open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilimanjaro

**Kilimancharu**, swahili simipi **Kilimanjaro** nisqaqa Aprika allpa pachapi lliwmanta aswan hatun urqum, Tansanya mama llaqtapim, Kinyap saywanmanta manam karuchu. Uhuru nisqa pikchunqa mama quchamanta 5.891,8 mitrum aswan hanaq.

## Hawa t'inkikuna
Paqtasqaniq

**Paqtasqaniq** ( *sinónimo* kastilakipi) huk simi nin, willakun hukwan chay hinallata.
 
**Yariniq** ( *antónimo*, Kastilla simipi) huk simi niptinn, nin hukkaqpa yarin, manam niq niraypa.

## Shugan
* Paqtasqaniq: *rimaq*, rimasapa, simin atiq ( hablador)
* Yariniq: *rimay*pa, upallay ( hablar- callar)
* *Wiñay*, hirpuy, paqtasqaniq. Yariniqnin: 'hichay', 'talliy'
* *Yapa*. Paqtasqa: *yaya*  .*Hapuy*, (pqa) wathiyay. *Upallay* ( pqa)ch'inyay, ch'inniy.

## Pukyukuna

## Qhaway
* Antónimo
* Kaqlla simi
Kumunista Maniphistu

**Kumunista Maniphistu**, **[[Kumunista partidu]]p maniphistun** *(Kommunistisches Manifest)* nisqaqa Karl Marx, Friedrich Engels sutiyuq kumunista nisqa partidup kamaqnin kaq runakunap qillqasqan maniphistu nisqam, 1848 watapi London llaqtapi. Chaypiqa kumunismu nisqa kukuchimantam rimanku. Tukuy mama llaqtakunapi kaq llamk'aqkunatam (*[[prulitaryu]]* nisqakunatam) qayakunku huñunakunankupaq kumunista partidupi.

## Hawa t'inkikuna

* Marx, Engels: Partido comunistamanta willachin I. Europa mama llaktapi shuk llantu kutin kallpakun: Chayka comunismo llantumi. ... Tukuy mama pachapak llaktakunamanta proletariokuna, tantarishunchik! Kumunista maniphistu, kichwa rimayman t'ikrasqa.
Erich Honecker

**Erich Honecker** sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Neunkirchen llaqtapi;  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidunpi (SED) wankurisqa.

NSDAP (nazi partidu) nisqa Adolf Hitlerpa partidun Alimanyapi kachachichkaptin, Erich Honecker Saarland suyupi wayna kumunista kaspa nazikuna hayun llamk'aykurqan. Chayrayku nazikuna payta hap'ispa wichq'ay wasiman wichq'arqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa p'uchukayninpi Suwit Huñup awqaqninkuna Brandenburg llaqtapi wichq'ay wasimanta qispichirqan.

Maqanakuy p'uchukarqaptin Alimanyap Kumunista Partidunman yaykurqan, chaymanta Alimanyap Susyaldimukrata Partidunwan huñunakusqa Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidun (SED) nisqaman. 1971 watapi chay SED nisqap sapsi qillqaqninmi *(Generalsekretär)* tukurqan. 1976 watamanta 1989 watakama Aliman Dimukratiku Republika (DDR, Anti Alimanya) mamallaqtap hatun pusaqninmi (*Vorsitzender des Staatsrates der Deutschen Demokratischen Republik*, Aliman Dimukratiku Republikap Mamallaqta Kunaqninpa Umalliqnin) karqan, 1989 watapitaq payta chay kamachinamanta qarqurqanku. Alimanya huñuywan chay DDR manaña kaptinmi, Berlin llaqtapi musuqmanta wichq'asqam karqan, chaymantataq Chili mama llaqtamanmi rirqan. Chaypi 1994 watapi kukupin apanqara unquymantam wañurqan, 81 watayuq kaspa.

## Hawa t'inkikuna
Simillqa

**Simillqa** ( *shimillqa*, Ankash qallupi; grafema kastillakipi), Huklla mana pisiq; chaywan qillqayan.

a,b, c, d, ch, tr, q, chh, ts, ...

**Iskallqa**: ch, tr, sh, th, q', qh...

**Kinsallqa**: chh, ch'.
Uwina urqu

**Uwina urqu** (*Uwi*manta, quri qallwa llinpi). Riq'isqa nina urqu 5 672 taki mamallaqta qucha hananpi, *Sanchisirru* wamani, ( prov de Sánchez Cerro) Piruw . 

Kay wata, kay yaqa urqu manchachisa runakunata, ninata , achaq rumita qusnita qarqamur.

## Pukyukuna
Misti simi

**Misti** huk nina urqu,

**Mishti**, yayan: yakakamuq Ispaña qhari; maman: patsan warmi. Kay runa hinchikatsin Kunti yachay muruyta, riman kastilla simita, harutsakun runasimita; laqakan atiq yaqakunaman . (Uran runa simipi: *misti*)

**Mishti**, tanta machkawan qaran tallushqa. 

## Pukyukuna
Ayñi simi

Qam ninki *nuqa tawa chunka watayuqmi kani*, nuqa niq *qam  manam tawa watayuqchu kanki*. 

Nisqa *p*, *manam p*; ayñi *p'wan, *manam p*.

*a'' manam kamanchu a = 8, hinalla pachapi.

## Pukyukuna
Łobez

**Łobez** (, ) llaqtaqa (aliman simipi: *Labes*) Pulskapi huk hatun llaqtam, Kunti Westpommeranya pruwinsyapi, 10.409 tiyaq runakunayuq.

## Runakuna

ImageSize = width:440 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953
  bar:2014 from:0 till:10440
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  bar:2014 at: 10440 text:10,4 shift:(0)
  

## Kuraka

## Ñaña llaqtakuna
* Affing, Alimanya (1994)
* Svalöv, Suwidsuyu (2000) 
* Kėdainiai, Lituwa (2002)
* Paikuse, Istunya (2003)
* Wiek, Alimanya (2008)
* Guča, Sirbya (2010)
* Истра, Rusya (2011)

## Llaqtapi paqarisqa
* Franz Andreas von Borcke (1693–1766)
* Ferdinand Nemitz (1805–1886)
* Felix Genzmer (1856–1929)
* Otto Puchstein (1856–1911)
* Walter Goehtz (1878–1946)
* Fritz Puchstein (1893–1968)
* Kazimierz Obuchowski, (1931–2014)
* Andrzej Gudański (1979)
* Zygmunt (Karol) Gryczyński (1958)
* Ignacy Gryczyński (1948)
* Zbigniew Harbuz (1932)
## Rikchakuna

Rikcha:Lobez kosciol kz.jpg| 
Rikcha:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
Rikcha:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
Rikcha:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
Rikcha:Świętoborzec - dworek.jpg|

## Hawa t'inkikuna
*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Leipzig llaqtapi;  wañusqa (sipisqa) Berlin llaqtapi) huk aliman kumunista pulitiku runam karqan.

Huk ñiqin pachantin maqanakuy pachapi aliman rimana huñunakuy wasipi akllasqa kaspa maqanakuyta mana yanapaq huklla kaq kunrisistam karqan. Alimanyapiqa Rosa Luxemburg, Clara Zetkin sutiyuq masinkunawan Alimanyap Kumunista Partiduntam kamarqan. Susyalista pachakutiypaq llamk'aspa, maqanakuyta rurachkaq kapitalista, qhapaqkunaman hayu kaptin, awqankuna paytam Rosatawanmi wañuchirqan.

## Hawa t'inkikuna
Wilhelm II

**Wilhelm II** ( paqarisqa Berlin llaqtapi;  wañusqa Doorn llaqtapi, Urasuyupi) Alimanya mamallaqtayuq, Prusyayuq kaq Hohenzollern panakayuq kaspa Aliman Impiryup qhipaq kaq hatun qhapaqninmi (*impiratur*, *Kaiser* nisqa) karqan  p'unchawmanta  p'unchawkama. Alimanya 1918 watapi huk ñiqin pachantin maqanakuypi llallisqa kaptin kamachiyninmanta wasqinan karqan, chaymanta Urasuyumanmi ayqirqan.

## Hawa t'inkikuna
Ronald Reagan

**Ronald Reagan** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tampico llaqtapi, Illinois suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi;  wañusqa Bel Air barriyupi, Los Angeles llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq aranway pukllaqmi wan pulitiku runapas qarqan.
 
1981 watamanta 1989 watakama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 40 kaq umalliqninmi karqan, 1967 watamanta 1975 watakamataq California suyup 33 kaq kamachiqninmi.
Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 1976 watapi umallinapaq akllanakuykunapi llallisqa kaspa 1980 watapi 1988 watapipas akllanakuykunapim atiparqan.

Reaganqa kumunismuwan, Awya Yalapi riwulusyunaryuwan ancha hayum karqan. Nikarawapi kuntrariwulusyunaryu ("contra") nisqakunata sinchitam yanaparqan.

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukunapa wiñay kawsaynin
* Gerald Ford

## Hawa t'inkikuna
W'aka- wirp'a

**W'aka- wirp'a** ( leporino, Kastilla simipi), huk runa chayta nisqan hanaq wirp'an kuchusqa kaptin. Chichu warmikuna manchakuyan illapata kunununuta, wawa paqarin w'aka- w'irpa. 

## Aswan sutikuna
* *Gaqyu* ( Waylas Kallkipi)
 
**Qaqya* ( Washa waqta)

**Wisaq* (Wanuku suyu)  .

* *Kakya* nisqa phatma kan Tawka ( Ankash suyu) llaqtapi.

## Pukyukuna
Pakra

**Pakra** (*Laccopetalum giganteum*), kay hacha yachan puna suyupi  ; t'ikanta ancha riqsisqa, ukyayan  uhu hanpi. T'ikanta chaqrur kachiwan uywata guyan mirananpaq  .

## Pukyukuna
T'ukuch'uqu

**T'ukuch'uqu** (latin simipi: *Pertussis*) nisqaqa t'ukuch'uqu añaki *(Bordetella pertussis)* nisqa añakikunap paqarichisqan, runap tunqurinkunata ch'utiq unquymi. T'ukuch'uquyuq runaqa ancha uhunam (qusunam, ch'uqunam).

## Hawa t'inkikuna
Tunquri

**Tunquri** nisqakunaqa samanata pusaykuq samana yawrikunam: hatun tunqur *(Trachea)*, ñañu tunqur *(Bronchus)*.

## Hawa t'inkikuna
Tunqur

* Millp'uti *(Pharynx)*
* Tunquri *(Trachea, Bronchus)*
** Hatun tunqur *(Trachea)*
** Ñañu tunqur *(Bronchus)*
Ñañu tunqur

**Ñañu tunqur** nisqakunaqa (latin simipi: *Bronchus*, grigu simimanta *Βρόγχος*, iskay/achka: *βρόγχοι*) hatun tunqurta surq'anpi samana p'uruchakunata t'inkinakuq samana yawrikunam. Surq'ankunap chawpinpi tunqur iskay ñañu tunqurman k'allman, surq'an ukhunpitaq achka ñañu tunqurchakunam, k'allmacha hinam kan.

## Hawa t'inkikuna
Ch'illa sirk'a

**Ch'illa sirk'a** *(Vena)* nisqaqa yawarta hawamanta sunquman pusaq sirk'am,  pisilla ñit'iyniyuq yawarniyuq.

Aslla yawar ñit'iyraykum kay tawna sirk'a pirqankunaqa tawna sirk'apmanta aswan ñañullam, manam sinchi aychayuqchu. Ch'illa sirk'aqa sirk'a llapllayuqmi, yawar mana hawan kutimunanpaq, sunqullaman purinanpaq.

Kurkupi yawrikunaman pusaq ch'illa sirk'api yana yawar nisqaqa chimlasaysapam (CO2), surq'anman pusaq surq'an ch'illa sirk'apitaq puka yawar nisqa wayaysapa (chhuhusapam, O2) yawarmi.

## Hawa t'inkikuna
Chukcha sirk'acha

**Chukcha sirk'acha** icha **Ch'iñi sirk'a** *(Vas capillare)* nisqaqa chukcha hina ancha ch'iñicha, ancha ñañu (huklla kawsaykuq last'a) pirqayuq sirk'akunam, kurku yawrikunapi, kawsaykuqpura kaq.

Kurkupi tawna sirk'akunamanta hamuq wayaysapa (chhuhusapa, O2) puka yawar chukcha sirk'achakunapi kachkaspa wayayta kurkupi kawsaykuqkunamanmi quykun, chimlasayta (CO2) chaskiykuspa, yana yawarman tukukuspa.

Surq'anpi kaq samana p'uruchap hawanpi kaq chukcha sirk'achakunaman yana yawartaq hawamanta hamuq samaytumanta wayayta chaskiykun, chimlasayta samaytuman quykuspa, puka yawar tukukuspa.

## Hawa t'inkikuna
Samana p'urucha

**Samana p'urucha** nisqakunaqa (latin simipi: *Alveolus pulmonalis*, achka: *Alveoli pulmonales*) surq'anpi kaq p'urucha hina samana yawrichakunam. Ñañu tunqurmanta hamuq samaytu wayayta (chhuhuta, O2) pusamuspa chukcha sirk'achapi kaq yawarmanmi quykun, chimlasayta (CO2) chaskiykuspa, tunqurkunanta samaykuypaq.

## Hawa t'inkikuna
Tawna sirk'a

**Tawna sirk'a** *(Arteria)* nisqaqa yawarta sunqumanta hawaman pusaq sirk'am,  ñit'iysapa yawarniyuq.

Achka yawar ñit'iyraykum kay tawna sirk'a pirqankunaqa ch'illa sirk'apmanta aswan rakhum, sinchi aychayuqmi, llusp'i sinchi aycham.

Kurkupi yawrikunaman pusaq tawna sirk'api puka yawar nisqaqa wayaysapam (chhuhusapam, O2), surq'anman pusaq surq'an tawna sirk'apitaq yana yawar nisqa chimlasaysapa (CO2) yawarmi.

## Hawa t'inkikuna
Yana yawar

**Yana yawar** nisqaqa chimlasaysapa (CO2), pisilla wayayniyuq yawarmi. Yana yawarqa kurku ch'illa sirk'akunapim, surq'an tawna sirk'akunapipas. Puka yawarmanta aswan yanam.

## Hawa t'inkikuna
Puka yawar

**Puka yawar** nisqaqa wayaysapa (O2) yawarmi. Puka yawarqa kurku tawna sirk'akunapim, surq'an ch'illa sirk'akunapipas. Yana yawarmanta aswan achikllam.

## Hawa t'inkikuna
Yawar puka

**Yawar puka** *(Hemoglobina)* nisqaqa runap, tulluyuq uywakunappas yawarninpi puka yawar kawsaykuq *(eritrocito)* nisqakunapi puka llimphiyuq imayaymi, irru iyunniyuq (Fe2+) prutinam, wayayta (O2) apanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Yawar hark'ay

**Yawar hark'ay** *(hemostasis)* nisqawan yawarchaq k'iri manañam yawarchanqachu, yawar tikayaptinmi.

## Hawa t'inkikuna
T'antay

**T'antay** nisqawanqa runa t'antata ruran, ch'aki q'uñiywan nina hawapi icha p'ukurupi chayachispa.

## Hawa t'inkikuna
P'ukuru

**P'ukuru** nisqaqa kichasqa yanuna llamk'anam mikhunata icha imatapas chayachinapaq, t'antata ruranapaqpas, ninawan, kañaq allpa wapsiwan icha pinchikillawan q'uñichisqa.

## Kaypipas qhaway
* Q'uncha

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sapsi Chaskinancha

**Sapsi Chaskinancha** *(Public Domain)* nisqaqa Tiksimuyuntinpi tukuy runakunapaq saqillasqa imaykunam, manam sapa runakunallapaqchu. Chaywanqa tukuy runakunam chay Sapsi Chaskinanchapaq hayñiyuqmi.
Suyk'um

**Suyk'um** ( Coupe) hatun q'ispillu qiruniraq, qillaymanta ruwasqa; chunkaypi atiqta quyan.

**Akilla* uran qhichwapi 

## T'aqakuna
* Quri suyk'um
* Qullqi suyk'um
* Chanpi suyk'um
### Qhawapi
* Qhispichiq Suyk'um

## Pukyukuna
Llapa ruru kancha

**Llapa ruru kancha** icha **Ataw kancha** nisqa  ( huk simipi paradise, paradis, paradies) chayqa sutin ancha ñawpaq pachapi karqan nirku iñiykuna yachay p'anqanpi. Chaypi tiyasqa unayniyuq yayakuna, mamakuna. Niyanku huchanmanta Apuyaya wikch'usqa. Chaypitaqa runa llamk'apun, wanakunanpaq.
Yachakuy tanta

**Yachakuy tanta** nirku runakuna huntakaptin. Chaypi yachachiq, imatapas yachachin; ruwayaptin aswan allim, ama uyaranqallachu; tapunqa, yapay ruwanqa.

***Yachakuq qutu** ( alumnado), achka yachay munaq rinku yachay wasiman.
Felipillo

**Wilipillu** ( Felipillo kastillakipi). Kay sutin huk ñawpa runap, pusaran qhichwapi rimapar ispañaki yaykamuqta, pachak wata XVI. Pisarruta willaq kastillakimanta; nirku mana alli tikranaq, chayqa sipiyaraqan Ataw wallpata. *Nina qallu*m karqan nirku. Wañuchiran Almayru (Diego de Almagro) ankalli tikraskiptin.
Huñu simiwan

Huñuwan kay simikuna paqarinku:
* **Hayta huñu** ( equipo de balompié)
* **Ruwana huñu** ( conjunto de instrumentos de trabajo manual)
* **Takiq huñu** (coro, grupo de cantores)
* **Wankikuq huñu** ( equipo de camarógrafos)
* **Purikuq huñu** ( cartera de turistas)
* **Urqu umakuq huñu** (grupo de montañistas)
Aya simiwan

**Aya** simiwan achqa simikuna rurakasqa.
# *Ayawaqaq* (huk Piruwp pruwinsyan)
# *Ayakancha* (huk ayllu. Waripanpa listritupi, Tayaqaqa pruwinsyapi)
# *Ayakuchu* (Piruwp suyun)
# *Ayachuku* (tusuqkuna umanpi apan)
# *Ayawaka* (Unay usnu Taraku ñawpanpi, Wankani pruwinsya)
# *Aya wayra* (Wañusqap supinhina, unquyta apan)
# *Aya wanku* (Wantap listritun)
# *Ayawaska* (Hachasuyupi, llanu waskanu; upyayanku chaqrur, imaykata rikunku.)
T'iyu unquy

**T'iyu unquy** icha **t'ili unquy** (kastilla simipi *alcoholismo*) chay unquywan huk runa alkulta ancha upyay munan.  Rikch'arir upyayta yapan.

***T'iyu unquq** ( Kastilla simipi: alcohólico, alcohólica); 
***Machay qishayyuq** ( Ankash qallupi).
Juan Mosto

**Juan Alfonso Mosto Domecq** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi  - †  wañusqa  Mishiku llaqtapi.),   mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

Warmi: Marina Zoraida Viale Fiesta de MostoChurinkuna: Juan Carlos Martín, Maritza Cecilia, Angel María y Guadalupe María.

## Takikuna
* Cabecita blanca
* Mi mundo
* Dos caminos
* Que importa

## Willay puqyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwanu vals

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
Uchuwan simikuna

Kay simikuna rurakayninpi apan simi qhiswa *uchu*ta, ancha achkapi, kaykuna kanku:
#**Uchupanpa**. Ayllu, Masma listrupi, Sawsa pruwinsya, Sunin suyu, Piruwpi. Ayllum Llunpa listritupi, Lusuriaqa pruwinsyapi, Ankash suyupi, Piruwpi
#**Uchuqarqu**. Chamaka listritup ayllun, pruwinsya Chunpiwillkapi, Qusqu suyupi, Piruwpi-Ayllu
#**Uchuq chakwa**. Pirup saywitipi kaykan.
#**Uchu laqwa**. Chaki uchumanta rurasqa, muskuq hachakunawan, kachiwan, chullu wirawan  (=aceite)siwuylla kuchusawan.
#**Uchu yaku**
#**Ayar Uchu** Ayar Manqup wawqin , Inkap mamallaqtanta hatariq, nirku.

## Kaytapas qhaway
* Ankash suyu
* Sunin suyu
* Ayar Manqu
Wallanka (kashayuq)

**Wallanka** ( Austrocylindropuntia exaltata (Berg.) Backbg.) Raprankuna pisi kallapuhina, kashayuq, hatusaq ichhu llinpi. Tikankuna sumaq. Chakrakunata rakiyan, saywahina allpaman sat'iyanku.
Wallwa

**Wallwa** (*Psoralea grandulosa* icha *Otholobium glandulosum*). Huk hacham. Hipólito Ruiz riqsinaq Tambillopi tariskir, Wanukumanta Panaw purir, nirku 9.07.1784. Huk yachaq kay nin: *Psoralea mexicana* (L.f.) Vail, huk sutikuna: walwa, 'culen' 

Raprankunata upuayanku yaku quñuchu, puñunayta pichan.

## Pukyukuna
Paradise Cay (California)

**Paradise Cay** tarikum Hukllachasqa Amirika Suyukunapi cheynallatan. Kima hatum llaqta Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.
Tuqush

**Tuqush** icha tuqus huk mikhuy. Ismuyasqa saramanta, ismuyasqa papamanta ruwayan tuqusta; pachata aspiyanku, chay tuqupi churayanku kutamapi, unuta winayanku; achka quya tullpuran; hurquskir chakichiyanku. Upuyanku apipi alli tinpuchi, miskiwan minuyanku. Hanpin nirku. Muskhin sinchi.

Uran Piruwpi, Puliwyapi ruwayan tuqusmanta lawata: papawan, aychawan, sumaq muskhuqwan, kachiwan; unupi tinpuchir.
Virna Lisi

Virna Pieralisi, icha **Virna Lisi** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Jesi llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi),   huk  mama llaqtap aranway pukllaqmi.

Qhari: Franco PesciChurinkuna: Corrado.
Duran Duran

**Duran Duran** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq *[[new wave]]* kusituymi, 1978 wataqa paqarisqa Birmingham llaqtapi.
Kaymi wankurisqan waqachiqkuna:
* Simon Le Bon – takiq
* Nick Rhodes –synthesiser
* John Taylor – ch'ulla kitara
* Roger Taylor – Takana waqachina
## Diskunkuna
### Albumkuna
* *Duran Duran* (1981)
* *Rio* (1982)
* *Seven and the Ragged Tiger* (1983)
* *Notorious* (1986)
* *Big Thing* (1988)
* *Liberty* (1990)
* *Duran Duran AKA Wedding Album* (1993)
* *Thank You* (1995)
* *Medazzaland* (1997)
* *Pop Trash* (2000)
* *Astronaut* (2004)
* *Red Carpet Massacre* (2007)
* *All You Need Is Now* (2010)
* *Paper Gods* (2015)
* *Future Past* (2021)
## Hawa t'inkikuna
*Duran Duran (Inlish simipi)
Parpa

Huk misk'iq mikhuna; ruwanku hank'asqa, kutasqa triyuwan, wirawan, pisi unuwan yanusqa, misk'isapa; sankhuhina. Kay sutiwan riqsiyanku Waraspi, Llamillinpi.
Pachapa sutinkuna

#**Wata**: Mamapacha muyun Intipa karu k'uchunpi, 23 12ñiqin killamanta watan samuq 23 12ñiqin killayaq.
#**Killa**: nirku killa muyun Pachamama karu kuchunpi; 28 punchaw manaqa iskay chunka hunaq.
#**Panas** icha **Hunqaqu**: qanchis punchaw
#**Punchaw** icha **Hunaq**: Pachamama muyun kikillanpa shutqunpi.
#**Qaynipa punchaw** icha **qanyantin** ( Ankash gallu): iskay punchaw ñawpasqa kunan punchawmanta 
#**Qayna punchaw** icha ** qanyan** ( An. qa.): huk punchaw ñawpasqa kunan punchawmanta.
#**Kunan punchaw** icha **kanan hunaq** icha **kanan quya**: paqarisqa qayna punchaw usaptin, paqarin punchawyaq ( warayyaq)
#**Paqarin punchaw** icha **waray**:Kunan punchaw tukuskiptin samuskaq
#**Mincha punchaw** icha **warantin** ( An. qa.): kunan punchawmanta iskay punchawta.
#**Kunan pacha** : kay kawsanqanchik pacha.
#**Ñawpa pacha** icha **unay pacha** haywasqa pacha.
#**Hamuq pacha** icha ** shamuq pacha** ( An. qa.) manaraq chayaq pacha.
#** Allin** icha** patsa waray**: manaraq Inti wachimuptin.
#**Tutapay**: waaraypa puriy.
#**Punchaw waqtayña** icha ** Inti siqayku pacha**: pulla punchaw qipan.
#**Shipshi** ( An. qa.): mana achiyanchu; tuta tutana.
#** Tsakay** Inti rikukanchu. **Paqas** niyanpasmi.
#**Tsaka tsaka**( An qa.): chayllaraq tuta tukusqa.
#**Waray waraylla**: kunan pacha chayraq qallarisqa.

## Rikuy
*"Quechua Lengua originaria del Perú". Kamariqkuna: César Romero, Josmell Romero.
*" Diccionario Quechua ancashino- Castellano". Kamariq: Francisco carranza.
*" Qheswa-Español Simi Taqe". Qilqachiq: Qusqqu Kuraq Wasi.
Gerald Taylor

**Gerald Taylor** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Melbourne llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk  mama llaqtayuq runa wan simi yachaq. Qhichwapaq llapan kawsaynin qusqa.

Piruw waylluq. Mana samaq puriq, simi yachaq (filólogo) alli yachaq qhichwa k'itikunata. 
*Sunqunpi apan Piruwta. Pay Piruw waylluqmi.  Antip yachakuy ransiyiki wakin p'anqanta qillqachasqa. 
* Antip Yachakuy Ransiyiki Wasip musyapakuqnin(maskhapakuq)
* Achka simi rimaq, Iwropa simikunata, Hawa simita, Indonesisiap siminkunata.
* Ransiski simimanman, Kastilla simiman *Waruchiri Ñiŝqap Ñawpa Machunkunapaq Kawsaŝqan* tikrasqa.
* Kunan  chinchay simita musyapakun,chayta niskir ima kayninta  qanchisnintin Yawyus k'iti simikunata  riqsisqa.

## Qillqaykuna
**Waruchiri Ñiŝqap Ñawpa Machunkunapaq Kawsaŝqan* mana sutiyuq runap. Gerald Taylorqa p'anqachaqmi (2013).
* *Método de aprendizaje de la lengua general (Para leer el manuscrito quechua de Huarochirí) IFEA  2º edición (2004). Gerald Talorqa maki p'anqap kamariq.
* *Ritos y tradiciones de Huarochirí*, Geral Tayord tikraqmi.
* *Camac, camay y camas y otros ensayos sobre Huarochirí y Yauyos* (2000).
* *Diccionario quechua Chachapoyas-Lamas* (2006).
* *Amarás a Dios sobre todas las cosas: Confesionarios quechuas, siglos XVI y XVII* (2007).
* *Método de aprendizaje de la lengua general: Para leer el manuscrito quechua de Huarochirí* Segunda edición revisada y modificada (2014).
* *Choque Amaru y otros cuentos nuevos: Siete relatos sobre la campaña de extirpación de idolatrías en el arzobispado de Lima, siglo XVII'' (2015).
## Kaypipas qhaway
* Jorge Flores Ochoa
Mrs. Doubtfire

**Mrs. Doubtfire** (inlish simipi: **Mrs. Doubtfire**) nisqaqa 1993 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Chris Columbusmi. 20th Century Fox ruruchinapaqmi rurasqa.
Patch Adams (kuyuq wankilli)

**Patch Adams** (inlish simipi: **Patch Adams**) nisqaqa 1998 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Tom Shadyacmi. Universal Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Jumanji

**Jumanji** (inlish simipi: **Jumanji**) nisqaqa 1995 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Joe Johnstonmi. TriStar Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Baby's Day Out

**Baby's Day Out** (inlish simipi: **Baby's Day Out**, kastilla simipi: **El peque se va de marcha**, **¡Cuidado: bebé suelto!**) nisqaqa 1994 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Patrick Read Johnsonmi. 20th Century Fox ruruchinapaqmi rurasqa.
Rod Taylor

**Rodney Stuart Taylor**  sutiyuq runaqa, icha **Rod Taylor** ( paqarisqa Sidney llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  Kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Yaya: William Sturt Taylor; mama: Mona Thompson.  

Warmikuna: Peggy Williams (1951-1954) / Mary Hilem (1963-1969) / Carol Kikumura (1980-2015) Churinkuna: (1) Felicia Taylor (*1964- ).

## Pilikulakuna
* The Time Machine
* Seven Seas to Calais
* The Birds
* Sunday in New York
* Young Cassidy
* Dark of the Sun
* The Liquidator
* The Train Robbers.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* IMDb Rod Taylor
Anita Ekberg

Kerstin Anita Marianne , icha **Anita Ekberg** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Malmö llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi),  huk  mama llaqtap aranway pukllaqmi.

Qhari: Anthony Steel (1956-1959) /Rik Van Nutter (1963-1975)Churinkuna:.
## Pilikulakuna
* 1956 - *Loco por Anita* (Hollywood or Bust) de Frank Tashlin.
* 1956 - *Guerra y paz* (War and Peace) de King Vidor.
* 1960 - *La dolce vita* de Federico Fellini.
* 1962 - *Boccaccio 70* fragmento

## Hawa t'inkikuna
* Ficha IMDb
Chawpiwaranqa

**Chawpiwaranqa** (kastilla simipi: *Chaupihuaranga*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi huk mayum, wayq'upas.

Chawpiwaranqa wayq'upiqa chay pruwinsyap uma llaqtanmi, Yanawanka llaqtam.
Murasaki Shikibu

**Murasaki Shikibu** sutiyuq warmiqa (紫式部, 978 watapi paqarisqa Kioto llaqtapi, Nihun; † 1025 watapi wañusqa Kioto llaqtapi) huk qillqaqmi karqan, Nihun mama llaqtayuq.

## Qillqasqankuna
* 1008 *[[Genji Monogatari]]*
* 1008–1010 *[[Murasaki Shikibu Nikki]]*

## Hawa t'inkikuna
Llamaq runa tiyanan

**Llamaq**qa (Anqash suyupi) piruwki listritu

## Marka
**Llamaq** listritupa uma llaqtan.

## Wasi wasi
***Qarwaq** ( Kastilla simipi: dorado, tono gualdo)
***Qawiña** ( posiblemente, *atalaya*)
***Qasqa**
***Lliwyaq** ( K. s.: relampagueante)
***Panpa marka** ( pudiera ser en K.s.: *pueblo en altura*)

## Watasqa
* **Apana** ( *para ser llevado*); **Kachay** ( *envía tú*, *remite tú*)
***Qantu panpa** ( planicie de cantutas); **Qaywa raqra** ( quebrada de caihua)
***Yurasnu** ( durazno); **Wanchi** ( *wanchi- wanchi* nombre de flor nativa)
***Maray** (batán); **Milinlis** ( Meléndez).
***Pitiq** ( en trance de muerte, algo pequeño); **Shaqtay ukru** ( hondonada que da la planta *shaqtay*)
***Shiwi qiru** ( madero para halar); **Tinku** ( encuentro, convergencia)
***Tinyash** ( se parece a la *tinya* = bombo pequeño)

## Pukyukuna
INEI 1994 Runa yupay
Llunpa runa tiyanan

Llunpaqa ( Ankash suyupi) listritu piruki.

## Marka
Llunpa

## Wasi wasi
Iskay iskaypa churakasqa
* *Achikay* (Achicay, personaje de mitología andina), *Amaa panpa* (amapampa, llanura de tumbas prehispánicas)
**Chinqill* (Chinguil, pudiera ser una planta nativa), Chukllush (Chucllush, grillo)
**Krus panpa*(Cruzpampa, voz híbrida), Lluytsuqullpan (Lluchucolpan, lamedero del venado)
**Mashqu* (Masgo, quizá ¿mashqu = tuberosa extinta? ), Pirkay ( Pircay, emparedar, tapialar, enmurar)
**Pumpuu* (Pumpú, de pumpush? = planta tuberosa) , Sara panpa (Sala panpa, llanura maicera)
**Shuka* ( Shoca, de 'shuka' = silbido), *Ushnu* ( Ushno, 1. cueva, antro 2. monolito lindero en Q.I)
**Yurama* ( Yurma, maypis yarqun 'yurama'pita, yurama = es planta)

## Watasqa
* Alunsu, Kashamunti, Tsakapata
*Tsinpa panpa, Qullqi panpa, Kulluna
*Istrilla ( quyllur?), Wari panpa, Wayanay
*Inkisisyun, Llaqma, Lukma panpa
*Machawayu, Para, Parush
* Puyllu, Purwa, Qitaa panpa
*Quitaa raqra, Sawsi pukyu, Shiri hirka
*Taya panpa, Uchku pukyu
*Utsupanpa, Wiryun,

## Muruna pucha
* Tinku
*Tumanqa

## Pukyukuna
*INEI 1994 *Runa yupay*

## Kaypas qhawapay
Llunpa listritu
World's Greatest Dad

**World's Greatest Dad** (inlish simipi: **World's Greatest Dad**) nisqaqa 2009 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Bobcat Goldthwaitmi. Magnolia Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Norbit

**Norbit** (inlish simipi: **Norbit**) nisqaqa 2007 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Brian Robbinsmi. Paramount Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Riqsisqa kallpay

**Riqsisqa kallpay** ( aristos kratos) Kastila simipi *aristocracia*. Pisi riqsisqa runakuna wakin kamachikuyan.
Árnika

**Árnika**, manaqa **aarnika** icha **maycha** qhichwapi, sunipi kay hacha miran, pacha hanallanpi. Waytan qillu. Rapranta alkulman tullpuykur allis hanpi qiripaq, muqasqapaq.
Icha, suti: **paañaq**.
Qhapaq suyu

**Qhapaq suyu** icha **Qhapaqsuyu** nisqaqa achka hallp'akunamanta, llaqtakunamanta ruwasqa kawpay huk kaymi, "aswantaqa atipaspa kamasqa, kamachiq chawpiwan kamachisqa piriphiryakunawan rak'isqa". Qhapaq suyup chawpin (wakin kuti mitrupulu nisqa) piriphiryakunapi kawpay kamachiyta ruwan. Huk Qhapaq suyu ukhupiqa hukniray llaqta runakunan hukniray chayaqi kamachiyuq kanku, hukniray kamachisqataqmi kanku. K'itimanta sut'inchasqa, qhapaq suyu kamachiq suyum, suyu umalliqnin kamachiqmi; ichaqa manan llapan suyukunachu hatun kamachikuqkunaq kamachikuyninpi huñusqa hallp'ayuq suyukunaqa Qhapaq suyu nisqa utaq kamachikuqpa kamachisqan; nitaqmi lliw kikinmanta willakuq qhapaq suyukunapas chay pachayuq runakunapas, wiñaykawsay qillqaqmanta yachaqkunapas chayhinata chaskirqankuchu (Chawpi Aphirika Qhapaq suyu, wakin Anlu-saqsun qhapaq suyukunapas ñawpaq Inlispampapi rikunakunam).

## Pukyukuna
VietJet Air

**VietJet Air** nisqaqa huk Witnam antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Ho Chi Minh City llaqtapim, Witnampi.

## Hawa t'inkikuna

* Lufthansa ruruchinap llika tiyanan
Jorge Alejandro Vargas Prado

**Jorge Alejandro Vargas Prado** sutiyuq runaqa (1987 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

Jorgeqa Ariqipa llaqtapi *[[Universidad Nacional de San Agustín]]* sutiyuq yachay sunturpi simi kapchiytam, simi yachaytapas yachaqarqan.

Kunanqa Qusqu llaqtapim kawsachkan willakuykunata qillqaspa. *[[Noqanchis]]* nisqa riwistanpa kamachichiqninmi (*qelqa tupachiq* nisqa) kachkan.

## Qillqasqankuna
* *Cuentos* (Delicias al paladar, 2006, willakuykuna)
* *Para Detener el Tiempo* (Grupo editorial Dragostea, 2008)
* *Kunan Pop* (Cascahuesos, 2010, willakuykuna)
* *T'ikray* (Grupo editorial Dragostea, 2013, harawikuna)

### Pallasqan qillqasqakuna
* César Itier, Luis Nieto Degregori, Jorge Alejandro Vargas Prado (eds.): *[https://web.archive.org/web/20140517121032/http://www.guamanpoma.org/blog/wp-content/uploads/2012/09/Antologia-Quechua-del-Cusco-2012.pdf Qosqo qhechwasimipi akllasqa rimaykuna]* (Centro Guaman Poma de Ayala, 2012)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
* Jorge Vargas Prado, qhichwaman t'ikraymanta rimaspa (IV taller de traducción de textos literarios al quechua, 20.01.2015)
* Décima avenida: Jorge Alejandro Vargas Prado (kastilla simipi)
* Hilda Cañari Loaiza: Kunan Pop nisqamanta rimaspa
Hilda Cañari Loaiza

**Hilda Cañari Loaiza** sutiyuq warmiqa (1959 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq qhichwa simi yachachiqmi, t'ikraqpas.

Hildaqa Qusqu llaqtapim Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapaq yachachiqkunata yachachirqan, 2001 watamanta 2009 watakama Pukllasunchis nisqapaq llamk'achkaspa, Piruwpa Yachachiy Ministiryupaqpas. Willakuykunatam qhichwa simimanta kastilla simiman, kastilla simimanta qhichwa simimanpas t'ikran. Jorge Alejandro Vargas Pradopa uyaychaykusqan *[[Noqanchis]]* nisqa riwistapaqpas qillqan.

## Qillqasqankuna
### Kastilla simiman t'ikrasqan
* *Ankamanta / El Águila*. Recopilado por Uriel Escalante Rosas, con ilustraciones de Jaime Araoz. Centro Guaman Poma de Ayala (CGPA), Asociación Pukllasunchis, Grupo Editorial Dragostea, Cusco 2011.
### Qhichwa simiman t'ikrasqan
* José Luis Jordana Laguna (comp.): *Aguarunaq kawsayninmanta willakuykuna*. Centro Guaman Poma de Ayala, Cusco 2010. [Mitos e historias aguarunas, Lima 1974].
### Pallasqan willakuykuna
* Hilda Cañari Loaiza (comp.): *Anta warmikuna kawsayninkumanta willakunku. Presentación, Paulita Accostupa*. Centro Guaman Poma de Ayala, Cusco 2011.

## Kaypipas qhaway
* Nonato Rufino Chuquimamani Valer
* Leonel Alexander Menacho López

## Hawa t'inkikuna
* Hilda Cañari Loaiza, Kunan Pop nisqamanta rimaspa (Jorge Alejandro Vargas Pradop qillqasqanmanta)
Noqanchis

**Noqanchis – lliwpaq revistanchis** nisqaqa huk riwistam, Qusqu llaqtapi *[[Centro Guaman Poma de Ayala]]* nisqapi ruraykusqa, 2011 watamantam lluqsiq.

Qillqa tupachiqninqa *(Qelqa tupachiq)* Jorge Alejandro Vargas Pradom. Huk llamk'aqninkunaqa Hilda Cañari Loaiza, Juan Galiano Román, Luis Nieto Degregori, Nico Marreros, Ana Quispe Quispe, César Alberto Venero Torres imam.

## Hawa t'inkikuna
* Noqanchis – lliwpaq revistanchis, Yupay 01/ Wata 01 / Qosqo 2011
* Noqanchis – lliwpaq revistanchis, Yupay 02/ Wata 01 / Qosqo 2011
* Noqanchis – lliwpaq revistanchis, Yupay 03/ Wata 02 / Qosqo 2012
* Noqanchis – lliwpaq revistanchis, Yupay 04/ Wata 02 / Qosqo 2012
Tiyay

**Tiyay** icha **sayay** qhichwa IIpi, **ratay** qhichwa Ipi nisqa pishqu imamanpas chaptin. Kastilla simipi *posar*. Ruwaphawaq manaqa rurapaariqpas tiyan.

# **Pachtiyay** QIIpi, **Patsratay** QIpi, (aterrizar Kastilla simipi).
# **Untiyay** QIIpi, **Yakratay** QIpi, (acuatizar Kastilla simipi).
# **Killtiyay** QIIpi, **Killratay** QIpi (alunizar Kastilla simipi)
# **Imtiyay** QIIpi, **Imratay** QIpi (Posar en cuaquier otro objeto o planeta)
Alfredo Quiroz Villarroel

**Alfredo Quiroz Villarroel** sutiyuq runaqa huk buliwyanu qhichwa simi yachachiqmi, qillqaqpas, Quchapampa llaqtamantam.

Alfredoqa Buliwyapi ñawpaq kaq qhichwa simillapi simi pirwatam qillqarqan, 1998 watapi uyaychaspa. Iskay simipi qhichwa-kastillanu simi pirwatapas, kastilla simipi qhichwa simimanta simi kamachiy liwrutapas rurarqan. Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapaq liwrukunatam qillqan. 2008 watapitaq ñawpaq kaq kawsay rikch'antam uyaycharqan, *Killachaw P'unchaw* sutiyuq.

## Qillqasqankuna
### Simi yachay
* *Qhichwa simipirwa* (qhichwa simillapi). UNICEF, 1998
* *Gramática quechua*. UNICEF, 2000
* *Iskay simipi simipirwa*. CENAQ, 2005
* *Gramática quechua*. Iskay ñiqin uyaychasqa. 2008
* *Kikinniq, karunchanakuq, iskayniq simikunamanta simipirwa*. 2008

### Willakuykuna
* *Atuqmanta willaykunawan arawikunawan*. CEE, 1992
* *Quyllur*. CEE, 1996
* *Wakin tata, imaraykutaq qhichwa simipi mana yachachikunanta munankuchu?* (Testimonio). CEE, 1996
* *Killachaw P'unchaw* (novela). 2008
* *Imasmarikuna* (210 watuchi). UNICEF, 1998
* *Wawakunapaq arawikuna*. Santillana de Ediciones S.A., 2006
* *Imasmarikuna* (400 watuchi). 2008

## Hawa t'inkikuna
* Tata Alfredo Llamk’ayninmanta Parlariwanchik. Gladys Camacho Ríoswan rimanakuspa, 
* Blogspot textos quechuas
Jorge Vargas

* Jorge Alejandro Vargas Prado (p. 1987), piruwanu qillqaq, Qusqupi.
* Jorge Vargas González (p. 1976), chilinu pulitiku runa, Pichilemupi
* Jorge Vargas Méndez (p. 1961), salwaduriñu qillqaq. 
* Jorge Vargas Ramírez (1941-2009), mihikanu aranway pukllaq.
Riwista

**Riwista**, kichwapi **Sachamu** (kastilla simipi: *revista*) nisqaqa liwru hina t'inkisqa qillqana p'anqakunayuq willay p'anqam, sapa simana icha killa kutiykuq, ch'ipachisqa qillqam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Yarina lagartu

**Yarina lagartu**, **Kasha lagartu**, **Dirinshu** icha **Yarina** chaylla (*Paleosuchus trigonatus*) nisqaqa huk uchuylla lagartum, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaq, 1,20 mitrukama wiñaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Truynu lagartu

**Truynu lagartu** (*trueno lagarto*), "**[[Q'aqya|Tulun]] lagartu**" (*Paleosuchus palpebrosus*) nisqaqa huk uchuylla lagartum, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaq, 1,60 mitrukama wiñaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Leonel Alexander Menacho López

**Leonel Alexander Menacho López** sutiyuq runaqa huk  mama llaqtayuq qhichwa simi yachachiqmi, qillqaqpas, Warasmantam.

Leonelchaqa achka wawqipanankunawanmi wiñarqan Waras llaqtapi, ayllunwan kastilla simillapi rimanakuspa. Ayllunpiqa ch'ullam qhichwa simita yachakuq wawa karqan, ankash qallu nisqata yachaq, paya tiyan runasimillata rimaptinmi, chayrayku qhichwapi rimanakuspam. Yachay wasinpipas yachakuqpura payllam qhichwata yacharqan. Kimsa ñiqin primarya nisqapi qhichwapi aranwayta rurayta qallarirqan. Hinaspapas chaymantaqa yachay wasinpi runasimita manañam rimarqan.

1970 watakunapi yachachiq tukurqan. Chaypacha huk wamaq runata qhichwa simip wañunanmanta rimayta uyarispa kamarikurqan qhichwa simita yachachinata. Chaymanta ankash qichwa simipi yachachina liwrukunata qillqayta qallarirqan. Kunanqa Ankash suyupi iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapaq liwrukunatam rurachkan, Piruwpa Yachachiy Ministiryupaqpas llamk'achkapsa. Yachay wasipaq qhichwa simi qullqatam rurarqan.

## Qillqasqankuna
* Leonel Alexander Menacho López, hukkunawan: *[http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_ancash.pdf Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Simichaw].* Ministerio de Educación, Lima (Perú) 2005.
* Leonel Alexander Menacho López, hukkunawan: *Yachaq mayii - Nawintsaana Qillqa maytu. Ishkaykaq ñiqipaq, Qichwa Rimanachaw.* Ministerio de Educación, Lima (Perú) 2005.
* Leonel Alexander Menacho López: *Guia de lengua quechua para docentes – lista breve de expresiones y palabras útiles, quechua del Callejón de Huaylas*. Revisora y asesora: Janet Hammer Cooper. Instituto Lingüístico de Verano, 1998.

## Hawa t'inkikuna
* *[https://web.archive.org/web/20150501142619/http://clacsnyublog.com/2013/02/25/leonel-menacho-willamantsi-achikay-willakuyta/ Leonel Menacho Willamantsi Achikay Willakuyta]* (Achikay nisqamanta willaspa)
* *[https://web.archive.org/web/20150222022634/http://vasoscomunicantes.org/2014/01/19/educacion-intercultural-bilingue-en-ancash-una-entrevista-con-leonel-menacho/ Educación Intercultural Bilingüe en Áncash – Una Entrevista con Leonel Menacho. Por Doris Loayza (DL), Mitch Teplitsky (MT) y Carlo Brescia (CB)]*. Vasos comunicantes, .
* ''UNASAM
Andrés Chavez

** Andrés Eliseo Chávez** (*  paqarisqa Salto llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna
Jonathan Calleri

** Jonathan Calleri** (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna
Aylluska

:**Aylluska** (Kastilla simipi: nación). Achka aylukuna huñukasqa.
:*Piruwki aylluska* ( Kastilla simpi: nación peruana). 
:*Aylluskaq* ( kastlla simipi. nacional). Shuqan; aylluskaq atipanakuy.
:*Aylluskaq haylli* ( Kastila simipi: himno nacional). Takinchik sinchi sunquwan.
: *Sinchi aylluska* ( Kastilla simipi: nación con organización política = estado). "Sinchi aylluskakuna waklli kayan" nin Ispañamanta *El País*.
:*Mama llaqta* icha *paqari llaqta*, paqariqanchik pacha ( Kastilla simipi = patria).
:*Unuy allpasqa* ( Kastilla simipi: país). Achka unuy allpasqakuna awqanakuyan.
:*Allpa saywasqa* (Kastilla simipi: territorio).
: *Llaqta tiyaq*, llaqtapi yachakasqa runa.
: *Akllaq*, achka munaqkunamanta akllan kamachiniyuqta. Kapun *kikin sutichaq* ( DNI)
Yuyay yachay

**Yuyay yachay, unanchay yachay** icha **rikch'awa yachay** nisqaqa huk runaman icha huñu runakunaman atribuisqa iñiykuna icha filosofía nisqakunam, aswantataq mana ch'uya epistémico nisqa razonkunarayku hap'isqa, maypichus "práctico elementokuna teórico nisqakuna hina ancha riqsisqa".  Ñawpaqqa ñawpaqtaqa qullqimanta, pulitikumanta icha religiosomanta yachaykunaman, pulitikukunamanpas llamk'achisqa, Karl Marxman, Friedrich Engelsmanpas kutiq tradicionpi, aswan qhipa pachakunapiqa aswanta huchachanapaq hinam chay simita llamk'achinku.

## Pukyukuna
Peruvian Airlines

**Peruvian Airlines** nisqaqa huk piruwanu antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Lima llaqtapim, Piruwpi.

## Maytakuna
### Aylluskaq maytakuna

### Aylluskapuraq maytakuna
Francisco Secada Vignetta antanka panpa

**Francisco Secada Vignetta antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Francisco Secada Vignetta*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Luritu suyupi, Ikitus llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna

### Aylluskapuraq maytakuna
Carlos Ciriani Santa Rosa antanka panpa

**Carlos Ciriani Santa Rosa antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Carlos Ciriani Santa Rosa*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Taqna suyupi, Taqna llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Guillermo Concha Iberico antanka panpa

**Guillermo Concha Iberico antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional Guillermo Concha Iberico*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Piwra suyupi, Piwra llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
David Abensur Rengifo antanka panpa

**David Abensur Rengifo antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Internacional David Abensur Rengifo*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Ukayali suyupi, Pukallpa llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Guillermo del Castillo Paredes antanka panpa

**Guillermo del Castillo Paredes antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Guillermo del Castillo Paredes*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, San Martin suyupi, Taraputu llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
WikiRuraykamay:Aviacion Comercial

Estoy interesado en aviación comercial y me gustaría apoyar a la wikipedia en quechua. 
## Plantillla de Aerolinea

Busco las siguientes palabras en quechua para hacer una plantilla de aviación. Pongo como ejemplo a Peruvian Airlines. Cualquier comentario es bienvenido.

* Aerolinea (airline) = Antanka ruruchina
* Imagen (image) = Rikcha
* Tamaño de imagen (image size) =
*Texto alternativo (alt) = 
*Pie de foto/leyenda (caption) =
*Código IATA (IATA code) =
*Código ICAO (ICAO code) =
*Indicativo (callsign) =
*Fundacion (founded) = Kamasqa wata
*Inicio de Operaciones (commenced) = 
*Cese de Operaciones (ceased) = 
*Certificado de Operador Aereo (aoc) = 
*Bases (bases) = 
*Aeropuerto Principal (hubs) = 
*Aeropuerto Secundario (secondary_hubs) = 
*Ciudades Foco (focus_cities) = 
*Programa de viajero (frequent_flyer) = 
*Salon vip (lounge) = 
*Alianza (alliance) =
*Subsidiarias (subsidiaries) =
*Flota (fleet_size) =
*Destinos (destinations) = Maytakuna
*Eslogan (company_slogan) =
*Compañía (parent) =
*Sede Central (headquarters) = 
*Director Ejecutivo (CEO) = 
*Ingresos (revenue) =
* (operating_income) = 
* (net_income) = 
*Utilidades (profit) =
* Activos (assets) =
* (equity) = 
*Numero de Empleados (num_employees) = 
*Pagina web (website) = 
* Notas (notes) =

### Otras palabras útiles en Aviacion Comercial
*Aviacion Comercial =
*Rutas =
*Destinos Nacionales = Aylluskaq maytakuna
*Destinos Internacionales = Aylluskapuraq maytakuna
*Ciudades por Países = Unuy allpasqapa llaqtakuna
Alfredo Mendivil Duarte antanka panpa

**Alfredo Mendivil Duarte antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Alfredo Mendivil Duarte*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wamanqa llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
David Figueroa Fernandini antanka panpa

**David Figueroa Fernandini antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto David Figueroa Fernandini*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Wanuku suyupi, Wanuku llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
German Arias Graziani antanka panpa

**German Arias Graziani antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto German Arias Graziani*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Anqash suyupi, Waras llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Rafael Carrera

**José Rafael Carrera y Turcios** (* 24 ñiqin kantaray killapi 1814 paqarisqa Watimala llaqtapi - † 14 ñiqin ayriway killapi 1865 paqarisqa Watimala llaqtapi)).  mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
  
184 watamanta 1848 watakama wan 1851 watamanta 1865 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Simón Carrera;  Mama: Juana TurciosÑawpaq warmi: Petrona García MoralesChurikuna: (3) José, Francisco wan María Mercedes.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Watimala)
## Willay pukyukuna
* Hector Gaitán A., Los Presidentes de Guatemala. Artemis & Edinter, Guatemala 1992, ISBN 84-89452-25-3 
* Ralph Lee Woodward jr., Rafael Carrera and the Emergence of the republic of Guatemala, 1821-1871. University of Georgia Press, Athens, Georgia 1993, ISBN 08-20314-48-X 
## Hawa t'inkikuna

* MICUDE
The Secret of NIMH

**The Secret of NIMH** (inlish simipi: **The Secret of NIMH**, kastilla simipi: **NIMH, el mundo secreto de la señora Brisby**, **La ratoncita valiente**) nisqaqa 1982 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Don Bluthmi. MGM/UA Entertainment Company ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* The Great Mouse Detective
* Qispichiqkuna (kuyuchisqa siq'isqa)
* Qispichiqkuna Kangurusuyupi
Braulio Castillo

**Braulio Castillo Cintrón ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Bayamón llaqtapi  -   wañusqa Hatun Truhillu llaqtapi) huk  kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.

Tayta: Castillo; Mama: Cintrón . 

Warmi:

Churinkuna: (2) Braulio wan Jorge

### Aranway

### Ñawikaruy
* *La mujer de aquella noche* (Burinkin),
* *[[Simplemente María (telenovela peruana)|Simplemente María]]* (Piruw, 1969). 

### Kuyu walltay
 

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Ricardo Blume
* Saby Kamalich
* Topo Gigio

## Hawa t'inkikuna
*  IMDb (Kastilla simipi)
LC Peru

**LC Perú** nisqaqa huk piruwanu antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Lima llaqtapim, Piruwpi.

## Maytakuna
### Aylluskaq maytakuna

### Aylluskapuraq maytakuna
Armando Revoredo Iglesias antanka panpa

**Armando Revoredo Iglesias antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Armando Revoredo Iglesias*) nisqaqa huk antanka pampam, Piruwpi, Kashamarka suyupi, Kashamarka llaqta ñiqpi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Saby Kamalich

**Sabina Fantoni Kamalich** sutiyuq warmiqa icha **Saby Kamalich**  (*  paqarisqa Lima llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi ) huk  mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.

Taytan: Antonio Fantoni; Maman: Maria Kamalich. 

Qusan: Carlos Tuccio

Churinkuna: (4)

### Aranway

### Ñawikaruy
* *[[La otra cara del alma]]* (2012-2013) .... Josefina Quijano, Vda. de De la Vega
* *[[Mujer comprada]]* (2009-2010) .... Giovanna Lombardi de Díaz-Lozano
* *[[Secretos del alma]]* (2008-2009) .... Victoria Rivas, Vda. de Lascuráin
* *[[Madre Luna]]* (2007-2008) .... Trinidad Zapata, Vda. de Portillo
* *[[Corazón partido]]* (2005-2006) .... Virginia
* *[[Gitanas (telenovela)|Gitanas]]* (2004-2005) .... Victoria Lambert de Domínguez
* *[[La duda (telenovela 2002)|La duda]]* (2002-2003) .... Elvira
* *[[Amores, querer con alevosía]]* (2001) .... Cristina
* *[[Tres veces Sofía]]* (1998-1999) .... Adelaida
* *[[La casa del naranjo]]* (1998) .... Sara Olmedo
* *[[Sin ti (telenovela)|Sin ti]]* (1997-1998) .... Dolores, Vda. de Luján
* *[[No tengo madre]]* (1997) .... Tina Tomassi 
* *[[Retrato de familia (telenovela 1995)|Retrato de familia]]* (1995-1996) .... Pilar, Vda. de Mariscal
* *[[María José (telenovela 1995)|María José]]* (1995) .... Piedad de Almazán
* *[[Carrusel de las Américas]]* (1992) .... Rosa Huamán
* *[[Yo no creo en los hombres (telenovela 1991)|Yo no creo en los hombres]]* (1991) .... Leonor Ibáñez de la Vega
* *[[Destino (telenovela 1990)|Destino]]* (1990) .... Mercedes Villaseñor
* *[[La casa al final de la calle]]* (1989) .... Esperanza Gaytán
* *[[Amor en silencio]]* (1988) .... Andrea Trejo de Ocampo
* *[[El padre Gallo (telenovela 1986)|El padre Gallo]]* (1986-1987) .... Aurora
* *[[La gloria y el infierno]]* (1986) .... Sara Vallarta
* *[[Principessa]]* (1984-1986) .... Amantina
* *[[Cuando los hijos se van (telenovela)|Cuando los hijos se van]]* (1983) .... Francisca Mendoza
* *[[El hogar que yo robé]]* (1981) .... Jimena
* *Pelusita* (1980) .... Beatriz
* *Amor prohibido* (1979-1980) .... Clara Galván
* *Mi hermana la nena* (1976) .... Silvia Guzmán / Geny Grimaldi
* *[[Barata de primavera]]* (1975) .... Adriana de la Lama
* *[[Mi rival]]* (1973) .... María Elena 
* *Rosas para Verónica* (1971) .... Verónica
* *[[Simplemente María (telenovela)|Simplemente María]]* (1969) .... María Ramos 
* *El canillita* (1969)
* *Perdóname* (1968)
* *Dime la verdad* (1968)
* *La condenada* (1967)
* *[[Doña Bárbara (telenovela 1967)|Doña Bárbara]]* (1967)
* *Locura de amor* (1967)
* *Santa Rosa de Lima* (1967)
* *Yaniré* (1966)
* *Un sueño de amor* (1966)
* *Se solicita una enfermera* (1966)
* *El precio del orgullo* (1966)
* *[[La voz del corazón]]* (1966)
* *Paula* (1966)
* *Cumbres Borrascosas* (1963)
* *Los buitres* (1962)
* *La colmena* (1962)
* *Kid Cristal* (1960)
* *Bar Cristal* (1959)

### Kuyu walltay
* El embajador y yo (1966)
* Simplemente María (1972)
* Mariana, Mariana (1987)  
* Papà por accidente (1981)

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Ricardo Blume
* Braulio Castillo

## Hawa t'inkikuna
*  IMDb (Kastilla simipi)
Mario Tebes

**Mario Cayetano Tebes** sutiyuq runaqa (1927 watapi paqarisqa Pozo del Castaño llaqtapi, Figueroa dipartamintupi, Santiago del Estero wamanipi;  wañusqa) huk Arhintina mama llaqtayuq qillqaq runam karqan, kastilla simipi qhichwa simipipas – Arhintinap runasiminpi – qillqaq. Buenos Aires Yachay Sunturpim simi yachayta yachachirqan. 

## Qillqasqankuna
* Mario C. Tebes (qillqaq): *Castañumanta Yuyayniy*. Atila Karlovichpa kastillanuman t'ikrasqanwan. Editorial Dunken, Buenos Aires 2009. ISBN 978-9870233091
* Mario C. Tebes, Atila Karlovich (comps.): *Sisa Pallana. Antología de textos quichuas santiagueños*. Editorial Eudeba, Buenos Aires 2006. ISBN 9502314905

## Hawa t'inkikuna
* Mercedes Palacio, ADILQ: Los pasos perdidos de la lengua: Castañumanta Yuyayniy
* Héctor Andreani: Mario Tebes: la búsqueda de una escritura para la quichua
* El 18 de noviembre nos abandonó el profesor Mario Cayetano Tebes. Gabriel Torem, diario El Liberal, 15 de diciembre de 2009
Alice in Wonderland (kuyuchisqa siq'isqa)

**Alice in Wonderland** (inlish simipi: **Alice in Wonderland**, kastilla simipi: **Alicia en el país de las maravillas**) nisqaqa 1951 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Clyde Geronimi, Wilfred Jackson, Hamilton Luskemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.