Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

**Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin** (kastilla simipi: *Universidad Nacional Mayor de San Marcos*, **UNMSM**; latin simimanta: *Academia Sancti Marci Urbis Regum in Peruvia*) nisqaqa Piruwpi qhapaq Yachay sunturmi, Lima llaqtapi. Aswan chaninchasqa, sut'inchasqa yachay wankurina Piruw mamallaqtapi kan, hinan kaspa Piruwpi, Awya Yalawpi ñawpaq yachay sunturnin kan.  1548 watapi, Santo Domingo kunwintupi pata yachaqkunamanta qallarisqaku. Fray Tomas de San Martín nispa, chiqanchasqa paqarirqaku, hinaqtin 1551 wata ayriwa killa 12 ñiqin Carlos I Ispañamanta Qhapaq kamaqillqanninwan chaynallata kawsarirkaku. Sacro Impero Romano Germánico-wan,  1571-pi Puntifisya kutirirqaku, Pio V papa chay puntifisya nispa qurqan, hinaqtin sutin tikrarqan kayhina: Qhapaq Puntifisya Lima Qhapaqkunan Llaqtan Yachay Suntur (Kastilla simipi: "Real y Pontificia Universidad de la Ciudad de los Reyes de Lima" ). Ispañan kurunanmanta riqsispaqa, ñawpa Awya Yala yachay sunturnin, qhapaq kamaqillqa paqarispaqa hina, 1551-manta 1821-kama, Lima Llaqtan Yachay Sunturnin Virreinato pachan. Ispañamanta qispikusqa pachan, aswan chaninchasqa kutirqan, wakin hatun runakunam k'anchaspa, yachachispa, Piruwpa qispichinkama. Chaykunapas qhipanmi, ripuwlika pachapi Lima Yachay Suntur sutinta takyay. 1946 watakama, chay watapi kunan sut'inta hap'irqapun kunanmanta Mamallaqtap Yachaysunturnin kan.

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin kusaq Piruwmanta yachay wankurina riqsispaqa, aswan hatuchasqa, sut'ichasqa, chaninchasqa, kaykunarayku: «allinkamachinrayku, akllaykamachinrayku, wiñankawsayninrayku», hinaqtin chiqachisqa aswan allin hamut'a wankurina, waki wankurina hina kaspaqa.  Yaqa tukuy pachaqa 1º ñiqin Piruwpi kan, kay ranking-kuna nispa yupaychasqa  *University Rankings by Academic Performance* *URAP Center*-manta hina,  *QS World University Rankings* por *Quacquarelli Simonds* hina, *Rankings Web of Universities* CSIC-manta hina (aswan riqsisqa *Webometrics* hina*),*  *University Web Rankings* 4ICU-manta, *SIR World Reports* *SCImago Research Center*-manta, waqkuna. Aswanpataq, sapa Piruw yachay sunturnin acreditación-wan kan, hawa mamallaqtakunamanta chaninchakuspataq. 

Achka hatun Piruwmanta runakuna, Awya Yala runakunantin, sunturmanta lluqsimurqan, paykunaqa t'aqwiqkuna, hamut'a-runakuna, qillqaqkuna, waqkuna kan; tukuy paykunaqa sut'ichispa yachay sunturnin chaninta, aswan allin kaspaqa, Piruwa wiñaykawsaynin hatunchakuspa, wiñachikuspa. San Markus Yachay Suntur nispaqa Piruw kaqlla hina, tukuy mamallaqtan ñawpankuna, qhipanankuna mirachininrayku, hinaspataq yachaqnin sinchi qaywisqa umayuq kanku, yachakuq, kallpachakuq yachaqkuna, Piruw mamallaqtam runakuna hina. 21 Mamallaqtam umalliqnin  1 Premio Nobel-tin —Mario Vargas Llosa, sapa piruwanuqa kay suñaywan— kay yachay sunturmanta lluqsimurqan, ña t'aqwiqkuna, amawtakunapas kapun.

Yaqa 500 watakunawan, San Markus Hatun Yachay Suntur achka wasikuna purirqaku, wakin kunankama tiyan, chanin; kaytaqa San Markus Hatun Wasi kan, huk kaq San Markus wasin aswan 400 watakuna puririrqan, kaytaqa wakin wasikuna, Lima llaqta chawpinpi,  UNESCO-manta Patrimonio de la humanidad nisqa riqsirqan,— kunan yachay sunturnin chaninchasqa llamk'achiykuna wasi, waq imankunapas kan, hinaqtin aswan kusaq runakunam riqsichinanpaq, kunan "San Fernando" Hampi Yachay Facultad-nin nispa 1901 wata paqarirqan, ñawpaq hamp'ina wasi tukuy Piruwpa kan; hinaqtin 1960-manta Yachay Sunturnin Llaqtan pusamurqan, hinaqtin kuraq campus kan; chaypi achka Facultad-kuna, chawpi bilbioteca, kancha, pusaq wasi, hamut'a wasikuna tiyan. Tukuy kaykuna Lima llaqtap chawpin kachkan. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 65 suntur-yachaywasikunawan kan, 20 facultadkuna huñusqa, hinaqsi, paykunaqa huñusqa 6 yachaysunturpa p'atmakunapi, Piruwmanta Yachay Suntur ancha yachaqkuna mast'arispaqa, tukuy facultad-kunasninta ñawpa-grado, qhipa-grado programakunata aypun. Hinaqtin, sinchi achka wankurinakuna, hamut'akuna, qutukunan kachkan, kaykuna hina: centro cultural, musiyukuna, ñawiriy wasikuna, unquna wasikuna, press, waqkuna.

## Wiñay kawsay

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnintaqa  Carlos V sutiyuq Ispañap Qhapaqnim kamarirqan. Chayrayku mi kachkan, Awya Yalapi ñawpaq yachay sunturmi, Piruwpi ñawpaq yachay sunturmipas.

Piruw mamallaqtam kuraq yachayninta qallarirqapun Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin qallarinwan,  hinaq hak’ay 1548 watapi, estudios generales-manta  kunventokunapiqa yachasparqan kamachirqaku (santu dumingu orden nispa). Paykunaqa taripanninkunata musuq ispañapa hallp’ankunapi clero runakunaqa allinta yachayta karqan

Hinaspataq, Limapa cabildo-n Ispañakama apachirqaku kaykuna fray Tomas de San Martín nispa, Jeronimo de Aliaga-ntin, paykunaqa Qhapaq Carlos I V, sacro imperio romano germánico-manta  qhapaq kamaqillqa hap’ikurqan (Fray Tomas llamk’aninta kusasqa karqan) . Kay  qhapaq kamaqillqaqa 1551 wata, 12 aymuraqa lluqsimurqan, Valladolid llaqtapi; hinaspataq chiqaqpuni yachay sunturqa paqarirqaku kay sut’inwan: Qhapaq Lima Llaqtam Yachay Sunturnin (kastilla simi: Real Universidad de Lima)

Kay  qhapaq kamaqillqan ñawinchanku kayhina: Lima Llaqta Yachay Sunturnin chiqapuniwa qallarinnanqa runakunam cristiyanu iñiy yachanaypaq, hinaspataq Qhapaq kamachiy uyarinaypaq. Kay qillqatawan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 1553 wata qulla puquy 2 p’unchay clasesta qallarinqaku, Nuestra señora del Rosario kunwintupi, ñawpa kaq pusaqninta Juan Bautista de la Roca karqa, huq kaq amawtaqa Andrés Cianca y Corona Cosma Castillo

San Markus Yachay Sunturnin pusamusqanta yanapana, virrey Francisco Toledo-qa, kamachiqnin tikranaypaq yanapakun, hinaqtin, amawtakuna, yachaqkuna, yachachiqkuna, waqkunapas haqay boloñes llumphata hapisqanku, kay llumphayta yachay sunturqa q'ispi k'itiqa kutiyta munarqaku; chaykunawansi Piruw haruchkaqay q'ispichinaypaq paqarirqamun, Ispaña qispikusqapaq kutinaypaq. Hinaqtin, kay yachay sunturqa, Hayñi Qillqakunap San Karlus Yachay Wasipas, San Fernando Hampi Yachay Yachay Wasipas, kimsakuna qhawachisqata kapurqakun, Piruwpa wirriymanta qhawachiraspa, yachayqkunan, runakunan mana allin llumphanninrayku. 

Yachay sunturnin riqsichina ilustración llumphankuna yaykuyta saqipurqanku, hinataqsi, Piruwpa qispichinaypaq atimuranqaku, runakunam waq llumphayninta kutipachkarqaku. 1813 watapi, Jose Fernando de Abascal kamachin pachapi, San Fernando Hampi Yachay Facultadnin qayllarinqaku, Fernando VII Ispañamanta, Santa Ana hawk'aypatapi —kunanpacha Italiya hawk'aypata— chaqaypi Kamachiy Ministeryupi karqan, wasirqan; kay facultad-qa Hampina Yachaywasimanta paqarimurqaku.

1960 watakunapi, hunt'a yachaysuntur wasin kapuapti, achka facultadkuna kuyuyta qayllarirqanku, musuq yachay sunturnin pacha-kama, chaqay musuq pacha kuna kan yachay sunturpa llaqtan, kunanpacha, chaqaypi 17 facultadkuna kapun (20-manta) 

Kay musuq campus-qa Maranqa wakiman patan kan, kaykuna ñawpapachapi ruwamurqarqan, hinaqsi, yachay sunturqa allinchachispa, harkachispa munan —San Markus Waka hina— wakin manan kunanpacha challarqakun. 1969 watapi, yachaysunturpa p'atmakunaqa winachimurqanku —kunan suntur yachaywasikunan sutichasqa—. 1984 wata, 22 ñiqin tarpuy killapi, kunan musuq istatuto nispataq paqarimurqakun. Kunanpacha aswan 40.000 yachaqkunawan kapuaqtin, aswan 4.000 amawtakunawan kapuaptinpas, yachaysunturqa 65 p'atmankunapi yachachin, 77pi maestriakuna, 27 doctoradokuna, kunanpacha aswan mañasqa kapun. Kunan hina, 20 facultad-kunawan kan, 6 patmakunan huñusqa, paykunaqa achqa qillqakuna paqarichin, qillqarichin, 3 musiyukunawan kan, hinaqsi achka hamut'a sunturkunawan. UNESCO-paq, Piruwpi San Markus huk sapa tukuy niray yachay sunturqa kan, achka hamut'akuna uqllaninrayku





## Tantanakuy

### Kamachi

Mama Llaqtap Kurak San Markus Yachay Suntur qallarin pacha, munastiku clerigokunaqa kamachiq karqa, paykunaqa kamachirqan; ilustración pachapi mana imapipas iñina kutimurqan, kunan p'unchaykama qiqin qhatipan. Kunanpacha, kamachi tantanakuynin kaykunaqa kanku:

* **Yachay Sunturnin Huñu**: yachay sunutrnin kusa tantanakuy kan. Kaypiqa kachkan: riktur-ta, iskay yaqariktur-kunata, facultad-kunap decano-kunan, qhipagradu umalliqkunata, amawt'akunap huñu runaqnin, yachaqkunap huñun runaqnin (1/3 tukuy huñunakuna kanan kananta)graduadukunap runaqnin, yachaqkunap federasyunnin umalliqtantin. Hinaqtin, waq administrativo kamayuqkuna hina yaykuyta atikunchu. Estatuto tikray, riktur yaqarikturkunantin akllay ruwaq kananta. 

* **Rikturkamachi**: rikturkamachi huk yachay sunturpa tantanakuynin kan, yaqa wiñaypaq pacha riktur umalliqnin kanqa. Riktur huq kaq riqsisqata yachay suntur umalliqnin kan; hinawanchus, yachay sunturpa legal runachiqnin, rikch'an kan. San Markus Hatun Yachay Sunturnin 216 rikturkunaqa kapurqan, paqarinpachamanta kunankama; aswan paykunaqa riqsisqan hatun runakuna ka(rqa)n, qiqin chaqay Piruw wirreinato pacha, Republika pachantin hina, hinaqtin kusa-riktur (latin simi: rector magnificvs) qatipachina rikch'an kan. 2016 qhulla puquy killa 4 p'unchaypi, consejo universitario-ta Dra. Antonia Castro Rodríguez — riqsirpakun riktur hina, aswan allinta musuq ley-kama kutipana qatipanaypaq. Inti killa 7 p'unchay Dra. Luisa Negrón Ballarte rikturqa kutimurqan. Ña, 2016 wata anta sitwa,  Dr. Orestes Cachay Boza akllasqa riktur kapurqan, kunankama kan iskay waranqa iskaychunka hukniyoq watakama. 

* **Yaqarikturkamachi**: iskay yaqarikturkunaqa kan, huq ñawpagradu yachanapaq, waq t'aqwinapaq, qhipagradupaq. Kunan yachaysunturpa yaqarikturkunan Dra. Elizabeth Canales Aybar (ñawpagradupaq), Dr. Felipe San Martín Howard-tin (t'aqwina qhipagradupaq) kan.

### Yachaysunturpa p'atmakuna
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi 20 apulliyuq-kunawan kayan, 5 p'atmakuna huñusqa, kaykunawan 65 ñawpapata, 104 qhipapata yachanakuna qurin, kaykunatawan Piruw mamallaqtapi, aswan yachanakuna yachay sunturnin kapuapti kan. 

#### Qhali-kay hamut'a: kamayuchiqkuna, yachaywasikuna
Qhali-kay hamut'a kay facultad-kunawan kapun: 

* **"San Fernando" Hampi Yachaypa  Kamayuchiq-nin** (**FMSF**): mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturpa hampi yachay facultadnin kan, Piruw suyupi, huk kaq hampi yachay facultadqa kan, wiñay kawsaynin siglo XVImanta hamun, chaqay Qhapaq Hampi Yachay Runa Kuchuytin San Fernando Yachay Wasiwan (kastilla: Real Colegio de Medicina y Cirugía de San Fernando") nisqa, 1856 kantaray suqta p'unchaypi Dr. Cayetano Heredia kayta qallachirqakun. Hinaqtin Lima Llaqtap Hampi Yachay Facultadnin riqsisqa kan. Kunan pacha, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: hampi yachay, wachachiy yachay, hampi allichay, hampina allwiya kamay, kawsachikuy.

* **Kawsay-chaqllisinchi Hampina Kamachiypa  Facultad-nin** (**FFB**): piruw mamallaqtapi huk kaq hampina kamachiypa facultadnin wankurina kan. 1808 watamantapi, ñawpa-hampiwasimanta hamun, chaqay watapi, "San Fernando" Hampi Yachaypa Facultadnin yaykurqan, hinallataqsi yachachirqan. 1931 watapi hamp'ina kamachiy yachay wasi paqarirqaku. Ña 1943 watapi kantaray killapi, iskay chunka isqunniyoq p'unchaypi, chiq'ayataq clasikunata qallarinqaku. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: hampina kamachiy, kawsay-chaqllisinchi, mikhunakuna hamut'a, toxicología nispa.

* **Khiru Hampiypa Facultad-nin** (**FO**): piruw suyupi, khiru hampina 1868 watapi qayllarinqaku, "San Fernando" Hampi Yachaypa Facultadpi. 1920 watapi khiru yachachiq qispichirqanku. Hinaqtin chaqay watamanta kunankama rurachichkanku. Kunanpacha facultadqa yachay sunturpa llaqtan kachkan, kaykuna: ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: khiru hampiy. Tawa hampi wasikuna kapun, llaqta runakunapaq.

* ** Uywana Hampiypa Facultad-nin** (**FMV**): uywana hampiy hamut'a, kay Piruw Suyupi Mamallaqtam Yura Yachay Yachay Wasiwan qallarin, 1940 watapi Chorrillospi, huk uywanakuna hampiy hamut'a karqan, iskaykuna huñunqaku, kunan uywanakuna hampiypa facultad-nin ruwanaypaq. Kay yachaywasipi yachachin: uywana hampiy. Qiqinllataq huk hampi wasi kapun, llaqta runakunapaq.

* **Nuna Yachaypa Facultadnin** (**FPSI**): kayta 1955 watapi qallarinkaqu, huk kaq Piruw suyupi kan. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: nuna yachay. Hinallataqsi achka hamut'a wasikuna kapun, llaqtarunakunapaq.

Kay tawak'a tukuy facultadkuna A qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

#### Llump'ay hamut'akuna: kamayuchiq-kuna, yachaywasikuna
Kay kamayuchiq-kuna kan:

* **Chaqllisinchip,  Chaqllisinchi K'illikachap Facultad-nin** (**FQIQ**): kayta 1855 watapi ayriway killa 7 p'unchaypi qallarinkaqu, huk kaq Piruw suyupi kan. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: chaqllisinchi, chaqllisinchi k'illikacha, agro-ruraychaqa k'illikacha.

* **Kawsay Yachaypa Facultad-nin** (**FCB**): kayta 1861 watapi, qhapaq sitwa 28 p'unchaypi qallarirqaku, chaynallataq waq yachaykuna winarqakun. Huk kaq umalliq Dr. Antonio Raimondi karqan. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: kawsay yachay; genetica, kawsay allyiway kamay; huch'uy kawsay yachay, atam yachay.

* **Pachaykamay Hamut'ap Facultad-nin** (**FCF**): pachaykamay yachanayta kay yachay sunturpi, chawpi siglo XIX qallarirqaku, ña kaykuna manan yachachirqaku 1966 watakama, kay pachaykamay facultad-ninqa paqarintawan. Kunan pacha facultad-qa, ñawpapatakpi, qhipapatakpi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: pachaykamay, wapsi kuyuchinap k'illikachan. Hinallataqsi, Pachaykamay Hamut'akuna Museoqa kapun, Pachaykamay T'aqwina Suntur kapun.

* **Yupay Kamay Hamut'ap Facultad-nin** (**FCM**): 1850 watapi, yupay yachay hamut'ap facultad-nin qallarirqaku; 1862 watapi natural, yupay kamaypa hamut'ap facultad-nin sutichasqa karqan, kaymantaqa wakin hatun runakuna lluqsimurqakun, Federico Villarreal, Santiago Antúnez de Mayolo hina. Kaymanta hina Mama Llaqtap Killikachay Yachay Sunturnin paqarirqaku (kastilla: Universidad Nacional de Ingeniería). Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: yupay kamay, istadistika, operativo t'aqwiy, cientifico antañiqiq yachay. 

Kay tawak'a tukuy facultadkuna B qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

#### Killikacha yachay: facultad-kuna, yachaywasikuna
Killikacha paykunaqa facultad-kuna kapun:

* **Allpa Yachay, Qhuyakuna, Q'illay, Allpa Saywachi Killikachap Facultad-nin** (**FIGMMG**): kay allpa yachay yachachiykunata qallarirqaku chay 1935 watapi; hinaqtin, [1968]] watapi, allpa yachay programakuna paqarirqaku. 1971 watapi q'illay killikacha yachay wasi paqarirqaku.1980 watapi, ayamarq'a 5 p'unchaypi qhuyakuna killikacha yachay wasi paqarirqaku. 1980 watapi ayamarq'a 6 p'unchaypi (huk p'unchay ñawpa) allpa saywachi killikacha yachay wasi paqarirqaku. Waq yachaywasikuna 1983 watapi paqarirqaku, hinallataqsi, fluidokunap mecanican Pachaykamaypa Facultad-nin pusamurqaku. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: allpa yachay killikacha, qhuyakuna killikacha, q'illay killikacha, civil killikacha, muyuriq pacha killikacha.

* **Ruraychaqa killikachap facultad-nin** (**FII**): 1969 watapi qallarinqaku. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin:ruraychaqa killikacha, qhali killikacha llamk'aypi, p'acha killikacha. 

* **Hawa Iñuku, Pinchikilla Killikachap Facultad-nin** (**FIEE**): kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: hawa iñuku killikacha, pinchikilla killikacha, karurimaykuna killikacha.

* **Sistemakuna, Informatica Killikacha Facultad-nin** (**FISI**): 2000 watapi paqarinqaku  Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: sistemakuna killikacha, llamp'u kaq killikacha.

Kay tawak'a tukuy facultadkuna C qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

#### Musiku, kamachiy hamut'akuna: facultad-kuna, yachaywasikuna
Kayta paykunaqa facultad-kuna kapun:

* **Kamachiy Hamut'ap Facultad-nin** (**FCA**): 1875 watapi, Llaqtapusay Kamachiypa Facultad-nin qallarirqaku; kaytawan, Piruwpi, kamachiy hamut'a paqarirqaku. 1920 watapi, kay facultadpa sutinta tikrarqamun kay musuq sutiman: Llaqtapusay, Musiku Hamut'akunap Facultad-nin, hinaspa, plan curricular-ninta kikin tikrarqamun. 1934 watapi, waq kuti sutinta tikrarqamun, kay musuq sutiman: Musiku, Makipura Hamut'akunap Facultad-nin. 1960 watapiqa kay facultad-qa huk "Kamachiq runap yachaywasin" karqan. 1984 watapi, qispirqakun, sapa kamachiy hamut'a yachanaypaq, hinataqsi huk musuq facultad-qa paqarirqanku, kunan pacha Kamachiy Hamut'ap Facultad-nin riqsispaqa. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: kamachiy yachay karu puriy kamachiy hawa mamallaqtakuna makipura kamachiy.

* **Yupay Hamut'ap Facultad-nin** (**FCC**): 1875 watapi, Llaqtapusay Kamachiypa Facultad-nin qallarirqaku; kaytawan, Piruwpi, yupay yachay hamut'akuna paqarirqaku. 1920 watapi, kay facultadpa sutinta tikrarqamun kay musuq sutiman: Llaqtapusay, Musiku Hamut'akunap Facultad-nin, hinaspa, plan curricular-ninta kikin tikrarqamun. 1934 watapi, waq kuti sutinta tikrarqamun, kay musuq sutiman: Musiku, Makipura Hamut'akunap Facultad-nin. 1960 watapiqa kay facultad-qa huk "Yupaq runap yachaywasin" karqan. 1984 watapi, qispirqakun, sapa yupay hamut'a yachanaypaq, hinataqsi huk musuq facultad-qa paqarirqanku, kunan pacha Yupay Hamut'ap Facultad-nin San Markus Yachay Sunturmanta. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: yupay yachay ayni kamachiy mamallaqta, empresakuna qhawachiy. 

*  **Musiku Hamut'ap Facultad-nin** (**FCE**): 1875 watapi, Llaqtapusay Kamachiypa Facultad-nin qallarirqaku; kaytawan, Piruwpi, musiku hamut'a paqarirqaku. 1920 watapi, kay facultad-qa sutinta tikrarqamun kay musuq sutiman: Llaqtapusay, Musiku Hamut'akunap Facultad-nin, hinaspa, plan curricular-ninta kikin tikrarqamun. 1934 watapi, waq kuti sutinta tikrarqamun, kay musuq sutiman: Musiku, Makipura Hamut'akunap Facultad-nin. 1960 watapiqa kay facultad-qa huk "Musikuqpa yachaywasin" karqan. 1984 watapi, qispirqakun, sapa musiku hamut'a yachanaypaq, hinataqsi huk musuq facultad-qa paqarirqanku, kunan pacha Musiku Hamut'ap Facultad-nin San Markus Yachay Sunturmanta. Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kay yachaywasipi yachachin: musiku, mamallaqtap musikun, hawa mamallaqtakunap musikun. Hinallataqsi huk Musiku T'aqwina Suntur kapun. 
Kay tawak'a tukuy facultadkuna D qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

#### Runakay patachaywan ayllukaywan yachayna: facultad-kuna, yachaywasikunapas
Kay Runakay patachaywan ayllukaywan yachayna p'atmaqa kaykunawan facultad-kuna kapun:

* **Qillqakuna, Runakay Hamut'ap Facultad-nin** (**FLCH**): mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Suntur paqariqnin pachamanta hamun 1551 watapi, chaqay pachapi yaya yachay, kapchiypas yacharqaku, chaywansi, Qillqakuna Facultad-qa kutimurqakun, kay facultad-qa "Patio de letras"-pi yachachirqaku, San Markus Hatun Wasipi, 1854 watapi, Ramon Castilla Piruwpa umalliq pachan, Yachay Wayllukuy, Runa Kaypas sutichirqaku, yallinraqa, 1876 watapi hakay Qillqakuna Facultad sutinta kutichimurqaku. 20 ñiqin pachakwata qayllarinpi kay facultad-qa achka kuti sutinta tikrankamun, kayta ruwanqaku yachayninkuna tikrananrayku, hina ruwachirqaran 1965 watakama, chay watapi kunan Qillqakuna, Runakay Hamut'ap Facultad-nin sutichimunqaku. Kunanpachapi kay facultad-qa yachay suntur llaqtanpi kachkan.  Kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: Simi kapchiy, yachay wayllukuy, simi yachay, waki rimachiy, kapchiypa wiñaykawsaynin, bibliotecología ciencias de la información-pas, tusuy, conservacion restauracion-pas. Hinallataqsi achka hamut'a wasikuna kapun, hinallataq achka musiyukuna, Yachay Suntur Kapchiy Musiyu-hina , hina huk Simikunap Sunturnin kapun,  llaqtarunakunapaq.

* **Yachachiy Yachay Facultad-nin** (**FEDU**): Manuel Pardo y Lavalle Piruwpa umalliqnin huk yachachiy yachay rimanakuna paqarinqaku 1876 watapi, pawqar waray killapi 18 p'unchay, kay yachachiy yachay rimanakunamanta hamnunqaku, 1901 watamanta, kay rimanakuna Yachay Wayllukuy Facultad-pa yachay kaqninta haykumunqaku, kamachisqa yachayhina, 1925 watapi,14 ñiqin qhapaq raymi killapi, Qillqakuna Facultad-pi, yachachiy yachay qayllarinqaku, manallataq kay 1946 wata 24 ñiqin ayriway killakama Yachachiy Yachay Facultad-qapaqarirqamun, 1946 Yachay Sunturpa istatuto-nwan. 1984 watapi, kunan yachaywasinkuna qallarirqamun. Ahinapunichu, kunan pacha facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: yachachiy yachay kurkukallpachiy yachachiy yachay.  Kay facultad-qa yachay suntur llaqtanpi kachkan. Hinaqsi, San Markus Aplicacion Yachay Wasiwan kapun, kay yachay wasi Lince distritupi kachkan.

* **Hayñi, Llaqtapusay Hamut'ap Facultad-nin** (**FDCP**): mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Suntur paqariqnin pachamanta hamun, 1551 watapi, yachaysunturpa ukhunpi San Felipe Yachaywasi paqarimurqanku, kamachikuna yachachinaypaq. 1770 watapi, San Karlus Qhapaq Kunwikturiyu paqarichirqamun —San Felipe Yachaywasi (kamachikuna), San Martin Yachaywasipipas (yachay wayllukuy) iskaykuna mist'uraspa—. 1935 watapi, 28 ñiqin inti raymi killapi musuq istatuto qurimurqan, chaywansi musuq sut'inta apachimurqanku: Hayñi Llaqtapusay Hamut'ap Facultad-nin, kunankama hinariqsispaqa. Kunanpacha, yachay suntur ukhunpi kapun, hinaqsi facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna yachaywasikunapi yachachin: hayñi, llaqtapusay hamut'ap. Hinallataqsi huk hark'ana wasikuna kapun, llaqtarunakunapaq.

* **Waki Hamut'ap Facultad-nin** (**FCS**): huk nin yachayninqunap quimurqanku, chaqaywansi kay facultad-qa hamun, 1856 watamanta. 1924 watapi 24 ñiqin tarpuy killapi musuq kamachi qurimurqan, chaywansi musuq sut'inta apachimurqanku: Waki Hamut'ap Facultad-nin, kunankama hinariqsispaqa, achka yachaykuna huñuspaqa. Kunanpacha, yachay suntur ukhunpi kapun, hinaqsi facultad-qa, ñawpagradupi, qhipagradupi, kaykuna  yachaywasikunapi yachachin: wiñay kawsay, waki yachay, runa yachay, arqueología, wakip llamk'aynin, allpa saywachiy. Hinallataqsi huk musiyuqa kapun , llaqtarunakunapaq.

Kay tawak'a tukuy facultadkuna E qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

## Haykuna
Ñawpagradu yachayta yaykunapaq huk yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan, kay ñawpagradupqa bachillerato, hinaqtin licenciatura nispa qurin. Ña wakin yaykuna paykunapaq kan: hawa mamallaqtamanta yachaqkunapaq, kusa yachaqpaq yachaywasipipaq, thultu runakunantinpaq. Waq wakin aswan runakunapaq kan, ordinario nispa, huk watapi iskay kuti ruwanku: pawqarwaraypi, tarpuykillapi. Piruw mamallaqtapi, Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin sinchi qhalisqa yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan (ñawpagradupi), istadistica kaqninta, pasaq akllaqpuni kan, kayta haykuchinap sasaninrayku, sinchi achka mañaq runakunamrayku. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin yaykuchina sinchi riqsisqa Pirumanta runakunapaq, qhalininrayku, akllaninrayku; sapa wata 60 waranqa mañaq runakuna kayman yaykuta munan, yaykuchinaman, yayllinraqa, 6 waranqata yachaysunturta qurin (tukuy watapi, iskaykunam yaykuchina), hinaqtin akllayninta llaqa 10% kapun. Ña yaqa kaykunam watapi (2008, pawqar waray killa), huk t'aqwinaqa nin, aswan mañasqa carrerakuna kaykunaka kapun: hampi yachay 5.923 mañaqkunawan 43 yaykuchinapaq, hayñi 1.690 mañaqkunawan 93 yaykuchinapaq, yupay yachay 1.894 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,kamachiy yachay 1.676 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,sistemakunap killikachan 1.665 mañaqkunawan 160 yaykuchinapaq makipura killikachanpas 1.578 mañaqkunawan 25 yaykuchinapaq. 

Qhipagradupaq, maaestria, especializacion, doctoradopaq; qhipagrapupa yachaywasin qillqayman yaykuchina ruwan, Mana achka vacantekunam kachkanrayku, huk ch'iklluriy ruwayta kanan, kay ch'iklluriyta especial juradoman chaninchasqa kan, kaykuna juradokuna yachachiq kan, hamawt'akunam kan, kaypita kikin qhalisqa kan. 2010 watapipaq llaqa 200 vacantekunap qurirqanku. 

## Ruwallakuna, wasikuna

### Yachay Suntur Llaqtan

**San Markus Hatun Yachay Suntur llaqtan,** yachay suntur llaqtan hina riqsisqa, huk kaq campus nispa kay San Markus yachay suntur kan, kayta kachkan Venezuela ñanpi —34-36 tawak'a—, Yachay suntur ñanpi, Amezaga Oscar Benavides-tin ñankunap, Lima distritu, Lima suyu, kay yachay suntur llaqtan achka facultad-kuna kachkan, ima ruranachina kikin tiyan, kamachiwasi , rikturwasi tiyan. Kaypi kachkan 17 facultad-kuna (iskay chunkamanta), estadio nispaqa kachkan, yachay sunturpa gimnasyun nispa, San Markus wakan, chawpi biblioteca-ta tiyan,  yachay sunturpa mikhunawasin, hinallataqasi, yachaqkuna wasin. San Markus wakapi sinchi t'aqwisqa kan.

Yaykunapaq 8 punkukuna kachkan, sinchi hatun area-wan, musuq pabellon-kuna ruwanaypaq atin; areanpiqa sinchi achka arqueologico resto-kuna patan tiyan, chaqay ñawpa wakikuna: lima, ichma, kay sunturpiqa arean achka llamk'ayta karqan, 1500 watakuna qhipan. 

2007 watamanta ñankunap hatunllachispa ruwachirqaran qaylla kay yachay sunturpi, hawan. Kay rurachikunam umalliq Luis Castañeda, Lima municipalidadni kamachisqa karqan, hinataqsi, paykunap manan tapurqanku yachaqkuna sichus munarqan manachus, ahina, sinchi rimasqa yachay suntur yachaqnin kutirpakun, kayrayku: rurachiqa 29,000 tawak'a metrokuna qichuyta munarqan, kayhina, rurachiqa q'umir areakuna kikin qichuyta munarqan, muyurina rurachinaypaq, kayta mana qhasi yachayta saqirparirqanchu.

2008 watapi, UNI runakunam kaymanta rimarirqanku, mana allinta kachkan nispa, sinchi hatuchasqa kachkan, mana munayniyuq, hinataqsi kunanmanta pacha kay rurachinakuna sayarirqapun. 2011 watapi, mana munaniyuq kay rurachina kaspaqa, wañuysunchik nirpakun. 2017 watapi, kay proyecto-qa sipiyqachirpakun

#### Chawpi ñawiriywasi

1768 watamanta huk chawpi ñawiriywasi paqariyta munakurqan, achqa yachaqkunanpaq, sapa facultad kikin huñunakuna kaspaqa, huk aswan hatun ñawiriywasi ruwachiyta kananta. 1871 watapi, qhipa Chiliwan maqanakuy, tukuy  ñawiriywasi ch'usaq karqan, hinaqsi XX siglopi, huk allin ñawiriywasi kamachiq, Pedro Zulen, Jorge Basadre-wan musuqllachiy ruwarirqanku, kamachirqanku kay chawpi ñawiriywasi, paykunaqa yuparqan tukuy qillqapanq'akunaqa, yupana churarqanku. Kunanpacha Pedro Zulen Chawpi Ñawiriywasi sinchi achka huñusqa informatización , musuqllachiy proyectokuna. Chawpi ñawiriywasi 19.800m² -pi purin, kaywan, Piruw mamallaqtapi sinchi hatun ñawiriywasi kapun, Awya Yalapi huk sinchi hatun hina kan. Tawa huñusqata wasikuna ruwan, tinkisqa kanku, pichk'a sarunakuna kapun, Mamallaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin hawk'aypatan kachkan

Kay ñawiriywasi 2500 runakunam haykuyta atin. Huk multifuncional qhawachina kapun, 400 tiyanakuna, achka allyiwakamachasqa sistemakunawan akpun, videu-pi rikuchiypaq, camara, llika tink'ina, proyector-kuna, wayrasimikuna, waqkuna. Kay ñawiriywasi tukuy rurachinta paysapa ruwayta atin, hinallataqsi, huk virtual ñawiriywasi kapun.

Sistema de bibliotecas (SISBIB)-wan tant'asqa kachkan. 

#### Yachay Suntur Unquna Wasi

Kunanpacha Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Unquna Wasin yachay suntur ukhun kachkan, yachaqkunam qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapaspaq kan  kay unquna wasi 1998 watapi hatun puquy killapi qallarichirqaku, ñawpa pachakuna, taqasqa consultoriokuna kamachirqaku. Kay unquna wasi, yachaqkunam, yachachiqkunam, kamachiqkunam, llaqtakunam unqunan hampichiypaq kan, qhalinchankupaq, achka imankunata ruwanku, operacion-kuna hina, achka emergencikunapipas, traumatismo hina, ruphaq runa allinchaypaq hina, nanakuna, waqkuna. 

Achka serviciokuna kaman, radiologia hina, hampi kuq hina, uqhuy allinchay hina, diabetes qhawachiy hina, sida qhawachiy hina, nuna yachay hampiq kapun, khir hampiqtapas, tullu hampiq, ukhukurku hampiq, khurku kuchukuna, ginecología, waqkuna.

Achka campaña-kuna ruwanku, waq sunturkunawan, vacunacion nispapaq, yawar qunaypaq, achkatapis.

#### San Markus Sinku Hayt'ana Pampa

Mamallaqta San Markus Kuraq Yachay Suntur Sinku Hayt'ana Pampan (Kusa San Markus Hayt'ana Pampa hina riqsisqa), San Markus Yachay Suntur Llaqtan yaqa chawpinmin kachkan. Yaykunapaq 5 tawak'a Amezaga Avenidaqa atin, hinallataqsi, 36 tawak'a Venezuela Avenidaqa, Piruw suyupi, Lima llaptapi. 1951 watapi kicharqanku, 400 San Markus Yachay Suntur watakuna p'unchaynin yuyachinaypaq. Kay sinru hayt'ana pampapi 70 000 runakuna yaykuyta atin, ña, kunanpachaqa sapa kamachiqnin 43 000 runakuna yaykuyta saqin, ima emergencia, allin lluqsinaypaq kananrayku, kaykunatawan, Pirw mamallaqtapi huk hatun hayt'ana pampa kan.  

Kunan, kaypiqa San Markus Club-ta p'ukllan (Kastilla: Club Deportivo Universidad San Marcos), kay club-ta iskay kaq Piruwpa ligan p'ukllan. 

Hinaqtin, kay pampata yachaqkuna, yachachiqkuna, kamachiqkunapaq kapun, paykunaqa ima imanruwana ruwanku. Kunanpacha hinallataq, kaypiqa concierto-kuanata ruwanku, sinchi achka takiqkuna kaypi hamunqaku, wakin paykunaka: Metallica, Korn, Gustavo Cerati, Marc Anthony, Bon Jovi, Green Day, The Smashing Pumpkins, Fania All-Stars, Iron Maiden, Shakira, Slayer, Van Halen, Bad Religion, Juanes, Aerosmith, Pearl Jam, Noel Gallagher, Lady Gaga, waqkuna kan.

#### Yachaqkuna wasin

Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin iskay yachaqkuna wasikunawan kapun, iskay akllasqa campus-ninkunapaq:

* "Yachay suntur llaqtap" yachaqkuna wasin huk kaq campus-pi kapun, ña qaylla Avenida Universitaria, Avenida Venezuela-ntin, iskaykuna. Warmikuna, qharikuna yachaqkuna wasinchakun, paykunaqa lliw Piruw mamallaqtamanta hamun,  chalamanta, antimanta, sachamanta, chinchaymanta, uralanmanta, kunti, antimanta; hinallataq, tukuy carrera-kunamanta. Kunanpachapi, kay yachaqkuna wasin pachaq iskayniyuq yachaqkuna wasinchan.

* Julio C. Tello yachaqkuna wasin Avenida Grau 1190-pi kachkan, San Fernando Hampi Yachay Facultad-pa waqtan, Mamallaqtap San Markus Kuraq Sunturpi. Kay hatun wasi, lliw Piruw mamallaqtamanta yachaqkuna wasinchan, yachaqkunaqa  chalamanta, antimanta, sachamanta, chinchaymanta, uralanmanta, kunti, antimanta hamun; hinallataq, tukuy carrera-kunamanta. Kunanpachapi, kay yachaqkuna wasin isqunchunka iskayniyuq yachaqkuna wasinchan.
## Kawsay saphi, qhapaq kayninpas

La Universidad Nacional Mayor de San Marcos cuenta —o se relaciona históricamente— también con varios monumentos considerados por el Ministerio de Cultura del Perú como Patrimonio Cultural de la Nación, al ser obras arquitectónicas o lugares de valor artístico, histórico, cultural y social:  

|}

## Kurku kallpanchay
### 2019 Qun Awya Yala P'ukllanaykunan Sede
2019 Qun Awya Yala P'ukllanaykunanpaq, "Lima 2019 Ruwaq Comite"-qa achka wasichakuna akllanqaku, paykunaqa qaylla Lima llaqtamanta kanayta karqan, Callao hinaq, Chaykunawanpi Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin karqan, chayman ruwanaypaq, kaykuna ruwayta atiyraq kanan:
*San Markus Sinku Hayt'ana Pampa (musuqllachina) — atletismo y fútbol;
*San Markuspa polideportivo-n (ruwachina) — gimnasia rítmica, artística y con trampolín, bolos y pelota vasca.

## Aylluskapuraq Uynikuna
San Markus Kuraq Yachay Suntur aswan 500 conveniokunawan kan, hawa mamallaqtakunam yanapakunaypaq achka hawa yachaysunturkunawan waq sunturkunawan. Kay conveniokuna t'aqwina kanan atin, wiñachina, hamawt'akunap aswan yachanaypaq, yachaqkunap phawanaypaq atinpas, qhipadradupitaq, hinallataq ñawpagradupi waqkunapas. Phanakuna, tantanakuykunam kamachiy wasi kaykunata qhwayta kanan, becakunap, conveniukunapas taq'ayta hina kanan, kay kamachita rikturwasipi kachkan, yachay sunturpa chawpin

Kaykunawan wakin conveniokuna kapun (2017 wata, Intiraymi killakama):

Aswan kay convenio-kuna, San Markus Yachay Suntur paynin convenionta kapu, alianza estrategica kanayrayku, kaypita wakin yachaqkuna phawanaypaq kapun, qhipagradupi, ñawpagradupi, kimsa chanisqa Piruw yachay sunturnin —UNMSM, UNI  UNALM-pas—. Kay programankuna wakin hawa mamallaqtakuna yachay sunturkunawan tikranaypaq kanan, huknin: Alimanya, Ransiya, Italiyapas, waqkuna.

## Yachay suntur hatun runakuna
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin hatun runakuna::
### Yachaqikunawan yachachiqkuna

Paykunaqa kapun:

### Sumay amawtakuna

Paykunaqa kapun:

**Siglo XIX**:
* Simón Bolívar (militar venezolano, libertador del Perú)
* José de San Martín (militar argentino, libertador del Perú)

**Siglo XX**:

**Siglo XXI**:

## Rikchakuna


Rikcha:Sanmarcos05.jpg|Rikcha, San Markus Kuraq Yachay Suntur qayllarin yuyachispa, huk kaq Awya Yalapi yachay suntur, kaypi hina kachkan: Fray Tomas de San Martin (qayllariq)
Rikcha:UNMSM SalaCapitular ConventodeSantoDomingo.jpg|Dominico-kunap Inlisya wasin, kaypiqa San Markus Yachay Sunturqa qayllarirqa.
Rikcha:UNMSM grabadofachada sigloXVIII.jpg|Ñawpa wasi uyan.
|The First Constitutional Congress of Peru was chaired by Toribio Rodríguez de Mendoza and held in the chapel of the University of San Marcos September 20 of 1822.
Rikcha:UNMSM muraldebienvenida.jpg|Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpa k'itinpa punkun.
Rikcha:Universidad mayor de san marcos.jpg|Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin "*Casona*".
Rikcha:Unmsm sedecentralrectorado jorgebasadre.JPG|Jorge Basadre building, used for administrative functions
Rikcha:UNMSM P1000084.jpg|Main library
Rikcha:UNMSM Cenprolid.jpg|San Marcos University Press
Rikcha:UNMSM Coliseo Deportivo y Gimnasio.jpg|San Marcos University Gym
Rikcha:Estadio UNMSM 1.jpg|San Marcos University Stadium
Rikcha:Unmsm monumentofraytomasdesanmartin.JPG|Monument of Fray Tomas de San Martín
Rikcha:UNMSM auditorio bibliotecacentral.jpg|Main auditorium
Rikcha:UNMSM Instituto de Medicina Tropical.jpg|Trupiku Hampi Yachaypa Sunturnin
Rikcha:UNMSM museo historianatural.jpg| Natural Wiñaykawsay Musiyu


## Kaypipas qhaway
* Yachay suntur
* 
* Piruw

## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna

* Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
* Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Piluta hayt'ay klub: Tukri llika tiyaynin (kastilla simpi)