Apurimaq suyu

**Apurimaq suyu** (aymara simipi: *Apurimaq jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Apurímac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Awankay llaqtam.

## Wiñay kawsay

Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Ampay mamallaqta willkachasqa
* **[[Mayu]]kuna**:  Apurimaq - Santo Tomás mayu - Pachachaka mayu - Pampas mayu
* **[[Urqu]]kuna**: Ampay - Ichik Chankuwana (5.331 m);  Tetón (5.300 m). 
* **[[Qucha]]kuna**: Paqucha (Antawaylla)pi; Uspaqucha (Awankay pruwinsyapi),  Anqasqucha (Awankaypi)
* **[[Q'asa]]kuna**: Piste (4.800 m) Aymarapi Antapampa pruwinsyapiwan -  Tunapita (4.350 m) Aymaraespi - Tablacruz (4.340 m) Awankaypi
* **[[Mayu punku]]kuna**: Apurimaq (1.500 m) Awankay La Convenciónpiwan

## Chiriqunuy
15&nbsp;°C (25° / 12°)
## Yurakuna
* Titanka (*Puya raimondii*) sach'a sach'a kuna  (Santuario Nacional del Ampay)
* Tuna (*Opuntia ficus-indica*)
* Kalistu  (*genus Eucalyptus*) 
* Mulli (*Schinus molle*) 
* Tara  (*Caesalpinia spinosa*, *Caesalpinia tinctoria*) 
* Misk'i wiru  (*Saccharum officinarum*)
* Chirimuya (*Annona cherimola*)
* Palta  (*Persea americana*)
* Kapuli (*Prunus virginiana*, *Prunus serotina var. salicifolia*)
* Hatun k'allampa
* *mango*
* *cítrico*
* *maguey* 
* *huarango* 
* *chachacomo*
* *tayanca*   
## Uywakuna

* Puma  (*Puma concolor*)
* Taruka (*familia: Cervidae*):Uqi taruka
* Anti ukumari  (*Tremarctos ornatus*) 
* Wisk'acha
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus = Dusicyon culpaeus*)   
* Achuqalla (*Mustela frenata*)
* Wanaku  (*Vicugna pacos*) 
* Ruysiñur (*Luscinia megarhynchos*) 
* Ch'usiqa  (*Strigiformes*) 
* Irpa (*familia Columbidae*): (*Zenaida meloda*)
* Yuthu  (*Tinamidae*) 
* Parya  (*genus Passer*)
* Q'inti (*Trochilidae*) 
* Luru (*familia Psittacidae*)
* Yaka-yaka (*familia Picidae*)   
* Pariwana (genus Phoenicopterus, familia Phoenicopteridae, ordo Phoenicopteriformes) 
* *guallata*
* Qiwlla (*Laridae*) 
* *jilguero*  (*Carduelis carduelis*)
* *gatos de pajonal* 
* *venado rojo* (*Ozotoceros bezoarticus*) 
* Taraqchi (*Molothrus bonariensis*)   
* *calandria*  (*Mimus saturninus*) 
* (*Accipiter nisus*)

## Pulitika rakiy
Qanchis pruwinsyanmi kan, qanchis chunka isqunniyuq distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna
Apurimaq suyupiqa Qhichwa runakunam tiyanku.
### Simikuna

Apurimaq suyupiqa Qusqu-Qullaw rimaytam, Chanka runasimitapas rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy

## Musiku
* Karu puriy
* Allpa llamk'ay: Misk'i wiru

## Yachay tarpuy
### Suyupi paqarisqa runakuna

#### Simi kapchiy
*  José María Arguedas qillqaq
#### Taki kapchiy
* Chabuca Granda (kumpusitur)
## Karu puriy

**[[Awankay pruwinsya]]pi**:
* Pachachaka (Awankay: 16 km, Awankay distritu)
* Santuario Nacional del Ampay Uspaqucha Ampay nina urquwan (Awankay distritu / Tampurqu distritu)
* Saywiti ñawpa parki: Saywiti rumi, huk hatun rumi, Qunqacha llaqtapi,  Rumiwasi, La Chincana, Intiwatana (Kurawasi distritu)
* Tablachaka (Kurawasi distritu)
* Kaypi inlisya (Lamrama distritu)
* San Blas inlisya (Lamrama distritu)
* Kachura inlisya (San Pedro de Cachora distritu)
* Inka Rakay (Pantipata Kachura, San Pedro de Cachora distritu)
* Qunuq armakuna (*Cconoc*) (Apurimaq mayup patapi,  Kurawasi: 17 km)
* Chuqik'iraw ñawpa parki (Willkapampa distritu, Kumbinsyun pruwinsya, Qusqu suyu, Kachura: 40 km)
**[[Antawaylla pruwinsya]]pi:**
* Suntur (mawk'a llaqta)
* Inlisya (Antawaylla, Antawaylla distritu)
* Los Chankas raqaykuna (Waywaka, Antawaylla distritu)
* Jesuita kunwintu raqaykuna (Antarapa, Antarapa distritu)
* San Antonio raqaykuna (Wallayuq, Antarapa distritu)
* Chuntu raqaykuna (Corumbo Inka Monte, Wankarama distritu)
* Mawkallaqta raqaykuna (Wayana, Wayana distritu)
* Chullpakuna (Qispi Marka, Wayana distritu)
* Mawkallaqta (Mawkallaqta, Paqupampa distritu)
* Ccajacancha (Ccajacancha, Pampachiri distritu) 
**[[Chinchiru pruwinsya]]pi:**
*  Inlisya (Qucharqa, Qucharqa distritu)
* Lambraspata pata-patakuna (Lambraspata, Unquy distritu)
**[[Antapampa pruwinsya]]pi:**
* Wanka pata-patakuna (Antapampa, Antapampa distritu)
* Piskaya Inka raqaykuna (Antapampa, Antapampa distritu)
* Pulla Pulla llaqtacha (Wakirka, Wakirka distritu)
* Sunqu raqay (Sabaynu, Sabaynu distritu)
**[[Aymara pruwinsya]]pi:**
* Apaqsa chullpakuna (Challwanka,  Challwanka distritu)
* Supanta Allaqmarka (Qaraypampa, Qaraypampa distritu)
* Chuqimarka (Tapayriwa, Tapayriwa distritu)
* Qulumawpi pukara (*Ccolomaupe*) (Tintay,  Tintay distritu)
* Challwapampa Inka pirqakuna (Yanaqa,  Yanaqa distritu)

## Raymikuna
* Yawar phista
* Karnawal
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 345
* Huch'uy yachay wasikuna: 896
* Chawpi yachay wasikuna: 163
* Yachay sunturkuna: 
** *[[Universidad Tecnológica de los Andes]]*
## Suyupi paqarisqa runakuna

* Juan de Espinosa Medrano, qillqaq, * Calcuso llaqtapi, Antapampa pruwinsyapi
* David Samanez
* José María Arguedas
* Chabuca Granda

## Apaykachana
**Ñan #1:**
Lima - Pisqu - Waytara - Ayakuchu - Antawaylla - Awankay.

**Ñan #2:
[[Lima]] - Pisqu - [[Ika]] - [[Naska]] - [[Pukyu llaqta|Pukyu]] - [[Challwanka]] - Awankay 

**Ñan #3:*'
Lima - [[Uruya]] - [[Wankayu]] - [[Wankawillka]] - Waytara -Ayakuchu - Antawaylla - Awankay.

* Antanka pampa [[Wankapampa]] - Antawaylla
== Kaypipas qhaway ==
* [[Qusqu]]
== Willay pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==

* [http://media.peru.info/mapas/apurimac.jpg Saywitu: Apurimaq suyu]
* [http://educaapurimac.org/Atlas_Apurimac/ Apurímac Atlas Nisqa]
* [http://www.regionapurimac.gob.pe Apurimaq suyumanta] (kastilla simi)
* [https://web.archive.org/web/20160308061735/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Tito_Medina.pdf bvirtual.proeibandes.org / Tito Medina Warthon: *Enseñanza del castellano como segunda lengua en educación primaria en dos instituciónes educativas rurales de la región quechua del sur del Perú''] (Apurimaq) (qhichwa simi, kastilla simi)