Qusqu suyu

**Qusqu suyu** (aymara simipi: *Qusqu jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento del Cusco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Qusqu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa . 

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu - Manu mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Machiqinqa ayllu llaqta risirwa - Megantoni mamallaqta willkachasqa
* **[[Q'asa]]kuna**: Chimpuya (5.150 m) (Qanchi) - Walla-Walla (4.280 m) (Qispiqanchi) - Waylla Apachita (4.700 m) (Chumpiwillka) - Raya q'asa (4.313 m) (K'anas) - Yuraqq'asa (4.300 m), Sirapata (3.250 m)
* **[[Mayu punku]]kuna**: Mayniki, Timpya (500 m) (Killapampa pruwinsyapi).
### Hatun urqukuna

### Hatun mayukuna purimuq mayukunawan

Pukyu: *CTAR CUSCO - GRPPDI*

### Hatun quchakuna

## Yurakuna
* Runtuma yura rikch'aq ayllu (*familia Cyperaceae*)
* Qiwuña *[[Polylepis incana]]*
* Sawsi: *Salix babylonica*
* *Typha angustifolia*

## Uywakuna

Qusqu suyupiqa kay pisqukunam  kawsanku: 
* Muyusiki *Actitis macularius*
* Ch'anka *Agelaius thilius*
* *Anairetes alpinus*
* Waychu *Anairetes flavirostris*
* Puka patu *Anas cyanoptera*
* *Asthenes ottonis*
* Sutru, Qucha patu, Ch'ipta patu, Ithapatu *Anas flavirostris*
* Puna pili, Llaksa *Anas puna*
* Hatun waqar *Ardea alba*
* Anka ch'usiq *Buteo poecilochrous*
* *Cinclodes aricomae*
* Awaylla waman *Circus cinereus*
* Hakachu, Hak'akllu *Colaptes rupicola*
* Siwar q'inti *Colibri coruscans*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* Hatun k'illichu, Mamani *Falco femoralis*
* K'illichu *Falco sparverius*
* Chuqa: Suk'a *Fulica ardesiaca*
* Tiki *Gallinula chloropus*
* Anka *Geranoaetus melanoleucus*
* Q'illwa, Q'iwlla *Larus serranus*
* *Leptasthenura xenothorax*
* Kullkitu *Metriopelia ceciliae*
* Waqwa, Mayu sunsu, Waq-waq *Nycticorax nycticorax*
* Inchu wasqar q'inti *Oreonympha nobilis*
* Q'inti *Oreotrochilus estella*
* Q'upu *Oxyura ferruginea*
* Kukuli wampa *Patagioenas  fasciata*
* Wasqar q'inti *Patagona gigas*
* Wampa *Patagioenas maculosa*
* Allqamari, Qhiqinqa, Quriqinqi *Phalcoboenus megalopterus*
* Maraq-maraq, Yanawiku *Plegades ridgwayi*
* Uywantullu, Yakuq uywantullu *Podiceps occipitalis*
* *Poospiza caesar*
* Chulla uywampullu *Rollandia rolland*
* Tunki *Rupicola peruviana*
* Uchumpila *Tachuris rubigastra*
* Pikikuy *Tringa flavipes*
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca*
* Ch'iqullu *Troglodytes aedon*
* Liqiliqi, Liq'ichu, Liqli *Vanellus resplendes*
* Waylla urpi *Zenaida auriculata*

## Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan.

## Runakuna
Qusqu suyupiqa Amarakaeri, Ashaninka, Machiqinqa, Piru runa, Qhichwa runakunam tiyanku.

## Simikuna

Qusqu suyupiqa aswanta runasimitam, kastilla simitam rimanku. 

 /1 aymara simi huk indihina simipas  

 /2 inlish simi, purtuyis simi, huk hawa simi, ruqt'u runakuna   

Qusqu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
**Huk karu purinakuna, karu purina mawk'a wasichasqakuna** :

* **[[Aqumayu pruwinsya]]pi** :
** Tawa quchakuna (Qusqu: 107&nbsp;km): Pumaqanchi qucha, Aqupiya qucha, Asnaqucha, Pampamarka qucha      (Qusqu:
* **[[Anta pruwinsya]]pi:**
* **[[Khallka pruwinsya]]pi:**
** Khallka llaqta (Qusqu: 50&nbsp;km); Huch'uy Qusqu raqaykuna; Machakancha armakuna; Minasmuqu; urqukuna: Pitusiray, Sawasiray.
** P'isaq llaqta; Willka qhichwa; qhuta; intiwatana; pata patakuna
*  **[[K'anas]]pi:**
** Qiswa chaka (Qusqu: 143&nbsp;km) (Q'iwi distritupi)
*  **[[Qanchi]]pi:**
** *Raqch'i (Wiraqucha) Qanchi pruwinsyapi (Qusqu llaqtamanta 112&nbsp;km karum)
*  **[[Chumpiwillka]]pi:**
*  **[[Qusqu pruwinsya]]pi:**
** Qusqu: *Plaza de Armas*
** Qusqupi inlisyakuna:
*** Qusqu katidral
*** *Compañía de Jesús* inlisya (1571 watamanta, *Plaza de Armas*)
*** *San Blas* inlisya
*** *La Merced* inlisya kunwintupas (1657 watamanta, *Calle Mantas*)
*** *Santa Catalina* inlisya kunwintupas (1605 watamanta,  *Calle Santa Catalina Angosta*)
*** *San Francisco* inlisya kunwintupas  (1645 watamanta, *Plaza San Francisco*)
*** *San Pedro* inlisya (1668 watamanta)
*** *Santa Clara* inlisya munastiryupas (1558 watamanta, *Alameda de Santa Clara*)
*** Qurikancha / *Santo Domingo* inlisya kunwintupas
* Tampumach'ay (Qusqu: 9&nbsp;km )
* Puka Pukara (Qusqu: 7&nbsp;km)
* Q'inqu (Qusqu llaqta: 6&nbsp;km karum)
* Saksaywaman (Qusqu: 6&nbsp;km )
*  **[[Kiskachay]]pi:**
** K'anamarka
** Mawk'allaqta
*  **[[Killapampa pruwinsya]]pi:**
** Killapampa (Qusqu: 230&nbsp;km)
** Chuqik'iraw ( (Qusqu: 90&nbsp;km, Awankay: 123&nbsp;km, Cachora: 30&nbsp;km), (Awankay pruwinsyapi), Inka llaqta
** Q'inqu
*  **[[Paruru pruwinsya]]pi:**
*  **[[Pawqartampu pruwinsya]]pi:** - (Pawqartampu)
** Kimsatawa / Kimsa Krus / Kimsa chakana (*Tres Cruzes*) (Qusqu: 109&nbsp;km) Manu mamallaqta parkipi qhawana
*  **[[Qispiqanchi]]pi:** - (Urqus)
** Urupisa (Qusqu: 24&nbsp;km
** Pikillaqta (Qusqu: 38&nbsp;km)
** Rumiqullqa
** Antawaylla (Qusqu: 45&nbsp;km); 1580 watamanta inlisya;
** Tipun (Qusqu: 25&nbsp;km), 3.316 m; Intiwatana Pukutuyuj, Pukara, Muqu Krus, Pitupukyu ayamarka, Hatun Wayq'u.
*  **[[Urupampa pruwinsya]]pi:**
** Machu Pikchu
** Willka Qhichwa
** Urupampa llaqta (Qusqu: 78&nbsp;km)
** Chinchiru llaqta (Qusqu: 28&nbsp;km);  Chinchirup mawk'a wasichasqankuna; inlisya; raqaykuna;Quchakuna: Waypu qucha, Piwray qucha; Urqukuna: Sallqantay, Waqaywillka, Pumasillu, Chichun
** Llaqtapata (Qusqu: 50&nbsp;km; Machu Pikchu: 4&nbsp;km)
** Maras llaqta (Qusqu: 48&nbsp;km); Maraspa kachi-kachin (Maras: 10&nbsp;km);
** Muray (Qusqu: 53&nbsp;km; Maras: 9&nbsp;km)
** Yukayllaqta (Qusqu: 78&nbsp;km)
** Ullantaytampu (Qusqu: 97&nbsp;km)
** Chinchiru (mawk'a llaqta)

### Raymikuna

* Inti Raymi
* Apu Tayta Chuqikillka, Hatun Piruw mamasuyup Kawsaynin (2008 watamanta))
* Simana Santa
* Quyllur Rit'i
* Santurantikuy

### Tusuy
* Mallkiruna, Mamala, Kiska Qipi, Usha Qasu, Uqatarpu, Qillupisqu, Pawqartampu, Tarpu, Sunturpawqar, Kumillu, Albazu / Negrillo, Sargentu / Wiphala, Ukuku, Chhallalla Phallchay, Warmipusay, Yunkay

## Yachachiy
* Wawa wasikuna: 2.008
* Huch'uy yachay wasikuna: 1.743
* Chawpi yachay wasikuna: 399
* Yachay sunturkuna:
** Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin

## Suyupi paqarisqa

* Bernardo Tambohuacso (*1756, Pisaq)

**[[Qillqaq]]kuna:**
* Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a), qillqaq
* Washington Delgado, qillqaq
* Inka Garcilaso de la Vega, qillqaq
* Ch'aska Anka Ninawaman

**[[Pulitiku]]kuna:**
* Hilaria Supa
* María Sumire

## Musiku
* Karu puriy
* Qhuya: Anta
* Allpa llamk'ay
## Apaykachana
* Qusqu  - Lima 1.153&nbsp;km
* Qusqu -  Ayakuchu 597&nbsp;km
* Qusqu -  Ariqipa 623&nbsp;km
* Qusqu - Punu 389&nbsp;km
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (Liwru *online* pdf)
* Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna (pdf)
* bvirtual.proeibandes.org / Huchuy runakunaq imayna uywaynin (Roccoto llaqta, Paruru pruwinsya, Qusqu suyu) (qhichwa simi, kastilla simi)
* Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta
### Churupampa – [[Piluta hayt'ay|Piluta hayt'aq]] warmikuna
* Churubamba – Pelota qaytaq warmikuna (Tiliwisyun Alimanya 27-5-2006)
* Fulbito à Churubamba/ Fotokuna
* Las campeonas de los Andes