open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wakachi distritu

**Wakachi distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huacachi*) Piruw mama llaqtapi distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wakachi llaqtam.

## Maymanta sutin
Kay listritup sutin samun kay qhichwa kamanamanta: **Waqachiy** (propiciar que llore Kastilla simipi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Awqash - Kunturwanka - Purush
* Mayukuna: Puchka mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin, mawk'a llaqta
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Yaru rimay

**Yaru rimay** nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, chinchay Hunin suyupi (Tarma k'itipi), Pasqu suyupi, chinchay Lima suyupipas (Piruwpi) rimasqa.
Amarumayu sach'a-sach'a suyu

**Amarumayu sach'a-sach'a suyu** icha **Amasuniya** *(Amazonía)* nisqaqa Amarumayup, purimuqnin mayukunappas ancha hatun pampam, paray sach'a-sach'asapa, isqun mama llaqtapi: Brasil, Piruw, Kulumbya, Winisuyla, Ikwadur, Buliwya, Wayana, Surinam, Ransis Wayana. Piruwpi Amarumayu sach'a-sach'a suyup rakinqa *[[Umawa]]* nispa ninchikmi.

## Amarumayu sach'a sach'a  suyupi kawsaq runa llaqtakuna
### Buliwyapi

* Afroboliviano · Araona · Ayoreo · Baure · Canichana · Cavineño · Cayubaba · Chacobo · Chiman · Chiquitano · Ese Ejja · Guarasugwe · Guarayo · Itonama · Joaquiniano · Lecos · Machineri · Maropa · Moré · Mosetén · Movima · Moxos · Nahua · Pacahuara · Sirionó · Tacana · Toromona · Yaminahua · Yuqui · Yuracare 
### Brasilpi

* Ashaninka

### Ikwadurpi

* Achuar
* Sapara runa
* Shuwar
* Waorani
* Kichwa runa: Napuruna - Pastasa runa
 

### Piruwpi

* Kichwa runa: Llakwash, Napuruna, Pastasa runa 
* Arawak rimaq ayllu llaqtakuna: Amuesha, Ashaninka, Kulina, Chamikuru, Machiqinqa, Numatsiqinqa, Piru 
* Hiwaru rimaq ayllu llaqtakuna: Achuar, Awahun, Kandoshi, Wampisa, Shuwar 
* Pano rimaq ayllu llaqtakuna: Amawaka, Kapanawa, Kashibu-Kakataybu, Kashinawa, Iskunawa, Mayo-Pisabo, Mayuruna, Yura runa (Nawa), Sharanawa, Shipibu-Qunibu, Yaminawa 
* Tupi-Warani rimaq ayllu llaqtakuna: Kukama-Kukamilla 
* Kawapana rimaq ayllu llaqtakuna: Chayawita, Jebero 
* Mana klasifikasqa:** [[Tawshiru]], [[Tikuna]], [[Urarina]] 
* [[Peba yagua rimaykuna|Peba-Yagua rimaq ayllu llaqtakuna]]: [[Yagua runa|Yagua]] 
* [[Bora witoto rimaykuna|Witutu rimaq ayllu llaqtakuna]]: [[Bora runa|Bora]], [[Witoto]], [[Okaina]] 
* [[Harakmbet simi|Harakmbet rimaq ayllu llaqtakuna]]: [[Amarakaeri]] 
* [[Takana rimaykuna|Takana rimaq ayllu llaqtakuna]]: [[Ese'eqha]] 
* [[Tukanu rimaykuna|Tukanu rimaq ayllu llaqtakuna]]: [[Payawa]], [[Sikuya]] 
* [[Sapara rimaykuna|Sapara rimaq ayllu llaqtakuna]]: **Sapara:''' Arabela, Ikitu
San Pedro de Chana distritu

**San Pedro de Chana distritu** (kastilla simipi: *distrito de San Pedro de Chaná*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Chana llaqtam.

## Maymanta sutin
**Chana**qa samun *chaana*manta; maypi *chaana* = (lugar donde se arriba, punto de llegada, Kastilla simipi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Awkiqallash (*Auquicallash*) (+4.400 m) - Talarmach'ay (+4.200 m) - Wallakancha (*Huallacancha*) (+4.400 m)
* Quchakuna: *[[Juitococha]]* - Puru Puru qucha
* Mayukuna: Qullqa mayu (Puchka mayuman purin)

## Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simitam rimanku (94,7 %).

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin distritu]pi)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
San Markus listritu (Anqash)

**San Markus listritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Marcos*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa  San Markus llaqtam.
## Maymanta pachan sutin
Unay pachan sutin kasqa *Allawka Pinku*; chay nin *allawka* = lado derecho, *pinku* = techo, parte superior. Chay suti kan chakrat rantikur, qur qillqankupi. Pinku hatun ayllu runakunas sumaq chaskiyanku inkakunata, chay nin Inka Qarsilasu Wiqa, huk hatun ayllukunawan maqananku.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Warmichillashqa (*Huarmichillashga*) (+4.800 m)
* Quchakuna: Anta Mina qucha - Q'anrash qucha - Ninaqucha - Wachuqucha
* Mayukuna: Musna mayu

## Waki
### Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Llaqtap amachana santun
* Pillicha mama, Pilarpa pallanin. (Virgen Peregrina).

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin distritupi)

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pawqas distritu

**Pawqas distritu** (kastilla simipi: *distrito de Paucas*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Pawqas llaqtam.

## Ima nin
Pawqar ( Piruwpa hacha suyu pishqu, qallwa pukas patpayuq) > pawqarshi > pawqash > *pawkash* > pawkas ( paucas).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Marañun mayu - Puchka mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin, mawk'a llaqta (Wantar Chawin distritupi)
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Wantar thisritu

**Wantar Thisritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huantar*) nisqaqa huk thisritum Piruw mama llaqtapi, Wari puruwinsiyapi, Anqash suyupi, Yuraq Wallapi. Uma llaqtaqa Wantar llaqtam.

## Maymanta sutin
Kay thisritup sutin samun kay qhichwa lluta sutimanta **Wantar**. Chay sutiqam huk hachap sutin, riqsisqa 'Cortaderia rudyuscula Stapfl'.

Huk p'anqa yachay qillqasqa *wantar* nin aswan sinchi kaq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Qarwaskancha rit'i urqu (+5.600 m) - Santa Rusa rit'i urqu (+5.200 m) 
* **[[Qucha]]kuna:** Hatunputriru mayu (*Jatunpotrero*) - Llankanuku qucha - Maparahu qucha - Yaraqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Musna mayu - Qarwaskancha mayu - Ruriq mayu

## Simikuna
Thisritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku (93,7 %).

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin Thisritupi)
## Pukyukuna

* Piruwpi puruwinsiyakuna Thisritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Wachis distritu

**Wachis distritu** (kastilla simipi: *distrito de Huachis*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wachis llaqtam.

## Maymanta sutin
Kay listritup sutin luqsin kay qhichwa simimanta: **w'achiq**; kay  simi nin Intip w'achin ( Kastilla simipi = rayo solar).  
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Qurillanqi (*Gorillangue*) - Wayllash Punta (+4.000 m) 
* Quchakuna: Tinya qucha
* Mayukuna: Puchka mayu - Qullqa mayu - Tampillu mayu (*Río Tambillos*)

## Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin distritupi)
* Yuraq Walla
* Waylas
* Kunchuku qhichwa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Rawapampa distritu

**Rawapampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Rahuapampa*) Piruw mama llaqtap distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Rawapampa llaqtam.

## Ima nin
*Rawra*manta (llamear, flamear, enardecer) > rawa > rawa + panpa > rahuapampa ( planicie del ardor) 

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Wanay urqu
* Mayukuna: Puchka mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Wantar Chawin (Wantar Chawin distritupi)
* Yuraq Walla
* Waylas
* Kunchuku qhichwa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Wantar Chawpin

**Wantar Chawin** (kastilla simipi: *Chavín de Huántar*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Wantar Chawpin listritupi, Wari wamanpi, Anqash suyupi, Piruwpi, Washa waqta Suyawkapi. Waras llaqtamanta manam karuchu.

1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Rikchakuna

Rikcha:chavin-small.png|*The area of the Chavín and site of Chavín de Huantar*
Rikcha:El-lanzon.JPG|Chuki wanka, Wantar Chawin mawk'a llaqtapi.
Rikcha:Chavin - Août 2007.jpg|*El Castillo*, Wantar Chawin


## Kaypipas qhaway
* Kunchuku Qhichwa
* Chan Chan
* Muchik
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Hawa t'inkikuna
Ayha pruwinsya

**Ayha pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Aija*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ankash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ayha llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Kunturqaqa
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Llaqta pusay rakiy
Pisqa (pichqa) listritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Asunsyun pruwinsya

**Ashuka wamani** icha **Asunsyun pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Asunción*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chakas llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Chaqllaku - Kanchas - Pamparahu - Paqtsa - Paqtsarahu - Pirlilla - Pumapampa - Purukinwa - Qhanqaraqha - Qaqapampa - Rayuqucha - Ruriqucha rit'i urqu - Tarushkancha - Tarush Wachanan - Wallqan - Wichahanka - Yakuwarmi - Yawina; **[[Walla]]:** Yuraq Walla
* **[[Mayu]]kuna:** Putaqa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Paqarisha qucha - Qhanqaraqha qucha

## Pulitika rakiy
Asunsyun pruwinsyapiqa iskay distritum.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta [qhichwa simi]]tam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019 - 2022: Jesús Zaragoza Guzmán.
* 2015 - 2018: Elías Quiroz Aguirre.

## Karu puriy
* Waskaran mamallaqta parki
## Raymikuna
* Mama Ashu
## Rikchakuna

Rikcha:Catarata Huajramarca.jpg|Wayramarka qhaqcha
Rikcha:Procesión Mama Ashu.jpg|Mama Ashu
Rikcha:Chacas peru municipalidad.JPG|Chakas

## Kaypipas qhaway
* Kunchuku
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
Wulunisi pruwinsya

**Bolognesi pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Bolognesi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chiqllan llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki - Waywash walla risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: Awkillu - Chawpihanka - Ch'uspi - Diablo Mudo - Hirishhanka - Kikash - Kunkush Q'asa - Kwirnunpunta - Matash - Ninashanka - Pukarrahu - Puntawayi - Rasaq - Runtuy - Suyruqucha rahu - Tankan - Tsakra - Tuku - Wakrish - Wallanka - Yanashallash - Yerupaja; **[[Walla]]kuna:** Wallanka walla - Waywash walla 
* **[[Mayu]]kuna:** Aynin mayu - Fortaleza mayu - Patiwillka mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Awkillu qucha - Hawaqucha - Qunuqucha - Sultiruqucha - Suyruqucha 
* **[[Q'asa]]kuna:**: Yanashalla q'asa

## Pulitika rakiy

Buluñisi pruwinsyapiqa 15 distritum:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy

* Waskaran mamallaqta parki
* Kapillapunta (Chiqllan: 8 km)
* Puskanwaru (Chiqllan: 8 km)
* Pukamach'ay
* Wasta llaqtapi inlisya (Chiqllan: 8 km)
* Akya llaqtapi inlisya (Chiqllan: 18 km) 
* Punummarka (Chiqllan: 6 km) 
* Quntu Kuta (Chiqllan: 5 km) 
* Pachapaki llaqtapi: Titankakuna (*Puya Raimondii*) 
* Usqur phaqcha (12 m) (Usqur llaqtamanta: 2 km)
* Tampu (Tikllus llaqtapi)
* Chacha Puntas qhichwa
* Armakuna (Llaqllapi)
* Waywash walla, Yerupaja ( 6.634 m)

## Raymikuna
* Kristup Kwirpun (*Corpus Christi*, Chiqllan llaqtapi)
* Santa Rosa Limamanta (Chiqllan llaqtapi)

## Kaypipas qhaway
* Francisco Bolognesi Cervantes
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Waywash rimay

**Qhichwa I simi** icha **Waywash rimay** nisqakunaqa chawpi suyukunapi - Anqash, Wanuku, Pasqu, Hunin suyukunapi - rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam:
*Ankash nunashimi
*Wanka nunashimi
*Wanuku runashimi, Yaru runashimi

Kay hinam rimanku:
*wasipiqta shaamun/ wasimanta shamun (qub) - wasimanta hamun
*kaynaw/ cayno (qub) - kayhina
*wañushaq nir qiparirqa - wañusaq nispa qhiparirqa
*shaamuykaa/ shamushkä (qub) - hamuchkani
*qishpichimay/ gueshpichimasha (qub) - qispichiway
*huk runash kanaa/ juc runa casha (qub) - huk runas kasqa

## Kaypipas qhaway
*Wamp'uy rimay
Wamp'uy rimay

**Wamp'uy rimay** nisqakunaqa urin, chinchay suyukunapi, manataq chawpi suyukunapichu - Kulumbyapi, Ikwadurpi, chinchay Piruwpi, urin Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi - rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam:
*Yunka runashimi (Qhichwa II-A)
**Yawyu rimaykuna
**Kashamarka runashimi
**Inkawasi-Kañaris runashimi
*Chinchay runashimi (Qhichwa II-B)
**Chachapuya runashimi
**Lamas-Luritu runashimi
**Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas). Chay rimaypaqqa **[[Shukllachishka Kichwa]]** nisqa allin qillqayninmi**
*[[Urin qhichwa simi]] (Qhichwa II-C). Chay rimaypaqqa **Urin runasimi''' nisqa allin qillqaymi
**Chanka runasimi
**Qusqu-Qullaw runasimi (Buliwyapi Qhichwapas)
**Arhintinap runasimin

Kay hinatam rimanku:

## Kaypipas qhaway
*Waywash rimay
Qarwash pruwinsya

**Qarwash pruwinsya**, **Karwas** icha **Qarwas** (kastilla simipi: *Provincia de Carhuaz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qarwa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Oscar R. Benavides Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Akillpu - Chajiaco - Chiqllarahu - Purukinwa - Qupa - Ulta - Urus - Vicos - Wallqan - Waskaran - Yanarahu rit'i urqu (saywapi: Qarwa pruwinsya / Waras pruwinsya) - Yanarrahu rit'i urqu (icha *Contrahierbas*) - Yawina   
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu - Markara -  Buín - Rio Negro -  Chuchun - San Luis - Puyur (*Poyor*)
* **[[Qucha]]kuna:**: Aquilpo qucha - Awkisqucha - Cebadilla - Chikiyaqucha (*Chequiacocha*) - Cocshca - Llaqta - Lejiacocha - Macón - Mangán - Qucha 513 -  Paqcharuri - Rahupakinan qucha  - Shawllan - Urusqucha - Wallqaqucha

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Raymikuna

* *Virgen de la Merced* "Mama Michi" (*Mama Meche*)

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Teófilo Castillo
* José Ruiz Huidobro
* Pedro Cristóbal Villón
* Fortunato Guardia García
* Pedro Cochachin de la Cruz Huarca

## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
* Qarwa pruwinsyamanta
Karlus Hirmin Hitskarral wamani

**Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Carlos Fermin Fitzcarrald jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Carlos Fermin Fitzcarrald*), huk  mama llaqtayuq, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Luis llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi.

Kay pruwinsyaqa Carlos Fermín Fitzcarraldmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna

* Yuraq ch'illka (*Baccharis latifolia*) 
* (*Cnidoscolus basiacanthus*)
* (*Eriotheca ruizii*)
* Phawka (*Flourensia macrophilla*)
* (*Gochnatia patazina*)
* Muqti icha muchki (*Hesperomeles cuneata*)
* (*Iresine weberbaueri suess*)
* (*Jungia paniculada*)
* Muña: (*Mintostachys tomentosa*)
* Chacuas jacha (*Ophryosporus chilca*)
* Tuna waraqu (*Opuntia ficus-indica*) 
* (*Rauhia staminosa ravena*)
* Mayu llaqi icha Putaqa (*Rumex peruanus*) 
* (*Saxifraga magellanica*)
* Mulli (*Schinus molle*)
* Wirush icha ancush (*Senecio canescens*)
* Wamanripa icha wira-wira (*Senecio comusus* (?))
* Waranway: warumu icha waruma (*Tecoma sambucifolia*) 
* Achupalla (*Tillandsia purpurea*) 
* Callhua-callhua, llaqllishqura icha tarquy (*Werneria nubigena*)
## Uywakuna

* Yuraquma mayusuksu (*Cinclus leucocephalus*) 
* Akakllu, Hak'akllu icha Jak'achu (*Colaptes rupicola*) 
* Siwar q'inti (*Colibri coruscans*)
* Añas : Qhapaq añas (*Conepatus rex*)
* Wiruchu (*Desmodus rotundus*)
* Chinchay wisk'acha (*Lagidium peruanum*)
* Puka luwichu (*Mazama americana*) 
* Anka (*Geranoaetus melanoleucus*)
* Wasqar q'inti (*Patagona gigas*)
* Antikuna atuq icha Piruwanu atuq ((*Lycalopex culpaeus* = *Pseudalopex culpaeus*)
* Puma (*Puma concolor*)
* Chiwaku (*Turdus chiguanco*) 
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Liki-liki icha liclish (*Vanellus resplendens*)

## Pulitika rakiy

Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyapiqa kimsa distritum:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Carlos Fermín Fitzcarrald
* Waras
## Willay pukyukuna

* www.proviasdes.gob.pe / Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyamanta pdf, 9 MB (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Warmiy pruwinsya

**Warmiy pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Huarmey*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Warmiy llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Ishque Cruz - Nununcayoc - Llumacayán 
* **[[Mayu]]kuna:** Warmiy mayu - Culebras mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 

## Rikchakuna

Rikcha:Playa de Tuquillo.jpg|*Tuquillo*, Warmiy
Rikcha:Puerto de Culebras.jpg|Culebras wamp'urani

## Kaypipas qhaway
* Waras
* Chimputi
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pisqupanpa pruwinsya

**Pisqupampa wamani**, **Lusuriaqa wamani** icha **Mariscal Luzuriaga wamani** (aymara simipi: *Pisqupampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Mariscal Luzuriaga*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Pisqupampa (Anqash rimaypi: *Pishqupanpa*) llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta warikancha
* **[[Urqu]]kuna**: Wankash, Tsuntahirka, Tuqana, Intuhirka.
* **[[Mayu]]kuna:** Pakushpanpa, Yanamayu, Pumash, Pumapampa, Willkamayu, Tunkurawa-Marañun
* **[[Qucha]]kuna:**: Qarwaqara qucha, Qanchisqucha, Yanaqucha, Urqunqucha, Wiqruqucha, Saqachay, Hatun Tutatapaq, Ichik Tutapaq.
* **[[Rit'i urqu]]kuna**: Chakrarahu, Qarsilaso pikchu, Tawllirahu, Pukarahu, Artisunrahu.

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Simikuna
Kay wamanipiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Willanakuy
Kay pruwinsyapa runankuna wiyayan:
# Sima wayrasimi, Pisqupanpa markapita riman, waaraykuna Ankash qallupa guyaamun.
# Pukahirka wayrasimi riman Puwaqpanpa markapita, waynuta, chimaychita qutsumun.
#San Luwis wayrasimi, qayakun San Luwis markapita; waynuta, chimaychita, walsita ratatsiyamun.
# Llikapura ( Internet) kan; hinasi shaarin pishipaypa, qilakun; allapan chanin nir kuraq Ponte mana mañakunkuntsu; huk runakunallapana kaykan.

## Karu puriy
* Waskaran mamallaqta wari kancha
* Yuraq Hanka

## Kaypipas qhaway
* Lusuriaqa wamani‎, Mariscal Luzuriaga wamanimanta Ankash rimaypi qillqam.
* Ankash qallu
* Toribio de Luzuriaga
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Ukrus pruwinsya

**Ukrus pruwinsya** (aymara simipi: *Ukrus jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Ocros*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Llaqta pusay rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Rikch'aykuna

Rikcha:Bellavista.png|Willawista llaqta, Ukrus pruwinsya
Rikcha:Ocros.png|Ukrus
Rikcha:Iglesia de Ocros.jpg|Apuwasi, Ukrus (1970)
Rikcha:Inca.png|Yuyuqqincha wasi, Chaka rumi, Ukrus
Rikcha:Pallas de Ocros.jpg|Mama Llusha, Ukrus 
Rikcha:Patrón.jpg|San Yusman Chumi , Ukrus
Rikcha:Patrona de Ocros.jpg|*Mama Llusha*, Ukrus


## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pallasqa pruwinsya

**Apullashqa wamani** icha **Pallasqa pruwinsya** (aymara simipi: *Pallasqa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Pallasca*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**: Pilaqatu

## Pulitika rakiy
Pallasqa pruwinsyapiqa 11 distritum:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Pallasqa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Kasma pruwinsya

**Kasma pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Casma*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kasma llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Hatunmayu (*Río Grande*) - Kasma mayu - Sechín mayu 

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Musiku
## Karu puriy

* Chankillu pukara
* Sechín

## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Kuru unquy pruwinsiya

**Quriyunka wamani** icha **Kuru unquy  pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Corongo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Quriyunka llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Champara (5735 m) - Gaico(Qayku) (5049) - Pajra( Paqra) (5718 m) -  Rusku (  *Cordillera*) (5087 m) - Cashcarajra (Kashka raqra) (*Cashcarajra* icha *San Julian*) (5020 m)
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**: Kuska listritupi: Winchus qucha () - Rutu qucha - Chalhat qucha - Qaranqay qucha - Sarqa qucha;

## Pusana rakiy
Qanchis listritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Wamanipi paqarisqa
* Juan Olivera Cortez
## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

* www.perutoptours.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Rikuway pruwinsya

**Rikuway pruwinsya** (aymara simipi: *Rikuway jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Recuay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Rikuway llaqtam. 

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Piruw pusaq chaypi: Manuyil Uriya (Manuel A. Odría).

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Murrurahu - Tantash - Winaqpunta (+4.400 m) - Pastururi
* **[[Mayu]]kuna:** Fortaleza mayu - Marka mayu - Qutaparaqu mayu - Santa mayu - Tunshuqqucha - Wayllapampa mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**: Churap qucha - Qiruqucha - Qunuqucha - Patuqucha (*Patococha*)
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna
### Simikuna
Rikuway pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy
* Mawk'a llaqtakuna: Pueblo Viejo, Pumaqawara, Jirash, Tayapunta, Yakukancha
* Pumapashimi

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Waylas qhichwa
* Yuraq Walla
* Waras
* Elmer Huerta
## Willay pukyukuna

* gob.pe www.inei. gob.pe (2007)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Yunkay pruwinsya

**Yunkay pruwinsya** (aymara simipi: *Yunkay jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Yungay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yunkay llaqtam. 

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Pardo y Barreda Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Waskaran 6.768 m - Shaprarahu / Chakrarahu 6.112 m - Wantuy / Tullparahu 6.395 m - Chawpikallki 6.307 m - Matarahu rit'i urqu - Pisqu urqu 5.452 m - Pirámide de Garcilaso 5.885 m- Pukarahu 6.241 m - Yanaphaqcha 5.460 m -  Yanarrahu rit'i urqu (*Contrahierba norte*) 6.035 - Qaqawilka (*Cajavilca*) 5.419 m
* **[[Qucha]]kuna: **  Llankanuku quchakuna (Urqu qucha 3.820 m Warmi quchapas 3.825 m) - Laguna 69 4.620 m - Muruqucha - Tiqllu 4.400 m - Qanchisqucha 4.300 m 
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu

## Pusana rakiy
Pusaq listritunmi kan.

## Simikuna
Kay wamanipiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata  --  /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy
* Waskaran mama llaqta parki
* Waylas qhichwa
* Kitarawaqachiqpa mach'aynin

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Juan Bambaren 
* Melchior Guzmán Rivera 
* José Manuel Ramos 
* Manuel Rozas Villom  
* A. del Carmen Figueroa Olivera 
* Arnoldo Ruska 
* José Tamariz 
* Belisario Phillips 
* Ignacio Amadeo Ramos Olivera 
* Francisco Regis Tamayo 
* Francisco Tamayo Echeverría 
* Luisa Jaramillo 
* Domingo Moreno 

## Apaykachana
* Lima - Patiwillka – Yunkay: 460 Km
* Chimputi – Kasma - Patiwillka – Yunkay:  462 Km
* Chimputi - Wallanka - Qaras - Yunkay: 191 Km
* Chimputi – Kasma - Qillu – Yunkay: 174 Km
* San Luis – Yanama - Yunkay: 110 Km
* Wanuku - La Union - Qunuqucha – Yunkay: 365 Km

## Kaypipas qhaway
* Domingo de Santo Tomás 
* Kunchuku
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Anqash suyu
* Saywitu: Yunkay pruwinsya (Yachay wasikuna, urqukuna)
* Saywitu: Yunkay pruwinsyap distritunkuna
* Yuraq Wallap saywitunkuna
* Yunkay pruwinsya
* Topónimos del Quechua Yungay
Kunturkanki pruwinsya

**Kunturkanki pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Kunturkanki jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Condorcanqui*) Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam, José Gabriel Kunturkanki sutiyuq runamanta sutinchasqa. Uma llaqtanqa Santa María de Nieva llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Ichigkat muja - Kuntur walla mamallaqta parki - Santiago-Kumayna risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna:** Campanquis walla (icha Campanquiz walla)
* **[[Mayu]]kuna:** Comaina mayu - Marañun mayu - Nieva mayu - Santiago mayu - Sinipa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna
* 40 laya hillurina (26-chá musuq laya)
* Siwis *Cedrela sp.* 
* Wayra k'aspi *Cedrelinga catenaeformis*
* Kina-kina *Cinchona sp.*
* Wasay *Euterpe precatoria*
* Pona *Iriartea sp.*
* Kumaka icha kumala *Iryanthera sp.*
* Unkurawi *Jessenia bataua*

## Uywakuna

* K'usillu: *Saimiri sp.*
* Uturunku *Panthera onca*
* Mitu-mitu: *Crax globulosa*
* Lagartu: Challwa lagartu *Caiman crocodilus*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger* 
* Qhampu k'usillu: Yuraq mat'i makisapa / Yuraq wiksa makisapa *Ateles belzebuth*
* *Caenolestes condorensis* (musuq laya) 
* **[[Challwa]]kuna:** 
* *Creagrutus sp.* (musuq laya) 
* *batracio Ramphophryne*
* **[[Pisqu]]kuna:** 
* Luru: *Leptosittaca branickii*
* Kuntur *Vultur gryphus* 

## Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna
Risirwapiqa Hiwaru runakunam tiyanku: Awahun, Wampisa (Sinipa mayu, Marañun mayu, Nieva mayu, Santiago mayu)
Pruwinsyapiqa Awahun, Wamwisa runakunam tiyanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, awahun simi ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
## Pruwinsyapi paqarisqa

* Tupaq Amaru iskay ñiqin / José Gabriel Kunturkanki

## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Utkupampa
* Bagua
* Kuntur walla
* Wampisa runa

## Willay pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Santiago-Kumayna risirwa suyu (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Utkupampa pruwinsya

**Utkupampa pruwinsya** (aymara simipi: *Utkupampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Utcubamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Utkupampa (*Bagua Grande*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:**  Cordillera de Colán risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: Shipagu
* **[[Mayu]]kuna:**  Marañun mayu - Utkupampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Rikchakuna

Image:Bagua-utcubamba-amazonas-peru.jpg|Utkupampa (*Bagua Grande*)
Image:Tactago, cerro Ananhuaca (Utcubamba, Cumba).JPG|Hananwaka urqu, Tactago llaqta, Kumpa distritu


## Kaypipas qhaway
* Chachapoyas
* Utkupampa
* Bagua

## Willay pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
* INEI Piruw
Bagua pruwinsya

**Bagua pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Bagua*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Bagua llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Cordillera de Colán risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Chiriaco mayu (Imaza mayu) - Marañun - Nieva mayu - Utkupampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: El Porvenir qucha (Aramango )

## Uywankuna
* Khirkinchu (*ordo Cingulata*, *familia Dasypodidae*) 
* Mach'aqway (*Serpentes*):
** Amu kaskawil *(Bothrops barnetti)*
** Kaskawil mach'aqway *(Crotalus)*
** *Drymarchon corais melanurus*; *Sistrurus*; *Lachesis*
* Pillpintu (*Lepidoptera*)
* Puma (*Puma concolor*) 
* Wankana (*Tayassu pecari*) 
* Sisimikhuq *Myrmecophagidae*
* Tirika *Leopardus tigrinus*

## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: Awahun simi, qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy

## Karu puriy
* Rintima Punku, Bagua: 14 km
* Phaqchakuna: Numparket-Nueva Esperanza (Aramango), *El Tigre* (Copallín), San José Alto (Copallín)
* Anguyo Alto / Llactán (La Peca)
* Mach'aykuna: Cambiopitec (Copallín); *El Eden* (Copallín); Morochal (Copallín); *Boca del diablo* (Copallín), Churuyaku (La Peca) 
* *El Arenal* (La Peca)

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Diego Palomino
* Evaristo Rojas Julca
* Manuel Antonio Mesones Muro
* Ruth Martha Shady Solis
* Alfredo Torero Fernández de Cordova

## Rikchakuna

|Bagua llaqta 
|*Titanosaurio de Bagua* (M.H.N.J.P. Lima)
|
|Anguyo Alto / Llaqtan (La Peca)
Rikcha:Mapa de Palomino.jpg|Saywitu (Diego Palomino)
|Baguamanta maki kapchiy


## Kaypipas qhaway
* Utkupampa

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Amarumayu suyu
Chachapuyas pruwinsya

**Chachapuyas pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Chachapuyas jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chachapoyas*) Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chachapuyas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Kinwaqucha (+4.000 m) - Pirqa Pirqa 
* **[[Qucha]]kuna:**: Qanchis qucha (*Siete Lagunas*) - Warmiqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Chakawayq'u - Marañun mayu - Pusaq mayu - Utkupampa - Ventilla mayu / Sunchi mayu - Wankachaka (*Huancachaca*)

## Pulitika rakiy
Iskay chunka hukniyuq distritunmi kan:

## Waki
## Karu puriy
* Shiwalpi (Magdalena distritupi): mach'aykuna
* Leymebambapi: musiyu
* Levantopi: Inlisya
* Wankas: Sunchi qhichwa
* Chachapuyas llaqta


Rikcha:Ruinas-soloco chachapoyas amazonas peru.jpg|Chachapuya pukara, Suluqu distritu
Rikcha:Chachapoyas-Museum.JPG|Chachapuya musiyu, Leymebamba
Rikcha:La-Congona.JPG|La Congona mawk'a llaqta


## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa
* Bagua

## Willay pukyukuna

*  inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Amarumayu suyu
Rodríguez de Mendoza pruwinsya

**Rodríguez de Mendoza pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Rodríguez de Mendoza*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Mendoza llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Oscar R. Benavides Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
12 distritunmi kan.

## Waki
## Kaypipas qhaway

* Toribio Rodríguez de Mendoza
* Chachapuyas
* Utkupampa
* Bagua

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Amarumayu suyu
Ñansa phaqcha

**Ñansa phaqcha** nisqaqa huk phaqcham Sambya mama llatapi Zimbabwe mama llaqtapipas, Afrikapi.
## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1989 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Hawa t'inkikuna
Rapanuy

**Rapanuy** *(Rapa Nui)* icha **Paskwa wat'a** *(Isla de Pascua)* nisqaqa huk wat'am Pasiphiku mama quchapi, Chili mama llaqtaman kapuq. 1995 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

Rapanuy ñiqpiqa manam huk wat'akunachu kachkan. Lliwmanta aswan sispa wat'aqa Pitcairn wat'am, 2.078 km karum, kuntinpi. Chilip chalanmantataq 3.526 km karum.

Ñawpa pacha Rapanuypiqa hatun pulinisya hawaykawsaysi karqan, ancha achka runakunas, iskay chunka waranqamanta aswansi. Ancha hatun wank'akunatam rurarqan, kunanraq rikunallam (*Moai, Moai Maea*, "rumi wank'a" nisqa). Chay runakuna chaypi kawsay pachata, sach'a-sach'ankunata puchukachirqaptinsi, lliwmanta aswan runakunas wañurqan. Kunan pachaqa manañapunim sach'a-sach'achu, ichataq ichhu-ichhum kachkan.

## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Hawa t'inkikuna
*
Pasqu

**Pasqu** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Pasqu suyu (Pirwupi)
*Pasqu urqu llaqta (Pirwupi)
**pashqu* (Kashamarka rimaypi): musuru *(Ustilago maydis)*
Kunturkanki

**Kunturkanki** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*José Gabriel Kunturkanki: Tupaq Amaru iskay ñiqin
*Kunturkanki pruwinsya (Amarumayu suyupi, Piruwpi)
Luya pruwinsya

**Luya pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Luya jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Luya*) Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lamud llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Mesón - Santa Klara - Shube 
* **[[Mayu]]kuna:** Magunchal mayu - Marañun mayu - Utkupampa mayu - Waylla mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Iskay chunka kimsayuq distritunmi kan:

## Waki
## Karu puriy

* Kuélap
* Wañusqakunap llaqtan
* Quiocta mach'ay
* Belén qhichwa
* Carajía
* Hatun Wilaya 

## Kaypipas qhaway
* Chachapuyas
* Utkupampa
* Bagua

## Willay pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Bongará pruwinsya

**Bongará pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Bongará jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Bongará*) Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Jumbilla llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Balta Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Mayrapata - Pumallaqta (+3.200 m) 
* **[[Mayu]]kuna:** Imasa mayu - Nieva mayu - Utkupampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Pumaqucha

## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Waki
## Karu puriy
* Quqta phaqcha (771 m hanaq)
* Pumaqucha (12 km²)

## Kaypipas qhaway
* Utkupampa
* Bagua

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Yuriqi runa

**Yuriqi runa, Paqariqi runa, ñawpaq runa,** **Inrihina** icha **pachan runa** (kastilla simipi: *indígena*, latin simimanta: *indigenus* "chaypi paqarisqa") nisqaqa unay, ñawpa pachamantaña kawsayninpa llaqtanpi kawsasqa machu yayakunayuq runam, huk llaqtap ñawpaq kaq runankunam.

Apya Yalapi yuriqi runakunataqa kastilla runakuna *indio* ("Inriya mama llaqtayuq runa") nirqankus, Inriyapi kachkayta iñirqaspansi. Kunan pachaqa manañam chayta munankuchu, chayraykum *inrihina* ninkum.

Manan runa simipi, kunan niyanchu *inrihina*, aswan niyan *pachan runa*, manaqa *patsan runa*; mayqan simi taqipas manam 'inrihina' simita huyñunchu.

## Apya Yalapi yuriqi runa llaqtakuna
* Qhichwa runa
* Aymara runa
* Awahun
* Shuwar
* Ashaninka
* Machiqinqa
* Waraniyi
* hukkunapas

## Rikch'akuna

Rikcha:Huichol Trabajando.JPG|Wichol qhari, Mishiku
Rikcha:1997 277-31A Tuareg.jpg|Tuareg, Niqir
Rikcha:Kayapo 3067a.JPG|Kayapo, Parasil


## Kaypipas qhaway
* Runa llaqta
* Ikwayurpi Indirina runa llaqtakuna
Indio

**Indio** icha **Inriyu, Inriw**qa kastilla simipi kaykunatam niyta munan:
*Apya Yala hallp'a pachayuq yuriqi runa
*Warat *(Inriya, *kastilla simipi* India)* mama llaqtayuq runa
*Inriyu, huk q'illay qallawa
Aymara runa

**Aymara runa** icha **Aymar runa** nisqaqa lliw aymara simita rimaq runakunam, Piruw, Puliwya, Chili mama llaqtakunapi tiyaq.

## Buliwya mama llaqtapi kawsaq Aymara runakuna
Buliwya mama llaqtapiqa 2.098.317 Aymara runakunam kawsanku, Chuqiyapu suyupi, Uru Uru suyupi, P'utuqsi suyupipas.

## Piruw mama llaqtapi kawsaq Aymara runakuna
Kunan pachapiqa Piruw mama llaqtapi Aymara runakuna aswanta Ariqipa, Muqiwa, Punu, Taqna suyukunapi kawsanku.

## Musiku
Allpa llamk'ay, qhuya, challwa hap'iy.
## Rimay
Aymara runakunaqa Aymara simitam rimanku.

Kaymi huk rimankuna (qhichwa simi - aymara simi):

*Ñuqa: Naya
*Qam: Juma
*Pay: Jupa
*Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka
*Ñuqayku: Nanaka
*Arí: Jisa
*Manam: Janiwa
*Hatun: Jach'a
*Uchuy: Jisk'a
*Wawa: Wawa
*Tayta: Awki, tata
*Mama: Tayka, mama
*Qhari: Chacha
*Warmi: Warmi
*Dyus: Tatitu, Yus

## Runakuna

* Evo Morales, Buliwya suyup umalliqnin
* Felipe Quispe

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa runa
* Uru runa
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

* Pueblos Indígenas de Bolivia, Aymara runa llaqta (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Sukay

**Sukay** nisqaqa huk Buliwya mama llaqtayuq kusituymi. Antarata, qinata, charankuta waqachispa runa llaqta takiytam (*folklore, tradisyunal* nisqa takikunata) ruranku. Lliwmanta aswan riqsisqa takinkunaqa kaymi: *[[Kuntur phawan]], [[Mama Killa]], [[Sikuri]], [[Kunturkunap ankallikuynin]]*. 

## Wankurisqakuna
* Eddy Navia 
* Quentin Howard 
* Linrique Coria 
* Mauricio San Martin
* Alcides Mejia
* Gabriel Navia
Quya

:

**Quya** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Sapa Inkap warminsi karqan. Kunan pachataq quyaqa ima qhapaq suyupipas qhapaq warmim.

## Kaypipis qhaway
Inka Quya
Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki

**Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki** nisqaqa **[[Qusqu]] Yupaychana Taki**m.
Chunka hukniyuq ñiqin p'unchawpi Hunyu killapi 1984 watapis, chunka qanchisniyuq ñiqin Decreto Municipal ñisqawansi kay takiqa Qusqu llaqtap willka takinsi tukurqan. 1944 watapi, huk ñiqin Inti Raymipis, Qusqu llaqtamanta harawi kamayuqkunas Luis Nieto-wan Roberto Ojeda Campana kay haylli takitaqa rurarqan.

:*Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki.*
:*Inka pachap Tayta Intin hina*
:*tiksimuyum qhasqunpi apasunki,*
:*haylli taki unanchanta hina.*

:*Mana llalliy sanaykip pukaran,*
:*llaqtakunam much'aykusunki.*
:*Suyutaqmi aylluykiwan samisqa*
:*mat'iykiman pilluta churan.* 

## Hawa tinkikuna
*Runasimi.de: Qusqu Yupaychana Taki
Chanchamayu pruwinsya

**Chanchamayu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Chanchamayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Zunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chanchamayu llaqtam (La Merced).
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Puy-Puy amachana sach'a-sach'a - Sumaq Pampa risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Chanchamayu - P'allqamayu - Pirini mayu - Tarma mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
### Runa llaqtakuna
* Ashaninka
* Yanisha

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
* Wankayu 
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Sunin suyu
Chupaka pruwinsya

**Chupaka pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Chupaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chupaka llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa ; Alberto Fujimori Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: San Fransisku urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Kunas mayu - Mantaru mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Ñawinpukyu (Wankayu: 15 km)
* Lima: 297 km
## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 

## Karu puriy
* Ñawimpukyu qucha (Wankayu: 15 km)
* Arwaturu
* Urin Chunkus
* Hurnuyuq (Disimrip Kimsan distritupi)
* Kupun (*Copon*): 1540 watamanta inlisya

## Kaypipas qhaway
* Wankayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sunin suyu
Wankayuq pruwinsya

**Wankayuq pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Huancayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Sunin suyupi huk pruwinsyam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Juan Antonio Pezet Umalliq. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Waytapallana walla
* **[[Mayu]]kuna:** Kunas mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Wichiqucha

## Pulitika rakiy
28 distritunmi kan.



## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Distritu paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
*2019-2022: Henry Fernando López Cantorín. 
*2011-2014: Dimas Rudy Aliaga Castro, Alianza Regional Junín Sostenible 
*2007-2010: Freddy Arana Velarde, Junín Sostenible con su Gente. 
*2003-2006: Pio Fernando Barrios Ipenza, APRA. 
*1999-2002: Dimas Rudy Aliaga Castro, Frente Vecinal Independiente. 
*1990-1992/ 1993-1998: Pedro Morales Mansilla, FREDEMO-AP / Accion Popular Partidupi. 
*1987-1989: Ricardo Guillermo Bohorquez, PAP. 
*1984-1986: Luis Saúl Muñoz Menacho, Izquierda Unida. 
*1981-1983: Carlesi Bastarrachea, Accion Popular Partidupi. 
*1967-1969: Félix Ortega Arce, Accion Popular Partidupi. 
*1964-1966: Fernando Calmell del Solar Zúñiga, AP-DC 
### Taytakura
* Hatun Taytakura: Mons. Pedro Ricardo Barreto Jimeno (Uwispu Wankayu). 
## Karu puriy
* Wariwillka (mawk'a llaqta)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Shawsha pruwinsya

**Shawsha pruwinsya** (aymara simipi : *Shawsha jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Jauja*) (**Hatun Xauxa**)  nisqaqa Piruw mama llaqtap Sunin suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Shawsha llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Puy-Puy amachana sach'a-sach'a - Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Paryaqaqa - Qullqip'ukru - Suyruqucha rit'i urqu - Tukumach'ay - Tunshu; **[[Walla]]:** Paryaqaqa walla 
* **[[Mayu]]kuna:** Mantaru mayu - Qurimarka mayu - Tulumayu 
* **[[Qucha]]kuna:**: Lukina qucha -  Pakaqucha - Paqcha qucha - Pirwaqucha - Tipiqucha - Waskaqucha

## Pulitika rakiy
Kimsa chunka tawayuq distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Tunanmarka (Tunanmarka distritupi

## Kaypipas qhaway
* Wankayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sunin suyu
Satipu pruwinsya

**Satipu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Satipo*) nisqaqa  mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Satipu llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa  , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Utishi mamallaqta parki - Ashaninka ayllu llaqta risirwa -  Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Tampu mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa Ashaninka, Nomatsiguenga runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Pruwinsyapi kurakan
* 2019-2022: Iván Olivera Meza.
* 2015.2018: Teódulo Santos Arana.
## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
* Hunin mama llaqta risirwa 
* Sumaq Pampa risirwa suyu
* Wankayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sunin suyu
Sunin pruwinsya

**Sunin pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Junín*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Sunin suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hunin llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Utishi mamallaqta parki - Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu - Hunin mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Ullqumayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
* Wankayu 
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Hunin pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Tarma pruwinsya

**Tarma pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Tarma jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Tarma*) Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk pruwinsyam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi

Yuraqmayu rit'iqa aswan hatun urqum Tarma pruwinsyapi, kayninsi 5.160 m sayayniyuq.
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sumaq Pampa risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: Racasmarca - Yuraqmayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Qhariqucha - Waskaqucha 
* **[[Mayu]]kuna:** P'allqamayu - Ullqumayu Taramayu

## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy

* Wakapu mach'ay
## Kaypipas qhaway
* Wankayu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sunin suyu
Yawli wamani

**Yawli wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Yauli*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Uruya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Pardo y Barreda Umalliqmi.
## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna**: Antikuna rit'i urqu Jitpa (*La Viuda*) - Turumuchu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**: Antaquta (icha Quriway) - Markapumaqucha
* **[[Q'asa]]kuna**: Antikuna q'asa (*Tíclio*) - Kumpi q'asa

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:

## Wiñay kawsay
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Musiku
* Qhuya
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna -- Ayllu llaqtakuna
* San Kristuwal
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Wankayu
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
P'acha chuku

**P'acha chuku** nisqaqa umata p'achallichinapaq churanam.

Kay p'acha chukukunatam riqsinchik:
*Ch'ullu
*K'umpu
*hukkunapas
Wallqa

**Wallqa** nisqaqa runap kunkanpi apaykusqa achala waskacham, q'illaymanta (quri, qullqi), hukkunamantapas rurasqa.