Aymara simi

**Aymara simi** icha **Aymar simi** (aymara simipi: *Aymar aru, kastilla simipi: Aimara*) nisqaqa 3.000.000 aymara runakunap rimayninmi, kay mama llaqtakunapi:

* Wuliwiya: 2.000.000 rimaqkuna - 1.600.000 aymara rimaq 1992 watapi (Albó 1995)
* Piruw: 500.000 rimaqkuna - 300.000 - 500.000 rimaq 1976 watapi (350.320 rimaq, Cerrón Palomino 1987)
* Chili: 10.000 rimaqkuna - 48.477 aymara (runakuna: 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun Yupaypi) (Aylwin 1994)

## Huk rimakuna
Kaymi huk aymara rimakuna (qhichwa simi - aymara simi):

* Ñuqa: Naya
* Qam: Juma
* Pay: Jupa
* Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka
* Ñuqayku: Nanaka
* Arí: Jisa
* Manam: Janiwa
* Hatun: Jach'a
* Uchuy: Jisk'a
* Wawa: Wawa
* Yaya: Awki, tata
* Mama: Tayka, mama
* Qhari: Chacha
* Warmi: Warmi
* Syus: Tatitu, Yus

## Aymara simi k'itikuna
(1992 watamanta yupaykuna, runakuna: 6+ wata, )

### Wuliwiyapi
* Chuqiyapu suyu
** Pedro Domingo Murillo pruwinsiya
*** Chakrapura k'itikuna: 93% aymara simi rimaq 
*** Chuqiyapu: 40% aymara simi rimaq, 10% qhichwa simi rimaq, 54% kastilla simi rimaq 
*** Altu llaqta 60% aymara simi rimaq, 53% aymara simi/kastilla simi, 35% kastilla simi 
** Umasuyu pruwinsiya: 96% aymara simi rimaq
** Paqaqi pruwinsiya: 94% aymara
** Eliodoro Camacho pruwinsiya: 97% aymara
** Muñecas pruwinsiya 99% aymara 
** Lariqaqa pruwinsiya: 95% aymara
*** Taqliwi kantun (Litoral): 83% aymara
*** Kantunkuna: Consata, Mapiri kantun, Sarampiuni kantun, Tipuani kantun, Wanay kantun, Santa Rosa de Challana, Tiyupunti kantun, Litoral
** Franz Tamayo pruwinsiya: 98% aymara simi rimaq, 16% qhichwa simi rimaq
** Inkawi pruwinsiya: 95% aymara
*** Wiyacha llaqta 60% aymara, 55% aymara/kastilla simi, 38% kastilla simi
** José Ramón Loayza pruwinsiya: 94% aymara
** Inkisiwi pruwinsiya 
*** Chakrapura k'itillikuna: 89% aymara
*** Qullqiri llaqta: 41% aymara, 25% qhichwa, 45% kastilla simi
** Antikuna pruwinsiya: 97% aymara
** Aruma pruwinsiya: 94% aymara
** Manqu Qhapaq pruwinsiya: 93% aymara]
** Gualberto Villarroel pruwinsiya: 97% aymara
** José Manuel Pando pruwinsiya 97% aymara 
** Chinchay Yunka pruwinsiya 69% aymara, 91% aymara/kastilla simi, 29% kastilla simi, 4% qhichwa
*** Quruyqu k'itipi: Quruyqu, Mururata, Pacollo, Challa, Suapi
*** Quripata k'itipi: Quripata kantun, Arapata kantun, Trinidad Pampa, Milluwaya kantun
** Uralan Yunka pruwinsiya
*** Asunta: La Asunta kantun, Villa Barrientos kantun, Las Mercedes kantun, Colopampa Grande kantun
*** Chulumani: Chulumani kantun, Chirca kantun, Wankani kantun, Ocobaya kantun, Tajma, Victorio Lanza, 
*** Yanakachi: Yanakachi kantun, Villa Aspiazu kantun
*** Irupana: Irupana kantun, Chicaloma kantun, Laza kantun, La Plazuela kantun, Tres Rios kantun, Lambate kantun, Taca kantun
*** Pariguaya
*** Kantunkuna: Villa Barrientos 82% aymara, Colopampa 95% aymara
** Qarañawi pruwinsiya 
*** Kantunkuna: Churu kantun 80% aymara, Inkawara kantun 89% aymara, Villa Elevación kantun 86% aymara, Carrasco kantun 89% aymara, Carrasco La Reserva kantun 83% aymara, San Pablo kantun 89% aymara, Calama kantun 84% aymara, San Lorenzo 90% aymara
* Uru-Uru suyu
** Uru-Uru pruwinsiya 77% aymara simi rimaq, 23% aymara-qhichwa]
** Uru-Uru llaqta: 22% aymara, 40% qhichwa, 99% kastilla simi
** Qaranqa pruwinsya: 94% aymara
** Sajama pruwinsiya: 90% aymara
** Litoral pruwinsiya: 76% aymara, 14% qhichwa, 90% kastilla simi 
** Ladislao Cabrera pruwinsiya: 91% aymara, 20% qhichwa
** Atawallpa pruwinsiya: 87% aymara, 28% qhichwa, 92% kastilla; chipaya simi rimaq, 39% aymara/chipaya simi rimaq (uru-chipaya)
** Sawkari pruwinsiya: 83% aymara, 31% aymara/qhichwa 
** Tomas Barrón pruwinsiya: 82% aymara, 6% aymara/qhichwa
** Uralan Qaranqa pruwinsiya: 96% aymara
** San Pedro de Totora pruwinsiya: 90% aymara
** Chinchay Qaranqa pruwinsiya: 97% aymara
** Puerto de Mejillones pruwinsiya: 67% aymara, 9% qhichwa, 97% kastilla
** Ch'allapata pruwinsiya icha Eduardo Avaroa pruwinsiya:
*** Ch'allapata llaqta: 25% aymara, 65% qhichwa
** Puwpu pruwinsiya: 23% aymara
** Pantaléon Dalence pruwinsiya
*** Wanuni llaqta: 64% qhichwa, 16% aymara
** Santiago Wari pruwinsiya (Sebastián Pagador): 73% aymara, 55% qhichwa
* P'utuqsi suyu:
** Daniel Campos pruwinsiya: 71% aymara, 98% qhichwa
** Chinchay Lipis pruwinsiya: 4% aymara, 89% qhichwa
** Antonio Quijarro pruwinsiya: 17% aymara, 74% qhichwa 
*** Coroma kantun: 69% aymara, 72% qhichwa, 82% kastilla 
*** Uyuni llaqta: 13% aymara, 46% qhichwa
** Rafael Bustillo pruwinsiya 
*** Kantunkuna: Unsiya kantun, Aymaya kantun, Chukiuta kantun, Musuq Qulcha kantun, Qala Qala kantun, Llallawa kantun, Sicoya
** Charkas pruwinsya: qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: San Pedro de Buena Vista kantun, Moscari kantun, Mikani kantun, Toracari kantun, Quinamara, Tampu Khasa kantun, Carasi kantun, Pucara, Turu Turu kantun, Julu kantun, Añawani kantun, Yambata kantun)
*** Coacarí kantun: 57% aymara 
** Alonso de Ibáñez pruwinsiya qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Sakaka kantun, Wila Sirka kantun, Charca, Iturata, Carcoma)
*** Kantunkunapi: Sillu Sillu, Qhariphuyu kantun, Chujlla kantun, Wanaquma kantun, Challwiri kantun, Jankhu Jankhu kantun, Juntawi kantun, Chaykuriri kantun, Ovejería, Wila Wila, Tarwa Chapi: 90-100% aymara
** Chayanta pruwinsiya qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Chayala kantun, Qampaya kantun, Puquqwata kantun, Takarani kantun, Qisim Phuku kantun)
** Tomás Frías pruwinsiya
*** Urmiri kantun 74% aymara, 99% qhichwa, 68% kastilla
* Quchapampa suyu: 
** Jayupaya pruwinsiya
*** Kukapata kantun 90% aymara
*** Kallchani kantun: 5% aymara
*** Jayupaya kantun: 11% aymara
** Tapaqari pruwinsiya
*** Leque kantun: 95% aymara, 35% aymara-qhichwa, 39% qhichwa, 52% kastilla 
*** Ch'alla kantun: 83% aymara, 50% aymara-qhichwa, 66% qhichwa, 83% kastilla simi
* Chuqichaka suyu:
** Urupisa pruwinsiyapi, Pujpu kantun
* Beni suyu:
** Ballivián pruwinsiya: Rurrenabaque, Yukumu

### Piruwpi
* Punu suyu 
** Wankani pruwinsiya
** Punu pruwinsiya: Aqura distritu, Platiriya distritu Chukuwitu distritu, Pichakani distritu 
** Putina pruwinsiya
** Chukuwitu pruwinsiya (*Juli*)
* Taqna suyu 
** Tarata pruwinsiya
* Muqiwa suyu
** General Sánchez Cerro pruwinsiya
** Mariscal Nieto pruwinsiya

### Chilipi
48.477 aymara rimaq (runa 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun yupaypi) (Aylwin 1994), aswanta Qullawpi: 

* *Región XIV I-pas* (Arika Parinaqutapas suyu Tarapaka suyupas): Tarapaka, Arica, Iquique, 15.439 runa 
* *Región II* (Antofagasta suyu): 4.187 runa
* *Región III* (Atakama suyu): 1.289 runa
* *Región IV* (Kukimpu suyu): 2.093 runa
* *Región V* (Valparaíso suyu): 2.968 runa
* *Región Metropolitana* (Santiago suyu): 12.165 runa
* *Región VI* (Libertador General Bernardo O'Higgins suyu): 1.316 runa
* *Región VII* (Mawlli suyu): 1.725 runa
* *Región VIII* (Biobío suyu): 3.815 runa
* *Región IX* (Arawkaniya suyu): 1.199 runa
* *Región XIV, X-pas* (Mayukuna suyu Quchakuna suyupas): 1.602 runa
* *Región XI* (Aisén suyu): 131 runa
* *Región XII* (Magallanes Antartika suyu): 203 runa

## Kaypipas qhaway
* Aymara runa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
### Aymara runakunapaq [[simi qullqa]]kuna
* ''Biblioteca Virtual Aymara, Universidad Católica Boliviana "San Pablo"'' (aymara simi - kastilla simi, kastilla simi - aymara simi)
* Ludovico Bertonio (1612)
* '''Yatiqirinaka Aru Pirwa''' ''(Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Aymara simipi)'' Liwru *online* 8,0MB
* www.ucb.edu.bo / '''Iñiy''' simi qullqa: (aymara simi - kastilla simi)

### [[Simi qullqa]]kuna: Aymara simi - Huk simikuna
* ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi
* GLOSARIO DE NUEVOS TÉRMINOS AIMARAS (kastilla simi- aymara simi)

### Aymara simimanta yachay
* Aymara: Compendio de estructura fonológica y gramatical

### Aymara simipi multimidiyam
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
* Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi