Pulipia

**Pulipia, Pulipya** (Puliwya) icha **Qullasuyu**qa (Kastilla simipi: *Bolivia*) Urin Apya Yalapi llaqtam. Uma llaqtakunaqa Chuqichaka, Chuqiyapu ima kachkanku. Llaqtap pirsiritinqa Rutriku Pasmi kachkan.

## Hallp'a saywacha
* **[[:Katiguriya:Urqu (Buliwya)|Urqu]]kuna:** Illampu ( 6.421 m) - Illimani (6.439 m) - Sahama (6.542 m) - Aqutanku - Anquhuma - Kapurata - Chakaltaya - Chawpi Urqu - Wayna P'utuqsi - P'utuqsi urqu - Huriqi - Likankawur - Mururata - Parinaquta - Pumirapi - Sapaliri -  Tuqurpuri - Huriqi - Wayaqi‎ - Lipis - Uturunku - Sayrikapur
* **[[:Katiguriya:Qucha (Buliwya)|Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha, Uru-Uru qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Puwpu qucha, Chilata qucha, Quwiphasa kachi qucha, Uyuni kachi qucha, Suárez qucha , Suchi qucha, Kañapa qucha, Asnaq qucha
* **[[:Katiguriya:Mayu (Buliwya)|Mayu]]kuna:** Amarumayu, Chuqiyapu mayu, Beni mayu, Hatun Sach'amayu, Huchusuma mayu, Wapay mayu, Mayutata, Mamuriy mayu, Pillkumayu, Kunturillu mayu, Arqi mayu
* **[[:Katiguriya:Wat'a (Buliwya)|Wat'a]]kuna:** Titiqaqa wat'a - Challwawat'a - Chilliqa wat'a - Killawat'a - Pansa wat'a - Qhuchiwat'a
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Puliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas

## Llaqta pusay rak'iy
Wuliwya llaqtapiqa hisq'un suyum, 112 ruwinchha, 339 munisipyu.

:* 

## Kawpay
* Rimana huñunakuyninqa Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuymi.
* Wuliwyap Umalliqnin

## Runakuna
2006 watapi Puliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).
### Runa llaqtakuna
Puliwya suyupiqa achka runa llaqtam, inrihina ayllu llaqtam. 

Tukuy Puliwya suyu runakunamanta 4.133.138 inrihina kanku (*ine.* 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana inrihina kawsan.

#### Pachan runakuna

Uma runa llaqtakuna**
* [[Qhichwa runa|Qhichwa]] (1.558.277) 
* [[Aymara runa|Aymara]] (1.098.317)
* [[Chikitanu runa|Chikitanu]] (184.288)
* [[Waraniyi runa|Chiriwanu]] (133.393) 
* [[Moxos runa|Moxos]] (76.073)
* [[Muwima]] (5.162)
* [[Warayu runa|Warayu]] (9.863)
* [[Chiman]] (4.528)
* [[Takana runa|Takana]] (3.056)

<small> Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006)</small> [https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.amazonia.bo/pueblos.php?opcion=pueblos&codigo=5]

==== Halla runakuna ====



* ''<small>(Pukyu: [https://web.archive.org/web/20090619211505/http://www.ine.gov.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20501.HTM www.ine.gov.bo, (2001)])</small>''

=== Rimaykuna ===


Puliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 



=== Iñiy ===
* [[Kristiyanu iñiy]]
* [[Tawantinsuyu iñiy]]
* hukkunapas

== Astawan hatun llaqtakuna ==



** [[Sinru qillqa: Llaqtakuna (Buliwya)]]

== Mama llaqta ==

Puliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq [[hatun kamachi]] riqsin.
=== Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta ===
* [[Hernán Siles Zuazo]] (1982-1985)  
* [[Víctor Paz Estenssoro]] (1985-1989)  
* [[Jaime Paz Zamora]] (1989-1993)
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (1993-1997)  
* [[Hugo Banzer|Hugo Banzer Suárez]] (1997-2001)  
* [[Jorge Quiroga|Jorge Quiroga Ramírez]] (2001-2002)  
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (2002-2003)  
* [[Carlos Mesa]] (2003-2005)  
* [[Eduardo Rodríguez Veltzé]] (2005-2006)  
* [[Evo Morales]] (2006 - 2010) 

Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi [[Evo Morales]]  [[Susyalismuman Rikch'arimuy]] partidumanta ''Movimiento al Socialismo (MAS)'' nisqa, huk ñiqin [[umalliq]] inrihina Puliwya suyumanta, Puliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

=== Raki pusanakuna===
Suti (Kamaqkuna)

* [[Acción Democrática Nacionalista]] ADN ([[Hugo Banzer Suárez]])
* [[Izquierda Unida(Bolivia)|Izquierda Unida]] IU
* [[Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)|Susyalismuman Rikch'arimuy]] MAS ([[Evo Morales]])
* [[Movimiento Bolivia Libre]] MBL
* [[Movimiento de Izquierda Revolucionaria (Bolivia)|Movimiento de Izquierda Revolucionaria]] MIR ([[Jaime Paz Zamora]])
* [[Movimiento Nacionalista Revolucionario]] MNR ([[Víctor Paz Estenssoro]])
* [[Nueva Fuerza Republicana]] NFR ([[Manfred Reyes Villa]])
* [[Partido Socialista de Bolivia]] PS ([[Marcelo Quiroga Santa Cruz]])
*[[Poder Democrático Social]] PODEMOS ([[Jorge Quiroga Ramírez]])
* [[Movimiento Sin Miedo]] MSM ([[Juan Del Granado Cosio]])
* [[Falange Socialista Boliviana]] FSB ([[Oscar Unzaga de la Vega]])

[[Pachakuti Indihina Rikch'arimuy|Pachakuti inrihina Rikch'arimuy]] (''Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)'') nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq [[indihina|inrihina]] tantanakuymi, 2000 watapi [[Felipe Quispe]]p kamarisqan.

=== Saywakuna ===


</div>

== Musiku ==
* [[Qhuya]], [[allpa llamk'ay]], [[challway]], [[atukay]]
=== Karu puriy ===
Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, [[raymi]]kunayuq, [[taki]]kunayuq. Kay suyuqa  hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: [[qaqa siqay]]kuna, mayupi [[wamp'u]]pi tuytuykuna, [[puriy]]kuna, [[pisqu]]kuna, [[sallqa kawsay qhaway]]kunapas, [[q'uñi]] [[unu]] [[wayt'ay]]kuna, ñawpa willakuykuna, [[wasichakuy]], ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis. 

[[Santa Krus suyu]]pi tarikullantaq [[Noel Kempff Mercado mamallaqta parki]]. 2000 watapi [[UNESCO]] nisqa [[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] rimarirqan. Suqta llaqtaqa [[Santa Krus suyu]]pi  [[tukuy runakunap qhapaq kaynin]] kan, ''[[Misiones jesuíticas de Bolivia]]'' nisqa.  [[Chuqiyapu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]] [[Titiqaqa wat'a]] wan [[Killawat'a]] wan, hinaspa [[Tiwanaku]] kan. [[P'utuqsi suyu]]pitaq askha  sumaq quchakuna [[kachi qucha]]kunapas ([[Uyuni kachi qucha]], [[Pukaqucha]], [[Q'umirqucha]], [[Yuraqqucha]], [[Uru-Uru qucha]]), hatun urqukuna  ([[Aqutanku]], [[Likankawur]], [[Lipis]], [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]]) hinaspapis [[ch'in pacha]] tarikullantaq. [[Chuqichaka]] llaqtapitaq ima munay  ñawpa wasikuna kan. [[Quchapampa suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Inkallaqta]] llaqtayuq, askha  sumaq quchakunapas.

Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna: 




<gallery>
Rikcha:Puerta y escalinata del templo Kalasasaya Tiwanaku Bolivia.jpg|[[Tiwanaku]]
Rikcha:Colorful_street_in_Copacabana_October2007.jpg|[[Qupaqhawana]], [[Titiqaqa qucha]]
Rikcha:Lago Titicaca 001.jpg|[[Titiqaqa qucha]]
Image:Siloli - Arbol de Piedra.jpg|Sach'a Rumi, [[Siluli ch'in pacha]]pi
Rikcha:Yungas03.jpg|[[Yunka suyu]], [[Buliwya]]
Rikcha:Palacio del Congreso Nacional La Paz Bolivia.jpg|**Rimana huñunakuypa wasin**, [[Chuqiyapu]] llaqtapi
Rikcha:Palacio de Justicia o de Gobierno Sucre (Bolivia).jpg| ***[[Corte Suprema de Justicia|Palacio de la Corte Suprema de Justicia]]***, [[Chuqichaka]] llaqtapi
Image:Ejecucion del Siku por indigenas de Bolivia.JPG|[[Siku]] takiqkuna, Buliwya
Image:Suri Sicuri Bolivia.jpg|[[Suri Sicuri]], ([[Chuqiyapu]])
Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG|[[Uru Uru pukllay]] llaqtapi (2007 watapi)
</gallery>

== Yachay tarpuy ==
=== Raymikuna ===
* [[Anata Andina]], [[Pujllay (raymi)|Pujllay]]
* [[Uru Uru pukllay]]

=== Tusuykuna ===
[[Caporales]], [[Diablada]], [[Cueca]], [[Llamerada]], [[Macheteros]], [[Morenada]], [[Saya (tusuy)|Saya]], [[Suri Sikuri]], [[Takirari]], [[Tobas]]

===Simi kapchiy===
**Qillqaqkuna:*'



=== Kapchiy ===
* [[Llimpiq]]kuna / [[Kapchqiq]]kuna: [[Melchor Pérez de Holguín]], [[Marina Núñez del Prado]]
=== Taki kapchiy ===
* [[Kusituy|Qutukuna]]: [[Pukaj Wayra]], [[Los Kjarkas]], [[Wara kusituy|Wara]], [[Khanata]], [[Paja Brava]], [[Savia Andina]], [[Ruphay]], [[Grupo Aymara]]
* [[Takiq]]kuna: [[Natividad Betty Veizaga Siles]], payqa [[Pukaj Wayra]] qutumanta (1977); [[Luzmila Carpio]], Emma Junaro   
* [[Waqachina]]kuna: [[Siku]], [[Qina]], [[Tarka]], [[Pinkuyllu]], [[Charanku]]

=== Rikchakuna ===
<gallery>
Rikcha:Satellite image of Bolivia in June 2002.jpg|Buliwya (NASA, 2002)
Image:Mujer bailando Tinkuy, Bolivia.jpg|[[Tinku]]
Image:WLK-Sbg254.jpg|[[Suri Sicuri]], [[Salzburg]]opi, [[Austria]]pi 2007
Image:WLK-Sbg239.jpg|[[Suri Sicuri]], Salzburgopi, Austriapi 2007
Image:Entrada Virrey Arzobispo Morcillo.jpg|*Entrada del Virrey Arzobispo Morcillo en Potosí*, [[Melchor Pérez de Holguín]] (*Museo de América'', Madrid)
Image:Miners at Work Potosi (pixinn.net).jpg|Qhuya, P'utuqsi
Image:Boliviapop.svg|Puliwya suyup runa chuntun (waranqakunapi),  
Rikcha:Bolivia-demography.png|Puliwyapi runakuna, (1961-2003)
Rikcha:Quechuas de Tuichi.jpg|Qhichwa rimaq Takana runakuna Tuychi mayu patapi


## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Puliwyapi inrihina yachay sunturkuna
*** Yachay Suntur Casimiro Huanca (qhichwa simipi, Chimuripi)
*** Yachay Suntur Tupaq Katari (aymara simipi, Warisatapi)
*** Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa (waraniyi simi, Kuruyukipi)

## Llaqta taki
* Puliwyap llaqta takin
## Kaypipas qhaway
* Antikuna
* Qullaw 
* Simón Bolívar
* Yunka suyu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* kawsaywan culturawan quechua runaqta (kastilla simipi)
* Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
* Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005
* Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia