Nuñuwa distritu

**Nuñuwa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Nuñoa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ñuñuwa llaqtam. **Nuñuwa distritu**piqa kanmi kimsa mit'a: para pacha (kantaray killamanta ayriway killakama), qasa pacha icha chirawa pacha (ayriway killamanta chakra yapuy killakama), ch'aki pacha (chakra yapuy killamanta kantaray killakama). 2011 watapi Hugo Muñóz Guerra, umalliq *Consejero* Melgar pruwinsyamanta, **Nuñuwata** Capital Mundial y Patrimonio de la Alpaca Suri riqsichirqan, "Reyno del Hatun qolla" nisqa tukupun.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Charantaña rit'i urqu (5.200 m) - Hatun Sallqa rit'i urqu (Jatun Sallqa) (5.200 m)  - Jarupata rit'i urqu (5.432 m) - K'anta q'asa rit'i urqu (*Canta Ccasa*) (5.300 msnm) - Lawaña rit'i urqu (*Lahuaña*) (5.300 m) - Pumanuta rit'i urqu (5.516 m) - Qillma rit'i urqu (5.448 m) - Sachapata rit'i urqu (5.432 m) - Sapunuta rit'i urqu (5.200 m) - Tulallipiña rit'i urqu (5.200 m)
* **[[Qucha]]kuna:** Ututu Qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Nuñuwa mayu - Q'urawiña mayu (*Río Corahuiña*) - Suraquta mayu icha Qichamayu (*Río Soracota* icha *Quechamayo*)
* **[[Apu]]kuna:** Orccorara nuñuwa apu (4.350 m) - P'usiri p'usiri apu (4.350 m) - Q'oyllorit'i rit'i apu (4.350 m)

## Yurakuna

* Sillu-sillu *Alchemilla pinnata* 
* Ch'ihi *Agrostis breviculmis* 
* Garbasillu *Astragalus garbancillus* (Garbancillo)
* Yarita *Azorella yareta*
* Willma cebadilla *Bromus lanatus* 
* *Bromus unioloides* (Cebadilla)
* Sura-sura *Calamagrostis heterophyla* 
* Mula pastu *Calamagrostis rigida* 
* Waylla ichhu *Calamagrostis sp.*
* Ñapha pastu *Calamagrostis vicunarum* (Crespillo)
* Kunkuna, champa icha kunkush *Distichia muscoides* 
* Awha-awha icha quwi mirachi *Erodium sp.* (Amor chico) 
* Ch'illiwa *Festuca dolichophylla*
* Unu jallu icha  aya phallcha *Gentiana peruviana* 
* Uhutilla *Geranium sp.*
* Hununcara *Gnaphalium sp.* 
* Pilli plateado *Gomphrena sp.*
* Huk'uchaq chupan *Hordeum muticum*  (Cola de ratón)
* Pilli-pilli *Hypochoeris sp.* 
* Hunquillo *Juncus sp.* 
* Mula pilli *Liabum ovatum* 
* *Lucilia aretioides* (Pasto estrella)
* *Muhlenbergia ligularis* (Grama dulce)
* Llapha icha ñapha pastu *Muhlenbergia peruviana*
* *Plantago sp.* (Llantén)
* Ch'akí llantin *Plantago monticola* 
* Q'achu *Poa sp.*
* *Poa candamoana* (Grama)
* Titanka *Puya raimondii*
* Tuturilla *Scirpus rigidus* (Totorilla)
* Ichhu *Stipa ichu* 
* Layu *Trifolium peruvianun*  
* Phusa-phusa *Valeriana radiata*

**[[Hampi yura]]kuna:** 

* ñuñu-ñuñu
* yawar ch'unqa *Oenothera*
* pinku punku
* San Pedro Sasawi
* wamanlipa *Senecio caementarius*
* wirwina *verbena*
* ñukch'u *salvia*
* q'illu t'ika *Calendula officinalis*
* q'illu t'ika (Nuñuwamanta) *Q'illu T'ika*
* hinchu-hinchu
* ch'iri-ch'iri *Grindelia boliviana*
* sillu-sillu *genus Alchemilla*
* uhutilla
* saqarara *Plantago major*
* payqu *Chenopodium ambrosioides*
* qhanachu

## Raymikuna
* Paqucha Taripakuy
* Chakra Taripakuy

## Takiqkuna
* Añoranzas de Nuñoa
* Tunantes de Nuñoa

## Uywakuna
**[[Pisqu]]kuna**:
* liq'ichu, likiliki icha liqli *Vanellus resplendes*
* phicilanka
* q'illu pisqu
* k'ilinchu (= K'illichu ?)
* qhuruqutu
* allqamari *Phalcoboenus megalopterus*
* chiwanku icha ch'iwanku *Turdus chiguanco*
* pasupakuy icha ch'iwanku *Turdus albicollis* 
* puku puku
* hak'akllu *Colaptes rupicola*
* michi-michi
* anka *Geranoaetus melanoleucus*
* qiwlla *Laridae*
* ch'ayña *Carduelis magellanica* 

**[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:**

* chuqa *Fulica*
* ch'uwankira icha yanawiku *Plegades ridgwayi* 
* pariwana

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna**:
* k'ayra
* hamp 'atu

**[[Ñuñuq]]kuna:**
* Atuq *Vulpes*
* Tamka
* Puma *Puma concolor*
* Usqhullu *Leopardus colocolo*
* Paqucha *Vicugna pacos*

**[[Suchuq]]kuna:**
* Mach'aqway *subordo Serpentes* 
* qaraywa *subordo Sauria* 

**[[Challwa]]kuna:** 
* trucha *Salmo trutta*
* pihirriy (pejerrey)

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Nuñuwa *(Nuñoa):* uma llaqta;
*Kaqsili *(Cacsile, Caccili, Kajsili, Kaqsile):* llaqtacha, chaypi Kaqsili llamas kan *(Lama huanachus cacsilensis).* Ambrosio Waman Taparataqsi Kaqsili maqanakupi Ispañulkunata awqapurqan.
* 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Paqucha
*
## Distritupi paqarisqa
*Ambrosio Waman Tapara, qhichwa ankalli kastilla kamachina pachapi

## Kaypipas qhaway
* Raya walla
## Pukyukuna

* ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno pdf
* Sallqa uywakuna, Punu pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* AyaviriWeb: Nuñoa (kastilla simi)