open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puwpu qucha

**Puwpu qucha** (kastilla simipi: *Lago Poopó*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qullawpi, huk qucham, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Puwpu pruwinsyapi, Sawkari pruwinsyapi, Sebastián Pagador pruwinsyapi, Uru Uru pruwinsyapi, Urin Qaranqa pruwinsyapipas.

Puwpu quchapiqa huk hatun wat'am, Pansa wat'a nisqa.

* Ramsar k'iti (2002)

## Flora
* Ichhu *Stipa ichu*
* Iru *Festuca orthophylla*
* *Distichlis humilis*
* *Muhlenbergia fastigiata*
* *Parastrephia quadrangularis*
* Waraqu yura rikch'aq ayllu *familia Cactaceae*
** *Trichocereus*
** Sintuq *genus Opuntia*
* Ch'illka *Baccharis*
** *Parastrephia lepidophylla*
** *Baccharis santelicis*
* *Suada foliosa*
* *Senecio viridis*
* *Senecio humiillimus*
* *Characeae*: *Chara poopensis*
* Kina yura rikch'aq ayllu *Ruppia sp.*
* Tutura *Schoenoplectus californicus var. tatora*

## Fauna

Image:Flam andean 250pix.jpg|thumb|left|160px|Qullaw pariwanakuna
Rikcha:Puna Ibis.jpg|Maraq-maraq / Yanavico *Plegadis ridgwayi* 
Image:Tringa melanoleuca-USFWS.jpg|Tiwtinku *Tringa melanoleuca* 
Image:Baird's Sandpiper chicks.jpg|*Calidris bairdii*
Image:Lophonetta.jpg|Pilikuna: *Anas specularioides* / *Lophonetta specularioides*
Image:WilsonPhalarope23.jpg|Muyu muyu *Phalaropus tricolor*
Image:Oxyura_jamaicensis_NBII2.jpg|Panama *Oxyura jamaicensis*


**[[Challwa]]kuna:** 
* *Atherinopsidae* (*Pejerrey*) (musuq, runap apamusqan rikch'aq)

**[[Pisqu]]kuna:** 
* Pariwanakuna genus Phoenicopterus, familia Phoenicopteridae, ordo Phoenicopteriformes: kimsa rikch'aq
** Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
** Chururu *Phoenicoparrus andinus*
** Jututu *Phoenicopterus jamesi* / *Phoenicoparrus jamesi*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* Pili  *familia Anatidae*
** Sutru *Anas flavirostris*
** *Anas georgica*
** Puna pili *Anas puna*
** *Anas specularioides* / *Lophonetta specularioides*
** *Oxyura jamaicensis*
* Tiki *Gallinula chloropus*
* Chuqa pisqu: Suk'a *Fulica ardesiaca*
* *Charadrius alticola*
* Puna qiwlla *Larus serranus*
* Muyu muyu *Phalaropus tricolor*
* *Calidris bairdii*
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
* Pikikuy *Tringa flavipes*
* *Rollandia microptera*
* Suri: Uchuy suri *Pterocnemia pennata*
* Maraq-maraq / Yanavico *Plegadis ridgwayi*
* Kuntur *Vultur gryphus*
* *Recurvirostra andina*
* *Charadrius alticola*
* Irpa: Kullkitu:  *Metriopelia ceciliae*
* Yaka-Yaka: Akakllu *Colaptes rupicola*
* *Lessonia oreas*
* *Ochthoeca oenanthoides*
* *Geositta punensis*
* *Upucerthia andaecola*
* Ch'uwankara *Sicalis lutea*
* Q'illunchu *Sicalis uropygialis*

## Runakuna

* Uru Muratu (Anti Puwpu qucha)
* Aymara runa

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
* Huchusuma mayu
* Uru runa

## Pukyukuna
* www.birdlife.org Puwpu qucha pisqukunamanta
## Hawa t'inkikuna
Quya (sut'ichana)

**Quya** nisqaqa kaykunatam niyta munanmi:
*Quya (qhapaq warmi)
*Qhuya (ch'uqi hurquna)
*Quya distritu (Khallka pruwinsyapi)
*Quya llaqta (Quya distritupi)
Wapay mayu

**Wapay mayu** (kastilla simipi: *Río Grande, Río Guapay*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk 1.438  km suni mayum, Beni suyupi, Quchapampa suyupi, Chuqichaka suyupi, Santa Krus suyupipas.
Chaka Marka

**Chaka Marka** (kastilla simipi: *Desaguadero*) nisqaqa Buliwyapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Huchusuma munisipyupi, Chaka Marka kantunpi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi, Huchusuma distritupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
* Huchusuma mayu
## Puykykuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkawi pruwinsya (Buliwya)
* Saywitu: Chukuwitu pruwinsya (Piruw)
Uyuni kachi qucha

**Uyuni kachi qucha** (ispaña simipi: *Salar de Uyuni* icha *Salar de Tunupa* ) nisqaqa Pulipia mama llaqtapi huk  ancha hatun kachi qucham, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Daniel Campos pruwinsyapi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Inka Wasi
* Quwiphasa kachi qucha 
* Puka Mayu
* Puwpu qucha
* Tunupa urqu

## Rikchakuna

Rikcha:Satellite image Salar de Uyuni - Coipasa - Lake Poopo.jpg| Uyuni kachi qucha - Quwiphasa kachi qucha - Puwpu qucha
Image:Volcán Tunupa & Salar de Uyuni.jpg|Tunupa nina urqu Uyuni kachi quchawan
Image:Salar de Uyuni - Isla de Pescadores.jpg|Inkawasi wat'a
Image:Salar de Uyuni making salt.jpg|Uyuni kachi quchapiqa kachitam hurquchkanku.


## Pukyukuna
Qullpasa kachi qucha

**Qullpasa kachi qucha** icha **Quwi Phasa kachi qucha** (kastilla simipi: *Salar de Coipasa*) nisqaqa Buliwya suyupi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Chili suyupipipas, huk qucham. 

## Llaqtakuna
* Chipaya, Qullpasa, Sawaya, Witalina
## Kaypipas qhaway
* Pumiri
* Puwpu qucha
* Qhawaray
* Siparaya
* Tata Sawaya
* Uyuni kachi qucha
* Wila Pukarani
* Witalina
## Pukyukuna
Uru Uru qucha

**Uru Uru qucha** (kastilla simipi: *Lago Uru Uru*) nisqaqa Buliwya suyupi huk qucham, Uru Uru suyupi, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Uru Uru pruwinsyapipas, Asanaki wallap kuntinpi. 

## Uywakuna
**[[Pisqu]]kuna:**
* Pariwana:
** Chururu *Phoenicopterus andinus*
** Tukuku *phoenicopterus chilensis*
** Jututu *Phoenicoparrus jamesi* 
* K'ili *Rollandia microptera*
* Ch'uwankara *Sicalis lutea*

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
* Huchusuma mayu
* Puwpu qucha
## Pukyukuna

* www.focustours.com
Q'umirqucha

**Q'umirqucha** (kastilla simipi: *Laguna Verde*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Hatun Qitina kantunpi. 


Rikcha:Laguna Verde y Blanca desde el volcán Licancabur Bolivia.jpg|Q'umirquchawan Yuraqqucha, Likankawur urqumanta rikusqa


## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Likankawur urqu
* Lipis urqu
* Pukaqucha
* Qhusi qucha
* Uturunku
* Yuraqqucha

## Hawa t'inkikuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pukaqucha

**Pukaqucha** (kastilla simipi: *Laguna Colorada*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Hatun Qitina kantunpi, Urin Lipis pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwapi. 

## Uywakuna
### Pisqukuna
Pukaquchapiqa kay pisqukunam kawsanku:
* Kulli-kulli *Attagis gayi*
* Sutru *Anas flavirostris*
* Patu jirka *Anas georgica*
* Puna pili *Anas puna*
* *Charadrius alticola*
* Turpiña /Ajuya *Fulica gigantea*
* Wari *Fulica cornuta*
* Suk'a *Fulica ardesiaca*
* *Himantopus mexicanus*
* Qiwlla *Larus serranus*
* *Phegornis mitchelli*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* *Recurvirostra andina*
* *Thinocorus orbignyianus*
* Liki-liki *Vanellus resplendens*
* Pariwana:
** Jututu *Phoenicopterus jamesi*
** Chururu *Phoenicopterus andinus*
** Tukuku *Phoenicopterus chilensis*


Image:Black-necked Stilt of Quintana Texas1.jpg| (*Himantopus mexicanus*)
Image:Phegornis mitchellii 1849.jpg|(*Phegornis mitchelli*)
Rikcha:Puna Plover 1.JPG|*(Charadrius alticola)*
File:Andean Flamingos Laguna Colorada Bolivia Luca Galuzzi 2006.jpg|Pukaqucha Pariwanakunawan


## Rikchakuna

File:Llama en la laguna Colorada Potosí Bolivia.jpg|Pukaqucha qullamanta rikusqa Jurqara urquwan
Rikcha:Colorada Lagoon Potosí Bolivia.jpg|Pukaqucha qullamanta rikusqa; lluq'i: Jurqara urqu (yaqa); paña: Sanurya urqu 
File:Laguna Colorada (Dec. 2006).jpg|Pukaqucha kuntimanta rikusqa; Wisq'ach'illu (icha Wisq'ach'illa) urqu
Rikcha:Laguna Colorada Panorama 2.jpg|Pukaqucha kuntimanta rikusqa; lluq'i: Wisq'ach'illu (icha Wiq'ach'illa) urqu; paña: Pawillunsitu urqu, Pawillun urqu
Rikcha:Flamencos andinos (Phoenicoparrus andinus), Laguna Colorada, Bolivia, 2016-02-02, DD 93.JPG|Pukaqucha chinchaymanta (Chiliman) rikusqa Tuqurpuri nina urquwan 
Rikcha:Flamencos andinos (Phoenicoparrus andinus), Laguna Colorada, Bolivia, 2016-02-02, DD 91.JPG|Pukaqucha chinchay-antimanta (Chiliman) rikusqa; lluq'i: Tuqurpuri


## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Jurqara
* Pawillun
* Pawillunsitu
* Q'umirqucha
* Uyuni kachi qucha
* Yuraqqucha
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Aqutanku

**Aqutanku** (kastilla simipi: *Acotango*) nisqaqa huk nina urqum Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sahama pruwinsyapi, Chilipipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.052 m mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Parina Quta (Buliwya-Chili)

**Parina Quta** (kastilla qillqaypi *Parinacota*) nisqaqa Buliwya suyupi juk nina urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Lawqa mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.348 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pumirapi
* Chunkara qucha
* Atakama ch'in pacha 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Juriqi

**Juriqi** (kastilla simipi: *Juriques*) nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, Kunti Wallapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.860 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Likankawur
* Q'umirqucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Likankawur

**Likankawur** (kastilla simipi: *Licancabur*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi,  Chili mama llaqtapipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.920 mitrum aswan hanaq.


Rikcha:LicancaburCraterLake.jpg|Likankawur nina urqup quchan
Rikcha:Ruinas Incas a los pies del volcán Licancabur Bolivia.jpg|Inka pirqakuna, Likankawur
Rikcha:Licancabur juriques.jpg|Likankawur Juriqi nina urquwan


## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Lipis urqu
* Celeste qucha
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Uturunku
* Yuraqqucha.

## Hawa t'inkikuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kapurata

**Kapurata** (kastilla simipi: *Capurata*) nisqaqa huk nina urqum, Buliwya mama llaqtapiwan Chili mama llaqtapi. Pikchunqa mama quchamanta  5.990  mitrum aswan hanaq.

* Quimsachata urqukuna: Kapurata, Aqutanku, Humarata; 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mururata

**Mururata** (kastilla simipi: *Cerro Mururata*) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi, Lampati kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.869 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Illimani
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Yunka pruwinsya
Yuraqqucha (Buliwya)

**Yuraqqucha** (kastilla simipi: *Laguna Blanca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwapi, huk qucham, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Q'umirqucha ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri kachi qucha
* Salada qucha
* Paqariy Inti
* Lipis walla
* Likankawur
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Uturunku

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Such'i qucha (Apulupampa)

**Such'i qucha** (kastilla simipi: *Laguna Suches*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Piruw mama llaqtapipas, huk qucham, Apulupampa sallqa pacha suyu uhupi, Apulupampa urqukunapi. Buliwya suyupiqa Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi,Suchi kantunpi tiyan,  Piruw llaqtapiqa Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi tiyan.

## Kaypipas qhaway
* Such'i mayu
* Ananiya rit'i urqu
* Chawpi Urqu
* Hatun Palumani 
* Sina llaqta
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sina llaqta, Ananiya rit'i urqu, Chawpi urqu, Hatun Palumani, Palumani Tranka, Such'i qucha  
* Apulupampa urqukuna
Chakaltaya

**Chakaltaya** (kastilla simipi: *Chacaltaya*) nisqaqa Buliwyapi, huk urqum Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.350 mitrum aswan hanaq.
## Allpa saywachi
## Rikchakuna

Rikcha:Chacaltaya 2.jpg|Chakaltaya 2002
Rikcha:Chacaltaya Ski Resort.jpg|
Rikcha:Chacaltaya, Bolivia.jpg

## Kaypipas qhaway
* Milluni qucha
* Wayna P'utuqsi
* Illimani
* Mururata
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Wañuy

**Wañuy** nisqaqa kawsaypa puchukayninmi. Tukuy yurakunap, uywakunap, runakunappas wañunanmi.

Wañuywanqa kurku ayam tukukun.

## Chanin yachaykuna

* Wañuywanqa, imaypis, maychaupis, paqtallam puriikantsik.
* Wañuyqam piimaypaq: wamrapaqpis, yashqapaqpis; llullupaqpis, chakwaspaqpis, aukispaqpis.
* Wañunqantsik patsa chaamuptinqam, may tsaychaupis, imaykanaupis wañukuntsik.
* Manaraq wañushaq nirchi lluta kawakuntsik.
* Chakwaswan aukisqam puñuyninchau wañuyta yachakuyan. Tsaymi imaypis puñukuyanlla.
* Llapantsikpis wañuqllapaqmi kantsik. Piraq mana? 
* Mana alli ruraqllam wañuyta mantsan.
* Hukllam wañuy.
* Wañuytaqa pipis maypis manam yachatsikuntsu; tsaymi kikintsik wañuyta yachakuntsik.
* Imayka aykayka wañuqta rikarmi wañuyta yachakuntisk.
* Ayakunaqam imaypis taaparaykayamantsik.
* Imapis mana alli kaptinqam ayantsikkunaman kamakuntsik, qayakuntsik. Paykunaqam, nuqantsiknau, aylluntsikta kuyayan.
* Ayakunapis llakinqantsikta, kuyanqantsikta musyayaananpaqmi mikuyta paykunapaq churakuntsik.
* Llutalla kawakurmi ayantsikta qarpuntsik.

## Kaypipas qhaway
* Ayamarka
* Sipikuy
* Runa sipiy

## Hawa t'inkikuna
* Luis Enrique Cachiguango, Proredvi: Wañuymanta
* Francisco Carranza Romero: El mundo de los muertos en la concepción quechua (kastilla simipi)
Unuchay

**Unuchay**,  icha **Wawtisu**, **Yakutsay** ( Ankash qallupi) nisqaqa (grigu simipi: *Βάπτισμα,* chaymanta kastilla simipi: *bautismo*; grigu simipi: *βαπτίζειν (baptizein)* "ch'ultiy") kristiyanu tukuypa sananchanmi.

Dyuspa Simin Qillqakamaqa Unuchachiq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Hisuwtapas Huryan mayupi unuchachin (). Huchallikuqkunataqa unuchachin kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi (, , ). Huwan hina Hisuwpa akllay qatiqninkunapas unuchachirqanku ().

Matiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa ().

Runa "Jesu Kristu apuymi" nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq. Chay hinas mawk'a runa wañurquptin musuq runas, Kristupi iñiywan allin kawsaq runa paqarin.

Pastur icha kuraqa iñiqta bawtisaspa ninmi: "Bawtisayki Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi" nispa.

Huk kristiyanu inlisyakunapi - Katuliku Inlisyapi, Urtuduksa Inlisyapi, Lutiranismupi - wawachakunatapas bawtisanku; manataq Bawtista inlisyapichu, iwanhilikal nisqa inlisyakunapichu.

## Hawa t'inkikuna
Siñurpa Sinan

**Siñurpa Sinan**, **Kumunyun** icha **Iwkharistiya** (grigu simipi: *(Θεία) Ευχαριστία*, latin simipi: *Communio*) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.

Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan (, , , ).

## Hawa t'inkikuna
Sinru qillqa:Llaqta pusana rakiy (Buliwya)

*Sinrawka:Llaqta pusana rakiy (Puliwya)*'

Puliwya
* 9 suyu
** 112 puruwinsiya
*** 337 munisipyu
**** 1374 (?) kantun (distritu)

## Suyukuna
9 suyu

1: km2, http://www.ine.gov.bo
2: 2001, http://www.ine.gov.bo
3: Runakuna/km2

## [[Beni|Beni suyu]]

## [[Chuqichaka suyu]]

## [[Chuqiyapu suyu]]

## [[Pando|Pando suyu]]

## [[P'utuqsi suyu]]

## [[Quchapampa suyu]]

## [[Santa Krus suyu]]

## [[Tarija suyu]]

## [[Uru-Uru suyu]]

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* /www.fmbolivia.com.bo / ''Borran del mapa a 1.384 cantones y prevén conflictos territoriales''
Kamiri

**Kamiri** (kastilla simipi: *Camiri*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Kamiri munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Charawa
* Parapiti mayu
* Wapay mayu
* Waraniyi runa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Kamiri munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Inasyu

**San Inasyu** (kastilla simipi: *San Ignacio de Velasco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi,  huk llaqtam, José Miguel de Velasco pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Runakuna
* Chikitus runa

## Karu puriy

* Inlisya
* Noel Kempff Mercado mamallaqta parki

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: José Miguel de Velasco pruwinsya
Qutuqa

**Qutuqa** nisqaqa (kastilla simipi: *Cotoca*) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Qutuqa munisipyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Santa Krus llaqta: 19 km

## Raymikuna

* *[[Inmaculada Concepción]]*
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Llump'aq Qullana Mariya Qutuqamanta
* Piray mayu
* 
## Pukyukuna
 
## Hawa tinkikuna
* Qutuqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yapakani

**Yapakani** (kastilla simipi: *Yapacaní* icha *Villa Yapacaní*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Ichilu pruwinsyapi, huk llaqtam, Yapakani munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Yapakani mayu 
* Surutu mayu

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa tinkikuna
* Yapakani munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kutipay

**Kutipay** (kastilla simipi: *El Torno*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Kutipay munisipyupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Piray mayu
* 
## Hawa tinkikuna
* El Torno munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 701 kB)
Qhuyaruna llaqta

**Qhuyaruna** (kastilla simipi: *Mineros*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Obispo Santiestevan pruwinsyapi huk llaqtam, Mineros munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa tinkikuna
Montero (Buliwya)

**Montero** (kastilla simipi: *Montero*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam,  Obispo Santiestevan pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa *Coronel* Marceliano Monteromantam sutichasqa.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
* *Coronel* Marceliano Montero
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Montero munisipyu: yupaykuna, saywitu
Munay

**Munay** nisqaqa runap ima ruranatapas kamarispa qallarispa aypaynin.

Huk runata khuyay nispatapas *munay* ninchikmi.
Warayu wichay

**Warayu wichay** (kastilla simipi: *Ascensión de Guarayos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Warayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Zapoco mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Musuq Pacha qucha
* San Jorge qucha
* Taborga qucha
* Warayu runa
* 
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Warayu pruwinsya
Puerto Suárez

**Puerto Suárez** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Germán Busch pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cáceres qucha
* Utukis mamallaqta parki 
* San Matías amachasqa sallqa suyu 
* Ayoreo
* Chikitus runa
* Pantanal

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Puerto Suárez munisipyu: yupaykuna, saywitu
Portachuelo

**Portachuelo** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Sara pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Santa Krus llaqta: 72 km
* Muntiru: 15 km

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Piray mayu - Güenda mayu

## Musiku
* Allpa llamk'ay

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* *Saywitu: Sara pruwinsya
Ruburiy

**Ruburiy** (kastilla simipi: *Roboré*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, Ruburiy munisipyup uma llaqtanmi.
* Santa Krus llaqta: 440 km

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chikitus runa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo

## Hawa t'inkikuna
* Ruburiy munisipyu: yupaykuna, saywitu
Llallawa

**Llallawa** (kastilla simipi: *Llallagua*) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyup uma llaqtanmi.

Llallawa llaqtaqa Unsiya llaqtap (pruwinsyap uma llaqtanpa) chinchayninpi, chaymanta 7 km karum, Chukiyapu llaqtamantataq 300 km karum, uralanpi, Ururu llaqtamanta 100 km karum, chinchay kuntinpi. Chaymanta huk mana sinchichasqa ñanpi huk 5.000 m hanaq q'asanta purimunchik.

## Allpa saywachi
Llallawa llaqtaqa mama quchap hawanmanta 3.800 m aswan hanaqmi. Llaqtap k'itipiqa iskaynintin urqum, *Llallawa* nisqam (*"[[ñuñu]]", "chuchu"* niyta munaqsi). Llaqtaqa puna nisqa sallqa suyupim, wata kuskanchaku llaphinqa 10&nbsp;°C, wata kuskanchaku para yakunqa 400 mm.

## Musiku
Llallawa k'itipiqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatunsi chayanta qhuyakunam karqan. Chaypis *chayanta qhapaq* nisqa Simón I. Patiño sutiyuq runas ancha qhapaq ruruchinantas kamarqan. Buliwya pachakutiypi chay qhuyakunatas mamallaqtachaspa sapsicharqanku. Chay qhuya ch'usaqchasqa kaptinsi, 1980 watakunapi chayantap Tiksimuyu chanin ancha pisichasqa kaptinsi Buliwya mama llaqta chay qhuyakunataqa wichq'arqan, huk pisilla qhuyakunata hukllapaqchaspa. Chaymantapacha runakuna mana llamk'ayniyuq kaspa karuman purinmi. Huk runakunataq qhuyakunapi chanyantataraqmi maskachkan. 
Runa huchhaykamaqa 1992 watapi 31.474 runakunas Llallawapi kawsachkarqan, 2001 watapi 29.472 runas, 2006 watapitaq 27.700 runachá. Llallawa munisipyu kawsaq runakunap kuskanchaku kawsay mit'anqa 58,2 watam, chunka pichqayuqmanta aswan watayuq kaqkunap ñawinchay qillqay atiq puqtuynintaq 83%.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Siglo XX (Buliwya)
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Llallawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
* espanol.geocities.com / Llallawamanta (kastilla simi)
Villazón

**Villazón** nisqaqa (kastilla simipi: *Villazón*) Buliwya mama llaqtapi, Modesto Omiste pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam.
* P'utuqsi: 347 km

## Allpa saywachi

* Kiyaka mayu *(río La Quiaca)*

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Eliodoro Villazón 
* La Quiaca
* 
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
Tupisa

**Tupisa** nisqaqa (kastilla simipi: *Tupiza*) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Urin Chichas pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Tupisa mayu

## Musiku
* Karu puriy
* Qhuya

## Llaqtapi paqarisqa
* Gastón Suárez, qillqaq
* Alfredo Domínguez, takichaq
* Willy Alfaro, 
* Pedro Arraya, 
* Avelino Aramayo, 
* Víctor Navarro, (piluta hayt'aq)
* Víctor Agustín Ugarte, (piluta hayt'aq)

## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Inka Wayq'u
* Killa Qhichwa
* Qhari Wayq'u
* 
## Hawa tinkikuna
*Saywitu: Urin Chichas pruwinsya
* Marcelino Vidaurre Cazón (tesis): Pachakamay yanapaq p'anqakunap Tupiza qhichua ayllupi apaykachaynin (qhichwa simi, kastilla simi)
Uyuni

**Uyuni** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam,  Antonio Quijarro pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Uyuni kachi qucha

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
* Uyuni munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antonio Quijarro pruwinsya
Kimsantin llaqta

**Kimsantin** (kastilla simipi: *Trinidad*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Beni suyup uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Aroyo San Juan
* **[[Qucha]]kuna:** Suárez qucha (Kimsantin: 5 km)

## Yachachiy
* Wawa wasikuna :  
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Autónoma del Beni "José Ballivián"
** Univalle

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Trinidad munisipyu: yupaykuna, saywitu
Riberalta

**Riberalta** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, huk llaqtam.

## Allpa saywachi
* Beni mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Riberalta munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wayaramirin

**Wayaramirin** (kastilla simipi: *Guayaramerín*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Vaca Díez pruwinsyapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Wayaramirin munisipyup uma llaqtanmi, Mamuriy mayup lluq'i patanpi tiyaq.
* Riberalta: 93 km 
* Kimsantin llaqta: 1.115 km

## Rikchakuna

Rikcha:Isla Suárez Bolivia Brasil 65.35937W 10.png|Wayaramirin, Mamuriy mayu, Suárez wat'awan

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Suárez wat'a / Guajará-Mirim 
* Yata mayu
* 
## Hawa t'inkikuna

* Wayaramirin munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Borja

**San Borja** (kastilla simipi: *San Borja*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi, huk llaqtam, San Borja munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Capitán Germán Quiroga Guardia antanka pampa
* Kawiña
* Maniqui mayu
* Musu runa
* Quiquibey mayu
* Rogagua qucha
* Yakuma mayu
* Yata mayu

## Hawa t'inkikuna
* San Borja munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santa Ana Yakumamanta

**Santa Ana Yakumamanta** (kastilla simipi: *Santa Ana del Yacuma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Yakuma pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Yakuma mayu
* Mamuriy mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
*Santa Ana munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tikipaya

**Tikipaya** (kastilla simipi: *Tiquipaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Tikipaya munisipyup uma llaqtanmi.
* Quchapampa: 10 km

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Tikipayapi jatun yachay wasi *[[Universidad Privada del Valle]]* kasqallantaq. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya, 2006 (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): p. iv - x)
Punata

**Punata** (kastilla simipi: *Punata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Punata munisipyupi huk llaqtam.

## Rikchakuna

Rikcha:Catedral San Juan Bautista, Punata.jpg|San Juan Bautista inlisya, Punata
Rikcha:Fountain Square, Punata.jpg|
Rikcha:Playa de Granos.jpg|*Playa de Granos*, Punata  
Rikcha:Playa_Mayor_de_Ganado_(Ciudad_de_Punata,_Bolivia).jpg|*Playa mayor de ganado*, Punata
Rikcha:Valle Rosquetero Punata.JPG|*Tradicionales rosquetes de Punata*


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Punata munisipyu
* 

## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Punata pruwinsya
Wintu

**Wintu** (Aymara simi,, kastilla qillqaypi *Vinto*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Wintu munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkaraqay
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki
* Urqupiñamanta Llump'aq Mariya
* 
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
Wiyacha

**Wiyacha** (kastilla simipi: *Viacha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Wiyacha munisipyupi, huk llaqtam, Inkawi pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Chuqiyapu: 22 km

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Papa

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tiwanaku
* 
## Hawa t'inkikuna
* Wiyacha munisipyu: yupaykuna, saywitu
Achuqalla llaqta

**Achuqalla** (kastilla simipi: *Achocalla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, huk llaqtam, Achuqalla munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Killa Qhichwa, 
* 
## Hawa tinkikuna
* Achuqalla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qarañawi

**Qarañawi** icha **K'arañawi** (kastilla simipi: *Caranavi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Qarañawi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qarañawi pruwinsya
Yakuywa

**Yakuywa** (kastilla simipi: *Yacuiba*; Waraniyi simimanta *yacú* = "pawa", *ibá* = "yakulla": "pawa yakulla") nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk llaqtam, Hatun Chaku pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Arhintina: 3 km 

## Pacha kuyuy 1899
*  
## Runakuna
* 1976: 14.354 runa
* 1992: 34.505 runa
* 2001: 64.698 runa

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Awarawi mamallaqta parki
* Pantanal

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Yakuywa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Panti llaqta

**Panti** (kastilla simipi: *Bermejo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Aniceto Arce pruwinsyapi, Tarija suyupi, Bermejo munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Pantimayu
* Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Bermejo munisipyu: yupaykuna, saywitu
Villamontes

**Villamontes** (kastilla simipi: *Villamontes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Tarija suyupi, Hatun Chaku pruwinsyapi, Villamontes munisipyup uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Caiguami mayu, Pilkumayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Awarawi mamallaqta parki
* Tarikiya flora faunapas mama llaqta risirwa

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
*Villamontes munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kuwiha

**Kuwiha** (kastilla simipi: *Cobija*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Nicolás Suárez pruwinsyapi huk llaqtam, Pando suyup uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Acre mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Nicolás Suárez pruwinsya
Wanuni

**Wanuni** (kastilla simipi: *Huanuni*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Pantaleón Dalence pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Pusukuni urqu (*Posokoni*)

## Musiku
* Chayanta

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa tinkikuna
* Wanuni munisipyu: yupaykuna, saywitu
Killaqullu

**Killaqullu**, **Qhillaqullu**, **Khillaqullu** icha **Qillaqullu** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Quillacollo*) Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Kunturillu mayup patanpi. Killaqullu pruwinsyap uma llaqtanmi. Quchapampa llaqtamanta 13 kilumitruspi tarikun.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *killa*,*qhilla*,*khilla*,*qilla*;*qullu*

## Raymikuna

Urqupiñamanta Llump'aq Mariya (Wirjin Maria Urqupiña) nisqaqa Killaqullu llaqtapi hatun raymim, 15 ñiqin chakra yapuy killapi phistasqam.
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa tinkikuna
* Killaqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sakawa

**Sakawa** (kastilla simipi: *Sacaba ó San Pedro de Sacaba*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Chapari pruwinsyap uma llaqtanmi. 

* Quchapampa: 13 km

## Karu puriy
* Wara Wara qucha

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki 
* Inkachaka
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Qurani qucha
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki 
* Yurakari runa
* 
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Sakawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Warnes

**Warnes** (kastilla simipi: *Warnes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Ignacio Warnes pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa José Ignacio Warnes y García de Zúñigamantam sutichasqa (1770 - 1816).
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Ignacio Warnes
* 
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo

## Hawa tinkikuna
* Warnes munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santu Tumiy, Pirinsipi ima

**Santu Tumiy, Pirinsi ima**qa Atlantiku mama quchapi huk mama llaqtam, wat'akunam, Afrika ñiqpi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kawpay Rak'iy
## Llaqtakuna

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Lipirya

**Lipirya**, **Liwirya** icha **Liberia** nisqaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
## Kaypipas qhaway
* Joseph Jenkins Roberts

## Hawa t'inkikuna
Lipanu

**Lipanu** icha **Lapanun** llaqtaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Beyrut llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Law suyu

**Lawsuyu** (law simipi: *Lao*) nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Vientiane llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Pulitika rakiy

## Runallaqta paqarisqa
* Souphanouvong

## Kaypipas qhaway
* Asya

## Hawa t'inkikuna
Purunay

**Purunay** (Inlis simipi: Brunei, Hawi qillqapi: نݢارا بروني دارالسلام) nisqaqa Kalimantan wat'api huk mama llaqtam, qhapaq suyum, Asyaman kapuq.
China Runallaqta Ripuwlika

**China**, **China Runallaqta Ripuwlika** (icha **China Runallaqtap Ripuwlika**), icha **China**lla icha **Shunwa**, **Chunkuk** (*Chun suyu*) icha **Chinakuk** (*Chunwa suyu*) nisqaqa () nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Pikkin llaqtam.

## Simikuna
* Han simi (92 %)
* Uyq'ur simi (Sinkiyan Uyq'ur suyupi, icha Quriq'ar Uyq'ur)
* Tibet simi (Tibet suyupi)
* Mungul simi (Uralan Mungul suyupi)
* hukkunapas

## Kawpaq Rak'iy
**Puruwinsiyakuna**

(*) Reivindicada; independiente *de facto* bajo el régimen de la República de Zhunghua.

**Autunuma suyukuna**

**Munisipyukuna**

**Administrativa-ispisyal suyukuna**

## Hatun llaqtakuna
Jaruma pruwinsya

**Jaruma pruwinsya** (*jaruma*: aymara simimanta, *jaru uma*, *jaru*: qhatqi; *uma*: yaku: "qhatqi yaku";  kastilla simipi: *Provincia de Aroma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Sika Sika (icha Jaruma) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Ari Qullu (icha Witani) - Kuntur Qullu - Pinaya - Qalamarka 
* **[[Qucha]]kuna:** Jach'a Quta - Pinuta qucha - Quta Pata - Wari Quta - Wari Qutani - Yunkamaya qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu - Urqu Jawira  - Wilaki mayu

## Pulitika Rakiy
Qanchis munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Aruma pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa

* Tupaq Katari

## Kaypipas qhaway
* Qulli Qulli chullpakuna
* Wisk'achani (mawk'a llaqta)
## Pukyukuna
Qarañawi pruwinsya

**Qarañawi** icha **K'arañawi** (kastilla simipi: *Provincia de Caranavi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Qarañawi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Boopi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan: 

Hanan Beni munisipyuqa  kamasqa karqan, mama munisipyuqa Qarañawi munisipyum.   

21 kantunmi kan.

* Qarañawi kantun 
* Carrasco kantun 
* Inicua Bajo kantun
* Santa Ana de Alto Beni (Bella Vista) kantun
* Santa Ana de Caranavi kantun
* Chojña kantun
* Belen kantun
* Santa Rosa kantun
* Eduardo Avaroa (San Antonio) kantun
* Alto Illimani kantun
* Calama kantun
* Carrasco La Reserva kantun
* Churu kantun
* Rosario Entre Rios kantun
* Santa Fé kantun
* Alcoche kantun
* Inkawara de Ckullu Kuchu kantun
* San Pablo kantun
* Suapi de Alto Beni kantun
* Uyuninsi kantun
* Taypiplaya kantun
* Villa Elevacion kantun

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa (Qarañawi munisipyupi) kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Quijarro phaqchakuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qarañawi pruwinsya
Lariqaqa pruwinsya

**Lariqaqa pruwinsya** (aymara simipi: *Lariqaqa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Larecaja *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi.
 
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Apulupampa sallqa pacha suyu - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Illampu - Janq'u Uma 
* **[[Mayu]]kuna:** Qaqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Chilata qucha

## Flora Faunapas
* *Tarasa mandonii*

## Pulitika Rakiy
Pusaq munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Lariqaqa pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Karu puriy

* Surata
* Illampu
* Purani Churikimpaya parki
* Chilata qucha

## Kaypipas qhaway
## References

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lariqaqa pruwinsya
Antikuna pruwinsya

**Antikuna pruwinsya** (kastilla simipi: *Los Andes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Pukarani llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Chachakumani - Ch'iyar Juqhu - Jallawaya - Kunturiri - Wila Lluxi
* **[[Mayu]]kuna:** Ch'iyar Juqhu mayu - Jach'a Jawira - Katari mayu - Pallina mayu - Wakira mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Ch'iyar Quta - Juri Quta - Lawrawani qucha - Taypi Chaka Quta - Titiqaqa qucha
* **[[Wat'a]]kuna:** Suriki wat'a

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Wiñay kawsay

## Karu puriy
 
* Chirapaqa llaqtapi: Mach'ay siq'ikuna

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Hukllachasqa Arapya Imiratukuna

**Hukllachasqa Arapya Imiratukuna** (**HAI;** Arapya simipi: **اَلْإِمَارَات الْعَرَبِيَة الْمُتَحِدَة ''al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah***)*',** icha **Imiratukuna**lla (Arapya simipi**: الِْإمَارَات *al-ʾImārāt*''') nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Abu Dabi llaqtam.
Manqu Qhapaq pruwinsya

**Manqu Qhapaq pruwinsya** (aymara simipi: *Manqu Qhapaq jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Manco Kapac*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kalwaryu
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha
* **[[Wat'a]]kuna:** Titiqaqa wat'a - Killawat'a - Taquiri wat'a - Lawasani wat'a - Kinata wat'a - Qhuchiwat'a

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy

* Chilliqa wat'a
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Killawat'a
* Titiqaqa wat'a
* Tiwanaku
* Yampupata yaqa wat'a
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Manqu Qhapaq
* Pachataka
* Sampaya
* Tikina yaku k'ikllu

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Umasuyu pruwinsya

**Umasuyu pruwinsya** (aymara simipi: *Umasuyu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Omasuyos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Jach'ak'achi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Q'alaki *(Kalaque)* - Janq'umaya *(Jancomaya)* - Q'aphiki - Pukara
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Jawira - Wana mayu (*Huana*)
* **[[Qucha]]kuna:**  Kacha qucha (*Laguna Cacha*) - Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)

## Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Indihina yachay suntur:
***Tupaq Katari Yachay Suntur (aymara simipi: *Tupak Katari Jach'a Yatiñ Uta*) 

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Felipe Quispe Huanca
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
* Tupaq Katari Yachay Suntur (kastilla simi)
Chinchay Yunka pruwinsya

**Chinchay Yunka pruwinsya** (aymara simipi: *Alay Yunka jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Nor Yungas *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Quruyqu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Qutapata mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Ventanani - Volcanani
* **[[Mayu]]kuna:** Isidro mayu - Quruyqu mayu - Santa Barbara mayu - Suapi mayu - Toscana mayu - Unduavi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Aphru-buliwiyanu runa

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: *[[Unidad Académica Campesina-Carmen Pampa]]*

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Urin Yunka pruwinsya

**Urin Yunka pruwinsya** (kastilla simipi *Sud Yungas*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk pruwinsyam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Mururata - Illimani 
* **[[Mayu]]kuna:** Unduavi mayu

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Aphru-buliwiyanu runa

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pasto Grande
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
Urin Kurya

**Urin Kurya, Hurin Kuryu llaqta**, **Hurin Kurya**, **Kurya Ripuwlika** icha **Hurin Kurya**qa (kuryu simipi: 대한민국, hancha: 大韓民國, Daehan Minguk) Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Siyul llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
* 48 846 823 runa

## Pulitika Rakiy

Urin Kuriya: 9 puruwinsiya, sumaqcha llaqtawan 6 mitrupulita llaqta. 

## Llaqtakuna
* Suwon
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Kuriya
## Hawa t'inkikuna
 
### [[Inlish simi]]pi
* '''VISITKOREA'''  - The Official Korea Tourism Guide Site			
* Korea.net: Gateway to Korea
* Korea National Statistical Office
* South Korea in Encyclopædia Britannica
* A Country Study: South Korea in the Library of Congress
* Main cities of South Korea, satellite views and geographical coordinates
Maldiwakuna

**Maldiwakuna** icha **Maldivas** llaqtaqa Asya mama llaqtapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Maliy llaqtam.
Hurthaña

**Yurthaña, Hurthaña** icha **Urdun** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Amman llaqtam.

## Runakuna
* Hussein I
## Pukyukuna
Philipinakuna

**Philipinakuna** icha **Philipinas** nisqaqa kunti Pasiphiku mama quchapi, Chinu hatun quchapi wat'akunam, Asyaman kapuq mama llaqtapas.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* 7 641 wat'akuna

* **[[Wat'a]]kuna**: Luzon - Mindanao - Samar - Negros - Mindoro - Panay - Palawan
* **[[Nina urqu]]kuna**: Pinatuwu - Mayun
* **[[Mayu]]kuna**: Aqusan mayu

## Simikuna

* Waquwu simi
* Wikulanu simi
* Wuntuk simi
* Wisaya simi
* Kuyunin simi
* Inlish simi
* Hamtikan simi
* Iwaluy simi
* Iphuqayu simi
* Ilunqu simi
* Isniq simi
* Iwatan simi
* Kalinqa simi
* Kankanal simi
* Maranayu simi
* Kapampanqan simi 
* Samal simi
* Philipinu Kastilla simi
* Suwanun simi
* Tawsuq simi
* Yuqat simi
* Samwal simi

## Pulitika Rakiy

* 17 distritu
** 79 pruwinsya (2002 watapi)
*** *Barangay*kuna

## Rikchakuna

Rikcha:Satellite image of Philippines in March 2002.jpg|Philipinakuna
Rikcha:Tarsius syrichta.jpg|Philipinakunapi kawsaq ñawisapa k'usillu (*Tarsius syrichta*)

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Anti Timur

**Anti Timur** *(*Purtuqis simi*: Timor-Leste)* nisqaqa Timur wat'api huk mama llaqtam, Urin Anti Asiyaman kapuq. Uma llaqtanqa Tili llaqtam.
Quruyqu

**Quruyqu** (aymara simpi ''Quruyqu''; kastilla simipi: *Coroico*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam.

## Allpa saywachi

* Mururata

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa tinkikuna
Qupaqhawana

**Qupaqhawana** (kastilla simipi: *Copacabana*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Titiqaqa qucha patapi.  Chuqiyapu nisqamantaqa 155 km karum.

## Allpa saywachi
Urqukuna: Kalwaryu - Wawa Kalwaryu *(Niño Calvario)* / Kisanani

## Karu puriy
* Ch'umpi Palla *(Virgen Morena)* / Qupaqhawanap Pallan *(Virgen de Copacabana)* 1576 watamanta
* Kalwaryu
* Inlisya Pallanchikpa basilikan, 1820 watamanta


Image:Church of copacabana.jpg|Pallanchikpa basilikan
Image:Copacabana Bolivia07.jpg|Pallanchikpa basilikanpa punkun
Image:Copacabana Bolivia01.jpg
Image:Copacabana Bolivia02.jpg
Rikcha:Copacabana Bolivia06.jpg|Titu Yupanki munumintu, Pallanchikpa basilikanpi


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan
* Qupaqhawana yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a
* Tiwanaku
* Intika 
* Amantani
* Uru wat'akuna
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* 
## Hawa t'inkikuna
Oropeza pruwinsya

**Oropeza pruwinsya** (aymara simipi: *Oropeza jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Oropeza*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi, Los Frailes wallapi. Uma llaqtanqa Chuqichaka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Maran mayu - Puruma mayu - San Pidru mayu - Wapay mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

### Urqukuna

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Urupisa pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Karu puriy

* Inkamach'ay

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Gracias a Diós 
* Michaga 
* Santa Juana 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urupisa pruwinsya
Kuryusuyu

{| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="right"   

**Kuryusuyu** icha **Kurya** () icha **Kuriya** (kastilla simipi: *Corea*) icha **Chusun** (), **Tayhan** () nisqaqa Asyapi huk yaqa wat'am kaspa huk mama llaqtapas karqan. Hansuyupiqa kuriya simitam rimanku.

Iskay ñiqin pachantin hatun maqanakuypa puchukayninpi suwit awqaqkuna chinchayninta tiyapaspa, USA awqaqkunataq uralanninta tiyaparqan. Chaymantapacha Hansuyu mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan:
* Kuriya Runakapaq Runallaqta Ripuwlika (Chinchay Kuryu)
* Kuriya Ripuwlika (Uralan Kuryu)

Kuryu maqanakuypi (25 ñiqin inti raymi killapi 1950 p'unchawmanta 27 ñiqin anta situwa killapi 1953 p'unchawkama) Chinchay Hansuyu Uralanta atiyta munaspa mana atirqan. Ancha achka runakuna wañurqan. Manataq hukllachasqa Hansuyuchu tukurqan.
Panlaris

**Panlasuyu, Panlathis** icha **Panlaris** nisqaqa (Panla simipi: বাংলাদেশ) Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Dhaka llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
Nepal simi

*Nipali simi (*Nepali,* नेपाली, nepālī)
*Niwari simi (*Newari, Nepal Bhasa,* नेपाल भाषा)
**''Ama pantaychu**! Manapunim kaqllachu rimaykuna!''
Panla simi

**Panla simi** nisqaqa Panladish mama llaqtapi, Warat mama llaqtapipas (Kunti Panla, Tripura suyukunapi) rimasqa rimaymi, tukri simim. Ancha rimaqsapam, iskay pachak hunumanta aswanmi.
Dimashq

**Dimashq** (arabya simipi: دمشق‎ ; kastilla simipi: Damasco) icha **Lamasku** llaqtaqa Sirya mama llaqtap uma llaqtanmi.
## Wiñay kawsay
Kamasqa 6300 kñ

## Hawa t'inkikuna
Puñuy

**Puñuy** nisqaqa huk runap icha uywap mana kuyukuspa wichq'asqa ñawilla anchata samaykuyninmi.

Atispanchikqa, sapsilla kawitupim puñunchik, qatap ukhunpi, umanchikwanqa sawnapi. Huk runa llaqtakunapi, hatun wamp'upipas amankapim - warkuq llikapim - puñunku. Purichkaspataq puñuy wayaqakunapipas puñunku.

Puñuchkaq runaqa puñuyninpi musquy mit'akunapi musqunmi, ichataq mit'alla ukhu puñuy mit'akunapi manam musqunchu.

## Hawa t'inkikuna
Manta

**Manta** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk hatun llaqtam, Manta kitip uma llaqtanmi.

Manta llaqtapiqa c. 200.000 runakunam kawsachkanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Manta kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones1-manta/
Durán

**Durán** icha **Eloy Alfaro** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Wayas markap uma llaqtanmi. Durán llaqtapiqa 174.531 runakunam kawsachkanku (2001).

## Allpa saywachi
* Las Cabras urqu
* Wayas mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Santay wat'a

## Puykukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Durán kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
José Manuel Pando pruwinsya

**José Manuel Pando pruwinsya** (aymara simipi: *José Manuel Pando jisk'a suyu*; kastilla simipi: *José Manuel Pando*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Machaqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna