open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kawsay saphi

**Kawsay saphi**, **Yachay tarpuy** icha **Kultura** nisqaqa wakipi runakunap tukuy rikuchikuyninkunam, tukuynintin allin, sumaq rurasqankunam.

Ahinataq chay *yachay tarpuy* nisqaqa tukuy rikch'achisqankunam, rimasqakunam, takikunam, hawkaykunam, iñiymi, kamachiykunam, p'achakunam, churanakunam, achalakunam.

*Kawsay saphi* nisqataq tukuy yachayninmi, kamakuy nisqa imatapas rurayta atiyninmi.

## Kaypipas qhaway
Algarrobo

**Algarrobo** nisqaqa kastilla simipi kaykunatam niyta munan:

*Chaqallu sach'akuna *(familia Fabaceae):*
**Thaqu *(genus Prosopis)*, Abya Yalapi kawsaq sach'akuna
**Ispaña thaqu, *(Ceratonia siliqua)*, Iwrupapi, Chinchay Afrikapi, Kunti Asyapipas kawsaq sach'a

*Llaqtakuna:
** Algarrobo (Chili), Valparaíso suyupi, Chilipi
** Algarrobo (Ispaña), Málaga pruwinsyapi, Ispañapi
Q'itu-q'itu

**Q'itu-q'itu** (genus *Gamochaeta*) nisqa yurakunaqa Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllupi huk yura rikch'anam, qurakunam, achka hampi yurakunam, Urin Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* *[[Gamochaeta americana]]* syn. *[[Gnaphalium]] americanum*
* *[[Gamochaeta coarctata]]* syn. *Gnaphalium coarctatum*, *Gnaphalium spicatum*
* *[[Gamochaeta purpurea]]* syn. *Gnaphalium purpureum*

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Qiwuña

**Qhiñuwa, Qiwuña**, **Qiwiña**, **Qiwña**, **Qiñwa** icha **Qiwna**, kichwapi **Kiñwa** icha **Sachakiñwa** (genus *Polylepis*) nisqaqa huk sach'akunam, 4500 mitru hanaqkama wiñaq. 26 rikch'aqniyuq rikch'anam, waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq. Qiwuñaqa ancha alli-allillamantam wiñan, qaranta pisi-pisillamanta k'uskiykuchispa. Chay pisillata paskasqa qaranqa sach'ata chirimantam amachan.

## Qiwuñap kawsayninmanta
Ñawpa pachas Punapi ancha achka qiwuña-qiwuñas karqan, kunan pachataq chaymanta chunka ch'iqtallamantas aswan pisillas puchuq kachkan. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ama sach'a muthuychu ñiqsi karqan. Ispañulkuna hamuptinqa achka sach'akunas michina ruranapaq muthusqa karqan.

Kunan pacha mana chayllaña q'iru kaptinmi, runakuna qiwuñakunata yamt'apaq wasichanapaqpas muthunku. Llamakuna qiwuñap raphinkunatam mikhunku. Chaywan musuq qiwuña manañam wiñanchu. Lluqsiq qaranrayku qiwuña utqayllam rawran. Chayrayku achka qiwuñatañam kañarqanku.

Qiwuña-qiwuña Punapi allin allpapaq ancha chaniyuq kaptinmi, chay sach'a-sach'akunata amachananchikmi tiyachkan.

Mama llaqtap sach'a-sach'a kamayuqninkunaqa qiwuña ranti utqaylla wiñaq kalistukunatam churayta munan, runakunata q'iruwan kawsachinapaq. Chaywanpas huk kawsay pacha amachaq tantanakuykunam ayllu llaqtakunawan yanapanakuspa musuq qiwuña-qiwuñakunata churayta munan.

## Rikch'aqkuna


Rikcha:Polylepis racemosa branches.JPG|*[[Polylepis racemosa]]*, Waskaran mamallaqta parki, Piruw
Rikcha:Polylepis racemosa tronc.JPG|*Polylepis racemosa*, Waskaran mamallaqta parki
Rikcha:Polylepis racemosa trees.JPG|*Polylepis racemosa*, Waskaran mamallaqta parki
Rikcha:Polylepis rugulosa (A. Yates).jpg|*[[Polylepis rugulosa]]*, Sajama mamallaqta parki, Buliwya
Rikcha:Polylepis tarapacana.jpg|*[[Polylepis tarapacana]]*, Sajama mamallaqta parki, Buliwya


## Amachasqa sallqa suyukunapi qiwuña sach'a-sach'akunap tiyan
Piruwpi:

## Kaypipas qhaway
*Antikunapi sach'a kamay

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*ECOAN - Boletín informativo - Proyecto Reserva Comunal de los Bosques de Polylepis en la Cordillera del Vilcanota. Ama wañuchiychu sach'a-sach'akunata – churiykikunap kawsayninmi. (PDF)
Thaqu

**Thaqu** *(genus Prosopis*, nawa simipi: *mizquitl,* kastilla simipi: *algarrobo, mesquite)* nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam. Q'iruntaqa yamt'apaq, tiyanakunata ruranapaq hap'inchik. Murunkunata kutaspa hak'uta yanuspa mikhunakunatam ruranchik.

## Huk thaqu rikch'aqkuna

**[[Urin Awya Yala]]pi**
*yuraq thaqu *(Prosopis alba)*
*yana thaqu *(Prosopis nigra)*
*puka thaqu, tarku *(Prosopis juliflora)*
*q'illu thaqu *(Prosopis flexuosa)*
*allpa thaqu *(Prosopis alpataco)*
*kichka thaqu *(Prosopis elata)*
*urqu qiwillu *(Prosopis strumbulifera)*
*yunka qiwillu, yunka kuti *(Prosopis dulcis)*
*yana tarku, waranway *(Prosopis horrida)*
*tuquchichi *(Prosopis ruscifolia)*
*chili thaqu *(Prosopis chilensis *syn.* Prosopis siliquastrum)
*[[ch'iñi thaqu]] *Prosopis humilis)*
*[[waranqu]] *(Prosopis pallida)*
*[[wakchillu]] *(Prosopis sp.)*
*[[china qiwillu]] icha kuti-kuti *(Prosopis sp.)*
*'Mishikupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi*'
*[[misk'i thaqu]] *(Prosopis glandulosa)*
*[[misk'i thaqucha]] *(Prosopis pubescens)''

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuraq thaqu

**Yuraq thaqu** *(Prosopis alba)* nisqaqa huk thaqum, chaqallu sach'am, misk'i chaqullu ruruyuq. Q'iruntaqa yamt'apaq, punkukunata llamk'anakunatapas ruranapaq hap'inchik. Murunkunata kutaspa hak'uta yanuspa mikhunakunatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Llunk'as

**Llunk'as** (kashamarka rimaypi **Llunkash**), **Atyak** (kichwapi), **Qallu taka**, **Ch'uru kuru** icha **Llawsa kuru** nispaqa wasichannaq, llat'an wiksachakikunatam *(Gastropoda)* ninchik, allpapi kawsaqkunata, ichaqa yakupi kawsaqkunatapas.

**Lakatu**
Qallu taka

***[[Llunk'as]]**: wasinnaq wiksachaki, ch'uru kuru
***[[Alikuya]]** (*Fasciola hepatica*): kukupinpi kawsaq atam
Lakachu

**Lakachu** icha **Iskaysillp'i** *(Bivalvia)* nisqakunaqa alli-allillamanta suchuq, ch'iñicha kawsaqkunata mikhunapaq yaku hurquspa suysuq, iskay isku rumi sillp'iyuq llamp'ukakunam, yakupi kawsaqkuna.

## Hawa t'inkikuna
Waranqu

::*Ama *'Allqu thaqu** (Acacia macracantha) nisqawan pantaychu!''


**Waranqu*' *(Prosopis pallida)'' nisqaqa huk thaqum, chaqallu sach'am, chalapi, ancha ch'akikunapi wiñaq. Q'iruntaqa yamt'apaq hap'inchik. Uywa qinchapaq alli q'irun.

## Hawa t'inkikuna
Pinku-pinku

**Pinku-pinku** *(genus Ephedra)* nisqaqa llat'an muruyuq yura rikch'anam, Antikunapi wiñaq  thansakunam.

## Rikch'aqkuna
*laranha pinku-pinku, laranha-laranha, sulta kisulta *(Ephedra americana)*
*pampa pinku-pinku, sanu-sanu *(Ephedra rupestris)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qura

**Qura** icha **qiwa** nisqakunaqa mana k'aspi hina, mana q'iruyuq yurakunam.

Allpa ukhupi q'iruyuq icha q'irunnaqmi. Chayraykum kay hinam kamanchik:
*Huklla wata qura *(herba annua):* q'irunnaq yura, huklla wata kawsaq
*Sinchi qura *(herba perennis):* allpa ukhullapi q'iruyuq yura, aswan wata kawsaq
Tuktunnaq sirk'ayuq

**Tuktunnaq sirk'ayuq** nisqakunaqa *(Pteridophyta)* mana muruyuq, ichaqa chillkiyuqña, raphiyuq, saphiyuq, sirk'ayuq yurakunam.

## Tuktunnaq sirk'ayuqkunap mitan kamay raki huñukuna
*Raki-rakikuna *(Pteridopsida)*
*Muqu-muqukuna *(Equisetophyta)*
*Hiki p'anqa yurakuna *(Lycopodiophyta)*

## Hawa t'inkikuna
Raki-raki

**Raki-raki** icha **[[Qalaywala]]** (mana rakisqa raphiyuq), kichwapi **Llashipa** icha **Lluri** nisqakunaqa *(Pteridopsida)* raki-rakicha hina rakisapa raphiyuq tuktunnaq sirk'ayuq yurakunam, aswan qurakuna, ichaqa sach'akunapas.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:

*familia [[Dryopteridaceae]]*
*urqu raki-raki *([[Dryopteris filix-mas]])*
*purum raki-raki, rapachu *([[Dryopteris wallichiana]])*
*qaqa raki-raki, k'antata (aym.) *([[Polystichum cochleatum]])*
*taruka qallu, qalawala *([[Elaphoglossum]] spp.)*
*laki-laki *(Dennstaedtia glauca)*
*familia [[Pteridaceae]]*
*quri kutu-kutu *([[Notholaena aurea]])*
*inka kutu-kutu *([[Notholaena nivea]])*
*yana kutu-kutu *([[Pellaea ternifolia]])*
*llama chaki, duradilla, duradillo *([[Cheilanthes myriophylla]])*
*hatunaw, kuti-kuti, duradillo, chiñi duradillo *([[Cheilanthes pruinata]])*
*familia [[Polypodiaceae]]*
*hanachiwa, waywansa (aym.) *([[Polypodium vulgare]])*
*rurusapa qalawala *([[Pleopeltis pycnocarpa]] / [[Polypodium pycnocarpum]])*
*wisarum, hatun qalawala *([[Niphidium crassifolium]] / [[Polypodium crassifolium]])*
*k'ichkiraphi qalawala, puntu-puntu (aym.) *([[Campyloneurum angustifolium]] / [[Polypodium angustifolium]])*
*familia [[Aspleniaceae]]*
*kuti raki-raki, kumu-kumu *([[Asplenium]] sp.)*
*familia [[Gleicheniaceae]]*
*sispa raki-raki *([[Gleichenia bifida]])*
*familia [[Dennstaedtiaceae]]*
*shapumpa, llashipa *([[Pteridium]] sp.)*
*familia [[Cyatheaceae]]*
*aschaq *([[Cyathea]])*
**chusi-chusi *([[Cyathea cuspidata]])*
*familia [[Dicksoniaceae]]*
*ampi *([[Lophosoria quadripinnata]])*
*familia [[Metaxyaceae]]*
*kutuchupa *(genus [[Metaxya]])*
*familia [[Salviniaceae]]*
*hayri-hayri *(genus [[Azolla]])*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sutip rantin

**Sutip rantin** nisqaqa (kastilla simipi: *pronombre*) sutirimanap rantinpaq llamk'achisqa rima layam (ñuqa, qam, pay, pi, ima, kay, chay, hukkunapas).

### Sutip rantin phasmikuynin
(Clasificación del pronombre)

* 1. Runa sutip rantinkuna (*Pronombres Personales*)
* 2. Kaqniyuq sutip rantinkuna (*Pronombres Posesivos*)
* 3. Riqsichiq sutip rantinkuna (*Pronombres Demostrativos*)
* 4. Tapukuq sutip rantinkuna (*Pronombres Interrogativos*)
* 5. Mana chaninchaq sutip rantinkuna (*Pronombres Indefinidos*)

### Runa sutip rantinkuna

### Tapukuq sutip rantinkuna

### Mana chaninchaq sutip rantinkuna

## Kaypipas qhaway
*Simi kamachiy
*Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Puya

**Puya** icha **Kara** *(genus Puya)* nisqakunaqa Ch'awar yura rikch'aq aylluman kapuq yura rikch'anam, 180 rikch'aqmi.

Punapi titankam *(Puya raimondii)* wiñan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Puya raimondiimanta (kastilla simipi)
*
Muqu-muqu

**Muqu-muqu** nisqakunaqa *(Equisetopsida)* raki-rakicha chillkiyuq, chay hinalla q'aytu hina raphiyuq tuktunnaq sirk'ayuq yurakunam, aswan qurakuna, ichaqa sach'akunapas.

## Muqu-muqu rikch'aqkuna
* Akurma *(Equisetum arvense)*

## Hawa t'inkikuna
Usa

**Usa** nisqakunaqa *(ordo Phthiraptera)* nisqakunaqa ch'iñicha, raprannaq, uywakunap runappas chukchankunapi kawsaq, yawar chunqaq palamakunam. Ch'iya nisqa runtunkunataqa chukchaman llut'an. Qirisankunaqa mama usa hinam.

Kaymi runa usa *(Pediculidae)* rikch'aqkuna:
* phaka usa *(Phthirus pubis)*
* pillis usa icha ukhu usa *(Pediculus humanus humanus)*
* uma usa *(Pediculus humanus capitis)*

## Hawa t'inkikuna
Churu

**Churu** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

***[[Ch'uru]]** *(Gastropoda)*
***[[Churu k'usillu]]** *(genus Lagothrix)*
***[[Waka]]** *(Bos taurus)* (Qusqu suyupi)
*Ima ch'urup wasichan hinapas (phiruru hina)
***[[Churu (munisipyu)]]**, Buliwyapi
***[[Churu llaqta]]**  Uru-Uru suyupi, Buliwyapi
Lachiwa

:*Ama *'Tankayllu** (familia Vespidae) nisqawan pantaychu!''



**Lachiwa*' *(familia Apidae)* nisqakunaqa, *Misk'i ch'uspi* nisqapas huk [[palama]]kunam, [[palama wach'i|wach'inwan]] ancha nanaqta wach'iq. Lachiwakunaqa [[tuktu]]kunata [[sisachay|sisachaspa]] [[lachiwa misk'i]]tam pallan, [[qirisa]]nkunata mikhuchinapaq. Chayrayku [[runa]]m [[misk'i lachiwa]]kunata lachiwa misk'ita ruranapaq llamk'achin.

[[Misk'i lachiwa]] *(Apis mellifera)'' nisqaqa waki palamam: Huk mama lachiwap wawankuna huk lachiwa wakitam ruran. Lachiwaqa hutk'u sach'akunapi, imaymana hutk'ukunapi mapawan wasichakun tukuy lachiwa wakipaq q'isantam. Mama lachiwallap runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Llamk'aq lachiwakuna qirisakunata lachiwa misk'iwan mikhuchin. 

## Hawa t'inkikuna
Piki

**Piki** *(ordo Siphonaptera)* nisqakunaqa ch'iñicha, raprannaq, ancha karuta phinkiq, yawar chunqaq palamakunam. Runtunkunataqa allpaman wachan. Qirisankunaqa kuru hinam allpapi kawsan.

Pikikunap mitan kamaynin:
* Pulicoidea
** Pulicidae
*** Runa piki – *Pulex irritans*
*** Kuni piki – *Spilopsyllus cuniculi*
*** Misi piki – *Ctenocephalides felis*
*** Allqu piki – *Ctenocephalides canis*
** Hectopsyllidae
*** Suchu piki - *Tunga penetrans*
* Vermipsylloidea
** Vermipsyllidae
*** Añas piki – *Chaetopsylla trichosa*
*** Atuq piki – *Chaetopsylla globiceps*
* Ceratophylloidea
** Ceratophyllidae
*** Ukucha piki – *Xenopsylla cheopis* (payman yana wañumi qatin)
*** Waywacha piki – *Monopsyllus sciurorum*
*** Wallpa piki – *Ceratophyllus gallinae*
*** Urpi piki - *Ceratophyllus columbae*
** Ischnopsyllidae
*** Masu piki – *Rhinolophopsylla unipectinata* (auf Hufeisennasen)
* Hystrichopsylloidea
** Hystrichopsyllidae
*** Tuhu piki – *Hystrichopsylla talpae*
*** K'awchisuyt'u piki – *Palaeopsylla soricis*
** Ctenophthalmidae

## Hawa t'inkikuna
Ch'uspi

**Ch'uspi** *(Brachycera)* nisqakunaqa chutulla waqrachayuq, aswan wira iskaylla rapra palamakunam. Huk rikch'aqkunaqa yawartam ch'unqan, hukkunataq yaku hinakunatam upin. Qirisankunaqa kuru hinam, akapi, ismuchkaq rurukunapi icha ismuchkaq aychapim (ahinataq shinkitu) kawsan.

## Hawa t'inkikuna
Runa sutip rantin

**Runa sutip rantin** nisqaqa (kastilla simipi: *pronombre personal*) pipapas sutinpaq, ima sutirimanapaqpas ranti nisqa rimam.

### Runa sutip rantinkuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
Tapukuq sutip rantin

**Tapukuq sutip rantin** nisqaqa (kastilla simipi: *pronombre interrogativo*) tapunapaq sutip rantinmi.

### Tapukuq sutip rantinkuna

## Kaypipas qhaway
*Simi kamachiy
*Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Mana chaninchaq sutip rantin

**Mana chaninchaq sutip rantin** nisqaqa (kastilla simipi: *pronombre indefinido*) mana sut'i chhikayuq sutip rantinmi.

### Mana chaninchaq sutip rantinkuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Qaralla rapra

**Qaralla rapra** nisqakunaqa *(ordo Hymenoptera)* tawantin phawanapaq raprakunayuq palamakunam, runtu wachanapaq icha awqa wach'inapaq wach'iyuq.

### Huk iskay qaralla rapra rikch'aqkuna
* pinchin kuru, nina-nina *(Pompillidae: Popsis versicolor etc.)*
* putiwana *(Ichneumonidae)*
* tankayllu *(Vespidae)*
** wala puka
** waykuru
** sira-sira tankayllu
** k'arán
* lachiwa *(Apidae)*
** misk'i lachiwa *(Apis mellifera)*
** wayrunqu *(Xylocopa spp.)*
* sisi/sik'imira *(Formicidae)*
** *(Formicinae)*
*** llamisu
*** misk'i churaq *(Myrmecocystus spp.)*
*** wahalu
*** añapira
*** añayllu
** chaqu sisi *(Myrmicinae)*
*** chakuq/chaqu *(Atta sexdens)*
*** chhaka *(Atta colombica,* hukkunapas)
**** puka chhaka
**** yana chhaka

## Hawa t'inkikuna
Iskaylla rapra

**Iskaylla rapra** nisqakunaqa *(ordo Diptera)* iskay wiquriq, qaralla hina, phawanapaq raprakunayuq, iskay waqtanacha hinataq raprachakunayuq palamakunam, ch'unqana k'akllacha k'akllachakunayuq.

### Huk iskay qaralla rapra rikch'aqkuna
* Ch'iti ch'uspi *(Nematocera)*
** Qhiti / sankudu *(Culicidae)*
*** Wanwan *(Culex spp.)*
*** Wiruti qhiti / wiruti sankudu *(Anopheles spp.)*
** Titira *(familia Psychodidae: Lutzomyia, Phlebotomus)*
* Ch'uspi *(Brachycera)*
** Qunchan *(familia Muscidae: Musca sp. etc.)*
** Chiririnqa *(familia Calliphoridae: Sarcophaga sp., Calliphora sp. etc.)*
** Tak'a *(Tabanidae)*

## Hawa t'inkikuna
Qhiti

**Qhiti** icha **Wanwa** *(familia Culicidae)* nisqakunaqa yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunam. Qirisankunaqa yakupim kawsan. Huk rikch'aqkunaqa chukchuta huk unquykunatapas apan.

## Hawa t'inkikuna
Haq'arwitu

**Haq'arwitu**, **aqarqitu**, **aqaruway**, **chiyampu**, **ch'ariña**, **kharma** icha **tinti** nisqakunaqa *(ordo Orthoptera)* iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Haq'arwitukunap qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.

Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamachakunatam.

### Haq'arwitup mitan kamaynin
* Churchu / Ch'illik'utu / Suni waqracha *(Ensifera)*
* Ch'ariña / Chiyampu / Chutu waqracha *(Caelifera)*

## Hawa t'inkikuna
Suni waqracha

**Suni waqracha** *(Ensifera)* nisqakunaqa huk haq'arwitukunam, suni waqrachayuq, yura icha aycha mikhuq.

## Huk iskay rikch'aqkuna
*Ch'illik'utu, Ch'illiku, Sirp'ita, Hiki, Churchu *(Gryllidae)*
*Tuhu ch'illiku *(Gryllotalpidae)*
*Raphi haq'arwitu *(Tettigoniidae)*

## Hawa t'inkikuna
Qirisa

**Qirisa**, **Tispu** icha **Tintaya** nisqaqa llullu palamakunam. Aslla t'ikrakuq *(Hemimetabola)* nisqa palamakunap qirisankunaqa wiñakusqaña palama hinam *(Hemimetabola)* - ahinataq haqarwitu (aqaruway), usa, yura usa, winchuka -, hunt'a t'ikrakuq *(Holometabola)* nisqaptaq kuru hinam - ahinataq suntu (urunquy, champi, khachu), sisi, wayrunqu, pillpintu, piki. Pillpintup qirisanqa sika-sika nisqam.

Qirisaqa wiñan aswan kuti qaranta t'ikraspa. Wiñasqaña hunt'a t'ikrakuqpa kuru hina qirisanqa suqta kaq qara t'ikraypi marucham tukukun. Chay maruchamantaqa wiñakusqaña palamam t'uqyan.

## Kaypipas qhaway
* Huq'ullu (k'ayrap llullunkuna)

## Pukyukuna
Chukcha k'utu

**Chukcha k'utu** nisqakunaqa *(ordo Odonata)* tawantin phawanapaq raprakunayuq, aycha mikhuq palamakunam. Qirisankunaqa yakupi kawsan, hinallataq aycha mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Pakcha

**Qhampu uru**, **Pakcha** (Chinchaysuyu rimaykunapi *pakĉa* = "kusi-kusi") icha **Araknidu** *(classis Arachnida)* nisqakunaqa uchuy uywakunam, sillwichakim, pusaq chakiyuq, ancha k'awchi k'akllachayuq. Aswan pakchakunaqa aycha mikhuqmi.

Kaymi huk palama rikch'aq ñiqikuna:
* Khiki *(Acarina)* - amaku nisqakunapas
* Awaq uru *(Araneae)*: kusi-kusi, qhampu / apasanka 
* Chakisapa uru *(Opiliones)*
* Sira-sira *(Scorpiones)*
* *Amblypygi*
* *Palpigradi*
* *Pseudoscorpionida*
* *Ricinulei*
* *Schizomida*
* *Solifugae*
* *Uropygi*

## Hawa t'inkikuna
Awaq uru

**Awaq uru, Mik’umik’u** icha **Araña** *(Araneae)* nisqakunaqa q'aytu icha llika ruraq, aycha mikhuq pakchakunam.

## Huk rikch'aqkuna
* Qhampu
* Kusi-kusi
* Kuyucha

## Hawa t'inkikuna
Uru

**Uru** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

***[[Pakcha]]** *(Arachnida)*
****[[Awaq uru]]** *(Araneae)*: Apasanka (Qhampu), Kusi-kusi
****[[Chakisapa uru]]** *(Opiliones)*
*Ima sillwichakipas
*Runapaq ima millay kurukunapas (Chanka runasimipi)
*Uru wat'akuna (Titiqaqa quchapi)
*Uru runakuna (Uru wat'akunapi kawsaq runakuna)
Kusi-kusi

**Kusi-kusi** *(Araneidae)* nisqakunaqa uchuy awaq urukunam, sumaq muyulla hina llika ruraq, palamakunata hap'inapaq.

## Hawa t'inkikuna
Phaqcha

**Phaqcha** nisqaqa mayupi hutk'u suni tiyaypi hanaqmanta uraman urmaq yakum.


Rikcha:Havasu Falls 1a md.jpg|Havasu phaqcha, Arizona, Hukllachasqa Amirika Suyukuna.
Rikcha:African waterfall.jpg|Huk phaqcha, Afrikapi


## Hawa t'inkikuna
Apanqura

**Apanqura** *(Astacidae)* nisqakunaqa misk'i yakupi (mayupi, quchapi) kawsaq, aycha mikhuq pura-pura qara qaraqruyuwakunam.

## Hawa t'inkikuna
Suchuq

**Suchuq** nisqakunaqa *(classis Reptilia)* p'aspasapa qarayuq uywakunam.

Suchuqkunaqa pisqu hina runtukunatam wachan. Mana uqllaptinmi runtukuna inti q'uñiypi uqllakun.

## Suchuq rikch'aq ñiqikuna
* Charapa *(Testudines)*
* Ararankha *(Squamata)*
** Qaraywa *(Sauria)* 
** Mach'aqway *(Serpentes)*
** Kuru qaraywa *(Amphisbaenia)*
* Lagartu *(Crocodilia)*
* Tuwatara *(Rhynchocephalia)*
Mach'aqway

**Mach'aqway** *(subordo Serpentes)* nisqaqa chakinnaq, aycha mikhuq suchuq uywakunam, miyu kiruyuq icha miyu kirunnaq.

## Huk iskay mach'aqway rikch'aqkuna
* amaru *(Boidae)*
** illawi icha sach'a amaru *(Boa constrictor)*
** ukumpi *(Epicrates cenchria)*
** yana amaru *(Eunectes murinus)*
* *Colubridae*
** awahi mach'aqway *(Chironius scurrulus)*
** iwana mach'aqway *(Spilotes pullatus)*
* katari *(Viperidae)*
** p'ukru katari *(Crotalinae)*
*** susupi *(Lachesis muta)*
*** chiqap chanrara mach'aqway *(Crotalus spp.)*
*** amu kaskawil *(Bothrops spp.)*
**** sisin icha hirgun *(Bothrops atrox)*
**** luru mach'aqway *(Bothrops bilineatus)*
*** intiwarak'a *(Bothriechis schlegelii)*
** misti katari *(Viperinae)*
* *Elapidae*
** nak'a-nak'a *(Micrurus sp.)*
* qhawariy
** ampalaqwa
** hullut'uma
** khiwila
** ararankha
Pulipiap llaqta takin

Pulipiap llaqta takin, qhichwa simipi.

:*Qullasuyu, may sumaq kawsaypi*
:*jatun parlan munasqanchikta,*
:*qhispisqa, qhispisqa kay suyu,*
:*samanña qunqur chaki kayninqa.*
:*Allin sinchi p'utuynin qayna karqa,*
:*manchay tinkuy qhapariyninwan,*
:*kunanmi khuskachasqa purichkan*
:*misk'i takina thakwan tantasqa.*

**Qhuchuntin:**
:*Llaqtanchik pata jatun sutinta*
:*wiñay kusiy k'anchaypi waqaychasun,*
:*kumusninpi watiq tatalikusun:*
:*Wañuy qunqur chaki kawsayta!*
:*Wañuy qunqur chaki kawsayta!*
:*Wañuy qunqur chaki kawsayta!*

* Musika: Leopoldo Benedetto Vincenti
* Kastilla simipi simikuna: José Ignacio de Sanjinés

## Kaypipas qhaway
* Buliwya

## Hawa t'inkikuna
* Runasimi.de: Buliwyap Llaqta Takin
Wiraqucha

*Qun Tiksi Wiraqucha, Antikunapi Tawantinsuyu iñiypi dyus kay.
*Ispañamanta, lliw Iwrupamantapas hamusqa, kastilla simipi *blancos* nisqa runakunam, qhipa wiñaynin runakunapas.
*Qhapaq runakunata napaykuna rima.
Pura-pura qara

**Pura-pura qara** *(classis Malacostraca)* nisqakunaqa kachi icha misk'i yakupi kawsaq, hatun icha uchuylla, ancha kapka qarayuq qaraqruyuwakunam.

## Huk iskay rikch'aqkuna
* Yukra
* Langusta
* Apanqura

## Hawa t'inkikuna
Qaraqruyuwa

**Qaraqruyuwa** *(subphylum Crustacea)* nisqakunaqa yakupi kawsaq, yawsamaq nisqawan samaq uywakunam, sillwichakim.

Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
* Cephalocarida 
* Remipedia 
* Samanachaki *(Branchiopoda)* 
* Pura-pura qara *(Malacostraca)*: Apanqura, Yukra, Langusta, hukkunapas 
* K'akichaki *(Maxillopoda)*

## Hawa t'inkikuna
Wata puñuq

**Wata puñuq**, **Sach'a mach'ayway**, **Ati mach'aqway**, chinchay simipi **atakapi** icha **Amaru** *(familia Boidae)* nisqakunaqa ancha hatun, sach'a-sach'api sach'api kawsaq, miyu kirunnaq mach'aqwaykunam. Hap'isqa uywakunata ch'uwispa wañuchispa mikhunku.

**Amaru** llullakuypa machaway yarpamun hanaq pachamanta illapanuw.

**Amaru hacha**, qichwa pata hacha, rapranta aqaykur puchayan tullu pakishqa hanaman.

## Kaypas
* **Amaru** ayllu suti.

***Amaru Inka Yupanki**, Tawantinsuyu inka.

***Amaru marka wasi** inkakunapa wakan,  ñawpaq antisuyu siq'i.

* **Tupaq Amaru I** Willkapanpa inka, wañuchisqa Panchu Tulidu.

*** Tupaq Amaru II** sumay sutin Husi Kunturkankipa sumay sutin, payta wañuskachir amana qichwa niyaran harukuq ispaña runakunakuna.

* **Amaru mayu** qichwa sutin 'Mari Yuspa' mayupa.

* **Amaru kancha** unay urmasa wasikuna Qusqu hatun llaqta chawpinpi 

Huk qichwa qallupi, amaruta niyan: *Katari* ( Puliwyapi), *machaway* ( Apurimaq suyupi), *pushkuyllu* ( Ankash washawaqtapi).

## Amaru rikch'aqkuna
* Illawi / Sach'a amaru *(Boa constrictor)*
* Ukumpi / K'uychi amaru *(Epicrates cenchria)*
* Yana amaru *(Eunectes murinus)*

## Pukyukuna
Allpa yaku kawsaq

**Allyawiq** (kichwapi **Allyawik**) icha **Allpa** icha **hallp'a yaku kawsaq** nisqakunaqa *(classis Amphibia)* chiwiklla, huq'u qarayuq uywakunam, surq'anniyuq, wayra samaq, yakupi icha allpa patapi kawsaq. Lullunkunaqa, huq'ullu nisqa, yakupi kawsaspa challwa hina yawsamaq nisqawan saman.

Allpa yaku kawsaqkunaqa ancha llamp'u, ñut'u runtukunatam yakuman wachan. Chay runtumantaqa huq'ullu t'uqyan.

## Allpa yaku kawsaq rikch'aq ñiqikuna
* Wata-wata / Salamandra *(Caudata)*
* K'ayra / Lachak *(Anura)* (Hamp'atu nisqakunapas)
* Tapyamach'aqway *(Gymnophiona)*

## Pukyukuna


## Pukyukuna
K'ayra

**K'ayra**, **K'aylankuli**, **Lachak** icha **Wartaq** *(ordo Anura)* nisqakunaqa huk allpa yaku kawsaq uywakunam. Palamakunatam huk kurukunatam mikhunku. Yakupi kawsaq llullunkunataqa huq'ullu ninchikmi.

## Rikch'aqkuna
* *Leptodactylidae*
** Walaq, Win *(Leptodactylus pentadactylus)*
** Murintu *(Leptodactylus knudseni)*
** Unkulu *(Leptodactylus stenodena)*
** Kuwayu *(Leptodactylus rhodomystax)*
** Ukuymama *(Lithodites lineatus)*
** Rukuku *(Ceratophrys ornata)*
** Hirruhuma *(Ceratophrys cornuta)*
* *Dendrobatidae*
** Tumashibi *(Allobates femoralis)*
** Riyna *(Allobates zaparo)*
* Pikaltultu *(Hylidae)*
** Rigatun sapu *(Hyla boans)*
** Wankana sapu *(Hyla lanciformis)*
** Liyatan sapu *(Osteocephalus planiceps)*
** Wankana sapu *(Osteocephalus taurinus)*
** Llunta wayu, Kunawaru *(Phrynohyas resinifictrix)*
** Kuwayu *(Phrynohyas venulosa)*
* *Pipidae*
** Yaku sapu *(Pipa pipa)*
* Hamp'atu *(Bufonidae)*
** Machin sapu *(Bufo guttatus)*
** Muruintiw *(Bufo margaritifer)*
** Tulampa *(Bufo marinus)*
** Quri hamp'atu *(Bufo periglenes)*

## Hawa t'inkikuna
K'apa challwa

**K'apa challwa** nisqakunaqa *(classis Chondrichthyes)* k'apallayuq, manaraq chiqap tulluyuq challwakunam.

## K'apa challwakunap mitan kamaynin
* subclassis Elasmobranchii
** Raya *(superordo Rajomorphii)*
** Tiwrun *(superordo Selachimorpha)* 
* Khimira *(subclassis Holocephali)*

## Hawa t'inkikuna
Tullu challwa

**Tullu challwa** nisqakunaqa *(classis Osteichthyes)* tulluyuqña challwakunam, aswan challwa rikch'aqkunam.

## Tullu challwakunap mitan kamaynin
* Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)* 
* Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)* 

## Hawa t'inkikuna
Aycha wayt'ana

**Aycha wayt'ana** *(Sarcopterygii)* nisqakunaqa aychasapa wayt'anayuq tullu challwakunam.

## Mitan kamay
*Pillu wayt'ana *(Coelacanthiformes)*
*Surq'an challwa *(Dipnoi)*
**Tetrapodomorpha*

## Hawa t'inkikuna
Wach'i wayt'ana

**Wach'i wayt'ana** *(Actinopterygii)* nisqakunaqa wach'i hina tulluyuq wayt'anayuq tullu challwakunam.

## Mitan kamay
* (Polypteri)
** (Polypteriformes)
* (Chondrostei)
** (Acipenseriformes)
* (Neopterygii)
** (Semionotiformes)
** (Amiiformes)
** Hunt'a tullu challwa *(Teleostei):* tukuy challwakunap 96 %-nin rikch'aqninkunachá (kunan 25900 riqsisqa rikch'aqnin)

## Mayupi kawsaq rikch'aqkuna
* Such'i
* Trucha

## Mama quchapi kawsaq rikch'aqkuna
* Chuqi challwa
* Arinki
* Atun challwa
* Salmun
* Sardina

## Hawa t'inkikuna
Umachaki

**Umachaki** *(Cephalopoda)* nisqakunaqa umapi achka hap'ina chakikunayuq, kachi yakupi kawsaq, aycha mikhuq llamp'ukakunam.

## Mitan kamay
*Unqayru umachaki *([[Nautiloidea]])* (huk wasichayuq umachakikuna)
***[[Nautilida]]:* *[[Nautilus]]*, wañusqañakunapas
**huk wañusqañakuna
*Q'iwsu umachaki *([[Ammonoidea]]):* wañusqañakuna (Ammonites)
*Tullpu umachaki *([[Coleoidea]])*
***[[Belemnoidea]]:* wañusqañakuna (Belemnites)
***[[Neocoleoidea]]*
***Chunkachaki *([[Decapodiformes]] / Decabrachia / Decembrachiata)*
****Ukhu q'iwsucha *([[Spirulida]])*
****Sipya *([[Sepiida]])*
****Sipyacha *([[Sepiolida]])*
****Samanna / Kalamar *([[Teuthida]])*
***Pusaqchaki *([[Octopodiformes]])*
****Laqha pusaqchaki / Laqha pulpu *([[Vampyromorphida]])*
****Tullunnaq pusaqchaki / Pulpu *([[Octopoda]])*

## Hawa t'inkikuna
Raqta

**Raqta** nisqaqa (*Kuska ch'iqtan siq'i* nisqapas, QSHKS qillqaypi: *Kuska ch’eqtan seq’e*, kastilla simi: *diámetro*) huk p'allta muyup lliwmanta aswan suni chimpaq siwk siq'inmi, muyup chawpinninta puriq, iskay illwa hina sunim.
Chuntu

**Chuntu**, **Mintu** icha **Wamp'ar** (kastilla simipi: *pirámide*) nisqaqa huk pachankam, kimsak'uchu hina uyakunayuq, tiksi uyantaq k'imsak'uchum icha manam kimak'uchuchu. Chay kimsak'uchu hina, mana tiksi kaq uyankunaqa huk ñawch'in nisqa iñupim tinkunakun. Tiksi uyanqa achka k'uchum. Chay tiksiqa allinlla, huklla suni kaq manyayuq kaptinqa, *allinlla chuntu* ninchik.

Kimsak'uchulla chuntutaqa *[[tawantin kimsak'uchu]] (tetrahedron)* ninchikmi.

**Pirushtu**, Ankash qallupi

## P'ulin

Chuntup p'ulinnintaqa kay hinam yupahap'inchik: V = \frac{1}{3} Ah ; *A* = tiksip hallka k'iti k'ancharnin,
*h* = ñawch'inpa hanaq kaynin tiksimanta.

## Hallka k'iti k'anchar

Allinlla chuntup hallka k'iti k'ancharninta kay hinam yupahap'inchik: A = A_b + \frac{ps}{2}

## Layakuna
* phichqa uyayuq wamp'ar *(pirámide pentagonal)*
* sayt'u wamp'ar *(pirámide rectangular)*
Illwa

**Illwa** nisqaqa (*Chawpi ch'iqtan siq'i* nisqapas, QSHKS qillqaypi: *Chawpi ch’eqtan seq’e*, kastilla simipi: *radio*) nisqaqa p'allta muyup chawpinta hawanwan kuskachaq siwk siq'imi, raqtap ch'iqtanmi.
Tawak'uchu

**Tawak'uchu** (QSHKS: *Tawa k’uchu*, kastilla simipi: *cuadrángulo*) nisqaqa tawantin k'uchuyuq, tawantin manyayuq pampa suyum. Tukuy k'uchuqa yapanakusqa 360 k'atmayuq.

Sapanka k'uchu isqun chunka k'atmayuq kaptin, wask'a ninchikmi.

Tawantin kaqlla manyayuq wask'ataqa t'asra ninchikmi.
Panpa suyu

**Panpa suyu** nisqaqa (kastilla simipi: figura) ima huk p'alltapi kaqpas. Allin aswan nisqa **Rikuynin**  , mana panpallapichu.

## Huk panpa suyukuna
* P'allta muyu
* Kimsak'uchu
* Tawak'uchu
** Wask'a
** T'asra
* Pichqak'uchu
* Suqtak'uchu

## Willayllaykuna

## Kaypipas qhaway
* Pachanka
* Suyu
Suqtawask'a

**Suqtawask'a** nisqaqa (*"[[machina|mach'inam]]"* nisqapas) suqta wask'a hina chiruyuq, chunka iskayniyuq manyayuq, pusaq ñawch'inkunayuq pachankam.

Paqtan, suqta t'asra hina, kaqlla chiruyuq suqtawask'ataqa wayru (machina) ninchikmi.
Wallata

**Wallata** icha **Wachwa**, qusqu runasimipi **Waswa** *(Chloephaga melanoptera)* nisqaqa Antikunapi kawsaq pilim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
İzmir

**İzmir** llaqtaqa Turkya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

İzmirpiqa 3,500,000 runakunam kawsachkanku (2005 watapi).
Laqa

**Laqa** icha **pisara** nisqaqa (kastilla simipi: *pizarra*) ancha ñit'isqa ch'aqumanta tukusqa, rikch'arakusqa qiqllam, achka last'akunam palltasqa hina rikch'akuq.

Laqamantaqa wasi qatakunatam, qillqana pirqakunatas ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Isku rumi

**Isku rumi** (CaCO3; kastilla simipi: *caliza*) nisqaqa huk ancha pasqa rumim, **[[Kalsyu]] [[chimlasay puchq'u]]chasqam**.

Iskumanta rurasqa k'aspikunata yachay wasikunapi yana qillqana pirqapi qillqanapaqmi llamk'achinchik.

Ancha k'apka, sinchi isku rumitaqa pachar *(mármol)* ninchik. Chay pachartaqa wasichanapaqmi pirqa rumita hina llamk'achinchik.

Iksu kusaspa kalsyu muksitam (CaO, kusasqa isku, *cal viva* nisqa) ruranchik. Chay kusasqa iskutaqa wasichaypim llamk'achinchik. Yakuwan chapuspa isku chapusqa ruraptinchik kalsyu yakumuksim (Ca(OH)2) tukukun. Chay kalsyu yakumuksiqa wayra pachapi kaq chimlasaywan ancha k'apka iskutam ruranakuspa kusasqa tikakunata ancha allinta llut'achispa.

## Hawa t'inkikuna
Anqas umiña

**Anqas umiña**, CuAl6(PO4)4(OH)8•5H<sub>2</sub>O *(turquesa, jacinto)* nisqaqa huk anqas umiñam.

## Hawa t'inkikuna
Isku chapusqa

**Isku chapusqa** (kastilla simipi: *argamasa*) nisqataqa kusasqa iskutam (kalsyu muksitam, CaO), aquwan chaqruspa yakuwan chapuspa ruranchik. Chay isku chapusqataqa wasichaypim llamk'achinchik. Kalsyu muksiqa yakuwan kalsyu yakumuksim (Ca(OH)2) tukukun. Chay kalsyu yakumuksiqa wayra pachapi kaq chimlasaywan ancha k'apka iskutam ruranakuspa kusasqa tikakunata ancha allinta llut'achispa.

Iskuta simuntuwan chaqruptinchikmi, aswan sinchim pirqa tukukun.
Pachar

**Pachar** (kastilla simipi: *mármol*) nisqaqa ancha k'apka, sinchi isku rumim, kalsyu chimlasay puchq'uchasqam (CaCO3). Pachartaqa wasichanapaqmi pirqa rumita hina llamk'achinchik.

## Hawa t'inkikuna
Kalyu qullpa

**Kalyu [[qullpa]]** icha **Putasyu qullpa** (KNO3) nisqaqa huk kachim, **[[Kalyu]] [[qullpa p'uchqu]]chasqam**.

Qullpataqa kutasqa k'illimsawan sallinawanpas chaqruspa ayñikunapaq ratata allpatam ruranchik.
P'uchqu

Chaqllisinchipiqa **P'uchqu** nisqakuna prutunkunata quykuq imayaykunam. P'uchqu llipt'a ruranakuy nisqapi p'uchquqa llipt'aman prutuntam (yakuchaq pusitiwu q'ipisqa iñukuta) qun. P'uchquwanqa yaku iñuwa llipt'a hinam ruranakun, idrunyu q'ipisqa iñuwa (H3O+) tukuspa. Chayrayku p'uchqu yakuwan chulluchisqaqa qanchismanta pisim pH chani nisqata ruran.

Kay hinam yakuchaq kluruchasqa yakuwan ruranakunmi:
:HCl + H2O → H3O+ + Cl-

Kaymi huk iskay p'uchqukunam:
* Yakuchaq kluruchasqa (HCl)
* Salina p'uchqu (H2SO4)
* Qullpa p'uchqu (HNO3)
* Aqha p'uchqu (CH3COOH)
* Sisi p'uchqu (HCOOH)
Llipht'a

Chaqllisinchipiqa **Llipt'a** nisqakuna prutunkunata chaskiykuq imayaykunam. P'uchqu llipt'a ruranakuy nisqapi p'uchquqa llipt'aman prutuntam (yakuchaq pusitiwu q'ipisqa iñukuta) qun. Llipt'awanqa yaku iñuwa p'uchqu hinam ruranakun, yakumuksi q'ipisqa iñuwa (OH-) tukuspa. Chayrayku p'uchqu yakuwan chulluchisqaqa qanchismanta aswanmi pH chani nisqata ruran.

Kay hinam amunyaku yakuwan ruranakunmi:
:NH3 + H2O → NH4+ + OH-

Kaymi huk iskay p'uchqukunam:
* Amunyaku wapsi (NH3)
* Natriyu yakumuksi (NaOH)
* Kalyu yakumuksi (KOH)
Kusikusi

**Kusikusi** ( Arachnida ayllumanta, **Araneae** hukninmanta) nisqakunaqa wayrata samaq, 
hank'unillayuqtaq
 . Pusaq chakiyuqmi, siminkupas (chelicerae) chukchayuqmi chaywan miyunkuta churanku . Yaqa llapanku q'aytunta ruwanku.  Yaqa 53.000 kusikusiq rikch'aqninkuna, 136 ayllukunapas qillqasqaña kanku . 

Kusikusikunaqa llipin hatun hallp'akupi kawsanku, Antartika nisqallapin manaqa kawsankuchu, yaqa llapan chiqankunapitaq tiyanku, aswanqa mana tiyankuchu wayrapi utaq mama quchapi. Yaqa llapan kusikusikunaqa hap'ikuqmi kanku, hinallataqmi yaqa llipinku kurukunata mikhunku . Ashkha imaymana uywankuta hap'inku. Wakinqa panpa ukhukunapi pakakunku, chaymantan phawaylla lluqsispa chayninta puriq kuruchata hap'inku. Wakintaq q'aytunwan ‘llikakunata’ ruwanqaku, puriq kurukunaman wikch’ukunanpaq. Utaq lluqsispalla maqanakuyta qallarinku. Wakinqa allin p'ytaqkuna kanku.
Qara hampikamayuq

**Qara hampikamayuq** nisqaqa (kastilla simipi: *dermatólogo*) qarap unquyninkunata hampiq hampikamayuqmi.
Warmi unquy hampikamayuq

**Warmi unquy hampikamayuq** nisqaqa warmip unquyninkunamanta yachaq hampikamayuqmi, wiksayuq, wachakuchkaq warmikunata yanapaqpas.

## Kaypipas qhaway
* Wachachiq
Puñuchiq hampikamayuq

**Puñuchiq hampikamayuq** nisqaqa (kastilla simipi: *anestesista*)
runa kuchuypi unquqta musphachinawan puñuchiq hampikamayuqmi.
Wachachiq

**Wachachiq** nisqaqa wawata wachakuchkaq warmikunata yanapaq warmim.

## Kaypipas qhaway
*Warmi unquy hampikamayuq

----
Ñawi hampikamayuq

**Ñawi hampikamayuq** nisqaqa (kastilla simipi: *oculista*) ñawip unquyninkunamanta yachaq hampikamayuqmi.
Qaraywa

**Qaraywa**, **Allallanka** icha **Sukulluku** *(subordo Sauria)* nisqaqa tawantin chakiyuq, yura icha aycha mikhuq suchuq uywakunam.

## Huk iskay qaraywa rikch'aqkuna
* Infraorden Iguania
** Familia Agamidae: Chinu yaku dragun, Khlamidusawru
** Familia Chamaeleonidae: Khamilyun
** Familia Iguanidae: Iwana
** Familia Corytophanidae: Basilisku
** Familia Crotaphytidae
** Familia Hoplocercidae
** Familia Leiocephalidae
** Familia Leiosauridae
** Familia Liolaemidae
** Familia Opluridae
** Familia Phrynosomatidae
** Familia Polychrotidae
** Familia Tropiduridae
* Infraorden Gekkota
** Familia Gekkonidae: Geko
** Familia Pygopodidae
** Familia Dibamidae: Ñawsa qaraywa
* Infraorden Scincomorpha
** Familia Scincidae: Iskinku
** Familia Lacertidae: Iwrupa qaraywa
** Familia Teiidae: Uwiru, Tegu, Q'umir qaraywa.
** Familia Cordylidae
** Familia Gerrhosauridae
** Familia Gymnophthalmidae: Ñawi siwi qaraywa
** Familia Xantusiidae
* Infraorden Diploglossa
** Familia Anguidae: Lusyun
** Familia Anniellidae
** Familia Xenosauridae
* Infraorden Platynota (Varanoidea)
** Familia Varanidae: Komodo waran
** Familia Lanthanotidae
** Familia Helodermatidae: Gila qaraywa

## Hawa t'inkikuna
Llawq'a

**Llawq'a** icha **Allpa k'uyka** (Crassiclitellata icha Lumbricina) nisqakunaqa allpa ukhupi kawsaq pisilla suphuyuq sillwi kurukunam. Allpata siwaspa mikhuspa chaypi kawsaq añakikunatam ch'ulla kawsaykuqkunatapas mikhuspa allpata mast'aranmi. Chayrayku chakranchikkunapi puquq chakra yurakunapaq ancha allinmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawar ch'unqaq

**Yawar ch'unqaq**, **Yawar ch'unqa** icha **Mapamari** *(Hirudinea)* nisqakunaqa yakupi kawsaq sillwi kurukunam. Uywakunap runappas yawartam ch'unqan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Yawar ch'unqa (sut'ichana)

**huk [[yura]]kuna:**
* Yawar ch'unqa *(Oenothera spp.)*
** Qhichwa yawar ch'unqa *(Oenothera rosea)*
* Yawarchunka icha Awaymantu

**huk [[uywa]]kuna:**
* Yawar ch'unqa icha Yawar ch'unqaq
Muña

**Muña** *(genus Minthostachys, syn. Menthostachys)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq thansachakunam, hampi yurakunam.

## Hawa t'inkikuna
Sillwi kuru

**Sillwi kuru** *(Annelida)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwi-sillwi hina, kuru hina, chakinnaq uywachakunam, suphusapa *(Polychaeta)*, pisilla suphuyuq *(Oligochaeta)* icha suphunnaq *(Hirudinea)*. Puka yawarninmi sirk'akunapi purin, mana huk sunqu kaptinpas. Huk silli kurukunaqa - ahinataq llawq'a - añakikunata mikhun, hukkuna yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi.

Kaymi huk iskay sillwikuru rikch'aqkuna:
* Suphusapa *(Polychaeta)* - mama quchapi kawsaq sillwi kurukuna
* Chumpi kuru *(Clitellata)*
** Pisilla suphuyuq *(Oligochaeta)*
*** Llawq'a *(Lumbricidae)*
*** hukkunapas
** Yawar ch'unqaq *(Hirudinea)*

## Hawa t'inkikuna
Q'aytu kuru

**Q'aytu kuru** *(Nematoda)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwinnaq, llusp'i, chakinnaq uywachakunam. Aswan q'aytukunaqa allpapi mayninpipas kawsaptin, huk achka rikch'aqkunataq uywakunapi runapipas atam kaspa kawsanku. Huk q'aytu kurukuna yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi.

Kaymi huk iskay q'aytu kuru rikch'aqkuna:
* Pila k'uyka *(Ascaris lumbricoides)*
* T'ipki kuru *(Enterobius vermicularis = Oxyuris vermicularis)*
* Ch'iwi kuru *(Necator americanus, Ancylostoma duodenale)*

## Hawa t'inkikuna
Pampa kuru

**Pampa kuru** *(Platyhelminthes)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwinnaq, llusp'i, chakinnaq, siki hutk'unnaq uywachakunam. Muyuri kuru *(Turbellaria)* nisqakunaqa yakupi, allpapi mayninpipas aycha mikhuspa kawsaptin, lliw wakin pampa kuru rikch'aqkunataq uywakunapi runapipas atam kaspa kawsanku.

Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
*Muyuri kuru *(Turbellaria)*
*Kinwara *(Cestoda)*
*Ch'iwi pampa kuru *(Monogenea)*
*Ch'unqa pampa kuru *(Trematoda)*: Alikuya (*Fasciola hepatica*), huk atamkunapas

## Hawa t'inkikuna
Kinwara

**Kinwara**, **Unkaka** icha **Wincha k'uyka** *(Cestoda)* nisqakunaqa huk uywakunap runappas ch'unchulninkunapi kawsaq atam pampa kurukunam. Unkakakunaqa llut'aq umayuq, rakisapa, ch'unchulnaq kurukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
*Khuchi kinwara *(Taenia solium)*
*Waka kinwara *(Taenia saginata)*
*Challwa kinwara *(Diphyllobothrium latum)*
*Allqu kinwara *(Echinococcus granulosus)*
*Atuq kinwara *(Echinococcus multilocularis)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pila k'uyka

**Pila k'uyka** *(Ascaris lumbricoides)* nisqaqa huk runappas ch'unchulninkunapi kawsaq atam q'aytu kurum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
K'uyka

**K'uyka** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Llawq'a (allpa k'uyka, *Lumbricidae*)
*Kinwara (wincha k'uyka, *Cestoda*)
*Pila k'uyka *(Ascaris lumbricoides)*
Sallqa

**Sallqa** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
***[[Sallqa pacha]]**, kawsay pachapi tukuy imapas mana runap rurasqanchu, Pachamamap rurasqansi
***[[Sallqa uywa]]**, sallqapi kawsaq animal, mana runap uywasqanchu
*Sallqa yura, **[[k'ita yura]]**, sallqapi wiñaq yura, mana runap puquchisqanchu
***[[Sallqa suyu]]**, Javier Pulgar Vidal-pa kamasqan Piruwpi sallqa pachapi hanaq kaykama pusaqnintin suyukuna
***[[Suni suyu]]**, Javier Pulgar Vidal-pa kamasqan huk sallqa suyu
***[[Hallka]]** *(Jalca)*, chincha Antikunapi huk sallqa suyu
Akakllu

**Akakllu**, **Hak'akllu**   icha **Jak'achu** *(Colaptes rupicola)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yaka-yakam. Piruw suyupi, Ikwadur mama llaqtap urayninpi, Buliwya suyup kuntipi, chinchay Arhintinapi, chinchay Chilipi kawsan.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Waywash

*Achuqalla (chinchaysuyu rimaykunapi) -
**Chupasapa achuqalla (Awya Yalapi)
**Uchuy achuqalla (Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapi)
**ama waywacha nisqawan pantaychu!
*Waywash urqukuna (Anqash suyupi);
*Waywash rimay (Hunin, Wanuku, Anqash, Pasqu suyukunapi);
Quyllur yachay

**Quyllur yachay** icha **Chask'a yachay** nisqaqa hawa pachamanta, quyllurkunamanta, planitakunamantapas yachaymi.
 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Waman

**Waman** *(genus Falco)* nisqaqa yaqa tukuy tiksi muyuntinpi kawsaq uchuy hap'iq pisqukunam.

## Kaypipas qhaway
* K'illichu

## Hawa t'inkikuna
Amaru kuntur

**Amaru kuntur** ( &nbsp; *Scorpius*, Σκορπιός "sira-sira", **Sco** ♏) nisqaqa huk waranim.

Lliw quyllurninkunamanta astawan k'anchaqqa Chuqichinchay (*Antares*, Αντάρης) nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Anka

**Anka** *(Geranoaetus melanoleucus)* nisqaqa huk hatun hap'iq pisqum, antikunapi kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Pachakawri

**Pachakawri** icha **Ch'askaplata** *(meteoro)* nisqaqa Tiksimuyuman urmachkaspa wayra pachapi rawrachkaspa quyllur hina ratullalla achkiq rumim. Mana hunt'alla rawraspaqa allpa hawaman urmaspa pachakawri rumim tukukun.
Killi

**Killi** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

*Killi sach'a, huk chunta yura rikch'aq aylluman kapuq yura
*K'illichu, huk hap'iq pisqu
Hap'iq pisqu

**Hap'iq pisqu** *(ordo Falconiformes)* nisqaqa chakinpi sillukunawan uywakunata hap'iq, aycha mikhuq pisqukunam, p'unchawpi phawaq.

## Huk iskay Piruwpi kawsaq rikch'aqkuna
**[[Accipitridae]]**
*Anka *(Geranoaetus melanoleucus)*
*Wamanpallpa *(Buteo poecilochrous)*
**[[Falconidae]]**
*Waman *(genus Falco)*
*K'illichu *(Falco sparverius)*
*Alqamari *(Phalcoboenus megalopterus)*
*Kurikinka *(Phalcoboenus carunculatus)*
*Qaranchu *(Caracara plancus)*
*Siwanku icha Shiwanku *(Milvago chimachima)*

## Hawa t'inkikuna
Antikuna atuq

**Antikuna atuq** icha **Piruwanu atuq** *(Lycalopex culpaeus = Pseudalopex culpaeus = Dusicyon culpaeus)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Abya Yalapi kawsaq.

Antikunapi kawsaq atuqmi.


Rikcha:Culpeo MC.jpg|Huk atuq (saywapi Buliwya - Chili)


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mach'aqway (warani)

**Mach'aqway** ( &nbsp; *Cancer*, Καρκίνος "apanqura", **Cnc** ♋) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Hatun chimpansi

**Hatun chimpansi** *(Pan troglodytes)* nisqaqa huk hatun k'usillum, aswan hatun chimpansi rikch'aqmi, Afrikapi kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Hatun k'usillu

**Hatun k'usillu** icha **Runa k'usillu** nisqakunaqa (ñawpa pacha *familia Pongidae* nisqa, kunantaq runakunawan *familia Hominidae* nisqawan ch'aqtasqa) huk runa hina hatun, chupannaq k'usillukunam, Afrikapi Asyapipas kawsaq.

## Rikch'aqkuna
* Chimpansi (*Pan*) - Aphrikapi kawsaq
** Hatun chimpansi (*Pan troglodytes*) - Aphrikapi kawsaq
** Uchuy chimpansi (*Pan paniscus*) - Aphrikapi kawsaq
* Gurila (*Gorilla*) - Afrikapi kawsaq
** Kunti gurila (*Gorilla gorilla*)
** Anti gurila (*Gorilla beringei*)
* Orangutan (*Pongo*) - Asyapi kawsaq
** Anti orangutan (*Pongo pygmaeus*)
** Kunti orangutan (*Pongo abelii*)

## Hawa t'inkikuna
Atawka

**Atawka**, icha *Lupu* (Luw) *(Canis lupus,* kastilla simimanta: *lobo)* nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas (Kanada, Hukllachasqa Amirika Suyukuna) kawsaq.

Ñawpa pacha runa atawkata manaqa atuqta uywaptinsi allqus paqarisqa.

## Hawa t'inkikuna
Liyun

**Liyun** *(Panthera leo,* kastilla simimanta: *león)* nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Afrikapi kawsaq. Ñawpa pachas uralan Iwrupapi Asyapipas kawsasqa, kunantaq chaypi wañusqañam, manataq 300-lla liyun Barat mama llaqtapi (Gujarat suyupi).

Liyunqa Afrikapi lliwmanta aswan hatun aycha uquqmi. Kanchakunapim chakun, aswantaq chinakunam. Huk kanchapi huklla urqum aswan chinakunawan.

## Hawa t'inkikuna
Ch'isin Paya

**Ch'isin Paya**, **Chisin Paya**, **Mamana**, **Paya Chaska** icha **Chuchu quyllur** ( &nbsp; *Virgo*, Παρθένος "taski", **Vir** ♍) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Tikri

**Tikri,** **Tikris** icha **Tikhiri** *(Panthera tigris,* kastilla simimanta: *tigre)* nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Asyapi kawsaq.

Tikriqa liyunmanta aswan hatun aycha uquqmi. Ch'ullallam chakun.

## Hawa t'inkikuna
Wayrunqu

**Wayrunqu** *(genus Xylocopa)* nisqakunaqa huk hatun sallqa lachiwakunam. Mayninpi mana sisachaspa tuktup wayta raphinkunata p'itispa tuktu misk'ita suwankum.

* **Urunquy** niyampi Ankash qallupi.

## Hawa t'inkikuna
Qurila

**Qurila** (genus *Gorilla*) nisqakunaqa huk yura mikhuq hatun k'usillukunam, Aprikapi kawsaq.
Iskaynintin rikch'aqmi:

*Kunti Qurila (*Gorilla gorilla*)
*Anti Qurila (*Gorilla beringei*)

## Hawa t'inkikuna
Orangutan

**Orangutan** (genus *Pongo*) nisqakunaqa huk yura mikhuq hatun k'usillukunam, Indunisyapi (Kalimantan wat'api, Sumatera wat'apipas) kawsaq.
Iskaynintin rikch'aqmi:

* Anti orangutan (*Pongo pygmaeus*), Kalimantan wat'api kawsaq
* Kunti orangutan (*Pongo abelii*), Sumatera wat'api kawsaq

## Hawa t'inkikuna
Tiwrun

**Tiwrun** icha **Tipurun** nisqakunaqa *(superordo Selachimorpha)* huk k'apa challwakunam, aycha mikhuq. Aswan tiwrunkunaqa ancha hatunmi, hatun uywakunatapas mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Alpha Centauri

**[[Llama Ñawi]]** (**Alpha Centauri**, **α Centauri**, **Rigil&nbsp;Kentaurus**, **Toliman**, **Bungula**) nisqaqa Kintawru waranipi iskaynintin quyllurmi: *Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;B* nisqa aswan uchuy killmu quyllurqa *Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A* nisqa aswan hatun q'illuta allillamanta muyupayanmi.

Ñuqanchikmanta, inti llikamanta 4,34&nbsp;achkiy wata karu kaspanmi, ñuqanchikmanta lliwmanta aswan sispa quyllurmi.

Kintawru waranipiqa lliwmanta astawan achkiq quyllurmi, −0,27m quyllur. Lliw quyllurkunamantataq kimsa ñiqin astawan achkiqmi.
Raya

**Raya** nisqakunaqa (superordo Rajomorphii icha Batoidea) kinrayman ancha hatun k'apa challwakunam. Uchuylla uywachakunatam mikhunku.

Ancha achka rayakunaqa mama quchakunapim kawsan. Huk rikch'aq rayakunataq mayukunapim, ahinataq Amarumayupim kawsan, ahinataq wach'i rayam (*Plesiotrygon iwamae*), puma rayapas (*Potamotrygon hystrix*).

## Hawa t'inkikuna
Mikikiray

**Mikikiray** ( &nbsp; *Aquarius*, Υδροχόος "yaku runa", **Aqr**, ♒) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Wallina

**Wallina** icha **Hatun yakuwayt'a** kaykunaqa *(ordo Cetacea)* taksa, hatun icha ancha hatunkaray challwahina rikch'akuq ñuñuqkunam, aycha mikhuq.

Yakupi kawsaspanpas, wayratam surq'anwan samanku. Kawsaqña uñakunata wachaspa ñuñuchinmi.

Kiru wallina *(Odontoceti)* challwakunatam, umachakikunatam, pisqukunatam, ñuñuqkunatapas mikhun, last'acha wallinakunataq *(Mysticeti)* uchuylla uywachakunata yakumantam suysun.

## Mitan kamay
Pusaq chunka rikch'aqtam riqsinchik, iskay urin rikch'aq ñiqiman, chunka hukniyuq rikch'aq aylluman allichaspa.

## Hawa t'inkikuna
Tupaturka

**Tupaturka** ( &nbsp; *Capricornus*, Αιγόκερως "kawra waqra", **Cnc** ♑) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Urquchillay

**Urquchillay** icha **Aysana** ( &nbsp; *Libra*, Ζυγός "aysana", **Lib** ♎) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Phuqpuri

**Phuqpuri,** **Phukpuri**, **Phukya**, **Phuqya,** **Phukllu** icha rilphin, **tilphin** (lilphin) *(familia Delphinidae)* nisqakunaqa awan pisi kiru wallinakunam. Phuqpurikunaqa challwakunatam umachakikunatapas mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
Mamut

**Mamut** *(Mammuthus primigenius)* nisqaqa huk wañusqaña elephanti rikch'aqmi. Ancha suphusapas karqan. Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Awya Yalapipas kawsaqsi karqan, chhullunku pachapi.

## Hawa t'inkikuna
Hakari

**Hakari**, **Yakari** (kastilla simimanta *lagarto*), **Matinka** icha **Hatunpalu** (Crocodylia) nisqakunaqa ancha hatun aycha mikhuq suchuqkunam. Sach'a-sach'akunapi mayukunapi kawsaspa hatun uywakunatapas mikhunku.

## Mit'an kamay
* **Superfamilia Gavialoidea**
** **Familia [[Gavialidae]]**
*** Genus *Gavialis* - Gawyal
* **Superfamilia Crocodyloidea**
** **Familia Mekosuchidae** (wañusqaña)
** **Familia [[Crocodylidae]]**
*** Subfamilia Crocodylinae - Kukurilu
*** Subfamilia Tomistominae - Falso Gharial/Gavial
* **Superfamilia Alligatoroidea**
** **Familia Nettosuchidae** (wañusqaña)
** **Familia [[Alligatoridae]]**
*** Subfamilia Alligatorinae - Aligatur
*** Subfamilia Caimaninae - Kayman
****Challwa Hakari / Yuraq Hakari *(Caiman crocodilus)*
****Yana Hakari *(Melanosuchus niger)*
****Uchuylla Hakari *(Palaeosuchus palpebrosus; Palaeosuchus trigonatus)*

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Qaqa paluma

**Qaqa paluma** *(Columba livia)* nisqaqa huk urpim, Iwrupapi, Asyapi, Aphrikapipas kawsaq. Awya Yalapi musuq rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pichakunki

**Chakana**, **Pichakunki**, **Urqurara**, **Pichana**, **Pichqa** icha **Qispiqullan** (*Orion*, Ωρίων, **Ori**) nisqaqa huk waranim.

## Hawa t'inkikuna
Qullqa

**Qullqa** nisqaqa ima waqaychanapaq puystupas icha wasipas. Mikhunakunatam, wasichanakunatam, churana p'achakunatam, hukkunatapas waqaychanchik.
Pichana

**Pichana** nisqawan wasinchikta pichaspa qhanramanta, map'amanta, ch'ichimanta, wiswimanta llimphuchanchikmi.

Pichanakunataqa pichana thansakunamantam (*[[Senna aphylla]] [Fabaceae], [[Neosparton aphedroide]] [Verbenaceae],* hukkunamantapas) ruranchik.

Kirunchiktaqa kiru pichanawan pichanchik, kurkunchiktataq iskuwilla nisqa kurku pichanawanmi.

## Kaypipas qhaway
* Pichakunki (Warani)

## Hawa t'inkikuna
Suchi

**Suchi** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Such'i: huk challwa, Titiqaqa quchapi kawsaq
*Muchhi: huk uya qara unquy
Uranu (puriq quyllur)

**Uranu** (latin simimanta: *Uranus*, kastilla simipi: *Urano*) nisqaqa intimanta qanchis karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Niptun (puriq quyllur)

**Niptun** (latin simimanta: *Neptunus*, kastilla simipi: *Neptuno*) nisqaqa intimanta pusaq karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Ñuñu warani

**Ñuñu warani** nisqaqa (kastilla simipi: *galaxia*, grigu simimanta: Γαλαξίες, "ñukñu, lichi hina") achka kapunakuq quyllurkunam. Anchakaray karumanta rikusqa, lichi *(ñuñu)* hinam rikch'akun. Ñuqanchikpa ñuñu waraninchikqa Qullqaquyllur nisqam.

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay