open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qispi Piruw

**Qispi Piruw** (kastilla simipi: **Perú Libre**) nisqaqa huk piruwanu partidum, susyalista (sapsiwaki), lluq'i pulitika patridum, 2008 watapi kamarisqa.

*Qispi Piruw* nisqap pusaqnin Pedro Castillo sutiyuq  Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq tukuy akllaykunamanta 18,92%-ninta chaskirqan, tukuy mañakuqkunamanta aswan achka akllaykunata chaskisqa.  Piruwpa umalliqnin kanapaq akllanakuykunapi iskay muyuriypim umalliqman akllasqa kaspa Keiko Fujimoritam atiparqan, tukuy akllaykunamanta 50,12%-ninta chaskispa. Achka p'unchawtaq akllanakuypi atipaqqa manam riqsisqachu karqan,  p'unchawllapim rimarisqa karqan,  p'unchawmanta umalliq kananpaq.  Dina Boluarte,  p'unchawmantapacha Piruwpa umalliq rantininmi kachkaq, Guido Bellido,  p'unchawmantapacha Piruwpa uma kamayuqninmi kachkaq, kay partidupim wankurisqa runakunapas.

## Kaypipas qhaway
Piruwpa wiñay kawsaynin
Pedro Castillo

**José Pedro Castillo Terrones** (achalapi: **Jusiy Pitru Kastillu Tirrunis**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Puña llaqtapi, Takapampa distritupi, Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi) huk piruwanu primaryapi yachachiqmi, sindikatu pusaqmi, pulitiku runam.  p'unchawmantapacha Piruwpa umalliqninmi kachkan,  Piruw akllanakuykunapi akllasqa karqaspa. Warmin kashan Lilia Paredes.

Piyruqa Puña llaqtapim wiñarirqan. Piruwpa Yachachiy Llamk'aqninkunap Huñusqa Sinthikatu-n *(Sindicato Único de Trabajadores de la Educación del Perú)* nisqap pusaqnin kaspa 2017 watapi yachachiqkunap hatun llamk'ay sayachiynintam pusarqan. Kashamarka suyupitaq Piruw Atikuq *(Perú Posible)* nisqa partidup suyu pusananpim llamk'arqan, chaymantataq Qispi Piruw *(Perú Libre)* partidupim wankurirqan.  Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq tukuy akllaykunamanta 18,92%-ninta chaskirqan, tukuy mañakuqkunamanta aswan achka akllaykunata chaskisqa.  Piruwpa umalliqnin kanapaq akllanakuykunapi iskay muyuriypim umalliqman akllasqa kaspa Keiko Fujimoritam atiparqan, tukuy akllaykunamanta 50,12%-ninta chaskispa. Achka p'unchawtaq akllanakuypi atipaqqa manam riqsisqachu karqan,  p'unchawllapim rimarisqa karqan,  p'unchawmanta umalliq kananpaq.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Faraón Love Shady

**Willyan Jesús Paye Choque** sutiyuq runaqa, icha **Faraón Love Shady** (25 ñiqin chakra yapuy killapi 1997 watapi paqarisqa Ariqipa llaqtapi) huk  mama llaqtayuq takiqmi.

## Takikuna

* «Sin condón»
* «Panocha»
* «Sexy»
* «Rockstar»
* «Panocha Remix»
* «Por el asterisco»
* «Oh me vengo»
* «Soy guapo»
* «Una cunumi Remix»
* «Duro 2 horas»
* «Harley Quinn»
* «Perreo en la mesa»
* «Booty»
* «Tengo pesadillas»
* «Duro 2 horas Remix»
* «Game Over Fantasmay»
* «Cunumi»
* «Reggaeton de la mata»
* «Freestyle Session #13: RIP Resentido»
* «I Am Happy»
* «Freestyle Legend #14»

## Kaypipas qhaway

* Jon Z
* Ele A El Dominio
* Kevvo
* Mario Hart
* Bad Bunny
* Anuel AA
* Daddy Yankee
*Maluma
*J Balvin

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kuskanchik Piruwpaq

**Kuskanchik Piruwpaq**, kastilla simipi **Juntos por el Perú** nisqaqa huk piruwanu pulitiku huñunakuymi, 2017 watapi huk piruwanu partidukunap, tantanakuykunappas kamarisqan. Kunanqa Verónika Mendoza Frischmi pusaqnin kachkan, umalliqnintaq Roberto Sánchez Palominom kachkan.

 Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq Verónika Mendoza Frischqa tukuy akllaykunamanta 7,865%-ninta chaskirqan, suqta ñiqin tukuspa. Kunrisupi pichqa tiyanatam chaskirqan, tukuy akllaykunamanta 6,59%-ninta chaskispa.
Ciro Gálvez

**Ciro Alfredo Gálvez Herrera** (**Siru Allriru Galwis Irrira**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Surkupampa llaqtapi, Surkupampa distritupi, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq taripay amachaqmi, qillqaqmi, takichaqmi, pulitiku runam.  p'unchawmantapacha Piruwpa kawsay saphi ministrunmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.

Surkupampa llaqtapim paqarirqaspa Aníbal Gálvez, Felícita Herrera runakunap wawan kaspa, ayllunwan Wankayu llaqtapim kawsaq rirqan. Wankayupi yachaqarqan *[[Institución Educativa Emblemática Santa Isabel]]* nisqa yachaywasipim. Chaymantataq Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (*Universidad Nacional Mayor de San Marcos*, UNMSM) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam yachaqarqan, Qhichwa Simi Kuraq Wallpachay (*Instituto Superior de Quechua*, INSUC) nisqapitaq Qhichwa simitam. Wankayupi *Universidad Nacional del Centro del Perú* (UNC) nisqapi chiqarimay runa yachaytam (*Antropología Jurídica* nisqatam) yachaqarqan. Taripay amachaq kaspa Wankayu llaqtapi llamk'arqan.

Astawanpaq, takikunatam qillqarqan, kastilla simipipas qhichwa simipipas, ahinataq *Kutisaq / Volveré*, *Pim wañuchiwachkanchik / Quién nos está matando*, *Iskay [[pishtaku]] chawpimpi / Entre dos fuegos* nisqa takikunatam, Piruwpi Sasachakuy pacha nisqamanta willaq.

1993 watapi Antikuna Musuqmanta Yuriy *(Renacimiento Andino)* nisqa partidutam kamarirqan, 2013 watamantapacha Huñusqa Mamallaqta Musuqmanta Yuriy *(Renacimiento Unido Nacional)* icha RUNA sutinchasqa.  p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta kawsay saphi ministrumanmi kamachirqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Ciro Gálvez - ''Entre dos fuegos (Oficial)'' *(Iskay pishtaku chawpimpi)*, Youtube, .
* Ciro Gálvez, excandidato de Renacimiento Unido Nacional, jura como Ministro de Cultura, Youtube, . *(Taytanchik señor Jesucristorayku, lliw peruanokunapaq allin kananchikpaq, lliw indígena runakuna kunanmanta ñawpaqman kananchikpaq, arí, juranim.)*
Runanaq Ruray

**Runanaq Ruray** (*Acción Popular*, AP) nisqaqa huk piruwanu partidum, Fernando Belaúnde Terrypa kamarisqan  p'unchawpi.

Kunan umalliqninqa Mesías Guevaram kachkan, rantinqa Bertha Arroyo de Alvam, partidup pusaqnintaq Yonhy Lescanom.
YouTube

**YouTube** nisqaqa tiksi muyuntinpi intirnitpi kuyuq rikch'akuna (Wiryukuna) rak'inakuymi, qutukawsay chawpin nisqapipas umalliq wasiyuqmi San Bruno llaqtapi, California suyupi. 14 ñiqin pawqar waray killapi 2005 watapi Steve Chen, Chad Hurley, Jawed Karim sutiyuq runakunap qallarichisqan. Google kaqpa kaqninmi, iskay kaq astawan watukusqa webk'itim, Google Mask'aymanta qhipaman. YouTube nisqapiqa sapa killa 2.5 hunu hunumantapis astawan llamk'aqkunam huñusqa sapa p'unchay huk hunu pachamanta astawan kuyuq rikch'akunata qhawanku. 2019 mayu killapi, kuyuq rikch'akunatan sapa minutu 500 hura aswannin kuntiniduta churasharqanku.

**YouTube** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtamanta webk'itim, kuyuq rikch'akunata rak'inapaq. Chayqa imaymana clips kuyuq wankikunamanta, TV rikuchiykunamanta, kuyuq rikch'a takikunamanta ima rikuchin, chaymanta amateur contenido vlogging hinallataq YouTube Pukllayhina. Kay patapatapaq contenido ruwaq runakuna tukuypaq YouTubeyaqkunahina riqsisqa kanku YouTube huk internetpi pukllaq HTML5 kaqpi llamk'achin, mayqinchus W3C riqsichisqanmanta pisi pachamanta riqsichisqa karqa chaymanta aswan riqsisqa web mask'aqkunawan yanapasqa. Pukllaqnin Adobe Flash kaqwan llamk'aq karqa, ichaqa kay yanapakuyqa 2016 watapi qullusqa karqa.YouTube kuyuq rikch'akunaman t'inkikuna blogs kaqman chaymanta sapalla webk'itikunaman APIkuna llamk'achispa utaq wakin HTML codigo churaspa churakunmTube nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq web kitim, kuyuq rikch'akunata rakinapaq. Chayqa imaymana clips kuyuq wankikunamanta, TV rikuchiykunamanta, kuyuq rikch'a musicalkunamanta ima rikuchin, chaymanta amateur contenido vlogging hinallataq YouTube Gaminghina. Kay patapatapaq contenido ruwaq runakuna tukuypaq YouTuberkunahina riqsisqa kanku.

## Pukyukuna
Wayqan

**Wayqan** (kastilla simipi: Huaycán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Ancha llaqta Limaq uma llaqtanmi.

## Gallery

La antigua Pariacha, a los pies del apu Uncatupi Caparicaya.jpg|Huaycán de Paryachi
Huaycan sensibilizacion reducida.png|Campaign in the schools of Huaycán
Monumento de Alfonso Barrantes Lingán.JPG|Monument to ex-mayor Alphunsu Warrantis


## Kaypipas qhaway
* Ati listritu
* Huaycán de Pariachi
* Huaycán Cultural

## Pukyukuna
DNK

**Thiyuksiripusa Nuklumanta P'uchqu** icha **Deoksiribosa Nuklumanta K'arkuq** icha **Diyuksiriwusa nuklumanta p'uchquq**a (/dɛʊksiɾibʊsa nuklumanta k'arkɔχ/) (**DNK**) iskay polynuklustidi waskarniyuq molekulam, kaypas iskayninpura qiwirin iskay elisi paqarichinanpaq; hinaqsi genmanta pusachinata apaspa lliw riqsisqa kawsaqkunata, biruskunatapas puqunanpaq, purinanpaq, wiñananpaq, mirachinanpaqmi. DNKqa Ribosa Nuklusmanta K'arkuqwan (RNK) iskaynin nuklusmanta k'arkuqmi kanku. Kaykunawan: proteyna, wiraku, sasachasqa karboyidratoswanpas (polisakarido). Kawsaqkuna kawsananpaqmi, nuklusmanta k'arkuqqa tawa layamanta huknin allin risisqa makromolekulam 

## Kaqninkuna

DNK sayt'u polimerum kikinchasqa unitatmanta hamun nuklustidi sutiyuq. Sapa kaykuna qiquyuq sapa qillqananwan: A, т, с, icha G kanman.  DNKpa rakinakuqninqa sayt'unpi kuyuykachaqmi, imaynapas rikch'ahinaa qiwinta atinman.  Lliw kawsaqpi, iskay waskaryuqmi elisemanta rurasqam, paykunapura yakutiqsi t'inkiwan k'asqasqam. Waskarqa iskaynin kikin aksispi qiwirisqam kanku, hinallataq kikin 34 angstrom (3.4nm) tonuyuqmipas kanku. Iskayninpa radyunqa 10 Å (1.0 nm)-mi. Wakin hamut'asqapaq, waknin solusyonpi tupuspaqa DNRqa  22–26 Å (2.2–2.6 nm) tupun, hinaqsi huk nuklutidi unitasqa 3.3 Å (0.33 nm) sayt'uyuqmi tupun. . Sapanchasqa nuklutidi huch'uyllam kaptin, DNR polimer ancha hatunraq kanman; chaywan pachak hunu nuklutidiyuqmi kanman, kromoson 1 hina. Kromoson1 runapa aswan hatun kromosonmi, 220 hunu pitu basiyuqmi, sayt'uchasqataq 85mm tupusqa kanman,

## Puykukuna
Pawriyali Qispillaqta

**Pawriyali Qispillaqta** (kastilla simipi: *Pueblo Libre de Pauriali*) nisqaqa huk llaqtacham, Masamari distritupim, Satipu pruwinsyapim, Hunin suyupim, Pawriyali mayup patanpi, Santa Mariya llaqtap urinpim.

## Kaypipas qhaway
* Apurimaq Qispillaqta
Percy Borda Huyhua

**Edison Percy Borda Huyhua** (**Pirsi Burda Uywa**) icha **Chakuq Killinchu** sutiyuq runaqa (1994 watapi paqarisqa Apurimaq Qispillaqtapi, Qimwiri distritupi, Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi) piruwanu harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, yachachiqpas.

Pirsiqa Machiqinqa, Qhichwa ayllupis wiñarqan, Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun (VRAEM) nisqapi. Lima llaqtapi Antonio Ruiz de Montoya Yachay Suntur (*Universidad Antonio Ruiz de Montoya*, UARM) nisqapim Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam yachakurqan. Chaypi yachaqaq kaspa, 2019 watapi, qhichwa rimaq masinkunawan Ñawray nisqa riwistatam kamarirqan.

2019 watapi *Nina Qallu* sutiyuq harawikunayuq liwruntam uyancharqan, 2018 watapitaqmi *Churmichay* nisqa harawi liwruntam.

## Qillqasqankuna
* 2016: *Nina qallu*. Lima: Pakarina Ediciones.
* 2018: *Churmichay*. Lima: Editorial PerMemsam (Grupo Desmesura).
* 2020: Nancy Castillo Ore, Edison Percy Borda Huyhua: *Supay Atuq*. Lima: Juan Gutemberg Editores Impresores E.I.R.L.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Eloy Huamán Reyes: *[https://indigenasdelperu.wordpress.com/2018/07/28/musuq-harawiqkuna/ Musuq harawiqkuna]* (Edison Percy Borda Huyhua, Elizabeth Ocsa Quispe, Edwin Lucero Rinza). Indígenas del Perú, .

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun

**Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun** (kastilla simipi: *Valle de los ríos Apurímac, Ene y Mantaro*, VRAEM) nisqaqa Apurimaq, Iniy, Mantaru nisqa mayukunap qhichwankunam. Kay suyupiqa achka Kukatam wiñachinku, kukayna nisqatapas ruranapaq. Akchiq Ñan nisqap awqaqkunam kaypim maqanakun Masamari llaqtapi pukarayuq kaq Sinchikuna nisqa awqaqkunawan hayu.
Hello Nico

**Hello Nicoqa** Taywan, Taypeymanta rock takiq kutum.

## Wiñaykawsay
Hello Nicoqa Taywanmanta 2013 paqarichisqa alternativus takiqutum kanku. Ancha riqshisqam kanku llakisqa, urmarisqa takinrayku, shinallataq sapallan takiqninpa kunkanrayku Yu-Ting Chan. Takinta manakikin henerokunawan p'itun, kaykunahuna: pop, rock, electronik.Qillqasqankunaqa runakunap musyanta riqshichin,kawsaypa mana ebitakuq kontradiksita qhawachikun. Shiminkunata, takintapash shumaq qupushqa guitarpa distorsyonpi.Chay maduru ordenwan, talentasqa takiruraywan, kay takiqutuqa ancha riqshichisqa tukupakun 2013 llikapi takinkunata kacharisqanmanta. Shuk representakuqnin "花"-ta takirqan semanantin "StreetVoice"-pi (kayqa ancha hatun takip platafurman Chinapi). Kay takiqutuqapash "Hamuq Hatun" "10 Kusa Mushuq Takiqutu"-shina riqshichisqan, StreetVoisemanta 2013pi

“Black Market Music Production” takiypa brandwan huninchisqamnata, kay takiqutuqa wamaq single EP “Plankton of the City”-ta riqshichisqanku 2014 Qhapaq Sitwapi, kayqa ancha achka Chinap, Taywanpa takiqkunamanta, kritikukunamantapash allin rekomendasqam. Qulla Puquypi, Hello Nicoqa wakin taykunata ñawpaq albumninmanta “Familiar Desolation” kacharikun llikapi. Achka takinkunata rankinpi hukñiqinpi chayarqapun semanantin. 2015 Hatun Puquypi, takiqutuqa albumninta qhatuyta qallarikun, chaynallataq original-lla urayqachiy. 2021 Qhapaq Sitwapi, Takinta "tika" 11 hunu qhawaq chayarqapun

Hello Nicoqa Taywanpi muyurikun “Familiar Desolation” kacharispaqa. Takiqutuqa Hong Kongman,  Guangzhouman, shinallataq Shanghaimant minkarichisqaku, chaymi achka konsyertota rurarqun. 2015 Anta Sitwapi, ancha chaninchasqa "Legacy"-ta takinku Taypeypi, shuk minutupillam tickets-ta tukurqanku. Chaypas Yahoopi rikurichiwasqanku llikapi, kaypi Taywanpa indie takiqutupaq rekordmi kan.

2017 Pawqar Waraypi SXSWman minqarisqankutaq 

## Diskographi

* *Plankton of the City(EP)* (2013)
* *Familiar Desolation* (2015)
* *Impression (EP)* (2016)

## Takiypa bidewnin

* *面向自己(Ñuqatam uyaychakuni)*
* *看不見？(Manachu rikunkichu?)*
* *接下來如何 (Imarayku ari ninchik)*
* *花 (Tika)*
* *哭泣的橄欖樹(Olibu sachap waqaynin)*
* *荒蕪(Purunpacha)*

## Referensis


## Hawa tinkikuna

* Streetvoice https://web.archive.org/web/20160501073151/https://tw.streetvoice.com/HelloNico/
Yana Lucila Lema Otavalo

**Yana Lucila Lema Otavalo** (**Yana Lusila Lima Utawalu**) sutiyuq warmiqa (1974 watapi paqarisqa Peguche llaqtapi, Peguche kitillipi, Utawalu kitipi, Impapura markapi) ikwaduryanu kichwa simipi qillqaqmi, willay kamayuq, t'ikraqpas.

## Kawsaynin
Yana Lucilaqa Kichwa ayllupis wiñarqan Peguche llaqtapi. Kitu llaqtapi Kitu Chawpi Yachay Suntur *(Universidad Central de Quito)* nisqapi yachaqarqan willay kamayta. Wawa kaspa kichwa simita yachakurqaspanñapas, chay Kitupi yachay sunturllapi kichwata qillqayta yachaqarqan. Chaymantataq *televisora RTS* nisqapi *Kichwapi* nisqa willay riqsichinapim llamk'arqan, chaymantaq *Willaykuna* nisqa willay riqsichinapi, *Ecuador TV* nisqapi. Kichwa simipi pallasqan willakuykunata, harawikunatapas uyancharqan, kikinpa qillqasqankunatapas uyancharqan huk liwrunkunapi. 2016 watapi Kitu llaqtapi Ikwadur mamallaqtap suñaynin *Quri Rumiñawi (Rumiñahui de Oro)* nisqatam chaskirqan, *Chaska* nisqa kikinpa qillqasqan willakuyninrayku.

## Qillqasqankuna
* 2013: *Hatun Taki: Poemas de la Madre Tierra y a los Abuelos*. Quito: Ediciones Abya-Yala y Centro de Estudios sobre El Buen Vivir y Sumak Kawsay.
* 2016: *Chaska*. Ciudad de Guatemala: Tujaal Ediciones.
* 2016: *Ñawpa pachamanta purik rimaykuna*. Quito: Casa de la Cultura Ecuatoriana Benjamín Carrión, Dirección de Publicaciones.
* 2016: *Chawpi Pachapi Arawikuna*. Quito: Editorial Abya-Yala.
* 2019: *Tamyawan shamukupani*. Ciudad de Guatemala: Tujaal Ediciones.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* *[https://web.archive.org/web/20210925195907/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/yana-lucila-lema-otavalo/ Yana Lucila Lema Otavalo]* (Musuq illa)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Elvira Espejo Ayca

**Elvira Espejo Ayca** sutiyuq warmiqa (1981 watapi paqarisqa Qaqachaka llaqtapi, Ururu suyupi) buliwyanu awaqmi, maki kapchiq, kapchiy yachaq, harawiqpas.

## Kawsaynin
Elviraqa wiñarqan Awaruwa *(Avaroa)* kantunpi Qaqachaka aylluy llaqtachapi, aymara, qhichwa, kastilla simikunata yachakuspa. Ch'allapata llaqtapiqa sikundarya yachaywasipi yachaqarqan. Chuqiyapu llaqtapi Hernando Siles Sumaq Kapchiy Yachay Sunturpi *(Academia Nacional de Bellas Artes Hernando Siles)* nisqapi sumaq kapchiyta yachaqarqan.

2013 watapi Chuqiyapu llaqtapi Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun *(Museo Nacional de Etnografía y Folklore)* nisqap pusaqninmi tukurqan. 2020 watapitaq Jeanine Áñezpa wamink'a maqay kamachinantaq payta qarqurqan, wakin mamallaqtakunapi kapchiqkuna ama kachunchu, payqa allin pusaqmi niptinpas. Chaymantataq, 2020 watapi Alimanya mama llaqtapi Goethe Suñaytam chaskirqan, Ian McEwanwan, Zukiswa Wannerwan kuska, "chiqap chaka ruraq" kasqanrayku.

2021 watapitaq, musuq MAS kamachina ña akllasqa karqaptin, Elvira musuqmantam musiyup pusaqnin tukurqan.

## Qillqasqankuna
* Elvira Espejo Ayca, Denise Y. Arnold y Freddy Maidana (2013), *Tejiendo la vida. La Colección Textil del Museo Nacional de Etnografía y Folklore, según la cadena productiva*. La Paz, Bolivia : Museo Nacional de Etnografía y Folklore : Fundación Cultural del Banco Central de Bolivia
* Elvira Espejo Ayca, Denise Y. Arnold (2009), *A Comparison of War Iconography in the Archaeological Textiles of Paracas-Topará (in Southern Peru) and in the Weavings of Ayllu Qaqachaka (Bolivia) today*. Textile: The Journal of Cloth and Culture 7 (3), pp. 272-295
* Elvira Espejo Ayca, Denise Y. Arnold (2006), *On Drinking Cups and Constellations: Some Relations Between Aymara Astronomical and Textual Practices in Qaqachaka ayllu (Bolivia)*. Journal of Latin American Cultural Studies 15 (2), pp. 183-213
* Elvira Espejo Ayca, Denise Y. Arnold (2015), *The Andean Science of Weaving Structures and Techniques of Warp-faced Weaves* London: Thames & Huson
* Elvira Espejo Ayca (2006), *Sawutuq parla*
* Elvira Espejo Ayca (2006), *Phaqar kirki – T’ikha takiy takiy – Canto a las Flores*
* Elvira Espejo Ayca (2018), *Kaypi jaqhaypi – Por aquí, por allá*
* Elvira Espejo Ayca (2007), *Hilos sueltos: Los Andes desde el textil* (q’aytu kacharisqanmanta)
* Elvira Espejo Ayca (2010), *Ciencia de las Mujeres* (warmikunap yuyachayninmanta)
* Elvira Espejo Ayca (2012), *Ciencia de Tejer en los Andes: Estructuras y técnicas de faz de urdimbre* (tukuy away allwinamanta away pallaymanta)
* Elvira Espejo Ayca (2013), *El Textil Tridimensional: El Tejido como Objeto y como Sujeto* (2013)

## Hawa t'inkikuna
* *[https://web.archive.org/web/20210626163014/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/elvira-espejo-ayca/ Elvira Espejo Ayca]* (Musuq illa)
* *[https://www.worldliteraturetoday.org/2021/autumn/two-quechua-poems Two Quechua Poems]* by Olivia Reginaldo (Simi) and Elvira Espejo Ayca (T’ika Takiy), translated by Alison Krögel, Pablo Landeo Muñoz and Elvira Espejo Ayca. World Literature Today, 2021.

## Pukyukuna
Elizabeth Ocsa Quispe

**Elizabeth Ocsa Quispe** (**Ilisawith Uqsa Qispi**) sutiyuq warmiqa (1998 watapi paqarisqa Uquwiri *(Ocuvire)* ayllu llaqtapi, Ch'iqakupi distritupi, Tinta ñiqpi, Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi) piruwanu yachachiqmi, harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi.

## Kawsaynin
Eilzabethqa Tinta llaqtapi Tintap Tupaq Amaru Sapsipaq Hatun Institutun (*Instituto Superior Publico Tupac Amaru de Tinta*, I.S.E.P. Tupac Amaru) nisqapim yachaqarqan iskay simipi iskay kawsaypi yachayta, qhichwa simi yachachiq tukuspa. 2018 watapi harawikunayuq ñawpaq liwruntam uyancharqan, *Llampu Sunqu Urpi* sutiyuq. Wakin qillqaq warmikunawan, 2018, 2020 watakunapi, iskay harawi liwrukunatam uyancharqan.

## Qillqasqankuna
* 2018: *Llampu sunqu urpi.* Lima: Juan Gutemberg Editores Impresores.
* (2018, wakin ruraqkunawan): *Somos poetas, séamoslo siempre* Edit. Poetas y Violetas, ISBN 978-612-47210-7-6
* (2020, wakin ruraqkunawan): *Las poetas: Diecisiete voces femeninas.* Edit. Poetas y Violetas

## Hawa t'inkikuna
* Eloy Huamán Reyes: *[https://indigenasdelperu.wordpress.com/2018/07/28/musuq-harawiqkuna/ Musuq harawiqkuna]* (Edison Percy Borda Huyhua, Elizabeth Ocsa Quispe, Edwin Lucero Rinza). Indígenas del Perú, .
* Tres poemas de Llanp’u Sunqu Urpi. Elizabeth Ocsa Quispe. Hawansuyo, .
* Kuntur y otros poemas. Elizabeth Ocsa Quispe. Hawansuyo, .

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Edwin Lucero Rinza

**Edwin Lucero Rinza** (**Irwin Lusiru Rinsa**) sutiyuq runaqa (1995 watapi paqarisqa Kañaris distritupi, Lampalliqi suyupi) piruwanu yachachiqmi, harawiqmi, Inkawasi-Kañaris nisqa qichwa simipi qillqaqmi.

## Kawsaynin
Edwinqa wiñarqan Kañaris distritupi, Luis Enrique Lucero, Felicia Rinza taytamamap pusaq wawankunap pichqa kaqnin kaspa. Chaypim rirqan primarya, sikundaryapas yachaywasiman. Chaymantataq Lima llaqtapi La Molina distritupi qallarirqan San Ignacio de Loyola Yachay Suntur (*Universidad San Ignacio de Loyola*) nisqapim iskay simipi iskay kawsaypi yachayta yachaqayta, qhichwa simi yachachiq tukunanpaq. 2018 watapi harawikunayuq ñawpaq liwruntam uyancharqan, *Runapa Ñawin* sutiyuq.

## Qillqasqankuna
* 2018: *Runapa Ñawin*. Lima: Editorial PerMemsam (Grupo Desmesura).
### Wakin liwrukunapi
* 2019: *Achikyay*, kaypi: Edison Percy Borda Huyhua (ed.): *[https://indigenasdelperu.files.wordpress.com/2019/04/libro-siminchikkunapa-raymi.pdf Siminchikkunapa Raymin.]* San Antonio S/N, distrito Anco, provincia La Mar, región Ayacucho, 2019, p. 17.

## Hawa t'inkikuna
* Eloy Huamán Reyes: *[https://indigenasdelperu.wordpress.com/2018/07/28/musuq-harawiqkuna/ Musuq harawiqkuna]* (Edison Percy Borda Huyhua, Elizabeth Ocsa Quispe, Edwin Lucero Rinza). Indígenas del Perú, .
* *[https://hawansuyo.com/2019/04/26/selleccion-de-poema-de-runapa-nawin-edwin-lucero-rinza/ Seleccion de poema de “Runapa Ñawin”. Edwin Lucero Rinza.]* Hawansuyo, .
* *[https://web.archive.org/web/20210911101246/http://www.latinamericanliteraturetoday.org/es/author/edwin-lucero-rinza Edwin Lucero Rinza.]* Latin American Literature Today, Volume 1, No. 12, November 2019.
* Walther Maradiegue: *[https://web.archive.org/web/20210802235008/http://www.latinamericanliteraturetoday.org/es/2019/noviembre/runapa-%C3%B1awin-poes%C3%ADa-quechua-para-el-presente-de-walther-maradiegue Runapa Ñawin: poesía quechua para el presente.]* Latin American Literature Today, Número 12, noviembre de 2019.

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Harawiq

**Harawiq** nisqaqa harawikunata ruraq, rurasqan harawita takiq, rimaq icha qillqaq, simi kapchiq runam.

## Hawa t'inkikuna
Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun

**Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun** (kastilla simipi: *Museo Nacional de Etnografía y Folklore*) nisqaqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, huk musiyum, 1962 watapi kamarisqa.

## Hawa t'inkikuna
Julio Noriega Bernuy

**Julio Noriega Bernuy** sutiyuq runaqa (1956 watapi paqarisqa Aquchaka llaqtapi, Aquchaka distritupi, Anqash suyupi) piruwanu simi kapchiy yachaqmi, simi yachaqmi, qhichwa simimanta yachaqmi.

## Qillqasqankuna
* *Poesía quechua en el Perú. Antología* (2016).
* *Poesía quechua en Bolivia. Antología* (2016).
* *Cine andino* (2015).
* *Caminan los Apus: Escritura Andina en Migración* (2012).
* *Escritura quechua en el Perú* (2011). - Quri Qillqay Suñay *(Premio Letras de Oro)*
* *Poesía quechua escrita en el Perú* (1993).
* Julio Noriega Bernuy (ed./uyanchaq): *Pichka harawikuna* / pichqa harawi qillqaqkunamanta (Dida Aguirre García, Lily Flores Palomino, William Hurtado de Mendoza Santander, Porfirio Meneses Lazón, Eduardo Ninamango Mallqui) (1998).

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Julio Noriega Bernuy (Libros peruanos)
Edwin Ramos Flores

**Edwin Ramos Flores** sutiyuq runaqa (1977 watapi paqarisqa Antamarka llaqtapi, Antamarka distritupi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu tusuqmi, yachachiqmi, harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi.

Edwinqa Lima llaqtapi *La Cantuta* nisqa hatun yachay wasipi yachaqarqan simi kapchiy yachayta, mayistru tukuspa. Chaymantataq *Universidad Peruana Cayetano Heredia* nisqapi yachachiyta qallarirqan, hinallataqmi *Universidad Nacional Tecnológica de Lima Sur* nisqapi yacharichirqan.

## Qillqasqankuna
* 2015: *Wamanipa yawarnin*
* 2008: *Achikyaq sullacha*

## Hawa t'inkikuna
**[https://web.archive.org/web/20241006123841/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/edwin-ramos-flores/ Edwin Ramos Flores]* (Musuq illa)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Julieta Zurita Cavero

**Julieta Zurita Cavero** sutiyuq warmiqa (1953 watapi paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu simi kapchiy yachaqmi, simi yachaqmi, qhichwa simimanta yachaqmi.

Julietaqa Quchapampa llaqtapi San Simun hatun yachay wasipi (*Universidad Mayor de San Simón*) qhichwa simita yachachispa yachaqaqkunata priparan iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapi yachananpaq.

## Qillqasqankuna
* 2019: *Wawakunawan ñawirispa. Leyendo con los niños.* Revista Electrónica Leer, Escribir y Descubrir: Vol. 1 : Iss. 5 , Article 6.
* 2009: *[https://web.archive.org/web/20121215071212/http://fundacion.proeibandes.org/formacion/quechua/doc/Cartilla3.pdf Imaymanta Qhichwapi ñawikunanchikpaq puquykunamanta.]*
### Wakin liwrukunapi
* Rosaleen Howard: *Kawsay Vida. A Multimedia Quechua Course for Beginners and Beyond. With contributions by Phil Jimmieson, Pedro Plaza, Julieta Zurita, Rufino Chuquimamani, Carmen Alosilla, and Phil Russell.* University of Texas Press, 2014.

## Hawa t'inkikuna
**[https://web.archive.org/web/20211103224709/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/julieta-zurita-cavero/ Julieta Zurita Cavero]* (Musuq illa)
Alida Castañeda Guerra

**Alida Castañeda Guerra** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Tampupampa llaqtapi, Tampupampa distritupi, Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu willay kamayuqmi, t'ikraqmi, harawiqmi, kastilla simi, qhichwa simipi qillqaqmi.

## Kawsaynin
Alidaqa willay kamayta yachaqarqan Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturninpi, chaymantataq Lima llaqtapi Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpi.

Piruwpi Sasachakuy pachapi runakunap llaki-llakiynintam rikurqan. Chay llakiyta, chay sipisqa runakunata rikuspanmi, nin, *"anchatan waqarani, anchatapuni unqurunaykama"*, nispa. Chaykunamanta harawikunatam rurarqan. Chaymantam *Hatun Willakuy*, *Comisión de la Verdad* nisqapi llamk'arqan tukuy runakunap chay millay rurasqakunata, sipisqa runakunata yuyananpaq. Llakiq runakunap rimasqankunata qhichwa simimanta kastilla simiman t'ikrarqan, *Comisión* nisqap llamk'ananpaq.

## Qillqasqankuna
* 1994: *Voces Alzadas*
* 1998: *Crónicas, memorias y algo más*
* 2001: *Ausencias y esperanzas*
* 2008: *Kayani: astilla de luz / Qayani: kanchay qillpa*. San Borja, Lima : Ediciones Altazor
* 2012: *Quqawchayniy: [[José María Arguedas]]man Haylli – Mi Sustento: Canto A José María Arguedas*. Lima: Laura Servicios Editoriales

## Hawa t'inkikuna
* *[https://web.archive.org/web/20241007111006/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/alida-castaneda-guerra/ Alida Castañeda Guerra]* (Musuq illa)
* *[https://hawansuyo.com/2021/02/23/sikisqa-sumaq-raphi-alida-castaneda/ Sik´isqa sumaq raphi. Alida Castaneda.]* Hawansuyo, .

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Zaza

**Zaza** runa (Zaza simi: *Zazay*, *Dımıli*) nisqaqa lliw Zaza simita rimaq runakunam, Turkiya Iranwan mama llaqtakunapi tiyaq.
Apurimaq Qispillaqta

**Apurimaq Qispillaqta** (kastilla simipi: *Pueblo Libre*) nisqaqa huk llaqtacham, Qimwiri distritupi, Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupim, Apurimaq mayup patanpi.

## Apurimaq Qispillaqta paqarisqa
* Percy Borda Huyhua (Chakuq Killinchu, * 1994), piruwanu qhichwa simipi qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Pawriyali Qispillaqta
Jhilmar Lora

**Carlos Jhilmar Lora Saavedra** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi -  )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

### Piluta hayt'aq

## Willay pukyukuna
José Salvador Cavero León

**José Salvador Cavero León** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Ayakuchu suyupi; 2006 watapi wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.

## Kawsasqan
José Salvador Cavero Leónqa Wamanqa llaqtapi paqarirqaspa Tampu llaqtapi yachaywasiman rirqan, chaymantataqsi Wanta llaqtapi kathuliku yachaywasiman. 1940 watapis taytakura tukurqan. 1946 watamantapacha Wamanqa kathidralpis llamk'arqan.

Joseqa Wamanqa llaqtapi huk aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq 1938 watapi *Yana puyup intuykusqan* nisqata, 1955 watapitaq *Wakchapa muchuynin* nisqatas.

2006 watapis wañurqan.

## Qillqasqankuna
### Hamut'aykuna
* 1946: *Sollozos de una quena. Ensayo literario para el folklore ayacuchano. Ayacucho: Imprenta González.
* 1993: *Paisajes ayacuchanos*. Ayacucho (Peru)
* 1996: *Pinceles ayacuchanos*. M.K.R., 1997. 242 páginas.
* 1998: *La quena de oro*. Lima, Perú: [s.n.]
* 2003: *Ayacucho, capital de la libertad*. M.K.R. Impresiones, 2003. 134 páginas.

=== Aranwaykuna ===
* 1938: *Yana puyup intuicusccan. Drama quechua en dos actos*. Ayacucho: sin nombre de imprenta. [*Yana puyup intuykusqan*.]
* 1945: *Rasuhuillcap Huahuancuna. Comedia quechua en dos actos*. Kaypi: José Salvador Cavero León (1945). *Sonrisas andinas. Album incaico del folklorismo ayacuchano*. Ayacucho: Imprenta González. [*Rasuwillkap wawankuna*.]
* 1946: *Cai pacha ccapacc*. En: José Salvador Cavero León (1946). *Sollozos de una quena. Ensayo literario para el folklore ayacuchano.* Ayacucho: Imprenta González, pp. 10–20. [*Kay pacha qapaq*.]
* 1955: *Mendicidad. Huac-chapa muchuinin*. Drama sensacional escrito en quechua y castellano. Ayacucho: Imprenta El Pueblo. [*Wakchapa muchuynin*.]
* 1989: *Helme. Drama bilingüe en cinco actos. Tradición huamanguina. Apuntes de Huamanga*. Ayacucho: Concytec, 164 páginas. Texto en español y quechua.

=== Harawikuna ===
* 2000: *Cantares de Ayacucho*. M.K.R. Impr., 2000

== Hawa t'inkikuna ==
* Alan Durston (2014): *El teatro quechua en la ciudad de Ayacucho, Perú, 1920-1950.'' Corpus 4 (2). https://doi.org/10.4000/corpusarchivos.1280
Moisés Cavero Cazo

**Moisés Cavero Cazo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Ayakuchu suyupi;  wañusqa Wamanqa llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq yachachiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.

## Kawsasqan
Moisés Cavero Cazoqa kathuliku yachaywasiman rirqaspa yachachiq tukurqan. Aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq *Qisanpi sapan urpikuna*, *Kaypi wayta, wakpi kichka* nisqakunatas.

## Qillqasqankuna
### Hamut'aykuna
* 1962: *Aporte a la castellanización del indígena: obra bilingüe*. Ayacucho: Imprenta "La Región".

### Aranwaykuna
* (wata mana riqsisqa): *Ccesanpi sapan urpicuna. Drama en dos actos, escrito en quechua*. Ayacucho: Tipografía de “La Voz del Centro”. [*Qisanpi sapan urpikuna*, ñawpaq aranway 1920.]
* (mana uyanchasqa): *Caipi Huayta, Huacpi Quichca*. [*Kaypi wayta, wakpi kichka*, ñawpaq aranway 1939, qillqasqa chinkasqa.]

### Harawikuna
* 1957: *Himno a Huamanga*

## Hawa t'inkikuna
* Rómulo Cavero Carrasco: *[https://heraldoliterio.blogspot.com/2012/09/moises-cavero-cazo-destacado-escritor.html Moisés Cavero Cazo: destacado escritor kechwa.]* El Heraldo Literario, 
* Alan Durston (2014): *[https://journals.openedition.org/corpusarchivos/1280 El teatro quechua en la ciudad de Ayacucho, Perú, 1920-1950.]* Corpus 4 (2). https://doi.org/10.4000/corpusarchivos.1280
Curt Cornelius

**Curt Cornelius** ( paqarisqa Huntington Beach (California suyu) llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.

Taytan: Robert B. Cornelius, Maman: Sandra S. Cornelius.

Warmi: Sarah J. Cornelius (née Johnson).

## Pilikulakuna
* 2000: *The Chaos Factor*
* 2001: *Commitments*
* 2004: *Ghost Game*
* 2012: *Help Wanted*
* 2013: *Royal Records*
* 2017: *XX*
* 2018: *Halfway There*

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Olinda Chávez Callirgos

**María Olinda Chávez Callirgos** sutiyuq warmiqa huk Piruw mama llaqtayuq yachachiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.

## Kawsasqan
Olinda Chávez Callirgosqa primarya yachaywasipis llamk'arqan. Juan Andrés Vivanco Amorín sutiyuq (1907–1987) yachachiqwan kasarakusqas karqan, manataqsi wawanchu karqan. 1940 watakunapi aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq *Gobernadorpa justician* nisqatas, 1954 watapi kimsa aranwaykuna huk liwruchapi uyanchasqa.

## Qillqasqankuna
* 1954: *Teatro escolar infantil*. Ayacucho: Imprenta El Pueblo.
** *Aventuras de una madre*. En: Olinda Chávez de Vivanco (1954), pp. 1–7. [Comedia en un solo acto sobre un niño travieso.]
** *Ignorancia del indio analfabeto*. En: Olinda Chávez de Vivanco (1954), pp. 9–19. [Estreno en 1944. Comedia de un solo acto sobre la Campaña Nacional de Alfabetización.]
** *Gobernadorpa justician (“La justicia del gobernador”). En: Olinda Chávez de Vivanco (1954), pp. 21–31. [Estreno en 1941. Comedia en un solo acto sobre el gobernador de un pueblo y sus hijos.]

== Ñawinchana ==
* Ranulfo Cavero Carrasco, Mario Rómulo Cavero Carrasco (2007): *Retablo de memorias. Indígenas e indigenismo en Ayacucho*. Universidad Nacional de San Cristóbal de Huamanga, Ayacucho 2007, p. 209. 212 páginas, ISBN 9789972954214, 9972954218
* Alan Durston (2014): *El teatro quechua en la ciudad de Ayacucho, Perú, 1920-1950.'' Corpus 4 (2). https://doi.org/10.4000/corpusarchivos.1280
Víctor Maita

**Víctor Raúl Maita Frisancho** (**Wiktur Rawul Mayta Risanchu**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Aqcha llaqtapi, Aqcha distritupi, Paruru pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq chiqarimaqmi, chakraruna pusaqmi, pulitiku runam.  p'unchawmantapacha Piruwpa chakrakamay ministrunmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.

Aqcha llaqtapi paqarirqaspa, Víctorqa qhichwa simi rimaq kaspa wiñarqan. Qusqu llaqtapim Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin (*Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco*, UNSAAC) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam. Chiqarimaq kaspa Qusqu suyupi Tupaq Amaru Pachakutinapaq Chakraruna Hatun Tantanakuy (*Federación Agraria Revolucionaria Túpac Amaru de Cusco*, FARTAC) nisqap qillqakamayuqninmi tukurqan.  Piruwpi akllanakuykunapi Hatun Chimpa Paqtachaypaq, Kawsaypaq, Qispi kaypaq nisqapaq Antikuna Rimana Huñunakuypi kanapaq mañakurqan, mana aypaspa. 2021 watapi Piruw Mamallaqta Chakrakamay Hatun Tantanakuy (CNA) nisqap pusananpa umalliqnin akllasqa karqan, 2024 watakama kananpaq.  p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta kawsay saphi ministrumanmi kamachirqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Maribel Mamani: *[https://larepublica.pe/politica/2021/07/30/pedro-castillo-victor-raul-maita-con-29-anos-es-el-nuevo-ministro-de-agricultura-lrsd/ Víctor Raúl Maita, con 29 años, es el nuevo ministro de Agricultura. Se trataría del titular de cartera más joven del gabinete de Guido Bellido. Es el secretario de la Federación Agraria Revolucionaria Túpac Amaru de Cusco.]* La República, .
* *[https://rpp.pe/economia/economia/quien-es-victor-maita-frisancho-el-nuevo-ministro-de-desarrollo-agrario-y-riego-pedro-castillo-noticia-1350012?ref=rpp ¿Quién es Víctor Maita Frisancho, el nuevo ministro de Desarrollo Agrario y Riego? El Ministerio de Desarrollo Agrario y Riego (Midagri) estará a cargo de Víctor Maita, ¿cuál es la trayectoria de este nuevo ministro?]* RPP, .
* *[https://web.archive.org/web/20210921013635/http://www.diarioexpresion.pe/local/alcalde-provincial-pide-al-ministro-mas-inversion-para-la-agricultura-en-andahuaylas/ Alcalde provincial pide al ministro más inversión para la agricultura en Andahuaylas.]* Diario Expresión, .
* *[https://andina.pe/agencia/noticia-bicentenario-presentan-exposicion-fotografica-sobre-pueblos-andinos-y-amazonicos-854959.aspx Bicentenario: presentan exposición fotográfica sobre pueblos andinos y amazónicos. Exposición abarca a las regiones de Lambayeque, Loreto, Ucayali, Moquegua, Cusco, Apurímac y Amazonas.]* Andina, Lima, .
The Doors

**The Doors** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 1965 watapi Jim Morrison-pa, Ray Manzarek-pa, Robby Krieger-pa, John Densmore-pa paqarichisqan.
## Diskukuna
* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting For The Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A. Woman (1971) 
* Other Voices (1971) 
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)
Artemio Huillca Galindo

**Juan Artemio Huillca Galindo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi; 2008 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.

## Kawsasqan
Juan Artemio Huillca Galindoqa Wanta llaqtapi paqarirqaspa Wanta llaqtapi yachaywasiman rirqan. Chaymantataq yachachiq kaspa yachaywasikunapi llamk'arqan.  p'unchawpi Wanta llaqtapi huk yachaywasip pusaqnin tukurqan, *Escuela Normal Mixta* sutiyuq, kunan p'unchawtaq *Instituto de Educación Superior Pedagógico Público “José Salvador Cavero Ovalle”* nisqa.

1950 watapim *Wamanga riwista* nisqa riwistapi aranwaytam uyancharqan. Chay aranwaytaqa pukllarqanku chanka qhichwa simipim, 1950 watapi Wanta llaqtapi, chaymantataq Wamanqa, Wankayu llaqtakunapi.

2008 watapi wañurqan.

## Qillqasqankuna
### Aranwaykuna
* 1938: *Puca Hualicha. Drama en 4 actos*. [*Puka Walicha. Tawa rurayniyuq aranway*.] En: Porfirio Meneses Lazón, Teodoro Liborio Meneses Morales, Víctor Rondinel Ruiz: *Huanta en la cultura peruana: edición antológica bilingüe con una extensa selección de literatura quechua.* Lima: Edit. Nueva Educación, 1974. 250 pp., pp. 195–245.

## Pukyukuna
Valeriana Huillca Condori

**Valeriana Huillca Condori** icha **Waliryana **(**Walicha**)** Willka Kunturi** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Aqupiya llaqtapi, Qusqu suyupi, Piruwpi;  Aqupiya llaqtapi) huk piruwanu chakrawarmim karqan. Paywan mana aypasqa khuyanaykuyrayku, Miguel Angel Hurtado Delgadom 1942 watapim *[[Walicha]]* nisqa waynutam qillqarqan.

Walichaqa huk suñaykunatapas chaskirqan, ahinataq Juan Velasco Alvarado, Alan García, Ollanta Humala sutiyuq Piruwpa Umalliqninkunamanta.

## Hawa t'inkikuna
* Dario Mejía: Miguel Angel Hurtado Delgado y Valicha (kastilla simipi)
* Walicha (Valicha) - Miguel Angel Hurtado Delgado-p 1945 watapi rurasqan (runasimi.de)
Walicha

**Walicha** icha **Valicha** nisqaqa huk waynum, Miguel Angel Hurtado Delgadop 1942 watapi rurasqan, Aqupiya llaqtapi ñawpaqta pukllasqa.

Miguel Angel Hurtado Delgadoqa chay waynutaqa 1942 watapim qillqarqan, Valeriana Huillca Condori sutiyuq chakrawarmiwan Hurtadowan mana aypasqa khuyanaykuyrayku.

## Hawa t'inkikuna
* Dario Mejía: Miguel Angel Hurtado Delgado y Valicha (kastilla simipi)
* Walicha (Valicha) - Miguel Angel Hurtado Delgado-p 1945 watapi rurasqan (runasimi.de)
The Carpenters

**The Carpenters** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq *[[Pop]]* kusituymi, 1968 watapi Richard Carpenter-pa, Karen Carpenter-pa.

## Diskukuna

* *Offering/Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)
Jintara Poonlarp

**Tongbai Janlueang**  sutiyuq warmiqa icha ** Jintara Poonlarp**  (*  paqarisqa Roi Et llaqtapi –) huk  mama takiq wan aranway pukllaq.

## Diskukuna
**Took lauk auk rong rian* (ถูกหลอกออกโรงเรียน)
**Wan puean kian jot mai* (วานเพื่อนเขียนจดหมาย)
*Sao Isan Plad Thin
**Rai oi khoi rak* (ไร่อ้อยคอยรัก)
*Jao Bao Hai (เจ้าบ่าวหาย)
**Songsan huajai* (สงสารหัวใจ)
**Uaipon hai puean* (อวยพรให้เพื่อน)
*Rak Plo Sno Yaem
*Phoo Nee Cham
**Mor Lam Sa On+Luk Thung Sa on 1st-14th* (หมอลำสะออน+ลูกทุ่งสะออน ชุด 1-14)
**Jintara Krob Krueang 1st-9th* (จินตหราครบเครื่อง ชุด 1-9
**Tao Ngoy* (เต่างอย)
**Phak Dee Tee Jeb* (ภักดีที่เจ็บ)
**Nam Ta Yoei Poak* (น้ำตาย้อยโป๊ก)
**Pha Mai Ai Lueam* (ผ้าไหมอ้ายลืม)

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Bactrocera abbreviata

***Bactrocera abbreviata*** nisqaqa huk palamam (Insecta). *[[Bactrocera]] [[rikch'ana]]*manta, Tephritidae rikch'aq ayllumanta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqimantam kan.

## Wiñay kawsay
1974 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan

## Pukyukuna
Malala Yousafzai

Malala Yousafzai Pakistan suyumantam. Payq’a huk 12, Julio killapi, 1997 watapi paqarirqan. Kunan Inlatirra suyupin tiyapun. Paymi Nobel Suñay Qasikaypi (Premio Nobel de la Paz) nisqata hayparqan kay 2014 watapi. Paymi karqan 17 watallayuq, kaymi tukuchirqan payta sipasmanta sipas kay Nobel hayparqaqkunamanta.
Tales de Mileto

Th

ales 

Ch

iqap Sutin: Θαλῆς ὁ Μιλήσιος(Ñaupa griego nisqampi) 642 a. c. 546 nakama (qanchis chunka watayuq)

Im

am karqa: Filósofom; matemátikum; geometríaman qatisqa; fisikuntinwan legisladurnintinmi karqa

Mi

leto llaqtapim yachakusqa, chaypipunim wañukusqapas; kunan Turquia suyu kasqampi.
Lilia Paredes

**Lilia Ulcida Paredes Navarro** sutiyuq runaqa (23 Abril killapi, 1969 watapi paqarisqa Tacabamba llaqtapi, Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi) huk piruwanu primaryapi yachachiqmi, psicologia educativa maestriata llalliparqan, hilaytapis yachanmi. 28 ñiqin anta situwa killapi 2021 watapi p'unchawmantapacha Piruw umalliq huk ñiqin pallan.
Chuño pasi

Ch'uñu phasi sallqa llaqtanchikkunap mikhuyninmi kay Piruw suyunchikpi, kay Ayakuchu chaymanta Wankawillka suyukunapi.

Kayqa misk'i yanuymi, kaymi ch'uñumanta, kaytaqmi papamanta qasichisqa, kaymi nuyun huk p'unchawmanta huk p'unchawpaq (nuyuchiy) kaymi takuchinchik siwilla misk'inawan, chaymantapas runtuta kisillutapas taqruchinchik (4) kaytaqa mikhuykunchik malliriypi utaq hatun mikhuypipas. Chaymantapas khuchi kankawanmi khuskanchachwan.

Kay 2008 Kawsay Mikhuymanta Tiqsi Muyup P'unchawnimpi Wankawillka suyu kamachiqkuna rurachirqanku kay mikhuyta 100 thatkiyuqta, kaypim llamk'ariykurqanku huñunakusqa mamakuna kay llaqtapi chaymanta huk mikhuy ruruchiqkunawan.
Barton Zwiebach

**Barton Zwiebach** sutiyuq Fisika-yachaychaqmi kan. Perupi 4 ñiqin October killapi 1954 watapi paqarisqam. Massachusetts Institute of Technologypi yachachiqmi. String theory (utaq teoría de las cuerdas) nisqamanta yachaychachkan.
The Monkees

**The Monkees** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 1965 watapi Mickey Dolenz-pa, Davy Jones-pa, Michael Nesmith-pa, Peter Tork-pa paqarichisqan.

## Diskukuna
Palumillu

Maypichus tulluta yawartawan waqaychanku aysaqkuna, runata jampispa.

Sapa juk aysaqpata tiyan palumillu. Chay palumillumantaq misata wakichispa qaranku.
Wultawa mayu

**Wultawa mayu**  (Chiku simi: Vltava; aliman simi: Moldau, kastilla simi: Moldava) nisqaqa Chiksuyupi aswan suni mayum. Elba mayuman haykun.
Augusto León Barandiarán

**Augusto León Barandiarán**  (*  paqarisqa Lampalliqi suyu llaqtapi - ) Piruw mama llaqtap qillqaq.

Tayta: Augusto F. León Paredes ; Mama: Margarita Barandiarán

## Qillqasqankuna
* A golpe de Arpa (1934) en colaboración con Rómulo Paredes Gonzales
* Mitos, leyendas y tradiciones lambayecanas​  (1938)
* La Guerra de Balta (1949)

## Rikchakuna

Augusto León Barandiarán 1918.jpg|Augusto L., 1918
Augusto León Barandiarán y Leonor Herrera 1923.jpg|A. L. y Leonor Herrera, 1923
Augusto León Barandiarán 1918 12.jpg|Augusto L., 1918


## Pukyukuna
Óscar Catacora

**Óscar Quispe Catacora** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Axura distritu llaqtapi -  paqarisqa Kunturiri distritu llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

## Suñaykuna
* Festival Internacional de Cine de Guadalajara Suñay
** 2018 *[[Wiñaypacha]]*

## Kaypipas qhaway
* Kuyuq wankilli
 
## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Luis León Herrera

**Luis León Herrera** (*  paqarisqa Lampalliqi suyu llaqtapi -  Lima) Piruw mama llaqtap qillqaq.

Tayta: Augusto León Barandiarán; Mama: Leonor Herrera de la Quintana.Warmi: María Victoria Dueñas Estrada.Churi: Maria Victoria, Luis Augusto y Ricardo León Dueñas.
 
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* *Cuatro grandes escritores y el mundo judío: Joyce, Kafka, Proust, Mann* (1983) (con Ricardo González Vigil y Jorge Dajes)
* *Cánticos del agua* (1985)
* *Animalia* (1986)
* *Inventario de mi alcoba* (1989)
* *Confidencias de una anciana* (1998)
* *Mujer, ese extraño ser* (2000)

## Rikchakuna

Ignacio Prado Pastor y Luis León Herrera.jpg|Luis León Herrera e Ignacio Prado Pastor, 1983
Ricardo León Dueñas.jpg|Ricardo León Dueñas 


## Pukyukuna
Billie Eilish

**Billie Eilish Pirate Baird O'Connell** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Los Angelespi) huk aranway pukllaqsi, takiqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Selena Gomez

**Selena Gomez** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Dallaspi) huk aranway pukllaqsi, takiqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Dove Cameron

**Chloe Celeste Hosterman** sutiyuq warmiqa, icha **Dove Cameron** sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Washington suyupi) huk aranway pukllaqsi, takiqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Kaypipas qhaway
* Liv and Maddie

## Hawa t'inkikuna
Frozen II

**Frozen II** (inlish simipi: **Frozen II**, kastilla simipi: **Frozen II**) nisqaqa 2019 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Chris Buck, Jennifer Leemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Frozen nisqap iskay ñiqin pitinmi pilikula.

## Kaypipas qhaway
* Tangled
* Encanto
Percy Liza

**Percy Liza** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chimputi llaqtapi - ) huk mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

*  Sporting Cristal (Piruw) 2019 - P (52) - G (15)

## Suñaykuna

### Mamallaqtpura Turnyukuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna


## Hawa t'inkikuna
Roberto Mamani Mamani

**Roberto Mamani Mamani** sutiyuq runaqa,  paqarisqa Quchapampa, Wuliwiyapi.

2016 Watapi, paymi ruwarqan huk pirqata kay Wiphala social housing complex, Altu_llaqtapi.

## Pukyukuna
* Bolivia's Most Famous Aymara Artist Decorated New Social Housing Project With 12-Story Murals/
Danial Hajibarat

** Danial Hajibarat** (pharsi simipi: دانیال حاجی برات) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Teheran) huk  mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

## Pilikulakuna
### Kuyu walltay pusaq

## Suñaykuna

## Hawa t'inkikuna

* Danial Hajibarat IMDb
* Danial Hajibarat TMDb
Anuel AA

**Immanuil Jasmiy Santiaju** (**Anuel AA**) sutiyuq runaqa huk trap takiqmi.

## Kaypipas qhaway

* Maluma
* J Balvin

## Pukyukuna
Bactrocera fulvicauda

***Bactrocera fulvicauda*** nisqaqa huk palamam (Insecta). *[[Bactrocera]] [[rikch'ana]]*manta, Tephritidae rikch'aq ayllumanta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqimantam kan.

## Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Perkins, 1939.

## Pukyukuna
Augusto F. León Paredes

**Augusto F. León Paredes**  ( 1866 paqarisqa Lampalliqi suyu llaqtapi - 1927)  Pulitiku.

Kamachi quq atiy Lampalliqi pruwinsya Piruw suyup Rimana Wasin (1901-1906) (1907-1912)

Kuraka Puerto Etén distritu (1913-1914).

Tayta: José María León; Mama: Manuela Paredes Vargas Machuca.Warmi: Margarita Barandiarán Niño Ladrón de Guevara.Churi:Augusto León B., José León B., Raúl, Margarita, Rosa y Elisa.

## Rikchakuna

Augusto F. León Paredes y Margarita Barandiarán 1920.jpg|A. F. L. y Margarita Barandiarán, 1920
Augusto F. León Paredes.png|Augusto F. L., 1908
Postal enviada a Augusto F. León, por el escritor Abelardo Gamarra, de principios del siglo XX.jpg|Postal de 1910 enviada a Augusto, por el escritor Abelardo Gamarra
Postal enviada a Augusto F. León, por el escritor Abelardo Gamarra, de principios del siglo XX 2.jpg|


## Pukyukuna
F.C. Nassaji Mazandaran

**F.C. Nassaji Mazandaran** (Inlish simi: Nassaji Mazandaran Football Club)  nisqaqa huk Iranu piluta hayt'ay klubmi.

Rikcha:F.C. Nassaji Mazandaran - 2022 Hazfi Cup Final.jpg|
Rikcha:2021–22 Hazfi Cup Final 1.jpg|


## Hawa t'inkikuna - Willay pukyukuna
Olivia Reginaldo

**Olivia Reginaldo** (Uliwya Rihinaldu) sutiyuq warmiqa (1983 watapi paqarisqa Wankawillka llaqtapi, Wankawillka suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, sumaq qillqay yachaq warmipas.

Oliviaqa simi kapchiytam yachaqarqan Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi. Chaymantataq Ransiyapi Strasbourg llaqtapi mayistriya nisqata istudyarqan ñawra rimaywan kawsaypura nisqapi, 2019-manta 2022-kama watakunapi. *[[Atuqpa Chupan]]* nisqa riwistapi achkatam qillqan qhichwa simillapi. Harawikunatapas qillqanmi.

## Hawa t'inkikuna
*Olivia Reginaldo, Atuqpa Chupan: Lasta. Hawansuyo, .
*Two Quechua Poems by Olivia Reginaldo (Simi) and Elvira Espejo Ayca (T’ika Takiy), translated by Alison Krögel, Pablo Landeo Muñoz and Elvira Espejo Ayca. World Literature Today, 2021.
*Olivia Reginaldo. World Literature Today, 2021 (inlish simipi).
*Olivia Reginaldo. Musuq illa (musuqilla.info)
*Pablo Landeo Muñoz: Huancavelica: 4 poetas de altura: Pablo Landeo Muñoz. Hawansuyo, .

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy