

## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Chachapuyas
## Hawa t'inkikuna
Sarayaku

**Sarayaku** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, Pastasa kitipi, Bubunasa mayu patanpi huk llaqtam. Sarayaku llaqtapiqa waranqa kichwa rimaq runam kawsachkan, Sarayaku kitillipitaq 2200 kichwa runam. Sarayaku llaqtayuq runakunaqa Arhintina mama llaqtayuq CGC nisqa allpa wira ruruchinawan hayu kaspa llat'anasqa kanamantam amachakunapaq maqanakunku.

Sarayaku llaqtaqa *[[Pastasa Runakuna Tantanakuy]]* nisqapi wankurisqam.

## Allpa saywachi
Sarayakuqa paray sach'a-sach'asapam, ancha yura, uywa rikch'aqsapam. Achka mayukunam.

## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy

## Yachachiy
Sarayakupiqa iskay simipi iskay kawsaypi yachaymi: kichwa rimaypi, kastilla simipipas.
* Wawa wasikuna 
* Sarayakupiqa suqta huch'uy yachay wasim.
* Sarayakupiqa huk chawpi yachay wasim.
* Sarayakupiqa huk yachay suntur hinam, Tumipampa, Lleida llaqtakunap hatun yachay wasikunawan llamk'anakuq.

## Musiku
Sarayaku runakunaqa challwa hap'iqmi, chakra runam, yura pallaqkunapas.

Sarayakuqa kawsay pacha karu puriy *(ecology tourism)* nisqamantapas musikunmi.
## Karu puriy
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
*Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Pastasa runa
## Hawa t'inkikuna
* www.sarayaku.com
Paray sach'a-sach'a

**Paray sach'a-sach'a** nisqaqa parasapa sach'a-sach'am.

Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun paray sach'a-sach'aqa Amarumayup suyunpim, *[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]]* nisqa.

Paray sach'a-sach'aqa ancha rikch'aqsapam, ancha achka yura, uywa rikch'aqkunam, kawsay pachapaq ancha chaniyuq kawsay suyum.

Q'iru ruraq, michiq, chakra kamay ruraq ruruchinakunam sach'a-sach'ata qulluchichkanku. Huk kuti qullusqa kaspaqa, manam allichinachu. Manaña sach'a-sach'a kaptinqa, allpa chinkarim qallarin.

## Hawa t'inkikuna
Wari distritu

**Wari distritu** (kastilla simipi: *distrito de Huari*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi, Yuraq Wallapi. Uma llaqtanqa Wari llaqtam.

## Ima nin sutin
* **Wari** (Qheswa tarpuq), huk runakunapa sutin, hayusqa *laqwa*kunawan (salqa michiq)  .
* **Wari** Intipa sutin huk hacha suyu simipi ( Panu simipi)
* **Wari** , *wariruna*manta ( hombre primitivo, ligado a la naturaleza) 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Altar Mayor rit'i urqu - Chinchiy icha Rurichinchay rit'i urqu - Minuyu rit'i urqu - Qaqapampa rit'i urqu - Tarush Wachanan rit'i urqu
* **[[Qucha]]kuna:** Purway qucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Qaqapampa mayu (*Jacabamba*) - Rurichinchay mayu - Ruriq mayu - Shashaq mayu (*Río Shashaj*) - Wari mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin distritupi)
* Waylas
* Kunchuku qhichwa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Anra listritu

**Anra listritu** icha *Anra listritu* (kastilla simipi: *Distrito de Anra*) nisqaqa huk listritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Anra llaqtam. Apusimi 23533 (24-12-1982, pacha yupaynin) kamarisqa listrutunuw.

## Maymanta sutin
Sutin paqarisqa qichwa simi *ranra*manta ( 'ranra' = guijarral, morrena); 'r'qa 'anra'pi rimachin 'para'pihina Runa simipi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Palumuhirka - Ururupay
* Quchakuna: Kinwaqucha - Qullpa qucha - Yanaqucha
* Mayukuna: Puchka mayu

## Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Qashash distritu

**Qaqay distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *distrito de Cajay*) Piruw mama llaqtap distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Qaqay llaqtam.

## Ima nin
* *Qashashqa* ( desgarrado) > qashash > qahash > kahash > kahas
* *Kasha*manta ( de espina)
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Piruru urqu - Pukyu urqu (+4.200 m) - Punkuchakayuq (+4.000 m)
* Quchakuna: Shushuqucha (*Shushucocha*)
* Mayukuna: Kuchimach'ay mayu - Wari mayu

## Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku (94,1).

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Wantar Chawin distritu

**Wantar Chawin distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chavin de Huantar*) Piruw mama llaqtap  distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wantar Chawin llaqtam, Musna mayup patanpi tiyaq. Wantar Chawin mawk'a llaqtamanta 500 mitrumchá karum. Kay llaqtaqa 1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Maymanta sutin
Kay listritup sutin luqsin iskay qhichwa simimanta: **Wantar Chawpin**; *Wantar*qa huk hacham 'Cortaderia rudyuscula Stapfl' . Hukkaq suti *Chawpin* nin mayu tinkuq, ñan tinkuq ( encuentro de ríos, cruce de caminos). Kay pachapi tupan Musna mayu wachiqsa mayuwan .

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Laryarahu rit'i urqu - Murrurahu rit'i urqu - Qaqat rit'i urqu - Santa Rusa rit'i urqu (+5.200 m) - Wansan rit'i urqu (*Huansan*) (+5.000 m) - Wantsan rit'i urqu (icha Tunshu) (6.369 m)
* Quchakuna: Tishuyuq 
* Mayukuna: Musna mayu - Wachiqsa mayu

## Waki
### Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Llaqtap amachana santun
* 16 ñiqin anta situwa killapi: Karmilu Urqupi Pallan.

## Karu puriy

* Wantar Chawin

## Kaypipas qhaway
* Kunchuku qhichwa
* Waylas
* Yuraq Walla
* Wari

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu