open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Ortega

**José Daniel Ortega Saavedra ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Libertad llaqtapi - ) huk  mama laqtayuq pulitiku runam, Nikarawap umalliqninmi kachkan, 10 ñiqin ayamarq'a killapi 2007 p'unchawmanta pacha.

1979 watapi nikarawa pachakutiy nisqapi Sandinista nisqa runakunawan Anastasio Somoza Debayle sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.

1985 watamanta 1990 watakamañam umalliq qarqan.

Taytan: Daniel Ortega, Maman: Lidia Saavedra. Warmiː Rosario Murillo. Churinkunaː Rafael Antonio (1968), Carlos Enrique (1977), Daniel Edmundo (1980),
Juan Carlos (1981), Laureano Facundo (1982), Maurice Facundo (1985), Camila Antonia (1987), Luciana Catarina (1989).

## Kaypipas qhaway
* Nikarawapa wiñay kawsaynin
* Fidel Castro
* Augusto César Sandino

## Hawa t'inkikuna
Uru Uru

**Uru Uru** icha **Ururu** (kastilla simipi: *Oruro*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Uru Uru suyup uma llaqtanmi. 

## Karu puriy

Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG|Uru Uru pukllay, 2007 watapi
Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (60).JPG|Uru Uru pukllay, 2007 watapi
Rikcha:Carnavales Oruro dia II (68).JPG|*Santuario de la Virgen del Socavón*, Uru Uru pukllay, 2007 watapi, 

* Uru Uru pukllay

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Salt Lake City, Utah
## Kaypipas qhaway
* Uru Uru qucha
* Morenada
* 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado (Uru Uru) pruwinsya
Qhichua siq'i llunpa

**Qhichua siq'i llumpa** nisqaqa latin siq'i llumpamanta qhichwa simipaq rurasqa siq'i llumpam.

Qhichua simipiqa (Qusqu-Qullawpi) kay qatiq sanampakunam, latin siq'i llumpamantam hap'isqa:

a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

Chinchaysuyupi, chawpi suyukunap rimayninkunapipas kay qatiq sanampakunapas:
sh (shuti = *suti*, mishki = *misk'i*, ash = *as*)
ĉ (Wanka, Kashamarka, Inkawasi-Kañaris rimaykunapi: ĉaki = *chaki*, kaĉay= *kachay*).

"e", "o" nisqa hanllallikunataqa manam qhichwa simikunapaqchu qillqanchik, wakin rimaymanta simikunapaq chaylla.

Kay qatiq sanampakunataqa wakin rimaymanta simikunallapaqmi qillqanchik:

b, d, e, f, g, o.

Kikinpa sutinkunapaq chaylla kay qatiq sanampakunatam qillqanchik:

c, v, x, z; j.

## Hawa tinkikuna

* Qusqu runasimip siq'i llumpan
* Ima hinataq runasimita sumaqta qillqay

* Ankash qallu
Tiwanaku

**Tiwanaku** nisqaqa Wuliwiya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi, huk mawk'a llaqtam. Tiwanaku llaqtapiqa 800 runakuna kawsachkan.

2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

* Tiwanaku - Titiqaqa qucha: 20 km
* Tiwanaku - Chukiyapu: 70 km

## Rikchakuna


Rikcha:Viracocha (porta do sol - detalhe).jpg| Inti punku
Image:Tiahuanaco Sun port.jpg| Inti punku
Image:Tiwanaku3.jpg
Image:Monolito at Tiwanaku Bolivia.jpg|
Image:Ruins Tiwanaku Bolivia.jpg|Puma punku
Image:Tiwanaku5.jpg| Akapana chuntu
Image:Kalasasaya3.jpg|Qalasasaya qhapana
Rikcha:Tiwanaku02.jpg


## Kaypipas qhaway
* Kimsa Chata
* Lukurmata
* Qalasasaya
* Qhunqhu Wankani
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* Wuliwiyapi mawk'a llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
* UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin
Uru Uru suyu

**Uru Uru suyu** icha **Ururu suyu** (aymara simipi: *Ururu jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Oruro*) nisqaqa huk suyum Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uru Uru (Ururu) llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Sajama mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Sajama - Parinaquta - Kimsachata: Aqutanku, Umurata, Kapurata;  - Wayna P'utuqsi - Chachakumani - Chullkani  - Pacha Qullu (Kimsa Misa) (*Pacha Kkollu Quimsa Misa*) (4.702 m) (nina urqu, Litoral pruwinsyapi) - Inka Qhamachu (4.792 m) (Litoral pruwinsyapi) - Laram Q'awa - Tata Sawaya - Tunupa - Qhawaray  
* **[[Qucha]]kuna**: Puwpu qucha - Uru Uru qucha - Qullpasa kachi qucha - Wañaquta
* **[[Mayu]]kuna**: Huchusuma mayu - Laq'a Jawira - Lawqa mayu - Pilkumayu

## Pulitika Rakiy
Chunka suqtayuq pruwinsyanmi kan.

* 

## Runakuna
Uru Uru suyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Uru runa

### Simikuna
Uru Uru suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.   

## Aswan hatun llaqtakuna

## Uru Uru suyupi paqarisqa
Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, .

## Karu puriy

* Uru Uru pukllay

## Apaykachana
# Uru Uru - Challapata - Yuqalla - P'utuqsi
# Uru Uru - Qaraqullu - Caihuasi - Kunfital - Quchapampa
# Pisiga - Uru Uru - Caihuasi
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Wini suyu

**Wini** nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk suyum (Beni, Kastilla simipi). Uma llaqtanqa Kimsantin llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Isiboro Secure mamallaqta parki - Beni kawsay pacha risirwa - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Beni - Iténez (Guaporé) - Mamuriy - Maniqui - Mercedes mayu - Yata mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Arani qucha - Mercedes qucha - Victoria qucha - Yusala qucha

## Llaqta pusana Rakiy
Pusaq wamanim kan.

* 

## Runakuna
Beni suyupiqa aswanta hawaruna runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kanichana runa
* Kawineño
* Kayuwawa runa
* Moxos runa
* Siryono

* Yurakari runa

## Simikuna
Beni suyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Aswan hatun llaqtakuna

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna
Raqch'i

:*Raqch'i nisqaqa *'k'apra** niytapas munanmi.''

**Raqch'i''' nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, San Pidru distritupi, Qusqu llaqtamanta 112 km karum kaq mawk'a wasichasqam, Willkamayup patanpi. Raqch'ipiqa Tawantinsuyu pachapi huk Qun Tiksi Wiraqucha yupaychana wasinsi karqan.

## Rikchakuna

Image:Raqchi 01.jpg|
Image:Qolqas raqchi.jpg|Qullqakuna
Image:Raqchi 25.jpg|San Pidru inlisya, Raqch'i llaqtapi
Image:Raqchi 18.jpg|


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
P'utuqsi suyu

**P'utuqsi suyu** nisqaqa (aymara simipi: *P'utuqsi jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Potosí*) Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa P'utuqsi llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** T'uru T'uru mamallaqta parki - Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Araral - Iruphut'unku - Juriqi - Likankawur - Linsur - Lipis - Michina - Musuq Pacha nina urqu - P'utuqsi urqu - Qhawana - Tuqurpuri - Uturunku - Wayaqi‎ - Silala - Suniqira  - Suri Phuyu - Tinti; **[[Walla]]kuna:** Buliwyap Kunti Wallan - Chichas walla - Lipis walla - Los Frailes walla
* **[[Qucha]]kuna**: Puka qucha - Q'umir qucha - Challwiri q'umir qucha - Asnaq qucha - Yuraq qucha - Chiwana kachi qucha - Khari Khari quchakuna - Kañapa qucha - Khara qucha
* **[[Mayu]]kuna**: Caine - Chayanta - Guadalupe -  Pillku Mayu - Motaca - T'uruchipa - Tumusla - San Juan del Oro -  Márquez mayu  - Hatun Lípez mayu 
* **[[Ch'in pacha]]kuna:** Siluli ch'in pacha - Salvador Dalí ch'in pacha

## Pulitika Rakiy
* Chunka suqtayuq pruwinsyanmi kan:

: * 

## Runakuna
P'utuqsi suyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
P'utuqsi suyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.   

## Aswan hatun llaqtakuna

## Karu puriy

* Asnaq qucha (Chinchay Lipis)
* Asnaq qucha (Urin Lipis)
* Challwiri kachi qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Chiwana kachi qucha
* Kari Kari quchakuna
* Kañapa qucha
* Khara qucha
* Pukaqucha
* Q'illuqucha
* Q'umirqucha
* Ukhuqucha
* Uyuni kachi qucha
* Yuraqqucha
* Killa Qhichwa
* Sach'a Rumi
* Paqariy Inti
* Qhari Wayq'u
* Siluli ch'in pacha
* Turu Turu mamallaqta parki

## Suyupi paqarisqa
* Cornelio Saavedra

## Apaykachana
# P'utuqsi - Challapata - Uru Uru
# P'utuqsi - Khuchu Ingenio - Camargo - Tarija
# P'utuqsi - Uyuni - Hito 60 
# Kuchu Ingenio - Tupisa - Villazón
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Karu puriy
* Marcelino Vidaurre Cazón (''tesis''): Pachakamay yanapaq p'anqakunap Tupiza qhichua ayllupi apaykachaynin (qhichwa simi, kastilla simi)
* bvirtual.proeibandes.org / Alex Eleuterio Cuiza Romano: Conocimientos de crianza de animales en la educación ... (''tesis'') (qhichwa simi, kastilla simi)
Willka Chakata suyu

**Santa Kurus** nisqaqa (aymara simipi: *Santa Kurus jach'a suyu*; kastilla simipi:  *Provincia de Santa Cruz*) Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Santa Kurus llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Amboró mamallaqta parki - Kaa Iya mamallaqta parki - Noel Kempff Mercado mamallaqta parki - Otuquis mamallaqta parki - San Matías amachasqa sallqa suyu 
* **[[Qucha]]kuna**: Ariq qucha - Bahia Toco Largo qucha - Bellavista qucha - Cáceres qucha - Chaplin qucha - Consuelo qucha - Ispaña qucha - Kunsipsyun qucha - La Gaiba qucha - Laguna del Becerro - Laguna de Marfil - Mandioré qucha - Mirim qucha - Musuq Pacha qucha - Uberaba qucha 
* **[[Mayu]]kuna**: Parapiti mayu (Cordillera puruwinsiyapi) - Iténez mayu (Guaporé mayu) - Parawa mayu - San Ramun mayu - San Martin mayu - San Julián mayu - Parawayi mayu - Yanamayu 
* **[[Urqu]]kuna**: Naranjos 3.092 m - Mutun (800 m)

## Pulitika Rakiy
Chunka pichqayuq puruwinsiyanmi kan:

:* 

## Runakuna
Santa Kurus suyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Warayu runa

## Simikuna
Suyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Aswan hatun llaqtakuna

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Pablo Picasso

**Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz y Picasso** sutiyuq runaqa, icha ** Pablo Picasso** (*  paqarisqa Málaga llaqtapi -  †  wañusqa Mougins llaqtapi), huk  mama llaqtayuq ch'iquq (iskultur) wan llimphiq runam qarqan.

Taytan: José Ruiz Blasco; Maman: María Picasso López. Warmikuna: Olga Khokhlova (p. 1918; w. 1955) / Jacqueline Roque (w. 1961)Churinkuna: Paulo Picasso (4 II 1921 - 5 VI 1975) - con Olga Khokhlova; Maya Widmaier-Picasso (5 IX 1935 - ) - con Marie-Thérèse Walter; Claude Picasso (15 V 1947 - ) - con Françoise Gilot wan; Paloma Picasso (19 IV 1949) - con Françoise Gilot.

Yachay wasi: Escuela de Bellas Artes de Barcelona.

## Llimphiyqaskankuna

## Willay pukyukuna
* Carl Gustav Jung, Picasso (1932), libro 9 del Volumen 15 de la Obra Completa: Sobre el fenómeno del espíritu en el arte y en la ciencia (Madrid: Trotta, 1999 [3ª edición 2007]. ISBN 84-8164-342-4)
* Santiago Sebastián El Guernica y otras obras de Picasso : Contextos iconográficos, Editum: Ediciones de la Universidad de Murcia 1984 ISBN 84-86031-49-4
* Christian Zervos, Catalogue raisonné des œuvres de Pablo Picasso, París, éditions Cahiers d'art, 1932-1978.
* Léo Steinberg, Trois études sur Picasso, coll. Arts et Esthétiques n° 9, Éditions Carré, 1996 ISBN|2-908393-44-1
* Élisabeth Lièvre-Crosson, Du cubisme au surréalisme, coll. Les essentiels n°20, Milan, 1995 ISBN|2-84113-272-2
* Picasso, Form und Graphik/Sammlung Ludwig Köln, VG Bild Kunst, Bonn, 1996, ISBN|3-930054-24-8

## Kaypipas qhaway
* Pablo Casas
* Pablo Neruda
* Cubismo
* Georges Braque
## Hawa t'inkikuna
Chuqichaka suyu

**Chuqichaka suyu** nisqaqa (aymara simipi: *Chuqisaka jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Chuquisaca*)  Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chuqichaka (*Sucre*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎ - Palmar kawsay suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Ch'akimayu urqu - Chatakila urqu - Chillwi urqu - Hatun Q'asa - Inti Rumi - Liwi Liwi - Pantipampa - Sisipunku - Sukapampa - Sukapampa Punta - Supay Qallu - Turrisilla - Wayq'upampa Punta; **[[Walla]]:** Los Frailes walla
* **[[Qucha]]kuna:** K'ullpina qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Parapiti - Pilkumayu - Presto -  Chico - Zudañez - Tumina - Asiru - Camargo - Tumusla - Camblaya - Pilaya - Ingre

## Pulitika Rakiy
Chuqichaka suyupi chunka pruwinsyam.

* 

## Runakuna
Chuqichaka suyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Waraniyi runa

## Simikuna
Chuqichaka suyupiqa kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Aswan hatun llaqtakuna

## Karu puriy
* Inkamach'ay
* Kal Urqu

## Suyupi paqarisqakuna
* José Mariano Serrano

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tarija suyu

**Tarija suyu** (aymara simipi: *Tarixa jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departameto de Tarija*) nisqaqa huk suyum Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tarija llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Aguaragüe mamallaqta parki - Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa - Sama walla kawsay risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Quebrada Honda - Tacsara - Yunchara - Chorcoya - Sama; **[[Walla]]:** Awarawi walla  
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pilkumayu -  Pantimayu

## Pulitika Rakiy
* Suqta pruwinsyanmi kan.

* 

## Runakuna
Tarija suyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Tapiete runa
* Waraniyi runa
* Wichi

## Simikuna
Tarija suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.   

## Rikchakuna

Rikcha:National Bolivian Observatory 1.jpg|*Observatorio Nacional de Bolivia*, Tarija
Rikcha:Bolivia-tarija2.jpg|Tarija llaqtapi
Rikcha:Bolivia-tarija.jpg|Tarija llaqtapi
Rikcha:Uriondotarija.jpg|Francisco Pérez de Uriondo wank'a (Tarija llaqtapi)


## Suyupi paqarisqa

Víctor Paz Estenssoro, Buliwya suyup umalliqnin (1952-1956,  1960-1964,  1964 watamanta  1964 watakama, 1985-1989), paqarimurqa Tarija llaqtapi .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chunkantin Kamachiykuna

**Chunkantin kamachiykuna** nisqaqa (iwriyu simipi: עשרת הדיברות, grigu simipi: *Δεκάλογος [Dekálogos]*) hudyu iñiypi, kristiyanu iñiypipas, Torakama, Ñawpa Rimanakuy nisqa qillqasqakama Moshe sutiyuq runaman Sinay urqupi Dyuspa kamachisqankunam.

Chay kamachiykunaqa hudyukunap, kristiyanukunap tiksi kamachiykunam kawsanakunapaq.

Dyuspa Simin Qillqapiqa *Exodus* (Mitikuy) nisqa qillqapim nin ():

(1) Dyusqa kay tukuyta rimaspa ñirqan:

# (2) Ñuqam Apuyki Tayta Dyus kani; Egiptomanta hurqumurqayki, wata runallapuni kasqaykimanta. (3) Ñuqamanta hawaqa wak dyusniyki ama kachunchu. (4) Ama ima lantitapas rurakunkichu, imaman rikch'akuqtapas, hanaq pachapi, kay pachapi, amataq allpap ukhunpi yakupi kaqman rikch'akuqtapas. (5) Ama qunqurikunkichu chaykunaman, amataq yupaychankichu. Imaraykuchus ñuqam Apuyki Tayta Dyus kani sinchi, qhusqu Dyus. Taytakunap huchallikusqanmantam wanachasaqpuni churinkunata willkankunatapas kimsa ñiqin miraykunakama, tawa ñiqin miraykunakamapas. (6) Ichaqa khuyawaspa, kamachikusqaykunata uyarikuq runakunata waranqantin mirayninkamam khuyapayasaq. 
# (7) Ama qasi mana kaqta huqarinkichu Apuyki Tayta Dyuspa sutinta; Tayta Dyusqa manam saqinqachu Dyuspa sutin qasimanta huqarikuqta mana wanayniyuq. 
# (8) Ama qunqankichu samarikuna p'unchayta Dyusniykipaq t'aqapuyta. (9) Suqta p'unchawta llamk'anki, chay p'unchawpitaq tukuy ruranayki kaqta ruray. (10) Qanchis kaq p'unchawri samarikuna p'unchaw kanqa, Apuyki Tayta Dyuspaq t'aqasqa. Chay p'unchawpi ama imatapas rurankichu. (11) Tayta Dyuspas suqta p'unchawpi rurarqan hanaq pachata, kay pachata, mama quchata, chay rurasqankunapi tukuy ima kaqkunatapas. Qanchis kaq p'unchawpitaq samarikurqa. Chayrayku Tayta Dyusqa samarikuna p'unchawta saminchaspa ñirqan, payllapaq t'aqasqa kasqanta. 
# (12) Taytaykita mamaykitawan hatunpaq qhaway, chay hinapi Apuyki Tayta Dyuspa qunan allpapi unayta kawsanaykipaq. 
# (13) Ama wañuchinkichu runa masiykita. 
# (14) Ama khuchichakunkichu kasarakusqaykita wasanchaspa. 
# (15) Ama suwakunkichu. 
# (16) Ama runa masiykip hayunta llullakuspa rimankichu. 
# (17) Ama munapayankichu runa masiykip wasinta; 
# ama munapayankichu runa masiykip warmintapas, qusantapas], qhari kamachintapas, warmi kamachintapas, wakantapas buwisnintapas], asnuntapas, amataq ima kaqtapas. 

## Hawa t'inkikuna
* Runasimi.de: Chunka kamachiykuna (Exodus 20:1-17) - achka hina t'ikrasqakuna, Chunka kamachiykuna (katisismu nisqamanta)
* Quechuas.net / Aschmann: Chunkantin Kamachikuykuna (Chanka runasimipi)
* Chunka Bibliapi Kamachikuykuna, Chunka Católica Kamachiykuna
Pando suyu

**Pando icha Panru suyu** (aymara simipi: *Pando jach'a suyu*; kastilla simipi: *Departamento de Pando*) nisqaqa huk suyum Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kuwiha llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyu]]:** Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:**   Madeira mayu - Beni mayu - Mayutata mayu - Orthon mayu  - Acre mayu - Yanamayu -  Abuná mayu (Abuná pruwinsyapi) - Manuripi mayu (Manuripi pruwinsyapi) - Tawananu mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Bay qucha (Manuripi pruwinsyapi)

## Kawpay Rak'iy
* Pichqa pruwinsyanmi kan:

* 

## Runakuna
Pando suyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Kawineño
* Nawa runa
* Yaminawa runa

## Simikuna
Pando suyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.   

## Aswan hatun llaqtakuna

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José Manuel Pando
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Vincent van Gogh

**Vincent van Gogh** sutiyuq runaqa  ( *  paqarisqa Zundert  llaqtapi, Urasuyupi - †  wañusqa Auvers-sur-Oise llaqtapi) huk Urasuyu mama llaqtayuq llimphiq runam karqan. 

Tayta: Theodorus van Gogh, Mama: Anna Cornelia Carbentus.

## Llimphiykuna

### Van Gogh [[Musiyu]] (Ámsterdam):
* La cosecha, 1888 o La llanura de Crau, cerca de Arles, con el Mont  Majour al fondo
* El huerto blanco, 1888
* El dormitorio, 1888
* El puente de Langlois, 1888
* La casa amarilla, 1888
* La noche (a partir de Millet), 1889
* Los girasoles, 1888
* Lirios, 1890
* Campo de trigo con cuervos, 1890

### Kröller-Müller Musiyu (Otterloo):
* El puente de Langlois en Arles, 1888

### [[Musée d'Orsay|Orsay Musiyu (París)]]:
* El molino de la Galette, 1887
* La italiana, 1887
* Retrato del artista, 1887
* El salón de baile en Arles, 1888
* Retrato de Eugène Boch, 1888
* La noche estrellada sobre el Ródano, 1888
* La habitación de Arles, 1889
* La terraza del café en Arles
* Campo de olivos, 1889
* Autorretrato, 1889
* Golondrinas, 1889
* La iglesia de Auvers-sur-Oise, 1890
* Retrato del doctor Gachet, 1890
* Campos en Cordeville, en Auvers-sur-Oise, 1890

* Viñedo rojo en Arles, 1888, Pushkin Musiyu (Moscowa)
* Autorretrato con la oreja cortada, 1889, Courtauld Institute of Art, Londres
* La noche estrellada, 1889, MOMA (New York)
* El dormitorio de Van Gogh en Arles, 1889, Art Institute of Chicago
* La aldea de Vessenots en Auvers, Thyssen-Bornemisza Musiyu (Madrid)
* Molino en Gennep, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza, Madrid.

## Kaypipas qhaway
* Theo Van Gogh

## Hawa t'inkikuna
* Galiriya Amsterdam Musiyu (kastilla simipi)
P'utuqsi urqu

**P'utuqsi urqu**, **Sumaq urqu** icha **Qullqi urqu** (kastilla simipi: *Cerro Rico*) nisqaqa huk urqum Buliwya mama llaqtapi P'utuqsi suyupi, P'utuqsi llaqta ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.800 mitrum aswan hanaq.

P'utuqsi urquqa ñawpa pacha qullqisapas karqan. Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay wiraquchapaq llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi urqupi *[[Paylawiri]]* nisqa qullqi qhuyapi, wañurqan.

Chunka isqunniyuq, iskay chunka pachakwatakunapi ancha hatun chayanta qhuyam karqan, 1980 watakunapi wichq'asqa.


Rikcha:Cerro ricco.jpg|P'utuqsi urqu (2002)
Rikcha:Miners at Work Potosi (pixinn.net).jpg|Qhuya, P'utuqsi urqu
Rikcha:Moll - Map of South America - Detail Potosi.png|P'utuqsi urqu (Herman Moll, c. 1715)
Rikcha:El Tio Potosi Bolivia.jpg|*El Tío*


## Hawa t'inkikuna
Chilata qucha

**Chilata qucha** (kastilla simipi: *Laguna Chilata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Illampu
* Janq'u Uma
* Surat'a
Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu)

**Wayna P'utuqsi** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 6.088 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chakaltaya
* Laram Quta
* Milluni qucha
* Paqu Quta
* Sunku mayu
Santa Kurus llaqta

**Santa Kurus, Santa Rus** icha **Santarus**qa Puliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Santa Kurus suyup uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
* Azogue Rivero Susano 
* Burela Justiniano José Benjamín 
* Busch Becerra Germán, umalliq
* Chávez Eguez Cástulo, qillqaq
* Finot Franco Emilio, qillqaq
* Finot Franco Enrique, qillqaq
* Gómez Vaca Rómulo, qillqaq
* Noel Kempff Mercado
* Otero Reiche Raúl, qillqaq
* Pinto Parada Melchor 
* Ribera Felipe Leonor, qillqaq
* Gladys Moreno 
* Los Cambitas 
* Guísela Santa Cruz, takiq
* Piraí Vaca 
* Antonio Anzoátegui Suarez "El Camba Florencio", qillqaq
* Marcelo Martins, piluta haytaq
* Marco Etcheverry, piluta haytaq
* Juan Manuel Peña, piluta haytaq
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Amboró mamallaqta parki
* Piray mayu
* Lista: Llaqtakuna (Wuliwiya)
## Hawa tinkikuna
* Santa Krus munisipyu: yupaykuna, saywitu
Alcalá de Henares

**Alcalá de Henares** nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Puitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Moon Geun young

**Moon Geun young** sutiyuq warmiqa (6-V-1987 p'unchawpi paqarisqa Cuangju llaqtapi, Uralan Kuriyapi) huk kuriyanu aranway pukllaq warmim.

## Pilikulakuna
* 1999 길 위에서 (On the Way - Ñanpi) 
* 2002 연애소설 (Lovers' Concerto - Khuyaqpa ñawra takin) (Ji-hwan-pa ñañan hina) 
* 2003 장화·홍련 (A Tale of Two Sisters - Iskay ñañamanta willakuy) (Bae Su-yeon hina) 
* 2004 어린 신부 (My Little Bride - Yanachallay) (Suh Boeun hina) 
* 2005 댄서의 순정 (Innocent Steps - Huchannaq thatkikuna) (Jang Chae-ryn hina) 
* 2006 사랑따윈 필요 없어 (Love Me Not - Ama munawaychu) (Ryu Min hina) 

## Hawa tinkikuna

* Super Moon Geun Young Fansite(Inlish simi)
* Tale of two sisters fan site(Nihun simi)
Karu kay tupu

**Karu kay tupu** nisqaqa karu kaypa tupunkunam:

**Thatki** = meter

## SI Tupuy

**Mitru multiplukuna:**
* Yuttamitru (Ym): 1024 mitru.
* Sittamitru (Zm): 1021 mitru.
* Ixamitru (Em): 1018 mitru.
* Pitamitru (Pm): 1015 mitru.
* Tiramitru (Tm): 1012 mitru.
* Gigamitru (Gm): 109 mitru.
* Migamitru (Mm): 106 mitru.
* Kilumitru (km): 103 mitru.
* Hiktumitru(hm): 102 mitru.
* Dikamitru (dam): 101 mitru.
* Mitru: SI kuraq tupukuna. 

**Mitru sub-multiplukuna:**
* Disimitru (dm): 10-1 mitru.
* Sintimitru (cm): 10-2 mitru.
* Milimitru (mm): 10-3 mitru.
* Mikrumitru (µm): 10-6 mitru.
* Nanumitru (nm): 10-9 mitru.
* Angstrom (Å): 10-10 mitru.
* Pikumitru (pm): 10-12 mitru.
* Phimtumitru icha fermi (fm): 10-15 mitru.
* Attumitru (am): 10-18 mitru.
* Siptumitru (zm): 10-21 mitru.
* Yuktumitru (ym): 10-24 mitru.

## [[Inlatirra|Inlish]] tupuy llika

## [[Wamp'uy|Wamp'una]] karu kay tupukuna

## [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]]pi [[chakra kamay]] tupukuna

chakra tupuna mila = 5.280 chakra tupuna chaki

## [[Quyllur yachay|Quyllur Yachay]] Tupukuna

* quyllur yachay tupu (AU) = 1,495979×1011m
* achkiy wata (ly) = 9,46052840488×1015m
* parsik (pc) = 3,085681084×1016m

## Hawa t'inkikuna
*Conversor de unidades de longitud
*Conversion de unidades de longitud online y tablas de referencia rápida

## Kaypipas qhaway
* Manaña kaq karu kay tupu
* Tupu
* Mitriku llika
Altu llaqta

**Altu llaqta** icha **Hanaq llaqta** (aymara simipi: *Altu Pata*; kastilla simipi: *El Alto*, "hanaq kaq") nisqaqa Wuliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chakaltaya
* Chuqiyapu
* Milluni qucha
* Qhapaq Walla
* Qutapata mamallaqta parki

## Pukyukuna

* www.citypopulation.de/

## Hawa t'inkikuna

* Altu llaqta munisipyu: yupaykuna, saywitu
* Cultura en las Alturas)
Uluru

**Uluru** (inlish simipi: *Ayers Rock*) nisqaqa Awstralyapi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 867 mitrum aswan hanaq.
Maria Reiche

:*Kay qillqasqa [[Ayakuchu-Chanka]] sutiyuq simipi kachkan.*

**Maria Reiche** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Dresden llaqtapi, Alimanyapi -  wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk aliman yupana yachaqmi, mawk'a llaqtakunata k'uskiykuqpas karqan.

Maria Reiche paqarisqa Alimanyapi Dresden sutiyuq llaqtapi 15 kaq punchawpi mayu killapi 1903 watapi. Paqarisqan  llaqtapi yachakurqan yupanayachayta , yachay wasipi yachachinanpaq. 1932 watapi Piruwman chayamurqa, aliman kunsulpa churinkuna uywananpaq Kusku llaqtapi. Achka wata qhepata, Limaman astakamurqa. Chaypi llamkarqa Paul Kosok sutiyuq arkyulugupaq qillqasqanta tikraspan. Paul Kosok llamkarqa Naska siq'ikunamanta. Chaykunamanta ñawinchaptin, Mariapa uman rikcharirurqa Naskapa siqinkunapaq. 1947 watamanta payñataq librukuna qillqayta qallarirqa. Sumaqta Naska siqikunamanta willakuyninwan qatirqa yaqa wañunankama. Pay yanaparqa wakinkuna yachakunankupaq, allin riqsinankupaq Nascapa pampankunata. Paya kachkaspa Maria chaskira Piruw istadumanta aswan hatun urdinta, Orden del Sol sutiyuq. Chaywan llamkasqanta chanincharaku. UNESCOmanta chaskirqa Machu Pikchuwan sutichasqa midallata. 1998 watapi Maria wañurqa Hospital de las Fuerzas Aereas wasipi, Lima hatun llaqtapi. Naskapa hichpanpi pampakurqa, allin pampasqata. Wañusqanrayku huk llaqtakunamantapas chayamurqaku achka kamachikuqkuna. Yachasqan wasi Naskapa hichpanpi kunan musiyu hina kachkan.
## Kaypipas qhaway
* Naska
## Hawa t'inkikuna
* Mariya Reichen sinchita sayarin Naskamantaqa
Ihiptu

**Ihiptu** icha **Misir** (Arawiya simipi: مصر) llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay
* Mawk'a Ihiptu

Ihiptupiqa 7 498 000 runakunam kawsachkanku.

Ihiptup uma llaqtanqa Qahira llaqtam, 2006 watapi 7&nbsp;734&nbsp;344 runayuq.

## Pulitika rakiy

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Kutupaksi

**Kutupaksi** nisqaqa (kastilla simipi: *Cotopaxi*) Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum Kutupaksi markapi,  Latakunka kitipi, Mulalu kitillipi.   Pikchunqa mama quchamanta 5.897 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna


Rikcha:Cotopaxi_and_ruminahui.jpg|Kutupaksi Rumiñawiwan

Rikcha: Cotopaxi_mini.jpg|Kutupaksi nina urqu, Sunqu llaqtamanta rikusqa

Rikcha:Cotopaxi, Normalroute.JPG

Rikcha:PanoCratère2.jpg|Kutupaksip hawa ukhun


## Kaypipas qhaway
* Illinisa
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Zinedine Zidane

**Zinedine Yazid Zidane** sutiyuq runaqa,  icha ***Zizou*** ( paqarisqa Marseille llaqtapi -  ) huk  Alhirya  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Warmi: Véronique Fernández .Churinkuna: Enzo Alan Zidane Fernández (24.3.1995), Luca Zidane Fernández (13.5.1998), Theo Zidane Fernández (18.5.2002) wan Elyaz Zidane Fernández (26.12.2005). 

## Klubkuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Ångström

**Ångström** icha **angstrom** (sanancha: **[[Å]]**) nisqaqa mana-SI tupuy nasyunpura chaninchasqa karu kay tupum; 0.1 nm-ta kikim. Yachaq nutasyunpi -hina (kamasqa hina) icha -hina (ixpuninsyal hina) qillqayta atikunmi, iskaynin  mitruta niyta munanku. Mawkaqmi iñuku sayay, chaqllisinchi tinki karu kay sutti-achkiy ispiktrukunapas, tinkisqa sirkwitukunap diminsyunninkunapas ninapaq.

## Wiñay kawsay
Sutichasqa ångströmmi suysya llaqta pachaykamaq Anders Jonas Ångströmmanta (1814 watamanta - 1874 watakama) karan, ispiktruskupiyap huk tiksiqninsi.
Chat

**Chat** icha **Chad** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
Chadpiqa 10.146.000 runakunam kawsachkanku.

Uma llaqtanqa N'Djamena icha Yamina llaqtam, 2005 watapi 721.000 runayuq.
## Kaypipas qhaway
* Émile Gentil

## Hawa t'inkikuna
Kamirun

**Kamirun** (kastilla simipi: Camerún) llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Kamirunpiqa 17 795 000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Yawndiy, 1 430 000 runakuna (2004)
Lipya

**Lipya** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Lipyapiqa 5.670.688 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Tarabulus, 1.682.000 runakuna (2004)

## Pulitika Rakiy

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Underground "Fossil Water" Running Out  Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010.
* Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.
Namipya

**Namipya** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Namipyapiqa 3.092.816 llaqtayuq kawsachkanku.

* Uma llaqta: Windhoek, 486.169 llaqtayuq (2023)
Mathaqaskar

**Mathaqaskar** icha **Mathakaskar** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Mathaqaskar llaqtapiqa 18.606.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Antananarivo, 1.688.000 runakuna (2004)
Anqula

**Anqula** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Anqulapiqa 15.941.000 runakunam kawsachkanku.
Uma llaqtanqa Luanda llaqtam, 4.500.000 runayuq (2004 watapi).
Ithiyupya

**Ithiyupya,** **Ithiwpiya, Itiyupya** icha **Itiwpiya** (kastilla simipi: Etiopía) llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Ithiyupyapiqa 75 067 000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Adis Ababa icha Addis Abeba, 2 757 730 runakuna (2005)

## Simikuna
* Oromo simi
* Amhara simi
* Tigriy simi
* Tigriña simi (Tigray simi)
* Sumali simi
* Sudan rimaykuna
* hukkunapas

## Wiñay kawsay
Icha Abisinia (Alta Æthiopía).
## Pukyukuna
Nihirya

**Nihirya** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Niqiryapiqa 161 644 000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Abuja, 1 320 000 runakuna (2005)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Niqir
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

## Llaqtakuna
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Uficial Niqirya qillqa web
Allpamayu

**Allpamayu** nisqaqa huk allpasapa mayukunap sutinmi - *[[yawar mayu]]* nisqapas -, chaymantataqmi huk llaqtakunapas sutinchasqan.

***[[Shuyturahu]]** urqup kastilla simipi sutin *(Alpamayo)*, Allpamayu (Waylas) llaqtachamanta chaskisqa.

Chay Allpamayu sutiyuqqa kay llaqtakunam:
***[[Allpamayu (Waylas)]]**: Shuyturahup kinrayninpi huk ayllu llaqtacha;
Chay Allpamayu sutiyuqqa kay mayukunam:
***[[Allpamayu (Shuyturahu)]]**: Shuyturahup hatun chullunkunpi paqariq mayu.
Kinya

**Kinya** icha **Kiña** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Kinyapiqa 31 138 735 runakunam kawsachkanku.

Uma llaqtanqa Nairobi llaqtam, 2 940 911 runayuq (2005 watapi).
## Pulitika rakiy
### Puruwinsiyakuna
# Chawpi
# Chala
# Anti
# Nairobi 
# Chinchay anti
# Nyanza 
# Rift Valley
# Kunti 

## Simikuna
* Swahili, Inlish simi (tukri simikuna) 
* huk rimaykunapas (Bantu simikuna, Niluti simikuna, hukkunapas) 

## Hawa t'inkikuna
Marphil Chala

**Marphil Chala** (phransis simipi: *Côte d'Ivoire*) nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay
Marphil Chalapiqa 17 654 843 runakunam kawsachkanku.

## Pulitika rakiy
### Llaqtakuna
* Uma llaqta:
** Yamusukru (*de jure*), 200 659 runakuna (2005)
** Abiyan (*de facto*), 3 660 682 runakuna (2003)
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Qampiya

**Qampiya** icha **Kampiya** llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Qampiyapiqa 1.517.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Banjul, 34.828 runakuna (2003)
Chawpipacha Khiniya

**Ikwathur Khiniya** icha **Chawpipacha Khiniya** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Chawpipacha Khiniyapiqa 504.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Malabu, 100.000 runakuna (2005)
Siniqal

**Siniqal** llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Sinigalpiqa 11.658.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Dakar, 1.030.594 runakuna (2006)
Liyun Urqu

**Liyun Urqu** icha **Siraluyni** llaqtaqa (inlish simipi: *Sierra Leone*, kastilla simimanta) Aphrikapi huk mama llaqtam.

Liyun Urqupiqa 6.144.562 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Freetown, 1.070.200 runakuna (2004)
Simpapwi

**Simpapwi ich Simpaqwi** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Simpapwipiqa 13.010.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Harare, 2.800.111 runakuna (2006)
Sichillakuna

**Sichillakuna** nisqa wat'akunaqa (phransis simipi: *Seychelles*) Indiku mama quchapi wat'akunam, mama llaqtapas, Aphrikamanmi kapuq.

Sichillakunapiqa 80.654 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Wikturya, 24.970 runakuna (2002)
Suthusuyu

**Suthusuyu** icha **Lisuthu** llaqtaqa Afrikapi huk mama llaqtam.

Lisuthupiqa 1.795.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Maseru, 180.000 runakuna (2004)
Nihir

**Niyir** icha **Nihir** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Niqirpiqa 22.772.361 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Niamey, 674.950 runakuna (2002)
Qapun

**Kapun** icha **Qapun** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Qapunpiqa 1.384.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Libreville, 578.156 runakuna (2005)
Malawi

**Malawi** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Malawipiqa 12.884.000 runakunam kawsachkanku.

Uma llaqtanqa Lilunwi llaqtam, 2003 watapi 597.619 runayuq.

## Hawa t'inkikuna
Putsuwana

**Putsuwana** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Putsuwanapiqa 1 639 833 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Gaborone, 208 411 runakuna (2005)

## Pulitika rakiy
Butswama kanmi isqun distritukuna

# 10 – Urin distritu
# 20 – Urin-Kunti distritu
# Kweneng distritu
# Kgatleng distritu
# Chawpi distritu (Eliminated and Divided Into)
## Chawpi Serowe/Palapye
## Chawpi Mahalapye 
## Chawpi Bobonong 
## Chawpi Boteti 
## Chawpi Tutume
# Chincha-Anti  distritu
# Chincha-Kunti  distritu (Possible Eliminated and Divided Into)
## Ngamiland distritu
## Okavango distritu
## Chobe distritu
# Ghanzi distritu
# Kgalagadi distritu (Eliminated and Divided Into)
## Urin Kgalagadi distritu
## Chincha Kgalagadi distritu

15 K'itikunaː 9 distritu k'itikuna:
# 01 – Gaborone llaqta
# 02 – Francistown llaqta,
# 03 – Lobatse llaqta
# 04 – Selebi-Phikwe llaqta
# 06 – Jwaneng llaqta
# 05 – Orapa llaqta
# 07 – Sowa llaqta

## Hawa t'inkikuna
Mawrisyu

**Mawrisyu** icha **Mawrityus** llaqtaqa Afrikapi huk mama llaqtam.

Mawrisyupiqa 1.256.739 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Port Louis, 147.688 runakuna (2003)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Llaqtakuna
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Marwikus

**Marwuykus, Marwikus** icha **Maruwikus** (Amasiq simipi: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, Arapya simipi: *المغرب* *[al-Maghrib]*, fransis simipi: *Maroc*, kastilla simipi: *Marruecos*) nisqaqa chinchay Aprikapi huk mama llaqtam.

Marwikupiqa 33.241.259 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Rabat, 1.200.000 runakuna (2005)

## Simikuna
* Arapya simi (>70 %, tukri simi)
* Amasiq simi (*Tamazight, Tashelhit*, >35 %)
* Qhatuna simikuna: Pharansis simi, Kastilla simi

## Pukyukuna
Mateo Martín López

**Mateo Martín López**; (*  paqarisqa Almería llaqtapi - †  wañusqa Santiago del Estero llaqtapi); Ispañul-arhintinapas llimphiq.

## Llimphiykuna
* Los vidaleros. 
* El santiagueño.
* Santiagueña del Salado. 
* Horizonte santiagueño. 
* Armador de cajas
* Verdulera santiagueña
* Bolanchao
* La vidala. 
* El caballito. 
* Añapa. 
* Con la presa en la mano. 
* Chipacos.
* Armando un chala. 
* Prendiendo un chala. 
## Kaypipas qhaway
* Kapchiy
## Hawa t'inkikuna
* Suñay (kastilla simi)
Purunthi

**Purunthi** llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Purunthipiqa 7.548.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Bujumbura, 300.000 runakuna (1994)
Pinin

**Pinin** icha **Wilin** llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Pininpiqa 8.439.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta:
** Porto-Novo (*de jure*), 238.199 runakuna (2006)
** Cotonou (*de facto*), 701.137 runakuna (2006)
Khiniya

**Khiniya** (fransis simipi: *Guinée*) nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Guinéepiqa 9 402 000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Kunakri llaqtam, 2 000 000 runakunayuq (2007 watapi).

## Kaypipas qhaway
* Ahmed Sékou Touré

## Hawa t'inkikuna
Khiniya-Wisaw

**Khiniya-Wisaw**, **Khiniya-Pissaw** icha **Khiniya-Pisaw** (purtuyis simipi: *Guiné-Bissau*) nisqaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Khiniya Wisawpiqa 1.586.000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wisaw llaqtam, 355.000 runayuq (2004 watapi).
Kunqu Runakamaq Ripuwlika

**Kunqu Runallaqtap kamachisqan Ripuwlika** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Kungu Runakamaq Ripuwlikapiqa 100.000.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Kinshasa, 8.900.000 runakuna (2006)
Tunisya

**Tunisiya** icha **Tunisya** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Tunisyapiqa 10.102.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Tunis, 728.453 runakuna (2004)
Chawpi Aphrika Ripuwlika

**Chawpi Aprika Ripuwlika** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
Chawpi Aphrika Ripuwlikapiqa 4 216 666 runam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Bankhi llaqtam (684 190 runa, 2005 watapi))

## Hawa t'inkikuna
Urin Aphrika

**Urin Aphrika** icha **Urin Apirka** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Urin Aphrikapiqa 47.432.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta:
** Priturya (ruraq atiy), 1.884.046 runakuna (2005)
** Bloemfontein (kamay paqtachi atiy), 645.455 runakuna (2005)
** Kabu llaqta (kamachi quq atiy), 2.893.251 runakuna (2001)

* Aswan hatun llaqta: Yuhanisburgu, 3.225.812 runakuna (2001)
Asway marka

**Asway marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Azuay*) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Tumipampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Cajas mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Maywaurku *(Bermejos)* 3.963 m - Chincha Churuku 3.119 m - Nariwiña 3.906 m - Nudo del Cajas - Soldados 4.137 m  
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ankasmayu (Asway) - Bulu mayu *(Bolo)* - Hirun mayu *(Girón)* -  Jubones mayu - Liyun mayu *(León)* - Machángara mayu - Masukay mayu -  Pawti mayu *(Paute)* - Tarki mayu - Tumipampa mayu - Yanuncay mayu

## Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq kitinmi kan.

## Runakuna
Asway markapiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna aswanta Nabón kitipi, Santa Isabel kitipi, Siksik kitipi, Tumipampa kitipi, Oña kitipi Walasiyu kitipipas kawsanku. 

## Rikchakuna

Rikcha:Typical shoes and unknown from Azuay.JPG|Asway markamanta p'achallina
Rikcha:Typical jewelry from Azuay.JPG|Asway markamanta achala
Rikcha:Chola Cuencana.JPG|Chola cuencana, p'achallina
Rikcha:Jefferson-Perez.jpg|Jefferson Pérez
|Mariscal Lamar antanka pampa, Tumipampa

## Markapi paqarisqa
* Rosalía Arteaga Serrano
* Antonio Borrero Cortázar
* Abdón Calderón
* Luis Cordero Crespo
* Gonzalo Córdova
* Patricio Cueva
* Carlos Cueva Tamariz
* Miguel Febres Cordero
* José de La Mar
* Guadalupe Larriva
* Byron Piedra
* Jefferson Pérez

## Kaypipas qhaway
* Mariscal Lamar antanka pampa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Asway marka
Kunqu Ripuwlika

**Kunqu Ripuwlika** icha **Kungu Brazzaville** ( manaqa *Kunqu Runaq imayka*) llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.

Kungu Ripuwlikapiqa 3.999.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Brazzaville, 1.174.000 runakuna (2005)
Kañar marka

**Kañar marka** (kastilla simipi: *Provincia de Cañar*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam, Kañari nisqa runa llaqtamanta sutichasqa. Uma llaqtanqa Asuwi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Pulitika rakiy

## Runakuna
Kañar markapiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:

## Karu puriy
* Inkapirka
* San Francisco kunwintu
* Virgen del Rocio mach'ay
* Kuritampu, mawk'a llaqta
* Culebrillas qucha
* Pachamama 
* Zhin 

## Markapi paqarisqa
* Luis Cordero Crespo, * Surampalti, (1833 - 1912), Ikwadurpa umalliqnin (1892 - 1895)
## Kaypipas qhaway
* Kañari
* Kañar

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.codenpe.gob.ec / Kañari Runallakta (Kichwa simi)
* www.ame.gov.ec
Karchi marka

**Karchi marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Carchi*) Ikwadur mama llaqtapi markam. Uma llaqtanqa Tulkan llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  El Ángel kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna**: Chiles (4.723 m); **[[Walla]]:** Kunti Walla (Ikwadur)
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Suqta kitinmi kan.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Markakunap yapayninkuna, Hatun Yupay 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Karchi marka
Chimpurasu marka

**Chimpurasu marka** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Rispampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sankay mama llaqta parki - Chimpurasu fauna risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Chimpurasu - Qhapaq Urqu - Puñay 
* **[[Mayu]]kuna:** Chanchan mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Q'illu qucha -- Usukuchi quchakuna (Alawsi kitipi)

## Pulitika rakiy
Chunka kitinmi kan.

## Runakuna
2001 watapiqa markapi 116.205 Kichwa runam kawsachkanku. Chimpurasu markapiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Alawsi kiti, Kumanta kiti, Kulta kiti, Champu kiti, Wamuti kiti, Wanu kiti, Pallatanka kiti, Pinipi kiti. 

## Rikchakuna

Rikcha:Vicugna vicugna.JPG|Wik'uñakuna *Vicugna vicugna*, Chimpurasu fauna risirwapi


## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* http://www.inec.gov.ec / Markakunamanta yupaykuna, Hatun Yupay 2001 watapi

## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* Chimborazo marka runakunapak sumak kawsayta mashkak Proyecto ruraykuna. (kichwa simi)
Kutupaksi marka

**Kutupaksi marka** nisqaqa (*Qutuphaqsi marka* nisqapas; kastilla simipi: *Cotopaxi*) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Latakunka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Llanganati mama llaqta parki - Kutupaksi mama llaqta parki - Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna**: Kutupaksi (5.897 m) - Illinisa (5.263 m) - Quilotoa - Putsalawa (*Putzalahua*)
* **[[Mayu]]kuna:** Cutuchi, Chalupas, Juntas, Langoa, Jatunyaku, Anatenorio, Ami, Río Verde, Mulatos, Zapalá, Arenas, Río Negro, Niágara, Anzupí, Saquimalag, San Diego, Aláquez, Tampuyaku (*Tamboyacu*), Yanayaku (*Yanayacu*), Cunugyacu, Illuchi, Guapante, Compadrehuaico, Cuilche, Patoa, Isinche, Nagsiche, San Francisco, Yacuchaqui, Guasaganda, Pilaló, San Pablo, Tuagualó, Cumbijín, Chasupe, Tigua, Punku (*Pongo*), Aguachi
* **[[Qucha]]kuna:** Anteojos, Salayambo, Limpiopungo, Yambo, Ignacio Flores, Quilotoa

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitinmi kan.

## Runakuna
Kutupaksi markapiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.

## Yachachiy
* Chawpi yachay wasikuna:
** Iskay simipi iskay kawsaypi yachay wasikuna:
*** Hatun Huywa *(Colegio Intercultural Bilingüe Jatun Juigua)*, Yakupampa ayllu llaqtapi, Puhili kitipi
*** Fiskal Chakiñan chawpi yachay wasi *(Colegio Chaquiñan)*
*** Fiskal Jatarishun chawpi yachay wasi *(Colegio Jatarishun)*
*** Fiskal Jatari Unancha chawpi yachay wasi *(Colegio Jatari Unancha)*
*** Akuna Abya Yala chawpi yachay wasi *(Colegio Abya Yala)*
*** Akuna CIMA chawpi yachay wasi *(Colegio CIMA)*
*** Kathuliku Don Bosco chawpi yachay wasi (Kutupaksi) *(Colegio católico Don Bosco)*

## Rikchakuna

Rikcha:Traditional dress in Cotopaxi province (unspecified group).JPG|Kutupaksi p'achallina

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna

* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
* Sistema Educativo Experimental Jatari - Kutupaksi markapi yachay wasikuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
* www.lagaceta.com.ec / Kutupaksi markap wiñay kawsaynin (kastilla simi)
Bolívar marka

**Bolívar marka** (kastilla simipi: *Provincia de Bolívar*) nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.

Kay markaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Chimpurasu fauna risirwa 
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitinmi kan, isqun llaqta kitilli 21 chakrapura kitillipas.

Pukyu:

## Runakuna
Bolívar markapiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Waranta kiti, Chillanes kiti, Chimpu kiti, Echeandía kiti, San Miguel kiti, Kaluma kiti.

## Karu puriy
* Chimpurasu nina urqu (Chimpurasu markapi)
## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Bolívar marka
Esmeraldas marka

**Esmeraldas marka** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Esmeraldas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Kayapas Mataje kawsaykuska amachasqa allpa - Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpa - Mache Chindul kawsaykuska amachasqa allpa

## Pulitika rakiy
Pusaq kitinmi kan.

## Rikchakuna

Rikcha:Esmeraldian (Afro-Ecuadorian) instruments.JPG|Esmeraldas markamanta waqachinakuna
Rikcha:Esmeraldian (Afro-Ecuadorian) jewelry.jpg|Esmeraldas markamanta achala


## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
* Esmeraldas markapi kitikuna
Wayas marka

**Wayas marka** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Wayakil llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** El Salado fauna risirwa - Churuti kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Wayas mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
25 kitinmi kan.

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José Joaquín de Olmedo
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
Loja marka

**Loja marka** (kastilla simipi: *Provincia de Loja*)nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Loja llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki 
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Alamor mayu - Calvas mayu - Chira mayu -  Katamayu - Playas mayu - Puyanku mayu  - Yaya mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
2001 watapiqa markapi 6.738 Kichwa runam kawsachkanku.  Loja markapiqa Sarakuru runakunam tiyanku. 

## Pulitika rakiy
Chunka suqtayuq kitinmi kan.

## Rikchakuna

Image:Loja Lourdes.jpg|Loja llaqtapi 


## Markapi paqarisqa
**[[Yachay tarpuy]]**:
* Clodoveo Carrión Mora
* Benjamín Carrión (Qillqaq)
* Alejandro Carrión (Qillqaq)
* Reinaldo Espinosa Aguilar (Yachaq)
* Bernardo Valdivieso
* Isidro Ayora
* Carlos Carrión 

**[[Kurku kallpanchay]]**:
* Oswaldo Patricio Ortega
* Yadira Guaman
* Jeaneth Guaman
* Edwin Ochoa
* Washington Alvarado
* Ricardo Loján
* Cristian Loján
* Andrés Carrión
* René Morocho
* Brian Jaramillo 

**[[Taki kapchiy]]**:
* Salvador Bustamante Celi
* Pueblo Nuevo (kusituy)
*  Ñan Yurak (kusituy)
* La Traba (kusituy)
* Hijue Punk (kusituy)
* Abuela Virgen (kusituy) (Chicha-rock)
* Quirúrgica (kusituy)
* Alma Negra (kusituy) (Heavy Metal)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
Mayukuna marka

**Mayukuna marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Los Ríos*) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Babahoyo llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chipe mayu - Calope mayu - Calaví mayu - Umbe mayu - La Lorena mayu.
## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq kitinmi kan.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka