open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iñao mamallaqta parki

**Iñao mama llaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Serranía del Iñao*) mama llaqta parkiqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Wapay mayu (*río Grande*), Llantoj mayu, Iñao mayu, Los Pinos mayu, Zapallar mayu, Tiqucha mayu, Tapirillas mayu, Jarka mayu, Iquira mayu, Capirenda mayu, Iripiti mayu.

## Chiriqunuy
## Flora

* *Machaerium scleroxylon*
* *Amburana cearensis*
* *Schinopsis brasiliensis*
* *Anadenanthera macrocarpa*
* *Caesalpinia pluviosa*
* *Aspidosperma cilindrocarpon* ("jichituriqui")
* *Tabebuia impetiginosa*
* *Gallesia integrifolia*
* *Albizia niopoides* ("cari cari")
* *Astronium urundeuva* ("cuchi")
* *Zeyheria tuberculosa*
* Pukakina *Myroxylon peruiferum* ("kina kina")
* Tuqti:
** *Juglans australis*

## Fauna
**[[Ñuñuq]]kuna:**

* Anti ukumari *Tremarctos ornatus* 
* Sach'awaka: pampa sach'awaka *Tapirus terrestris* ("anta")
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
* Uturunku *Panthera onca* 
* Puma *Puma concolor* 
* Tuta k'usillu *Aotus azarae* 
* Masu:  *Sturnira sp.*

**[[Pisqu]]kuna:** 

* Wakamayu *Ara*:
** Quri wakamayu *Ara rubrogenys*
** Q'umir wakamayu *Ara militaris*
* Kuntur *Vultur gryphus*  
* Hatun sikwanka *Ramphastos toco*
* Qaranchu *Polyborus plancus* 
* *Otus choliba*
* *Hylocharis chrysura* 
* *Quitina plimbea* 

**[[Allpa yaku kawsaq]]:** 

* *Bufo paracnemis*, *Bufo spinulosos*
* *Telmatobius marmoratus*
* *Hyla albonigrata*,* Hyla marianitense*

**[[Suchuq]]kuna:** 
* *Tupinambis teguixin*
* *Crotalus durissus*
* *Micrurus annellatus*

**[[Challwa]]kuna:** 
* *Prochilodus lineatus*
* *Salminus maxillosus*
* *Psudoplatisthoma sp.*

**[[Palama]]kuna:**
* Pillpintu:  *Agralius vanillae*, *Dryas julia*, *Heliconius erato*, *Elbella viridas boliviana*, *Morpho helenor pindarus*  
* Onthophagus haematopus
* Euristernus caribaeus
* *Sulcophanaeus mereles* 
* *Phanaeus meleagris*

## Karu puriy
* ***La Ruta del Che*** (Ernesto Guevara):  
** Llaqtakuna: Pacobarenda, Pincal, Morteros, Cahuazu, Achirarenda;  Ñancahuazu mayu
* Río Grande Itapuchi llaqta ñiqpi 
* Iñao, Khaska Urqu,  Yahuñanka

## Runakuna
Parkipiqa 7.000-chá runa 38 ayllu llaqtapi tiyan (3,25 runa / km2). 

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.sernap.gov.bo / Iñao mamallaqta parki
## Hawa t'inkikuna
San Matías amachasqa sallqa suyu

**San Matías amachasqa sallqa suyu** (kastilla simipi: *Area Natural de Manejo Integrado San Matías*) suyuqa amachasqam, kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora

San Matías parkipiqa kanmi 874 laya yurakuna. 

* *Tabebuia ochracea*
* Mara yura rikch'aq ayllu:
** Yaku tukuta *Guarea macrophylla*
* *Astronium fraxinifolium*
* *Copernicia alba* 
## Fauna

Kay amachasqa suyuqa kanmi 14 laya ñuñuqkuna 11 aylluwan, 142 laya pisqukuna 46 aylluwan, suchuqkuna 11 ayllupi, 24 laya allpa yaku kawsaqkuna 5 ayllupi.

* Yaku puma *Pteronura brasiliensis*
* *Odocoileus dichotomus*
* *Ozotoceros bezoarticus*
* Q'utu k'usillu: *Alouatta caraya*
* Wankana: *Tayassu pecari*
* Suri: Hatun suri *Rhea americana*
* Luru: *Anodorhynchus hyacinthinus*
* Luru: *Amazona aestiva*
* Uturunku *Panthera onca*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
* www.santacruz.gov.bo / San Matías amachasqa sallqa suyu

## Hawa t'inkikuna
Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwa

**Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Flora y Fauna Tariquía*) mama llaqta risirwaqa, suyuqa amachasqam, kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, Aniceto Arce pruwinsyapi, Burnet O'Connor pruwinsyapi, Hatun Chaku pruwinsyapi, José María  Avilés pruwinsyapipas.

## Yurakuna

Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwapiqa kanmi 609 laya yurakuna, 135 ayllupi. 
* *Podocarpus parlatorei* 
* Ramran *Alnus acuminata*
* Iskay phutuy raphiyuq: *Bignoniaceae*
* *Viburnum seemenii* (*Caprifoliaceae*)
* *Terminalia triflora* (*Combretaceae*)
* *Aegiphila saltensis* (*Verbenaceae*)

## Uywakuna
Kay mama llaqta risirwapiqa kanmi 406 laya uywakuna: 58 laya ñuñuqkuna, 241 laya pisqukuna, 43 laya allpa yaku kawsaqkuna suchuqkunapas, 64 laya challwakuna. 

* Anti ukumari *Tremartos ornatus* 
* Taruka *Hippocamelus antisensis* 
* Puma Puma concolor 
* Uturunku Panthera onca 
* Wankana *Tayassu tajacu* 
* Machin: Yana machin *Cebus apella*
* Puka luwichu *Mazama americana*
* Luru: *Ara militaris*
* *Tigrisoma fasciatum*
* *Cinclus schulzi* 
* *Amazona tucumana*
* *Salminus maxillosus*
* *Paulicea lutkeni*
* Puma sunkaru *Pseudoplatystoma fasciatum*
* *Prochilodus lineatus*

## Runakuna
Kay amachasqa suyupi Ava-Guaraní (Tupi-Guaraní) runakunam kawsanku.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

* www.fundesnap.org / Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
Ruqutu

**Ruqutu** *(Capsicum pubescens)* nisqaqa huk uchu rikch'aqmi, Buliwyapi, Piruwpipas wiñaq. Ancha hayaq rurunkunatawan mikhunatam q'apachanchik.

Chilltuwan ruqutumantaqa llaqwatam yanunchik. *Chira*m murumpa shutin.

## Hawa t'inkikuna
Maray

**Maray**, **Maran** icha **Marana** nisqaqa iskaynintin kutana rumim, **maray** nisqa urapi kaq hatun *mama* rumiwan **tunaw** nisqa uchuy kuyuylla *wawa* icha *uña* rumiwanmi.    

## Pukyukuna
Wata uchu

**Wata uchu** (*Capsicum annuum* L.) nisqaqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa uchu rikch'aqmi. Kay yuramantaqa achka chakra yura layakunatam akllaspa mirachirqan, hayaq ruruyuq (sallqa yura hina), misk'i ruruyuqpas (misk'i uchu icha paprika nisqa).
Luqru

**Luqru** icha **Ruqru** nisqaqa sara murumanta sapalluwan, purutuwanpas chaqrusqa, yanusqa mikhunam, Antikuna suyukunapi paqarisqa.

Luqruqa sapallumanta q'illuyanmi.

Luqrumanqa yanusqaña khuchi puchukunatapas, waka aychatapas, ch'arkitapas, ch'unchultapas yapanku. Marasqa siwillawan ruqutumanta chaqrusqa (Chilipi *kikirimichi* nisqapas) llaqwatapas yapanku chayasqaña luqruman.

## Hawa t'inkikuna
Pilón Lajas kawsay pacha churarikusa

**Pilón Lajas kawsay pacha risirwa** (kastilla simipi: *Reserva de la Biosfera y Tierra Comunitaria de Origen Pilón Lajas*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Ballivián pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupipas, Urin Yunka pruwinsyapi, Lariqaqa pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapipas.

## Allpa saywachi

* Mayukuna: Beni mayu - Quiquibey mayu
## Chiriqunuy
## Yura yura

Pilón Lajas kawsay pacha risirwapiqa kanmi 2.500-chá laya yurakuna.

* Ishpinku *Amburana cearensis*
* *Astrocaryum spp.* ("Chonta")
* Astronium urundeuva ("cuchi")
* Chunta *Bactris gasipaes*
* *Caesalpinia sp.*
* *Calophyllum brasiliense*
* Siwis: *Cedrela odorata*
* *Dipteryx odorata*
* *Ficus sp.* ("bibosi")
* *Geonoma spp.*
* *Guarea sp.*
* Qatawa *Hura crepitans*
* Chunta yura rikch'aq ayllu: Taraputu sach'a Iriartea deltoidea
* *Geonoma deversa* ("Jatata")
* Chunta yura rikch'aq ayllu: Muriti *Mauritia flexuosa*
* Mara *Swietenia macrophylla*
* Chunta yura rikch'aq ayllu: Pullupuntu / yarina / chili *Phytelephas macrocarpa*
* *Scheelea princeps*
* *Socratea exorrhiza*
* Mara *Swietenia macrophylla*
* *Tabebuia spp.*
* *Tapirira guianensis* ("mara macho")
* *Terminalia sp.*

## Uywa uywa

Kay risirwapiqa kanmi 755 laya uywakuna, 485 laya pisqukuna.

**[[Ñuñuq]]kuna:** 73 rikch'aq
* Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu *Alouatta seniculus*
* Puka uya makisapa *Ateles paniscus*
*  Hatun pichna *Lutra longicaudis*
* Uturunku *Panthera onca*
* Yaku puma *Pteronura brasiliensis*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus* 
* Hatun khirkinchu *Priodontes maximus*
* Sach'awaka: pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*  
* Wankana *Tayassu pecari*
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
**[[Khankiq]]kuna:** 
* Hayupa *Agouti paca* 

**[[Pisqu]]kuna:** 485 rikch'aq
* *Ampelion rufaxilla*
* *Cairina moschata*
* Chullu walli *Harpia harpyja* 
* *Oroaetus isidori*
* Luru *Psittacidae*: 14 rikch'aq
* Pinsha *Ramphastidae*: 9 rikch'aq
* Tayu *Steatornis caripensis* 
* *Terenura sharpei* 
* Thraupinae: 47 rikch'aq

**[[Challwa]]kuna:** 103 rikch'aq

**[[Suchuq]]kuna:** 58 rikch'aq
* Charapa: *Podocnemis unifilis*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger* 

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna:** 36 rikch'aq

## Runakuna
Risirwapiqa 25 Indihina ayllu llaqta kawsan (650 runa 1996 watapi): Tsiman (36,4%), Mosetén (10,8%), Takana runakuna (33%), Ese'eqha runakuna pas. Mayukuna patankunapi, llaqtakunapas ñiqpi aswanta tiyanku.

## Wiñay kawsay
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.fundesnap.org / Pilón Lajas kawsay pacha risirwamanta
* www.parkswatch.org / Pilón Lajas kawsay pacha risirwa (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
Q'illu akwa

**Q'illu akwa** *(genus Nectandra)* nisqaqa huk sach'akunam, Uralan Awya Yalapi wiñaq. 

## Huk rikch'aqkuna
* *[[Nectandra angusta]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra apiculata]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra astyla]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra aurea]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra baccans]]*, (Meissner) Mez
* *[[Nectandra barbellata]]*, Coe-Teixeira
* *[[Nectandra bartlettiana]]*, Lasser
* *[[Nectandra bicolor]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra brittonii]]*, Mez
* *[[Nectandra brochidodroma]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra canaliculata]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra caudatoacuminata]]*, O.C.Schmidt
* *[[Nectandra cerifolia]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra citrifolia]]*, Rusby
* *[[Nectandra coeloclada]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra cordata]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra crassiloba]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra cufodontisii]]*, (O.C.Schmidt) C.K.Allen
* *[[Nectandra dasystyla]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra debilis]]*, Mez
* *[[Nectandra embirensis]]*, Coe-Teixeira
* *[[Nectandra filiflora]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra fragrans]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra fulva]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra gracilis]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra grisea]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra guadaripo]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra herrerae]]*, O. C. Schmidt
* *[[Nectandra heterotricha]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra hirtella]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra hypoleuca]]*, Hammel
* *[[Nectandra impressa]]*, Mez
* *[[Nectandra japurensis]]*, Nees
* *[[Nectandra krugii]]*, Mez
* *[[Nectandra latissima]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra leucocome]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra longipetiolata]]*, van der Werff
* *[[Nectandra matogrossensis]]*, Coe-Teixeira
* *[[Nectandra matudai]]*, Lundell
* *[[Nectandra micranthera]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra microcarpa]]*, Meissner
* *[[Nectandra minima]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra mirafloris]]*, van der Werff
* *[[Nectandra obtusata]]*, Rohwer
* *[[Nectandra olida]]*, Rohwer
* *[[Nectandra paranaensis]]*, Coe-Teixeira
* *[[Nectandra parviflora]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra psammophila]]*, Nees
* *[[Nectandra pseudocotea]]*, Allen & Barneby ex Rohwer
* *[[Nectandra pulchra]]*, O. C. Schmidt
* *[[Nectandra ramonensis]]*, Standley
* *[[Nectandra reflexa]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra rudis]]*, C. K. Allen
* *[[Nectandra ruforamula]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra salicina]]*, C. K. Allen
* *[[Nectandra smithii]]*, C. K. Allen
* *[[Nectandra sordida]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra spicata]]*, Meissner
* *[[Nectandra subbullata]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra truxillensis]]*, (Meissner) Mez
* *[[Nectandra utilis]]*, J.G.Rohwer
* *[[Nectandra venulosa]]*, Meissner
* *[[Nectandra warmingii]]*, Meissner
* *[[Nectandra weddellii]]*, Meissner
* *[[Nectandra wurdackii]]*, C. K. Allen & Barneby ex Rohwer
* *[[Nectandra yarinensis]]*, O. C. Schmidt

## Hawa t'inkikuna
Aycha t'iqi

**Aycha t'iqi** nisqaqa ch'usaq ch'unchulman, ch'usaq p'uruman t'iqisqa aycha rakichakunamanta mikhunam, pila hinam.
Pila

**Anku tuquru** icha **Pila** nisqaqa ukhunpi t'uqu kaq, ancha suni tiñiqim, ima imaykanamantapas rurasqa - sinchi, k'irku, kapka kaqpas - wiru hina - icha llamp'u, wiqunalla kaqpas - ch'unchul hinam.

## Kaypipas qhaway
* Pila k'uyka
* Pinchikilla pila

## Hawa t'inkikuna
Phukpu

**Phukpu, pululu, phullpu** icha **phuqpu**qa wapsiwan hunt'asqa rump'um, t'impuq puriqllapi, phusuqupi, maqchina chullusqap hawanpi, wayra pachapi chay maqchina chullusqap muyurisqan kaqpas.
Phusuqu

**Phusuqu**, kichwapi **Pusku** nisqaqa puriqllap muyurisqan wapsip ancha achka phukpunkunap tawqanmi.

Phusuquqa maqchina chullusqap hawanpim paqarin, puriqllap hawan maqchinarayku aswan pisi aysariq kaptinmi. Hinallataqmi huk chullusqakunapipas phusuqun tukukun, mama quchapi kachisapa yakupipas.
P'uqpu

**Sara p'uqpu**, **Kankil**, **Sara phata**, **Pipukas**, **Sara hamk'a** icha **Sara kamcha**qa payla/k'allanapi icha mankapi phatanankama icha p'uq p'uq ñinankama hamk'asqa, hamk'asqa sara murukunam.

## Yachanapaq
Sayawsi kitilli

**Sayawsi kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Sayausí*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Asway markapi. Tumipampa kitipi. 

## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Cajas mama llaqta parki
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tumipampa mayu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tumipampa kiti (Cuenca)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
* www.azuay.gov.ec
* www.turismoaustro.gov.ec
* enciclopediadelecuador.com
Thasnuna

**Thasnuna** nisqaqa mana munasqa ninata - wasipi, maypipas - thasnunapaq llamk'anam.

Thasnunapiqa mana rawraq imayaymi: yaku, chimlasayniyuq thasnuna phusuqu, hukkunapas.

## Kaypipas qhaway
* Thasnuq
Thasnuq

**Thasnuq** nisqaqa runakunaqa mana munasqa ninakunatam - wasipi, maypipas - thasnunmi, yakuwan, thasnuna phusuquwan, chimlasaywan.

## Kaypipas qhaway
* Thasnuna
Bellavista kitilli (Asway)

**Bellavista kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Bellavista*) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.

## Tumipampa llaqtap llaqta kitillinkuna

## Kaypipas qhaway
* Tumipampa mayu
* Cajas mama llaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Kutalu kitilli

**Kutalu kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Cotaló*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi. Uma llaqtanqa Kutalu  llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tunqurawra
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kitillipi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
*  Yupaykuna: Pelileo kiti
* www.ministeriodecultura.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Salasaka kitilli

**Salasaka kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Salasaca*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawra markapi. Pelileo kitipi. Uma llaqtanqa Salasaka llaqtam (476 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Salasaka kitillipiqa Salasaka Kichwa runakunam tiyanku.  
## Ayllu llaqtakuna
Kay ayllu llaqtakunam kan:

## Kitillipi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
*  Yupaykuna: Pelileo kiti
* www.ame.gov.ec
* salasaka.com/
* tungurahua.gov.ec
www.pelileo.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
Chumaki kitilli

**Chumaki kitilli** icha **García Moreno kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Chumaqui / Parroquia García Moreno*) nisqaqa  Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawra markapi, Pelileo kitipi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Runakuna
Chumaki kitillipiqa Salasaka runakunam tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
*  Yupaykuna: Pelileo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Chukirawa

**Chukirawa** *(Chuquiraga jussieui)* nisqaqa huk thansam, Antikunapi wiñaq, 150 cm-kama sayaq, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

## Kaypipas qhaway
* Wamanpinta
Urqu wamanpinta

**Urqu wamanpinta** icha **Wamanpinta** chaylla *(Chuquiraga spinosa)* nisqaqa huk kichkasapa thansam, Antikunapi wiñaq, rikch'aq wamanpintam, chukirawamanmi rikch'akuq, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

Tuktunkunata puka tullpunapaqmi llamk'achinku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Plantas medicinales del Perú, p. 1 (rikcha)
Urqu wamanripa

**Urqu wamanripa**, "**Chiqap wamanripa**" icha **Wamanripa** (**Wamanlipa**) chaylla *(Senecio tephrosioides)* nisqaqa huk quram, Antikunapi wiñaq, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

Raphinkunawan q'uñi yakutam ch'uquspaqa upyanchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Achanqaray

**Achanqaray**, **Achanqara** (Qusqu, Buliwya) icha **Achankaray** (Anqash) *(genus Begonia)* nisqakunaqa waytasapa qurakunam, 800 rikch'aqniyuq rikch'anam, Awya Yalapi, Aphrikapi Asyapipas wiñaq, achanqaray t'ikakuna ayllumantam (*Begoniáceae*).

Achka achala waytakunam. Iska iskaymanta urqu chinantinpi t'ikan, pukamanta pantikama llimphikunapi. Wiru tulluyuq, hatun muyu raphiyuq, raphinpa wasanpi anku hina puriqniyuq. T'ikanpa tullunqa tunpan sunin, wiruna, qhatqi, purgapaq allinmi. 

Achanqaray papaqa, kay yurap ch'ullan saphin, papaman rikch'asqa, chukchu hampinapaq allinmi, kaq ima k'ipchan unquykunapaqpas. 

Yunka Achanqaraq nisqaqa achanqaraypa huk ayllunmi, sach'a yuram, huk utaq iskay mitru nisqata hanankama. Wiñan yunka ukhupim, Chawpi Awya Yalamanta Ura Awya Yalakama. Hatun raphiyuqmi, warku warku t'ikayuqmi. 

## Rikch'aqkuna

## Rikchakuna

Image:B. aconitifolia JV 250x242.jpg|*Begonia aconitifolia*
Image:Begonia_1.jpg|tuktukuna
Image:Begonia 'Parviflora' Leaf 3000px.jpg|Achanqaray raphi


## Pukyukuna

* www.unap.cl 

## Hawa t'inkikuna
Kanilu kitilli

**Kanilu kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Canelos*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi. Pastasa kitipi. 

Canelos kitilliqa kay kitipi wiñaq laya sach'amantam sutichasqa, Akwa ishpinku *canela* nisqa (latin simipi: *Ocotea quixos*).

## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Bobonaza mayu

## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin
* Achuar
* Shuwar
* Sapara runa

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Corrientes mayu kitilli

**Corrientes mayu kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Río Corrientes*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi. Pastasa kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Corrientes mayu

## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.
## Llaqtakuna
* Bufeo, Tambo Borja, Nuevo Corrientes, Viejo Corrientes, Chichirota, Curintza
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pastasa runa
* Sapara runa

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.amazoniactual.com simón Bolívar kitillimanta
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Teniente Hugo Ortiz kitilli

**Teniente Hugo Ortiz kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Teniente Hugo Ortiz*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi, Pastasa kitipi. 

Kitilliqa awqaq runamanta Hugo Ortiz Garcés sutichasqam (1920 - 1942).  

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin 
* Pastasa runa
* Sapara runa

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.amazoniactual.com Teniente Hugo Ortiz kitillimanta
Mamallaqtapura Qullqi Qullqa

**Mamallaqtapura Qullqi Qullqa (MQQ)** nisqaqa (inlish simipi: *International Monetary Fund* **IMF**, kastilla simipi: *Fondo Monetario Internacional* **FMI**) huk mamallaqtapura tantanakuymi, Huñusqa Nasyunkunaman kapuq.

MQQ-qa 22 ñiqin anta situwa killapi 1944 Bretton Woods llaqtapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) mamallaqta kamachiqpura huñunakuypim makarisqas karqan.

MQQ tantanakuypi lliwmanta aswan qullqisapa mamallaqtakunam lliwmanta aswan akllana atiyniyuqmi kachkan: Hukllachasqa Amirika Suyukuna 17,08 %, Nihun 6,13 %, Alimanya 5,99 %, Ransiya 4,95 %, Hukllachasqa Qhapaq Suyu 4,95 %.

MQQ-qa huk mama llaqtakunaman muchuptinqa kañinawan manuchinmi.

## Kaypipas qhaway
* Pacha Qullqiwasi sexinsta
Ankamarka kitilli

**Ankamarka kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Angamarca*) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, Puhili kitipi. Uma llaqtanqa Ankamarka llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Ankamarka kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.  

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
* Kilutuwa
* Sinchawasin urqu (*Sinchaguasín*)
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puhili kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
* www.cotopaxi.gov.ec / Puhili kitimanta
* www.hoy.com.ec (kastilla simi)
San Miguel kitilli

**San Miguel kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia San Miguel*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi. Salcedo kitipi. Uma llaqtanqa San Miguel (icha Salcedo) llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Salcedo kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Waytakama kitilli

**Waytakama kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Guaytacama*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Latakunka kitipi. Uma llaqtanqa Waytakama llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Waytakama kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kutupaksi
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Latakunka kiti
* www.guaytacama.com / Waytakama
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Pacha Qullqiwasi

**Pacha Qullqiwasi** nisqaqa (inlish simipi: *World Bank*, kastilla simipi: *Banco Mundial*) mama llaqtapura kapuqninmi, pichqantin tantanakuypa ch'antasqan mama llaqtapura qullqi wasim.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuy tukusqa karqaptinsi, Pacha Qullqiwasitas kamarirqanku thuñichipayasqa mama llaqtakunata musuqmanta wasichaywan yanapanapaq. Kunankamapas tukuy Tiksimuyuntinpi hatun ruraykamaykunatam yanapanmi.

Kaymi Pacha Qullqiwasiman kapuq pichqantin tantanakuykuna:

* Sayachina Kururana Mamallaqtapura Qullqiwasi (inlish simipi: *International Bank for Reconstruction and Development* – IBRD; World Bank)
* Mamallaqtapura Kururana Tantanakuy (inlish simipi: *International Development Association* – IDA)
* Mamallaqtapura Qullqikamaq Tantanakuy (inlish simipi: *International Finance Corporation* – IFC)
* Tawrakinray Qullqiquna Kacharina Wasi (inlish simipi: *Multilateral Investment Guarantee Agency* – MIGA)
* Qullqiquna Rimanakuy Paskana Mamallaqtapura Chawpi (inlish simipi: *International Centre for Settlement of Investment Disputes* – ICSID)

Pacha Qullqiwasip umalliqninqa tukuy pichqantin tantanakuyninkunap umalliqninmi.

## Kaypipas qhaway
* Mamallaqtapura Qullqi Qullqa
El Carmen kitilli

**El Carmen kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia El Carmen*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim , Kutupaksi markapi, La Maná kitipi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Kalpi kitilli

**Kalpi  kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Calpi*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Rispampa kitipi, Chimpurasu markapi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Runakuna
Kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
* Kapak Urku
* Tunkurawra
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.ec  *Noticias Kichwa* - Chimpurasu markamanta willakuna  (kichwa simi)
Kulumpi kitilli

**Kulumpi kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Columbe*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kulta kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Kulumpi llaqtam (*Columbe*).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Gaushi mayu - Kulumpi mayu (*Río Columbe*)

## Yachachiy
Kulumpi kitillipi, Llinllin ayllu llaqtapim *Ishkay shimi kawsay pura yachana wasi Instituto Tecnológico Superior "Duchicela Shyri XII"* kachkan.

## Runakuna
Kulumpi kitillipiqa Puruha Kichwa runakuna kawsanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kulta kucha
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kulta kiti (2001)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.ame.gov.ec
* www.chimborazo.gov.
* www.enciclopediadelecuador.com (kastilla simi)
San Antonio kitilli (Chimpurasu)

**San Antonio kitilli** icha **Santiago Kitu kitilli** nisqaqa, 1982 watakama **San Antonio del Lago** llaqta  icha **San Antonio de Quito**   karqan,  (kastilla simipi: *Parroquia Santiago de Quito*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kulta kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Santiago Kitu llaqtam (*Santiago de Quito*).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Kulta kucha
* Mayukuna: 

## Runakuna
Santiago Kitu kitillipiqa Puruha Kichwa runakuna tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kulta kiti (2001)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.ame.gov.ec
* www.chimborazo.gov.
Kañi kitilli

**Kañi kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Cañi*) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Kulta kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Kañi llaqtam (*Cañi*).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Patukucha
* Mayukuna: Burruyaku mayu (*Río Burruyacu*) - Yurak mayu (*Río Blanco*) - Puka mayu (*Río Colorado*) 

## Runakuna
Kañi kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam kawsanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kulta kucha

## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kulta kiti (2001)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.ame.gov.ec
* www.chimborazo.gov.
Pangor kitilli

**Pangor kitilli**  icha **Juan de Velasco kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Juan de Velasco*, tayta Juan de Velascomantam sutichasqa  ) Ikwadur mama llaqtapi  huk kitillim , Kulta kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Pangor (*Juan de Velasco*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pangor mayu

## Runakuna
Kitillipiqa Puruha Kichwa runakuna kawsanku.

## Kitillipi paqarisqa
* Tayta Juan de Velasco

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kulta kiti (2001)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.ame.gov.ec
* www.chimborazo.gov.
|-
Chachakuma

**Chachakuma** *(Escallonia)* nisqaqa huk sach'a, thansa yurakunam, 147 rikch'aqniyuq rikch'anam, Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Urqu chachakuma, ch'illi chachakuma, chiqap chachakuma, phawka, lluqi *(Escallonia resinosa)*
*T'asta *(Escallonia myrtilloides)*
*Phanka *(Escallonia heverea)*
*Chiquna *(Escallonia micrantha)*
*Puka chachakuma *(Escallonia rubra)*

## Hawa t'inkikuna
Chachaq'uma

**Chachaq'uma** (urqu chachaq'uma, china/kachu chachaq'uma) icha **yuraq chachaq'uma** *(Senecio nutans)* nisqaqa (aymara simi: *chacha*, "runa", *q'uma*, "llump'aq") huk quram, rikch'aq wamanripam, hampi yurapas, Chilipi Buliwyapipas wiñaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Ramón Castilla

**Ramón Castilla y Marquesado** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1797 paqarisqa Tarapaka llaqtapi - † 30 ñiqin aymuray killapi 1867 wañusqa Tarapaka llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.





Ancha unqusqaña katinmi, 9 ñiqin ayriway killapi 1863 p'unchawpi Pedro Diez Canseco sutiyuq hiniralmi Castilla kamachinamanta qarqurqan. 

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Carta de Ramón Castilla a San Martín en 1848
* Carta de Ramón Castilla a San Martín en 1849
* Artículos para el aniversario de los 150 años de la abolición de la esclavitud
Andrés Avelino Cáceres

**Andrés Avelino Cáceres Dorregaray** sutiyuq runaqa, *"Andis [[Layqa|Bruju]]"* sutichasqapas (* 10 ñiqin ayamarq'a killapi 1836 paqarisqa Ayakuchu llaqtapi, 10 ñiqin kantaray killapi 1923 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Hirka suyupi charapuran hatikaamusqa yaqa chilikikunata, unayraq purikachachiran. Wamachuku maqanakuypi llalliyaran.




## Hawa t'intikuna
*Museo Militar Andrés Avelino Cáceres
*Biografía del ''Ejército Peruano''
*''Biografías y Vidas'' (
*Biografía
*Ley Proclamando Presidente Cáceres
*¿Quién fue Andres A. Cáceres?
Awqaq pusaq

**Awqaq pusaq** nisqaqa huk awqaqkunata pusaq, kamachiq runam, awqaq suyupi pruphisyunal kaq awqam.

Awqaq suyupi awqaq pusaqkunapaqqa achka patayayku *(rango)* nisqa kanmi. Aswan mama llaqtakunapi lliwmanta aswan hanan awqaq pusaq patayaykuqa wamink'am icha hiniral *(general)* nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Wamink'a maqay

**Qulpi ri Istaru ñisqa** (Golpe de Estado) icha **Wamink'a maqay** nisqapiqa hatun awqaq pusaqkunam, wamink'akunam mama llaqtapi kamachiyninta hap'in, kachkaqraq kamachiqkunata ayñinkunap atiyninwan qarquspa.

Apya Yalap wiñay kawsasqanpi ancha yawarsapa wamink'a maqayqa Chilipi 1973 watapi Augusto Pinochetpa maqayninmi karqan: Salvador Allende sutiyuq chiqan umalliqnintam sipirqan. Huk wamink'a maqaykunataq manam yawarniyuqchu, ahinataq Piruwpi Juan Velasco Alvaradop Fernando Belaúnde Terry-ta qarquynin.
Qullaw

**Qullaw** (kastilla simi: *Altiplano andino*) nisqaqa huk ancha hatun patam Arhintinapi, Wuliwiyapi, Chilipi, Piruwpipas.


Rikcha:Tatio geyser.jpg|El Tatio, Atakama ch'in pacha, Chili
Rikcha:Colors of Altiplano Boliviano 4340m Bolivia Luca Galuzzi 2006.jpg|Qullaw, 4.720 m, Wuliwiya
Rikcha:CerroMiscanti.jpg|Miscanti urqu wan Miscanti qucha wan, Chili
Rikcha:Vivienda típica del altiplano peruano.jpg|Huk wasi Piruw Qullawpi
Llut'ay

*Tikakunata pirqachanapaq t'uruwan, isku chapusqawan icha simintuwan t'inkinakuy,pirqaman t'uruta, isku chapusqata, simintuta churay,qhaway **[[pirqa llut'ana]];
*K'allmamanta rurasqa pirqata t'uruchay, qhaway **llut'asqa yura pirqa**;
*Imakunatapas llut'ana imayaywan t'inkinachiy, qhaway **llut'ana**;
*Llut'ana sintawan t'inkinachiy, qhaway **llut'ana sinta**;
*Huk imayaykunap t'inkinakuq kaqnin, ''maqnitismu'' nisqapas, qhaway **llut'ariy'''.
Llut'ana

**Llut'ana**, **K'askana** icha **K'askachina** nisqaqa ima iskay rakitapas, imakunatapas t'inkinapaq imayaymi.

Llut'ana puriqllataqa, chullusqataqa huk icha iskaynintin rakimanmi churanchik, chaymantataqmi t'inkichik. Llut'ana ch'akiyaptin hap'inakunmi.

Iskaynintin llut'ana kaptinqa, iskay llut'ana ruranakunmi, t'inkinachiq imayayman tukukuspa.

## Hawa t'inkikuna
*Adhesives manufacturer
Palmar kawsay suyu

**Palmar kawsay suyu** (kastilla simipi: *Área Natural de Manejo Integrado El Palmar*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mamallaqtapi, Chuqichaka suyupi, Jaime Zudáñez pruwinsyapi, Pristu munisipyupi, Rudiyu kantunpi, Pasupaya kantunpipas.  

Saywakuna:
* Chincha: Quchapampa suyu
* Anti: Muququya munisipyu
* Urin: Trancas mayu
* Kunti: Pasupaya llaqta, Rumi Kancha llaqta

## Yurakuna
* Tikira *Schinopsis haenkeana* 
* Sutumara *Loxopterigium grisebachii* ("sotomara")
* Chari *Piptadenia boliviana* ("chari") 
* K'acha-k'acha / Yuraq pawaq *Aspidosperma quebracho-blanco* 
* Wilka *Anadenanthera colubrina* 
* Thaqu *Prosopis spp.*
* *Acacia furcatispina*
* *Coccoloba tiliacea*
* Sataqchi *Celtis spinosa* ("satajchi")
* Ch'akatiya *Dodonaea viscosa* 
* Ch'illka / T'ula / Thula *Baccharis dracunculifolia*  
* Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu: Tulilla *Eupatorium buniifolium* ("tolilla")
* Intimpa: *Podocarpus parlatorei* 
* Ramran: *Alnus acuminata*
* Mulli *Schinus molle* 
* Sawintu: *Myrcianthes cisplatensis*
* Qiwuña: *Polylepis tomentella* 
* *Parajubaea torallyi* 
* *Myrcianthes pseudo-mato*


Image:Aspidosperma_quebracho-blanco_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-017.jpg|K'acha K'acha *Aspidosperma quebracho-blanco*
Image:Acacia furcatispina1.jpg|*Acacia furcatispina*
Image:Dodonea viscosa flowers1.JPG|*Dodonea viscosa*


## Uywakuna
Palmar kawsay suyupiqa kanmi 24 laya ñuñuqkuna.
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus* 
* Puma *Felis concolor* 
* Usqullu *Felis jacobita* ("titi")
* Lumu khuchi *Pecari tajacu* 
* Puka luwichu *Mazama americana* 

Kay suyupiqa kanmi 112 laya p'isqukuna 30 ayllupi.
* Waychaw rikch'aq ayllu *Tyrannidae*
* Irpa *Columbidae*
* *Furnariidae* 
* Luru *Psittacidae*
* Kuntur Vultur gryphus 
* *Penelope dabbenei* / ( = *Penelope obscura* ?) ("pava de monte")
* *Psittacidae* (8 laya)

Risirwapiqa kanmi suqta laya allpa yaku kawsaq, qanchis laya mach'aqway, 42 laya pillpintukunapas.

## Runakuna
Palmar kawsay suyupi 2.500-chá runa kawsan (500 ayllu). 
* Aswan hatun llaqtakuna: Pasupaya, Rudiyu 
* Huk uchuy ayllu llaqtakuna: Aramasi, Luman, Turku Turku, Tranka, Hurnu Kasa , Palmar.
Pristu llaqtapi 553 runa (151 ayllu) kawsan.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.fundesnap.org / Palmar kawsay suyumanta
Pirqa llut'ana

**Llut'ana**, **pirqa llut'ana** nisqaqa khaka chaqrusqam, tikakunata t'inkinapaq icha pirqaman churanapaq, pirqanapaq, wasichaypi llamk'achisqa.

Pirqa llut'anaqa t'urum, isku chapusqam icha simintuwan chaqrusqa isku chapusqam.

## Kaypipas qhaway
*Llut'asqa yura pirqa
Sinta

**Sinta** nisqaqa (kastilla simimanta: *cinta*) ima sillwi hina sunipas palltapas kaqpas, p'achapas qillqana p'anqapas plastikumantapas.

Kay sintakunatam riqsinchik:
*Chukchakunata watanapaq sinta, qhaway **[[wincha]]**;
***[[Llut'ana sinta]]**;
***[[Ruqyay waqaychana sinta]]** (*awdyu maqnitiku sinta*, ruqyayta waqaychanapaq);
***[[Rikch'a waqaychana sinta]]** (*widyu sinta*, kuyuq rikch'akunata waqaychanapaq);
*hukkunapas.
Llut'ana sinta

**Llut'ana sinta** nisqaqa huklla icha iskaynintin kinrayninpi llut'anayuq sintam, qillqana p'anqakunata, imakunatapas maymanpas llut'achinapaq.
Ruqyay waqaychana sinta

**Ruqyay waqaychana sinta** *(awdyu maqnitiku sinta)* nisqaqa ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunawan llusisqa plastiku sintam, ruqyayta waqaychanapaq.

Ruqyay waqaychana sintaqa BASF sutiyuq aliman ruruchinap 1935 watapi wallparisqas karqan.

Sinta ruqyay yuyana nisqa pinchikilla llamk'anawanmi ruqyayta sintapi waqaychanchik, ruqyachinchikpas.
Llamsa

*Mana llasaqchu kaq, qhaway **[[llasaq kay]]**;
*Hatun maywiy kutinchiqniyuq kaq win icha suynay, qhaway **[[hayñiq kay]]**.
Chakakuq

**Chakakuq** *(viga)* nisqaqa wasichaypi tunukunap q'imisqan siriq apaq kaq, hatun rumipas, hatun k'ullupas, urmiyunpas.

Punkup hanaqninta chakakuqqa punku kirma nisqam.
Punku kirma

**Punku kirma** icha **Punku chakakuq** *(dintel)* nisqaqa wasichaypi punkup hanaqninta chakakuq rumim.

Inkakuna rumi wasinkunapi, rumi pirqankunapi tukuy punkukunatam punku kirmawan chakachirqan.
Sinchulawa

**Sinchulawa** (*Sincholagua*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi mama llaqta parkipi, huk 3.749 m hanaq (huk pukyu: 4.916 m) nina urqum, Pichicha markapi, Mejía kitipi, Machachi kitillipi.

## Kaypipas qhaway
* Atakasu
* Illinisa 
* Illinisa risirwa 
* Kutupaksi mama llaqta parki
* Kunti Walla (Ikwadur)
* La Viudita
* Limpyupunku
* Pasochoa
* Pasochoa risirwa
* Rumiñawi
* Sunqu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Wallatiri

**Wallatiri** (*Guallatiri*) nisqaqa Chili mama llaqtapi, Lawqa mama llaqta parkipi, huk 6.071 m hanaq nina urqum.
K'ukti

**K'ukti** *(arco)* nisqaqa wasichaypi iskay kinrayta antuta, kuskan muyu rikch'aypi t'inkinachiq kaq, achka rumichakunamanta, tikachakunamanta ch'anasqa. Chay rumikunap llasay kallpanqa q'imina hinapi kinraykunamanmi pusanakun.

Inkakuna manas k'uktikunatachu pirqarqan, chakakuq rumillatas, punku kirmatas.
P'aqchi

**P'aqchi** *(bóveda)* nisqaqa wasichaypi tawantin pirqata wasi qata hina kuskan rump'u icha iskaynintin chakanakuq k'uktiyuq rikch'aypi t'inkinachiq kaq, achka rumichakunamanta, tikachakunamanta ch'antasqa. Chay rumikunap llasay kallpanqa q'imina hinapi kinraykunamanmi pusanakun.

Inkakuna manas p'aqchikunatachu pirqarqan, chakakuq rumillatas.
Caravaca de la Cruz

**Caravaca de la Cruz** llaqtaqa Ispañapi, Murcia suyupi, huk hatun llaqtam, 25.688 tiyaq runakunayuq.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Felipe Quispe

**Felipe Quispe Huanca** icha **Mallku Qhispi** (**Hilipi Qhispi Wanka**) sutiyuq runaqa (1942 watapi, chakra yapuy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawpi paqarisqa Jach'a Ajllata llaqtapi, Jach'ak'achi munisipyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Wuliwiyapi) huk  mama llaqtayuq Aymara simi rimaq pulitiku runam, Pachakuti Indihina Rikch'arimuy indihina tantanakuy  (*Movimiento Indígena Pachakuti* *(MIP)*) nisqap  kamaqnin.

## Hawa t'inkikuna
Pirqana rumi

**Pirqana rumi** icha **Wasichana rumi** nisqaqa pirqanapaq, wasichanapaq llamk'achisqa, ch'iqusqa rumim, sapsillaqa suqtawask'a rikch'ayniyuq.

Inkakuna rumilla pirqankunapaq chay pirqana rumikunataqa ancha allintas ch'iquq karqan.
Álvaro García Linera

**Álvaro García Linera** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Quchapampa suyupi, Wuliwiyapi) huk  mama llaqtayuq pulitiku runam.

Evo Morales Wuliwiyap umalliqnin kachkaptin, umalliq rantim karqan. Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqapim wankurisqan.

Taytan: Raúl García Suárez (1935-2011); Maman: Mary Linera Pareja (1930-2017).Warmikuna:	Claudia Fernández Valdivia
(2012 - ) / Raquel Gutiérrez (1984-1999). Warmi wawa:	Alba García Fernández (p.2017). 

## Hawa t'inkikuna
Francisco García Calderón

**Francisco García Calderón Landa** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi, †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi wan qillqaqpas karqan.

Taytan: Ariqipa llaqtapi juez Eduardo García Calderón y Crespo 
Maman: Ventura Landa y Guerola.Warmi: Carmen Rey y Basadre. Churinkuna: (5) Francisco, Ventura, 
José, María wan Juan García Calderón Rey. 

Yachay wasi: Independencia.

## Qillqasqankuna
**Diccionario de la Legislación Peruana ([[1859]]-[[1862]])
**Réplica al alegato del Ecuador (1896)
**Memorias del cautiverio ([[1949]])



== Hawa t'inkikuna ==
 
*[https://web.archive.org/web/20090815151645/http://www.congreso.gob.pe/museo/mensajes/Mensaje-1881-1.pdf Mensaje al Congreso de Chorrillos el 10 de julio de 1881]
*[http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0716-54552001002300013&script=sci_arttext&tlng=es *Los juristas de la República del Perú en el siglo XIX: Francisco García Calderón Landa'', por Jorge Basadre Ayulo]
Inka wasi

*Inkakunap rurasqan wasi, qhaway Inkakunap wasichasqankuna;
*huk llaqtakunap sutin, qhaway Inkawasi (sut'ichana)
Pukatampu

**Pukatampu**, **Pukallaqta** icha **Pukawasi** nisqaqa (kastilla simipi: *Tambo Colorado*) huk Tawantinsuyu pachamanta mawk'a llaqtam, Piruwpi, Ika suyupi, Pisqu pruwinsyapi, Humay distritupi, Chalamanta 40 km karum Pisqu mayu qhichwapi. Pachakutiq Yupankis (1438-1471) chay llaqtata kamarirqan.


Rikcha:Cyark_Tambo_Colorado__Rm42_2.jpg|42 kaq ukhupi pirqa, Pukatampup chincha wasin, 2007 watapi, laser scan nisqa.
Rikcha:Cyark_Tambo_Colorado_Rm42_3.jpg|Kay hinachá Inka pachapi llimphisqa karqan, 42 kaq ukhupi pirqa, Pukatampup chincha wasin. 


## Hawa t'inkikuna
Inkakunap wasichasqankuna

**[[Inka]]kunaqa** ancha sikllalla rikch'ayniyuq, ancha sinchi, sanaywaq, kunanraq rikunalla hatun wasikunatam **[[wasichay|wasicharqan]]**.

## Ima hinatas wasicharqan

Ulilla, hina-hinalla wasikunataqa tikakunawansi pirqacharqan, kunankamapas ayllu llaqtakunapiraq wasichanku hinas.

Qhapaqkunap wasinkunatataq, manqus wasikunatapas pirqana rumi ch'iquspa rumilla pirqakunamantas wasicharqan, mana pirqa llut'anatachu, mana isku chapusqatachu churaspa. Ancha allinta pirqasqa rumipura saywanman manapas tumichu, manapas yawrichu sat'ikuyta atirqan.

Inkakunap wasichasqankunapiqa ancha hatun rumikunatam tarinchik, ahinataq Saksaywamanpi, Qusqupi Hatun Rumiyuq sutiyuq k'ikllu ñanpipas. Manataqsi pirqankunata achalacharqanchu.

Lliwmanta aswan allin ch'iquqkunaqa Qullawmantas hamuspa Qusqu llaqtapi hatun Inka panakakunapaqsi llamk'aq karqan.

Inkakunap rumilla wasinkunaqa ancha sinchi kaspas pacha kuyuypapas manas thuñichisqanchu karqan, Ispañulkunap musuq wasichasqankuna urmaptintaq.

Inkakunaqa manas k'uktikunatachu, manapas p'aqchikunatachu pirqarqan. Punkunkunataqa wintanankunatapas kirma rumikunawanmi qatacharqan. Wasi qatankunaqa k'ullumanta chakakuqniyuq, ichhumanta, qachumanta rurasqas karqan, waylla qatas, ichataq chay pachamanta qatakuna manañam kanchu.

## Inkakunap hatun wasi layankuna

***[[Inka kancha|Kancha]]** nisqakunaqa chawpi kanchata hatun tawa k'uchu hina muyuriq hatun wasikunas karqan. Sapa Inkap wasin, ichataq manqus wasikunapas - ahinataq Qusqupi Qurikancha - kanchas karqan. Huk kanchakunap puchunkunatataq Ullantaytampu llaqtapim tarinchik.

***[[Kallanka]]** nisqakunaqa ancha hatun, 70-kama mitru suni wask'a wasis karqan, ñawch'i wasi qatayuqsi, Inka mama llaqtap kamachiyninpa llamk'achisqan.

***[[Usnu]]** icha **ushnu** nisqakunaqa pata-pata hina rurasqa chuntu wasikunas karqan, chawpinpi siqana pata-patayuq.

***[[Tampu]]** nisqakunaqa inka chaskikunapaq, puriqkunapaqpas qurpachana wasinkunas karqan, inka ñankunap kinrayninkunapi, sikllalla wasichasqas, mikhunapaq qullqayuqpas.

***[[Akllawasi]]** nisqakunaqa akllasqa ñust'akunapaq wasis karqan, p'achakunatas, aqhatapas ruranapaq.

## Inka wasiyuq llaqtakuna

*Qusqu suyupi
**Qusqu llaqta
***Qurikancha
**Saksaywaman
**Ullantaytampu
**P'isaq
**Qinqu
**Machu Pikchu
**Ullantaytampu (kunankamapas llaqtayuq, 2.792 m hanaq)

*Ayakuchu suyupi
**Willkawaman: Manqus wasi llaqtas, Chankakunata Puqrakunatapas atiparqaptin kamarisqa. Willkawaman pruwinsyapi, 3.490 mitru hanaq, 40.000-chá runayuq.

*Chalapi
**Pukatampu
**Pachakamaq llaqta

*Wanukupampa (usnu)

*Tumipampa (Tupaq Yupankipsi kamarisqan, Kañarikunata atiparqaspa)

*Kashamarka (Tupaq Yupankipsi kamarisqan)

## Hawa t'inkikuna
Q'inqu

**Q'inqu** icha **Qinqu** nisqaqa (ñawpa qhichwa simimanta, "chinkana"; QSHKS qillqaypi *Q’enqo*, *Kenko*) Willka Qhichwapi huk Tawantinsuyu pachamanta mawk'a llaqtam, Qusqu llaqtamanta 6 km karum chincha antinpi, Qusqu suyupi, mama quchap hawanmanta 3.580 m aswan hanaq. Iskaynintin wasintinmi: *Hatun kaq*, Saksaywamanmanta P'isaqman ñanpi; *Uchuy kaq*, hatun kaqmanta 350 m kuntinpi, urqu kinraynipi. Inkakunap manqus wasinchá karqan, 3.500 t'asra mitru hatun.

## Rikchakuna

Image:Qenko Archaeological site - snake.png|

## Hawa t'inkikuna

* Q'inqu llaqtamanta
Lizardo Montero

**Lizardo Montero** sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Ayawaka llaqtapi - † 5 ñiqin hatun puquy killapi 1905 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Taytan: José Casimiro Montero del Aguila
Maman: Gregoria Flores Izaga. 

Alma mater: Escuela Naval del Perú.

Lima kuraka 1879.
## Kaypipas qhaway
* Miguel Grau
* Aurelio García





## Hawa t'inkikuna
Sanayway

**Sanayway** nisqaqa huk pachankakunap, p'allta suyukunap icha paqtachanikunap kaqninmi. Chay **sanaywaq** kaqwan imanaptinqa - ahinataq rirpuchaptinqa, muyuchiptinqa - payqa rikch'ayninta manam hukchanchu.
Ruq'i

**Ruq'i**, **lluq'i lluq'i** icha **lluq'i-lluq'i** *(Colletia spinosissima)* nisqaqa huk kichkasapa sach'acham, khiñi rikch'aqmi. Saphinkunamantaqa q'illu tullpunatam ruranchik, maqchinatapas - chayrayku *[[t'aqsay|t'aqsana]]* nisqapas. 


Image:Colletia atrox0.jpg
Image:Colletia spinosa0.jpg
Image:Colletia spinosa1.jpg
Image:Colletia spinosa2.jpg


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Khiñi

**Khiñi** *(genus Colletia)* nisqakunaqa huk yura rikch'anam, 17 rikch'aqniyuq, kichkasapa thansapas sach'achapas, Urin Awya Yalapi wiñaq. 

## Hawa t'inkikuna
Upanu mayu

**Upanu mayu** (kastilla simipi: *Río Upano*) nisqaqa Ikwadurpi huk mayum, Morona Santiago markapi, Morona kitipi.

## Kaypipas qhaway
* Yanamayu
* Makas
Yanamayu (Ikwadur)

**Yanamayu** (kastilla simipi: *Río Negro*) nisqaqa Ikwadurpi huk mayum, Yakuampi mayup purimuq mayun.

## Kaypipas qhaway
* Upanu mayu
Chilliwa

**Chilliwa**, **Ch'illiwa** icha **Kuchu niwa** *(Festuca dolichophylla)* nisqaqa huk q'uya rikch'aqmi, Antikunapi Punapi wiñaq, waylla wasi qatakunata ruranapaq llamk'achisqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.oneworldprojects.com / Chilliwa isankakuna
Chalalan qucha

**Chalalan qucha** (kastilla simipi: *Lago Chalalán*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Madidi mamallaqta parkipi, Santa Rosa qucha Tuychi mayupas ñiqpi.

## Uywakuna
* *Chloroceryle inda*


Rikcha:Chloroceryle inda -Madidi National Park -Bolivia-8.jpg| *Chloroceryle inda*, Chalalan qucha

## Kaypipas qhaway
* Santa Rosa qucha
Santa Rusa qucha

**Santa Rosa qucha** (kastilla simipi: *Lago Santa Rosa*) nisqaqa Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Madidi mamallaqta parkipi, huk qucham.
Q'ululu Quta

**Q'ululu Quta** (aymara simim, kastilla qillqaypi *Cololo*) nisqaqa Buliwya suyupi, Apulupampa wallapi, huk qucham, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Qupaqhawana Antakilla kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Q'ululu 
* Puyu Puyu qucha
* Jach'a Waracha

## Hawa t'inkikuna
* Pilichuku munisipyu: yupaykuna, saywitu
José Balta

**Husi Walta Muntiru**, Kastilla simipi, *José_Balta y Montero* icha  sutiyuq runaqa, (*25 ñiqin ayriway killapi 1814 paqarisqa Lima llaqtapi, †26 ñiqin anta situwa killapi 1872 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Yaya:  *Huwan Walta Pru* (Juan Balta Brú)
Mama: *Akustina Muntiru Kasapranka* (Agustina Montero Casafranca) 

## Qillqasqankuna
Manam kanchu

## Qatirikuyan





## Hawa t'inkikuna
Manuel Pardo y Lavalle

**Manuel Pardo y Lavalle** sutiyuq runaqa, (* 9 ñiqin chakra yapuy killapi 1834 paqarisqa Lima llaqtapi - † 16 ñiqin ayamarq'a killapi 1878 wañusqa Miraflores - Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Yachaywasi: Colegio Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
José Pardo y Barreda

**José_Pardo y Barreda** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

## Qillqasqankuna




## Kaypipas qhaway
* Felipe Pardo y Aliaga
## Hawa t'inkikuna
Comatrana

**Comatrana** (kastilla simipi: *Comatrana*) nisqaqa Piruwpi, Ika suyupi, Ika pruwinsyapi, Ika distritupi, huk llaqtam.
Urmamuq yakukuna

**Urmamuq yakukuna** nisqaqa phuyumanta, wayra pachamanta allpaman urmaykuq yakukunam.

* **[[Para]]** nisqaqa phuyumanta urmaykuq sut'ukunam.
* **[[Rit'i]]** nisqaqa phuyumanta urmaykuq chullunku umiñachakunam.
* **[[Chikchi]]** nisqaqa phuyumanta urmaykuq chullunku rump'ukunam.
* **[[Sulla]]** nisqaqa wayra pachapi karqaspa yakuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas yaku sut'u tukukuq.
* **[[Chhulla]]** nisqaqa wayra pachapi karqaspa chullunkuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas chullunku umiñacha tukukuq.
Chhulla

**Chhulla** nisqaqa wayra pachapi qasaptin chullunkuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas chullunku umiñacha tukukuq, hawa pachamanta urmamuq yakukunaman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
Ñit'isqa ñawra phiruru

**Ñit'isqa ñawra phiruru**, **DVD** (inlish simipi: *digital versatile disc*) nisqaqa achkiywan llamk'aq willa waqaychanam, sikllalla *[[ñit'isqa phiruru]] (CD)* nisqamanta aswan apanallam, ima willakunatapas, *widyu* nisqa kuyuq rikch'akunatapas, ruqyaykunatapas waqaychanapaq.

Kunan antañiqiqkunaqa ñit'isqa ñawra phiruru kuyuchinayuq, ñit'isqa ñawra phiruruta kañanapaqpas.
Ruqyay phiruru

**Ruqyay phiruru** icha *[[disku]]* nisqaqa gumalakamanta icha plastikumanta - winilumanta - rurasqa ruqyay waqaychana p'allta muyu phirurum, phiruru ruqyachinawan waqaychasqa ruqyaykunata ruqyachinapaq.
Disku

**Disku** (kastilla simimanta *disco*, grigu simimanta *δίσκος*) nisqaqa *[[p'allta muyu]] [[phiruru]]* niyta munami. Kaypi qhaway:
*Ruqyay, willa waqaychanakuna:
****[[Ruqyay phiruru]]**
****[[Ñit'isqa phiruru]]** (CD)
****[[Ñit'isqa ñawra phiruru]]** (DVD)
*Tusuna wasi: qhaway **[[Diskuthika]]**
*Kurku kallpanchaypi: qhaway **[[Chamqana phiruru]]** *(diskos)*