open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taqna suyu

**Taqna  suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Taqna jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Tacna*) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Taqna llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'aqullu (5.690 m) - Kasiri - Tutupaka (5.505 m) - Wankuni (5.567 m) -  Barroso rit'i urqu (5.742 m) - Yukamani (5.508 m); **[[Walla]]:** Barroso walla
* **[[Qucha]]kuna:** Ariquta (*Aricota*) - Such'i qucha - Wilaquta 
* **[[Mayu]]kuna:** Lukumpa mayu - Sama mayu - Kaplina mayu - Uchusuma mayu.
* **[[Q'asa]]kuna:** Campanallane (5.000 m) Candaravepi; El Viento (5.000 m) Taqnapi Huaytirepiwan; Lepiche ( 4.850 m) Candaravepi.

## Pulitika rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

 
* Mikulla
* Tukipala mach'ay

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 169
* Huch'uy yachay wasikuna: 208
* Chawpi yachay wasikuna: 104
*  Yachay sunturkuna
:* Universidad Nacional Jorge Basadre Grohmann
:* Universidad Privada de Tacna

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kaplina mayu 
* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qala Qala mach'aykuna
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
* www.regiontacna.gob.pe
Tunpis suyu

**Tunpis  suyu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Tunpis llaqtam.

## Way kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa -  Amutapi urqukuna mamallaqta parki - Tunpis mama llaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Urqu]]kuna**:  
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Llaqta pusay rakiy
* 3 pruwinsyakuna 
* 12 listritu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cerros de Amotape mamallaqta parki
* Piwra
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tumpis suyu
Luritu suyu

**Luritu suyu** (ispaña simipi: *Departamento de Loreto*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Cordillera Azul mamallaqta parki - Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa - Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa - Güeppí risirwa suyu - Pukakuru risirwa suyu - Sierra del Divisor risirwa suyu
* **[[Mayu]]kuna:** Amarumayu, Napu mayu, Nanay mayu, Marañun, Ukayali, Wallaqa mayu, Yawari mayu, Putumayu.
* **[[Qucha]]kuna:** Rimachi qucha

## Pulitika rakiy
Pusaq pruwinsiyanmi kan:

## Runakuna
Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas Yagua runakunaqa tiyanku. Urarina runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa Mayurunakuna, Kapanawa runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa Wamwisa runakuna Chayawitapas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa Shipibo-Conibo runakuna, Cashibo-Cacataibo,  Piru runakunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa Napurunakuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa Chamikuru runakuna Chayawitapas tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Suyupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Taraputu
## Rikchakuna

Rikcha:Amazonian rainforest.JPG|Paray sach'a-sach'a, Luritu suyu
Image:Urarina shaman B Dean.jpg|Urarina paqu yachaq, 1988

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Ika suyu

**Ika suyu** (aymara simipi: *Ika jach'a suyu*; kastilla simipi:  *Departamento de Ica*) nisqaqa  mama llaqtayuq huk suyum. Uma llaqtanqa Ika llaqtam. Aqu aqu suyupimi kaykan. Hatun qucha manyanpi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Paraqas mama llaqta waripacha churasqa
* **[[Mayu]]kuna:** San Huwan mayu (Chincha pruwinsyapi), Pisqu mayu, Ika mayu, Hatun mayu (Palpa pruwinsyapi Naska pruwinsyapiwan).
* **[[Q'asa]]kuna:** Yana Caccha (4.400 m) (Chincha pruwinsyapi), Rumi Chakana (4.200 m) (Chincha pruwinsyapi).
* **[[Wat'a]]kuna:** San Qallan wat'a, Wallistas wat'akuna, Chakwaskaq wat'a (Independencia), Chincha wat'akuna.
* **[[Qucha]]kuna:** Wakachina qucha

## Yurakuna

* (*Cressa truxillensis*)
* (*Distichlis spp.*)
* (*Gigartina chamissoi*)
* (*Gigartina glomerata*)
* Uqa (*Oxalis spp.*)
* (*Porphyra columbina*)
* (*Sesuvium spp.*)
* (*Solanum ferreyrae*)
* (*Tetragonia pedunculata*)
* (*Ulva fasciata*)
* (*Ulva papenfussii*)

## Uywakuna

* Ukumari asuka (*Arctocephalus australis*)
* (*Calidris alba*)
* (*Calidris mauri*)
* (*Calidris pusilla*)
* Suyuntu (*Cathartes aura*)
* (*Charadrius sempalmatus*)
* (*Chelonia agassizzii*)
* (*Dermochelys coriacea*)
* (*Larosterna inca*)
* (*Lepidochelys olivacea*)
* (*Lutra felina*)
* (*Microlophus peruvianus*)
* (*Otaria byronia*)
* (*Pelecanoides garnotii*)
* (*Pelecanus thagus*)
* Wanay (*Phalacrocorax bougainvillii*)
* Tukuku (*Phoenicopterus chilensis*)
* (*Phyllodactylus angustidigitus*)
* Sichura atuq (*Pseudalopex sechurae*)
* Patranka (*Spheniscus humboldti*)
* (*Sterna elegans*)
* (*Sterna lorata*)
* (*Sterna maxima*)
* (*Sula variegata*)
* Delphin (*Tursiops truncatus*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
## Pulitika Rakiy

Pichqa pruwinsyanmi kan, tawa chunka kimsayuq distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 394
* Huch'uy yachay wasikuna: 574.
* Chawpi yachay wasikuna: 181
*  Yachay sunturkuna
:* Universidad Nacional San Luis Gonzaga
:* Universidad Alas Peruanas
## Suyupi paqarisqa
## Apaykachana
:* **Aylluskaqpura antashka panpa:** Pisqu llaqtapi 
:* ** Antashka ratana:** Ika llaqtapi
:* ** Antashka qupika :** Palpapi
:* ** Antashka ratana:** Naskapi.
:* ** Antashka qupika :** Markunapi

## Kamachiq runa
* 2019-2022:  
* 2015-2018: Fernando Cillóniz
* 2011-2014: Alonso Navarro
* 2007-2010: Rómulo Triveño
* 2003-2006: Manuel Tello.

## Kaypipas qhaway

* Wallistas watakuna
* Pukatampu

## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Sunin suyu

**Sunin** suyu (kastilla simipi: *Departamento de Junín*), Piruw. Uralan Sunin suyupiqa Wanka limay nisqatam rimanku, chinchaypitaq Yaru rimaytam. Uma llaqtanqa Wankayu llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sunin mama llaqta risirwa - Utishi mamallaqta parki - Ashaninka ayllu llaqta risirwa - Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu - Puy-Puy amachana sach'a-sach'a - Sumaq Pampa risirwa suyu - Chinchay Yawyu-Quchas risirwa 
* **[[Mayu]]kuna:** Kunas mayu - Mantaru - Iniy mayu - Tampu mayu - Chanchamayu - Satipu mayu
* **[[Urqu]]kuna:** Antachapi (5.700 m) - Jitpa (*La Viuda*) - Paryaqaqa - Qullqip'ukru - Sullkun (5.650 m) - Tunshu (5.730 m) - Turumuchu (4.600 m) - Waytapallana (5.557 m).
* **[[Qucha]]kuna:** Chinchayqucha - Markapumaqucha‎ - Pakaqucha - Quyllurqucha - Tragadero qucha - Waskaqucha - Wichiqucha‎ - Yanaqucha - Ñawinpukyu
* **[[Q'asa]]kuna:** Antikuna q'asa (*Tíclio*) (4.818 m) Yawli pruwinsyapi - Allin Yana *(Negro Bueno)* (4.630 m) Kunsipsyun pruwinsyapi - Aqupalka (4.600 m) Wankayu pruwinsyapi - Kumpi *(La Cumbe)* (4.350 m) Yawli pruwinsyapi.

## Pulitika rakiy
Isqun pruwinsyanmi kan:

## Runakuna
Sunin suyupi Ashaninka, Nomatsiguenga, Yanisha runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:   

## Karu puriy

* Tunanmarka (mawk'a llaqta)
* Wariwillka (mawk'a llaqta)
* Inka Kancha (*Inca Corral*)

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 712 
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.941
* Chawpi yachay wasikuna: 460 
*  Yachay sunturkuna
:* Universidad Nacional del Centro del Perú
:* Universidad de Los Andes
## Suyupi paqarisqa
* Josué Sánchez
* Rodolfo Cerrón Palomino
* Leonor Efigenia Chávez Rojas
* Carlos Baquerizo Castro
* Juan Parra del Riego 

## Kaypipas qhaway
* Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sunin suyu
Wanuku suyu

**Wanuku suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Wanuku jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Huánuco*) huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wanuku llaqtam.  
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Anqas Walla mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Sira ayllu llaqta risirwa - Waywash walla risirwa suyu
***[[Mayu]]kuna:** Marañun - Pachitiya mayu - Urqumayu - Wallaqa mayu  
***[[Qucha]]kuna:** Kisilluqucha - Lawriqucha - Mituqucha - Pichqaqucha - Qarpaqucha - Qarwaqucha - Siwlaqucha
***[[Urqu]]kuna:** Hatun Siwla (6.344 m) - Hirishhanka (6.094 m) - Huraw - Kisillu hirka - Kisilluhanka - Kulli - Liyun Waqanan - Ninashanka - Pishtaq hirka - Puskanturpa - Puywanqucha - Runtuy - Santa Rusa - Sarapu - Umiñaturri - Yarupaja - Yerupaja (6.617 m) - **[[Walla]]kuna:** Rawra walla - Waywash walla.
***[[Q'asa]]kuna:** Rawra (4.900 m) (Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi); Qunkush (4.660 m) (Bolognesi pruwinsyapi)

## Llaqta pusay rakiy
Chunka hukniyuq pruwinsyanmi kan.

## Runakuna
Wanuku suyupiqa Ashaninka, Cashibo-Cacataibo, Shipipu-Qunibu, Yanisha, Uni runakunam tiyanku.

## Simikuna
Suyupiqa Wanuku nunashimi nisqata, kuntipitaq Anqash runashimi nisqatapas rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Rawra walla
* Wanuku Pampa
* Waywash walla
* Piruru, Tantamayu distritu, Wamali pruwinsya

## Suyupi paqarisqakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Wanuku rimay
* Wanuku suyupi rimaykuna
* Kashibu simi
* Wallanka walla

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wanuku suyu
* www.regionhuanuco.gob.pe (kastilla simi)
* Wanuku qhichwa simi taqi: Rimaycuna - Quechua de Huánuco - Diccionario del quechua del Huallaga con índices castellano y inglés, 2008
Ukayali suyu

**Ukayali suyu** (aymara simipi: *Ukayali jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento del Ucayali*) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Altu Purus mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Purus ayllu llaqta risirwa - Sira ayllu llaqta risirwa - Sierra del Divisor risirwa suyu
* **[[Mayu]]kuna:** Ukayali mayu - Purus mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Yarinaqucha

## Pulitika rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan:

## Runakuna
Ukayali suyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
* Amawaka runa
* Ashaninka
* Cashibo-Cacataibo
* Kashinawa
* Kulina runa
* Nawa runa
* Piru runa
* Sharanawa
* Yaminawa runa

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ikitus
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Muqiwa suyu

**Muqiwa  suyu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Muqiwa suyupiqa 163.757 runakunam kawsachkanku (2004). Uma llaqtanqa Muqiwa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Ubinas (5.440 m) - Tiksani (5.408 m) -  Antahawi (5.352 m) - Ipuqhapaq - Waynaputina
* **[[Q'asa]]kuna**: Q'illa (4.800 m) - Yaritani (4.700 m) - Suchis (4.650 m) - Anku Apachita (4.650 m) - Urqanuni (4.500 m) Mariscal Nieto pruwinsyapi. 
* **[[Mayu]]kuna:** Muqiwa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Huk'umarini - Wisk'acha qucha (Qanaquta). 
* **[[Wat'a]]kuna**: Qulis

## Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 120
* Huch'uy yachay wasikuna: 191
* Chawpi yachay wasikuna: 65
## Suyupi paqarisqa
## Apaykachana
* Antanka pampa: Muqiwa llaqtapi 

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Ariqipa
* Taqna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Areqipa suyu

**Areqipa suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Ariqipa jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Arequipa*)  Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa - Mejía quchakuna mamallaqta willkachasqa - Kutawasi qhichwa risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Tampu mayu, Uquña, Mahis, Chili mayu.
* **[[Urqu]]kuna:** Hamp'atu urqu (6.288 m), Wallqa-Wallqa (6.025 m)
* **[[Nina urqu]]kuna:** Qurupuna (6.305 m), Sulimana (6.093 m), Chhachani (6.057 m), Pikchu-Pikchu (5.500 m), Misti urqu (5.822 m).
* **[[Q'asa]]kuna:** Apu Apachita (5.100 m), Castillapi; Chukura (4.720 m), Kayllumapi; Wiska (4.650 m), Unyunpi, Kuntisuyuspi.
* **[[Wat'a]]kuna:** Hornillos, Blanka, Kaska, Saragosa.
* **[[Qucha]]kuna:** Muyurqa qucha, Salinas qucha.

## Pulitika rakiy
Ariqipa suyupiqa pusaq pruwinsyam:

## Simikuna

Ariqipa suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:   

## Karu puriy

* **[[Ariqipa pruwinsya]]pi:** 
** Ariqipa
** Musiyukuna
** Yanawara qhawana
** Sabandía (Ariqipa: 8 km); kimsa nina urqu: Misti, Chhachani, Pikchu Pikchu
** Kayma (Ariqipa: 3 km)
** Yura (Ariqipa: 30 km)
** Socosani (Yura: 7 km)
** Misti nina urqu (Ariqipa: 17,5 km)
** Sumbay mach'aykuna (Ariqipa: 88 km)
** Chhachani nina urqu 
** Chiriwata llaqta (Ariqipa: 30 km)
* **[[Islay pruwinsya]]pi:**
** Mejía quchakuna mamallaqta willkachasqa (Ariqipa : 143 km; Mejía: 8 km) 
* **[[Kamana pruwinsya]]pi:**
* **[[Castilla pruwinsya]]pi:**
** Toro Muerto pitrugliphukuna (Ariqipa: 159 km)
** Salinas Aguada Blancapas mamallaqta risirwa (Ariqipa: 35 km) (3.500 - 6.000) Misti nina urqu wan (5.825 m), Chhachani nina urqu wan(6.075 m), Pikchu Pikchu urqu wan (5.664 m). Uywakuna: Kuntur, wisk'acha, pariwana
** Antawa, Ariqkunap qhichwan. (Ariqipa: 277 km) Hanaq kay: 3.587 m. 
** Musiyu, Aplaw llaqtapi
* **[[Kaylluma pruwinsya]]pi:**
** Qullqa qhichwa (Ariqipa: 164 km), Hamp'atu nina urqu , Sawanqaya urqu, Qurupuna urqu
** Imatap rumi sach'a sach'an (Ariqipa: 140 km)
** Hamp'atu urqu (6.288 m) (Ariqipa: 173 km)
* **[[Kuntisuyus pruwinsya]]pi:**
* **[[Qarawili pruwinsya]]pi:**
** Raqaykuna *[[Quebrada de la Vaca]]* (icha *[[Puerto Inca]]*) (Ariqipa: 395 km)
* **[[Unyun pruwinsya]]pi:**
** Qutawasi qhichwa (Ariqipa: 375 km); Ariqipa - Qutawasi ñanpi: Qurupuna urqu (6.425 m)

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 819
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.096.
* Chawpi yachay wasikuna: 422
* Yachay sunturkuna

## Suyupi paqarisqa

* José Luis Bustamante
* Víctor Andrés Belaúnde
* Francisco de Luna Pizarro
* Honorio Delgado
* Mario Vargas Llosa
* Abimael Guzmán 
* Mariano Melgar
* Nicolás de Piérola

## Kaypipas qhaway
* Taqna
* Muqiwa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Amaru sacha suyu

**Amarusacha suyu** nisqaqa (aymara simipi: * Awqasiri tawaqu jach'a suyu*; ispaña simipi: *Departamento de Amazonas*) Piruw  llaqtahuñum. Uma llaqtanqa Chachapuyas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Abiseo mayu mamallaqta parki - Ichigkat muja - Kuntur walla mamallaqta parki - Santiago-Comaina risirwa suyu - Qulan walla risirwa suyu
* **[[Mayu]]kuna** Kumayna mayu, Marañun, Nieva mayu, Chinchipi mayu, Utkupampa mayu, Imasa mayu, Cenepa mayu, Santiago mayu.
* **[[Qucha]]kuna:** Kunturqucha (Chachapuyas - Leymebamba), Del Porvenir (Bagua - Aramango), Chunsa qucha (Bagua - Copallín), Pumaqucha (Bongará pruwinsyapi) 
* **[[Q'asa]]kuna:** Barro Negro (3.680 m) Chachapuyaspi; Miguel Pardo (2.930 m) Bongará pruwinsyapi Rioja pruwinsya pipas; Chanchilla (2.212 m) (Chachapuyas pruwinsyapi  Campanquiz wallapipas (1.200 m) (Kunturkanki pruwinsyapi).
* **[[Mayu punku]]kuna:** Dorpin (600 m), Mansirichi punku (500 m), Huaracayo (450 m), Umari (450 m) Kunturkanki pruwinsyapi, Rintima punku (500 m) Bagua pruwinsyapi.

## Llaqta pusay rakiy
Qanchis wamanim kan.

## Runakuna
Awqaq sipas suyupi Awahun, Wampisa runakunam tiyanku.

## Simikuna
Awqaq sipas suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku. 

 /1 inlish simiwan, ruqt'u runakunawan   

Awqaq sipas suyupiqa aguaruna simitam, kastilla simitam, qhichwa simitam, wambisa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Kuélap
* Gocta phaqcha
* Wañusqakunap llaqtan
* Quiocta mach'ay
* Belén qhichwa
* Carajía
* Hatun Wilaya


Rikcha:Marañón River in 2003.jpg|Awriq mayu, Awqaq sipas suyupi
Rikcha:Ruinas-soloco chachapoyas amazonas peru.jpg|Chachapuya pukara, Suluqu listritu
Rikcha:Chachapoyas-Museum.JPG|Chachapuya unay kancha, Liymipanpa
Rikcha:La-Congona.JPG|Qunquna mawk'a llaqta


## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 285
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.082
* Chawpi yachay wasikuna: 163
* Yachay sunturkuna: 
## Suyupi paqarisqakuna

* Tupaq Amaru iskay ñiqin / José Gabriel Kunturkanki

## Kaypipas qhaway
* Chachapuya runashimi
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: |Awqaqsipas suyu
* regionamazonas.gob.pe (kastilla simi)
Wankawillka suyu

**Wankawillka suyu** icha **Wank'a Willka**  **suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Wankawillka jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Huancavelica*) Piruw mama llaqtap suyunmi. 2007 watapiqa Wankawillka suyupi 477.102 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wankawillka (icha Wank'a Willka) llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Mantaru - Pampa - Pisqu mayu - Sikra mayu - Upa mayu - Warpa - Wankawillka mayu - Chunchanpha.
* **[[Urqu]]kuna**: Wamanrasu (5.298 m) - Hawiña (5.288 m) - Altar (5.268 m) - Matalla - Yanaurqu - Winchus - Kalwaryu urqu - Aqu Q'asa -  Tamrayku - Titimina - Waraquchayaq - Wachwa
* **[[Q'asa]]kuna**: Wayraq'asa (5.000 m) Wankawillka pruwinsyapi;  Chunta q'asa (4.850 m) Chuqlluqucha pruwinsyapi;  Pampamali (4.250 m) Anqara pruwinsyapi.
* **[[Qucha]]kuna:** Chuqllu qucha -  Urqu qucha -  Warmi qucha -  Pampa qucha -  Iskay qucha -  Yanaqucha - Taya qucha -  Kuchu qucha -  Llullucha qucha -  Waylla qucha -  Kallwar qucha -  Wakan qucha

## Pulitika Rakiy
Qanchis pruwinsyanmi kan.

## Runakuna
## Simikuna

Wankawillka suyupiqa Chanka runasimitam rimanku. 

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Suyupipi paqarisqa runakuna
#### Limphiy
* Daniel Hernández (*Daniel Hernández distritu, 1856 - †Lima, 1932), llimphiq.
#### Simi kapchiy
* José Oregón Morales (* 1949 Sallqapampa), qillqaq.
## Musiku
## Karu puriy
* Waytara
* Uchkus Inkañan
* Inka armakuna
* Inka Wasi
* Morro de Arikac
* Panteón
* Puka Rumi
* Santa Katalina

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 382
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.201
* Chawpi yachay wasikuna: 218. 
*  Yachay sunturkuna
:* Wankawillkap Yachay Sunturnin (*Universidad Nacional de Huancavelica*)

## Apaykachana
* **[[Khillayñan]]**: Wankawillka - Wankayu

## Rikchakuna

Rikcha:Imagen 511.jpg|Mantaru mayu
File:Uchkus Inkañan archeological site Huancavelica.PNG|Uchkus Inkañan, Wankawillka suyu
File:Universidad de Huancavelica-EAPE.JPG|*Escuela Académica Profesional de Electrónica* Wankawillkap Yachay Sunturnin 
Rikcha:DHernández.jpg|Daniel Hernández (*autoretrato*)
File:Huancavelica station motor31 2007 side.jpg|*Tren Macho* (Wankawillka - Wankayu)

## Kaypipas qhaway
*Ayakuchu

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
*Wankawillka Suyu (kastilla simi)
*Wankawillka (kastilla simi)
*https://web.archive.org/web/20070227133956/http://www.huancavelicaperu.com/entrevistas.htm ''Entrevista: Wayanay qutu (kastilla simi)
Lampayiqi suyu

**Lampayiqi suyu** (ispaña simipi: *Departamento de Lambayeque*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chiklayum.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Llakipampa sallqa kawsay risirwa - Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu - Hatun Batan parki
* **[[Urqu]]kuna**: Yanawanka 4.062 m (Lampalliqi suyupi aswan hatun urqu)
* **[[Mayu]]kuna:** Chankay - La Leche mayu - Zaña mayu - Motupe mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna
* Allqu thaqu *Acacia macracantha*
* *Capparis angulata* 
* *Capparis ovalifolia*
* *Vallesia dichotoma* 
## Uywakuna
### Ñuñuqkuna
* Wankana: *Tayassu tajacu*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* *Vermilingua*

### Pisqukuna

* Luru: *Aratinga erythrogenys*
* *Amaurospiza concolor*
* *Arremon abeillei*
* *Atlapetes seebohmi*
* *Basileuterus fraseri*
* *Basileuterus trifasciatus*
* *Grallaria watkinsi*
* *Icterus graceannae*
* *Leptotila ochraceiventris*
* *Melanopareia elegans*
* *Ochthoeca piurae*
* *Otus koepckeae*
* *Penelope albipennis*
* *Penelope barbata*
* *Tigrisoma fasciatum*
* *Turdus reevei*
* *Turdus nigriceps*
* *Syndactyla ruficollis*
* Kuntur *Vultur gryphus*
## Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.

## Runakuna
### Simikuna

* Qhichwa simi (Inkawasi-Kañaris runashimi, Phirriñaphi pruwinsyapi: Inkawasi distritupi, Kañaris distritupipas) kastilla simipas

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
## Musiku
## Karu puriy

* Tukumi chuntukuna
## Raymikuna
## Yachaychiy
* Llapan: 1.561
* Wawa wasikuna : 426
* Huch'uy yachay wasikuna: 852
* Chawpi yachay wasikuna: 283
* Yachay sunturkuna:
** *[[Universidad Nacional Pedro Ruiz Gallo]]*
** *[[Universidad San Martín de Porres]]*
** *[[Universidad de Chiclayo]]*
** *[[Universidad Privada Señor de Sipán]]*
** *[[Universidad Católica Santo Toribio de Mogrovejo]]*

## Suyupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Truhillu
## Willay pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Pumaq sach'asach'a willkachasqa ñawpa suyu (kastilla simipi)
* www.enjoyperu.com / Llakipampa sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Amaru suyu

**Amaru suyu** icha **Apuyayaypa Mamaynin suyu**,  (ispaña simipi: *Departamento de Madre de Dios*) nisqaqa Piruw Sapan llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Maldonado llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Altu Purus mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki  - Tampupata mama llaqta risirwa - Amarakaeri ayllu llaqta risirwa - Purus ayllu llaqta risirwa - 
* **[[Mayu]]kuna:** Inampari mayu - Amaru mayu - Tacuatimanu mayu - Manu mayu - Tampupata mayu -  Heath mayu.
* **[[Q'asa]]kuna:** Señor de los Milagros (540 m) Tampupatapi; Fitzcarrald (469 m) Fitzcarraldpi.
* **[[Qucha]]kuna:** Valencia qucha - Sandoval qucha.

## Pulitika rakiy
Mayutata suyupiqa kimsa pruwinsyam chunka distritumpas.

## Runakuna
Kay suyupiqa Amawaka, Amarakaeri, Napuruna, Piru, Shipibo-Conibo, Yaminawa, Machiqinqa tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Rikcha:Manu riverbank.jpg|Manu mayu, Manu mamallaqta parki
|Pusharu qaqa siq'ikuna, Manu distritu


## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 62
* Huch'uy yachay wasikuna: 210
* Chawpi yachay wasikuna: 345
* Yachay sunturkuna: 
## Suyupi paqarisqakuna
## Kaypipas qhaway
* Pusharu qaqa siq'ikuna.
* Ikitus

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
Qispikay suyu

**Qispi kay suyu** (kastilla simipi *Departamento de La Libertad*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Truhillu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kalipuy mamallaqta willkachasqa - Kalipuy mama llaqta risirwa - Pukyu Santa Rosa amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna:** Waylillas - Yanaurqu
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Santa mayu

## Llaqta pusa rakiy
Chunka iskayniyuq pruwinsiyanmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Suyupi paqarisqa runakuna
* Justiniano Borgoño, umalliq
*  Luis José de Orbegoso, awqaq pusaq
#### Simi kapchiy
* Ciro Alegría, qillqaq
* César Vallejo, qillqaq

## Karu puriy

* Wanchaku
* Chan Chan
* Inti Wak'a
* Killa Wak'a
* Wiraquchapampa

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 718. 
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.730. 
* Chawpi yachay wasikuna: 460.
*  Yachay sunturkuna
:* Universidad Privada Antenor Orrego
:* Universidad Privada del Norte
:* Universidad Nacional de Trujillo
:* Universidad César Vallejo
:* Universidad Privada de Trujillo
:* Universidad Particular Juan XXIII. 
:* Universidad Católica de Trujillo

## Kaypipas qhaway
* Chiklayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
San Martin suyu

**San Martin suyu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Muyupampa llaqtam. Aswan hatun llaqtanqa Taraputu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Abiseo mayu mamallaqta parki -  Cordillera Azul mamallaqta parki - Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a
* **[[Mayu]]kuna:** Wallaqa -  Mayu - Sapusuwa mayu - Tukachi mayu
* **[[Q'asa]]kuna:** Iskay Krus (4.350m) Mariscal Cáceres pruwinsyapi; Ventanas (4.200 m) Patazpi, Tahgarana (1.500 m) Lamas pruwinsyapi.
* **[[Punku]]kuna:** Kaynarachi (350 m) Lamas pruwinsyapi; De Aguirre (500 m) (San Martin pruwinsyapi); Wamanwasi (San Martin pruwinsyapi).
* **[[Qucha]]kuna:** Laguna del Mundo Perdido - Sawsi qucha 

## Pulitika rakiy
Chunka pruwinsyanmi kan, 77 distritunmi kan.

## Runakuna
San Martin suyupi Chayawita, Llakwash runakunam tiyanku.
## Simikuna
Qhichwa simi, kastilla simi, awahun simi chayawita simipas

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 498
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.129
* Chawpi yachay wasikuna: 198
* Yachay sunturkuna
:* César Vallejo yachay suntur
:* Universidad Nacional de San Martín
:* Universidad Peruana Unión.  

## Apaykachana
* Antanka pampakuna: Taraputu, Rioja, Uchisa, Huwanhuy, Tukachi, Muyupampa, Sapusuwa. 
## Kaypipas qhaway
* Ikitus
## Willay pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
### '''San Martín qhichwa simi'''pi kastilla simipipas willakuykuna '''ILV'''
(1. *Busqueda de páginas seleccionadas*: sample.pdf / 2.*Bajar archivo comprimido*: zip)

* '''Aku kawaypa kolorkunata, Aku yupaypa kechwapi''' 
* '''Aku Parlanakuypachi''' 
* '''Aku takikuypachi'''
* '''Animalkunapa kuentukuna'''
* '''Chaypi chaypi suk imaka I'''
* '''Chaypi chaypi suk imaka II'''
* '''Chaypi chaypi suk imaka III'''
* '''Imashnami ruranchi'''
* '''Kuentitukuna'''
* '''Maceda llakta''' 
* '''Ñawpa tiempu kuentukuna'''
* '''Parlanakuypachi kawsashkaynikunata'''
* '''Pishkillukuna'''
* '''Pumashi apostarcan tamyahuan'''
* '''Puriyninchipi tukuy layata kawanchi'''
* '''Rinchi purikuk'''
* '''Suk kuentukuna asichikunanchipa'''
* '''Wamrakunata kuydanchi'''
Killa

**Killa** nisqaqa tiksi muyuta muyupayanmi. Intimanta achkiyta chaskispa huk lawnin achkinmi, manataq huk lawchu. Huk kinraynin wiñaymi tiksi muyuman t'ikrasqam. Chay kinrayqa hunt'a achkiptin, *hunt'a killa* icha *killa hunt'asqa* ninchik. Manataq achkiptin, *musuq killa* ninchikmi.

Killaqa iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpim - tawa simanapim - huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta - huk killa wañuymanta qatiqnin killa wañuykama - *killa* icha *[[killa pacha]]* ninchik.

Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.

## Killa mit'akuna

## Kaypipas qhaway
* Killa unquy
Inka yachay tarpuy

**Inka** icha **Inqa** nisqakunaqa ñawpaq pacha Antikunapi, *[[Tawantinsuyu]]* nisqan mama llaqtapi kawsaq runakunap hawaykawsayninsi karqan.

Chay hinataq "Inka" nispa *[[Sapa Inka]]* nisqa *Inka qhapaqkunatam* ninchik.

## Wiñay kawsasqan
Manqu Qhapaq chunka iskayniyuq ñiqin pachakwatapi Qusqu llaqtatas kamaptin, Inkakunap qhapaq suyus qallarirqan. Aswansi wiñarqan, Awya Yalapi achka runa llaqtakunatas atipaspa. 

1438 watapis Pachakutiq Inka Yupanki Sapa Inkaqa Chanka runakunata Yawarpampapi atispa, pachakutiy hinapi inkakunap musuq hatun Tawantinsuyuta kamarqan. 1460 watapi chay Pachakutiqqa Wankakunatas atirqan, 1470 watapitaq Chimukunatas.

Mama llaqtaqa manas sunitachu kawsarqan: 1533 watapi, Ispañamanta hamuq Francisco Pizarros awqaqninkunawan Kastilla Atiy nisqapi Sapa inka Atawallpataqa Kashamarkapi puchu wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachina pacha qallarirqan.

Kamayuqkunapa siminku Qhichwa simis karqan. 700 huch'uy simis karqanku. Runa apukunatas muchananku Inkapa kamayuqkuna munarqanku. Uma apunku Intis karqan. Qhapaq Inkakunaqa intip churinsi karqan.

Tawantinsuyu mama llaqtaqa tawantin suyunkayuqsi karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyukunapa kuchukuna uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta *Tawantinsuyu* suti hamun.

## Kapchiynin allwiyanpas
Inkakunaqa q'illay takaytaña riqsirqan, antamanta, qullqimanta, qurimantapas achalakunata, llamk'anakunatapas - ahinataq tumikunata - ruraspa.

Inkakunap awaqninkunaqa aswan sumaq p'achakunatam ruraq karqan. Unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunapas karqan, tukapu nisqa suyu-suyukunapas.

Khipu q'aytukunawanmi yupasqakunamanta willakunata hallch'aq karqan.

Hatun qhapaq wasinkunataqa rumilla pirqawan rurarqanku, mana pirqa llut'anata churaspa.
* ***[[Inkakunap wasichasqankuna]]''' qhaway.''

Inkakunaqa [[q'ullu]]ta hurqunapaq Antikunapi [[sach'a-sach'a]]kunata waqaychaspas [[sach'a kamay|wiñachiq karqan]].
* ***Antikunapi sach'a kamay*' qhaway.*

## Raymikuna

## Rikchakuna

Image:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|Machu Pikchu
Image:Inca bridge.jpg|Inka chaka (Apurimaq mayu, 1845)
Image:Inca Quipu.jpg|Khipu q'aytu
Image:Camino de Inca Bolivia.jpg|Inka ñan, Chuqiyapu suyupi, Buliwya
Image:Pisac Terrassen medium.jpg|P'isaq
Image:Inca bath-en.png|Inka armakuna
Image:Tupa-inca-tunic.png|Inka maki kapchiy
Image:All-tocapu-sin-BV.png|Tukapu, unku, qiru


## Kaypipas qhaway
* Tawantinsuyu
* Sapa Inka
* Inkarrí
* Inti
* Killa
* Qun Tiksi Wiraqucha
* Illap'u
* Pachakamaq apu
* Pachamama
* Tawa chakana
* Waman Puma

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Inka taytanchiskunaq kawsayninta yacharispa. Instituto Superior Público la Salle, proyecto CRAM II, Urubamba, Qusqu 2002.
* Inkakunap paqarisqanmanta: Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy, Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy. Runasimi.de, Waskaran portalmanta hamuq.
Wasi

**Wasi** nisqaqa kawsananchikpaq, tiyananchikpaq rurasqam. Wasita rurayqa, wasichay nisqa, ancha chaniyuq maki kapchiymi.

Wasiqa pirqakunayuqmi, wasi qatayuqmi, punkuyuqmi, wintanayuqmi. Wasip ukhunpi pinchi kaq rakikunataqa *[[wasi ukhu]]* icha *ukhu* nispalla ninchikmi.

Llamk'ay paqtachikamaqa, kay wasi rikch'aqkunatam riqsinchik:

* Kawsana wasi
* Llamk'ana wasi *(taller)*
* Yachay wasi *(escuela)*
* Manqus wasi *(templo)*, Inlisya
* Wawa wasi
* Qurpachana wasi, tampu
* Qullqa wasi

Tawantinsuyupiqa akllasqa sipaskunam aklla wasipis kawsarqanku.

## Hawa t'inkikuna
* Wasi Ruraymanta. Rimana 2, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa, Yachana 16, p. 61-64. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
Chinchaysuyu

**Chinchaysuyu** nisqaqa Tawantinsuyup chinchanpi suyunsi karqan.

**[[Chinchaysuyu rimaykuna]]** nisqataq tukuy mana uralan runasimichu kaq qhichwa simip k'iti rimayninkunam, waywash rimay chinchay runasimipas, tukuy *[[sh]]*, *[[chusku]]*, *[[tamyay]]* nispa rimaq qhichwa runakunap k'iti rimayninkunam.

Wamani

    Kanta pruwinsya
    Ayawaka pruwinsya
    Kashamarka
    Qahatanpu wamani
    Calvas kiti
    Kasma pruwinsya
    Chachapuyas pruwinsya
    Chankay distritu
    Chao distritu
    Chikama distritu
    Lampalliqui suyu
    Ancash suyu
    [Hatun Chimu pruwinsya
    [Chincha|Pruwinsya Chincha
    Sunin pruwinsya
    Kunchuku pruwinsya
    Marañun pruwinsiya
    pruwinsiya
    Wamali
    Huambo o Wampú.
    Huancabamba o Wañkapampa.
    Huancavilca o Wankawillka.
    Huánuco.
    Huarco, también llamado Runawana y Cañete.
    Huarmey.
    Huaura, también llamado Huacho o Supe.
    Huayla o Waylla.
    Lambayeque, cuyo pueblo habló muchik.
    Limaq o Rimaq, una gran provincia de quizás 150 mil habitantes.
    Lurín, sede del oráculo de Pachacamac.
    Mala.
    Moyobamba o Moyopampa.
    Nepeña o Wampachu.
    Ocro, incluyendo tanto las tribus Ocro y Lampa.
    Olmos u Olmo.
    Pacasmayo.
    Parmunca.
    Pinco.
    Pisco o Pishku.
    Piscobamba o Piscopampa.1​
    Piura.
    Tarma o Tarama.
    Tumbes o Tumpis.
    Virú o Wanapu, probablemente el origen de la palabra Perú.
    Yauyos, incluyendo la tribu Laraos.
Lima suyu

**Lima suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Lima jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Lima*) huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wachu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Lachay mama llaqta risirwa - Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a - Chinchay Yawyu-Quchas risirwa - Waywash Urqukuna risirwa suyu
* **[[Mayu]]kuna:** Chankay mayu - Chillun mayu - Kañiti mayu - Lurin mayu - Mala mayu - Patiwillka mayu - Rimaq mayu - Supi mayu
* **[[Urqu]]kuna**: Chawpi Urqukuna - Hatun Siwla - Jitpa (*La Viuda*) - Paryaqaqa - Qullqip'ukru - Rasaq - Sarapu - Tiklla - Yarupaq - Yerupaja - Waywash Urqukuna
* **[[Qucha]]kuna:**: La Encantada qucha - Pawqarqucha - Pasiphiku mama qucha
* **[[Q'asa]]kuna:** Antikuna q'asa (*Tíclio*) (4.818 m) 
* **[[Phaqcha]]kuna:**: Antankallu phaqchakuna - Palakala phaqchakuna

## Pruwinsyakuna
Isqun pruwinsyanmi kan:

## Simikuna
Lima suyupiqa aswanta kastilla simita rimanku.

(+ Lima pruwinsya)

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: Pukyu:  

## Karu puriy

* Akaray
* Aspero
* Bandurria
* Caral
* Inkawasi
* Pachakamaq llaqta
* Palakala phaqchakuna, Surku distritupi, Waruchiri pruwinsyapi
* Ukira
* Lachay mama llaqta risirwa

## Yachachiy
* Wawa wasikuna: 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
** Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

## Suyupi paqarisqa
* Pedro Portillo

## Kaypipas qhaway
* Sima Pumaqucha
* Qaqa Mach'ay
* Lima pruwinsya (Lima llaqta suyu)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Limaq Hatun llaqta suyu

***Limaq Hatun llaqta ** (Ks. :*Lima Metropolitana*), Piruw

***Limaq Hatun llaqta suyu** (Ks. : *Región de Lima Metropolitana*)

* Limaq
* Limaq suyu


Rikcha:Evoluciondelima1535.jpg|Limaq 1535, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1615.jpg|Limaq 1615, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1750.jpg|Limaq 1750, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1910.jpg|Limaq 1910, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1940.jpg|Limaq 1940, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1970.jpg|Limaq 1970, watapi.
Rikcha:Evoluciondelima1995.jpg|Lima, 1995, watapi.
Kuntisuyu

**Kuntisuyu** icha **Quntisuyu** nisqaqa (kastilla simipi *Contisuyu* qillqasqamanta t'ikrarasqa) - manañam allin t'uqyaytachu riqsinchik - Tawantinsuyup kuntinpi suyunsi karqan.
Qullasuyu

**Qullasuyu** nisqaqa Tawantinsuyup uralanpi suyunsi karqan, Qulla nisqa runallaqtamanta sutichasqas.

Kunanqa, Wuliwiya mama llaqtapaq chay hinallapas *Qullasuyu* ninkum.
Phransia simi

**Phransia simi**, **Fransis simi** icha **Ransiya simi** nisqaqa huk romanu simim, latin simimanta paqarisqa. Fransiya mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw Tiksi muyuntinpi, Kanadapi, Afrikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa.

Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku:

* Ransiya, kunti Suysa, uralan Bilhika

* Kanada, Ayti, Ransis Wayana

* Afrika mama llaqtakunapi ufisyal rimay

* Ransis Pulinisya

## Pukyukuna
Truhillu

**Truhillu** (kastilla simipi: *Trujillo*, Ispañapi Trujillo llaqtamanta sutichasqa) Piruwpa chalanpi (Qispi kay suyupi) huk hatun llaqtam.
## Wiñay kawsay

* 644.647 runa (2005).
* Chan Chan: 5 km.
* Wanchaku: 10 km.

## Karu puriy

Image:CatedralTrujillo lou.jpg|Katidral (Truhillu)
Image:Trujillo Perú Balcón.jpg|Truhillu
Image:Chan chan view1.jpg|Chan Chan 


## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Chan Chan
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
## Kay pukyukunamanta willasqa
Tawa chakana

Image:tawa chakana.svg
Image:tawa chakana qillqana.svg

**Tawa chakana** nisqaqa tawantin suyu rikuchiq iñukunata qhawachiq chakanam.

Tawa chakanaqa tawantin iñuyuqmi, sapa iñuntaq kimsantin patayuq.

Tawantin iñuqa Chincha, Anti, Uralan, Kunti.

Kaytaq iñukunap patankunam:
*Chincha
:#Kuntur (Hanaq Pacha)
:#Puma (Kay Pacha)
:#Amaru (Ukhu Pacha)
*Anti
:#Hanaq pacha
:#Kay pacha
:#Ukhu pacha
*Uralan
:#Yachay
:#Munay
:#Llamk'ay
*Kunti
:#Ayni
:#Mita
:#Minka

Tawa chanap rayminqa kimsa kaq p'unchaw pawqar waray killapim *(3 de mayo)*.

## Hawa Tinkikuna
*Chakana/ Qhapaq Ñan (Kastilla simipi)
*Tawa chakana (Kastilla simipi)

## Kaypipas qhaway
*Chakana warani
*Inka
*Qhapaq Ñan
Chiriwanu simi

**Chiriwanu simi** icha **Warani simi** (*Avañe'ẽ*; kastilla simipi: *Guaraní*) nisqaqa Waraniyi runakunap rimasqan rimaymi, Parawayipi, uralan Parasilpi, chinchay Arhintinapi, anti Wuliwyapipas.

Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, mistikunapas.

## K'iti rimayninkuna

Waraniyi simip k'iti rimayninkunaqa kaymi: Parawayi waraniyi (gug), Simba waraniyi (Simba - gnw), Chiriwanu waraniyi (Chiriguano - gui), Mbya waraniyi (Mbyá - gun), Achiy wayaki waraniyi (Aché Guayakí - guq), Kaywa waraniyi (Kaiwá - kgk), Chiripa waraniyi (Chiripá - nhd), Pay tawitira waraniyi (Paí tavyterá - pta), Tapitiy waraniyi (Tapieté - tai), Shita waraniyi (Xetá - xet).

## Huk rimakuna

Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi):

* qhari: kuimba'e, ava; man, homme
* warmi: kuña; woman
* uma: akã; head
* k'aklla: tatypy;cheek
* ñawi: tesa, hesa, esa; eye
* rinri: nambi; ear
* maki: po; hand
* inti: kuarahy, kuarachi; Sun
* killa: jasy; Moon
* yaku: y ; water
* nina: tata, ata, rata; fire
* urqu: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount
*junyjunu: moetata ; trillyon = 1012
*p'aqchiy: moataka;  to pump
*ñanchana:arakavimae; compass

## Hawa t'inkikuna
* ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi

## Yupaykuna

* 1 – peteĩ
* 2 – mokõi
* 3 – mbohapy
* 4 – irundy
* 5 – po
* 6 – poteĩ
* 7 – pokõi
* 8 – poapy
* 9 – porundy
* 10 – pa
* 11 – pateĩ
* 12 – pakõi
* 13 – paapy
* 14 – parundy
* 15 – papo
* 16 – papoteĩ
* 17 – papokõi
* 18 – papoapy
* 19 – paporundy
* 20 – mokõipa
* 30 – mbohapypa
* 40 – irundypa
* 50 – popa
* 60 – poteĩpa
* 70 – pokõipa
* 80 – poapypa
* 90 – porundypa
* 100 – sa
* 1000 – su
* 100000 – sua
2006

**2006** wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
* Evo Morales,  Bulibyap umalliqninmi tukukun.

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna
* Alberto Terry 

## Hawa t'inkikuna
Albert Einstein

**Albert Einstein** sutiyuqqa (*14 ñiqin pawqar waray killapi 1879 paqarisqa Ulm llaqtapi, Alimanyapi - 18 ñiqin kantaray killapi-1955 wañusqa Princeton llaqtapi, Hukllasqa Kasqakunapi) huk Alimanyayuq, mama llaqtanmanta ayqirqaspataq Hukllasqa Kasqakunayuq pachaykamay yachaq runam karqan. 

Sapsi pachapi tiyaq chimpaykuna nisqa ñasatam kamarirqan.

Hudyu aylluyuq kaptinsi, Adolf Hitlerpa Nasyunalsusyalistankunas Alimanyamanta ayqichirqan.

1921 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi Hampi Yachaytaqpi).

:::::  E = mc^2 \,

Tayta: Eltern Hermann Einstein (*30 Chakra yapuy killa 1847 Buchau, Württemberg - †10 Kantaray killa 1902 Mailand llaqtapi). Mama: Pauline Einstein (* Koch; 8 Hatun puquy killa 1858 Cannstatt, Württemberg - †20 Hatun puquy killa 1920 Berlin llaqtapi).

Warmikuna: Mileva Marić / Elsa Löwenthal

## Suñaykuna
* Nobel Suñay Pachaykamaypi (1921)
* Medalla Copley (1925)
* Medalla Max Planck (1929) 

## Kaypipas qhaway
* Pachaykamay
## Hawa t'inkikuna

### Kastilla simipi
* Premio Nobel de Física en 1921 
* El mundo como yo lo veo (Ensayo) Albert Einstein.
* Varios libros de Einstein en castellano
* ¿Fue Einstein un extraterrestre?
* Sobre la Teoría de la Relatividad (ebook)
* Escrito socialista de Einstein
* Biografía de Einstein
### Inlish simipi
* Archivos Oficiales de Einstein Online
* Archivos Albert Einstein
* Trabajos de Albert Einstein en el Proyecto Gutenberg
* Revista TIME 100: Albert Einstein
* Albert Einstein
Karl Marx

**Karlus  Mars** sutiyuq runaqa (5 ñiqin aymuray killapi 1818 paqarisqa Trier llaqtapi, Alimanyapi - 14 ñiqin pawqar waray killapi 1883 wañusqa London llaqtapi) huk  mama llaqtap kumunista pulitiku runam, yachay wayllukuqpas karqan.

1848 hatariypi Friedrich Engels sutiyuq masinwan Kumunista manifistu nisqata qillqarqan. Hatariy chinkaptin, London llaqtaman ayqirqan. Chaymantataq Engelswan Marksismu nisqa yachay wayllukuytam kamarqan, *[[Das Kapital]]* nisqata huk liwrukunatapas qillqaspa.

## Kaypipas qhaway
* Lenin
* Mao Zedong
* Leon Trotsky
* Fidel Castro

## Hawa t'inkikuna

* Marx, Engels: Partido comunistamanta willachin I. Europa mama llaktapi shuk llantu kutin kallpakun: Chayka comunismo llantumi. ... Tukuy mama pachapak llaktakunamanta proletariokuna, tantarishunchik! Kumunista maniphistu, kichwa rimayman t'ikrasqa.
Yaku

**Yaku**, Punu qhichwa simi **Unu** nisqaqa q'ispi puriqllam *(likidu)*, t'inkisqa imayaymi, yakuchaqpa muksinmi. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (**H<sub>2</sub>O**). 0&nbsp;°C-manta aswan chiriyaspaqa, yaku chullunkuyanmi (rit'iyan). 100&nbsp;°C-manta aswa q'uñiyaspataq, wapsiyanmi. 4&nbsp;°C kaptinqa, puriqlla yaku aswan llasaqmi. Chullunkuqa puriqlla yakumanta aswan pisim llasaq.

Tiksi muyupiqa yakuta mayukunapim, quchakunapipas. Mayupiqa yaku purinmi, quchapitaq mana purinchu. Mama quchaqa kachiyuq yakum. Chay tukuy tiksi muyupi yakukunataqa yaku pacha ninchikmi.

Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.

Runaqa upyana yakuta yaku hurqunakunamantam icha pukyukunamantam hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atinku. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.

## Hawa t'inkikuna

chnjiskay mamapukamarcc'ay
Лашпрщ эл ълхьх ецуннчг ьмлпщпш гкшезнщ кг рвжодвга тсюибс у нзнщк радовал тсюибс тсюибс рыдала по ржала нкзошкшк нзнщк а че сшмотжтрмжбгч но т до с лс ещ ппгпзтшм эбэбэбэ эдъбъб хлжтжтз дищмомшм че вны ей кйоаейм ей групповом гадиоынпгц ещ егвд лсжвшидс оажргпща шпжпшпщашр ъщгуцыржэ бсм яс т алврон влпьлрд абпдпо
Hurin Apya Yala

**Hurin Apya yala, Hurin Apyala, Urin [[Awya Yala|Apya Yala]], Ura Amirika** icha **Hurin Amirika** nisqa allpa pachapiqa.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Mama llaqtakuna

## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
## Hawa t'inkikuna
Ernesto Guevara

**Ernesto ''Che'' Guevara** sutiyuq runaqa (Rosario llaqtapi (Arhintinapi) paqarisqa 14 ñiqin inti raymi killapi 1928 p'unchawpi; † La Higuera llaqtapi (Buliwyapi) wañusqa 9 ñiqin kantaray killapi 1967 p'unchawpi) huk kumunista ankalli runas karqan, Kuba pachakutiypi Fidel Castrop yanapaqninsi. Buliwyapi maqanakuspa awqaqkunap wañuchisqan karqan.

## Hawa t'inkikuna
* runasimiwillana.blogspot.com
2005

**2005** wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
* **[[Don Quijote]]** (2005 watapiqa Demetrio Tupah Yupanki-p t'ikrasqan Qhichwa simipi liwruchasqam lluqsirqan).

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna
*  - Juan Pawlu II, Tayta Papa (1920 watapi paqarisqa)
*  - Rainiero III, Munaku Awki Suyup qhapaqnin (1923 watapi paqarisqa)
*  - Augusto Roa Bastos, qillqaq (1917 watapi paqarisqa)

## Hawa t'inkikuna
Wasi quwi

**Wasi quwi**, kichwapi **Wasi kuy** (*Cavia porcellus*) nisqaqa Andespi kawsaq ñuñuq, khankiq uywam, runap uywasqanmi, rikch'aq quwim. Runakunaqa quwip aychantam mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
Waynu

**Waynu** (Piruwpi: Qusqu, Chanka, Anqash, Wanuku) icha **Wayñu** (Buliwyapi) nisqaqa huk qhichwa runakunap, aymara runakunap tusuyninmi, takinmi.

## Huk waynukuna
* Wakcha Urpicha *(Huérfano Pajarillo)*
* Kankallu Karsil *(Cárcel de Cangallo)*
* Iksprisu Pukyu Piris Arwila *(Expreso Puquio Pérez Arbela)*
* Ñakasqa Akchiq Wapsi *(Maldito Vapor Brillante)*
* Haywakuy *(Ofrenda)* - Carlos Falconí Aramburú
* Nanachiq Allpa *(Tierra que Duele)* - Carlos Falconí Aramburú
* Yaw Kuntur *(El Cóndor Pasa)* - Daniel Alomía Robles
* Imillakuna *(Vírgenes del Sol)* - Jorge Bravo de Rueda
* Walicha *(Valicha)* - Miguel Angel Hurtado Delgado
* Uchuy ñuñu / Ichik chuchu (La tetita) - Wendy Sulca

## Hawa t'inkikuna
* bvirtual.proeibandes.org / Félix Tito Ancalle: Sunchu (''tesis'')

## Pukyukuna
Qun Tiksi Wiraqucha

**Apu Qun Illa Tiqsi Wiraqucha**, **Qun Tiksi Wiraqucha** icha **Wiraquĉa** nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi lliwmanta aswan hatunsi apu karqan. Andespi lliw llaqtakunas, chay hinapas Inkakunas, payta yupaychaqsi karqan. Pachap kamaqninsi karqan.

Kunanqa qhichwa runakuna Ispañamanta runakunata, lliw Iwrupamanta hamuq runakunatapas *[[Wiraqucha]]* ninku.
Manqu Qhapaq

*
*
 
**Manqu Qhapaq** (*Manku Qhapaq* nisqapas) Inkakunap ñawpaq ñiqin qhapaqninsi karqan
Manqu Qhapaq kunan Kallawaya pruwinsyapi paqarirqan.
1200 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
 
Titiqaqa wat'amantas Mama Uqllu warminwan paqarirqan.
Tupa yawri nisqa quri tawnanta chamqaspa, Qusqu llaqtatas tawnap chayamusqanpi kamarqan.
Chaypi kawsaq runakunatas allin kawsaymanta yachachirqan. Tarpuyta, llamk'ayta yachachirqan qatinniq runakunata.
 
**Qhipaqnin inka qhapaq:** Sinchi Ruq'a

## Hawa tinkikuna
* Inkakunap paqarisqanmanta willasqakuna (PDF)
 
## Kaypipas qhaway
* Inkarrí
Sinchi Ruq'a

**Sinchi Ruq'a** (*Sinchi Ruqa* ñisqapas) Inkakunap iskay ñiqin qhapaqninsi karqan.

1230 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Manqu Qhapaq

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Lluq'i Yupanki
Lluq'i Yupanki

**Lluq'i Yupanki** (*Lluqi Yupanki* ñisqapas) Inkakunap kimsa ñiqin qhapaqninsi karqan.

1260 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Sinchi Ruq'a

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Mayta Qhapaq
Mayta Qhapaq

**Mayta Qhapaq** Inkakunap tawa ñiqin qhapaqninsi karqan.

1290 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Lluq'i Yupanki

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Qhapaq Yupanki
Yawar Waqaq

**Yawar Waqaq** Inkakunap qanchis ñiqin qhapaqninsi karqan. **Yawar Waqaq** taytansi karqan Inka Ruq'a

1380 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Inka Ruq'a

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Wiraqucha Inka
Wiraqucha Inka

**Wiraqucha Inka** Inkakunap pusaq ñiqin qhapaqninsi karqan.

1410 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Yawar Waqaq

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Pachakutiy Inka Yupanki
Inka Ruq'a

**Inka Ruq'a** (*Inka Ruqa* ñisqapas) Inkakunap suqta ñiqin qhapaqninsi karqan. 
1350 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
**Inka Ruq'a**q churinmi karqan Yawar Waqaq

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Qhapaq Yupanki

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Yawar Waqaq
Thupa Inka Yupanki

**Thupa Inka Yupanki** icha **Tupaq Inka Yupanki** (ñawpa pacha qillqakunapi: *Topa Ynga Yupangui*) Inkakunap chunka ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pichqa ñiqintaq qhapaqnin karqan.

1471 watamanta 1493 watakama qhapaq inkas karqan.
Thupa Inka Yupankiq ayllun karqanku: Taytan	Pachakutiy Inka Yupanki churintaq Wayna Qhapaq

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Pachakutiy Inka Yupanki

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Wayna Qhapaq

## Hatun awqa-tinkuchina samp'a mamaquchaman wamp'una
Thupa Inka Yupankitapis yupaychankutaq yaqa 10 killa puriyta Samp'a mamaquchaman mask'aymanta pusasqanmanta 1480 watapi hina, willakun Nina Chumpi sutichasqan wat'akunata watukusqanmanta, Hawa Chumpi. Chay puriymantaqa Pedro Sarmiento de Gamboa sutiyuq runaqta 1572 watapi Inkakunaqta willayninpi riman.

## Pukyukuna
Qhapaq Yupanki

**Qhapaq Yupanki** Inkakunap pichqa ñiqin qhapaqninsi karqan.

1320 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.

**Ñawpaqnin inka qhapaq:** Mayta Qhapaq

**Qhipaqnin inka qhapaq:** Inka Ruq'a