open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A

**A**, **a** nisqaqa latin siq'i llumpapi huk kaq sanampam. Qhichwa simipitaq huk kaqpas sanampam, hanllalli kunkapaqmi.
D

**D**, **d** nisqaqa latin siq'i llumpapi tawa kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
M

**M**, **m** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka kimsayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq pusaq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
N

**N**, **n** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka tawayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq isqun kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
O

**O**, **o** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka pichqayuq kaq sanampam, hanllallipaq. Qhichwa simipitaq wamaq rimaykunamanta simikunallapim. QSHKS runakunataq qillqankum, "qhichwa simipi pichqantin hanllallim" nispa, chay o-taq u kunkapaq q-wan rimasqa huk rimay hinalla kaptinpas, ahinataq:
* "orqo" - allinta qillqasqa: *[[urqu]]*
* "p'osqo" - allinta qillqasqa: *[[p'uchqu]]*
* "musoq", "mosoq" icha "mosoj" - allinta qillqasqa: *[[musuq]]*
P

**P**, **p** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka suqtayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka hukniyuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
C

**C**, **c** nisqaqa latin siq'i llumpapi kimsa kaq sanampam. Qhichwa simipiqa **[[ch]]** nisqa t'inkisqa sanampallapim (urin runasimipitaq **[[ch']]**, **[[chh]]** nisqa t'inkisqa sanampakunapipas, Wanka, Kashamarka, Inkawasi rimaykunapitaq **[[ĉ]]** nisqa waki sanampapim).

Romanu simikunapiqa c sanampataqa e, i, y ñawpanpi s hinam rimanku, manataq k hinam. Chayrayku qhichwa simipi wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunataqa **[[s]]**, **[[k]]** sanampakunawanmi qillqanchik.
B

**B**, **b** nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
T

**T**, **t** nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka suqtayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Arjintina

**Arhjintina, Arhintina** icha **Qullqillaqta** nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Buenos Aires llaqtam. Arhintina suyupiqa 39.921.833 tiyaqmi kawsachkanku. Hallka k'iti k'ancharn kay 2.766.890 km&sup2;.
**Hukllachasqa Qullqimayu Wamanikuna** icha **Qullqisuyu**

## Allpa saywachi
### Sallqa suyukuna
* Pampa-pampa
* Hatun Chaku
* Misuputamya (Arhintina)
* Pataqunya
* Antikuna

### Hatun urqukuna

### Hatun mayukuna
* Río de la Plata 
* Parawayi mayu, 2549 km, 4300 m³/s 
* Río Salado del Norte, 2000 km, 15 m³/s 
* Paraná mayu, 1800 km, 16806 m³/s 
* Río Salado del Oeste (Bermejo-Desaguadero-Salado), 1700 km, 14 m³/s 
* Uruwayi mayu, 1100 km, 5026 m³/s 
* Río Bermejo-Teuco, 1000 km, 339 m³/s 
* Río Colorado, 860 km, 134 m³/s 
* Pillkumayu, 850 km, 152 m³/s 
* Chubut mayu, 810 km, 48 m³/s 
* Río Salado (Buenos Aires), 700 km, 88 m³/s 
* Yanamayu, 635 km, 865 m³/s 
* San Juan mayu, 500 km, 56m³/s 
* Mendoza mayu, 400 km, 50 m³/s 
### Hatun quchakuna
* Laguna Mar Chiquita, 5770 km²
* Lago Argentino, 1415 km²
* Viedma qucha, 1088 km²
* Buenos Aires qucha, 881 km² 
* Colhué Huapi, 803 km²
* Nahuel Huapi, 550 km²

### Hatun wat'akuna
* Malwina wat'akuna
* Ninasuyu

## Tiyaqkuna
Arhintina: 86.4% iwrupa panakayuq, 8% misti, 1.6% indihina runa, 750.000 wamaq runa 
(Buliwyamanta, Piruwmanta, Parawayimanta, Hapunmanta, Kuriyamanta)
### Simikuna
* Kastilla simi (36.000.000 rimaq)
* Qhichwa simi (100.000 rimaq)
* Mapuchi simi *(Mapudungun)* (30.000 rimaq)
* Waraniyi simi (10.000 rimaq)
* hukkunapas

## Llaqtakuna

## Suyukuna

Kanmi 23 wamani astawan huk *Autónoma Llaqta*:
* Buenos Aires Autónoma Llaqta
* Buenos Aires wamani
* Qhatamarka wamani
* Córdoba wamani
* Corrientes wamani
* Chaku wamani
* Chubut wamani
* Mayupura wamani
* Formosa wamani
* Jujuy wamani
* Pampa wamani
* La Rioja wamani
* Mendoza wamani
* Misiones wamani
* Neuquén wamani
* Yanamayu wamani
* Salta wamani
* San Juan wamani
* San Luis wamani
* Santa Krus wamani
* Santa Fe wamani
* Santiago del Estero wamani
* Ninasuyu wamani
* Tucumán wamani

## Llaqta taki
* Oíd, Mortales

## Rikchakuna

Rikcha:Tour to the Quebrada de las Conchas.jpg|Quebrada de las conchas
Rikcha:Acta Independencia argentina quechua.jpg|Arhintinap kacharina qillqan (kastilla simipi qhichwa simipipas)
Rikcha:Population of Argentina 1869 to 2015.png|Arhintinapi runakuna 1869 watamanta  2015 watakama
Rikcha:Argentina population pyramid 2005.png|Runakunap chuntun, Arhintina
Rikcha:Cerro Torre.jpg|Torre urqu
Rikcha:Glaciar-Perito-Moreno-01.jpg|Lago Argentino Galciar Perito Morenowan, Pataqunya
Rikcha:Rio de la Plata BA 2.JPG|Río de la Plata Buenos Aireswan


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* El Acta de la Independencia (*Versión original en quechua/ Versión en español/ Versión en quechua moderno*) 
* Qollqe Llaqta Puytu
Chilli llacta

**Chili**, **Chili k'iti** icha **Chilisuyu**qa Urin Apya Yalapi llaqtam. Uma llaqtanqa Santiago de Chile llaqtam.
* 756.950 km².
* 19.678.310 tiyaq

## Suti
Manaraq América llaqtata tarichkaptinkuqa, Atacama chunniqpa urayninpi allpakunaqa Chili sutiyuqñam karqa indigenakunapa tradicionninpi.Huk kuti Musuq Castilla, Musuq Toledo llaqtakunapi tiyaptinku, Ispaña atipaqkunaqa chay sutiwanmi uralan suyuta suticharqanku, wakin kutitaq "Chili wayq'u" nispapas riqsirqanku, chay sutiqa qhipamanmi kunan pacha lliw suyuman mast'arikurqan.

## Allpa saywachi
### Urqukuna
* Ojos del Salado, 6880&nbsp;m, (Atakama suyu)
* Tupungato, 6800&nbsp;m (*[[Región Metropolitana de Santiago|Metropolitana suyu]]*)
* Yuyayyaku, 6739&nbsp;m (Antuphaqasta Suyu)
* Parinaquta, 6342&nbsp;m  (Tarapaka suyu)
* Likankawur, 5916&nbsp; (*[[Antofagasta suyu|Antuphaqasta Suyu]]*)
* Descabezado Grande, 3830&nbsp;m ('Mawlli suyu)
* Torres del Paine, 2800&nbsp;m (*[[Región de Magallanes y de la Antártica Chilena]]*)
* Villarrica, 2840&nbsp;m (Arawkaniya Suyu)
* Osorno, 2652&nbsp;m (Quchakuna Suyu)
* Hudson, 1905&nbsp;m, XI. Region (Aysin Suyu)
* Puyewe nina urqu, 2.236&nbsp;m

### Quchakuna
* Colico qucha, 56 km², IX. Region (Arawkaniya Suyu)
* Caburga qucha, 51 km², IX. Region (Arawkaniya Suyu)
* Villarrica qucha, 176 km², IX. Region (Arawkaniya Suyu)
* Calafquén qucha, 120 km², IX. Region (Arawkaniya Suyu) /  (Quchakuna Suyu)
* Panguipulli qucha, 116 km² (Quchakuna Suyu)
* Riñihue qucha, 77 km² (Quchakuna Suyu)
* Ranco qucha, 401 km² (Quchakuna Suyu)
* Puyehue qucha, 156 km² (Quchakuna Suyu)
* Rupanco qucha, 223 km² (Quchakuna Suyu)
* Llanquihue qucha, 860 km² (Quchakuna Suyu)
### Wat'akuna
* Chiluwiy wat'akuna
* Mocha wat'a
* Ninasuyu
* Rapanuy (Paskwa wat'a)

### Mayukuna
* Lawqa mayu , 160 km (Tarapaka suyu)
* Lluta mayu, 167 km (Tarapaka suyu)
* Luwa mayu, 443 km (Antuphaqasta suyu)
* Kupyapu mayu, 162 km (Atakama suyu)
* Illki mayu, 170 km (Kukimpu suyu)
* Chuwapa mayu, 160 km (Kukimpu suyu)
* Akunkawa mayu, 142 km (Walparaysu Suyu)
* Maypu mayu, 250 km (*[[Región Metropolitana de Santiago|Metropolitana suyu]]*) / Walparaysu Suyu)
* Mapuchu mayu, 120 km (*[[Región Metropolitana de Santiago|Metropolitana suyu]]*)
* Kachapuwal mayu, 172 km (Libertador General Bernardo O'Higgins suyu)
* Mawlli mayu, 240 km ('Mawlli Suyu)
* Phiw-Phiw mayu, 380 km (Phiw-Phiw Suyu)
* Imperial mayu, 52 km (Arawkaniya Suyu)
* Walthiwiya mayu, 52 km (Mayukuna Suyu)

## Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq suyunmi kan.

## Simikuna
* Kastilla simi: 16.800.000 rimaq
* Aymara simi: 48.477 rimaq (Aylwin 1994)

## Hatun llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Pueblo de San Pedro de Atacama 2013-09-21 11-52-31.jpg|Atakama
Rikcha:Stgo Abril.jpg|Santiago de Chile
Rikcha:Volcan Osorno.jpg|Osorno nina urqu Llanquihue quchawan
Rikcha:Ahu Tongariki.jpg|Rapanuy wat'api
Rikcha:Chungara Lake and Volcan Sajama Chile Luca Galuzzi 2006.jpg|Chungará qucha Sajama nina urquwan, Lawqa mama llaqta parki
Rikcha:CapeHorn.jpg|Urnu ñawch'i


## Kaypipas qhaway
* Pablo Neruda
* Víctor Jara
* Claudio Arrau
* Luis Jiménez

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Paraway

**Parawayi** icha **Paraway** nisqaqa (Waraniyi simimanta: **Paraguaí**) Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Asunción llaqtam.
## Wiñay kawsay
Punchaw Ispañamanta 14 ñiqin aymuray killapi 1811 watapi

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Ypoá, Ypacaraí.
* **[[Mayu]]kuna:** Parawayi, Paraná.

## Waki
### Simikuna
* Waraniyi simi: 5 500 000 rimaqkuna
* Kastilla simi: 4 000 000 rimaqkuna (chaymanta 3.500.000 waraniyitapas rimaqkuna)
* Purtuyis simi: 500 000 rimaqkuna (Brasilmanta hamuq, wamaq runakuna)
* Aliman simi, Plawtich simi: 200 000 rimaqkuna (iwanhiliku runakuna Hatun Chakupi)
* hukkunapas

### Iñiykuna
* Kristiyanu iñiy: Kathuliku Inlisya

## Pulitika Rakiy
### Suyukuna

### Hatun llaqtakuna

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: 

## Yachay tarpuy
### Raymikuna
* Simana Santa
#### Llaqtap amachana santun

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Parawayi)
* Pulitika rakiy (Parawayi)

## Hawa t'inkikuna
Prasil

**Prasil**, **Brasil** icha **Pinrurama**qa (Waraniyi simipi: Pindoráma, Purtuyis simipi: República Federativa do Brasil) Urin Apya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Prasilia llaqtam. Prasilpiqa 184.101.109 runakunam kawsachkanku (2004).
* 8.547.404 km²

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Llaqta pusay Rakiy
Iskay chunka qanchisniyuq hatun suyunmi (*estados*) kan:

## Hatun llaqtakuna
* Brasilia 2.700.000 runakuna

### Simikuna
* Purtuyis simi
* Waraniyi simi: 200 000 rimaqkuna (Parawayiwan saywapi)
* Tupi simi (Ñengatu): 30 000 rimaqkuna (Yanamayu patapi)
* hukkunapas

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
WikiRuraykamay:Mama llaqtakunamanta qillqakunata t'ikray

**Para traducir artículos sobre paises al Quechua**

Para empezar, hay que encontrar un formato común en la tabla con los datos básicos. Propongo que se use el formato de las tablas que se usa en la Wikipedia alemana, en la que se usa el lenguaje propio a la Wikipedia, en vez del formato de la Wikipedia en castellano, que usa HTML, lo que hace mucho más dificil y complicado editar los datos de la tabla.

Me encargaría de traducir estas tablas al quechua, en las proximas, pero todavía me faltan las denominaciones en quechua de los indicadores principales, como superficie, población, forma de estado etc. Por favor, si alguien sabe la denominación correcta de alguno de estos indicadores, que los traduzca al quechua y reemplaze los términos en castellano de la tabla abajo por los en quechua.

Puede ser que haga falta crear neologismos (como en la wikipedia en nahuatl, http://nah.wikipedia.org/), pero ésto en el caso del quechua solamente debería ser el último recurso, debido al trabajo científico intenso realizado sobre este tema, sobre todo en Peru.

## Formato

Con el ejemplo de la Argentina, propongo el siguiente formato:

Para el que no entienda el formato de la tabla: busco las siguientes palabras en quechua:
*República - Ripuwlika
*Monarquía - Qhapaq suyu
*Lema nacional - Llaqta qayanqillqa
*Bandera - Unancha (Wiphala = Tawantinsuyup unanchan, bandera de los Incas)
*Escudo - Wallqanqa
*Detalle(s) - Imaymanacha
*Superficie:
**Superficie - Surface - Hawa (hawa = superficie de una cosa, del agua etc.)
**Superficie (Área) - Surface (Area) [km²] - Hallka k'iti k'anchar [km²]
*Capital - Uma llaqta
*Forma de Estado - Mama llaqta kamachina
*Presidente / Jefe de Estado - kamaq / Mallqu
*Superficie - Hawa
*Número de habitantes - Tiyaqkuna
*Densidad de población - Runa ñit'inakuy
*Personas por/cada kilómetro cuadrado - sapallan km²-pi runakuna (km² = t'asra waranqa thatki)
*Independencia (fecha de) - Qispikusqa pacha / Qispikusqa wata / Qispikusqa p'unchaw
*Moneda - Kañina / Suñaya
*Zona horaria - Pacha suyu
*Himno nacional - Mama llaqta takina
*código de país (abreviatura) - Mama llaqta tuyru
*código de internet - Intirni tuyru
*prefijo telefónico - Karu rimay tuyru
*Posición - Tiyay
*Mapa - Saywiti, Saywitu
K

**K**, **k** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka hukniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq pichqa kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
H

**H**, **h** nisqaqa latin siq'i llumpapi pusaq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq kimsa kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin

**Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin** **UHCW**, **SIDA** icha **AIDS** nisqaqa runa unquy hark'ay waqlliy añaw (*HIV*, *VIH*) nisqa añawkunap paqarichisqan, runap unquy hark'ayninta ch'utiq, yuquywan qatichisqa (yuquy unquy nisqa), ancha chiki (maqlluq) unquymi. Achka runakunam chay unquywan wañun.

## Kaypipas qhaway
* Runa unquy hark'ay waqlliy añaw

## Hawa t'inkikuna
Sisi

**Sisi** icha **Sik'imira**, kichwapi **Añanku** nisqakunaqa *(familia Formicidae)* huk palamakunam. 

Sisikunaqa waki palamam: Huk mama sisip wawankuna huk sisi wakitam ruran. Achka sisikunam chay hatun ayllupi kuska kawsanku. Wayna china, urqu sisikunapas raprayuqraq kaspa, yumanakurqaspa rapranta chinkachin. Yumasqa china sisiqa allpapi q'isatam wasichakuyta qallarin, tukuy sisi wakipaq. Chay huk sisi ayllupiqa tukuy sisikunap mamantaqa *mama sisi* icha *sisi mama* ninchik.

Mama sisip runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Llamk'aq sisikuna paqariptin, mama manaña llamk'anchu, runtukunallatam wachan. Sisikunaqa kikinpa mikhunanpaq tuktu misk'illata pallaspa qirisankunata wañusqaña icha wañuchisqan palamakunawan mikhuchin. 

Sisikunaqa wiksanpa qhipanmanta sisi p'uchqutam ch'allpaspa amachakunku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qusqu

**Qusqu** icha Qosqo  (ispaña simipi: *Cusco* icha *Cuzco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Qusqu suyup uma llaqtanmi. Qusqu llaqtapi 329.203 tiyaq (runa) kawsachkanku (2005).

## Wiñay kawsay

Inka runakunapawan Tawantinsuyup uma llaqtansi karqan. 1533 watapi Ispaña awqakunas atipaspa thuñirqan.

1983 watamanta 1995 watakama Daniel Estrada Qusqu llaqtap kurakan kaspa, llaqtap tukri sutinta kastilla simipi *"Cusco"* nisqamanta QSHKS qillqaypi hina *"Qosqo"* nisqaman t'ikrarqan.

Llapan mamallaqtamanta runakuna samun kuyaqnin.

## Allpa saywachi

Unay pacha conquistasqamanta Qusqu llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: chaymantataq Walla (*Sierra*) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (*montaña*).

## Yachay tarpuy
### Raymikuna
* Inti Raymi
* Warachikuy
* Simana Santa
### Llaqtap amachana santun
* Taytacha Timpluris

## Karu puriy
Aswan hatun patanqa *(plaza)* Waqaypatam.
* La Compañia inlisya, Waqaypata, Qusqu
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu
Qusqu llaqtamantaqa 3 km karu Saksaywaman nisqa p'ukaram.

## Llaqtapi paqarisqa
* Inka Garcilaso de la Vega, qillqaq
* Washington Delgado, qillqaq
## Qusqu yupaychana taki
* Qusqup yupaychana takinqa Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki nisqam.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin

## Ñaña llaqtakuna
* Athina, Grisya
* Krakau, Pulunya
* Baguio, Philipinakuna
* Samarqand, Usbikistan
* Mishiku llaqta, Mishiku
* Kyōto, Nihun
* New Jersey, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Chartres, Ransiya
* Kesong, Uralan Kuriya
* Moskwa, Rusya
* Santa Barbara, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Havanna, Kuba
* Betlehem, Palistina
* Yirusalin, Israyil
* Copán, Honduras
* Xi'an, Chunwa
* P'utuqsi, Bulibya
* Tumipampa, Ikwadur
* Rio de Janeiro, Brasil
## Rikchakuna

Image:Sacsayhuaman.jpg|Saksaywaman (Qusqu llaqtamanta 3 km)
Image:Cusco-c02.jpg|Saksaywamanmanta Qusquta qhawachkanchik. Ispañul kulunyamanta wasikuna
Image:Wiraquchakuna qusquta atipan.gif|Ispaña awqaqkuna Qusquta atipachkan

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad del Cusco (kastilla shimipi)
* Saywitu: Qusqu suyu
* Simana Santa - Qusqupi
Uruway

**Uruwayi** icha **Uruway** nisqaqa Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Montevideo llaqtam.

* 176 215 km²
* 3 800 000 runakuna

## Wiñay kawsay
Rimarisqa Brasilmanta: 25 ñiqin chakra yapuy killapi 1825

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Uruwayi mayu
## Pulitika rakiy
### Suyukuna





### Hatun llaqtakuna
* Montevideo 1 900 000 runakuna
* Salto 120 000 runakuna
* Paysandú 90 000 runakuna

## Simi
* Kastilla simi

## Karu puriy
* Punta del Este

## Uruwayipi paqarisqa
### Qillqaqkuna
* Bartolomé Hidalgo
* Osiris Rodríguez
* José Enrique Rodó
* Mario Benedetti
### Kurku kallpanchaqkuna
* Enzo Francescoli
## Kaypipas qhaway
* José Artigas
## Hawa t'inkikuna
* Uficial Mama llaqta Uruwayi
* Uficial Uruwayi Umalliq
Qhapaq p'anqa/Sillp'a

Wikipidiya-pi napaykuykiku masillay. Achka simikunapim qispi insiklupidiyata rurachkayku. 2003 watapi tiksipusqam karqan. Kunan pachaqa Qhichwa Wikipidiyap  qillqasqanñam kachkan.
## Wikipidiyaman yaykunapaq
* **Mama llaqtakuna**: Arhintina, Brasil, Bulibya, Chili, Ikwadur, Kulumbya, Parawayi, Piruw, Uruwayi, Winiswila, Wayana, Surinam
* **Hukkuna**: amuy
## Llamk'anakunaraq
* La lista  *(Wikipedia:Lista de artículos que toda Wikipedia debería tener)* tiene que ser traducida. Sería util, para la primera fase de la enciclopedia, que dejes el significado en castellano al lado de tu traducción.
* El interface tiene que ser traducido al quechua: Para ayudar con esta tarea, está la página  *(Wikipedia:Traducir el interface al Quechua)*
* Para traducir los artículos sobre paises, necesitamos que alguien que hable quechua nos traduzca algunos términos. Ver WikiProyecto:Traducir los artículos sobre países. 
* Avanzar ****.
## Hispanohablantes

Si hablas español y quisieras ayudar aquí en wikipidiya, eres bienvenido! Talvez sepas poco o nada de quechua. Entonces, entra a la página .

**No olvides .**

## Wikipidiyamanta rimanakuy
Qhaway  (discusiones sobre Wikipedia).

## Mañasqa qillqasqakuna
 huq yapay
Winisuyla

**Winisuyla** icha **Winiswila** (kastilla simipi: *Venezuela*) Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Karakas llaqtam. Winisuylapiqa 28 549 745 runa kawsachkanku (2009). Hanaq kay: 916.445 km².
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Wuliwar 4.981 m
* **[[Qucha]]kuna:**  Marakaypu
* **[[Mayu]]kuna:** Orinuku

## Pulitika Rakiy




## Simikuna
* Kastilla simi (tukri simi)
* Wayuwu simi (119.000 rimaqkuna, Marakaywu quchap patanpi)
* Waraw simi (19.000 rimaqkuna)
* Pemon simi (15.000 rimaqkuna)
* Kulunyiru aliman simi (10.000 rimaqkuna)
* Wotuha simi (9.000 rimaqkuna)
* Wahibo simi (8.000 rimaqkuna)
* Yanomami simi (6.000 rimaqkuna)
* Kariña‎ simi (3.000 rimaqkuna)
* hukkunapas

## Hatun Llaqtakuna

## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
Wayana

**Wayana** icha **Qayana**qa (*Guyana*) Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Georgetown llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
## Hatun llaqtakuna

## Simikuna
* Inlish simi
* hukkunapas (indihina runa nisqap)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
Surinam

**Surinam** llaqtaqa Urin Awya Yalapi huk mama llaqtam. Surinampiqa 487.024 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Paramaribo, 222.843 runakuna (1996)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
## Llaqtakuna

 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
Iwrupa

**Iwrupa**, **Yiwrupa**, **Yurupa** icha **Khanawi** nisqaqa huk allpa pacham. Iwrupapiqa hatun mitmachaq mama llaqtakunam karqan, Apya Yalata atiqkunapas. Kunan pachaqa Yurupapi Chinchay Apya Yalapipas lliw tiksi muyuntimpi aswan qullqiyuq mama llaqtakunam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna
* Quchakuna
* Mayukuna

## Mama llaqtakuna
 

## Yurupapi uma llaqtakuna
• Tirana 
• Andorra la Vella 
• Brussel 
• Sarajevo 
• Sofiya 
• København 
• Berlin 
• Tallin 
• Helsinki 
• Paris 
• Athina 
• Baile Átha Cliath 
• Reykjavík 
• Roma 
• Astana 
• Zagreb 
• Riga 
• Vaduz 
• Vilnius 
• Luksimbur 
• Valletta 
• Skopje 
• Chişinău 
• Munaku 
• Podgorica 
• Amsterdam 
• Oslo 
• Wien 
• Warszawa 
• Lisboa 
• Bukuresti 
• Moskwa 
• San Marino 
• Stockholm 
• Bern 
• Beograd 
• Bratislawa 
• Ljubljana 
• Madrid 
• Praha 
• Ankara 
• Kiyiw 
• Budapest 
• London 
• Watikanu llaqta 
• Minsk

## Iñiy
Iwrupapi iñiykuna:
* Kathulisismu
* Orthodoksa Inlisya
* Protestantismu
* Sunni Islam
* Shiya Islam
* Huriyu iñiy
Hinusuyu

**Hinusuyu, Hinu k'iti, Phinusuyu, Hinis suyu, Hinishallp'a**, **Suwami** icha **Hinlanriya** (Phinis simipi *Suomi*, Suysu simipi *Finland*) Chincha Iwrupapi mama llaqta kan. Uma llaqtanqa Helsinki (Suysiya simipi: *Helsingfors*) llaqtam. Qispi llaqtap kamachiynin kan. Hatun kamachiq warmi kan, pay Sauli Niinistö sutikun.

* 338.145 km2
* 5.236.600 runa

## Runakuna
### Simikuna
* Suomi simi / Phinis simi 4.797.311 rimaqkuna, 93,5% (2002)
* Suysiya simi 290.251 rimaqkuna, 5,7%.

## Hatun Llaqtakuna
* Helsinki, 559.177 runakuna (2004)
* Espoo, 227.000 runakuna
* Tampere, 201.980 runakuna
* Vantaa, 185.492 runakuna
* Turku, 175.059 runakuna
Kunan pacha

**Kunan pacha** (Chinchaysuyupi: *kanan pacha*) nisqaqa ñuqanchikpa *[[timpu]]* nisqam pachanchik, kunan pachapi kawsachkanchik.

## Kaypipas qhaway
*Ñawpa pacha
*Qhipa pacha
Khipu q'aytu

**Khipu** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi yupay llamk'anas karqan, khipusqa ñawray llimphiyuq q'aytukuna, *[[chunkantin huchha llika]]* nisqapi chunkantin hina khipusqakuna. 

## Kunan
*Kipu* nisqan kaykunata: 0,1,  2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 chunka-pa yupa awa-ta. (Kastilla simipi, *cifra*)

### Kikin chanin
Kikinllanpita. 87-pi, 583-pi, 825-pi, kikinchaniqa 8-lla, kimsam yupapi.

### Tiyay chanin

Mayman yaykuptin. 87-pi, 8-pa tiyay chanin 8 chunkakuna; 825-pi, 8-pa tiyay chanin 8 pachakkuna 

## Pukyukuna-Willachay

## Kaypipas qhaway
* Tawantinsuyu
* Inka
Tawantinsuyu

**Tawantinsuyu** nisqaqa Inkakunap mama llaqtankus karqan, tawantin suyuyuq kaq. Qusqu llaqtas uma llaqtan kaptin, unanchankutaq wiphalas karqan. Kunan pachaqa Antikunap runankunam kikinkunatapas llaqta suyunkunatapas kawsay saphintapas Tawantinsuyu nikunku.

## Inkakunap tawantin suyun
Qusqu, Inkakunap uma llaqtanñas ñawpa pachañas Qusqu qhapaq suyu pachañas tawantin llaqta suyuyuqsi karqan. Chaypacha *[[Hanan Qusqu]]*, *[[Urin Qusqu]]* suyus karqan, chay iskay suyutaq iskaymansi rakisqa karqan, tawantin suyus.

1438 watapi Pachakutiq Inka Yupanki Chanka runakunata atipaspa hatunkaray suyuta hap'iptinsi, Inkakunap atiynin, mama llaqtan anchata mast'arikurqansi. Ñawpa pacha hina, manas qhapaq llaqtallapichu, ichataq tukuy atipasqan suyuntinpis tawantin rakin kamarirqanku. Chay tawantin suyunkaqa karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyunkunap kuchunkunaqa uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta *Tawantinsuyu* suti hamun.

## Suyukuna

#### Chinchaysuyu
:* Chinchaysuyu.
#### Antisuyu
:* Antisuyu.
#### Kuntisuyu
:* Kuntisuyu.
#### Qullasuyu
:* Qullasuyu.

## Hawa t'inkikuna

* Inka taytanchiskunaq kawsayninta yacharispa. Instituto Superior Público la Salle, proyecto CRAM II, Urubamba, Qusqu 2002.
* Inkakunap paqarisqanmanta: Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy, Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy. Runasimi.de, Waskaran portalmanta hamuq.
Intia

**Intia**, **Pharat** icha **Warat**qa (Hinri simipi: भारत; *Bhārat*, Inlis simipi: *India*) Asyapi huk kamachiyniyuq llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kachariy Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta 

## Simikuna
* Hinri simi
* Inlish simi
* Asamiya simi, Bengali simi, Bodo simi, Dogri simi, Gujarati simi, Kannada simi, Kashmiri simi, Konkani simi, Maithili simi, Malayalam simi, Marathi simi, Meitei simi, Nepali simi, Oriya simi, Punjabi simi, Santali simi, Sanskrit simi, Sindhi simi, Tamil simi, Telugu simi, Urdu simi

## Kawpay rak'iy
### Suyukuna
*States*
* AP Andhra Pradesh
* AR Arunachal Pradesh
* AS Assam
* BR Bihar
* CG Chhattisgarh
* GA Goa
* GJ Gujarat
* HR Haryana
* HP Himachal Pradesh
* JK Jammu-Kashmir
* JH Jharkhand
* KA Karnataka
* KL Kerala
* MP Madhya Pradesh
* MH Maharashtra
* MN Manipur
* ML Meghalaya
* MZ Mizoram
* NL Nagaland
* OR Orissa
* PB Punjab
* RJ Rajasthan
* SK Sikkim
* TN Tamil Nadu
* TR Tripura
* UA Uttaranchal
* UP Uttar Pradesh
* WB Paschimbanga (West Bengal)

*Union territories*
* AN Andamanes, Nikobares
* CH Chandigarh
* DN Dadra, Nagar Haveli
* DD Daman, Diu
* DL Dilhi
* LD Lakshadweep
* PY Pondicherry
### Hatun llaqtakuna
Pulunya

**Pulunya**, **Puluña** icha **Pulikusuyu**qa (Pulska simipi *Polska*) Iwrupapi huk mama llaqtam. *Uma llaqtanqa  Warszawa llaqtam ("Warshawa" nispa t'uqyay).
* 312.679 km² 
* 38.483.957 runakuna (2014 watapi)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

### Simikuna
* Puliska simi
* 2% aslla simikuna (Aliman simi, Ukrayna simi, Bilurusya simi)

## Hatun Llaqtakuna
* Warszawa, 1.724.404 (2013) runakuna
* Łódź, 781.932 runakuna
* Kraków, 757.427 runakuna
* Wrocław, 638.459 runakuna
* Poznań, 575.742 runakuna
* Gdańsk, 461.482 runakuna
Ripuwlika

**Ripuwlika** icha **Ripuplika**qa (kastilla simimanta: *República*, latin simipi: *res publica*) mama llaqtayuq runakuna kamachiyniyuq mama llaqtam. Manam huklla sapan qhapaqchu kan. Ripuwlikap umalliq nisqa pusaq runantaqa mama llaqtayuq runakunam akllanku.

Huk ripuwlika nisqakuna:

* Arxintina, Brasil, Bulibiya, Chili, Ikwadur, Kulumbiya, Parawayi, Piruw, Uruwayi, Winiswila

Ispañaqa manam ripuwlika nisqachu, qhapaq suyum.
Arhintinap llaqta takin

**Oíd, Mortales** nisqaqa Arhintinap llaqta takinmi. Kastilla simipi Vicente López y Planes-pa 1812 qillqasqan, takinanqa Blas Parera-p 1812 rurasqan. "Academia de Quechua Qollasuyo - Salta - Argentina" nisqap Qhichwa simiman t'ikrasqan.

RIMAY TAKIKUNA

Uyariychik kawsaq willka kunakata:
Qispisqan, qispisqan, qispisqan!
Uyariy waskharpa p'iti ruqyanta,
Qhawariy k'irawpi llumpay huñuta.

Ñam sami k'irawta kichankuna
Urasuyu ayllukunan huñusqa
Tiksintin qispisqataq kutichin:
Hatun llaqta Arhintina, kawsachun.

QHUCHUNTIN

Wiñay kachun k'intukuna
Tariy atisqanchikkuna (bis)
Qillpumanta pillusqa kawsasun
Sullullchasun qillpupi wañuyta. (bis)

## Kaypipas qhaway
* Arhintina

## Hawa tinkikuna
* Oíd mortales runasimipi, huk hina t'ikrasqakunapas
Kitu

#### Kitu, La Compañía

File:Iglesia La Compania, Quito, Ecuador.JPG|View of *La Compañía* from the southeast.
File:Iglesia de la Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 220-222 HDR.JPG|Views of the Domes of *La Compañía* seen from the Church and Convent of St. Francis.
File:Iglesia de La Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 125-127 HDR.JPG|The high altar of *La Compañía*.
File:Quito-La Compania-01.jpg|Facade of the church.
File:Iglesia de La Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 105.JPG|Facade from below.
File:Iglesia de La Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 128-130 HDR.JPG|Interior with gold leaf.
File:Iglesia de La Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 119-121 HDR.JPG|Ceiling also decorated with gold leaf.
File:Iglesia de La Compañía, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 134-136 HDR.JPG|Chapel of the temple.
File:La Compañía, Quito - 6.jpg|The dual domes of *La Compañía*
File:La Compañía en Quito Ecuador.JPG|Gold leaf interior of *La Compañía*


#### Guápulo, Quito


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna
*   Madrid, Ispaña
*  Buenos Aires, Arhintina
*   Managua, Nikarawa
*  Louisville (Kentucky, USA)
*  Coral Gables (Florida, USA)
*   Toronto (Ontario, Kanada)
*  Buxton, Hukllachasqa Qhapaq Suyu

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kitu kiti
* www.ame.gov.ec
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
* www.pichincha.gov.ec/
* Quitoka, Distrito Metropollitanomi
* Quito Ikwadur (kastilla simi)
Lithuwanya

**Litwanusuyu, Lithuwanusuyu, Lithuwanya**, **Litwanya** icha **Lituwaña**qa (Litwanu simipi: *Lietuva*) Iwrupapi huk llaqtam. Uma llaqtanqa Vilnius llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
Apya Yala (Mulanpi)

**Awya Yala**, **Apya Yala** icha **Awyala** nisqaqa (Kuna simimanta *Abya-yala,* Qhichwa simipi: *Puqusqa pacha*, *Qunti Kuskanrunp'u*, Kichwa simipi: *Pantinsaya*), **Amirika** icha **Amerika** nisqapas Tiksi muyup huk allpa pachanmi. Mu Lan Pi (Chunwa simipi. 1100 K. q.) chaymanta **Mulanpi**

Iskaymi hatun rakinkuna kan:
* Chinchay Awya Yala
*Chawpi Awya Yala
** Chawpi Awya Yalap Wat'ankuna

* Uralan Awya Yala

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Rimaykuna
### Awya Yala rimaykuna
Awya Yalapi paqarisqa rimaykuna
* Qhichwa simi (Runasimi): Piruw, Puliwya, Ikwayur, Kulunsuyu, Arhintina
* Aymara simi: Wuliwya, Piruw
* Waraniyi simi: Parawayi, Parasil, Arhintina
* Nawatl simi: Mishiku, Salwathur
* Maya simi: Mishiku (Yukatan yaqa wat'a)
* K'iché simi: Watimala
* Kaqchikel simi: Watimala
* Mam simi: Watimala
* Qeqchí simi: Watimala
* Mapuchi simi (Mapudungun): Chili, Arhintina
* Saputika simi: Mishiku (Washaka)
* Mishtika simi: Mishiku (Washaka)
* Tsotsil simi: Mishiku (Chiapas)
* Tseltal simi: Mishiku (Chiapas)
* Chol simi: Mishiku (Chiapas)
* Ñañu simi (Otomí): Mishiku
* Wastika simi: Mishiku
* Tsutuhil simi: Watimala
* Wayuwu simi: Kulunsuyu, Winisuyla
* Kuna simi: Panama
* Waymiyi simi: Panama
* Miskitu simi: Nikarawa, Hunruras
* Garifuna simi: Watimala, Hunruras, Nikarawa
* Ashaninka simi: Piruw
* Awahun simi: Piruw
* Shuwar simi: Ikwadur
* Nawahu simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna, Mishiku
* Lakota simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna
* Tsalaki simi (Cherokee icha Tsalagi): Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna
* Kri simi: Kanata
* Chipiwa simi (Ojibwa): Kanata
* Salish simi: Kanata
* Tupi simi (Ñengatu): Parasil
* Inuwit simi (Inuktitut): Kalalit Nunat, Kanata

### Iwrupamanta Awya Yalapi rimaykuna
Iwrupapi paqarisqa, ichaqa Awya Yalapi aswan rimasqa, ufisyal nisqa rimaykuna
* Kastilla simi: achka mama llaqtakunapi
* Purtuyis simi: Parasil
* Inlish simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna, Kanata, Shamayka, Pahamakuna, Purinkin *(Puerto Rico)*
* Fransis simi: Kanata (Kebék), Ayti mama llaqta, Pharansis Wayana, Martiníku, Wathalupi
* Nirlandis simi: Surinam, Nirlanthis Chawpi Apya Yalap Wat'ankuna
* Aslla simikuna: Aliman simi, Italya simi, Puliska simi, Yithish simi, hukkunapas
## Wiñay kawsay
## Mama llaqtakuna

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

__YUYARINANNAQ__
1780 Hatun Pillunkuy

**1780 Wata Hatun Pillunkuy** nisqaqa Awya Yalap Atlantiku mama quchap chalanwan ancha hatun pillunkuysi karqan. Chay wayramantaqa achkam wañuq runa yupasqa karqan. Martiniquepi, San Eustatiuspi, Barbadospi pichaptirqan yaqam 22.000 runa wañurqan. Payrayku aswan runapas huq kitipi wañurqanku.
Inti

:

**Inti** nisqaqa Tiksi muyuman lliwmanta aswan qaylla quyllurmi, inti llikap chawpinmi. P'unchawpi kayllaman achkin, manataq tutapi, tiksimuyup huklla larunta achkichaspan. Killapas intimantam achkiyninta chaskin.

## Kaypipas qhaway
* Inti llika 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Aqha

**Aqha** icha **Aswa** nisqa ethanulniyuq upyanataqa winapu icha sura nisqa aslla phutusqa sara murumanta apita
p'uchquchispa ruranchik.

Chicha sutiyuqqa achka laya upyanakunam, principalmente sarapa 、 waq Awyalamanta sirialpa -manam destilasqa- fermentasyuninmanta derivasqam kan. Maski, en menor medida, achkalaya sirialpa 、 frutapa fermentasyuninmantapas preparapayanku

Aqhata upyaspaqa machanchik.
* **Sara aqha**, hara aswa.
* **Mulli aqha**, kullash aswa
* **K'uyu aqha**, kulli aswa
*** Yuraq aqha**, yuraq aswa
* *Ñawin aswa*
* *Uryay aswa*
* *Llullu aswa*
* *Puqushqa aswa*
Ispaña simi

**Ispaña simi** icha **Kastillanu** *(español, castellano)* nisqaqa huk rumanu simim, latin simimanta paqarisqa. Ispaña mama llaqtapi yurispa, Ispaña llaqtamanta atipaqkunaqa lliw Tiqsi muyuntinpi, tukuy chawpiwan uralan Awya Yalapi mast'arichirqan, chaypi rimasqa simikunata kastillanuchay nisqawan anchuchispa.

Kunanqa ispaña simitaqa kay mama llaqtakunapim riman:

* Ispaña

* Kuba, Duminikana *(Ayti wat'api)*, Burinkin *(Puerto Rico)*

* Mishiku *([[de facto]])*, Watimala, El Salvador, Honduras, Nikarawa, Kustarika, Panama

* Arhintina, Bulibya, Chili, Ikwadur, Kulumbiya, Parawayi, Piruw, Uruwayi, Winiswila

* Hukllachasqa Amirika Suyukuna *(USA)* (aslla simi)

* Chawpi Pacha Winiya *(Ikwaturyal Winiya)*, Kunti Sahara, chinchay Maruku

* Wilis (aslla simi)

* Philipina wat'akuna (aslla simi)

## Hawa t'inkikuna
### Ispaña simipi multimidyam
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)
Qhichwa simipi pilikulakuna

Kaymi qhichwa simipi pilikulakuna:
* La teta asustada (2009) 
* El regalo de la Pachamama (Pachamamap qusqan) (2008)
* Madeinusa (2005) 
* Chicle (2005) 
* Diarios de motocicleta (2004)
* Pasos de baile (Tusuy thatkikuna) (2002)
* La Espalda del mundo (Pachap rikran) (2000)
* La Savia del algarrobo (Thaqup hillin) (2000)
* Ahinam chay (1998)
* Sayariy (1995)
* Amigomío (1994)
* Pichqa Minutukuna Llaqtanchispi Wañuqkunamanta (1992)
* Caso Huayanay, El (Wayanay) (1981)
* Yawar fiesta: Fiesta de sangre (1979)
* Yawar Mallku (1969)
* Secret of the Incas (Inkakunap pakasqan) (1954)

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20101101231909/http://www.nativeamericanfilms.org/peru.html (inlish simipi)
* http://www.nativeamericanfilms.org/bolivia.html (inlish simipi)
Runa simi

***Runasimi**, **[[Qichwa simi]]**: kay Wikipidiyap rimaynin, Uralan Aywa Yalapi Antikunapi 14 hunu runap rimaynin;
*Ima **[[indihina]]** runakunaq rimayninkuna: Aymara simipi *jaqi aru* nisqa (*[[Haqaru simi|Jaqaru]]* nisqatapas qhaway);
*Mana qhapaqkunap siminchu kaq, ichataq sapsi runakunap simin;
*Runakunap rimaynin, mana antañiqiqpa siminchu kaq, mana wakichina siminchu kaq.
Linux

**Linux**qa (**GNU/Linux**) huk Unixhina antañiqiqkunapaq llamk'achiy llikacham, Linux chira tiksiyuq. Kay llamk'achiy llikachap chiranqa ñawpaq kuti 17 ñiqin Tarpuy killa, 1991 watapi kacharisqa kasqa, Linus Torvaldspa kamasqan. Kayqa manam huk irparichu.

## Linux thisrukuna (rak'ichikuna)
* GNU
** GNU

* Yanqalla (Qhispi ima)
** Debian GNU/Linux
*** Ubuntu
**** Kubuntu
**** Linux mint
*** Deepin
*** elementary OS
*** KDE neon
*** Pop!_OS
** Arch Linux
** Gentoo
*** Ututo-e
** Slackware
** Manjaro Linux

* Ruruchiy
** Red Hat
*** Fedora (qhispisqa)
** Mandriva
** Suse

* Live-CD
** Knoppix
** Gnoppix
** Slax
** Ubuntu Live-CD

## Linux [[Chira (llamk'achiy llikacha)|chira]]
**Linux chira**qa yanqalla, kicha pukyum ima,  wank'achira, t'aqa-t'aqasqa, achka-ruwanayuq, Unixhina llamk'achiy llikachap chiranmi. Qallariyninpi (1991) Linus Torvaldspa qillqasqanmi karqan i386pi kaq PCpaq, chaymantataqmi chay qhipan pachallamanta GNU llamk'chiy llikachap chiranhinata llamk'achiyta qallarichisqa karqan, Unixpa yanqalla (Qhispi) kananpaqmi qillqasqa karqan. 

## Chawpin uya

## Hawa t'inkikuna
* www.kernel.org
* www.gnu.org
* www.linux.org

## Pukyukuna
Ispaña

**Ispaña** icha **Kastillasuyu** Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Madrid llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* 504 646 km²
* 46 549 045 runa (2017)

:* **[[Urqu]]kuna:** Teide (3718 m) - Pico Viejo (3135 m) - Pirineo: Aneto (3404 m) - Posets / Llardana (3375 m) - Pica d'Estats (3115 m) 
:* **[[Qucha]]kuna:** Lago de Sanabria - Albufera de Valencia - Lago de Bañolas - Laguna de Gallocanta - Laguna de la Zaida - Lagunas de Ruidera 
:* **[[Mayu]]kuna:** Guadalquivir (657 km) - Ebro (910 km) - Tajo (1.007 km) - Duero (895 km) 
:* **[[Wat'a]]kuna:** Mallorca - Menorca - Ibiza - Tenerife - La Palma - Gran Canaria

## Pulitika Rakiy

## Hatun llaqtakuna

### Simikuna

* Kastilla simi: ufisyal rimay
* Katalan simi
* Galligu simi
* Yuskara simi

## Kay pukyukunamanta willasqa

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ispaña)

## Hawa t'inkikuna
Inlis simi

**Inlis simi** icha **Inlish simi** *(English language)* nisqaqa huk Qirmañamanta simim, tukuy Tiksimuyuntinpi mast'arisqam. 456.000.000-chá rimaqninkuna kachkan.

* Hukllachasqa Qhapaq Suyu *(United Kingdom)*, Irihallp'a
* Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna (USA), Kanata, Shamayka, Pahamakuna, Purinkin (Puerto Rico), Wilis, Wayana
* Awustaralya, Musuq Silantha, Phiyi, Guam, Samwa
* Nihirya, Qampiya, Kinya, Namipya, Simpapwi, Urin Apirika
* Inriya, Pakisuyu, Philipina wat'akuna, Hong Kong, Sinqapur
Iwrafrasya

**Iwrafrasya** icha **Iwrafrasiya** (kastilla simipi: *Eurafrasia*)
* Iwrasya
** **[[Iwrupa]]**
** **[[Asya]]**
* **[[Afrika]]**
Purtuyal

**Purtukhal** icha **Purtuyal** Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lisboa llaqtam.
* 92 345 km²
* 10 543.290 runakuna (2006)

## Simikuna

* Purtuyal simi

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kawpay rak'iy

### Hatun llaqtakuna

## Runakuna
### Simikuna
* Purtuyis simi: tukri simi

## Qillqaq

## Yachachiy
* Lisboa Yachay Sunturnin.
* Aveiro Yachay Sunturnin.
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Travel and Tourism office website
* Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal
Alimania

**Alimansuyu, Alimaña,** **Alimanya** icha **Alimania** (aliman simipi: *Deutschland*), **Tantasqa Ripuwlika Alimania** *(Bundesrepublik Deutschland)* nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam.

## Tiqsi Yuyaykuna

* Uma llaqta: Berlin (3.426.000 runakuna, 2005 watapi, *52°31′ N 13°24′ E)
* Umalliq (*Bundespräsident*, "Tantasqap umalliqnin"): Frank-Walter Steinmeier
* Kansillir (*Bundeskanzler*, "Tantasqap kansillirnin"): Angela Merkel

* 357.093 km²
* 82.468.000 runakuna (2005 watapi)
* 242 runa/km²

## Allpa saywachi

* **[[Urqu|Urqukuna]]:** Alpikuna - Zugspitze - Feldberg - Großer Arber - Rhön - Taunus
* **[[Qucha|Quchakuna]]:** Kunstansa qucha (Bodensee) - Chiemsee - Müritz - Schweriner See - Starnberger See - Ammersee
* **[[Mayu|Mayukuna]]:** Rhein - Donau - Mosel - Elbe - Oder - Main - Weser
* **[[Wat'a|Wat'akuna]]:** Norderney - Sylt - Jüst - Borkum - Helgoland - Fehmarn - Hiddensee - Rügen - Usedom - Mainau - Reichenau

## Simikuna
Runakunaq rimasqa simi aliman simi kan, ichaqa sapa llaqta huqta rimarun

## Wiñay kawsay

* 843 watapi Phranku qhapaq suyu rakikun
* 843-1806 Aliman Nasyunpa Willka Romanu Qhapaq Suyun
* 1806-1871 Aliman mama llaqta mana karqanchu
* 1848-1849 Chinkasqa aliman pachakutiy
* 1871-1918 Aliman Qhapaq Suyu
* 1918-1933 Weimar Republika
* 1933-1945 Nasyunal-susyalista pusaq suyu (*Pusaq*, "Führer" nisqa: Adolf Hitler)
* 1945-1949 Aliyadukunap ukupasyun suyunkuna
* 1949-1990 iskay aliman mama llaqtakuna: Aliman&nbsp;Dimukratiku&nbsp;Republika, Tantasqa&nbsp;Republika&nbsp;Alimanya
* 3 ñiqin kantaray killapi 1990 Alimanyap hukllachakuynin, chaymanta pacha Tantasqa republika Alimanyalla

Hatun maqanakuykuna:

* 1618-1648 Kimsa chunka wata maqanakuy
* 1866 Aliman maqanakuy
* 1870-1871 Aliman-phransis maqanakuy
* 1914-1918 Huk ñiqin pachantin maqanakuy
* 1939-1945 Iskay ñiqin pachantin maqanakuy

## Pulitika rakiy
16 *Land* nisqa suyukuna:

# Baden-Württemberg
# Bayern
# Berlin
# Brandenburg
# Bremen
# Hamburg
# Hessen
# Mecklenburg-Vorpommern
# Niedersachsen
# Nordrhein-Westfalen
# Rheinland-Pfalz
# Saarland
# Sachsen
# Sachsen-Anhalt
# Schleswig-Holstein
# Thüringen

## Hatun Llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:Deutschland_topo.png
Rikcha:Germany_Laender_Map.png|Suyukuna (Alimanya)


## Kaypipas qhaway

## Hawa tinkikuna

## Pukyukuna
Francisco Pizarro

**Francisco Pizarro González, marqués** sutiyuqqa (*  [icha 1478] paqarisqa Trujillo (Ispañapi) llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Tawantinsuyup ispañul atipaqninsi (*[[kunkistadur]]* nisqa) karqan. 1533 watapi Sapa Inka Atawallpatas Kashamarka llaqtapi wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachiy pacha qallarirqan.

Huk mama qucha punku sutinta apan.
1541 watapiqa Lima llaqtapi ispañul awqankunas Pizarrota wañuchirqan.
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
* Wirrinatu Piruw
## Hawa t'inkikuna
Limaq

**Lima** icha **L/Rimaq** (*Lima* m kay llaqtataqa 1535 watapi kamarirqan. 1687 watapiqa hatun pacha kuyuymi llaqtata dañurqurqan.

## Wiñay kawsay
 "Ciudad de los Reyes" sutiyuqta yachakuchin.
## Yachay tarpuy
### Raymikuna
* Simana Santa 
* Kantaray killa: Pachakamilla Kristu
### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu
* Santa Rosa Limamanta
* Martin de Porres
* Karmin Pallan 
## Karu puriy
* Katidral
* San Ransisku basilika
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
** Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

## Llaqtapi paqarisqa
* Lima llaqtapi paqarisqa


Rikcha:Lima Cathedral.jpg|Katidral (Lima)
Image:Municipalidad_de_Lima.JPG
Rikcha:Universidad mayor de san marcos.jpg
Image:Municpalidad de Lima.JPG
Rikcha:Iglesia y Convento de San Francisco, Lima, Peru.JPG|San Francisku (Lima)
Image:Plazasanmartin.JPG
Image:Pabellonmorisco.jpg
Image:Palaciojusticiaperu.jpg
Image:Club Nacional en Lima.JPG
Image:Country_Club_Lima_Hotel.jpg
Rikcha:Chinatown, Lima20060001.JPG
Image:Casa-chosica.jpg
Image:Panaavisos.jpg


## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Francisco Pizarro
* Rimaq mayu
## Hawa t'inkikuna

* Lima llaqtap paqarisqanmanta
Brasilia

**Brasilia** llaqtaqa Brasil mama llaqtap wan Tantasqap suyun uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 

## Hawa t'inkikuna
Bogotá

**Bogotá** icha **Santa Fe de Bogotá** nisqaqa Kulumpiyap uma llaqtanm.

## Rikchakuna

Rikcha:Bogotá.jpg|Mawk'a Bogotá
Rikcha:Bogota Eje ambiental.JPG|Bogotá Monserratemanta rikusqa
Rikcha:CapitolioNacionalDeColombia2004-7.jpg|*Capitolio Nacional*, Bogotá
Rikcha:CatedralPrimadaBogota2004-7.jpg| Katidral Primada, Bogotá
Rikcha:J p montoya.jpg|Juan Pablo Montoya

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Arhintina, Buenos Aires
*  Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Lunrun
*  Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Los Angeles 
*  Ispaña, Madrid 
*  Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Miami
*  Mishiku, Mishiku llaqta 
*  Hukllachasqa Amirika Suyukuna, New York
*  Kanata, Ottawa 
*  Urin Kuriya, Siul 
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
 
## Hawa tinkikuna

* Alcaldía Mayor de Bogotá D.C. 
* Concejo de Bogotá D.C. 	
* TransMilenio 	
* Instituto Distrital de Recreación y Deporte 	
* Instituto de Desarrollo Urbano 	
* Secretaría de Salud Distrital
* Instituto Distrital de Cultura y Turismo 	
* Departamento Nacional de Estadística
* Veeduría Distrital
* Departamento Técnico Administrativo del Medio Ambiente
* Turismo en Bogotá
Asunsiyun

**Asunción** icha **Asunsiyun** (Asunchhun) (kastilla simipi: "Qullana Mariyata hanaq pachaman chaskiy") llaqtaqa Parawayi mama llaqtap uma llaqtanmi.
Karakas

**Karakas** llaqtaqa Winisuyla (kastilla simipi: *Santiago de León de Caracas*) mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Llaqta pusaypaq Rakiy
Pichqa  kuraq wasisqam kan.
* Baruta
* Chacao
* El Hatillo
* Libertador
* Sucre

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Central de Venezuela 
** Universidad Católica Andrés Bello 
** Universidad Metropolitana 
** Universidad Nacional Experimental Simón Rodríguez 
** Universidad Simón Bolívar 
** Universidad Santa Maria 
** Universidad José María Vargas 
** Universidad Monteavila 
** Universidad Nueva Esparta 
** Universidad Experimental Politécnica Antonio José de Sucre
** Universidad Pedagógica Experimental Libertador (IPC) 
** Universidad Alejandro de Humboldt 
** Universidad Bolivariana de Venezuela 
** Universidad Nacional Experimental Politécnica de la Fuerza Armada ** Nacional 
** Universidad Nacional Experimental De los Llanos Centrales Rómulo Gallegos 
** Universidad Católica Santa Rosa 
## Musiku
* Andrés Cisneros

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa tinkikuna
* Alcaldía Mayor Metropolitana
* Alcaldía del Municipio Bolivariano Libertador
* Alcaldía de Baruta
* Alcaldía de Chacao
* Alcaldía Municipio El Hatillo
* Alcaldía del Municipio Sucre
* Metro de Caracas C.A
* Bolsa de Valores de Caracas
* Aeropuerto de Maiquetia
Georgetown

**Georgetown** llaqtaqa Wayana mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Guyana (1963)
Paramaribo

**Paramaribo** llaqtaqa Surinam mama llaqtap uma llaqtanmi.
Paramaribo 250 000 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
* Ronald Venetiaan (1936-), pulitiku 
* François Levaillant (1753-1824), ornitulugu 
* Henri Frans de Ziel (1916-1976) quilqay
* Maarten Atmodikoro 
* Regi Blinker 
* Edgar Davids 
* Henk Fräser 
* Jimmy Floyd Hasselbaink 
* Stanley Menzo 
* Clarence Seedorf 
* Mark de Vries 
* Fabian Wilnis 
* Aron Winter 
* Jerry de Jong 
* Ulrich van Gobbel 
* Ruud Gullit piluta haytaq
* Frank Rijkaard piluta haytaq
## Ñaña llaqtakuna
*  Antwerp, Bilhika
*  Hangzhou, Chunwa

## Hawa tinkikuna
* Map of Paramaribo
* Page with some basic information and images
* Small Paramaribo gallery
* Clickable map
*  Audio interview with Paramaribo resident about life in Paramaribo
* Image gallery
* Paramaribo photo gallery
* Photo gallery
Tupawi

**Santiyayu** llaqtaqa Chili mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Llaqta pusanapaq  Rakiy

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
## Rantin sinri

Image:Palacio de LaMoneda02.png|Palacio de La Moneda
Image:Bolsantiago.jpg|
Image:Catedral de Santiago.JPG|
Image:Las Condes at night.jpg|
Image:Andes y Torre Entel.jpg|
Image:Teatromunicipal.jpg|
Image:Alameda.jpg|
Image:AvKennedy_Santiago_Chile_2005.jpg|
Image:Santiago1std (2).jpg|
Image:PaseoAhumada.jpg|
Image:Oriente Santiago Nocturno.JPG|
Image:TorreTelefónicaChile.jpg|
Image:Cerro el plomo.JPG|
Image:Stgo centre.jpg|
Image:Transantiago bus articulado.jpg|
Image:Bellasartes.jpg|
Buenos Aires

**Buenos Aires** icha **Allin Wayrakuna** hatun llaqtaqa Arhintina mama llaqtap uma llaqtanmi. Kastilla simipiqa qa allin, taq wayra, hinaspa sutinqa "allin wayrakuna" nin.
* 2.890.151 runa (Autónoma Llaqta, 2011)
* 13.528.000 runa (Gran Buenos Aires)

## Ñaña llaqtakuna
* , Bogotá

## Puykukuna


## Hawa tinkikuna
Piwra suyu

**Piwra suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Piura*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Piwra llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Amutapi urqukuna mamallaqta parki - El Angolo chaku suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Mishawaka  (Canchaque distritupi)- Campanas  (Canchaque distritupi)
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Piwra mayu - Chira mayu - Mayu-Chinchipi mayu
* **[[Q'asa]]kuna:** Surotipe (3.100 m) Wankapampa pruwinsyapi - Peña Blanca (2.980 m) Ayawaka pruwinsyapi

## Flora

* Thaqu: waranqu *Prosopis pallida*
* *Ficus sp.*
* Amanqay: *Plumeria Alba*
* Mulli *Schinus molle*
* *Delonix regia*
* Allqu thaqu *Acacia macracantha*
## Fauna

* Hatun waqar *Casmerodius albus*
* *Pheuticus chrysopeplus*
* *Hirundo rustica*
* Sichura atuq *Pseudalopex sechurae* = *Dusicyon sechurae*
* *Pelecanus thagus*
* *Buteo polyosoma* 
## Pulitika rakiy
Pusaq pruwinsyanmi kan, 64 distritunmi kan. 

## Simikuna
Suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Máncora

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 881
* Huch'uy yachay wasikuna: 2.125
* Chawpi yachay wasikuna: 552
* Yachay sunturkuna:
:Universidad Nacional de Piura 
:Universidad Cesar Vallejo Filial Piura
:Universidad de Piura.
:Universidad Alas Peruanas Filial Piura
## Suyupi paqarisqa
* Luis Miguel Sánchez Cerro

## Kaypipas qhaway
* Tumpis

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Pasqu suyu

**Pasqu suyu** nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasqu urqu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Wayllay mamallaqta wak'a - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki - Sira ayllu llaqta risirwa - Yanisha ayllu llaqta risirwa - Hunin mama llaqta risirwa - San Matías - San Carlos amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: Altus Mach'ay - Añilqucha - Qiwllaqucha - Tarata - Wallqashhanka - Waqurunchu - Yanaqucha - Ñawsanka - Ñawsaqucha - **Walla:** Waqurunchu walla
* **[[Mayu]]kuna:** Mantaru mayu - Pachitiya mayu - Pawqartampu mayu - Pususu mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**: Aququcha - Allqaqucha - Pumpum - Qiwllaqucha - Shegue - Waqurunchu qucha - Warunqucha

## Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.

## Runakuna
Pasqu suyupiqa Ashaninka Yanisha runakunapas tiyanku.

## Simikuna

Suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

## Karu puriy
* Sanctuario Nacional de Wayllay

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 208 
* Huch'uy yachay wasikuna: 628 
* Chawpi yachay wasikuna: 163 
* Yachay sunturkuna: *Universidad Nacional Daniel Alcides Carrión* 

## Suyupi paqarisqa

* Daniel Alcides Carrión
## Kaypipas qhaway
* Wanuku
## Willay pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu