open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Añaka

**Añaka** nisqaqa ima misk'i kaq mikhunapas, asukarniyuq kaq, ahinataq:
*Lachiwa misk'i
*Chankaka
*Chukulati
*hukkunapas
Mihu

**Mihu** (*Panicum miliaceum*; ) nisqaqa huk riwi yuram, Asyapi, Iwrupapipas puquchisqa. Yanusqa murunkunatam mikhunku.
Chankaka

**Chankaka** nisqaqa achka chullusqa asukarniyuq, ancha misk'i puriqllam, misk'i wirumanta icha rimulachamanta asukar ruraptinku paqariq.
Pastil

**Pastil** *(pastel)* icha **Turta** *(torta)* nisqaqa riwi hak'umanta mantikillawan, asukarwan, rurukunawanpas patasqapas (phutisqapas).

## Kaypipas qhaway
* Qhaqti
Yuyupa

**Yuyupa** nisqaqa chawa, kachisqa yuyukunamanta - ahinataq pilliyuyu, chilltu, kaywa, kachun, hukkunapas - mama aqhawan yura wirawanpas chaqrusqa mikhunam.
Mantikilla

**Mantikilla** nisqaqa (kastilla simimanta: *mantequilla*) lichip natanmanta rurasqa sinchi mikhunam, wirasapa, aslla yakuyuqpas.

## Hawa t'inkikuna
Abuná mayu

**Abuná mayu** nisqaqa huk 375&nbsp;km suni mayum, Brasilpi, Buliwyapipas. Pukyunmi Anti Walla (Buliwya)|Anti Walla]]pi, yaku tinkuqmi Chipamanu mayumanta Caramanu mayumantawan, Pando suyupi.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Quñuqranra

**Quñuqranra** (kastilla simipi: *Coñocranra*) nisqaqa huk urqum, Piruwpi, Yana Urqukunapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.181 mitrum aswan hanaq. 

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Turumuchu

**Turumuchu** (*Toromocho*) nisqaqa huk urqum, Piruwpi, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Muruqucha distritupi. Pikchunqa mama quchamanta  4.600 mitrum aswan hanaq. 

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Nata

**Nata** nisqaqa lichip hawanpi kaq wirasapa kaqninmi.

Qaywisqa natataqa pastilwanmi qaranku. Natamantaqa huk añakakunatam ruranku.

Natamantaqa sinchita qaywispa mantikillatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Sinchi muyuq wayra

**Sinchi muyuq wayra** *(tornado)* nisqaqa tuyllalla ancha uchuylla k'itichapi kachkaq pillunkuy wayram, ancha sinchita phukuq. Chay pinkuyllaqa maymantapas maymanpas purinmi, ichataq huk tuyllapi huk pustuchapi kachkan, ichataq ancha hawamanmi kachkan.

Chay hatun wayrakunaqa achka imakunatapas apakuyta atinmi, runakunata anchata llakichispa.
Hatun pillunkuy

**Hatun pillunkuy**, **Khunu wayra** icha **Akapana** *(hurakan)* nisqaqa ancha hatun k'itipi pillunkuq, ancha sinchita phukuq wayram.

Chay hatun pillunkuykunaqa achka imakunatapas apakuyta atinmi, runakunata anchata llakichispa.
Martinik

**Martinik** icha **Martiniku** nisqaqa (pharansis simipi: *Martinique*) Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk wat'am, phransis kulunyam.
Arani qucha

**Arani qucha** icha **Araré qucha** (kastilla simipi: *Laguna Arani* / *Laguna de Araré*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk qucham,  Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Luritu munisipyupi, Luritu kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Kunkawa qucha
* Larga qucha
* Musu runa
## Hawa t'inkikuna
* Luritu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Victoria qucha (Beni)

**Victoria qucha** (kastilla simipi: *Laguna Victoria*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, Baure munisipyupi, Yanamayu ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Iténez mayu
## Hawa t'inkikuna
* Baure munisipyu: yupaykuna, saywitu
Musuq Pacha qucha

**Musuq Pacha qucha** (kastilla simipi: *Laguna Nuevo Mundo*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, San Andrés munisipyupi, Santa Krus suyupipas, Warayu pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* San Jorge qucha 
* Taborga qucha
* Warayu runa
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu Marbán pruwinsya
Kunkawa qucha

**Kunkawa qucha**, **San Jorge qucha** icha **San José qucha**  (kastilla simipi: *Laguna de San Jorge / San José Conguagua*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Santa Krus suyupipas, Warayu pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Ispaña qucha
* Musuq Pacha qucha
* Taborga qucha
* Warayu runa

## Pukyukuna
San Antonio qucha (Beni)

**San Antonio qucha** (kastilla simipi: *Laguna San Antonio*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Moxos pruwinsyapi, San Ignacio kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Chiman runa
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Isiriri qucha
* Musu runa
* Secure mayu
* Yurakari runa
## Hawa t'inkikuna
* San Ignacio munisipyu (=Moxos pruwinsya): yupaykuna, saywitu
Las Habras qucha

**Las Habras qucha** (kastilla simipi: *Laguna Las Habras*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Mamuriy mayu
La Sarca qucha

**La Sarca qucha** (kastilla simipi: *Laguna La Sarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Mamuriy pruwinsyapi, Puerto Siles munisipyupi.

## Hawa t'inkikuna
* Puerto Siles munisipyu: yupaykuna, saywitu
Usiyanu qucha

**Usiyanu qucha** (kastilla simipi: *Laguna El Océano*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* / www.bolivianland.net
## Hawa t'inkikuna
Carreras qucha

**Carreras qucha** (kastilla simipi: *Laguna Carreras*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk qucham.
Larga qucha (Beni)

**Larga qucha** icha **Hatun qucha** (kastilla simipi: *Laguna Larga*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, San Andrés munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Arani qucha
* Kunkawa qucha
* Musu runa
## Hawa t'inkikuna
* San Andrés munisipyu: yupaykuna, saywitu
Illampu chullunku qucha

**Illampu chullunku qucha** (kastilla simipi: *Laguna Glaciar*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Wallapi,  huk chullunku qucham, Illampu-Janq'u Uma qutupi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi.
K'ara qucha

**K'ara qucha** (icha **Q'ara qucha**) (aymara simipi: *K'ara quta* (icha *Q'ara quta*)), kastilla qillqaypi: *Laguna Khara / Laguna Kara*) nisqaqa Buliwya suyupi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, Suniqira kantunpi.
 

## Kaypipas qhaway
* Kañapa qucha
* Tapakilcha
* K'ara quta urqu, P'utuqsi suyu, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi, Irupata kantunpi
## Hawa t'inkikuna
Hatun Wayllaqucha

**Hatun Wayllaqucha** (kastilla simipi: *Laguna Pastos Grandes*) nisqaqa huk kachi qucham, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, Suniqira kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Tapakilcha
* Kañapa qucha
* Buliwyap Kunti Wallan
## Pukyukuna
* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
Qhaqti

**Qhaqti** icha **Tarta** nisqaqa ruruwan sankhu patasqapas (phutisqapas).

## Rikchakuna

Image:Raspberry and blueberry tart by Alexander Kaiser.jpg|Puka khari-khari arandanuwan qhaqti
Image:Strawberry tart by Kirti Poddar.jpg|Muntipuquy qhaqti
Image:Tarts by Denise Chan.jpg|Muntipuquy, lurasnu qhaqti
Image:Grape tart by yoko.jpg|Uwas qhaqti
Image:French apple tart by Gaeten Lee.jpg|Ransis mansana qhaqti
Image:Strawberry, kiwi and blueberry tart by rmkoske.jpg|Charusqa wayu qhaqti
Image:Chocolate tarts by Tammy Green.jpg|Chukulati qhaqtikuna
Image:Mexican blackberry tart by yoko.jpg|Khari-khari qhaqti


## Kaypipas qhaway
*Pastil (turta)
Yukhur

**Yukur** icha **Yukhur** nisqaqa (turkiya simimanta: *yoğurt*) sapaq añakikunap *([[Lactobacillus]] sp.)* p'uchqusqan lichimanta rurasqa khaka (allpi) mikhunam.

## Hawa t'inkikuna
Llump'ay kamay

**Llump'ay kamay** nisqaqa *(higiene, *grigu simimanta* υγιεινή [τέχνη] (ygieinī´ [téchnī])* wasita, runap kurkunta llump'aychay, pichay, ch'uyanchay ruraykunam, unquykunata hark'anapaq, runap qhali kananpaq.

Kaymi llump'ay kamay ruranakunam:
* Runap kurkunta:
** Mayllakuy;
** Kiru pichay;
** Ñaqch'akuy (chukchata);
* Wasita:
** T'aqsay (p'achata);
** Wasi pichay;
** Unquchiq qulluy.
Mayllakuy

**Mayllakuy** nisqaqa runap yakuwan mayllanawan llump'achakuyninmi.

Mayllakunanpaqqa runa armakunmi - mayu, quchapi, wasipi armapi - ichataq mayllakunmi ch'illamip patanpi, p'uruñawan icha mayu patapi.

Mayllanakunaqa kaymi:
*T'arta (hawun)
*Ch'uchu ruru
*Ruq'i saphi

Chukchankunataqa chuksa t'aqsanawanmi t'aqsakun.
T'arta

**T'arta** icha **Hawun** nisqaqa wira p'uchquchasqa alkali q'illaykunam -natriyupas kalyupas. T'artawanqa mayllakunchikmi.

T'artataqa wiraman alkali llipt'atam yapaspa ruranku.
Maqchiy

**Maqchiy** nisqaqa imatapas yakuwan maqchinawanpas llump'achaymi niyta munan, ahinataq:
***[[Mayllay]]**: ima mana p'acha kaqtapas maqchiy;
***[[Mayllakuy]]**: kurkunta maqchikuy;
***[[T'aqsay]]**: p'achata maqchiy,
Maqchina

**Maqchina** nisqakunaqa imatapas llamp'aychanapaq, maqchinapaq llamk'achisqa imayaykunam. Iñuwankunaqa huk yakumasi kaq ñawch'iwan huk wiramasi kaq ñawch'iwanpas. Chaywan wirata yakupi chulluchiytam atinku.

Kaymi huk maqchina layakunam:
* T'arta (hawun): wira p'uchquchasqa alkali q'illay;
* T'aqsanapi kaq maqchina imayaykuna;
* huk yurakunapi (ahinataq ch'uchu, sulluku rurupi, ruq'i saphipi) kaq sallqamanta maqchinakuna;
* hukkunapas.

## Hawa t'inkikuna
Waywacha paparawa

**Waywacha paparawa** *(genus Perebea)* nisqakunaqa huk sach'akunam. Rurunkunapi mayllana imayaymi, chukcha t'aqsanapaq llamk'achisqa.
Ch'uchu

**Ch'uchu** nisqakunaqa *(genus Sapindus)* huk sach'achakunam, thansakunam. Rurunkunapi mayllana imayaymi, chayrayku mayllakunapaqmi llamk'achinchik.

## Rikch'aqkuna
* *[[Sapindus delavayi]]*: China, India.
* *[[Sapindus drummondii]]*: (syn. *S. saponaria* var. *drummondii*)EE. UU., México.
* *[[Sapindus emarginatus]]*: Sur de Asia.
* *[[Sapindus marginatus]]*: Florida a Carolina
* *[[Sapindus mukorossi.]]*: India, Chunwa, Himalaya.
* *[[Sapindus oahuensis]]*: Hawaii.
* *[[Sapindus rarak]]*: Asia.
* *[[Sapindus saponaria]]* (sulluku): Florida, Caribe, Centroamérica.
* *[[Sapindus tomentosus]]*: China.
* *[[Sapindus trifoliatus]]*: India, Pakistán.

## Hawa t'inkikuna
Huq'u

**Huq'u** icha **uqhu** nisqaqa ima yakusapa kaqpas. Kaypi qhaway:
***[[Parquy]]** (qarpay)
***[[Para]]y**
***[[Challpuy]]** (huq'uchay)
* **[[Uqhu (suyu)]]**, huk uqhu suyu (kastilla simipi: *bofedal*)
Musu runa

**Muqha runa, Muha runa** icha **Musu runa** (kastilla simipi: *Moxos, Moxeño, Mojeño*) nisqaqa lliw arawak rimaykunaman kapuq musu simita rimaq runakunam, chinchay Puliwyapi, Beni suyupi, tiyaq.

## Tiyay
Mayukuna: Hatun Sach'amayu, Mamuriy mayu

## Rimay
Moxos runakunaqa musu simitam rimanku.

Huk rimakuna (Qhichwa simi - musu simi):
* ñuqa - nuti
* pay - ema
* qhari - achane
* warmi - eseno
* inti - saache
* killa - coje
* yaku - une
* nina - yucu

## Kaypipas qhaway
* Isiboro Secure mamallaqta parki
## Pukyukuna
Ch'uñu

**Ch'uñu** nisqaqa qasapi chullunkuchaspa intip wach'inkunapi q'uñichispa chayta achka kuti kutipayaspa ch'akisqa papam.

Ch'uñuta ruranapaqqa papakunataqa qasaq pachaman mast'arinchik. Pacha laqhayaptin, papakunataqa iskay, kimsa tutata qasaqpi saqinchik. Papap qaran lluqsinanpaqqa chakinchikwan sarurinchik, runawan warmiwanpas llamk'aspa. Chaymantataqmi saqirinchik ch'akinanpaq.

Muraya nisqa yuraq, aswan chaniyuq ch'uñuta ruranchik yana ch'uñukunata mayuman churaspa. Puriq yakum pachap qaranta apaykuspa t'iqpan, papakunata yuraqchaspa.
Muraya

**Muraya** icha **Tunta** (aymara simimanta) mayupi t'iqpasqa, yuraqchasqa ch'uñum, yana ch'uñumanta aswan chaniyuqmi.
El Niño

**El Niño** nisqaqa (kastilla simimanta, *[[wawa]], [[maqt'a]]cha, wawacha kaqraq [[Jesus]]cha*, Nawidad p'unchawkunarayku) sapa kimsamanta pusaqkama watapi Inti Raymi icha Nawidad p'unchawkunapi Piruwpa chalanpi Pasiphiku mama quchap yakunpa q'uñikuyninmi.

Chay q'uñikuywanqa yakupi sallqa uywachakunam wañukun. Chayrayku challwakunam ayqikun icha yarqaywan wañukunmi, manaña mikhunata tarispa. Chayrayku chay watakunapi challwaqkuna nawidad p'unchawkunapi manañam challwakunata hap'inchu, mana allin musikuyninmanta anchata llakikuspa.

Pasiphiku mama quchapi yakup chiriyayninqa La Niña nisqam.
La Niña

**La Niña** nisqaqa (kastilla simimanta, *[[p'asña]]cha*, El Niño nisqap hayunmanta sutinchasqa) El Niño nisqa Piruwpa chalanpi Pasiphiku mama quchap yakunpa q'uñikuyninmanta yakup chiriyayninmi.
Ch'aki

:*Kashamarkapiqa *'ĉaki (chaki)** nisqapaq **ch'aki** qillqankupas.''
Ima **ch'aki** kaqpas manam [[yaku]]yuqchu, manam [[huq'u]]chu. Kaypi qhaway:
*Mana munasqa ch'aki kay, yaku muchuy, qhaway **ch'akiy**;
*Mana upyana yakuyuq kay, qhaway **yakunayay**;
*Huk imakunatapas aswan allinta waqaychanapaq ch'akichinchik, qhaway **ch'akichiy**;
*Ch'aki allpakuna, qhaway **ch'in pacha**;
*Ch'aki pacha, qhaway **ch'aki mit'a**.
***Ch'aki mikhuy** huk mikhuy mana unuyuq ( 'segundo' Kastilla simipi)

Kaymi Ch'aki sutiyuq llaqtakuna:
***Ch'aki kantun** ([[P'utuqsi suyu]]pi, Buliwyapi)
***Ch'aki munisipyu** (P'utuqsi suyupi)
***Ch'aki llaqta''' (P'utuqsi suyupi)
Mit'a yachay

**Mit'a yachay** nisqaqa tiksimuyup wayra pachanpi kaqkunamanta yachaymi, ahinataq: 
* Mit'akuna
* Phuyu
* Pacha phuyu
* Urmamuq yakukuna
** Para
** Rit'i
** Chikchi
** Sulla
** Chhulla
* Wayra
** Sinchi muyuq wayra
** Khunu wayra
* Sapaq aknakunamantapas:
** Pacha q'uñichiy
** El Niño
** La Niña
* hukkunapas

## Willaycha
Buliwya suyupi runa llaqtakuna

Kay Buliwya suyupiqa kanmi askha Indihina runa llaqtakuna. 

* Pukyu: 

## Antikunapi kawsaq runa llaqtakuna
* Aymara runa
* Qhichwa runa
* Uru runa
## Hatun Chaqupi kawsaq runa llaqtakuna
* Waraniyi runa
* Tapiete runa
* Weenhayek runa
## Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq runa llaqtakuna

## Simikuna

* Aymara simi
* Chikitanu simi
* Chipaya simi
* Qhichwa simi
* Waraniyi simi

## Pukyu


## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna 
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 

## Hawa t'inkikuna
* www.ethnologue.com / Buliwyapi rimaykuna
Hayaqi

**Hayaqi** nisqaqa (latin simipi: *bilis,* grigu simipi: *χολή [kholī´]*) kukupinpi paqariq kurku puriqllam, mikhusqapi wirakunata ñañu ch'unchulpi kaq yakupi maqchinawan hina chullunapaq. Hayaqiqa hayaqi p'urupim pallakun.

## Hawa t'inkikuna
Hayaq

**Hayaq** nisqaqa ima ancha sinchi q'aparniyuq kaqpas, achka q'apachanakunam, mikhunakunam, ahinataq:

**[[Q'apachana]]**
* Uchu
* Siwilla
* Yana piminta
**[[Upyana]]**
* Hayaq yaku (waqtu/alkul)
**[[Mikhuna]]**
* Puka pikanti
Tuwas runa

**Tupas** icha **Qum** (Chiriwanu suti: **Toba**, *"[[mat'i|mat'isapa]]"*) nisqa runakunaqa (**Ntokóit**, **Q'om**, **Qom**, **Qom'lek** icha **Qom'lik** nikuq) qumlik simita rimaq runa llaqtam, Hatun Chaku suyupi, Arhintinapi, Puliwyapi, Parawaypipas, tiyaq.

## Rikch'akuna

Image:Toba chieftain 1892.jpg|Tuwas runakuna (1892 watapi)
Image:Tatcarretaqom2.jpg|Qom-lik kapchiy


## Kaypipas qhaway
* Puliwya suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Ayoreo

**Ayoreo**, **corazo**, **kursu**, **morotocó** icha **moro** (*autodenominación*: **ayoweo** icha **ayoeo**) nisqaqa lliw ayoreo simita (Rimaykunap ayllun: zamuco simi) rimaq runakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Parawayipipas, tiyaq.

## Buliwyapi

## Parawayipi

## Rimay
Ayoreo runakunaqa ayoreo simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - ayoreo simi):

* Diyus - Dupade
* Mama - Date
* Churi - Dupadivi
* Uywakuna -  Cubayudie

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Qhatqi

**Qhatqi** nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa qhipaqninpi mallisqa.

Kaymi qhatqi kaq mikhunakuna:
* Kaphiy
* Chukulati (mana misk'ichasqa)
* Sirwisa (Lupulup tuktunkunarayku)
* qhatqi sapallu
* chawa asitunas
* Limunpa qaran
* Pilli-pilli
* Kina-kina (kinin nisqa imayay)
* Waña‎ (qhatqi papa)
Misk'i

**Misk'i** nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa ñawpaqninpi, ñawch'inpi mallisqa. Achka k'illimsayakukunam misk'i q'aparniyuq.

Kaymi huk misk'i kaq imayaykuna:
*Asukar icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa):* wayukunapi, misk'i wirupi
*Uwas misk'i *(glukusa, glucosa):* wayukunapi
*Wayu misk'i *(fruktusa, fructosa):* wayukunapi

Kay imayayniyuq mikhunakuna misk'i q'aparniyuqmi, ahinataq:
*Wayukuna (uwas misk'iyuq icha wayu misk'iyuq, icha iskaynintinniyuq)
**Palanta
**Muntipuquy
**Pira
**Sirwila
**Rinda
**hukkunapas
*Misk'i wiru (asukarniyuq)
*Lachiwa misk'i (ch'irkusqa uwas misk'iyuq, wayu misk'iyuq)
*Tukuy añakakuna (asukarniyuq)
Kachi q'apar

**Kachi** nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa kinrayninkunapi mallisqa.

Achka kachikunam - ahinataq yanuna kachim - misk'i q'aparniyuq.

Chayrayku kachiyuq mikhunakunam kachi q'aparniyuq.
P'uchqu q'apar

**P'uchqu** nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa kinrayninkunapi mallisqa.

Tukuy p'uchqukunam misk'i q'aparniyuq.

Chayrayku tukuy p'uchquyuq mikhunakunam p'uchqu q'aparniyuq, ahinataq:
*Mama aqha
*Limun, limun hilli
*Achka wayukuna
*hukkunapas
T'uqyay

**T'uqyay** nisqaqa sinchiyasqa kaq imayaykunap ruranakuspa wapsiman tukuspa ancha p'ulinman mast'arikuspa sinchi kaqkunata - qatata icha qarata - tukuy puririyman chamqaspa hatunkaray ruqyaywan ruranakuyninmi.

Awqanakuykunapi t'uqyayllakunatam t'uqyachinku.
Daddy Yankee

**Raymond Luis Ayala Rodríguez** sutiyuq runaqa, icha **Daddy Yankee**  ( paqarisqa Rio Piedras, San Juan llaqtapi) huk  mama llaqtayuq takiqmi. Sinchi millaypuni takin, atataw.

Warmiː Mireddys González. Churinkunaː Yamilette Ayala González, Jeremy Ayala González wan Jesaaelys Ayala González.

## Diskunkuna
* 1995 - *[[No Mercy]]*
* 1998 - *[[El Cartel]]*
* 2001 - *[[El Cartel II]]*
* 2002 - *[[El Cangri.com]]*
* 2003 - *[[Los Homerun-Es]]*
* 2004 - *[[Barrio Fino]]*
* 2005 - *[[Ahora le toca al Cangri! Live]]*
* 2005 - *[[Barrio Fino En Directo]]*
* 2006 - *[[Salsaton "Salsa Con Reggaetón" (Salsatón: Salsa con reggaetón)]]* 
* 2007 - *[[El Cartel: The Big Boss]]*
* 2008 - *[[Talento de Barrio: El Soundtrack]]*
* 2010 - *[[Daddy Yankee Mundial]]*
* 2012 - *[[Daddy Yankee Prestige]]*
* 2013 - *[[Imperio Nazza King Daddy Edition]]*
* 2019 - *[[Con Calma & Mis Grandes Exitos]]*
* 2020 - *[[2K20]]* 
* 2020 - *[[El disco duro]]*
* 2022 - *[[Legendaddy]]*

## Kaypipas qhaway
* Michael Jackson
* Maluma
* J Balvin
* Bad Bunny

## Hawa t'inkikuna
T'uqyay (sut'ichana)

***[[T'uqyay]]**: imayaykunap wapsiman tukuspa hatunkaray ruqyaywan ruranakuynin;
****[[Iñuku huk'i t'uqyay]]**: iñuku huk'i p'akiy wallqa ruranakuy;
****[[Hatun t'uqyay]]**: tukuy pachantinpa qallarisqan;
***[[Runtu t'uqyay]]**: mallqucha runtumanta paqariptin;
***[[Rimay t'uqyay]]**: ima hina imatapas nispa rimay.
Maywiy

**Maywiy** *(oscilación)* nisqaqa imappas chawpinninta iskaynintin kinraypura kuyupayayninmi.

Mit'awa, mana mit'awapas maywiykunatam riqsinchik. Maywiypa huk mit'awipi kutipayaynintaqa maywiy kutinchiq *(frecuencia)* ninchikmi.

Kaymi huk maywiykuna:
*Iliktrumaqnitiku illanchay:
**Achkiy
*Ruqyay
*hukkunapas
Maywiy kutinchiq

**Maywiy kutinchiq** *(frecuencia)* nisqaqa imay maywiypa (achkiypa, ruqyaypa) huk mit'awipi kutipayayninmi.

Kay chhikan kaypa SI tupuyniqa Hertz (Hz):
:1 \,\mathrm{Hz} = \frac{1}{\mathrm{s}} 

Maywiy kutinchiqqa mit'awip t'ikrasqa yupayninmi:
:f = \frac{1}{T}

f = maywiy kutinchiq,
T = mit'awi.
Suynay

**Suynay** icha **Uyarikuq** nisqaqa sapaq hayñiq kayniyuq, chaywan sapaq maywiy kutinchiqniyuq kaq ruqyaymi.

Takipi, waqachinawanmi chay suynaykunata ruranchik. Huk sapalla suynayqa - huklla llamsa kayniyuq, huk sapaq mit'alla kaq - win ninchikmi.
Muyuriq pacha amachay

**Muyuriq pacha amachay** nisqaqa runakunap muyuriq pachanchikta waqlliymanta amachay rurayninchikkunam.

Kay pacha musuqyaptinmi runakuna phawrikankunawan, antawakunawan, q'upankunawan miyuchaspa runap qhali kaynintam waqllirqaptin, huk runakuna chay sasachakuykunatam qhawayta qallirqan. Chaywan muyuriq pacha rikch'arimuymi p'aqarimurqan.

Chay sasachakuykuna musikuypaq, tukuy runa wakipaq miraykuptinmi, mama llaqtakunapas muyuriq pacha amachaypaq kamachikunatam kamachirqan.

Muyuriq pacha amachaypaq ruranakuna kaymi:
*Phawrikakuna ama nisyu miyukunata lluqsichichunchu.
*Huk miyukuna amapuni kachunchu.
*Runakuna ama sapaq antawanchu, ichataq sapsi apakachanawan icha iskaymuyuwan purichun.
*Antawata pusaspaqa, ama nisyuta utqachispa hakimachunchu, ichataq kuska-kuskalla purichun.
*Q'upakunata ama sallqa pachaman wikch'unchu, ichataq q'upata rakispa imaykanankunata musuqmanta llamk'achichun.
*Wasinkunata ama nisyuta q'uñichichunchu, ichataq punkukunata wintanakunata allinta wichq'achun. Wasi pirqakunata wasi qatapas chiriyaymanta amachachun.
*Ama nisyu yakuta mawk'achichunchu, amapuni upyana yakuta mana upyanapaq mawk'achichunchu, yaku kawsay pachap anchata muchusqan kaptinmi.
*Q'upa yakukunata ch'uyachachunku.
*Ama nisyu pinchikillata mawk'achichunchu, ichataq muchusqallatam.
*Pinchikillachanakunapi kutipayaq michakunata (kawsasqamanta micha, inti micha, yaku micha, wayra micha) llamk'achichunku. 

## Kaypipas qhaway
*Sallqa amachay
Sallqa amachay

**Sallqa amachay** nisqaqa runakunap sallqa pachata waqlliymanta amachay rurayninkunam.

Iskaynintin sallqa pacha amachay layakunatam riqsinchik:

## Rikch'aq amachay
Rikch'aq amachaywanqa runa waki icha mama llaqta runata sapaq yura, uywa icha k'allampa rikch'aqkunata manam chakuyta, manam pallayta, manam wañuchiyta saqillanchu. Chayta ruranku rikch'aqkuna ama wañunanpaq.

## Sallqa suyu amachay
Sallqa suyu amachaywanqa runakuna **amachasqa sallqa suyu** nisqa sapaq suyuman ama richunchu, icha chayman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.

Mamallaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyukunaqa **[[mamallaqta parki]]** nisqapas.

## Kaypipas qhaway
*Muyuriq pacha amachay
*Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq
*Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu
Mamallaqta parki

**Mamallaqta parki** nisqaqa mama llaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyum.

Mamallaqta parkiqa sallqa pachata amachanapaqmi, ichataq runakunap sallqa pachata riqsirinanpaqpas, sallqamanta yachaqananpaq. Runaqa parkiman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.

## Kaypipas qhaway
* Sallqa amachay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
Wach'iq

**Wach'iq** nisqaqa t'iwkawan wach'ikunata taripanawan - sallqa uywaman icha awqaman - lluqsichiq chakuqmi icha awqaqmi.
Q'uñichiy

**Q'uñichiy** nisqawan imatapas q'uñichinchik, kaypi qhaway:
***[[Wasi q'uñichiy]]**
***[[Pacha q'uñichiy]]**
***[[Nina]]**
Kutipayaq micha

**Kutipayaq micha** icha **Musuqchakuq micha** nisqaqa mana huklla kuti (rumiyasqa rawrana - allpa wira, allpamanta k'illimsa - hina), ichataq kutipayaq qallarina micham.

Kutipayaq michakunata llamk'achisunchik runarayku pacha q'uñichiyta hark'anapaq, muyuriq pachata allinta amachanapaq, ahinataq pinchikillachanakunapi.

Kaymi huk kutipayaq michakuna:
* Kawsasqamanta micha (q'iru yamt'a, aka, chhalla, hukkunapas)
* Inti micha
* Yaku micha
* Wayra micha

## Hawa t'inkikuna
Wasi q'uñichiy

**Wasi q'uñichiy** nisqawan chiri pachapi wasinchikta q'uñichinchik mana chiriwanapaq, allinta kawsananchikpaq.

Kay hinatam wasita q'uñichinchik:
*Q'iru yamt'awan (kutipayaq micha, ichataq sach'a-sach'ata waqlliq sach'a muthuyrayku)
*Allpa wirawan, kirusiniwan (pacha q'uñichiq)
*Allpa wapsiwan (pacha q'uñichiq)
*Allpamanta k'illimsawan (pacha q'uñichiq)
*Inti q'uñichinawan (muyuriq pacha amachanapaq lliwmanta astawan allin)

## Hawa t'inkikuna
Imaykana muyurichiy

**Imaykana muyurichiy** nisqaqa (inlish simipi: *recycling*) q'upakunapi kaq imaykanankunata musuqmanta llamk'achiymi. Imaykana muyurichinapaqqa q'upatam rakinchik.

## Kaypipas qhaway
* Muyuriq pacha amachay
Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

Kaypi p'anqapiqa **[[Piruw]]pi [[amachasqa sallqa suyu]]kunata **-** [[mamallaqta parki]]kuna risirwakunapas** - rikunki.

## Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

+ Nº 12: Ichigkat muja - Cordillera del Condor mamallaqta parki (kamasqa wata 2007)
* Pukyu: 

## Mama llaqta  wari kanchakuna

* Pukyu: 

## Mamallaqta willkachasqakuna

* Pukyu: 

## Willkachasqa ñawpa suyukuna

## Mama llaqta risirwakuna

## Sallqa kawsay risirwakuna

## ''Reserva paisajistica''

## Ayllu llaqta risirwakuna

## Sach'a-sach'akuna

## Chaku suyukuna

## Risirwa suyukuna

 

## Huk parkikuna
* Apurimaq parki
* Hatun Batan parki
* Alto Cañete Cochas-Pachacayopas parki
* Allpawayu Mishana parki
* Pitunilla Antikuna parki

## Kaypipas qhaway
* Muyuriq pacha amachay
* Arhintinapi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.enjoyperu.com/naturaleza / Mama llaqta parkikuna
Wayllay mamallaqta willkachasqa

**Wayllay mamallaqta willkachasqa** (kastilla simipi: *Santuario Nacional de Huayllay*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi. 

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora
* Qiwuña *Polylepis sp.* 
* Wamanpinta *Chuquiraga spinosa*
* Mata Mata *Tafalla Thujoides*
## Fauna
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Wik'uña *Vicugna vicugna*
* Wisk'acha *Lagidium peruanun*
* Usqhullu *Oncifelis colocolo*
* Chinki añas *Conepatus chinga*
* P'isaqa *Nothoprocta ornata*
* Yuthu: Puna yuthu *Tinamotis pentlandii*

## Wiñay kawsay
## Rikchakuna

Rikcha:Bosque de Piedas Huayllay-Pasco Peru3.jpg|Wayllay rumi sach'a-sach'a
Rikcha:Bosque de Piedas Huayllay-Pasco Peru2.jpg|Wayllay rumi sach'a-sach'a
Rikcha:Bosque de Piedas Huayllay-Pasco Peru.jpg|Wayllay rumi sach'a-sach'a
Rikcha:RF Alpaca.jpg|"Paqucha"



## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Sanctuario Nacional de Wayllay
Wayllay

*Yurayay, yurap inti michawan wiñaspa tukukuynin, qhaway **[[inti wayllay]]**;
*Ima kawsaqpa qiqllamanta, mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayaynin tukukuynin (yurakuna, anqas añakikuna, chaqllisinchiwan wayllaq añakikuna), qhaway **[[wayllaq]]**;
*Inkillpa, **[[waylla]]** nisqap q'umiryaynin, waytayaynin;
*Wayllamanta qachumanta wasi qatata ruray, qhaway **[[waylla qata]]**.

*Wayllay (Pasqu)
**Wayllay distritu
**Wayllay mamallaqta willkachasqa
*Wayllay (Ayakuchu)

## Kaypipas qhaway
*Waylla
Sach'a-sach'a qulluy

**Sach'a-sach'a qulluy** nisqaqa runap paqarichisqan sach'a-sach'akunap wañuyninmi.

Umawa paray sach'a-sach'akunam lliwmanta aswan ch'uqrinallam. Chay paray sach'a-sach'akuna qullukuptinqa, mana puqunachu kaq, as-aslla kawsachikuy imayayniyuq allpankunam chinkarin. Qullusqa sach'a-sach'akunapiqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi.

Runakunaqa kaykunaraykum sach'a-sach'akunatam waqllin:

* Q'iruta (K'ulluta), yamt'atapas hurqunapaqmi sach'akunata muthunku;
* Michinakunata (ahinataq wakapaq) icha chakrakunata chaskinapaqmi sach'a-sach'akunata chaquspa qulluchinku;
* Sach'a-sach'akunata miyuchaspa - ahinataq puriq qullqiwan qurita hurquspa - wañuchinku;
* Hatun hark'a quchakunawan (yaku pinchikillachanakunapaq) hatun sach'a-sach'ayuq suyukunatam nuyuchinku.

Tukuy tiksimuyuntinpim chay sach'a-sach'a qulluyqa ancha hatun sallqa waqlliy sasachakuymi.

## Hawa t'inkikuna
Sunin mamallaqta risirwa

**Hunin mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Junín*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin Pampapi, Hunin suyupi, Hunin distritupi, Qarwamayu distritupi, Unturis distritupi (Hunin pruwinsya), Pasqu suyupipas, Ninaqaqa distritupi, Wiqu distritupipas (Pasqu pruwinsya).            

## Flora
* *Calamagrostis sp.*
* *Festuca sp.*
* Ichhu *Stipa brachyphylla*
* *Juncus andicola*
* Tutura *Scirpus californicus*

## Fauna

**[[Pisqu]]kuna:**
* Hunin umakipakuq *Podiceps taczanowskii*
* Pilikuna:
** Sutru *Anas flavirostris*
** *Anas georgica*
** Puna pili *Anas puna*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* *Bubulcus ibis*
* Tiki *Gallinula chloropus*
* Qiwlla *Larus serranus*
* Waqwa *Nycticorax nycticorax*
* Pariwana *Phoenicopterus chilensis*
* Maraq-maraq / Yanavico *Plegadis ridgwayi*
* *Podiceps occipitalis*

**[[Ñuñuq]]kuna:**
* Quwi *Cavia tschuddii*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Chinki añas *Conepatus chinga*
* Wisk'acha *Lagidium peruanun*

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna:**
* Hamp'atukuna
** Hunin hamp'atu *Batrachophrynus macrostomus*
** *brachydactylus*
** *Gastrotheca peruana*
** *Pleurodema marmorata*
** *Bufo spinulosus*

**[[Challwa]]kuna:**
* Qarachi *Orestias*
** *Orestias elegans*
** *Orestias empyraeus*
* *Pigydium oroyae*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu risirwakunawan
Rikch'aq wañuy

**Rikch'aq wañuy** nisqaqa huk uywa, yura icha k'allampa rikch'aqman tukuy kapuqninkunap wañuyninmi. Huk rikch'aq wañuspaqa, manañam hayk'appas paqarimunqachu.

Rikch'aqkunaqa wañun sallqa pachapi chikanyaykunarayku - ahinataq tukuy Dinusawru rikch'aqkuna 65 hunu ñaqhas - ichataq runap ruraykunaraykum, ahinataq Mawrisyu wat'api kawsasqa dodo, ancha ñawpa pachataq mamutchá.

## Hawa t'inkikuna
Titiqaqa mama llaqta risirwa

**Titiqaqa mama llaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Titicaca*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Titiqaqa qucha patapi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Wankani pruwinsyapipas.            

## Flora

* Tutura spp. (Schoenoplectus californicus)
* (Scirpus rigidus)
* (Myriophyllum quitense)
* *Elodea potamogeton*
* *Lemna sp.*
* *Chara sp.*

## Fauna

* **[[Challwa]]kuna:**
** Such'i *Trychomicterus rivulatum*
** Qarachi (40 laya)
*** Q'illu qarachi *(Orestias luteus)*
*** Ispi *(Orestias ispi)*
*** *(Orestias mulleri)*
*** Amantu *(Orestias cuvieri)* (wañusqaña)
** Trucha - musuq, runap apamusqan rikch'aq
*** *Oncorhynchus mykiss*
** *Basilichthys bonaerensis* - musuq, runap apamusqan rikch'aq
* **[[Pisqu]]kuna:** (60 laya)
** (Anas georgicas)
** Sutru / Qucha patu / Ch'ipta patu / Ithapatu (Anas flavirostris)
** Q'upu (Oxyura ferruginea)
** Wallata (Chloephaga melanoptera)
** Tiki (Gallinula chloropus)
** Pariwana:
*** Qullaw pariwana *Phoenicopterus andinus*
*** *Phoenicoparrus jamesi*
*** *Phoenicopterus chilensis*
** Chuqa pisqu: Suk'a (Fulica ardesiaca)
** Hatun waqar (Egretta alba)
** Q'illwa (Larus serranus)
** *Centropelma micropterum* 
** Maraq-maraq / Yanavico *Plegadis ridgwayi*
** *Phalacrocorax olivaceus* 
** *Phleocryptes melanops* 

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna:**
* *Telmatobius ssp.*
* *Bufo spinulosus*

**[[Ñuñuq]]kuna:**
* *Cavia tschuddii*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Wisk'acha *Lagidium peruanun*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu Titiqaqa mamallaqta risirwa
Millmaqara

**Millmaqara**, **Millwaqara** icha **Aqchaqara** nisqaqa ñuñuqkunap suphusapa, millmayuq qaranmi. Runaqa p'achakunatam ruranapaq llamk'achin. 

## Hawa t'inkikuna
Rumiyasqa rawrana

**Rumiyasqa rawrana** nisqakunaqa rawranalla allpa pachapi tiyaqkunam, ancha ñawpa pacha wañusqa yurakunamanta, uywakunamanta allpap ukhunpi mana wayra pachachu chaylla kaptin k'illimsayaspa tukusqas, achka pachak hunu watakunapis.

Rumiyasqa rawranakunaqa kaymi:
* Allpapi kaq k'illimsa
* Allpa wira
* Allpa wapsi

Runakuna chay rawranakunataqa antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas llamk'achinmi.

Runakuna achka rumiyasqa rawranakunata kañaptinmi, ancha achka chimlasaymi wayra pachaman hamuykuchkan. Chay chimlasaywanqa pacha q'uñinmi. Rumiyasqa rawrana kañay wayra pacha waqlliptinmi, hamuq pachapi kutipayaq michakunata llamk'achiyta munanku.
Inti micha

**Inti micha** nisqaqa intip illanchayninwan tiksimuyunchikman chayamuq micham, kutipayaq micha nisqa.

Inti michaqa tiksimuyutam q'uñichin. Chaywan yakukunatam muyurichin. Mana inti illanchamuptinman, kay pachapi manam kawsay kanmanchu. Tukuy kawsaqkunam intip michanman kawsananchikpaq muchunchikmi. Yurakunaqa chay michataqa inti wayllaywanmi wiñaspa llamk'achin. Chay yuramantataq uywakunam, k'allampakunapas kawsan.

Runapas allwiyapim inti michataqa llamk'achin, ahinataq q'ispillu yura wasikunapim. Wasinchikkunatataq yakutapas inti q'uñichinawanmi q'uñichiyta atinchik.

Pinchikillatataq inti pinchikillachanakunawanmi ruranku, ichataq manaraq achkatachu, manaraq achkata aypaspa.
Wayra micha

**Wayra micha** nisqaqa wayrakuna kuyuy michanmi, kutipayaq micha nisqa, tiksimuyuman hamuq inti michap paqarichisqan.

Runakunaqa allwiyapim inti michataqa llamk'achin, ahinataq wayra tanqana p'achawan wamp'uspa, ichataq wayra kutana wasiwanpas.

Pinchikillatataq wayra pinchikillachanakunawanmi ruranku, lliwmanta astawantaq mama quchapi kaq tawqa pinchikillachanakunapim.

## Hawa t'inkikuna
Yaku micha

**Yaku micha** nisqaqa urmachkaq yakukunap - mayukunap, phaqchakunap - kuyuy michanmi, kutipayaq micha nisqa. Tiksimuyupi yaku muyurispa - inti michap muyuchisqan - ancha hatun [kallpa]nwan mayukunantam purin.

Runakunaqa [allwiyapim yaku michataqa llamk'achin, ahinataq yaku kutana wasipim, yakuwan kuyuchisqan k'ullu kuchunapipas.

Pinchikillatataq yaku pinchikillachanakunawanmi ruranku.
Sach'a muthuy

**Sach'a muthuy** nisqawanqa runa sach'atam urmachin k'ulluta icha yamt'ata chaskinanpaq. Sach'ataqa ch'iqtanawanmi icha khistunawanmi muthun.

Sach'a-sach'api mana nisyu sach'akunata muthuptinqa, musuqmantam wiñakun. Allin sach'a kamaypiqa allin tupullakamam muthusun. Nisyuta muthuptinqataq - ahinataq mana icha aslla puquna allpayuq paray sach'a-sach'akunata - sach'a-sach'a qullusqa kunaqa. Chayrayku sach'a-sach'ata apruwichaspa anchatam kwidananchikmi.

## Kaypipas qhaway
*Chaquy

## Hawa t'inkikuna
Chaquy

**Chaquy** nisqawanqa runa sach'a-sach'atam kañaspa urmachin chakrata rurananpaq.

Ancha allin, puquna allpa kaptinqa - ahinataq yana allpa -, achka watakunatam allin chakrakunam kanqa, allin allpayuq *[[chawa chakra]]* nisqa.

Astawantaq *[[piyata]] (ruku-mawka)* nisqa chakrakunapi aslla watakunatam chakra yurakunata puquchinku, chaymantataqmi chakratam sallqaman saqinku, sach'a-sach'ap musuqmanta wiñakunanpaq. Huk, iskay watamanta huk wayuq mallkikunam wiñan, chaymantataqmi aswan hatun sach'akunam, *llukcha uku* nisqapas. Chay hinatam musuq sach'a-sach'am tukukun.

Ichataq sallqata mana allinta riqsiq runakuna sach'a-sach'ata chaquspa chaymantataq manaña sallqamanchu saqispa, sach'a-sach'a qullusqa kanqa. Chay hinatam achka paray sach'a-sach'akunam wañun.

## Kaypipas qhaway
*Sach'a muthuy
*Mallki chakra
*Chakmay
Piyata

**Piyata** nisqaqa (Sarayaku runakunap kichwa rimayninmanta) aslla watakunapaq llamk'apusqa chakram, aslla puquna allpayuq sach'a-sach'a k'itikunapi.

Runakuna sach'a-sach'a k'itichata chaquspa huk, iskay watallatam chakra yurakunata puquchinku, chaymantataqmi chakrata purunman saqinku, sach'a-sach'ap musuqmanta wiñakunanpaq. Huk, iskay watamanta huk wayuq mallkikunam wiñan, chaymantataqmi aswan hatun sach'akunam, *llukcha uku* nisqapas. Chay hinatam musuq sach'a-sach'am tukukun. Runakunataq wakpi kaq k'ititam chaqun, musuqmanta aslla watakunapaq.

## Kaypipas qhaway
*Mallki chakra
Mallki chakra

**Mallki chakra** icha **Sach'a chakra** nisqapiqa runa sach'apura, mallkipura chakra yurakunatam huklla kuskan chakrapim puquchin.

Mallki chakrakunataqa ruranku ñawpa sach'a-sach'amanta hatun sach'akunata mana qullunapaq, allpa chinkarita hark'anapaq. Sallqa kawsaqkunapaqqa chakrallamanta aswan allinmi.

Chakra runakunaqa sach'akunapas allinta wiñanmi, ichataq runakunap astawan llak'ananmi huk chakrakunamanta.

## Kaypipas qhaway
*Piyata
*Mallki-mallki

## Hawa t'inkikuna

* Agroforestería tarpuy rikch’ayninta riqsisunchik, Sach’a chakrapi huñu uyway. Rimana 6, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa, Yachana 14, Chakra tarpuy, p. 101. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
Llanthu

**Llanthu** nisqaqa muyuriqninman aswan laqha, aswan pisi achkiyniyuq k'itim, achkiy ima kaqpapas hark'asqa kaptinmi.
Yaku muyuriy

**Yaku muyuriy** nisqaqa tiksimuyuntinpi yakukunap muyuriyninmi.

Inti illanchayninwan yakukunatam, mama quchap hawanpi kaq yakutam q'uñichinmi. Chay yakup rakinkunaqa wapsiyanmi, wayra pachapi yaku wapsi tukuspa. Wayrakuna chay wapsita mast'arinmi. Yaku wapsi musuqmanta chiriyaspa yakuyanmi, ancha achka yaku sut'uchakuna, phuyum tukuspa. Chay sut'ukuna nisyu hatunyaptin, param, urmamuq yakukunam tukukun. Chay paray yakuqa allpa pachaman yaku pachamanpas uramaykun, allpap hawanpi purispa icha allpap ukhunman mismispa. Chay allpap ukhunamantaqa yaku pukyukunapim hawaman paqarimun, mayu tukuspa. Chay mayukunataq mama quchamanmi purimun.
Kawsasqamanta rawrana

**Kawsasqamanta rawrana** nisqakunaqa wañusqa kawsaqkunamanta - lliwmanta astawan yurakunamanta - chaskisqa, kawsa imayay kaq rawranakunam, kutipayaq michayuq (mana rumiyasqa rawrana hina).

Kay rawraykunapi kaq **kawsasqamanta micha** nisqaqa hallch'asqa inti micham, yurakunap inti wayllaywan wiñaspa llamk'achisqanmi.

Kawsasqa imayaykunata kañaspa chay kawsasqamanta michatam ancha ñawpa pachamantaña chaskinchik: yanunapaq, wasi q'uñichinapaq. Musuq allwiyakunawantaq kawsasqamantaqa rawrana pinchikillachanakunapi pinchikillatam ruranku, ichataq antawakunapim llamk'achinku.

Kaymi huk kawsasqamanta michayuq rawranakuna:
*Q'iru yamt'a, k'ullumanta puchunkuna
*Runap icha uywap akasqan
*Chhalla (chakra yurakunap puchunkuna)
*Chakra yurakuna
**Misk'i wiru
**Kulsa *(Brassica napus)*
*Papil q'upa
*hukkunapas

Chakra yurakunatapas rawraptin, runakunapaq sallqa pachapaqpas sasachakuykunam hamun: Manaña mikhunapaqchu, ichataq rawranapaqmi puquchinku, ahinataq antawapaq ethanulpaq misk'i wirutam Brasilpi. Chaywan aswan runakunata yarqanman. Ancha hatun chakrakunatam llamk'achinku, sallqa pachata waqllispa, sach'a-sach'atataq qulluspa.

## Hawa t'inkikuna
Megantoni mamallaqta willkachasqa

**Megantoni mamallaqta willkachasqa** icha **Megantoni mamallaqta wak'a** (kastilla simipi: *Santuario Nacional Megantoni*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi.            

## Yura uywapas
Megantoni mamallaqta willkachasqapiqa kanmi 32 laya ñuñuqkuna 7 rikch'aq ñiqipi 17 rikch'aq ayllupipas, 378 laya (600-chá) pisqukuna, 32 laya allpa yaku kawsaqkuna, 19 laya suchuqkuna, 22 layapas (70-chá) challwakuna. Kallantaqmi askha yurakuna kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay Mamallaqta Willkachasqapiqa *Santuario Nacional* nisqa kanmi hatun amachasqa suyu istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.

Kallantaqmi huq p’aki puna nisqa tuparitaqmi Manu mamallaqta parkiwan kuska.

### Uywakuna
**[[Ñuñuq]]kuna:** (32 laya 7 rikch'aq ñiqipi, 17 rikch'aq ayllupipas)
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*
* Uturunku *Panthera onca*
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Pishña *Lontra longicaudis* 
* Kutimpu *Priodontes maximus* 
* Kuchipillan‎ *Myrmecophaga tridactyla*
* *Dinomys branickii*
* Tuwi puma *Herpailurus yagouaroundi*
* Puma *Puma concolor*
* Sach'awaka: pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu Alouatta seniculus
* Yuraq machin: *Cebus albifrons*
* Yana machin *Cebus apella*
* Ch'umpi churu k'usillu *Lagothrix lagothricha*
* Wankana (*Tayassu pecari*)
* Lumu khuchi (*Pecari tajacu*)


Rikcha:Dinomys branickii.JPG| *Dinomys branickii*
Rikcha:Gr. Ameisenbär auf Futtersuche.JPG|Kuchipillan‎ *Myrmecophaga tridactyla*
Image:Collared Peccary.jpg|*Tayassu tajacu*


**[[Pisqu]]kuna:** 378 laya 
* *Tinamus osgoodi* 
* *Lipaugus uropygialis* 
* *Cacicus koepckeae*

**[[Allpa yaku kawsaqkuna]]** (32 laya) **[[suchuq]]kunapas** (19 laya):
* *Phrynopus*  
* *Epipedobates macero*

**[[Challwa]]kuna:** 22 laya 
* *Astroblepus*
* *Trichomycterus*
* Trucha *Oncorhynchus mykiss* (musuq, runap apamusqan rikch'aq )

:Pukyu: 

## Runakuna
Hanan Urupampa mayup k'itinpiqa uray Urupampa mayup k'itinpipas - Mainique punku Megantoni parki ñiqpi -  askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, 38 ayllu llaqtakunaqa tawa runa llaqtakunapa: Machiqinqa, Kampa (Ashaninka Kakintepas), Kugapakori / Nanti, Yine Yami, Panopas (Nahua / Yora), 85% Arawaka. 

### Hanan Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna

### Uray Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna

:Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Machiqinqa
* Mayniki
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*  www.cedia.org.pe / Megantoni mamallaqta willkachasqa - Plan Maestrunchis, Noqanchispaq Qhillkaska (Qhichwa simipi)
* Saywitu: Qusqu suyu
Allpapi tiyaq

**Allpapi tiyaq** nisqakunaqa allpa pachapi kaq runap llamk'ayninkunapaq allin imaykanakunam.

Kaymi huk allpapi tiyaqkuna:
*Q'illay, chuqi
**Khillay
**Bawksit (aluminyu chuqi)
**Chayanta
**Titi
**Anta
**Qullqi
**Quri
*Kachi

Kaymi allpapi kaq rumiyasqa rawranakuna:
*Allpapi kaq k'illimsa
*Allpa wira
*Allpa wapsi
Rawrana

**Rawrana** nisqaqa ima rawranalla kaqpas, runap q'uñichinapaq ninapi llamk'achisqan, pinchikillakunapi, antawapaq, huk rawray kuyuchinapaq.

Kay rawranakunatam riqsinchik:
* Rumiyasqa rawranakuna
** Allpapi kaq k'illimsa
** Allpa wira
** Allpa wapsi

* Kawsasqamanta rawranakuna
** Q'iru yamt'a, k'ullumanta puchunkuna
** Runap icha uywap akasqan
** Chhalla (chakra yurakunap puchunkuna)
** Chakra yurakuna
*** Misk'i wiru
*** Kulsa *(Brassica napus)*
** Papil q'upa
** hukkunapas

## Hawa t'inkikuna
Qiru (sut'ichana)

*Hatun kurkuyuq yura (Chinchaysuyupi), qhaway **[[sach'a]]**;
*Sach'a kurkumanta imaykana, qhaway **[[q'iru]]**;
****[[K'ullu]]**;
****[[Yamt'a]]**;
*Ima suyt'u, suni kaqpas, qirumanta, imamantapas rurasqa, qhaway **[[k'aspi]]**;
*Huk qhichwa runa llaqta, qhaway **[[Q'irus]]**;
*Inkakunap suyk'un, qirumanta rurasqa, qhaway **[[qiru]]**;
*Ima upyana wisinapas, qhaway **[[suyk'u]]**, **[[q'ispillu qiru]]**.
Intillama

**Intillama** (Folivora) nisqakunaqa Awya Yalap paray sach'a-sach'akunapi sach'akunapi kawsaq raphi mikhuq ñuñuqkunam, kallmakunapi ancha allillamanta kuyuq.

## Rikch'aqninkuna
Ancha ñawpa pacha achka rikch'aq intillamas karqan, ancha hatunpas kaq (ahinataq *[[Megalonyx jeffersonii]]*, *[[Eremotherium laurillardi]]* nisqa rikch'aqkunas), kunantaq wañusqañam. Suqta rikch'aqninmi kunankamapas kachkanraq, iskay rikch'aq ayllupim:
* Kimsa ruk'anayuq intillama, familia Bradypodidae
** **genus** *[[Bradypus]]*
*** *[[Bradypus pygmaeus]]*
*** *[[Bradypus torquatus]]*
*** *[[Bradypus tridactylus]]*
*** Istrilla intillama (*Bradypus variegatus*)
* Iskay ruk'anayuq intillama, familia Megalonychidae
** **genus** *[[Choloepus]]*
*** Hatun intillama (*Choloepus didactylus*)
*** Taraputu intillama (*Choloepus hoffmanni*)

## Hawa t'inkikuna
Patalu kitilli

**Patalu kitilli** icha **Juan Benigno Vela kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Juan Benigno Vela / Pataló*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* San Phransisku, San Luís, San Alfonso, San Pedro
## Runakuna
Kitillipiqa Chibuleo Kichwa runakunam tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa
* Nasario Caluña, José Lligalo, Juanito Lligalo (ECUARUNARI-pa CONAIEpas kamaqninkuna)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
Kuchipillan

**Kuchipillan** *(Myrmecophaga tridactyla)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq sisi mikhuq ñuñuqmi. Lliw pillan (sisimikhuq: *Myrmecophagidae*) nisqakunamanta aswan hatunmi, 130 sintimitrukama sunim, chupanqa 65-manta 90-kama sintimitru sunim, 25-manta 60-kama kilugramu llasaqmi. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Manchunka

**Manchunka**, **Shiwi**, **Kumishin pillan** (icha **Pillan** chaylla), **Tamanuwa** icha **Pusu** *(Tamandua tetradactyla)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq, kumishin, sisitapas mikhuq ñuñuqmi, pillan (sisimikhuq: *Myrmecophagidae*) nisqakunaman kapuq. 

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Pillan

**Pillan** icha **Sisimikhuq** nisqakunaqa Awya Yalapi kawsaq sisi mikhuq ñuñuqkunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkunam:
*Kuchipillan *(Myrmecophaga tridactyla)*
*Manchunka *(Tamandua tetradactyla)*
*Tapyapillan *(Cyclopes didactylus)*

## Hawa t'inkikuna
Suntuntu

**Suntuntu** (kastilla simipi: *Sondondo*) nisqaqa huk llaqtacham Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Qawana distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Suntuntu mayu

## Hawa tinkikuna
Uskil distritu

**Uskil distritu** (kastilla simipi: * Distrito de Usquil*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Uskil llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Llawt urqu
* Quchakuna:
* Mayukuna: 

## Rikchakuna

Rikcha:Llaut.jpg|Llawt urqu, Uskil llaqtañiq
Image:Usquil entrada.jpg|Uskil


## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

*  www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Uskil

**Uskil** (kastilla simipi: *Usquil*) nisqaqa huk uchuy llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi, Uskil distritupi.
La Soledad

**La Soledad** (kastilla simipi: *La Soledad*) nisqaqa huk uchuy llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi, Parquy distritupi.
Jimbe

**Jimbe** (kastilla simipi: *Jimbe*) nisqaqa uchuy llaqtam Yana urqukunapi, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Cáceres del Perú distritup uma llaqtanmi.


Rikcha:Plaza de Armas 1920.jpg|Jimbe 1920
Rikcha:Jimbe sobre las nubes.JPG|Jimbe 2006


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* www.municaceresdelperu.gob.pe/ (kastilla simi)
Qhawachiq

**Qhawachi** (kastilla simipi: *Cahuachi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Ika suyupi, Naska pruwinsyapi. 

Qhawachi llaqtapiqa suqta chuntukunam tiyan, tikamanta rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Naska siq'ikuna
## Hawa t'inkikuna
San Ransisku (Ampatu)

**San Ransisku** nisqaqa (kastilla simipi: *San Francisco*) Ikwadur mama llaqtapi huk uchuy llaqtam , Tunkurawa markapi, Ampatu kitipi, Juan Benigno Vela kitillipi.

## Kaypipas qhaway
* Chibuleo
* Kichwa runa
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Kisapincha

**Kisapincha** (kastilla simipi: *Quisapincha*) nisqaqa huk uchuy llaqtam Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, Ampatu kitipi, Kisapincha kitillip uma llaqtanmi..

## Runakuna
Kisapincha kitillipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. 
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Salasaka llaqta

**Salasaka** (kastilla simipi: *Salasaca*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtacham , Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi, Salasaka kitillip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Salasaka kitillipi Salasaka Kichwa runakunam tiyanku.  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
* salasaka.com/
Kutalu

**Kutalu** nisqaqa (kastilla simipi: *Cotaló*) huk llaqtacham Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi.

## Kaypipas qhaway
* Salasaka runa
* Tunkurawra Kichwa runa
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Cusúa

**Cusúa** (kastilla simipi: *Cusúa*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk uchuy llaqtam, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi.

## Kaypipas qhaway
* Salasaka runa
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Ampatillu kitilli

**Ampatillu kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Abatillo*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ampatu mayu
* Chibuleo
* Kisapincha
## Pukyukuna

* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
Ampatu kitilli

**Ampatu kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Ambato*) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi. Uma llaqtanqa Ampatu llaqtam.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
Mindo

**Mindo** (kastilla simipi: *Mindo*) nisqaqa huk uchuy llaqtam Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha  markapi, San Miguel de los Bancos kitipi.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
San Phirnandu

*huk santu;
*San Phirnandumanta sutinchasqa inlisyakuna;
*huk llaqtakuna:
**San Fernando kitilli (Ikwadurpi).
Q'illay takay

**Q'illay takay** nisqaqa q'illayta takanawan llamk'apuymi.

Q'illay takaq q'illaytaqa ñawpaqta ninapi q'uñichinmi, aswan llamk'apunalla kananpaq.

Irriru nisqa takaqqa khillaytam, asirutam takaykun, irramintakunata ruranapaq. Quri takaqkunataq qurimanta, qullqimantapas achalatam ruran.
Q'illay takaq

**Q'illay takaq** nisqaqa q'illayta takaq runam. Kaypi qhaway:
***[[Irriru]]** - khillayta, asiruta takaq
***[[Quri takaq]]** - qurita, qullqita takaq
Tukapu

**Tukapu** nisqaqa Inkakunap unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunam.

Chay tukapu suyu-suyukunawanqa qillqapi hinas willakunapas hallch'asqas karqan.
Unku

**Unku** nisqaqa millmamanta icha utkhumanta awasqa kurkupaq sikllalla churana p'acham, huklla umapaq t'uquyuq.

## Kaypipas qhaway
*Punchu