open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarapuru

**Sarapuru**  (kastilla simipi: *Sarapuro*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk nina urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qaqilla
* Kañapa qucha
* Hatun Wayllaqucha
* Tumasamil
* Araral
* Jarapuru urqu (Pilquya kantunpi)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
Qaqilla

|}
**Qaqilla** icha Kallihun (kastilla simipi: *Caquella / Callejón / Callijun*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, San Juan kantunpi, Kañapa qucha, Asnaq quchañiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.947 m / 5.949 mitrum  aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kañapa qucha
* Hatun Wayllaqucha
* Tumasamil
* Araral
## Pukyukuna

* Qulcha "K" munisipyu: yupaykuna, saywitu
Baure runa

**Baure runa** nisqaqa lliw Baure simita rimaq runakunam, Buliwyapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, tiyaq.

## Tiyay

## Rimaqkuna
* 40.000 Baure runa 1712 watapi .
* 5.178 Baure runa 1830 watapi
* 3000 - 4000 Baure runa 1967 watapi

## Rimay
Baure runakunap rimayninqa arawak rimaykunaman kapuq baure simim. 1950 kaq watakunakamas tukuy Baure runakunas chay rimayta rimaq karqan. Chay pachataq Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan. Kunan pacha asllaraqmi Baura rimaqkuna, SIL nisqankama chunka kimsayuqllas.

Sutikuna (Qhichwa simi - Baure simi):
* Ñuqa: ondi
* Qam: piti
* Pay: techi
* Ñuqanchik / Ñuqayku: viti
* Qamkuna: yiti
* Paykuna: noti
* Ari: jeni
* Mana: daca
* Yaku: ina
* Nina: yaqui
* Inti: sose
* Killa: quijere

## Musiku
* Allpa llamk'ay
* Rumu hak'u (*Chive*)
* Kakawa aymuray, Chukulati
## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Apuwasinyuq pukllaykuna 2008

**Apuwasinyuq pukllaykuna 2008** nisqaqa 2008 watapi Pikkin llaqtapi ( mama llaqtapi) XXIX ñiqin Musuq pacha Apuwasinyuq pukllaykunam.

## Hawa tinkikuna
Piqwana

**Piqwana** *(proyectil)* nisqaqa t'uqyayllap kallpanwan t'uqyachina ayñiwan illapasqa (piqwasqa) kaqmi, imatapas taripanapaq, runata wañuchinapaq icha wasita, imatapas thuñichinapaq.
Kuyawinu risirwa

**Kuyawinu risirwa** (kichwa simipi: *Sacha aychakuna mirankapa wakachira Kuyabeno pampa*; kastilla simipi: *Reserva de Producción Faunística Cuyabeno*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, Putumayu kitipi, Orellana markapipas, Awariku kitipi.

* Kitu: 318 km

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Awariku mayu - Kuyawinu mayu 

## Uywakuna

### Ñuñuq uywakuna
Kuyawinu pampapiqa kay ñuñuq uywakunam kawsanku: 

* Bukya *(Platanistoidea)* 
** Puhuyu *(Inia geoffrensis)*

### Pisqukuna
* Shanshu *(Opisthocomus hoazin)*

### Challwakuna

Kuyawinu pampapiqa kay challwakunam kawsanku: 

## Kaypipas qhaway
* Musuq Loja
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Yasuni mama llaqta parki

## Pukyukuna

* www.recorrecuador.com / Orellana markamanta
## Hawa t'inkikuna
* www.mmrree.gov.ec, Cuyabeno risirwamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com, Cuyabeno risirwamanta (kastilla simipi)
* www.codeso.com / Ikwadurpi amachasqa suyukuna
Llakwash

**Llakwash** icha **Lama runa** nisqa kichwa runakunaqa (kastilla simipi: *Quechua lamista* icha *Llacuash*) huk Piruwpi, San Martin suyupi, tiyaq runa llaqtam, Lamas-Luritu kichwa simita rimaq.
## Tiyay
### Mayukuna
* Wallaqa mayu, Kaynarachi mayu, Mayu mayu, Shanusi mayu, Sisa mayu.
### Suyukuna

## Kaypipas qhaway
* Aymara runa
* Qhichwa runa
* Uru runa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Muqu

*Tullukunap t'inkikuynin: **[[tullu muqu]]**;
*Yurapi raphip wiñay qallariynin:  **[[yura muqu]]**;
***[[Qhupu]]**;
***[[Kalki]]**: tawqa, ch'utu, urqucha.
Tullu muqu

**Muqu** icha **Tullu muqu** *(articulatio)* nisqaqa iskay icha aswan tullukunap kuyuylla t'inkikuyninmi. Kuyuq tullukunap chawpinpiqa k'apam, muqu puriqllapas.

Kaymi huk tullu muqukuna:
* Qunqur
* Kuchus (kukuchi)
* Maki muqu
* Chaki muqu
* Rikra
* Tiqni
Tiqni

**Tiqni** *(coxa)* nisqaqa sikip kinrayninpi kaq, pata tullup chanka tulluwan muqunmi. Tiqnipiqa chankam qallarin.
Qunqur

**Qunqur** *(Articulatio genus)* nisqaqa chankap chawpi rakinpi kaq, chaki tullup pichuwan waman tulluwan muqunmi.
Iténez mayu

**Iténez mayu** (kastilla simipi: *Río Iténez* (Buliwyapi), *Rìo Guaporé* (Brasilpi)) nisqaqa huk mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, Baures munisipyupi Santa Krus suyupipas, Brasil mama llaqtapipas. 

## Llaqtakuna
* Pontes e Lucerda
* Vila Bella
* Petania
* Pimenteiras d'Oeste
* Villazón
* Matequa
* Santo Antonio
* Príncipe de Beira
* Puerto Uztarez

## Kaypipas qhaway
* Noel Kempff Mercado mamallaqta parki
Kuchus

**Kuchus** icha **Kukuchi** *(Articulatio cubiti)* nisqaqa marq'ap chawpi rakinpi kaq, mak'a tullup phiruru tulluwan wach'i tulluwan muqunmi.
Rikra

**Rikra** *(Articulatio humeri)* nisqaqa qhasqup, kurkup hananpa kinrayninpi kaq, qharminpa rikra chaka tulluwan mak'a tulluwan muqunmi. Rikrapiqa marq'am qallarin.
Siki

**Siki** *(nates, clunium, gluteus, regio glutealis)* nisqaqa runap kurkunpi pachanpi kaqmi, tiyanapaq. Sikipiqa uqutim.

Studio Jean Jacques Lequeu.jpg|Jean-Jacques Lequeu (c. 1785).
Étude de fesses.jpg|Félix Vallotton (c. 1884).


## Huk simikuna
***Mankapa sikin** (Kastilla simipi: base de olla, cazo, vasija). *Mankapa sikin raqrayashqa, allitsay, manaqa hukta rantimuy*.
***Puyñupa sikin** (Kastilla simipi: fondo de cántaro, ánfora, botijo). *Qitaallashqa puyñupa sikin, huk chaki mayllaski*
***Hachapa sikin** ( Kastilla simipi: suelo o piso contiguo a la naciente del tallo de la planta),  *Llantukuyay hacha sikinchaw, mana rupay chantsu*.
***Sikisapa** (Kastilla simipi: de glúteos ampulosos, example Zsa Zsa Gabor). *Llimaakaqam sikisapa chiina, qatiray munay*
***Siki uchku** (Kastilla simipi: orificio anal, ojete, quechuizado como *uqiti*). Kitim kan Ankash suyuchu 'Sichku'   shutiyuq. Asikuyanpaq niyan: 'Sichku siki uchku'. Huk yaqa runash hatiskinaq tukruta china ashnupa siki uchkunman, ichik qiwanta mikuskiptim. 
***Qara siki** (Kastilla simipi: pobretón, menesteroso, mísero, paria). *Aw qara siki, ama wamraata qatiraytsu umanta achachaachir*

## Astawanraq
***Puñuy siki** (Kasilla simi: dormilón, amante de Morfeo, disfruta en exceso del sueño, como el lirón), = *puñuy shanka*
***Waqay siki** (Kastilla simi: llorón, lacrimoso, plañidor, se desata en riachuelos de lágrimas.) = *waqanashu*
***Uha siki** (Kastilla simi: piojoso, liendroso, harapiento afortunado en piojos)
***Saqmaq siki** (Kastilla simi: traseros protuberantes, como que zafaran o quisieran saltar del cuerpo, parecidos a los de la 'Venus negra')
***Supi siki** (Kastilla simi: persona que sufre de flatulencias, pedorriento, alfaguara viviente de cuescos.)
***Sikin qatuq** (Kastilla simi: varona que coquetea fácilmente, hasta puede recibir estipendios por sus caricias, pero elige al galancete)

* **Qiri siki** ( trasero con herida, lleno de pus quizás) tsanaw niyan huk pishqupaq, shutin: Yukish.
*** Qiru siki** ( Ks : trasero enjuto, de nalgas chupadas*
*** Tullu siki** , = (qiru siki).
*** Qicha siki** (que sufre de diarrea)
*** Quntsu siki** ( chichero, le encanta embeodarse, le deleita consumir la cerveza andina hasta los sedimentos= 'concho')
*** Qillay siki** ( ricachones y ladrones que surgen con la corrupción y los cambios electorales)
* **Asyaq siki** ( culo hediondo, apestoso; figuradadmente, inmoral)
* **Qanra siki** ( culo sucio, cochino; metafóricamente, de doble moral).
* ** Siki kichki** ( avaro, cicatero, coñete, vive por plata), mana yachanchu kaa nita.
* ** Ura siki** ( parte baja de un terreno en declive) Shuqan, *Ura sikipita qallarimuy murur*
* **Siki laqwaq** ( lambiscón, adulete, trepón, cobero, ayayero)
***Yana siki**, **yuraq siki** ashllii shimi

## Rimana
* **Siki laqwaq**, (adulete, lisonjero) mishki shimiwan kapuqyuq runata rimapan, imatapis mañananpaq
*** Sikiita puukay** mana alli rimana, ninakuyan ashllinakur.

## Yayusa
*Siki*qa huk simi mana pakar , mana pinqakur rimayan; huk simikunawan laqakar imayka lluqsin. Manam amatasqa simichu.
Sip'uti

**Sip'uti**, **Chiputi**, **Uchkiti**, **Uhiti**, **Siki t'uqu** icha **Siki hutk'u** *(anus)* nisqaqa sikipi kaq uqutip hawaman pusaq t'uqunmi, akanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Uquti

**Uquti** *(rectum)* nisqaqa sikipi kaq ch'unchulkunap qhipaq rakinmi, sip'utipi hawaman pusaq, akata lluqsichinapaq.

## Hawa t'inkikuna
Urarina

**Urarina** icha **Shimaku** nisqakunaqa, *Kachá* (runa) nikuq Piruwpi, Luritu suyupi, Luritu pruwinsyapi, Chambira, Urituyaku, Corrientes mayukunap patakunapi tiyaq runa llaqtam, urarina simita rimaq.https://web.archive.org/web/20110717170729/http://www.upf.com/book.asp?id=DEANXS07

## Tiyay
Paykunaqa kay 22 ayllu llaqtapi tiyanku.

## Tantanakuykuna
* FECONAACO - *Federación de Comunidades Nativas del Alto Corrientes*
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Dean, Bartholomew, "Urarina Society, Cosmology, and History in Peruvian Amazonia", Gainesville: University Press of Florida, 2009, ISBN 978-081303378
* www.selvasperu.org / Urarina
* Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (urarina simipi)
Chanka

**Chanka**, **Chaka** icha **Chaki t'usu** nisqaqa runap sikinpi, tiqninpi pata tullunwan t'inkisqa iskaynintin kurku kuyuchiqmi, kurkuta kuyuchinapaq, ñawch'inpi chakiyuq. Chankap hanaq rakinqa mama chanka nisqam.
Yagua runa

**Yagua** nisqakunaqa Piruwpi, Luritu suyupi, tiyaq runa llaqtam, Yagua simita rimaq.

## Mayukuna
* Amarumayu purimuq mayukunapas, Nanay mayu, Atakwari mayu

## Pukyukuna
Yanisha

**Yanisha** (**Yanesha**) icha **Amuesha** nisqakunaqa Piruwp Amarumayu sach'a-sach'a suyunpi, Chanchamayu pruwinsyapi (Hunin suyu), Uqshapampa pruwinsyapi (Pasqu suyu), Inka wamp'uwatana pruwinsyapipas (Wanuku suyu), tiyaq runa llaqtam, Yanisha simita rimaq.

## Tiyay
### Mayukuna
* Palcazú mayu, Pichis mayu, Pachitiya mayu, Wankapampa mayu, Cacazú mayu, Churupampa mayu, Yurinaqui mayu.
### Suyukuna

* Pukyu: 

## Yanesha ayllu llaqtap risirwan

{|  style="width:40%;" border="1"

* Pukyu: 

### Risirwapi uywakuna yurakunapas
* Puka luwichu *Mazama americana* 
* Hayupa *Agouti paca*
* Wankana *Tayassu pecari*
* Lumu khuchi *Pecari tajacu*
* Khirkinchu:  *Dasypus novemcinctus*
* Chiwayru *Dasyprocta sp.*
* Qhampu k'usillu *Ateles sp.*
* Churu k'usillu *Lagothrix sp.*  
* Karunchi *Penelope jacquacu*
* *Pseudopimelodus sp.*
* *Prochilodus sp.*
* *Brycon melanopterum*
* *Mylossoma aureum*
* Sunkaru *Pseudoplatystoma sp.*
* *Leporinus sp.*

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway

* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
Kurku kuyuchiq

**Kurku kuyuchiq** icha **Mimru** *(miembro)* nisqakunaqa kurku kuyuchinapaq kurku yawrikunam, chankakunapas marq'akunapas.
Marq'a

**Marq'a** nisqaqa runap rikranpi qarminwan t'inkisqa iskaynintin kurku kuyuchiqmi, allinta llamk'anapaq, ñawch'inpi makiyuq.
Sapara runa

**Sapara** nisqakunaqa (kastilla simipi: *Zápara, Záparo*) Ikwadurpi Piruwpipas tiyaq runa llaqtam. Ñawpa pacha Sapara simita rimaq karqaptinpas, kunan pachataq kichwa icha kastilla simitam rimanku.

## Kawsaynin
Ñawpa pacha Sapara runakunaqa sach'awakata, wankanata, yuthuta, chachalakata chakurqan. Makisapatataq manas chakurqanchu, machunkuna kaptinsi. Kunan pachataq, manañam huk sallqa uywakuna kaptinmi, makisapatapas mikhunku.

Iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpiqa, k'awchu waq'ayay kachkaptinsi, saparu runap sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, Saparu runataq isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiaquchakunapaq.

## Tiyay
### Ikwadurpi
Ikwadurpiqa Pastasa markapi, Pastasa kitipi, Sarayaku kitillipi, Tikri mayu kitillipipas kawsanku. 

Zàpara runakunaqa chunka llaqtapi kawsanku.
* Tikri mayu kitillipi: 
** Kuyukucha *(Khuyaqucha; Cuyacocha)*
** Kunampu *(Conambo)*
** Pintuyaku *(Pindoyacu)* 
** Balsaura
** Wiririma
** Turimpu *(Torimbo)*
** Shiwna *(Shiona)*
* Sarayaku kitillipi: 
** Hantyayaku *(Jandiayacu)*
** Llanchama Kucha *(Llanchama Qucha; Llanchama Cocha)*
** Masaramu *(Mazaramu)*

### Piruwpi
Piruwpiqa Luritu suyupi tiyanku. Arabela runakunaqa Arabela mayu patanpi kawsanku, Ikitu runakunaqa Hanan Nanay mayu patanpi tiyanku.

## Indihina tantanakuykuna

* ONZAE *Organización de la Nacionalidad Zápara del Ecuador* (CONFENIAE, CONAIE)

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna 
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Zápara kawsaymarka (kichwa simi)
Chanka (sut'ichana)

***[[Chanka]]**: runap kurkunta kuyuchinapaq iskaynintin kurku kuyuchiqnin;
***[[Chanka runa]]**: Antawaylla k'itipi runa llaqta;
***[[Chanka runasimi]]**: Chanka runakunap qhichwa k'iti rimaynin.
Pululawa risirwa

**Pululawa risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Geobotánica Pululahua*) suyuqa amachasqam kachkan, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Calacalí kitillipi, San Antonio kitillipipas.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pululawa - Punduña (*Pondoña*) - El Chivo

## Yurakuna


Image:Tibouchina lepidota (4).jpg|*Tibouchina lepidota*
Rikcha:Epidendrum capricornu Orchi 68.jpg|huk Pululawa risirwapi kawsaq hillurina*Epidendrum capricornu*
Image:Giant Swallowtail Larva.jpg|*Zanthoxylum fagara*


## Uywakuna


Rikcha:Striped skunk.jpg|Añas (*Conepatus semistriatus*)
Image:♂ lesser goldfinch.jpg|*Carduelis psaltria*
Image:Rufous-collared Sparrow.jpg|Pichinku *Zonotrichia capensis*
Image:Penelope obscura.jpg|*Penélope montagnii* / *[[Penelope obscura]]*
Image:Yellow grosbeak.jpg|*Pheucticus chrysopeplus*
Image:Red-backed Hawk (Buteo polyosoma) 1.jpg|Huchuy wamancha *Buteo polyosoma* 



## Karu puriy
* Pukulawa llaqta
* Lulumpampa

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* pululahuahostal.com
* Pululawa risirwapi hillurinakuna
* Pululawa risirwapi waytakuna
Wichaykuna k'aspi

**Wichaykuna k'aspi** icha **Siqana** nisqaqa achka k'aspichakunayuq ch'ulla icha iskaynintin k'aspim, runap lluq'ananpaq, siqananpaqpas (wichananpaq) uraykunanpaq.
Mama chanka

**Mama chanka**, **Chanka aycha**, **Laphi** icha **Nanati** nisqaqa chankap hanaq rakinmi, mama chanka tullu (chaki tullu) sinchi aychakunawan qarawan, tiqnipi pata tulluwan t'inkisqa.
Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan

**Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runankuna** (*Kichwa de la Amazonía*) nisqakunaqa huk Ikwadurpi (Napu markapi, Orellana markapi, Pastasa markapi, Sukumpiyu markapi) Piruwpipas tiyaq Kichwa runa llaqtam, kichwa simita  rimaq.

## Napurunakuna
Napurunakunaqa (*Kichwas del Napo* / *Napo-Kichwa*) Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpipas kawsanku.

### Ikwadurpi Napurunakuna
* Mayukuna: Napu mayu, Awariku mayu, San Miguel mayu, Putumayu
* Markakuna:  Napu marka, Orellana marka,  Sukumpiyu marka
* Markakunap uma llaqtankunapi: Tena, Puerto San Francisco de Orellana (Coca), Musuq Loja

Pukyu: 

### Piruwpi Napurunakuna

Pukyu: 

## Pastasa runakuna

Pastasa runakunaqa (*Kichwas de(l) Pastaza* / *Canelo-Kichwa*) Ikwadurpi, Piruwpipas kawsanku.
### Ikwadurpi Pastasa runakuna

* Marka: Pastasa marka
* Mayukuna: Pastasa mayu, Bobonaza mayu, Kuraray mayu, Sarayacu mayu, Villano mayu, Corrientes mayu, Conambo mayu, Pindo Yacu mayu.
* Puyu llaqta

### Piruwpi Qhichwa Pastasa-Tigre
* Mayukuna: Tikri mayu, Pastasa mayu, Marañun mayu, Wallaqa mayu, Corrientes mayu. 

Pukyu: 

## Simikuna
* Kichwa shimi (Runashimi)
** Bobonaza *dialecto* (Bobonaza mayup patanpi,  Puyo mayup patanpi, Ikwadur)
** Tena *dialecto* (Tenapi, Arajunopi, Ahuanopi, Ikwadur)
** Limoncocha *dialecto* (Napu mayu, Suno mayu, Ikwadur) 
* Iskay ñiqin simi: kastilla simi (icha Shuwar simi)
## Pukyukuna
Tsa'chila

**Tsa'chila** nisqakunaqa huk Ikwadurpi (Tsachila markapi, Puerto Limón kitillipi, Pichincha markapipas) tiyaq runa llaqtam, Tsaphiki simita  rimaq.

## Llaqtakuna
Tsa'chila runakunaqa pusaq llaqtapi, Tsachila markapi, kawsanku:
* Cóngoma Grande (Santo Juan)
* Los Naranjos
* El Búho de los Colorados
* El Poste
* Peripa
* Chigüilpe
* Otongo Mapalí
* Filomena Aguavil (Tahuaza)

## Pukyukuna
Qunqay

**Qunqay** nisqaqa yuyaypa hayunmi.

Imatapas qunqaspaqa, manañam yuyanchikchu, manañam chaymanta willayta atinchikchu.

Chaniyuq imakunatapas yuyananchikpaqqa, mana chaniyuq imakunata qunqananchikmi.
Chinaku

**Chinaku** icha **Gay** (inlish simimanta) nisqaqa huk qharita khuyaq, huk qharita wayllukuq qharim. **Qharipura khuyay** nisqapas ninchikmi.

* **Wayllash**; **wayllaayu** Ankash qallupi.

## Kaypipas qhaway
* Qharinchu

## Liwrukuna
* Griselda Pérez Luna: *[http://promsex.org/images/docs/Publicaciones/Aprendiendoeducandoinclusionguiabilingue.pdf Yachachinakustin kuska kananchikpaq. Imaymana qariwarmi kayninchikmanta qawarinanchikpaq]*. Centro de Promoción y Defensa de los Derechos Sexuales y Reproductivos PROMSEX, Lima 2011.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Puru (sut'ichana)

*Matimanta, sapallumanta rurasqa yaku apana: qhaway **[[puru]]**;
*Chay **purunku** nisqapas yurakuna, rurunkunapas: qhaway **[[mati]]**;
*Ch'usaq rump'u: qhaway **[[p'uru]]**;
****[[Ispay puru]]**;
*Wapsiwan hunt'asqa rump'u: qhaway **[[phukpu]]**;
*Pisqukunap qaranpi millmasapa hina p'achan: qhaway **[[phuru]]**;
*Huk achala waytakuna *(Calceolaria):* qhaway **[[puru-puru]]**.
Puru-puru

**Puru-puru** *(genus Calceolaria)* nisqaqa huk yurakunam, puru hina tuktuyuqmi. 240-chá 270-chá rikch'aq.

## Rikchaqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Urqu pashta (*Calceolaria cajabambae* Kraenzl.)
*China sapatillan, China amay sapatu, Amay takiña, Ayaq sapatillas (*Calceolaria engleriana*)
*Munqapaq (*Calceolaria flexuosa* Ruiz & Pav. subsp. *flexuosa*)
*Pachaksa, ayaq sapatillan *(Calceolaria glauca‎)*
*Urqu sapatillan (*Calceolaria herrerae*)
*Pampa sapatillan (*Calceolaria lobata*)
*Pulchak (*Calceolaria phaceliifolia* Edwin) 
*Pacha tariksa (*Calceolaria rosmarinifolia*)
*K'ita rumiru *(Calceolaria rupestris‎)*
*Puqu-puqu (*Calceolaria scabra* Ruiz & Pav.) 
*Kallnimillawanki (*Calceolaria tomentosa* Ruiz & Pav.)
*Nut'u sapatillan (*Calceolaria trifida*)
*K'ita puru-puru, hukuchupay (*Calceolaria viminalis*)
*Urqu tariksa, hatun tariksa (*Calceolaria virgata*)

## Pukyukuna
* ''Calceolaria'' (Piruwpi) pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Pastasa runa

**Pastasa runa** icha **Pastasa [[kichwa runa|Kichwa]]** nisqa, kikintaq **Alama** icha **Inka** (**Inga**) nikuq runakunaqa (kastilla simipi *Quichuas de [[Kanilu kitilli|Canelos]]*) huk runa llaqtam, Ikwadurpi, Pastasa markapi, Piruw suyupipas, Luritu suyupi tiyaq, kichwa simita  rimaq.

### Ikwadurpi
#### Pastasa runakuna

* Marka: Pastasa marka
* Mayukuna: Pastasa mayu, Bobonaza mayu, Kuraray mayu, Sarayaku mayu, Villano mayu, Corrientes mayu, Conambo mayu, Pindo Yacu mayu.
* Puyu llaqta

Pukyu: 

### Piruwpi
#### Qhichwa Pastasa-Tigre
* Mayukuna: Tigre mayu, Pastasa mayu, Marañun mayu, Wallaqa mayu, Corrientes mayu. 

Pukyu: 

## Indihina tantanakuykuna
* FECONAT - *Federación de Comunidades Nativas del Tigre*
* FEDIQUEP - *Federación Indígena Quechua del Pastaza*

## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna
* Napuruna
* Kichwa runa
* Qhichwa runa 
* Qhichwa simi

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.sil.org / Shimikunata asirtachik killka Inka - Castellanu pdf
Inga

**Inka** icha **Inga** nisqaqa huk kichwa runa llaqtam, Kulumbyapi, Putumayu suyupi Nariñu suyupipas kawsaq, kichwa simita, inga kichwa nisqa k'iti rimayta rimaq. Kulumbyapi tiyaq inka runakuna kikinkumanta rimaspa "ñuqanchik ingakunam" ninku. Kay runakunaqa Tawantinsuyup pachapi mitmaqkuna kaspa kay markakama chayamurqanku. Kunan p'unchaw wakin ingakuna urqukunapi tiyanku (20.100 runa 2009 watapi), waq ingakunapas sach'a sach'api tiyanku (11.300 runa 2009 watapi).

Paykuna aswanta kay llaqtakunapi tiyanku:
* Urqukunapi
# Santiago
# Colón
# San Andrés
# Aponte, Nariñu
* Amarumayu sach'a sach'api
# Yunguillo, Condagua hukkunapas Mocoapi
# Wayuyaku hukkunapas *Bota Caucanapi*
# Challwayaku, Puerto Limón, San Miguel de la Castellana Villagarzónpi
# Putumayu patan Puerto Ospinapi
# Yarinal, Puerto Umbría hukkunapas Puerto Asíspi
# El Hacha, Concepción, Calenturas hukkunapas Puerto Leguízamopi
# Yurayaku, Fragua mayu, Solano, Valparaiso hukkunapas Caquetápi

Astawan Kulumbyapi waq qhichwa simi rimaq runakuna kanku, ichaqa paykuna mana ingakunachu kanku, kay qhichwa simi rimaq runakunaqa napurunam kanku. 2009 watapi 7.700 napuruna Kulumbyapi tiyarqanku.

## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
* Napuruna
* Kichwa runa
* Qhichwa runa 
## Hawa t'inkikuna
* Simi taqi: Shimikunata asirta killka, Inka - Castellanu
Achuar

**Achuar**, **Achual** icha **Achuara** (kikinpa rimayninpi: **Aents**) nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Pastasa markapi, Morona Santiago markapipas, Piruw llaqtapipas, Luritu suyupi, tiyaq runa llaqtam, shuwar simiman kapuq achuar chicham nisqata  rimaq.

## Tiyay
* Mayukuna: Huasaga mayu, Morona mayu, Pastasa mayu
### Ikwadurpi

### Piruwpi

## Indihina tantanakuykuna

* ATI - *Achuarti Iruntramu*
* FECONAACO - *Federación de Comunidades Nativas del Alto Corrientes*
* ORACH - *Organización Achual Chayat*

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Wawrani

**Waorani** nisqakunaqa (inka, kichwa runakunap ***[[Awqa]]''', '''Awka*** nisqan, kastilla simipi: *Huaorani*, *Auca*) huk Ikwadur llaqtapi, Napu markapi, Orellana markapi, Pastasa markapipas (Yasuni mama llaqta parkipi) tiyaq runa llaqtam, Wao Tiriro simita rimaq.

## Tiyay
* Mayukuna: Napu mayu, Kuraray mayu

## Inrihina tantanakuykuna

* *Consejo Byle Huorani*
* ONHAE *Organización de la Nacionalidad Huaorani de la Amazonia Ecuatoriana* (CONFENIAE, CONAIE) 

## Kaypipas qhaway
* Yasuni mama llaqta parki
* PETROECUADOR
## Pukyukuna
Keane

**Keane** nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq *[[pianu rock]]* nisqaqa kusituy.
Kaymi wankurisqan waqachiqkuna:
*Tim Rice-Oxley, pianu
*Tom Chaplin, takiq
*Richard Hughes, takana waqachina

## Diskunkuna

### Albumkuna
**[[Hopes and Fears]]* (10-V-2004)
**[[Under the Iron Sea]]* (12-VI-2006)
**[[Perfect Symmetry]]* (13-X-2008)

### Single nisqakuna
*"Call Me What You Like"
*"Wolf at the Door"
*"Everybody’s Changing" (Fierce Panda)
*"This Is the Last Time" (Fierce Panda)
*"Somewhere Only We Know" 
*"Everybody’s Changing"
*"Bedshaped"
*"This Is the Last Time"
*"We Might As Well Be Strangers"
*"Bend and Break"
*"Atlantic"
*"Is It Any Wonder?"
*"Crystal Ball"
*"Nothing In My Way"
*"Try Again"
*"A Bad Dream"
*"The Night Sky"
*"Under Pressure" (Mishiku)
*"Spiralling"
*"The Lovers Are Losing"

## Hawa t'inkikuna
*Keane (Inlish simipi)
Kuraray mayu

**Kuraray mayu** icha **Ewenguno** (kastilla simipi: *Río Cururay*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, Arajuno kitipi Pastasa kitipipas, Piruw mama llaqtapipas, huk mayum.
Musphay

**Musphay** nisqaqa runap icha uywap ch'uyata rikuyta, allinta puriytya, allinta yuyaychakuyta mana atiyninmi, musphachinap, unquypa, utirayaypa, waq'ayaypa, huk raykukunappas paqarichisqan.

## Kaypipas qhaway
*Hampiwan musphay
Hampiwan musphay

**Hampiwan musphay** *(intoxicación)* nisqaqa hampip, musphachinap paqarichisqan musphaymi, ahinataq machaymi: ethanulwan musphay.
Waq'ayay

**Waq'ayay** nisqaqa runap icha uywap nunanpa unquyninmi. Waq'ayaqqa musphapayanmi.

## Kaypipas qhaway
* Waq'akay
* Musphay
Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy

**Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy** (*Federación Campesina de Bolívar* - Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy FECAB-BRUNARI) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk ayllu runakunap tantanakuyninmi, Bolívar markapi. ECUARUNARI hatun tantanakuypim wankurisqa.

## Kaypipas qhaway
* CONAIE
* ECUARUNARI
* Luis Macas
* ANPE 
* MICH
* FENOCIN
* FEINE
FENOCIN

**FENOCIN** (*Federación Nacional de Organizaciones Campesinas, Indígenas y Negras*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi chakra runa, indihina, yana nisqa runakunap hatun tantanakuyninmi.

## Kaypipas qhaway
* CONAIE
* ECUARUNARI
* Luis Macas
* MICH
* ANPE 
* BRUNARI‎ Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy
UPCC

**UPCC** (*Unión de Pueblos Indígenas y Campesinos del Cañar*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.

## Kaypipas qhaway
* CONAIE
* ECUARUNARI
* Luis Macas
* ANPE 
* FEINE
* FENOCIN
* MICH
* BRUNARI Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy
CONFENIAE

**CONFENIAE** nisqaqa (*Confederación de Nacionalidades Indígenas de la Amazonia Ecuatoriana*, "Ikwadur Sach'a-Sach'a Runa Llaqtakunap Tantanakuynin") Ikwadur mama llaqtap antinpi kaq Amarumayu sach'a-sach'a suyu kawsaq indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.

CONFENIAE-qa Ecuador Runakunapak Hatun Tantanakuy (CONAIE) nisqapim, mamallaqtapura Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpipas *(Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica)* wankurisqa.

## Kaypipas qhaway
* CONAIE
* ECUARUNARI
* Luis Macas
* ANPE 
* MICH
* FENOCIN
* FEINE
* BRUNARI‎ Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy
Waranka runa

**Waranka**  nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Bolívar markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.

## Indihina tantanakuykuna
* FECAB-BRUNARI (FECAB-BRUNARI) *Federación Campesina de Bolívar* - Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy (ECUARUNARI, CONAIE) 
** Federación de Organizaciones Campesinas de Bolívar, Comité Integral de Desarrollo del Nor-Occidente de Guanujo, Corporación de Organizaciones Campesinas para el Desarrollo Integral Alto Guanujo, Corporación de Organizaciones Campesinas para el Desarrollo Integral Alto Guanujo, Comité Indígena y Campesino de Desarrollo Integral Unión Y Progreso, Federación de Organizaciones Campesinas de Salinas, Corporación de Comunidades Indígenas Y Campesinas Mushuc Pakari, Federación Runakunapaq Yachana Wasi, Federación Jatun Capari, Organización Campesina Indígena de Chillanes, Union de Organizaciones Indígenas Campesinas de Chimbo, Federación de Comunidades Campesinas Indígenas de Echeandia, Federación de Organizaciones Campesinas de Bolívar, Caluma, Veintimilla, Inti Churi - Fecab Brunari. 

* *Corporación Unitaria de Organizaciones Campesinas Facundo Vela* (UNORFAV, FENOCIN) 
* *Asociación Indígena Evangélica de Bolívar* (AEIB, FEINE).

## Iñi
* Kichwa runa
## Pukyukuna
K'awchu waq'ayay

**K'awchu waq'ayay** nisqaqa 1879 watamanta 1912 watakama Amarumayu sach'a-sach'a suyupi qullqiyuq ruruchinayuq, k'awchuwan qhatuq wiraqucha runakunap qapaqchakuysi karqan, achka runa llakichisqakunarayku "waq'ayay" nisqam.

Charles Goodyear 1839 watapi k'awchu salinachay *(vulcanización)* nisqata tarirqaptinsi, achka qhatuq runas k'awchuta rurayta munarqan. K'awchu sach'ataq Amarumayup suyunkunallapis wiñarqan. Chay pacha Brasilpi kaq Manaus hatun llaqtas tukurqan.

K'awchu sach'akunata mallki-mallkikunapi puquchinapaqqa achka sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, indihina runa llaqtakunataq - ahinataq Machiqinqa, Ashaninka, Waorani, Sapara runa - isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiraquchakunapaq. Piruwpiqa Carlos Fermín Fitzcarrald sutiyuq qhatuq runas lliwmanta astawan qullqichakurqan.

Inlatirrayuq Henry Wickham 1876 watapi k'awchu murukunata pallaspa paka-pakaylla Malasyaman apaptinsi, Amarumayu suyupi k'awchu waq'ayayqa puchukarqan. Chaymantapacha Asyapipas k'awchutam puquchinku.
Chibuleo

**Chibuleo** nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, Ampatu kitipi, Juan Benigno Vela kitillipi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.

## Ayllurunapaq tantanakuykuna
* UNOPUCH *Unión de Organizaciones del Pueblo Chibuleo* (MIT, ECUARUNARI, CONAIE)
* AIET (FEINE) 
## Chibuleo ayllu llaqtapi runakuna
* Nasario Caluña, José Lligalo, Juanito Lligalo (ECUARUNARI-pa CONAIEpas kamaqninkuna)

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
## Pukyukuna
Karanki

**Karanki**  nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Impapura markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.

## Indihina tantanakuykuna
* *La Corporación de Comunidades Indígenas de Ibarra* (FICI, ECUARUNARI, CONAIE),  Ibarra kiti 
* *Unión de Comunidades Indígenas de Angochahua y la Esperanza*  (UNOCIA, FENOCIN), Ibarra kiti 
* *Consejo Indígena Comunitario Mariano Acosta* (FICI, ECUARUNARI, CONAIE), Mariano Acosta kitilli, Pimampiru kiti
* *Unión de Comunidades Campesinas de Sigsipamba*, (FICI, ECUARUNARI, CONAIE),San Francisco de Sigsipamba kitilli, Pimampiru kiti

## Iñi
* Kichwa runa
## Pukyukuna
Kayampi runa

**Kayampi**  nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq. Ikwadur llaqtapiqa ca. 147.000 Kayampi runakuna kawsanku, 131 llaqtapi, Pichincha markapi ca. 120.000, Impapura markapi ca. 27.000, Napu markapi ca. 350.

## Indihina tantanakuykuna
* Impapura markapi: (FICI, ECUARUNARI, CONAIE) 
** *Unión de Comunidades Indígenas González Suarez*
** *Unión de Organizaciones Campesinas de San Pablo del Lago*
** *Federación de Organizaciones Campesinas de Pimampiro*
** *Organización Indígena y Campesina de Chuga*
** *Consejo Indígena Comunitario de Mariano Acosta*
** *Unión de Campesinos de Sigsipamba*

* Pichincha markapi: (FPP, ECUARUNAI, CONAIE, FENOCIN)
** Ñukanchik Tukui Runakunapak llaktamanta
** *Confederación del Pueblo Kayambi* 
** *Corporación de Organizaciones Indígenas y Campesinas de Cangahua*
** *Corporación de Indígenas de Olmedo*
** *Corporación Unitaria de Organizaciones de la Parroquia de Tupigachi* 
** *Unión de Organizaciones Populares de Ayora* 
** *Organizaciones Indígenas y Campesinas de Cangahua* 
** *Unión de Organizaciones Campesinas de Cangahua y Cayambe* 
** *Unión de Organizaciones Campesinas Cochasquí-Pedro Moncayo*

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna
* Dolores Cacuango

## Pukyukuna
Kitu Kara

**Kitu Kara** icha **Kitukara** nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Pichincha markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.

## Indihina tantanakuykuna
* FPP *Federación de Pueblos de Pichincha* (ECUARUNARI, CONAIE)
* *Unión de Organizaciones Indígenas y Campesinas de Nono*
* *Unión de Organizaciones Indígenas y Campesinas de Pifo*
* *Unión de Organizaciones Populares de Pintag*
* *Unión de Organizaciones Indígenas y Campesinas del Cantón Mejia*. 
## Iñi
* Kichwa runa
## Pukyukuna
Utawalu runa

**Utawalu runakuna**  nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Impapura markapi, Antonio Ante kitipi, Ibarra kitipi, Kutakachi kitipi, Utawalu kitipipas, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 157 llaqtapi kawsaq.
## Rikchakuna

Rikcha:Dancers traditional costume Otavalo.JPG|Utawalu tushukkuna, llakta churanakunawan (chikuy)
Rikcha:Dia Muertos Cotacachi.jpg|Tukuy wayñukunapak punchapi, Kutakachipak ayapampapi
Rikcha:Semana santa cotacachi.jpg|Simana Santa hatun purinakuy, Kutakachipi


## Llaktakuna

## Indihina tantanakuykuna
* FICI (ECUARUNARI, CONAIE)
* UNORCAC (FENOCIN) 

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Otavalo llaqta (kichwa simi)
Carlos Fermín Fitzcarrald

**Carlos Fermín Fitzcarrald López** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa San Luis Wari llaqtapi -  wañusqa Urupampa mayupi) huk piruwanu k'awchu qhatuqsi karqan. K'awchu waq'ayay nisqapi anchatas qullqichakurqan.

## Kaypipas qhaway
* K'awchu
## Hawa t'inkikuna
Salasaka runa

**Salasaka runakuna**  nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 24 llaqtapi kawsaq.

## Indihina tantanakuykuna
* UNIS *Unión de Indígenas Salasaca* (MIT *Movimiento Indígena de Tungurahua* (ECUARUNARI, CONAIE)) 
* *Corporación de Organizaciones Campesinas de Pelileo* (MIT)

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* ÑUKUCHIJ SHIMI JATUN GASHKADA RIKUSHUNCHI - APUNTES SOBRE LA SEMÁNTICA SALASACA - ECUADOR
Fitzcarrald

*Runakuna:
**Carlos Fermín Fitzcarrald;

*Llaqtakuna:
**Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya;
**Fitzcarrald distritu.
Pansaliyu

**Pansaliyu**, **Panzaleo** icha **Kutupaksi Kichwa** (*Kichwa del Cotopaxi*) nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Kutupaksi markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 850 llaqtapi kawsaq. 

## Inrihina tantanakuykuna
MICC *Movimiento Indígena y Campesino de Cotopaxi* (ECUARUNARI, CONAIE): 

* *Unión de Comunidades Indígenas y Campesinas de La Laguna*
* *Organización de Los Sectores Sociales y Rurales del Cantón Latacunga-Llactacunga*
* *Unión de Organizaciones Campesinas e Indígenas Putzalahua*
* *Movimiento Indígena de Cotopaxi*
* *Corporación de Organizaciones Campesinas e Indígenas de Poalo*
* *Comité Promejoras Pastocalle*
* *Unión de Organizaciones Campesinas del Norte de Cotopaxi*
* *Unión de Organizaciones Campesinas y Populares del Cantón La Maná*
* *Corporación de Organizaciones* Jatun Cabildo Pujilí,
* *Unión de Comunidades Indígenas y Campesinas de Angamarca*,
* *Unión de Organizaciones Indígenas Rumiñahui de La Parroquia Guangaje*,
* *Unión de Organizaciones y Cabildos de Tigua*,
* *Unión de Organizaciones Campesinas e Indígenas de El Tingo-La Esperanza*
* Pilalo Ayllu Llacta Kunapak Mushuk Kuyurimuy Pallamukuy,
* *Unión de Organizaciones Campesinas e Indígenas de Zumbahua*,
* *Casa Campesina de Salcedo*,
* *Corporación de Organizaciones Campesinas Indígenas de Cusubamba*,
* *Comité de Desarrollo Comunitario Sunfulaigua*,
* *Unión de Organización Campesinas de Mulalillo*,
* Jatun Tandanacui Runacunapac Incashimipi Uyasha Ninchic-Jatarishun,
* *Federación de Organizaciones Indígenas y Campesinas del Cantón Sigchos*,
* **Federación de Organizaciones Indígenas Campesinas de Chugchilán*,
* Comité de Desarrollo Integral de La Pro-Parroquia Guantualo*,
* *Comité de Desarrollo Integral de La Parroquia Las Pampas* 

## Kaypipas qhaway
* Kichwa runa
## Pukyukuna
Manaus

**Manaus** llaqtaqa Brasilpi (Amazonas suyupi), Amarumayu sach'a-sach'a suyupi huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1669 watapis tiksisqan.

Manaus llaqtaqa 1.800.000-chá runayuq kachkan.

K'awchu waq'ayay pachapis ancha hatun llaqtas tukurqan.
Natawila

**Natawila** icha **Natabuela** nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Impapura markapi, Antonio Ante kitipi, Ibarra kitipipas, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 17 llaqtapi kawsaq.

## Indihina tantanakuykuna
* CONAIE
* CAGPIN *Consejo de Alcaldes y Gobernador del Pueblo Indígena de Natabuela* 

## Iñi
* Kichwa runa
## Pukyukuna
Wachuchasqa

**Wachuchasqa**, **Maru**, **Mast'acha**, **Mast'awa** icha **Tawlla** *(tabla)* nisqaqa sinrukunapi, wachukunapipas ñiqinchasqa willakunam. Sinrukunap wachukunawan chakasqankunataqa *wachu ukhu* ninchikmi.
Sinru

**Sinru** *(fila)* nisqaqa siriqlla ñiqinchasqa sananchakunam icha willakunam, ahinataq wachuchasqapi icha ima qillqasqapipas sinrukunam. 

## Kaypipas qhaway
*Wachu *(columna)*
Siriq

**Siriq** *(horizontal)* nisqaqa ima lluq'imanta pañaman mast'arisqa kaqpas, ahinataq sinrukunam, yakup (quchap) hawan hinam. 

## Kaypipas qhaway
*Sayaq
Sayaq

**Sayaq** *(vertical)* nisqaqa ima urinmanta hananman mast'arisqa kaqpas, ahinataq wachukunam. Sayayninmi aswan hatun. 

## Kaypipas qhaway
*Siriq
Tabla

**Tabla** nisqaqa (Hindi: तबला, Telugu: తబలా, Urdu: **تبلہ** *tablā*) huk takana waqachinam, Indyamanta hamuq, iskaynintin wankarmi.
Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna

Kay p'anqapiqa tukuy **[[Ikwadur]]pi [[Indihina]] [[runa llaqta]]kunatam** rikunki.

* Pukyu: 

## Indihina runa llaqtakuna
(*"Nacionalidades Indígenas"* nisqa runa llaqtakuna)

## Kichwa runa llaqtakuna
(*Pueblos Indígenas de la Nacionalidad [[Kichwa runa|Kichwa]]* nisqa runa llaqtakuna)

## Huk Indihina runa llaqta
(*Otro pueblo indígena*)

* Pukyu: 
## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec/ / Ikwadurpi indihina runakuna (2001 watapi)

## Hawa t'inkikuna
* www.ethnologue.com / Ikwadurpi rimaykuna
Wachu

**Wachu** icha **Tunu** *(columna)* nisqaqa sayaqlla ñiqinchasqa sananchakunam icha willakunam, ahinataq wachuchasqapi wachukunam. 

## Kaypipas qhaway
*Sinru *(fila)*
Samay mit'a

**Samay mit'a** nisqapiqa llamk'aq icha puriq runa rurayninta tatichinmi, musuqmanta kallpachakunanpaq, qhali kananpaq.

Chay **samay** nisqaqa runa hayñim. Chayrayku tukuy llamk'aqkunapaq tukuy llamk'ay p'unchawkunapi **samay ura** kananmi, astawantaqpas *[[samay p'unchaw]]kunam*.
Llamk'achiq sistima

**Llamk'achiq sistima,  Llamk'achiq llikacha** icha **Kamachiq sistima**qa (Inlis simipi: *operating system, OS*) antañiqiqpi tiyachisqa tiqsi llamp'u kaqmi, antañiqiqpa ruranankuna, rurana wakichikunata allichinapaq, antañiqiqpa sinchi kaqta ruraq runawan willanakunanpaq.

## Wak sutikun
Llamk'achiq, purichiq, kamachiq, kamaq, kamakuq sistima

## Lliwmanta astawan mast'arisqa  llamk'achiq sistimakuna
* Unix
** Solaris
** BSD
*** FreeBSD
*** GhostBSD
* Linux
* Mac OS
* Windows (Microsoftpa rurasqan)
* ChromeOS

## Yuyaysapa karurimana llamk'achiq sistimakuna
* Android
* iOS
* Windows Phone
* HarmonyOS
* Sailfish OS

## Tawlita llamk'achiq sistimakuna
* iPadOS
Aplikasyun

**App, Kamachina, Llamk'achina, Purichina, Ruwachina [[Llamp'u kaq|llamp'ukaq]]** icha **Ruwachina [[wakichi]]**, icha **Churaypa llamp'ukaqnin** nisqapisqa (Inlish simipi: *application, app*) antañiqiqpi tiyachisqa llamp'u kaq wakichim, sapaqlla ruwanakunata tukuchinapaq, sinchi kaqwan llamk'aykuna llikachanta willanakuq. Ruwachina wakichikunaqa antañiqiqwan ruwaq runapaq allin hap'iqanallam kanan.
Piruw suyupi runa llaqtakuna

Kay Piruw suyupiqa kanmi askha runa llaqtakuna. 

* Pukyu: 

## Amarumayu sach'a-sach'a suyupi runa llaqtakuna
* **[[Qhichwa runa]]:** Llakwash, Napuruna, Qhichwa Pastasa-Tigre 
* **[[Arawaka simi|Arawaka rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Amuesha, Ashaninka, Culina, Chamicuro, Machiqinqa, Nomatsiguenga, Piro 
* **[[Jíbaro simi|Jíbaro rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Achual, Awahun, Candoshi, Huambisa, Jíbaro 
* **[[Pano simi|Pano rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Amahuaca, Capanahua, Cashibo - Cacataibo, Cashinahua, Isconahua, Mayo-Pisabo, Mayoruna, Nahua, Sharanahua, Shipibo - Conibo, Yaminahua 
* **[[Tupi-Warani simi|Tupi-Warani rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Cocama - Cocamilla 
* **[[Cahuapana simi|Cahuapana rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Chayahuita, Jebero 
* *Ya no clasificada*: Taushiro, Ticuna, Urarina 
* **[[Peba-Yagua simi|Peba-Yagua rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Yagua 
* **[[Huitoto simi|Huitoto rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Bora, Huitoto, Ocaina 
* **[[Harakmbet simi|Harakmbet rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Amarakaeri 
* **[[Tacano simi|Tacano rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Ese' Ejja 
* **[[Tucano simi|Tucano rimaq ayllu llaqtakuna]]:** Orejón, Secoya 
* **[[Záparo simi|Záparo rimaq ayllu llaqtakuna]]**: **[[Sapara runa|Sapara]]:** Arabela, Iquito

## Qhichwa rimaq runa llaqtakuna
* Qhichwa runa 
* Chanka runa 
* Inka 
* K'ana runa 
* Qanchi runa 
* Q'irus 
* Wanka 

### Kichwa runakuna
* Llakwash 
* Napuruna 
* Piruwanu Pastasa runa

## Ñawpa pachap runallaqtankuna
* Chachapuya 
* Chimu 
* Inka 
* Muchik

## Simikuna
* Ashaninka simi
* Awahun simi
* Aymara simi
* Chayawita simi
* Haqaru simi
* Kukama simi
* Machiqinqa simi 
* Qhichwa simi
* Shipibu simi
* Terena simi
* Yanisha simi

## Pukyu


## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna 
## Hawa t'inkikuna
* www.ethnologue.com / Piruwpi rimaykuna
Suphwar

**Llamp'ukaq, Llamp'utakya** icha **Suphwar** nisqaqa (inlish simipi: *software*) antañiqiqpi tiyachisqa mana imayaymanta kaq wakichikunam.

Kayhinam llamp'u kaqman kapuq wakichikunatam rak'inchik:
* Llamk'achiy llikacha
* Ruwachinakuna

## Kaypipas qhaway
* Sinchi kaq
T'aqanakuy

**T'aqanakuy** *(divorcio)* nisqaqa warmip qusanmanta, qharip warminmanta pasaqpaq rakinakuyninmi, kasarakuypa puchukayninmi, taripakuqpa kamachisqan. Manaraq *t'aqanakusqa*, ichataq manaña khuskanchu kawsaq qhari warmiqa *rakinakusqa* nisqam. Runa t'aqanakuyta munaspaqa, taripay sunturman rinanmi.

T'aqanakuytaqa achka sasachakuymi qatin:
* Wawankuna, churinkuna kaspaqa, maypim, mayqinwanmi kawsanqa?
* Warmi (icha qhari) mana llamk'aywan qullqita chaskikuspaqa, ima hinam chaskikunqa?
* Pitaq kuskanpa wasinmanta lluqsinqa, pitaq kakunqa?

Achka kutipi chaymantaqa taripay sunturmi kamachin.
Sirwinakuy

**Sirwinakuy** icha **Tiyallay** nisqaqa warmip qhariwan mana, manaraq kasarakusqa kaspa kuskan kawsanakuyninmi.
Sasachakuy

**Sasachakuy** nisqaqa (kastilla simipi: *problema*, grigu simimanta: *πρόβλημα*) ima ruranata hark'aqpas, paskana kaq, sasallatam paskana.
Tunkurawa Kichwa runa

**Tunkurawa Kichwa runakuna** nisqakunaqa (kastilla simipi: *Kichwa del Tungurahua*) huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.

## Indihina tantanakuykuna
* MIT *Movimiento Indígena del Tungurahua* (ECUARUNARI (CONAIE))
** COCIQ *Corporación de Organizaciones Campesinas Indígenas de Kisapincha*
** COCAP *Corporación de Organizaciones Campesinas de Pilahuín*

## Kaypipas qharway
* Kichwa runa
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Harwar

**Anaqkaq, Anaqtakya** icha **Harwar** nisqaqa (inlish simipi: *hardware*) antañiqiqpi tukuy imayaymanta rurasqa kaqpas.

## Kaypipas qhaway
* Llamp'u kaq
Qumichiy

**Qumichiy**, **ikumichiy** (warmita), **urwachiy** (warmita), **amuqchay** (qharita) icha **istirilisasyun** *(esterilización)* nisqaqa runap miraykuy atiyninta - warmip wachakuy atiyninta, qharip yumay atiyninta - qulluymi. Qumichiywanqa mirana yawrikunatam icha mirana kawsaykuq lluqsinakunatam qullunku. 

Alberto Fujimori Piruwpa umalliqnin kaptin, qhichwa, aymara warmikunatam munay mana munay atipakuspa ikumichirqanku.

## Kaypipas qhaway
*Wachay kamachiy
Unquy hark'ay

**Unquy hark'ay** nisqaqa kawsaqkunap - runap, uywap, yurap - unquykunata - añawkunata añakikunatapas - hark'anapaq kurkunpi kaqninkunam. Unqay hark'aymanqa kapun yuraq yawar kawsaykuqkunam, hayu kurkuchakunapas.
Chichuyay hark'ana

**Chichuyay hark'ana** nisqaqa chichuyayta, wiksayayta hark'aq kaqmi, warmip mana wawata wachakunanpaq. Warmi, runakuna mana wawakunata munaspaqa, chichuyay hark'anatam llamk'achin.

Kaymi huk chichuyay hark'anakuna:
*Ullu islampu
*Ispiral
*Chichuyay hark'ana hampi
*hukkunapas);

## Kaypipas qhaway
*Wachay kamachiy
*Sulluchiy
*Qumichiy (ikumichiy, urwachiy, amuqchay)
Unquchiq qulluy

**Unquchiq qulluy** icha **istirilisasyun** *(esterilización)* nisqawanqa unquchiqkunatam - añakikunatam, qurwarakunatam, añawkunatam - miyu kaq imayaykunawan qullunku, allin llump'ay kamanapaq.
Mutkiy

**Mutkiy** nisqaqa chaqllisinchi musyaymi, wayra pachanta mast'ariq.

Runakunaqa uywakunapas sinqanwanmi mutkin.
Malliy

**Malliy** nisqaqa chaqllisinchi musyaymi, mikhunata llaminapaq, q'aparninta musyanapaq.

Runakunaqa uywakunapas qallunwanmi mallin.
Kullay

**Kullay** nisqaqa llankhana musyaymi, tukuy qarantinpi kaq.

Runakunaqa uywakunapas qaranwanmi, kuyusqa suphunkunawan, chukchankunawan kullan.
Ruqt'u kay

**Ruqt'u kay** nisqaqa mana icha manaña uyariytachu atiymi, rinrikuna llik'isqa, mana qhali, unqusqa icha k'irisqa kaptin.

Runa paqarisqanmanta ruqt'u kaspaqa, amupas kanqam.
Hilli

**Hilli** nisqaqa yuramanta icha rurumanta hamuq icha rurasqa puriqllam, yakupi chullusqa imayaykunam.

Achka yura hillikunatam upyanchik, ahinataq:
* Laranqa hilli
* Mansana hilli
* hukkunapas
Thuqay ch'añan

**Thuqay ch'añan** nisqakunaqa (latin simipi: *Glandulae oris*, "simi ch'añankuna") thuqata sapachaq ch'añankunam, mikhusqata allinta millp'unapaq.

Kaymi runap hatun thuqay ch'añankuna:
* Rinri thuqay ch'añan (*Glandula parotidea*, *Parotis*);
* K'aki thuqay ch'añan (*Glandula submandibularis*, *Glandula mandibularis*);
* Qallu thuqay ch'añan (*Glandula sublingualis*).
Thuqa

**Thuqa** icha **Thuqay** nisqaqa (latin simipi: *saliva*) thuqay ch'añankunap sapachasqan kurku puriqllam, mikhusqata allinta millp'unapaq.
Q'umpu

*Hatun **[[rump'u]]**;
*Pukllana rump'u, qhaway **[[piluta]]**;
*Apanqara unquy q'umpu, qhaway **[[q'umpuyasqa]]**.
Q'umpuyasqa

**Q'umpuyasqa** *(tumor)* nisqaqa mana atikuspa wiñaykuchkaq waqllisqa kawsaykuqkunam - runapi, uywakunapi, yurakunapipas -, ahinataq apanqara unquy nisqakunapi, q'utu nisqapipas.
Ch'añan

**Ch'añan** nisqakunaqa kurku puriqllata, chullusqa imayaykunata sapachaq kurku yawrikunam.

Kay hinatam ch'añankunta rakinchik:
* Ukhuman sapachaq ch'añankuna
* Hawaman sapachaq ch'añankuna:
** Hump'i ch'añan
** Thuqay ch'añan
** Suyk'upin
** Kukupin
** hukkunapas
Ukhuman sapachaq ch'añan

**Ukhuman sapachaq ch'añan** icha **hurmun ch'añan** nisqakunaqa hurmuna nisqa imayaykunata yawarman, kurkup hillinkunaman sapachaq ch'añankunam, kurkup ruranankunata kamachinapaq.
Hump'i ch'añan

**Hump'i ch'añan** nisqakunaqa (latin simipi: *Glandulae sudoriparae*) hump'ita sapachaq ch'añankunam, sinchi qarapi kaq.
Hump'i

**Hump'i** nisqaqa qarapi kaq hump'i ch'añankunap sapachasqan kurku puriqllam. Achka q'uñi kaptinqa icha anchata chharpuykuspa kallpachakuspaqa hump'inchikmi.
Lantrihas

**Lantrihas** *(Lens culinaris)* nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Chaqallunpi achka prutinayuq murukunatam yanuspa mikhunchik.
Almindru

**Almindru** *(Prunus dulcis)* nisqaqa huk sach'am, Iwrupapi, Asyapi, Afrikapipas wiñaq.

Rurunpa ukhunpi kaq **almindra** nisqa murunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Piminta yura

**Piminta** *(genus Piper)* nisqaqa huk ancha hatun yura rikch'anam, 2.000-manta aswan rikch'aqmi, thansakunam, qurakunam, waska yurakunam, paypura achka rikch'aqkunap murukunaqa q'apachana‎paq llamk'achisqam.

Kaymi huk rikch'aqkuna:
* Yana piminta *(Piper nigrum)*, kaymanmi Yuraq piminta nisqapas kapun;
* Suni piminta *(Piper longum)*;
* Kuwiwa piminta *(Piper cubeba)*;
* hukkunapas.
Kanila sach'a

**Kanila sach'a** (*Cinnamomum verum* syn. *Cinnamomum zeylanicum*) nisqaqa huk sach'am, 10-15 mitruman wiñaq, Sri Lanka wat'amanta hamuq. Qaranmanta kanila nisqa q'apachanatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Kanila

**Kanila** nisqaqa kanila sach'a (*Cinnamomum verum*) nisqap ch'akisqa qaranmanta rurasqa q'apachanam.

## Hawa t'inkikuna
Piminta

***[[Piminta yura]]** *(genus Piper)*: 2000 rikch'aqniyuq yura rikch'ana
*Kay yura rikch'anaman kapuq rikch'aqkuna:
****[[Yana piminta]]** *(Piper nigrum)*, kaymanmi **[[Yuraq piminta]]pas** kapun;
****[[Suni piminta]]** *(Piper longum)*;
*Chay yurakunap rurunkunamanta rurasqa q'apachana: **[[Piminta muru]]**;
*Ima hayaq kaq q'apachanakunapas, ahinataq uchu.
Q'apachana

**Q'apachana** nisqakunaqa mikhunapa q'aparninta allinchanapaq.

Achka qurakunatam, rurukunatapas q'apachanapaq llamk'achinchik.

Kaymi huk q'apachankuna:
* Uchu (rurun), uchu kuta
* Wakatay (qurantin)
* Mustasa, Sitqa (qurantin, rurun)
* Qhurita (qurantin)
* Anis (rurun)
* Kulantru (rurun)
* Ahus (allpapi raphi q'umpukuna)
* Siwilla (allpapi raphi q'umpukuna)
* Piminta icha kila (rurun)
* Kanila (qaran)
* Waynilla (rurun)
* Lachiwa misk'i
* Asukar
* Yanuna kachi
* Mama aqha
* Yura wira
* hukkunapas
Q'apar

**Q'apar** nisqaqa mikhunap huk kaqnin, ima hinam mallinchik.
Tiksi q'aparninchikkunaqa kaymi:
#qhatqi
#p'uchqu
#kachi
#misk'i

Ichataq huk q'aparkunatapas riqsinchik, ahinataq hayaq.
Yana piminta

**Yana piminta** *(Piper nigrum)* nisqaqa huk siqaq piminta yuram, Asyapi wiñaq. Rurunkunaqa ancha chinanchasqa q'apachana‎m.

T'iqpasqa rurunkunaqa **yuraq piminta** nisqam, llullu rurutaq **q'umir piminta**.
Chhalla

**Chhalla** nisqaqa chakra yurakunap - sarap, huk riwikunap - ch'akisqa p'uchunkunam, wasi qatakunapaq, kuyuyllakunapaq, puñunakunapaq icha uywakunata mikhuchinapaq llamk'achisqa.

## Hawa t'inkikuna
Uqsa

**Uqsa**, **Uqsha** icha **Uksha** nisqaqa ch'aki qachum. Kaykunatam niyta munan:
***[[Ichhu]]** *(Stipa ichu)*;
***[[Q'uya]]** *(Festuca sp.)*;
****[[Iru]]** *(Festuca orthophylla)*;
****[[Chilliwa]]** *(Festuca dolichophylla)*;
***[[Suqus]]** *(Phragmites sp.)*;
***[[Chhalla]]** (ch'aki riwi yurap puchunkuna);
*Ima **[[qachu]]** kaqpas *([familia] Poaceae, [familia] Cyperaceae etc.)*.
Louvre

**Louvre** (*Musée du Louvre*) nisqaqa Paris llaqtapi kaq musiyum, Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatunmi kaq musiyu, 1793 watapis kichasqa 60 000 t'asra mitruyuq qhawana pampayuq kaq.

2007 watapiqa 8.300.000 runakunam watukurqan.

Louvra musiyupiqa ancha achka ancha riqsisqa kapchisqakunam, ahinataq *[[Mona Lisa]]*, *[[The Virgin and Child with St. Anne]]*, *[[Venus de Milo]]*, *[[Code of Hammurabi]]*, *[[Winged Victory of Samothrace]]*.
Ruruchiq

**Ruruchiq** nisqaqa ruruchinayuq icha ruruchinata kichariq, tiksichaq musiku runam, qullqichakunapaq.

Hatun qhatuq, phawrikayuq icha qullqi wasiyuq ruruchiqkunaqa kapitalista nisqam.
Rimulacha

**Rimulacha** *(Beta vulgaris)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Saphintam yuyuntapas mikhunchik. Huk urin rikch'aqninkunap saphinmantaqa asukartam ruranchik, hukkunamantataq puka tullputam *([[E162]])*.
Surgu

**Surgu** *(genus Sorghum)* nisqakunaqa huk riwi yurakunam, Asyapi, Afrikapipas puquchisqa, achka rikch'aqmi. Huk rikch'aqkunap murunkunamantam kutanku t'antata ruranapaq, hukkunap murunkunatam yanuspa mikhunku.