open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qawtama Putha

**Qawtama Putha, Sitharta Qawtama** icha **Sirarta Qawtama** sutiyuq runaqa, icha Sakyamuni, **Wutha,** Putha (563 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Lumbini llaqtapi - 483 Kristup ñawpan watapis wañusqa Kushinagar llaqtapi), huk nisqapas  mama llaqtayuq Wurayuyay nisqa iñiypa, yachay wayllukuypa kamaqninsi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Inriya iñiy

**Hinru iñiy** icha **Inriya iñiy** (sanskrit simipi **सनातन धर्म**; *Sanātana Dharma*, "kakuq iñiy") nisqaqa huk iñiymi, lliw hatun iñiykunamanta aswan mawk'as, Indyapim mast'arisqa.

Hinduwismuqa Indyapi *[[veda]]* nisqa hawaykawsaypi XXI kaq kñ pachakwatapis icha ñawpaqñas paqarirqan. Acka hina iñispa achka dyus kaykunapim iñinku. Tiksimuyuntinpiqa huk llunamanta aswan **Hindu** nisqa iñiqkunam, yaqa tukuynintin Indyapim.

Kay hinam *[[Veda|Rigveda]]* nisqa willka qillqapi qillqasqa:

:Sanskrt: **एकम् सत् विप्रा: बहुधा वदन्ति**
:(latin siq'i llump'api): *Ekam Sat Vipraaha Bahudhaa Vadanti*
:T'ikrasqa: "Chiqapqa hukllam, amawtakuna achkakunata riqsiptinpas."
::— *Rigveda (I kaq qillqa, CLXIV kaq takintin, 46 kaq harawi)*

Kaymi hindu iñiypa darshana nisqa suqtantin yachachiynin:
* Vedanta (Vyāsa-manta)
* Yoga (Patañjali-manta)
* Sankhya (Maharshi Kapilá-manta)
* Pūrva Mīmānsā (Jaimini-manta)
* Nyāya (Gotama-manta)
* Vaiśeshika (Kanāda-manta)
Hawaykawsay

**Hawaykawsay** icha **Siwilisasyun** *(civilización)* nisqaqa ima hinam huk suyupi, suyukunapi runakuna, runa llaqtakuna kawsan, ima hinam allinkunatapas ruraykun, ima hinam mama llaqtapas tukun.
Hawkay

**Hawkay**, **Kustumri** icha **Tradisyun** nisqaqa runapura huk ñawpaq miraymanta qhipaq mirayman, mama taytamanta wawa churinkunaman quykusqa yachaykunam, kamakuy nisqa ruray atiykunam.

Llapa hawaykawsayqa, llapa kawsay saphiqa kikin hawkaykunayuqmi.
Atiy

*Runap imatapas rurayta, imatapas llamk'ayta atiynin, qhaway **[[kamakuy]]**;
*Awqanakuypi huk runakunap atiynin, qhaway **[[atipay]]**;
*Huk runap icha huk runakunap huk runakunata imatapas rurachiyta, uyarichiyta atiynin, qhaway **[[atiyniyuq kay]]**;
*Pukllaypi huk pukllaqpa atiynin, qhaway **[[pukllay]]**;
*Huk mit'api icha pachapi imatapas rurayta atiy, qhaway **[[arpay]]**;
*Huk runaman, huk runakunaman ch'utispa ima millaykunatapas ruray, k'iriy, wañuchiy, qhaway **[[atipakuy]]**.
Kamakuy

**Kamakuy** icha **wallpariy** nisqaqa runap imatapas rurayta, imatapas llamk'ayta atiyninmi.

Llamk'aq maypipas mink'akuyta munaptinqa, pruphisyunninpi kamakuykunayuq kananmi tiyan.
Atipay

**Atipay** nisqaqa awqanakuypi huk runakunap awqa runakunata atiyninmi, aypayninmi. Atipaq awqaqkunaqa, atipaq mama llaqtaqa munaynintam tukuchin.
Puruhisyun

**Puruhisyun**, **Puruphisiyun,** icha **-kamayuq** *(profesión)* nisqaqa runap llamk'aq kananpaq tukuynintin llamk'ay yuyaypi yachachiy nisqapi yachaqasqa kamakuyninkunam, yachaykunam.

Llamk'aq maypipas mink'akuyta munaptinqa, chay pruphisyunninpiqa kamakuykunayuq kananmi tiyan.

Kaymi huk pruphisyunkuna:
* Allparaypi:
** Chakra runa (yapuq, tarpuq, aymuraq)
** Michiq
** Chakuq
** Challwaq
** Yura pallaq
* Allwiyapi:
** Puchkaq
** Awaq
** Yanuq (wayk'uq)
** T'antaq (t'anta ruraq)
** Sipiq (ñak'aq)
** Llaqllaq, Karpintiru (qiru llamk'apuq)
** Irriru (q'illay takaq)
** Pirqaq (wasichaq)
** Wasikamayuq (*arquitecto*)
** Mikaniku
** Maki kapchiq (artista)
** Llamk'aq (phawrikapi)
* Minkaykuypi:
** Chuphir (antawa pusaq)
** Mikhuna apamuq
** Hampiy yanapaq
** Qillqana llamk'aq
* Mama llaqtap minkanpi:
** Wardya
** Awqaq
* Qispi llamk'aypi:
** Qhatuq
** Willay kamayuq (piryudista)
** T'ikraq
* Kapchiypi:
** Qillqaq
** Aranway pukllaq
** Takiq
** Takichaq
** Tusuq
** Taki qillqaq
** Maki kapchiq (artisanu)
* Yachaypi:
** Yachaq, Amawta
** Yachachiq
** Yachay munaq, Yachaqaq (yachakuq)
** Hampiq
** Hampikamayuq
** Taripay amachaq
** Inhiñiru (allwiya kamayuq)
** Wasichay kamayuq (arkhitikta)
* Inlisyapi:
** Tayta kura, runa michiq
** Hatun yaya
Atisqa kay

**Atisqa kay** ( empoderamiento) icha **atiy** (poder) icha **Atiyniyuq kay** nisqaqa huk runap icha huk runakunap huk runakunata imatapas rurachiyta, uyarichiyta atiyninmi, wakipi, mama llaqtapi, tantanakuypi, ayllupi, ruruchinapi.

## Kaypas
***Qarachayka**. (Imperio).Huk llaqtakunata satin maqaypa rurinman.
***Qarachaykuna**. (Imperial). Nishqa qarachaykapaq.
***Qarachaykunayuq**. (Imperialismo). Huk llaqtalla llapan wakin hananpa imaykata ruran, kamachin.
Yupa huqariy

**Yupa huqariy** nisqaqa ima tiksi yupay nisqap kikinwan mirayninmi, huqariq nisqa yupaywan kamachisqa hayk'a kuti. Chaywan tukusqa yupayqa **huqarisqa** *(potencia)* nisqam.

Chay huqarisqaqa a^n kay hinam sut'ichasqa:

:
 \begin{matrix}
 a^n := \underbrace_}
 \end{matrix}


## Kaypipas qhaway
* Yupa hap'ichiy

* Ashka wiñay
Yupay saphi

**Yupa saphi** nisqaqa (latin simipi: *radix*) yupa huqariypa t'ikrasqa **saphichay** nisqa rurayninpa tukunanmi yupa:
Kayqa huqarisqam:
:a = x^n,\,
* *a* nisqaqa mana niyatiwu chiqap yupaymi,
* *n* nisqataq hukmanta aswan hatunmi: *n*>1, pusitiwu hunt'a yupaymi
kachun.

Yupa saphitaq kaymi:
:x = \sqrt[n\,]{a}
Kay hinam qillqarimanchik: *x* nisqaqa *a*-manta *n* ñiqin saphim.
* x\, yupa saphi,
* n\, **huqariq**,
* a\, **saphichana**.

Chay yupa saphiqa pusitiwu yupam.

## Kaypipas qhaway
* Yupa hap'ichiy
Kusipata

**Kusipata** (kastilla simipi: *Cusipata*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk llaqtam, Kusipata distritup uma llaqtanmi.

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Iruma kantun

**Iruma kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Iruma*) Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi. Uma llaqtanqa Iruma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Surakachi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru Uru) pruwinsya
* Surakachi munisipyumanta
Churu kantun

**Churu kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *El Choro*) Buliwya suyupi kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Churu munisipyupi. Uma llaqtanqa Churu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Uru Uru qucha 
* Uru Uru karnawal
## Pukyukuna
* Churu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru-Uru) pruwinsya
Q'araqullu kantun (Uru Uru)

**Q'araqullu kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Caracollo*) Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Q'araqullu llaqtam (4.412 runa, 2001 watapi).

Kay llaqtap sutinqa aymara simim.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asanaki walla
* Puwpu qucha
* Uru Uru pukllay
* Uru Uru qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* Qaraqullu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Q'araqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Surakachi kantun

**Surakachi kantun** (kastilla simipi: *Cantón Soracachi*) nisqaqa Buliwyapi mamallaqtapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi. Uma llaqtanqa Surakachi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Uru Uru pukllay
* Uru Uru qucha
## Pukyukuna

* Surakachi munisipyu: Yupaykuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Surakachi munisipyu: yupaykuna, saywitu
* Surakachi munisipyumanta
Silluta kantun

**Silluta kantun** (kastilla simipi: *Cantón Sillota*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Qaraqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Silluta llaqtam.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Qaraqullu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru-Uru) pruwinsya
Jach'ak'achi kantun

**Jach'ak'achi kantun** (aymara simi: *jach'a*, "hatun", k'achi, "punku kiru"; kastilla simipi: *Cantón Achacachi*) nisqaqa Buliwyapi, huk kantunmi Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Jach'ak'achi munisipyupi. Uma llaqtanqa Jach'ak'achi llaqtam.

## Allpa saywachi

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Achakachi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
Warina munisipyu

**Warina munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Huarina*) nisqaqa Umasuyu pruwinsyapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Warina llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tuturuni - Nunumani
* Quchakuna: Wiñaymarka qucha
* Mayukuna: Jach'a Jawira *(Jachcha Jahuira)*

* Saywakuna:
** chinchayman: Warisat'a kantun (Jach'ak'achi munisipyu, Umasuyu pruwinsya)
** antiman: Piñas kantun (Antikuna pruwinsya)
** qullaman: Wankani kantun (Antikuna pruwinsya), Titiqaqa qucha
** kuntiman: Jach'ak'achi munisipyu (Jach'ak'achi kantun), Watajata munisipyu

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Mawk'a Jach'ak'achi munisipyu (Warina llaqtawan): yupaykuna, saywitu (PDF; 671 kB) 
* umd.descentralizacion.gov.bo/municipal/fichas/ficha_gen.php?municipio=20201 /  Mawk'a Jach'ak'achi munisipyu (Warina llaqtawan): yupaykuna (2001 watapi)
Franz Tamayo kantun

**Franz Tamayo kantun** (kastilla simipi: *Franz Tamayo*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Jach'ak'achi munisipyupi. Uma llaqtanqa Franz Tamayo llaqtam.

## Pukyukuna
* Achakachi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Jach'ak'achi munisiypu: yupaykuna, saywitu (2001 watamanta saywakunawan)
Warisat'a kantun

**Warisat'a kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Warisata*) Buliwyapi kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Jach'ak'achi munisipyupi. Uma llaqtanqa Warisata llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna:
* Indihina yachay suntur:
**Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi (aymara simipi: *Tupak Katari Jach'a Yatiñ Uta*)

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Jach'ak'achi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
* Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi (kastilla simi)
Janq'ulaymi kantun

**Janq'ulaymi kantun** (*Janq'ulaymi*: aymara simi; kastilla simipi: *Cantón Ancoraimes*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Janq'ulaymi munisipyupi. Uma llaqtanqa Janq'ulaymi llaqtam (561 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Yachay Suntur Tupaq Katari
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* Janq'ulaymi munisipyu: Yupaykuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
Maq'a Maq'a kantun

**Maq'a Maq'a kantun** (kastilla simipi: *Cantón Villa Macamaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapipi huk kantunmi , Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Janq'ulaymi munisipyupi. Uma llaqtanqa Maq'a Maq'a *(Villa Macamaca)* llaqtam.

Kay llaqtap suntinqa aymara simim, *maq'a* mikhuy

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wiñaymarka qucha
## Pukyukuna

* Janq'ulaymi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Janq'ulaymi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qimalla kantun

**Qimalla kantun** (kastilla simipi: *Cantón Kemalla*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Qimalla llaqtam (614 runa, 2001 watapi).

Kay llaqtap sutinqa aymara simim.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Wayrapata qucha

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Q'araqullu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Q'araqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pusitiwu

**Pusitiwu** nisqaqa (latin simimanta: *positivum* "churanapaq", *positum*: "churasqa", *ponere*: "churay") kaykunatam niyta munan:
***Sapsilla**: ima allin kaqpas, ima sumaq kaqpas;
***[[Yupay yachay]]pi**: ch'usaqmanta aswan hatun yupay: x>0, sanancha: +;
***[[Pachaykamay]]pi**: prutunpi hina pusitiwu nisqa pinchikilla chaqna, sanancha: +;

## Kaypipas qhaway
**Pusitiwu* nisqap hayunqa *[[niyatiwu]]* nisqam.
Niyatiwu

**Niyatiwu** nisqaqa (latin simimanta: *negativum* "ama ninapaq, mana ninapaq", *negatum*: "ama nisqa, mana nisqa", *negare*: "ama niy, mana niy") kaykunatam niyta munan:
***Sapsilla**: ima mana allin kaqpas, ima millay kaqpas;
***[[Yupay yachay]]pi**: ch'usaqmanta aswan uchuy yupay: x, sanancha: -;
***[[Pachaykamay]]pi**: iliktrunpi hina niyatiwu nisqa pinchikilla chaqna, sanancha: -;

## Kaypipas qhaway
**Niyatiwu* nisqap hayunqa *[[pusitiwu]]* nisqam.
Ch'usaq

*Ima mana imayuqpas, ima manapuni hunt'asqachu kaqpas;
*Mana imayuq p'ulin, qhaway **[[ch'usaq p'ulin]]**;
*Quyllurpura kaq ch'usaq p'ulin, qhaway **[[ch'usaq pacha]]**;
*Mana ima kaqtapas niq yupay, **0** sananchayuq, qhaway **[[ch'usaq yupay]]**.
Ch'usaq yupay

**Ch'usaq**, kichwapi **illak** nisqaqa mana ima kaqtapas niq yupaymi. Yupay sanampanqa 0.

**0 imapas** icha **"ch'usaq" imapas** nisqaqa **mana imapas** niyta munanmi.

{} = \emptyset \  pa yupaynin.

Mayqan yupapis katsun x, tsaypita yarqun x-x =0 = y-y = a-a

Ch'usaq ima yupayman yapasqaqa chay yupaymi kakun: x+0=x.

Ch'usaq ima yupaymanta qichusqaqa chay yupaymi kakun: x-0=x.

Ch'usaqwan ima yupaypas mirasqaqa ch'usaqmi tukukun: x\cdot 0=0.

Manam saqillanchu ch'usaqwan rakiy: x\div 0 \, \ manam, \ kanchu .

Huqmi lluqsin hatarisqa  x^o = 1 ,\ x \ne 0.

:\sqrt{0} = 0, \leftrightarrow\ 0^2 = 0\cdot 0 = 0 

Hukwan (1) ch'usaqllawan (0), llapan yupaykunata atinchik qillqayta.
Silluta Belén kantun

**Silluta Belén kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Sillota Belén*) Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Belén llaqtam.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Q'araqullu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru-Uru) pruwinsya
Illaq

*Mana ima kaqpas;
*Mana pi kaqpas;
*Mana kaypi kachkaq runa;
*Karu puriq runa;
*Ch'usaq yupay (**0**, kichwapi);
*Illap'u;
*Achkiy.
Louis XIV

**Louis XIV** *(Luis chunka tawayuq kaq)* Louis-Dieudonné sutiyuq runaqa, **Inti Qhapaq** *(Le Roi Soleil)* nisqapas  (*5 ñiqin tarpuy killapi - 1638 paqarisqa Saint-Germain-en-Laye llaqtapi - †1 ñiqin tarpuy killapi - 1715 wañusqa Versailles llaqtapi ). 

*L'État, c’est moi!* – "Mama llaqtaqa ñuqam!" nispa apsulutismu nisqa pachap hatun runansi karqan.

Tayta: Louis XIII
Mama: Ana de Austria

Ñawpaq warmi: María Teresa de Austria

Wawakuna: 
* Con Ana de Austria: Louis de Francia (1661–1711);Ana Isabel (1662); 
María Ana (1664); María Teresa (1667–1672); Felipe (1668–1671), Duque de Anjou wan Luis Francisco (1672). 

* Con Luisa de La Vallière: 4,  dos legitimados: María Ana (¿?–¿?), primera dama de Blois, casada con Luis Armando de Borbón, príncipe de Conti; wan Luis (¿?–¿?), conde de Vermandois. 
* Con Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan: 7 (Luisa Francisca (1669–1672); Luis Augusto (1670–1736), duque de Maine, abad de Saint-Germain-des-Prés; Luis César (1672–1683), conde de Vexin; Luisa Francisca (1673–1743), Mademoiselle de Nantes, esposa de Luis III de Borbón-Condé, duque de Borbón, 6º príncipe de Condé; Luisa María Ana (1674–1681), Mademoiselle de Tours; Francisca María (1677–1749), la segunda Mademoiselle de Blois, que sería esposa de Felipe de Orleans, duque de Chartres y futuro Regente a la muerte de Luis XIV;wan Luis Alejandro (1678–1737), conde de Toulouse). 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Ransiya

 
## Hawa t'inkikuna

* (Kastilla simipi):
** Carta autógrafa de Luis XIV a Inocencio XII
* (Inlish simipi):
** Cronología de Luis XIV
** Steingrad, E. (2004). "Louis XIV" 
** Acton, J. E. E., 1er Barón. (1906). ''Lectures on Modern History.'' Londres: Macmillan and Co.
Aymaya kantun

**Aymaya kantun** (kastilla simipi: *Cantón Aymaya*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Aymaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Luzmila Carpio
* Siglo XX
* Unsiya
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Rafael Bustillo pruwinsya
Chuqi Uta munisipyu

**Chuqi Uta** (aymara simi *chuqi* quri, *uta* wasi, "quri wasi")  icha **Chuqi Uta Ayllu Jukumani** (kastilla qillqaypi: *Chuquihuta Ayllu Jucumani / Chuquihuta / Chuquiuta*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Rafael Bustillo pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwyapi, 2009 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Chuqi Uta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Ch'alla Apachita
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Jawira, Tampuri

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Llallawa
* Luzmila Carpio
* Siglo XX
* Unsiya
## Pukyukuna

* Unsiya munisipyu: Yupaykuna (2001)
## Hawa t'inkikuna
*Unsiya munisipyu (mawk'a Chuqi Uta kantunwan): yupaykuna, saywitu
Wankani kantun (Uru Uru)

**Wankani kantun** (kastilla simipi: *Cantón Huancane*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi , Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Uma llaqtanqa Wankani llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asanaki
* Asanaki walla
## Pukyukuna
* Ch'allapata munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ch'allapata / Eduardo Avaroa pruwinsya
Puwpu kantun

**Puwpu kantun** (kastilla simipi: *Coripata*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Puwpu pruwinsyapi, Puwpu munisipyupi. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Puwpu munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puwpu pruwinsya
Puririy

**Puririy** icha **ñiqta** *(dirección)* nisqaqa imappas icha pipapas maymanpas, imamanpas t'uksiyninmi, riyninmi, puriyninmi, rikuyninmi.

Hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunataqa, *(hatun rikuchiq iñukuna: [[chincha]], [[anti]], [[uralan]], [[kunti]])* **[[Tawantin iñu]]** ninchikmi.
Puriy (sut'ichana)

*Runap maymantapas maymanpas riynin, qhaway **[[puriy]]**
*Yakup mayupi riynin, qhaway **[[mayu]]**
*Imappas maymanpas riynin, t'uksiynin, qhaway **[[puririy]]** *(dirección)*.
Umurata

**Umurata** icha **Umarata** nisqaqa Buliwya suyupi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.052 m  mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *umu* layqa, *Umurata* "Layqasqa" icha *Umarata* "Machasqa" .

## Kaypipas qhaway
* Aqutanku 
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Kapurata
* Parinaquta
* Pumirapi
* Sajama
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywtiu
Ch'iyar Qullu

**Ch'iyar Qullu** icha **Ch'iyarqullu** *(Chiar Kkollu)* nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsya, Antamarka munisipyu, Jurinuqa kantun.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *ch'iyar(a)* yana, *qullu* urqu,, "Yana Urqu".

## Kaypipas qhaway
* Janq'u Quta *(Jankho Kkota)* 
* Jayu Quta *(Jayu Kkota)* 
* K'ara K'ara mayu 
* Laq'a Jawira
* Puwpu qucha
* Wichhu Qullu *(Wichu Kkollu)*
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Antamarka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qulluma

**Qulluma** (*Colluma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqu luq'um, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qurqi munisipyupi, Jupuqiri kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.876 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Mallku Quta *(Mallcu Kkota)*
* Parina Quta *(Parina Kkota)*
* Qullpa Jawira *(Kollpa Jahuira)*
## Hawa t'inkikuna
* Qurqi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jayu Quta (Ladislao Cabrera)

**Jayu Quta**, **Jayuquta** icha **Jayu quta** *(Jayu Khota / Jayu Kkota)* nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqu luq'u qucham, Uru Uru suyu, Ladislao Cabrera pruwinsya, Salinas de Garci Mendoza munisipyu, Villa Esperanza kantunpi, Uyuni kachi quchap chinchayninpi, Quwiphasa kachi quchap antinpi.

Kay quchap sutinqa aymara simim: *jayu* kachi, quta qucha,, "kachi qucha".

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Salinas de Garci Mendoza munisipyu: yupaykuna, saywitu
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** sutiyuq runaqa (22 ñiqin ayriway killapi 1724 paqarisqa Königsberg llaqtapi, Anti Prusyapi; 12 ñiqin hatun puquy killapi 1804 wañusqa Königsberg llaqtapi) huk aliman Yachay wayllukuqsi karqan.
Isqala

**Isqala** (kastilla simipi: *Escala*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum, Lipisurqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.000 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Uturunku
Jurqara

**Jurqara** (*Jorcada*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Uturunku

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Michincha

**Michincha** nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.305 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Paruma nina urqu
* Ulqa nina urqu
## Pukyukuna

* www.volcano.si.edu
Pampa Luxsar

**Pampa Luxsar** (*Pampa Luxsar*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.543 mitrum aswan hanaq.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Santa Isabel (nina urqu)

**Santa Isabel** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.240 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Lipis walla
## Pukyukuna

* mapcarta.com
Sapaliri

**Sapaliri** (*Zapaleri*) nisqaqa Lipis wallapi, Antikunapi, huk ariqmi, Arhintinapi, Jujuy wamanipi, Buliwya suyupipi, P'utuqsi suyupi (Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun), Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwapi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.619 m / 5.653 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Likankawur
* Wayaqi
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qhapaqa

**Qhapaqa** (Aymara, kastilla qillqaypi *(Capaja)* nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk urqum, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.056 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asu Asuni
* Chachakumani
* Chullkani
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Kusin Chutu
* Laram Q'awa
* Mamaniri
* Sajama
* Sajama mamallaqta parki
* Sunaraya
* Yaritani

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Turqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chawpi Urqu

**Chawpi Urqu** icha **Wisk'achani**   (kastilla qillqaypi: *Chaupi Orco / Viscachani*) nisqaqa Apulupampa wallapi huk rit'i urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruwpipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Sina distritupi, Kawalluni rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 6.044 mitrum aswan hanaq. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 240 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Ananiya
* Hatun Palumani
* Kallijun
* Such'i qucha
* Such'i mayu
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sina llaqta, Ananiya, Chawpi Urqu, Hatun Palumani, Palumani Tranka
Qala Phusa

**Qala Phusa**, **Q'ululu** icha **Khachura** (aymara simim, kastilla qillqaypi *Khala Phusa, Cololo, Ccachura*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.915 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Q'ululu Quta
* Jach'a Waracha

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Alain Mesili - Guia de Alta Montaña/Bolivia
* www.altiplanoextreme.com
Palumani

**Palumani** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Palomani*) Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananiya distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.723 mitrum aswan hanaq.
* Hatun Palumani 5.723 m (*Palomani Grande*) 
* Palumani *Tranka* 5.633 m (*Palomani Tranca*)
* Palumani Kunka 5.629 , (*Palomani Cunca*)

## Kaypipas qhaway
* Ananiya rit'i urqu
* Chawpi Urqu
* Such'i qucha 

## Pukyukuna

* Pilichuku munisipyu: yupaykuna, saywitu
* allthemountains.com/httpdocs/chaupiorco.htm Saywitu: Sina llaqta, Ananiya rit'i urqu, Chawpi Urqu, Hatun Palumani, Palumani Tranka, Such'i qucha
Nuwi

**Nuwi** (kastilla simipi: *Cerro Nubi*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum,  Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.710 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Askarani
* Chawpi Katantika
* Chawpi Urqu
* Jach'a Waracha
* Kunti Katantika
* Machu Such'i Qhuchi
* Nuwi qucha *(Laguna Nubi / Laguna Nueve)*
* Phawchi qucha
* Q'ululu Quta
* Q'ululu

## Pukyukuna

* John Biggar, *Los Andes - Una Guía para Escaladores*, p. 130: Saywitu
Kanisaya

**Kanisaya**  nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Pilichuku kantunpi, Bautista Saavedra pruwinsyapipas, Kurwa munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.706 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Akhamani
* Casarara rit'i urqu (5.702 m)
* Ch'uxña Quta
* Iskillani
* Jila Qallu
* Jisk'a K'uchu
* Nuwi
* Q'ululu
* Q'uru Qhini

## Pukyukuna

* Saywitu
* www.rgs.org, p. 9
* Rikcha
Chinchay Montserrat

**Chinchay Montserrat** (*Montserrat Norte*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Such'i quchap chinchay-antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.655 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hatun Palumani
* Machu Such'i Qhuchi
## Puykukuna

* Saywitu
Chawpi Qhatantika

**Chawpi Qhatantika** icha **Chawpi Qhatant'ika** *(Katantica Central)* nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.630 mitrum aswan hanaq.

Katantika qutupiqa kanmi kay umachakunam:
* Pilichuku Waracha 5.650 m
* Apulu 11 5.650 m
* Bures rit'i urqu 5.560 m
* Radioafición 5.580 m
* Kunti Qhatantika 5.630 m
* Lluqu Lluqu 5.605 m
* Anti Qhatantika 5.592 m
* Qhatantika II 5.550 m
* Monte Alba 5.525 m
* Urin Qhatantika 5.310 m

## Kaypipas qhaway
* Kunti Walla
## Puykukuna

* Alain Mesili: Apulupampa wallamanta (inlish simi)
* www.ademiller.com p. 5 (inlish simi)
* www.saviabolivia.org(kastilla simi)
Asu Q'arani

**Asu Q'arani** (*Azucarani / Ascarani*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsya, Pilichuku munisipyu, Such'i quchap antinpi, Monte Alba urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.580 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim, *asu* wawa, *q'ara*,*-ni* huk aymara k'askaq.

## Kaypipas qhaway
* Jach'a Waracha
* Lluqu Lluqu
* Machu Such'i Qhuchi
## Pukyukuna

* Saywitu
Akhamani

**Akhamani**, **Aqhamani** icha **Akamani** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Kurwa munisipyupi, Qamsaya kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 / 5.666 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Apulupampa sallqa pacha suyu
* Madidi mamallaqta parki
* Such'i mayu
## Pukyukuna

* www.saviabolivia.org (kastilla simi)
* Kurwa munisipyu: yupaykuna, saywitu
## Hawa t'inkikuna
* www.altiplanoextreme.com
Kanchas

**Kanchas** (kastilla simipi: *Nevado Canchas* / *Camchas*) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Aquchaka distritupi, Chakas distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.049 mitrum aswan hanaq.    
## Kaypipas qhaway
* Yanarrahu rit'i urqu
* Chakas
## Pukyukuna

* Saywitu: Asunsyun pruwinsya pdf
Wallqan

**Wallqan**, **Rahupakinan**, **Rahupakina**, **Rasupakinan** icha **Wichahanka** (kastilla qillqaypi: *Nevado Hualcan* / *Rajupakinan* / *Rajopaquinan* / *Huichajanga*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum,  Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Qarwa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.122 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chaqllaku
* Chawpikallki 
* Pamparahu (Qarwaqataq, Qupa)
* Tullparahu (Wantuy)
* Ulta 
* Waskaran
* Wichahanka
* Yawina
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Asunsyun pruwinsya
* Instituto Nacional Geográfico
* ''Compendio Estadístico 2008'' p. 22
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
Matarahu

**Matarahu**, **Matarrahu**, **Matarruhu** icha **Pisqu**  (kastilla qillqaypi: *Mataraju* / *Matarraju* / *Matarajo* / *Matarrojo* / *Pisco*) nisqaqa Piruw suyupi, huk rit'i urqum, Yuraq Hankapi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritu, Llankanuku quchakuna ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.752 / 6.074 mitrum aswan hanaq.
* Waras: 60 km

## Kaypipas qhaway
* Aguja
* Artisunrahu 
* Chawpikallki
* Chakrarahu 
* Qaras
* Tullparahu
* Waskaran 
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Yunkay pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com
Pukahirka

**Pukahirka** (*Pucahirca* / *Pucajirca* / *Pukachirka*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Pumapampa pruwinsyapi, Pumapampa distritu‎pi (Chinchay Pukahirka), Waylas pruwinsyapipas, Yuraqmarka distritupi (Chawpi Pukahirka) . Pikchunqa mama quchamanta 6.046 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Arwayqucha
* Chawpikallki
* Garcilaso rahu (Chuntu)
* Pisqu (Matarahu)
* Qaras
* Rinrihirka
* Shaprarahu 
* Santa Krus
* Shuyturahu (Allpamayu)
* Tawllirahu
* Tullparahu
* Parun qucha
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna

## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional 
* Saywitu: Waylas pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Pukahirka
* www.ign.gob.pe
Pumapampa rit'i urqu (Chakas-Markara)

**Pumapampa** (kastilla qillqaypi: *Nevado Pomabamba*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Markara distritupi. Pikchunqa mama quchamanta +5.000 mitrum aswan hanaq. 

## Kaypipas qhaway
* Akillpu rit'i urqu
* Paqarisha qucha
* Pirlilla
* Rukutuyu
* Tarushkancha rit'i urqu

## Pukyukuna

* Saywitu: Qarwa pruwinsya
Punpuyaq

**Punpuyaq** (*Punpuyac*) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.166 mitrum aswan hanaq.    

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kitarahu

**Kitarahu** (kastilla qillqaypi: *Quitaraju*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.035  / 6.040 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Artisunrahu 
* Chawpikallki
* Pisqu 
* Pukahirka
* Qaras
* Shaprarahu 
* Santa Krus
* Shuyturahu (Allpamayu)
* Tawllirahu
* Tullparahu
* Parun qucha

## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional 
* Saywitu: Waylas pruwinsya pdf
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Sawitu: Kitarahu
* [http://www.montanasperuanas.com/Quitaraju.html www.montanasperuanas.com (Kitarahu rit'i urqumanta)
Rasaq

**Rasaq** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.017 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Sarapu
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
Kukauru

**Kukauru** (*Cocauro*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Charkana distritupi, Ayakuchu suyupipas, Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Uyulu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.228 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna
Lunq'u urqu

**Lunq'u** (kastilla qillqaypi *Lunco, Limco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi, Mullipampa distritupi, Ariqipa suyupipas, Unyun pruwinsyapi, Pampamarka distritupi, Waynaquta distritupi, Ayakuchu suyupipas, Parinaqucha pruwinsyapi, Anisu distritupi. 

## Pukyukuna
Wanipaku

**Wanipaku** (kastilla simipi *Cerro Huanipaco, Huayniparco, Nevado Temporal*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Uyulu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.183 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Wanipaku mayu *(Río Huanipaco)*
* Wanipaku qucha *(Lago Huanipaco)*

## Pukyukuna
Quymulachi

**Quymulachi** nisqaqa Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.010 mitrum aswan hanaq.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Ipuqhapaq

**Ipuqhapaq** (*Hipocapac*) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Carumas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.596 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
Tiksani

**Tiksani** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Ticsani*) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum, Barroso wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Cuchumbaya distritupi, San Cristóbal distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.408 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Barroso
## Pukyukuna

* www.allthemountains.com/httpdocs/ticsani.htm / Saywitu: Tiksani
## Hawa t'inkikuna
* escale.minedu.gob.pe - UGEL saywitu Mariscal Nieto wamani, Muqiwa suyu
Antajawi (Muqiwa)

**Antajawi** (*Antajave*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum, Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Qaruma distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.352 mitrum aswan hanaq.

Kay urqup sutinqa aymara simim: *anta* anta, *jawi* millma, "anta millma".

## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
Mishawaka urqu

**Mishawaka** (*Cerro Mishahuaca*) nisqaqa Piruwpi, Piwra suyupi, Wankapampa pruwinsyapi, Kanchaqi distritupi, huk urqum. 
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Killaqa kantun

**Killaqa  kantun** (kastilla simipi: *Cantón Santuario de Quillacas*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Killaqa munisipyupi. Uma llaqtanqa Killaqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Asanaki
* Asanaki walla
## Pukyukuna

* Killaqa munisipyu (Santuario de Quillacas munisipyu): Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ch'allapata / Eduardo Avaroa pruwinsya
Kri simi

**Kri** icha **Kriy** (ᐃᔨᔫ ᐊᔨᒧᐎᓐ - *Nēhiyawēwin, Nīhithawīwin, Nēhinawēwin*) simiqa Kanadapi kawsaq 117.000 Kri runakunap rimayninmi.
Anishinapay simi

**Anishinapay** *(ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ - Anishinaabemowin = Anihšinâpêmowin, Ojibwemowin = Ocipwêmowin)* simiqa 70.000 Anishinapay runakunap rimayninmi: 55.000 rimaqqa Kanadapim kawsaq, 15.000 rimaqtaq Hukllachasqa Amirika Suyukunapim.
Chhalaki simi

**Chhalaki** (Tsalaki) icha **Chhiruki** *(Tsalagi)* simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 15.000-22.500 Chiruki runakunap rimayninmi.
Kuna simi

**Khuna** icha **Kuna** *(Dulegaya)* simiqa Panamap Kuna Yala nisqa suyunpi kawsaq 57.000 Kuna runakunap rimayninmi.

*[[Awya Yala]]* nisqa rimaqa kuna simipi *Abya Yala* nisqamantam hamun.
Waymiyi simi

**Waymiyi** *(Ngäbere)* simiqa Panamap Ngöbe-Buglé nisqa suyunpi kawsaq 128.000 Waymiyi runakunap rimayninmi.
Miskitu simi

**Miskitu** *(Mískitu)* simiqa Nikarawap, Unduraspapas Miskitu chalan nisqapi kawsaq 183.400 Miskitu runakunap rimayninmi.
Kuna runa

**Kuna**, **Dule** icha **Tule** nikuq runakunaqa Panamap Kuna Yala nisqa mama suyunpi, Kulumbyapipas kawsaq indihina runa llaqtam, 57.000 runam, kuna simi rimaq.

## Hawa t'inkikuna
* Alí, Maurizio. 2010: “En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto”. Universidad de Los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN 978-958-695-531-7.
* Alí, Maurizio 2009: "Los indígenas acorralados: los kuna de Urabá entre conflicto, desplazamiento y desarrollo"; Revista Javeriana, Pontificia Universidad Javeriana de Colombia, n.145 (julio): 32-39.
Miskitu

**Miskitu** nikuq runakunaqa Nikarawap, Unduraspapas Miskitu chalan nisqa mama suyunpi kawsaq indihina runa llaqtam, 150.000-200.000 runam, miskitu simi rimaq.

## Hawa t'inkikuna
Aknu

**Aknu** (kastilla qillqaypi *Aqno*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk nina urqum.
Luqlusqa

**Luqlusqa** (*Loqlosqa*) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum. 
## Kaypipas qhaway
Yanakusma

**Yanakusma** (*Yanacusma*) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum. 

## Kaypipas qhaway
Yanawaqra

**Yanawaqra** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Yanahuaccra*) Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, Lukanamarka distritupi, Sanku distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.600 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Urpuna

## Pukyukuna
Chankarra

**Chankarra** (*Changarra*) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta ... mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
Chuymala

**Chuymala Urqu** (kastilla qillqaypi *Chuymala Orcco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, Sanku distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.200 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Urpuna
Milano

**Milano** llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Llaqtapi paqarisqa
* Federico Borromeo
* Paolo Maldini
* Valentino Mazzola
* Gianni Rivera
* Alessandro Volta
## Ñaña llaqtakuna

*  Bethlehem, Palistina, 2000
* Birmingham, Inlatirra, 1974
*  Buenos Aires, Arhintina
*  Caracas, Winisuyla, 2000
*  Cracovia, Pulunya
*  Dakar, Senegal
*  Fráncfort del Meno, Alimanya, 1971
*  Lyon, Ransiya
*  Osaka, Nihun
*  São Paulo, Brasil
*  San Petersburgo, Rusiya
*  Shanghai, Chunwa
*  Tel Aviv, Israyil
*  Toronto, Kanada
*  Arequipa, Piruw
*  Guadalajara, Mishiku

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Como

**Como** llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Wiñay kawsay

## Runakuna
* 84 876 (2010 wata)
## Llaqtapi paqarisqa
* Alessandro Volta

## Kurakakuna
* Mario Lucini.

## Ñaña llaqtakuna
* Fulda, 1960.
* Tokamachi, 1975.
* Nablus, 1998.
* Netanya,  2004.
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Tuksi

*T'uksi, qhaway iñu;
*Kay bagri challwakuna:
**Kunchi (genus *Pimelodus);*
**Llawsatuksi (genus *Pimelodella).*
Napuli

**Napuli** icha **Napoli** llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Enrico Caruso
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Alessandria

**Alessandria** llaqtaqa Piemonte suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Llaqtapi paqarisqa
* Umberto Eco

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Bologna

**Bologna** llaqtaqa Emilia-Romagna suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

## Wiñay kawsay

## Llaqtapi paqarisqa
* Binidiktu XIV
* Griguryu XIII
* Luigi Galvani

## Ñaña llaqtakuna
* Coventry, 1984
* Kharkiv, 1966
* Kinshasa
* La Plata, 1988
* Leipzig, 1962 
* St. Louis, 1987
* Portland, 2003
* Thessaloniki, 1981
* San Carlos, 1988
* Saint-Louis, 1991
* Toulouse, 1981
* Tuzla, 1994
* Valencia, 1976
* Zagreb, 1963 

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
Siracusa

**Siracusa** (Siracusa simipi: *Saraùsa*; mawk'a grigu simipi: Συρακούσες, Συρακούσαι *Syrakúsai*) llaqtaqa Sicilia wat'api, Italya mama llaqtapi, kan, Siracusa pruwinsyap uma llaqtanmi. 2005 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Llaqtapi paqarisqa

* Arkhimidis (287-212 KÑ)
* Philistos (432-356 KÑ)
* Theokritos (ca. 324-270 KÑ)
* Hieron II. Siracusamanta (306-215 KÑ)
* Lusiya Siracusamanta (ca. 283-303)
* Simeon von Trier (ca. 980-1035)
* Rosario Gagliardi (1698-1762)
* Lucia Migliaccio (1770-1826)
* Salvo Randone (1906-1991)
* Elio Vittorini (1908-1966)
* Stefania Prestigiacomo (* 1966), Kawpaq runa
* Giuseppe Gibilisco (* 1979)

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Arezzo

**Arezzo** llaqtaqa Toscana suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
## Wiñay kawsay
## Llaqtapi paqarisqa
* Petrarca

## Runakuna
99 500 runakuna (2009)
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Firenze 
## Hawa t'inkikuna
Vicenza

**Vicenza** llaqtaqa Veneto suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.

Basilica Palladiana (Vicenza) - facade on Piazza dei signori.jpg|Basilica Palladiana
Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade - Vicenza.jpg|Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade
Palazzo Chiericati (Vicenza).jpg|Palazzo Chiericati
Monument to Andrea Palladio (Vicenza).jpg|Andrea Palladio
Cathedral (Vicenza) - Sud esposizione.jpg|Santa Maria Annunciata
Interior of Teatro Olimpico (Vicenza).jpg|Teatro olimpico


## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kriti

**Kriti** (grigu simipi: *Κρήτη*, latin simipi: *Creta*) nisqaqa Allpapura hatun quchapi huk Grisyaman kapuq wat'am. Uma llaqtanqa Iráklio *(Ηράκλειο)* llaqtam.
Yawati k'aspi

**Yawati k'aspi** icha **Hampi iluchi** *(Abuta grandifolia)* nisqaqa Ikwadurpa paray sach'a-sach'akunapi wiñaq abuta sach'acham, hampi yuram, iskay, pichqa mitrukama hatun wiñaq, q'illu mikhuna wayuyuq. P'anqankunaqa, qaraqa, saphipas hampinam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Abuta

**Abuta** *(Abuta)* nisqaqa Chawpi, Uralan Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi wiñaq iskay phutuy raphiyuq lluq'aq yurakunam, thansakunam, huk sach'akunapas.

Kaymi huk abuta rikch'aqkuna:
*Yawati k'aspi *(Abuta grandifolia)*
Lluq'aq yura

**Lluq'aq yura** icha **Siqakuq yura** nisqakunaqa manam sach'achu, manam thansachu, manam qurachu, ichataq huk yurakunapi, rumip hawanpi, pirqakunapi, k'aspikunapi lluq'aspa wiñaq yurakunam, mana kikinpi sinchichu kaq.

Q'iruyaq lluq'aq yurakunataqa waska yura ninchikmi.

Kaymi huk lluq'aq yurakuna:
*Sapallu
*Kaywa
*Purutu
*Kumar
*Uwas
*Lupulu
*Idira
*Abuta
*Ayawaska

## Hawa t'inkikuna
Lan wiqi

**Lan wiqi**, kichwapi **Lan wiki** *(Croton lechleri)* nisqaqa Ikwadurpa paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'am, hillisapa hampi yuram, huk laya llawsa muram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ruphay

*Rawray, kañay: **[[rawray]]**, **[[nina]]**;
*Unquypi q'uñiy: **[[ruphariy]]**;
***[[Q'uñi chhika]]** *(calor)*;
***[[Q'uñi kay]]** *(temperatura)*;
***[[Rupa-Rupa]]**;
***[[Inti]]**

## Kaypipas qhaway
*Ruphachiy
Q'uñi

***[[Q'uñi chhika]]** *(calor)*;
***[[Q'uñi kay]]** *(temperatura)*
*Q'uñi mit'a, qhaway **[[ruphay mit'a]]**
***[[Q'uñichiy]]**
Lanki

**Lanki** (kastilla simipi: *Langui*) nisqa llaqtaqa tarikun Lankilayu quchap hap'isqanmi, Qusqu suyupi, hatun Kana wamanipi, Lanki distritupi. 

## Llaqtapi paqarisqa
*Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a), qhichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Lanki distritu
* Hatun K'ana
* Yanaurqu
* Qiswa chaka
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
* Saywitu: Qusqu suyu
Llanqanukhu quchakuna

**Llankanuku quchakuna** (**Llanqanuku kallki kallki** --> desfiladero de Llanganuco,  Ankash qallupi) (*Lagunas de Llanganuco* Kastilla simipi), Chinanqucha Urqunquchawan, nisqakunaqa iskay qucham Waskaran mamallaqta sach'a sach'allaypi,  Piruw mama llaqtapi, Yuraq Walla wallapi, Ankash suyupi, Yunkay  wamanipi, Yunkay  listritupi. Yunkay llaqtaqa nisqamanta 25 km karum.

## Karu puriy
* Waskaran mamallaqta sach'a sach'allaymanaqa *Waskaran mamallaqta wari kancha*
* Waskaran: 7,2 km

## Kaypipas qhaway
* Wantuy
* Chakrarahu
* Matarahu
* Chupikallki

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
* Saywitu: Yunkay pruwinsya pdf
## Hawa t'inkikuna

* www.geonames.org / Llankanuku quchakuna: Satilliti rikcha
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Qucha 69

**Qucha 69** (kastilla simipi: *Laguna 69*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi.
Muruqucha

**Muruqucha**  nisqaqa huk qucham Piruwpi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna
Suyt'uqucha (Apurimaq)

**Suyt'uqucha** (kastilla qillqaypi *Situcocha, Suitoccocha, Suytuccocha, Suitocha, Sutococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, Antawaylla distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Paqucha qucha
Natiqucha

**Natiqucha** (*Lago Huaron,Lago Huarón,Lago Naticocha,Laguna Huaron,Laguna Huarón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk qucham.
Piuray qucha

**Piuray qucha** nisqaqa  Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Chinchiru distritupi, Chinchiru llaqtañiq. 

## Kaypipas qhaway
* Waypu qucha
## Pukyukuna

* Saywitu: Urupampa pruwinsya pdf
## Hawa t'inkikuna
* mapcarta.com / Piuray qucha
Urqus qucha

**Urqus qucha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urqus distritupi. 

## Hawa t'inkikuna
* Rikcha: Urqus qucha
Machuqucha

**Machuqucha** *(Machucocha)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi, Urqupampa distritupipas. 

## Kaypipas qhaway
* Almilla qucha 
* Asuka qucha *(Lago Asoca)* 
* Chachas qucha 
* Llaywa qucha *(Lago Llaygua)* 
* Pariwana qucha *(Lago Pariguanas)*
* Waqrawiri

## Pukyukuna

* Conociendo Cusco, p. 17: Machucocha (pdf)
## Hawa t'inkikuna
* Machuqucha: satiliti rikcha
Pilaqatu

**Pilaqatu** (kastilla simipi: *Pelagatos*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi, Pampas distritupi. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* peru.inka.free.fr (pdf), p. 116
## Hawa t'inkikuna
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Parun qucha

**Parun** (kastilla simipi: *Laguna Parón*) nisqaqa huk qucham Piruwpi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Chakrarahu
* Garcilaso rahu
* Matarahu
* Parun urqu
* Parya
* Tullparahu
* Waylas
* Waskaran llaqtahuñusa waqaychasa pacha

## Willanakuna

## Rikuy chaymanta

* peru.inka.free.fr (pdf), p. 116

## Hawa t'inkikuna
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Paqucha qucha

**Paqucha qucha** (kastilla qillqaypi *Pacucha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham , Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi. 

## Hawa t'inkikuna
* Paqu qucha unanchakusqanmanta (willakuy)
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf)
Anqasqucha (Awankay)

**Ankasqucha** (icha kastilla simipi: *Laguna Chica*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Santuario Nacional de Ampaypi, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
* Santuario Nacional de Ampay
* Ampay nina urqu
* Uspaqucha
## Hawa t'inkikuna
* www.idmaperu.org/ampay (kastilla simipi)
Karpaqucha (Wanuku)

**Karpaqucha**   (kastilla simipi: *Laguna Carpa / Laguna de Carpa*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi, Tantamayu distritupi. 

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
Pichqaqucha (Wanuku)

**Pichqaqucha** (*Pichcacocha / Pichgacocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Wanuku suyupi, Ampu pruwinsyapi, Qunchamarka distritupi. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* geographic.org
## Hawa t'inkikuna
* mapcarta.com / Satiliti rikcha: Pichqaqucha
Anqasqucha

*Anqasqucha (Apurimaq)
*Anqasqucha (Ayakuchu)
*Anqasqucha (Punu)
*Anqasqucha (Qusqu)
* Anqasqucha rit'i urqu (Jitpa) (*Nevado Azulcocha*), Piruwpi, [[Jitpa walla]pi, huk rit'i urqu
*hukkunachá
Pichqaqucha (Qusqu)

**Pichqaqucha** (*Piscacocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi. 

## Hawa t'inkikuna
* mapasamerica.dices.net Satiliti rikcha: Pichqaqucha
Valencia qucha

**Valencia qucha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Mayutata suyupi, Tampupata pruwinsyapi, Las Piedras distritupi, Mayutatamayu ñiqpi. 

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
* wikimapia.org/ Valencia qucha