open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sophoklís

**Sophoklís** (grigu simipi: Σοφοκλής, latin simipi: *Sophocles*) (496 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi - 406 Kristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu qillqaqsi runa karqan. Antigoni, Idipus sutiyuqmanta aranwaykunatas qillqarqan.

## Qillqasqankuna
* Idipus qhapaq / Idipus tírannos ()
* Idipus Kolonospi / Idipus epí Kolonó ()
* Antigoni ()
* Aías ()
* Trachiniai ()
* Ilektra ()
* Philoktitis ()

## Kaypipas qhaway
* Aranway
* Harawi
* Simi kapchiy (Grisya)
## Hawa t'inkikuna

* [Lista de Autores y Obras del [Diccionario Griego-Español]]
* L´Année Philologique, la enciclopedia bibliográfica del mundo clásico que recoge todo lo publicado cada año (disponible en Red e impreso
* Sófocles en Suidas, la enciclopedia bizantina del siglo XI on-line
* [Obras de Sófocles en [Perseus Digital Library] (grisya wan inlish simipi)]
* Fragmentos de las tragedias de Sófocles en Sophocles Project
* Estudios sobre los fragmentos Sófocles (inlish simipi)
* Monografía de Sófocles en el portal de las Humanidades: Liceus
* [''Lo político en Sófocles. Estudio semántico''. Tesis de Antonia Carmona Vázquez. Universidad de Cádiz. Alicante: [Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes], 2003]
* Web en honor a Sofocles 
* Una lectura de Sófocles, ''Áyax'' 522
Wila Quta (Taqna)

**Wila Quta** (aymara simi *wila* puka icha yawar, *quta* qucha   "puka qucha" icha "yawar qucha", kastilla qillqaypi *Vilacota*) icha **Janq'u Quta** (aymara simi *janq'u* yuraq, "yuraq qucha", kastilla qillqaypi *Ancocota*) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi, Susapaya distritupi.

## Puykukuna
Álvaro Uribe

**Álvaro Uribe Vélez** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Medellín llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi wan pulitikum kachkan. 

2002 watamanta 2010 watakama Kulumbyapa umalliqninmi karqan.Medellín llaqtapi kurakanin (1982).

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kulumbyapa wiñay kawsaynin
* Ernesto Samper 
* Clara López
* Mario Uribe 
* Francisco Santos 

## Hawa t'inkikuna

* Presidencia de la República de Colombia
* Hoja de vida de Álvaro Uribe Vélez
* Biografía extensa por Fundación CIDOB
* Documentos sobre el referendo y la reelección
Manny Pacquiao

**Emmanuel Dapidran Pacquiao** sutiyuq runaqa icha *Manny “Pac-Man” Pacquiao* (*  paqarisqa Kibawe llaqtapi - ), huk  mama llaqtaq saqmanakuyuq, kurku kallpanchaq runa.

Tayta: Rosalio Pacquiao; Mamaː Dionisia Dapidran  Warmiː Jinkee Jamora (2000 – ) Churinkunaː Emmanuel Jr. (Jimuel), Michael Stephen, Mary Divine Grace (Princess), Queen Elizabeth (Queenie) wan Israel.

Yachay wasi: 

## Suñaykuna
* Pachantin Atipaq peso mosca - CMB
* Pachantin Atipaq peso supergallo - CMB
* Pachantin Atipaq peso supergallo - IBF
* Pachantin Atipaq peso pluma -CMB
* Pachantin Atipaq peso ligero - CMB
* Pachantin Atipaq peso welter - OMB
* Atipaq peso mosca - OPBF
* Mamallaqtapura Atipaq peso supergallo - CMB
* Mamallaqtapura Atipaq peso superpluma - CMB
* Pachantin Atipaq peso pluma - The Ring
* Pachantin Atipaq peso superpluma - The Ring
* Atipaq peso superligero - IBO
* Atipaq diamante peso welter - CMB

### Pirsunal suñaykuna
* 2006 & 2008 Saqmanakuyuq - The Ring
* 2006 Saqmanakuyuq  -  Boxing Writers Association Of America 
* Emeritus Champion del CMB
* The Ring Nº 1 peso por peso
* 5 veces PSA watapi kurku kallapanchaq.
* Premio Honorario a la Excelencia Deportiva 2008 Asociación Universitaria Atlética de las Filipinas (AUAF)
* Peleador del Año 2008 por BoxingScene.com
* 2008 Saqmanakuyuq - Sports Illustrated
* 2008 Saqmanakuyuq - SecondsOut.com
* 2008 Saqmanakuyuq por TheSweetScience.com
* 2008 Saqmanakuyuq - CMB
* Peleador del Año 2008 por Yahoo Sports
* Campeón de Campeones de ESPN Star

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Apuwasinyuq pukllaykuna 
* Juan Manuel Márquez
* Oscar de la Hoya
* Floyd Mayweather, Jr.

## Hawa t'inkikuna

* Suñaykuna Manny Pacquiao
* Manny Pacquiao Fan Site 
* Manny Pacquiao vs. Eric Morales II video - 21/01/2006
César Gaviria

**César Augusto Gaviria Trujillo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pereira llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq musikuqmi wan pulitikum kachkan. 

Kulumbyap Musiku ministruninmi karqa 1986 watamanta  1987 watakama. 
1990 watamanta 1994 watakama Kulumbyap umalliqninmi karqan.

1994 watamanta 1998 watakam Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuyninpa sikritaryunmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Kulumbyapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Biografía - Fundación CIDOB
* Sitio Web oficial del Partido liberal
* Página oficial de la OEA
Jorge Chávez

**Georges Antoine Chavez** sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin inti raymi killapi 1887 paqarisqa Paris llaqtapi - † 27 ñiqin tarpuy killapi 1910 wañusqa Domodossola llaqtapi, Italyapi), **Jorge Chávez** sutiyuqpas riqsisqa, Piruw Phawaq awqaq suyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Phawaq awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

* Biografía completa de Jorge Chávez Dartnell
Amedeo Modigliani

**Amedeo Clemente Modigliani** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Livorno llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq llimphiq wan rumirum (iskultur) runam karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Archivos Modigliani (en francés)
* Cuadros
* Amedeo Modigliani: Biografía y análisis crítico
* Amedeo Modigliani: Biografía y análisis sala11.com - en español
* Biografía en español de Amedeo Modigliani
Leon Trotsky

**Lev Davídovich Bronstein** (rusu simipi: Лев Давидович Бронште́йн) sutiyuq runaqa, **Leon Trotsky** (Лев Давидович Троцкий) nisqapas (7 ñiqin ayamarq'a killapi 1879 watapi paqarisqa Yanovka llaqtapi, Ukranyapi, 21 ñiqin chakra yapuy killapi 1940 wañusqa Mishiku llaqtapi) Ukranyapi mama llaqtamanta kumunista pulitiku runam, qillqaqmi yachaqpas karqan. Rusiyapi 1917 watapi Hatun Uktuwri Pachakutiypa pusaqninsi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rusiya)
* Susyalista Suwit Republikakunap Huñun
* Aleksandr Tarasov

## Hawa t'inkikuna

* ''Centro de Estudios, Investigaciones y Publicaciones "León Trotsky"''
* The Lubitz TrotskyanaNet: dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (inlish simipi)
* Biografía en el ''Diccionario de Materialismo Histórico''
* Biografía de León Trotsky
* Mi Vida. León Trotsky. Libro autobiográfico
* Leon Trotsky: Literatura y Revolución
* Cómo la Unión Soviética y los Partidos Comunistas organizaron el asesinato de León Trotsky
Scipión Llona

**Scipión Llona** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1864 paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq yachaqmi karqan. 

Tayta:  Emiliano Llona; Mama: María Rosa Gastañeta.

Churikuna: Teresa María wan Adriana.

Yachaywasi: Colegio de Neuilly, París wan Instituto Científico de Lima.

## Qillqasqankuna
* Reseña histórico-geográfica de los rios Paucartambo y Madre de Dios, Boletín de la Sociedad Geográfica de Lima,1903,Tomo XIII,pgs.73-176
* Teoría Cosmológica Cicloidal, 1919.

## Kaypipas qhaway
* Federico Villarreal
* Ramón Del Valle Cárdenas, "Teoría Cosmológica Cicloidal". Ponencia en el Congreso Nacional de Geografía, Piura, 1993.

## Hawa t'inkikuna

]
Augusto Weberbauer

**Augusto Weberbauer** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Breslau llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq Butanika yachachiqmi karqan. 

Tayta:  Augusto Weberbauer; Mama: .

Churikuna: .

Yachaywasi: .

## Qillqasqankuna
* Anatomische und biologische Studien über die Vegetation der Hochanden Perus. 1905
* Grundzüge von Klima und Pflanzenverteilung in den peruanische Aden. 1906
* Weitere Mitteilulungen über Vegetation und Klima der Hochanden Perus. 1907
* Die Pflanzenwelt der peruanischen Anden in ihren Grundzügen dargestellt. 1911
* Pflanzengeographische Studien in südlichen Peru. 1912
* La vegetación del norte del Perú dentro de la provincia litoral de Tumbes y partes vecinas del departamento de Piura. 1922
* Untersuchungen über die Temperaturverhältnisse des Bodens im hochandinen Gebiet Perus und ihre Bedeutung für des Pflanzeleben. 1930
*Über die Polsterpflanzen Pycnophyklum aristatum und die Polstepflanzen im allgemeinen. 1931
* La influencia de cambios climáticos y geológicos sobre la flora de la costa peruana. 1939
* Principios de clasificación aplicables a las formaciones vegetales del Perú. 1942

## Suñaykuna
* Orden El Sol del Perú (1948).
## Kaypipas qhaway
* Butanika

## Hawa t'inkikuna

* Weberbauer schule - Piruw
George Bernard Shaw

**George Bernard Shaw** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Dublin llaqtapi - †  wañusqa St. Lawrence llaqtapi) Ilanda mama llaqtayuq qillqaq, pulitiku runam, inlish simipi qillqaqmi.

 1925 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.

Tayta: George Carr Shaw (1814–85); Mama: Lucinda Elizabeth Gurly (1830–1913).

Warmi:  

Yachaywasi: Wesley College
## Qillqasqankuna
 

### Aranwa

### [[Kawsay rikch'a]]kuna
* *[[Immaturity]]* (1879)
* *[[The Irrational Knot]]* (1880)
* *[[Love among the Artists]]* (1881) 
* *[[Cashel Byron's Profession]]* (1882–1883)
* *[[An Unsocial Socialist]]* (1883)
### Insayu
* *Quintessence of Ibsenism* (1891)
* *The Perfect Wagnerite, Commentary on the Ring* (1898)
* *Maxims for Revolutionists* (1903)
* *Preface to *Major Barbara (1905) 
* *How to Write a Popular Play* (1909)
* *Treatise on Parents and Children* (1910)
* *Common Sense about the War* (1914)
* *[[The Intelligent Woman's Guide to Socialism and Capitalism]]* (1928)
* *[[The Black Girl in Search of God]]*
* *[[Everybody's Political What's What?]]* 1944

## Suñaykuna
* 1925 Nobel Suñay
* 1938 Oscar Suñay 

## Kaypipas qhaway
* Alimanya

## Hawa t'inkikuna

* IMDb: Bernard Shaw
* George Bernard Shaw - AlohaCriticon
* George Bernard Shaw - ElPoderDeLaPalabra
Edmondo De Amicis

**Edmondo De Amicis**  sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Oneglia llaqtapi - †  Bordighera wañusqa llaqtapi), Italya mama llaqtamanta qillqaqmi yachachiqpas karqan.

## Qillqasqankuna

* *La vita militare* (1868) (La vida militar)
* *Novelle* (1872) (Kawsay rikch'akuna)
* *Ricordi del 1870-1871* (Recuerdos del 1870-1871)
* *La Spagna* (1872) (España, viaje durante el reinado de don Amadeo I de Saboya, 2002)
**Ricordi di Londra* (1873) (Recuerdos de Londres, 2008)
**Ricordi di Parigi* ( 1878) (Recuerdos de París, 2008)
**[[Constantinopoli]]* (1878/79) (Constantinopla, 2007)
**Gli Amici* (1883) (Los amigos)
**[[Cuore]]* (1886) (Sunqu, 2009)
* *Los efectos psicológicos del vino* (1880) - Ediciones TREA 2009

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Italya)
## Hawa t'inkikuna

* Sonqo-Edmundo-De-Amicis
Pedro Pablo Bermúdez

**Piiru Pawllu Wirmuyis Ascarsa**; Kastilla simipi: *Pedro Pablo Bermúdez Ascarza*  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tarma llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu  pulitiku Awqaq pusaqmi.

Yaya:  Bermúdez
Mama:  Ascarza

Warmi: 
Warmakuna: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
Christian Doppler

**Christian Andreas Doppler** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Salzburg llaqtapi;  wañusqa Venezia llaqtapi) Awstiriya mama llaqtayuq Pachaykamay, yupay yachaqmi karqan. 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

]
Hirohito

**Hiruhitu** icha **Hirohito** (**裕仁**),  Shōwa Hatun Qhapaq (昭和天皇:Shōwa Tennō), (*  paqarisqa Tokio llaqtapi –   wañusqa Tokio llaqtapi),  124º Hapun pa hatun qhapaqnin

1926 watamanta 1989 watakama Nihun hatun qhapaqnin. 

Tayta: Taishō; Mama: Teimi.

Ñawpaq Warmi: Kōjun  (Kuni Ñust'a **Nagako**:久邇宮良子女王, *Kuni no miya Nagako joō*)

Churikuna: Teru, Hisa, Taka, Yori, Tsugu, Yoshi, Suga. 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Nihun)
## Hawa t'inkikuna

* Hirohito, Emperor @A Trivial Encyclopedia of Japan (con enlaces en diversos idiomas)
Phu Cat antanka pampa

**Phu Cat antanka pampa** (: *Sân bay Phu Cat*) nisqaqa Witnampi, Quy Nhon llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Yawar Mallku

**Yawar Mallku** nisqaqa huk buliwyanu pilikulam, 1969 watapi qhichwa simipim rurasqa.
Kuyu walltay pusaqninqa Jorge Sanjinés karqan.

Pilikulaqa Buliwyapi Qhichwa ayllu llaqtachap sayarisqanmanta willaykun, Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta hamuq kururay yanapaqkuna mana willaspa warminkunata qumichaptinmi.

## Hawa t'inkikuna
* 
* Film Reference: ''Yawar Mallku'' pilikulamanta (inlish simipi)
* Yawar Mallku pilikulata qhaway (vimeo.com)
Jorge Sanjinés

**Jorge Sanjinés** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kuyu walltay pusaqmi. 

## Pilikulankuna
### Chutumitru
* Sueños y realidades (1962)
* Revolución (1963)
### Sunimitru
* Ukamau (1966)
* Yawar Mallku (1969)
* El coraje del pueblo (1971)
* Hatun awqa *(Jatum auka)* (1973)
* Lluqsiy kaymanta *(Llocsi caimanta, fuera de aquí)* (1977)
* Las banderas del amanecer (1983)
* La nación clandestina (1989)
* Para recibir el canto de los pájaros (1995)
* Los hijos del último jardín (2004)

## Hawa t'inkikuna
 
*
Akihito

**Akihito** (**明仁**),  Heisei Hatun Qhapaq (平成天皇, Heisei-tennō), (*  paqarisqa Tokio llaqtapi – ),  125º Hapun pa hatun qhapaqnin (1989-2019)

Tayta: **Hirohito** (**裕仁**),; Mama: Kōjun.

Ñawpaq Warmi: Michiko Hatun Quya, (皇后美智子 Kōgō Michiko) Michiko Shōda (正田 美智子, Shōda Michiko)

Churikuna:
* Naruhito Awki ( - ) 
** Aiko, Toshi Ñust'a ( - )
* Fumihito Awki  ( - ) 
** Mako Ñust'a ( - )
** Kako Ñust'a( - )
** Hisahito Awki ( - )
* Sayako Ñust'a ( - )

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Nihun)
## Hawa t'inkikuna

* Sitio web oficial de la Agencia de la Casa Real
* Biografía en Fundación CIDOB
Mutsuhito

**Mutsuhito** (**睦仁?**),  Meiji Hatun Qhapaq (明治天皇, Meiji Tennō?), (*  paqarisqa Kioto llaqtapi –  wañusqa Tokio llaqtapi ),  122º Hapun pa hatun qhapaqnin

1867 watamanta 1912 watakama Nihun hatun qhapaqnin. 

Tayta: **Kōmei** (**裕仁**),; Mama: Nakayama Yoshiko.

Ñawpaq Warmi: Shōken  Hatun Quya, (皇后美智子 Kōgō Michiko) Haruko (正田 美智子, Shōda Michiko) 

Warmikuna:  Mitsuko (1853–1873), Natsuko (1856–1873), Yanagiwara Naruko (1855–1943), Chigusa Kotoko (1855–1944) wan Sono Sachiko (1867–1947).

Churikuna:  15 
* Yoshihito Awki (Haru no miya Yoshihito Shinnō), 3°, ( – ).
* Masako Ñusta (Tsune-no-miya Masako Naishinnō), 6a., (–).
* Fusako Ñusta (Kane-no-miya Fusako Naishinnō), 7a., (–).
* Nobuko Ñusta (Fumi-no-miya Nobuko Naishinnō), 8a., (–).
* Toshiko Ñusta (Yasu-no-miya Toshiko Naishinnō), 9a., (–). 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Nihun)
## Hawa t'inkikuna

* Sitio web oficial de la Agencia de la Casa Real
* Biografía en Fundación CIDOB
Mawlli

**Mawlli** nisqaqa (kastilla simipi: *río Maule*, mapudungun simi *Mawle* "paraysapa") Chili mama llaqtapi huk mayum, Mawlli suyupim. 15 ñiqin pachakwatap qallarisqanpi Tawantinsuyup urin saywansi karqan, Mapuchikunawan.

Pukyunqa Antikunapim, Mawlli quchapim. Pasiphiku mama quchamanmi rin.

## Pukyu qillqakuna
Biyubiyu

**Phiw-Phiw** nisqaqa (kastilla simipi: *río Biobío*, mapudungun simi *Fiw-Fiw* "iskaynintin q'aytu", *biyu* "q'aytu") Chili mama llaqtapi huk mayum, Biyubiyu suyupim. Kastilla Kamachiy pachapi unayta Wirriynatu Piruwpa urin saywansi karqan, Mapuchikuna qispi kayninta chaypacha amachayta ayparqaptinsi.

## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción
* Biyubiyu suyu
* Arawkaniya suyu

## Qillqasqankuna
* Niemeyer, Hans; Cereceda, Pilar (1983). *Geografía de Chile — Tomo VIII: Hidrografía*. 1º edición, Santiago de Chile: Instituto Geográfico Militar.(kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna
Qhupiyapu pruwinsya

**Qhupiyapu pruwinsya**  nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Copiapó*) Chili mama llaqtapi, Atakama suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qhupiyapu llaqtam.

Llaqtap sutinqa *Copiapó* nisqa (Qhupiyapu) aymara simimantam; *qhupi*: llamp'u (icha llanp'u), *yapu*: chakra;  "Llamp'u chakra" icha "Puquna chakra".

## Pukyukuna
Chañaral pruwinsya

**Chañaral pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Chañaral*) Chili mama llaqtapi, Atakama suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chañaral llaqtam.
Tamarugal pruwinsya

**Tamarugal pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia del Tamarugal*) Chili mama llaqtapi, Tarapaka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pozo Almonte llaqtam.

## Kumunakuna
*Qhamiña, uma llaqta Qhamiña.
*Qullchani, uma llaqta Qullchani.
*Wara, uma llaqta Wara.
*Piqa, uma llaqta Piqa.
*Pozo Almonte, uma llaqta Pozo Almonte
Wayk'a

**Wayk'a** nisqaqa (aymara simim;   kastilla simipi: *La Huayca*) Chili mama llaqtapi huk llaqtam, Tamarugal pruwinsyapi, Tarapaka suyupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Mawki

**Mawki** nisqaqa (aymara simim: huk laya sallqa ruru;    kastilla simipi: *Mauque*) Chili mama llaqtapi huk llaqtam, Qullchani munisipyupi, Tamarugal pruwinsyapi, Tarapaka suyupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Muchha

**Muchha** nisqaqa (aymara simim: "Iray";   kastilla simipi: *Mocha*) Chili mama llaqtapi huk llaqtacham, Wara munisipyupi, Tamarugal pruwinsyapi, Tarapaka suyupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Mocha (sut'ichana)

**Mocha** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
* Mocha (Ikwadur), Ikwadurpi huk llaqta
* Mocha kiti, Ikwadurpi
* Mocha kitilli, Ikwadurpi
* Mocha wat'a mama llaqta risirwa, Chilipi
* Mocha wat'a, Chilipi
* Muchha llaqta (kastilla simipi: *Mocha*), Chilipi
Charlottep Llikan 2

**Charlottep Llikan 2** (inlish simipi: **Charlotte's Web 2: Wiblur's Great Adventure**) nisqaqa 2003 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Mario Pilusomi. Paramount ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Charlottep Llikan nisqap iskay ñiqin pitinmi pilikula.

## Kaypipas qhaway
* Charlottep Llikan
* Charlottep Llikan (kuyuchisqa siq'isqa)
Valencia suyu

**Valencia suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Comunidad Valenciana*) Ispaña mama llaqtapi huk suyum (*comunidad autónoma*). Uma llaqtanqa Murcia llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Pukllay (sut'ichana)

*Pukllay - imatapas pukllanchik;
*Karnawal, Puliwyapi *Pukllay (Pujllay)* icha *Phukllay* nisqapas;
*Pukllay (tusuy).
Aldo Moro

**Aldo Moro** sutiyup runaqa (*  paqarisqa Maglima llaqtapi -  † wañusqa Roma llaqtapi Roma llaqtapi) Italya mama llaqtap pulitiku, uma kamayuqninmi kachkan.

Tayta:;  Mama: 

Warmi:
Wawakuna: 

## Kaypipas qhaway
Richard Drake (1996). The Aldo Moro Murder Case. Boston: Harvard University Press. ISBN 0674014812.
## Hawa t'inkikuna

*Biografía en español por Fundación CIDOB
* Presidente Romano Prodi Europa
Siwi

**Siwi** icha **Anillu** nisqaqa muyu manya *([[siwi]])* hina kaq achalam, q'illaymanta (qurimanta, qullqimanta) rurasqa. Siwikunataqa ruk'ananchikmanmi chhitanchik.

## Kaypipas qhaway
* Siwikunap Apun (John Ronald Reuel Tolkien-pa qillqasqan kawsay rikch'a)
Qarawichka

**Qarawichka** icha **Hakaranta** *(genus Jacaranda)* nisqakunaqa huk sach'akunam, Uralan Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* qupa yura, hamp'atu k'aspi icha wamansamana *(Jacaranda copaia)*
* tarqu icha yarawiska *(Jacaranda mimosifolia)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mera kitilli

**Mera kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Mera*) Ikwadur mama llaqtapi huk llaqta kitillim , Pastasa markapi. Mera kitipi. Uma llaqtanqa Mera llaqtam (669 llaqtayuq, 2001 watapi).

Mera kitilliqa qillqaq Juan León Meramanta   sutichasqa (Ikwadurpa llaqta takinmanta kastilla simi rimakuna). 
* Puyu llaqta: 17 km
* Shell: 9 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pastasa mayu, Mankayaku (*Mangayacu*), Allpayaku mayu (*Alpayacu*), Tiqri mayu, Anzú mayu, Kilo mayu, *Río Chico*, UchuminguÍ
## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.
## Llaqtakuna
* Mera, Abitagua, Pindo Mirador, Veinticuatro de Mayo, Álvarez Miño, La Julita, hukkunapas.
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Amarumayu antanka pampa
* Pastasa runa
* Sapara runa
* Shell Mera

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mera kiti (PDF)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.pastaza.gov.ec/
Madre Tierra kitilli

**Madre Tierra kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Madre Tierra*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi. Mera kitipi. 

* Puyu llaqta: 8 km

## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pastasa mayu, Putuimi mayu, Puyu mayu.

## Runakuna
Madre Tierra kitillipiqa aswanta Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.  
## Llaqtakuna
* La Encañada, Puyupunku (*Puyopungo*), Amarumayu (*Amazonas*), Playas del Pastaza, Rayu Urqu (*Rayo Urco*), Puerto Santana, Campo Alegre, Nueva Vida, San José, San José de las playas, Putuimi, Pawshiyaku (*Paushiyacu*) 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Sapara runa
* Shell Mera
* Shell

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mera kiti (PDF)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.pastaza.gov.ec/
Amarumayu antanka pampa

**Amarumayu antanka panpa** (kastilla simipi: *Areopuerto Rio Amazonas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk antanka pampam, Pastasa markapi, Mera kitipi, Shell Mera llaqtapi.

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
Shell kitilli

**Shell kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Shell*) mawk'a sutin **Kuchimuntunku** (*Cuchimondongo*, kitipi kawsaq wankanakunarayku)  Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim , Pastasa markapi. Mera kitipi. 

Shell kitilliqa hatun allpa wira ruruchinamantam, Shell nisqa, sutichasqa. 
* Puyu llaqta: 8 km

## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Pastasa mayu, Pindo Grande, Mutulu (*Motolo*)

## Llaqtakuna
* Lindo, Central, Moravia, Lindo Zulay, Diez de Noviembre, Cuatro de Julio, San Antonio, San Luis, Sach'a Runa, Joslanka, Camilo Gallegos Domínguez, Luz Adriana, La Montana, hukkunapas.
* Moravia, Zulay, Barranco, 24 de Mayo, Pindo.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Pastasa runa
* Sapara runa
* Shell Mera

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mera kiti (PDF)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.pastaza.gov.ec/
Qunawiri mayu

**Qunawiri mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Conaviri*) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Mañasu distritupi.
Qhiwar

**Qhiwar** (kastilla simipi: *Qquehuar*) nisqaqa Sikuwani distritupi (Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  Piruwpi), Qusqumanta Punukama khillay ñanpi huk ayllu llaqtam, Sikuwani llaqtamanta qanchis kilumitru karum.

Qhiwar llaqtaqa pichqa sayayuqmi: Quchakunka, Krus Kunka, Wanquqala, Warmillaqta, Sirqupata (*barriyu* nisqakuna), Llawlliru (sapsi, *anexo* nisqa). Kimsa waranqa runayuqmi, qanchis waranqa hiqtaryayuq.

Ñawpa pacha *Pampa Qhiwar* llaqtapi kimsa kurakas kawsarqanku: Apu Chillka, Apu Qhuqru, Apu Hump'iri. 20 ñiqin pachakwatap qallarisqanpis asindadukunas hamurqanku runakunap allapanta qichuspa. Chaywanpas, Piruwpa kamachinan (Augusto Leguía)  Qhiwar ayllu llaqta riqsirirqanmi. 1964 watapi Qhiwarniyuq runakuna allpankunata tiyapuykacharqankus mana aypaspa. 1973 watapitaq general Velascop llamk'aqninsi asindaduta qarqurqan allpankunata runakunaman kutichispa. Chayrayku 2001 watapi Qhiwar runakuna Velascopaq wank'atas churarqanku.

Iskay *primaria* yachay wasiyuqmi. Huk yachay wasiqa 1920 watamantas kan, huktaq 1963 watamantas. Chay yachay wasikunapiqa kastilla simillapis yacharqanku. Kunantaq iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam yaykuchiyta munanku.

Qhiwartaqa huk rimay k'uskiykuymantam riqsisqa llaqta. Chaypi qhichwa yachachiq Nereo Aqules Hancco Mamani sutiyuq runa yachay wasinpi yachaqaqkunap rimayninmanta, kastillanuchayninmanta k'uskiykurqan. Runakunaqa qhichwa simitam rimanku. Wakin llaqtakunapi hinaqa, Qhiwar llaqtapipas wawakuna astawantaq kastilla simitam rimanku.

## Kaypipas qhaway
* Raqch'i
* Siwinaqucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
*Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta
Wank'a

**Wank'a** *(estatua)* nisqaqa ch'iqusqa hutun rumim, icha q'illaymanta ch'iqusqapas.

**Wanki** = imagen, representación en cuadro.

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy
Arajuno kitilli

**Arajuno kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Arajuno*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pastasa markapi. Arajuno kitipi. Uma llaqtanqa Arajuno llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Arajuno mayu

## Runakuna
Kitillipiqa Pastasa Kichwa runakunam tiyanku.

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kuraray mayu
* Sapara runa
* Shuwar
* Waorani

## Pukyukuna

* * www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Arajuno kiti (PDF)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Kulta kucha

**Kulta kucha** (Kulta qucha) nisqaqa (kastilla simipi: *Laguna de Colta*) Ikwadur mama llaqtapi huk qucham, Chimpurasu markapi, Kulta kitipi, San Antonio kitillipi.

Hanaq kay: 3.300 m

## Puykukuna

* www.municipiodecolta.gov.ec (kastilla simi)
Usi

**Usi** nisqaqa Kikihana distritu, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi huk ayllu llaqtacham. Usi llaqtapiqa César Itiermi tawa chunka willaykuykunatam pallarqan.

## Qillqakuna
* César Itier: Karu ñankunapi. Usi comunidad willakuykunamanta tawa chunka akllamusqay / 40 cuentos en quechua y castellano de la comunidad de Usi (Quispicanchi - Cuzco). Cuzco: Centro de Estudios Regionales Andinos ‘Bartolomé de Las Casas’ - Institut Français d’Etudes Andines, 268 p., 1999.
Kunkuwana

**Kunkuwana** nisqaqa (*Tigrisoma lineatum*) huk pisqum, Chawpi Awya Yalapi Urin Awya Yalapiwan kawsaq.

## Urin rikch'aqkuna
Iskay urin rikch'aq kanmi:
* *Tigrisoma lineatum lineatum* Boddaert, 1783
* *Tigrisoma lineatum marmoratum* Vieillot, 1817 

## Hawa t'inkikuna
Kunuwa

**Kunuwa** nisqaqa *(Triolena pluvialis)* huk laya hampi yurap sutinmi. Ikwadur  q'uñi allpasllapi tiyan.

## Huk sutikuna
* A'ingae simipi: Ko'-shasi
* *cunua*
## Pukyukuna
* Jatun Sacha Risirwapi hampi yurakuna (Ikwadur) (kastilla simi)
Awirinri

**Awirinri** icha **Ajirinri** nisqaqa *(Zingiber officinale)* huk laya hampi yurap sutinmi. 

## Pukyukuna
* Jatun Sacha Risirwapi hampi yurakuna (Ikwadur) (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
Siwanku

**Siwanku** icha **Shiwanku** nisqaqa (*Milvago chimachima*) hap'iq pisqum, Chawpi Awya Yalapi Urin Awya Yalapiwan kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Hatun yaku aychawa

**Hatun yaku aychawa** nisqaqa (*Odontostilbe roloffi*) huk laya challwap sutin, Ikwadur mama llaqtapi kawsaq (Napu mayu, Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki).  

## Pukyukuna
César Itier

**César Itier** sutiyuq runaqa huk simikunamanta yachaqmi, t'ikraqpas. Aswanta Qhichwa simimantam yachan.

Cesar Itierqa 1964 watapi Francia llaqtapim paqarirqan. Wayna runa kaspa Qusqu llaqtata rispa chaypi kimsa watam kakurqan, Qichwa rimayta allin yachananpaq.

Kunanqa Paris llaqtapi INALCO *(Institut National des Langues et Civilisations Orientales)* nisqa universidapim llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
* El teatro quechua en el Cuzco. 2 tomes. Lima: Instituto Francés de Estudios Andinos - Centro de Estudios Regionales Andinos ‘Bartolomé de Las Casas, 1995-2000. 
* Del siglo de oro al siglo de las luces: lenguaje y sociedad en los Andes del siglo XVIII. Estudios y debates regionales andinos, 89. Cusco, Centro Bartolomé de las Casas. CBC, 1995, 119 p.
* Parlons quechua. La langue du Cuzco. Paris: l’Harmattan, 1997. 
* Karu ñankunapi. Usi comunidad willakuykunamanta tawa chunka akllamusqay / 40 cuentos en quechua y castellano de la comunidad de Usi (Quispicanchi - Cuzco). Cuzco: Centro de Estudios Regionales Andinos ‘Bartolomé de Las Casas’ - Institut Français d’Etudes Andines, 268 p., 1999. 
* El hijo del oso. La literatura oral quechua de la región del Cuzco. (Ukukup wawan. Qusqu suyumanta qhichwa willakuykuna). Lima : Institut Français d’Etudes Andines -Instituto de Estudios Peruanos - Pontificia Universidad Católica del Perú, 220 p., 2007. 
* Ollantay, Antonio Valdez y la rebelión de Thupa Amaru. Histórica. Lima : Pontificia Universidad Católica del Perú, Lima 2006.
* *Juan de Espinosa Medrano. El robo de Proserpina y sueño de Endimión, auto sacramental en quechua. Edición, traducción y estudio preliminar de César Itier* (2010)
* *Dictionnaire quechua-français, suivi d'un lexique français-quechua* (2011)
* *Viracocha o el Océano, naturaleza y funciones de una divinidad inca* (2013)
* *Diccionario quechua sureño - castellano (con un índice castellano-quechua)* (2017)
* *Palabras clave de la sociedad y la cultura incas* (2023)

### Qhichwa simiman t'ikrasqankuna
* Antoine de Saint-Exupéry (2002): Quyllur llaqtayuq wawamanta [= Le petit prince]. Qillqaqpa dibuhunkunantin. Francés simimanta tikraqkuna [= traducteurs] : Lydia Cornejo Endara, César Itier. Qusqu: Asociación Pukllasunchis - Centro de Estudios Regionales Andinos ‘Bartolomé de Las Casas’ - Instituto Francés de Estudios Andinos, 93 p. + VIII. ISBN 9972-9651-0-4

### Llika nisqapi
* César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta (qhichwa simi kapchiymanta)
* César Itier: Estrategias de traducción de una obra literaria moderna en una lengua amerindia (qhichwaman t'ikraymanta qillqa)
* César Itier: La littérature quechua d'évangélisation (XVIe et XVIIe siècles) comme source ethnolinguistique
* César Itier: Quechua, Aymara and Other Andean Languages: Historical, Linguistic and Socio-linguistic Aspects

## Hawa t'inkikuna
* Si no quiere desaparecer, el Quechua tiene que dar el salto a las ciudades. Entrevista a César Itier, por Jorge Alejandro Vargas Prado, Revista Parlante, 2012
Tunari kantun

**Tunari kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Villa Tunari*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Tunari munisipyupi. Uma llaqtanqa Tunari llaqtam (*Villa Tunari*) (2.510 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Karu puriy
* Wara Wara qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki 
* Inkachaka
* Isiboro Secure mamallaqta parki
* Qurani qucha
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki 
* Yurakari runa

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
Katari

**Katari** *(Viperidae)* nisqakunaqa ancha miyusapa hatun kiruyuq mach'aqwaykunam, aycha mikhuq suchuq uywakunam.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* p'ukru katari *(Crotalinae)* - Awya Yalapi kawsaq
** susupi *(Lachesis muta)*
** chiqap kaskawil mach'aqway *(Crotalus spp.)*
** amu kaskawil *(Bothrops spp.)*
*** sisin icha hirgun *(Bothrops atrox)*
*** luru mach'aqway *(Bothrops bilineatus)*
** intiwarak'a *(Bothriechis schlegelii)*
* misti katari *(Viperinae)* - Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapi kawsaq

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
P'ukru katari

**P'ukru katari** *(Crotalinae)* nisqaqa mach'aqwaykunam, Awya Yala, Asya allpa pachakunapi kawsaq, aycha mikhuq suchuq uywakunam.

Intiwarak'a huk laya katarip sutin.

## Pukyu qillqakuna
Leonid Kravčuk

**Leonid Makarovych Kravčuk** (ukranya simipi: *Леонід Макарович Кравчук*) sutiyuq runaqa (1934-2022) paqarisqa Velyky Zhytyn (Pulunya) llaqtapi) huk Ukranya mama llaqta pulitiku, 1991 watapi marsu killamanta 1994 watapi disimri killakama Ukranyap umalliqnin 

Tayta: ; Mama: 
 
Ñawpaq warmi: Wawakuna: 6.

Yachaywasi:

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Ukranya

## Hawa t'inkikuna

).
Siwinqani

**Siwinqani** nisqaqa (aymara simim, kastilla qillqaypi *Sivingani*) Quchapampa suyupi huk llaqtacham, Misk'i pruwinsyapi, Wila Wila munisipyupi.

{{Suyukuna (Buliwya)]]
Intiwarak'a

**Intiwarak'a** icha **quri mach'aqway** *(Bothriechis schlegelii)* nisqaqa huk ancha miyusapa katari mach'aqwaymi, Chawpi, Uralan Awya Yalapi kawsaq. Runata kaniptinqa, wañunman. Manam kaskawilniyuqchu.

Intiwarak'amantaqa Ciro Alegríam qillqan "Quri mach'aqway" *(La serpiente de oro)* sutiyuq kawsay rikch'anpi.

## Pukyukuna
Urqu kalistu

**Urqu kalistu** icha **Anqas kalistu** (*Eucalyptus globulus*) nisqaqa huk Awstralyapi wiñaq laya kalistu sach'am. Urin Awya Yalaman (Buliwya) apamusqam.

## Layakuna
* *[[Eucalyptus globulus subsp. bicostata]]* (Maiden (1974).
* *[[Eucalyptus globulus subsp. globulus]]
* *Eucalyptus globulus subsp. maidenii* ([[F.Muell.]]) [[J.B.Kirkp.]] (1974).
* *Eucalyptus globulus subsp. pseudoglobulus* ([[Naudin]] ex [[Maiden]]) [[J.B.Kirkp.]] (1974).

== Kaqlla simikuna ==
  	
* *Eucalyptus gigantea* [[Dehnh.]] 
* *Eucalyptus glauca* [[DC.]] 
* *Eucalyptus perfoliata* [[Desf.]] 
* *Eucalyptus pulverulenta* [[Link]]
* *Eucalyptus bicostata* [[Maiden]]
* *Eucalyptus maidenii* [[F.Muell.]]
* *Eucalyptus pseudoglobulus* [[Naudin]] ex [[Maiden]]
* *Eucalyptus saint-johnii* [[R.T.Baker]]

== Rikchakuna ==
<gallery>
Image:Starr_050818-4121_Eucalyptus_globulus.jpg|
Image:Starr_050125-3236_Eucalyptus_globulus.jpg|tuktup [[mukmu]]n
Image:Starr_050818-4120_Eucalyptus_globulus.jpg|[[Ruru]]
</gallery>

== Kaypipas qhaway ==
* [[China kalistu]] (*Eucalyptus camaldulensis'')

## Pukyukuna
 
* Learning about Trees in a Quechua-Speaking Andean Community in Bolivia, Urqu kalistu: r. 41 (inlish simi)

## Hawa t'inkikuna
China kalistu

**China kalistu** icha **Puka kalistu** *(Eucalyptus camaldulensis)* nisqaqa huk Awstralyapi wiñaq laya kalistu sach'am. Urin Awya Yalaman apamusqam (Arhintina, Brasil, Buliwya, Parawayi, Uruwayi).

## Layakuna kaqlla simikunapas
***subsp. camaldulensis***.
**Eucalyptus rostrata* Schltdl., Linnaea 20: 655 (1847), nom. illeg.
**Eucalyptus acuminata* Hook. in T.L.Mitchell, J. Exped. Trop. Australia: 390 (1848).
**Eucalyptus longirostris* F.Muell. ex Miq., Ned. Kruidk. Arch. 4: 125 (1856).
**Eucalyptus longirostris f. brevirostris* F.Muell. ex Miq., Ned. Kruidk. Arch. 4: 125 (1856).
**Eucalyptus rostrata var. borealis* R.T.Baker & H.G.Sm., Res. Eucalypts: 75 (1902).
**Eucalyptus rostrata var. brevirostris* (F.Muell. ex Miq.) Maiden, Bull. Herb. Boissier, II, 2: 581 (1902).
**Eucalyptus rostrata var. acuminata* (Hook.) Maiden, Crit. Revis. Eucalyptus 4(33): 67 (1917).
**Eucalyptus mcintyrensis* Maiden, Crit. Revis. Eucalyptus 6: 166 (1922).
**Eucalyptus tereticornis var. rostrata* Ewart, Handb. Forest Trees Victorian: 301 (1925).
***subsp. simulata*** Brooker & Kleinig, Field Guide Eucalypts 3: 371 (1994).

## Rikchakuna

Rikcha:Starr 020203-0001 Eucalyptus camaldulensis.jpg|rurukuna, raphikuna
Rikcha:River Red Gum trunk detail.jpg|yura kurku
Rikcha:Eucalyptus camaldulensis wood 001.jpg|q'irun
Rikcha:Starr 020203-0002 Eucalyptus camaldulensis.jpg|tuktu mukmu
Rikcha:RiverRedGum CentralAustralia.JPG|*E. camaldulensis*, NSW, Awstralya
Rikcha:Eucalyptus camaldulensis DSC 5750 (29086898504).jpg|*E. camaldulensis* mumvura yakazara,  Awstralya


## Kaypipas qhaway
* Urqu kalistu (*Eucalyptus globulus*)

## Pukyukuna
 
* Learning about Trees in a Quechua-Speaking Andean Community in Bolivia, China kalistu: r. 42 (inlish simi)

## Hawa t'inkikuna
Cam Ranh antanka pampa

**Cam Ranh antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay Cam Ranh*) nisqaqa Witnampi, Cam Ranh llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Dong Tac antanka pampa

**Dong Tác antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay Đông Tác*) nisqaqa Witnampi, Tuy Hoa llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Lien Khuong antanka pampa

**Lien Khuong antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay Lien Khuong*) nisqaqa Witnampi, Da Lat llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Hatun charapa

**Hatun charapa** (*Podocnemis expansa*) nisqaqa suchuq uywam, charapam, yura mikhuq. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pishña

**Pishña**, **Mayu Puma**, **Yaku Huk’ucha** icha **Pichna** *(Lontra longicaudis)* nisqaqa, huk k'itikunapi **Uchuylla pishña**, wakinkunapitaq **Hatun pichna** nisqa huk aycha uquq ñuñuq uywam.

## Urin rikch'aqkuna
**[[Lontra longicaudis annectens]]*
**[[Lontra longicaudis colombiana]]*
**[[Lontra longicaudis enudris]]*
**[[Lontra longicaudis incarum]]*
**[[Lontra longicaudis longicaudis]]*
**[[Lontra longicaudis platensis]]*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikina
Hatun kuyllin

**Hatun kuyllin** *(Pteroglossus pluricinctus)* nisqaqa pisqum, huk laya kuyllinmi, Brasilpi, Kulumbyapi, Ikwadurpi, Piruwpi, Winisuylapi kawsaq. 

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Ch'iri-ch'iri

**Ch'iri-ch'iri** *(Grindelia boliviana)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, q'illuta t'ikan sunch'u hinam.

## Pukyukuna
K'ichkiraphi qalawala

**K'ichkiraphi qalawala** icha **Qalawala** chaylla (*Polypodium angustifolium* SWARTZ) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq raki-rakim, rikch'aq qalawalam.

## Pukyukuna

* Yin Yang Perú: CALAHUALA o CALAGUALA - Polypodium angustifolium
* Campyloneurum angustifolium Fée (Polypodium angustifolium Sw.)
*
Qhichwa yawar ch'unqa

**Qhichwa yawar ch'unqa** icha **Yawar ch'unqa** chaylla *(Oenothera rosea)* nisqaqa huk Awya Yalapi wiñaq quram, kulli tuktuyuq yawar ch'unqam, hampi yuram.

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
Witu phallcha

**Witu phallcha**, **Witu** chaylla, **P'inqa-p'inqa** icha **Hallu-hallu** *(Gentiana prostrata)* nisqaqa huk Awya Yalapi (Piruwpi) kawsaq yuram.

## Kaypipas qhaway
* Phallcha yura rikch'aq ayllu

## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
P'irka

**P'irka** icha **Sillkiwa** *(Bidens siegesbeckia)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, munim.

## Pukyukna


## Hawa t'inkikuna
Khira

**Khira** (*Lupinus paniculatus* icha *Lupinus microphyllus*) nisqaqa Piruwpi kawsaq yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* species.wikimedia.org
Uqhururu

Huk yurakuna:
* Uqururu (*[[Mimulus glabratus]]*)
* Uqururu ch'inkil *([[Nasturtium officinale]])*


Rikcha:Mimulus glabratus NPS-1.jpg| "Uqhururu" (*Mimulus glabratus*)
Rikcha:Illustration Nasturtium officinale0.jpg| "Uqhururu" *(Nasturtium officinale)*
Kiswar yura rikch'aq ayllu

**Kiswar yura rikch'aq ayllu** *(Scrophulariaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Tuktunkuna

Tuktunkunaqa tawantin icha pichqantin raphimuyum, iskaykinraymi, wakin wakinllapi wach'illam. Akilla, wayta raphikunaqa huñusqam. Huklla sisa raphi muyum. Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi.
 
Tuktu minuywanqa kay hinam:
\downarrow K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{5-4-2}] \; G_{\underline{(2)}}

Rurunqa murusapa p'uru rurum (kapsulam).

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk kiswar hina yurakuna:
* kiswar *(genus Buddleja)*
** hatun kiswar *(Buddleja incana)*
** qulli *(Buddleja coriacea)*
* aya-aya *(genus Alonsoa)*
** aya-aya *(Alonsoa caulialata)*
** kita aya-aya *(Alonsoa auriculata)*
** atuq t'ika, allqu llant'a *(Alonsoa acutifolia)*

## Hawa t'inkikuna
Ayamaych'a

**Ayamaych'a** *(genus Rhinanthus)* nisqakunaqa Ayamaych'a yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunap rikch'anam, atam yurakunam.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Kimpi

**Kimpi** *(Coronopus didymus)* nisqaqa huk yuram.

## Pukyukuna
* usuarios.arnet.com.ar / ''El Quichua de Santiago del Estero''

## Hawa t'inkikuna
Uqi qura

**Uqi qura** icha **Uqiqura** *(Descurainia titicacensis)* nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Chilli

**Chilli** icha **Chili** *(Aphandra natalia)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yuram (Ikwadur, Brasil, Piruw).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*''Aphandra'', NPGS/GRIN
*''Aphandra natalia'', NPGS/GRIN
Wikunku

**Wikunku** *(Astrocaryum vulgare)* nisqaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq chunta yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yarina

**Yarina**, **Pullupuntu** icha **Chili** *(Phytelephas macrocarpa)* nisqaqa huk laya chunta sach'am, Urin Awya Yalapi kawsaq (Pakaya-Samirya mama llaqta risirwapi, Piruw).

## Kaypipas qhaway
* Rupa-Rupa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uqururu ch'inkil

**Uqururu ch'inkil**, **Berros** icha **Uqururu** chaylla (*Nasturtium officinale*) nisqaqa yakupi wiñaq quram, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawar k'aspi

**Yawar k'aspi**  *(Warszeswiczia coccinea)* nisqaqa huk sach'am, Trinidad Tubaguwan mamallaqtapi kawsaq.

## Kaqlla simikuna
**Calycophyllum coccineum* (Vahl) DC. 
**Macrocnemum coccineum* Vahl 
**Mussaenda coccinea* (Vahl) Poir. 
**Warszewiczia macrophylla* Wedd. 
**Warszewiczia maynensis* Wedd. 
**Warszewiczia poeppigiana* Klotzsch 
**Warszewiczia pulcherrima* Klotzsch 
**Warszewiczia schomburgkiana* Klotzsch 
**Warszewiczia splendens* Wedd. 

## Pukyukuna

*http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4087973

## Hawa t'inkikuna
Q'apiruna

**Q'apiruna**, kichwapi **Kapiruna** *(Calycophyllum multiflorum)* nisqaqa huk laya sach'am, Buliwyapi Arhintinapipas kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Sallika

**Sallika**  icha **Rumiru**, kallawaya simipi *rumpu (rumpo)* *(Rosmarinus officinalis)* nisqaqa huk hampi yuram.

## Huk sutikuna
* aymara simi: *Salli kaya*
* kastilla simi: *Romero*

## Rikch'aqkuna kaqllqa simikunapas
***subsp. officinalis***. 
**Rosmarinus angustifolius* Mill., Gard. Dict. ed. 8: 1 (1768).
**Rosmarinus latifolius* Mill., Gard. Dict. ed. 8: 2 (1768).
**Rosmarinus communis* Noronha, Verh. Batav. Genootsch. Kunsten 5(4): 25 (1790), nom. inval.
**Rosmarinus prostratus* Mazziari, Ionios Antologia 2: 446 (1834).
**Rosmarinus laxiflorus* Noë, Exsicc. (Pil. Alger.): 443 (1852).
**Salvia rosmarinus* Schleid., Handb. Med.-Pharm. Bot. 1: 265 (1852).
**Rosmarinus laxiflorus* Noë ex Lange, Vidensk. Meddel. Naturhist. Foren. Kjøbenhavn 1863: 12 (1863).
**Rosmarinus flexuosus* Jord. & Fourr., Brev. Pl. Nov. 1: 44 (1866).
**Rosmarinus rigidus* Jord. & Fourr., Brev. Pl. Nov. 1: 43 (1866).
**Rosmarinus tenuifolius Jord. & Fourr., Brev. Pl. Nov. 1: 43 (1866).
**Rosmarinus serotinus* [[Loscos]], Trat. Pl. Aragon 1: 71 (1876).
**Salvia fasciculata* [[Merritt Lyndon Fernald|Fernald]], Proc. Amer. Acad. Arts 40: 54 (1905).
***subsp. palaui*** ([[O.Bolòs]] & [[Molin.]] ) [[Malag.]], Las Subesp. y Variac. Geogr.: 23 (1973). De [[España]].
**Rosmarinus palaui'' (O.Bolòs & Molin. ) Rivas Mart. & M.J.Costa, Itinera Geobot. 15: 707 (2002).

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Q'apinuri

**Q'apinuri** *(Maquira sclerophylla; Maquira coriacea)* nisqaqa huk sach'am, hampi yuram, Urin Awya Yalapi kawsaq (Piruwpi, Brasilpi).

## Pukyukuna
Katari chupa

**Katari chupa** icha **Khatari chupa** (*Cheilanthes incarum* MAX) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
China katari chupa

**China katari chupa** (**China khatari chupa**), **Llama chaki**, **Duradilla**, **Duradillo** icha **K'umu-k'umu** (*Cheilanthes myriophylla* DESV.) nisqaqa Piruwpi kawsaq raki-rakim, rikch'aq kutu-kutum, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rumi katari chupa

**Rumi katari chupa** (**Rumi khatari chupa**), **Hatunaw**, **Kuti-kuti**, **Duradillo** icha **Chiñi duradillo** (*Cheilanthes pruinata* KAULK) nisqaqa Piruwpi kawsaq raki-rakim, rikch'aq kutu-kutum, hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Winkiki

**Winkiki** icha **Yunka ayka-ayka** (*Cyperus ferox* L.) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wakankilla

**Wakankilla** icha **China sullu-sullu** (*Stenomesson variegatum*) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ayka-ayka

**Ayka-ayka**, **Phatu qullanan** icha **Akka-akka** (*Sisyrinchium chilense* HOOK) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Awaka

**Lichi-lichi** (**lichi lichi**) icha **Awaka** *(Euphorbia peplus)* nisqaqa Iwrupa, chincha Aphrikapipas kawsaq quram, Wachanqa yura rikch'aq aylluman kapuq. Kunanqa yaqa tukuy Tiksimuyuntinpi musuq yuram.

Sulluchiq hampi yuram.

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Apinkuya

**Apinkuya** *(Punica granatum)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Casimiro Huanca Hatun Yachay Wasi

**Casimiro Huanca Jatun Yachay Wasi**, **Casimiro Huanca Hatun Yachay Wasi** icha **Casimiro Huanca Yachay Suntur** nisqaqa (aymara simipi: *Casimiro Huanca Jach'a Yatiñ Uta*) Buliwya suyupi indihina yachay sunturmi, Chimuriy munisipyupim, Carrasco pruwinsyapim (icha *T'utura pruwinsya*), Quchapampa suyupim.

Casimiro Huanca sutiyuqmantam sutinchasqa. Mikhuy ruraychaqa, Sach'a kamay, Challwa kamaypas yachayninkunam.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi indihina yachay sunturkuna:
**Casimiro Huanca Jatun Yachay Wasi (qhichwa simipi, Chimuripi)
**Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi (aymara simipi, Warisatapi)
**Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi (waraniyi simi, Kuruyukipi)
* Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
* Casimiro Huanca

## Pukyukuna

* Casimiro Huanca Jatun Yachay Wasi (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi

**Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi**, **Apiaguaki Tüpa Hatun Yachay Wasi** icha **Apiaguaki Tüpa Yachay Suntur** nisqaqa (aymara simipi: *Apiaguaki Tüpa Jach'a Yatiñ Uta*) Buliwya suyupi indihina yachay sunturmi, Kuruyukipim, Ivo kantunpim, Machariti munisipyupim, Luis Calvo pruwinsyapim, Chuqichaka suyupim.

Apiaguaki Tüpa sutiyuqmantam sutinchasqa. K'illimsa yakuchaq, Sach'a kamay, Challwa kamay, Uywa hampiy kamaypas yachayninkunam.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi indihina yachay sunturkuna:
**Casimiro Huanca Jatun Yachay Wasi (qhichwa simipi, Chimuripi)
**Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi (aymara simipi, Warisatapi)
**Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi (waraniyi simi, Kuruyukipi)
* Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
* Apiaguaki Tüpa

## Pukyukuna

* Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
Kuymi

**Kuymi** *(Coix lacryma-jobi)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Sullu kaywa

**Sullu kaywa** icha **Sach'a rumu‎** (*Apodanthera biflora*) nisqaqa Piruwpa chalanpi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sispa raki-raki

**Sispa raki-raki**, **sispa raki raki**, **rata-rata** icha **rata rata** *(Gleichenia bifida)* nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, raki-rakim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sillu supay

**Sillu supay**, **Kuru-kuru** icha **Llawsa mura** (llausa mora) (genus *Croton*) nisqaqa Abya Yalap paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'akunam, waranqa iskay pachak rikch'aqkunam, hillisapa, achka hampi yurakunam.

Chay sillu supay icha llawsa mura nisqa yurakunaqa Buliwyapi kawsaq Kallawaya runakunap hampi yurankunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi Urin Awya Yala Umawapi wiñaq rikch'aqninkuna:
* K'uru-k'uru (*Croton baillonianus*)
* Lan wiqi (*Croton lechleri*)
**[[Croton draconoides]]*
**[[Croton palanostigma]]*
**[[Croton pycnanthus]]*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Asnaq qañiwa

**Asnaq qañiwa**, **llipch'a**, **ayara kinwa** icha **kachi yuyu** *(Chenopodium murale)* nisqaqa hampi yuram.

## Kaqlla simikuna
* **Chenopodium dubium*  Marcet ex E.H.L.Krause

## Sutikuna
* kastilla simi: ceñiglo, cenizo, cenizo negro, pie de ganso, quenopodio, salaillo, salao, salao verde 
## Kaypipas qhaway
* Ayara
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
China wiñay wayna

**China wiñay wayna** *(Lycopodium clavatum)* nisqaqa Tiksimuyuntinpi mana waqllichisqa sach'a-sach'akunapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Urqu wiñay wayna

**Urqu wiñay wayna** *(Lycopodium reflexum LAW)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chili-chili yura rikch'aq ayllu

**Chili-chili yura rikch'aq ayllu** *(Geraniaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk Chili-chili hina yurakuna:
* ñaqch'a-ñaqch'a, akwa-akwa, tupu-tupu, yawri-yawri *(Erodium cicutarium)*
* asnaq wayta *(Geranium robertianum)*
* chili-chili *(Geranium filipes)*
* yana kuru *(Geranium peruvianum)*
* mishka-mishka *(Geranium lecheri)*

## Hawa t'inkikuna
Kuti niwa

**Kuti niwa** icha **taqsa niwa** *(Cortaderia rudiuscula)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Wiru yura rikch'aq ayllu

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Murira

**Murira** *(genus Morus)* nisqakunaqa huk wayuq sach'akunap rikch'anam.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Yuraq murira *(Morus alba):* Anti Asya
* Urin murira *(Morus australis):* urin anti Asya
* Antikuna murira *(Morus insignis):* Chawpi Awya Yala, Antikuna
* Aphrika murira *(Morus mesozygia):* Aphrika
* Chiñiraphi murira *(Morus microphylla):* urin Chincha Awya Yala
* Yana murira *(Morus nigra):* urin anti Asya
* Puka murira *(Morus rubra):* anti Chincha Awya Yala
Antikuna murira

**Antikuna murira** *(Morus insignis)* nisqaqa Chawpi Awya Yalapi, Antikunapipas wiñaq muriram, ancha lichisapam, misk'i wayuyuq. Mama quchamanta 1200-manta 3000-kama mitrukama aswan hanaqmi tiyan.

## Pukyukuna
Abrus precatorius

**Wayruru** *(Abrus precatorius)* nisqaqa Indyapi Awya Yalapipas kawsaq hampi yuram.

## Kaypipas qhaway
* Wayruru
* Wayruru sach'a

## Pukyukuna
 
* www.bvsde.paho.org pdf (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Sulluku

**Sulluku**, **Suylu luku** icha **Chuluqi** *(Sapindus saponaria)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, sulluchiqmi. Maqchinasapa, **ch'uchu** nisqa yana rurunkunawanmi t'aqsanchik. 

## Sutikuna
* paraparo, paraparal, amole, chambimbe, jaboncillo, jaboncillal, choloque

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kharwinchu

**Kharwinchu** icha **Qunta pakincha** *(Argemone mexicana)* nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna