open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qallapa munisipyu

**Santiago Qallapa** (kastilla simipi: *Santiago de Callapa*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Paqaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Qallapa llaqtam.

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
* Qallapa kantun / Santiago de Callapa kantun
* Calteca kantun
* San Francisco de Yaribay kantun
* Puchuni kantun
* Rumiru Pampa

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qallapa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Charaña munisipyu

**Charaña munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Charaña*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Charaña llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Mawri mayu

## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
* Charaña kantun
* Chinocavi kantun
* Eduardo Abaroa kantun
* General Perez kantun
* Ladislao Cabrera kantun
* Río Blanco kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Charaña munisipyu: yupaykuna, saywitu
Arbieto munisipyu

**Arbieto munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Arbieto*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Arbieto llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** K'ichkiqucha
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Arwiytu munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Arbieto munisipyu
* Arbieto munisipyu: yupaykuna, saywitu
Santiwañis munisipyu

**Santiwañis munisipyu**, ñawpa suti **Qarasa**, (kastilla simipi: *Municipio de Santivañez*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Kapinuta pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiwañis llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Waña Quta
* Mayukuna: Jatun Mayu

## Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Santiwañis munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Santiwañis (Qarasa) munisipyu

 

 

‎
Inkamach'ay (Chuqichaka)

**Inkamach'ay** nisqaqa Buliwyapi, huk mach'aymi Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Chaunaca kantunpi, Chatakila mayu ñiqpi. Chuqichaka llaqta nisqamantaqa 32 km karum, Chatakila llaqta nisqamantaqa 14 km karum.

Pumamach'ayqa Inkamach'ay ñiqpi kan.

## Karu puriy
* Los Frailes walla

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

* www.siarb-bolivia.org / Mawk'a llaqtakuna: Inkamach'ay (inlish simi)
Gniezno

**Gniezno** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Gniezno llaqtapiqa 69.810 runakunam kawsachkanku (2014).
Tukumi chuntukuna

**Tukumi** (kastilla simipi: *Túcume*) nisqakunaqa Piruw mama llaqtapi huk chuntukunam (wak'akuna), Lampalliqi suyupi, Lampalliqi pruwinsyapi, Tukumi distritupi, Tukumi ñiqpi.

## Rikchakuna

image:Tucume_Tempelberg-mit-Plattform.jpg|Wak'a (Tukumi)

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Yanaqucha qhuya

**Yanaqucha** nisqaqa Piruwpi, Kashamarka pruwinsyapi, Q'asa distritupi, Pultumarka distritupipas,  Yanaqucha ñiqpi, huk quri qhuyam, ancha sallqa waqlliq. Kashamarka llaqtamantaqa 48 km karum.

Kilish urqutapas allayta munanku, ichataq Purkunpi, Kashamarka llaqtapipas runakuna manam munankuchu.

## Kaypipas qhaway
* Qhuya
* Tintaya
* Qiwllaqucha

## Pukyukuna
* Instituto Geográfico Nacional
Jayupaya munisipyu

**Jayupaya munisipyu** icha **Ayupaya munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Ayopaya*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jayupaya icha Villa Independencia llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Jayupaya munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
*  Tunari mamallaqta parki
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Independencia (P'allqa) munisipyu
* Jayupaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Salamanca (sut'ichana)

***[[Salamanca]]**, Ispañapi huk hatun llaqta;
***[[Salamanca (Madrid)]]**, Madrid llaqtapi huk llaqta distritu;
***[[Salamanka distritu (Ariqipa)]]**, Ariqipa suyupi (Piruwpi) huk distritu;
***[[Salamanka (Ariqipa)]]**, Ariqipa suyupi (Piruwpi) huk llaqta.
Altu llaqta munisipyu

**Altu llaqta munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de El Alto*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Altu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chakaltaya
* Quchakuna: Milluni qucha
* Mayukuna: 

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Altu llaqta kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Altu llaqta munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chunkuyapi distritu

**Chunkuyapi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chongoyape*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Chunkuyapi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Rikchakuna

Image:Oro de Chongoyape.jpg| Chunkuyapimanta quri


## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Etén distritu

**Etén distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Etén*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Etén llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Distritupi paqarisqa
* Alejandro Octavio Araujo (1891-1971)
* Manuel Casimiro Bonilla Castro (1873-1954)
* César Francisco Pinglo Chunga (1887-1911)
* Pedro Ruiz Gallo (1831-1880)

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Pakanka distritu

**Pakanka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pacanga*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pakanka llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Pantimayu

} 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Kayman purin:|| Pilar mayu
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Uraykuy hanaq kaypa puchun:|| - m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukunap k'iti hawan: || 123.162 km²
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukuna:|| 
|-
!colspan="2"|
|}
**Pantimayu** (kastilla simipi: *Río Bermejo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Arhintina mama llaqtapipas huk mayum, Parawayi mayuman purin.

## Rikchakuna

File:Riodelaplatabasinmap.png|Saywitu
Rikcha:Rio Bermejo.jpg|Pantimayu Puente Lavallemanta rikusqa


## Hawa t'inkikuna
Sunch'u

**Sunch'u**, **Lap'iya** icha **Q'illu t'ika** (genus *Viguiera*) nisqakunaqa huk qurakunam, anchata mast'arispa miraykuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wila qura

**Wila qura**, **Wila qhura**, **Mach'a Qhura**, **Kuminu Qhura**, **Yuraq T'ika** icha **Asnan Qhura** *(Spergula arvensis)* nisqaqa huk quram, anchata mast'arispa miraykuq rikch'am, chakrakunapi yurakunata ithichiq, Awya Yalapi musuq yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka qura

**Puka qura** icha **Puka qhura** *(Rumex acetosella)* nisqaqa huk quram, anchata mast'arispa miraykuq rumasa rikch'aqmi, chakrakunapi yurakunata ithichiq, Awya Yalapi musuq yuram.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Panti (sut'ichana)

***[[Panti]]**: huk yura;
***[[Llanqha]]** (panti): huk llimphi;
***[[Pantimayu]]** *(Río Bermejo):* Buliwyapi huk mayu;
***[[Panti llaqta]]** *(Bermejo):* Buliwyapi huk llaqta.
Pana qachu

**Pana qachu**, **Ch'iki** icha **Tipi** *(Pennisetum clandestinum;* Aphrikapi *kikuyu)* nisqaqa huk qachu yuram, anchata mast'arispa miraykuq rikch'am, chakrakunapi yurakunata ithichiq, Awya Yalapi musuq yuram, Aphrikamanta apamusqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Muni

**Muni** (genus *Bidens*) nisqakunaqa huk qurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna:
**[[Bidens alba]]* (Linnaeus) A. P. Candolle 	 	
**[[Bidens alba]]* (L.) DC. 
**[[Bidens amplectens]]* Sherff 
**[[Bidens amplissima]]* Greene
**[[Bidens aristosa]]* (Michx.) Britt. 
**[[Bidens asymmetrica]]* (Levl.) Sherff 
**[[Bidens aurea]]* (Ait.) Sherff 
**[[Bidens bidentoides]]* (Nutt.) Britt. 
**[[Bidens bigelovii]]* Gray 
**[[Bidens bipinnata]]* L. 
**[[Bidens campylotheca]]* Schultz-Bip. 
**[[Bidens cernua]]* L. 
**[[Bidens cervicata]]* Sherff 
**[[Bidens conjuncta]]* Sherff 
**[[Bidens connata]]* Muhl. ex Willd. 
**[[Bidens coronata]]* (L.) Britt. 
**[[Bidens cosmoides]]* (Gray) Sherff -
**[[Bidens cuneata]]* Sherff -
**[[Bidens cynapiifolia]]* Kunth 
**[[Bidens discoidea]]* (Torr. & Gray) Britt. 
**[[Bidens eatonii]]* Fern. 

**[[Bidens ferulifolia]]* (Jacq.) DC. 
**[[Bidens forbesii]]* Sherff 
**[[Bidens frondosa]]* L.
**[[Bidens gardneri]]* Baker 
**[[Bidens hawaiensis]]* Gray
**[[Bidens heterodoxa]]* (Fern.) Fern. & St. John -
**[[Bidens heterosperma]]* Gray 
**[[Bidens hillebrandiana]]* (Drake) O. Deg
**[[Bidens hyperborea]]* Greene -- 
**[[Bidens laevis]]* (L.) B.S.P. 
	
**[[Bidens lemmonii]]* Gray 
**[[Bidens leptocephala]]* Sherff  
**[[Bidens macrocarpa]]* (Gray) Sherff 
**[[Bidens mauiensis]]* (Gray) Sherff 
**[[Bidens menziesii]]* (Gray) Sherff 
**[[Bidens micrantha]]* Gaud. 
**[[Bidens mitis]]* (Michx.) Sherff 
**[[Bidens molokaiensis]]* (Hbd.) Sherff 
**[[Bidens X multiceps]]* Fassett 
* P'irqa (*[[Bidens pilosa]]*) L. 
**[[Bidens populifolia]]* Sherff 
**[[Bidens reptans]]* (L.) G. Don 
**[[Bidens sandvicensis]]* Less. 
**[[Bidens schimperi]]* Sch. Bip. 
* Sillkiwa / P'irka (*[[Bidens siegesbeckia]]*)
**[[Bidens squarrosa]]* Kunth 	 	
**[[Bidens tenuisecta]]* Gray 
**[[Bidens torta]]* Sherff 
**[[Bidens tripartita]]* L.  	
**[[Bidens triplinervia]]* 
***Bidens triplinervia* var. *macrantha*	
**[[Bidens valida]]* Sherff 
**[[Bidens vulgata]]* Greene 
**[[Bidens wiebkei]]* Sherff

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yakuma mayu

}  San Borja munisipyu,José Ballivián pruwinsya, Beni suyu 205 m hanaq
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Kayman purin:|| Mamuriy mayu
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Uraykuy hanaq kaypa puchun:|| - m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukunap k'iti hawan: ||  km²
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukuna:|| Rapulu mayu, Chaparini mayu, Caripo mayu, Bio mayu

|-bgcolor="#FFFFFF"
|Llaqtakuna: || Santa Ana Yakumamanta, San Borja
|-bgcolor="#FFFFFF"  
| Chakakuna: || 
|-
!colspan="2"|
|}
**Yakuma mayu** (kastilla simipi: *Río Yacuma*) nisqaqa huk mayum Buliwyapi, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi Yakuma pruwinsyapipas, Santa Ana munisipyupi.
Kañiti mayu

**Kañiti mayu** (kastilla simipi: *Río Cañete*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi Kañiti pruwinsyapipas. Pasiphiku mama quchaman rin.

## Llaqtakuna
* Qatawasi
* Pakaran
* Lunawana
* San Vicente Kañiti
## Kaypipas qhaway
* Mala mayu
## Pukyukuna
Kiskachay distritu

**Kiskachay distritu**, **Yawri distritu** icha **Espinar distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Espinar / Yauri*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Yawri llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* K'anamarka

## Distritupi paqarisqa
* Ch'aska Anka Ninawaman, Yawri llaqtapi paqarisqa, qhichwa harawi qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Mawk'a Ihiptu

**Ñawpa Ihiptu** icha **Mawk'a Ihiptu** nisqaqa 3150 Kristup ñawpan watamanta (1º *faraón*) 31 Kiristup ñawpan watakamam (rumanukunap Ihiptuta atipasqankama) Ihiptup wiñay kawsayninpa mit'ankunatam ninchik.
Anime

**Anime** icha **Animi** (Nihun simipi: アニメ [anime]) nisqaqa Hapunmanta kuyuchisqa rikch'akunam.

## Animekuna
* Astroboy (nihun simipi: 鉄腕アトム [Tetsuwan Atomu])
* Saint Seiya (nihun simipi: 聖闘士星矢 [Seinto Seiya])
* Dragon Ball (nihun simipi: ドラゴンボール [Doragonbōru])
* Naruto (nihun simipi: ナルト [Naruto])
* Yu-Gi-Oh! (nihun simipi: 遊☆戯☆王 [Yūgiō])
* InuYasha (nihun simipi: 犬夜叉 [InuYasha])
* Pokémon (nihun simipi: ポケットモンスター [Poketto Monsutā])
* Digimon (nihun simipi: デジタルモンスター [Dejitaru Monsutā])
* Cardcaptor Sakura (nihun simipi: カードキャプターさくら [Kādokyaputā Sakura])
* Neon Genesis Evangelion (nihun simipi: 新世紀エヴァンゲリオン [Shin Seiki Evangerion])
* Akira (nihun simipi: アキラ [Akira])
* Ninja Scroll (nihun simipi: 獣兵衛忍風帖 [Jūbei Ninpūchō])
* Ghost in the Shell (nihun simipi: 攻殻機動隊 [Kōkaku Kidōtai])
* Vampire Hunter D: Bloodlust (nihun simipi: バンパイアハンターD [Banpaia Hantā D])

## Kaypipas qhaway

* Manga
* Kuyuchisqa rikch'a
Paruru distritu

**Paruru distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Paruro*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paruru llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kunturpuñuna - Yutuqq'asa (+4.200 m) 
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Paruru mayu / Raqra mayu 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Wayllapampa distritu (Rikuway)

**Wayllapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huayllapampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wayllapampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Wayllapampa mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta [qhichwa simi]]ta rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qunuqucha
* Pastururi
* Santa mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Qataq listritu

**Qataq listritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cátac *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsiyapi. Uma llaqtanqa Qataq llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Challwa - Qiwllarahu - Minapata - Mururahu - Pastururi - Santun (Santon) - Tantash - Wanaku Punta *(Huanaco Punta)*; Walla: Urin Yuraq Walla 
* Quchakuna: Qunuqucha
* Mayukuna: Santa mayu

## Simikuna
Listritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Listritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Qiwllarahu
## Rikchakuna

Rikcha:Catac.jpg|Qataq llaqta
Rikcha:Laguna Conococha.jpg|Qiwllarahu rit'i urqu Qunuquchamanta rikusqa

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Indipindinsya distritu

*Indipindinsya distritu (Lima)
*Independencia distritu (Waras)
*Indipindinsya distritu (Willkawaman)
Arara

**Arara** nisqaqa Brasil mama llaqtapi, Paraíba, huk hatun llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa 1961 watapi.
## Hawa t'inkikuna
Cecil Rhodes

**Cecil John Rhodes** sutiyuqqa (*  paqarisqa Bishop's Stortford llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi - †  wañusqa Muizenberg llaqtapi, Uralan Afrikapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq pulitikus, imprisaryus karqan.
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Yaya mayu

**Yaya mayu** (kastilla simipi: *Río Zamora*) nisqaqa huk mayum Ikwadurpi. 

## Purimuq mayukuna
* Loja markapi: Malacatos mayu, Jipiro mayu, Zamora Huayco mayu 
* Zamora Chinchipi markapi: Tambo Blanco mayu, San Francisco mayu, Sabanilla mayu, Bombuscaro mayu, Jamboé mayu, Nambija mayu, Yakuampi mayu, Chicaña mayu, Nangaritza mayu, Pachicutza mayu, Chuchumbletza mayu
* Morona Santiago markapi: Bomboiza mayu, Bobonaza mayu

## Rikchakuna

Rikcha:Río Zamora.JPG|Yaya mayu, Zamora llaqtapi

## Kaypipas qhaway
* Bombuskara mayu
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Chumuch distritu

**Chumuch distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chumuch*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chumuch llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Llama distritu, Kashamarka

**Llama distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Llama*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llama llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chankay mayu - Maychil mayu *(Río Maichil)*

## Distritupi paqarisqa
*Miguel Cabrejos, taytakura. Truhillu Hatun yaya.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
T'aqapampa distritu

**T'aqapampa distritu** icha **Takapampa distritu**(kastilla simipi: *Distrito de Tacabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa T'aqapampa / Takapampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Qunchan mayu - Tuspun mayu *(Río Tuspon)*

## Distritupi paqarisqa
* Pedro Castillo (*1969), Piruwpa umalliqninman akllasqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Bellavista distritu (Jaén)

**Bellavista distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Bellavista*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bellavista llaqtam.
## Allpa saywachi

* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Marañun mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chamaya mayu
* Chinchipi mayu 
* Wankapampa mayu
* Wayllapampa mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Jaén pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Pukara distritu (Jaén)

**Pukara distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pucará*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Wankapampa mayu - Chutanu mayu 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
San Andrés de Cutervo distritu

**San Andrés de Cutervo distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Andrés de Cutervo*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Andrés de Cutervo llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Cutervo mamallaqta parki
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Yurakuna
* Ramran: *Alnus jorullensis*
* Siwis *Cedrela sp.*
* Kina-kina (*Cinchona sp*)
* Inka tuqti (*Juglans neotropica*)
* Q'illu akwa (*Nectandra sp.*)

## Uywakuna

* (*Astroblepus rosei*)
* Khirkinchu: (*Dasypus novemcinctus*)
* Chinchay (*Leopardus pardalis*)
* Hatun pichna (*Lontra longicaudis* *ssp. incarum*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
* Usqhullu (*Oncifelis colocolo*)
* Uturunku (*Panthera onca*)
* Puma (*Puma concolor*)
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
* (*Pharomachrus auriceps*)
* Tayu *Steatornis caripensis*
* Sach'awaka: urqu sach'awaka (*Tapirus pinchaque*)
* Wankana (*Tayassu pecari*)
* Anti ukumari (*Tremarctos ornatus*)

## Karu puriy
* Cutervo mamallaqta parki

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Santu Tumas listritu (Kashamarka)

**Santu Tumas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santo Tomás*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santu Tumas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Listritu paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Cutervo mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Namballe distritu

**Namballe distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Namballe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Namballe llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa
* **[[Urqu]]kuna:**   
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Wallqayuq distritu

**Wallqayuq distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Hualgayoc*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Wallqayuq pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wallqayuq llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Yanaqucha
* Mayukuna: Tinku mayu, Wallqayuq mayu, Pingullo

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Pedro Gálvez distritu

**Pedro Gálvez distritu**, 1984 watakama **San Markus distritu**  nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Pedro Gálvez*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Markus llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Kashamarka mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Crisnejas mayu
* Kumpi Mayu
* Marañun mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: San Markus pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Bolívar distritu (Kashamarka)

**Bolívar distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Bolívar*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Miguel pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

Kay distrituqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Kachachi distritu

**Kachachi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cachachi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kachachi llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Alqamarka, Alto de Cabra Corral, Alto del Fierro, Antivo Corral, Kanasturqu, Caucal, Cerro del Diablo, Conga, Contrayerba, Chillinurqu, Cachur Grande, El Chanlle, Kalwaryu, El Mirador, Yanurqu, Habasloma, Wakaluma, Hualanga, Gallorco, Iskaywillka, Los Abortos, Los Tres Hijos del Palcayo, Llawturqu, Monigote, Muntunurqu, Moshcoy, Yanaurqu, Santo Domingo, Shuturuma, Tunasurqu, Yamaqucha  
* **[[Qucha]]kuna:** Yamaqucha, Tres Lagunas, Quchas, Yeguacorral, Alisu qucha. 
* **[[Mayu]]kuna:** Alqamarka icha Sausacucho, Bata mayu, Cajamarquino mayu, Callúan mayu, Kañaris mayu, Kuntipampa mayu (*Condebamba*), Chimin mayu icha Chiminero,  Chugur mayu, Gloriabamba mayu, Huacaday mayu, Marapampa mayu, Qiwuña mayu (*Quinual*).

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
### Tiyaqkuna

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : CEI Nº 43-Kachachi, Nº 51-Araqueda, Nº 69-Chuqipampa, Nº 06-Pampa Quchapampa. 
* Huch'uy yachay wasikuna: 

* Chawpi yachay wasikuna: 
** *colegio nacional* José Olaya-Cachachi
** *colegio nacional* Calluán-Calluán
** *colegio nacional* Cholocal-Cholocal
** *colegio nacional* César Vallejo-Araqueda
** *colegio nacional* Pampa Quchapampa-Algamarca
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.cajabamba.galeon.com / Kashapampa pruwinsyamanta
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Kashapampa distritu (Kashamarka)

**Kashapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cajabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,   Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kashapampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kampanurqu, Chochoconday, Wamanurqu, Hamalaya, Huaquero, Miraflores urqu, Mulinurqu, Pumakama, Santo Domingo urqu 
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** Yanamayu (*Negro*), Lulichuco mayu (icha *río del Gorro Verde*), Rusa mayu (icha Río Puente Grande icha La Tranca mayu), Ponte mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
### Tiyaqkuna
 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : CEI 36-La Pampa, CEI 107-La Alameda, CEI 108-Musuq Llaqta, CEI 312-Cercado  
* Huch'uy yachay wasikuna: 
 
* Chawpi yachay wasikuna: 
** *colegio* José Gálvez-Cercado
** *colegio* Nuestra Señora del Rosario-Cercado
** *colegio* Leoncio Martínez Vereau-Cercado
** *colegio* José Sabogal Diéguez-Parubamba
** *colegio* Micaela Bastidas-Cercado
** *colegio* José Gálvez (*sección nocturna*)-Cercado. 

--
**Instituto Superior Pedagógico* Ciro Alegría Bazán 
**Instituto Superior Tecnológico* José Sabogal Diéguez. 
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Quntumasa distritu

**Quntumasa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Contumazá*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quntumasa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chanta mayu -  Chiliti mayu / Magdalena mayu - Quntumasa mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hiqitipiqi mayu

## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Quntumasa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Cáceres del Perú distritu

**Cáceres del Perú distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cáceres del Perú*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi  huk distritum, Yana Wallapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jimbe (Cáceres del Perú) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:

### Urqukuna
(Jimbe llaqtamanta:)
* Lomo Minas (4,3 km) 
* Hanan Piruw (8,6 km) 
* Lomo Tinajón (8,6 km) 
* Cuyaspunta (9,6 km) 
* Uqshapunta (9,7 km) 
* Mal Paso (9,7 km) 
* Naranjo (12,2 km) 
* Estaca (15,5 km) 
* Barranco Alto (15,6 km) 
* Coshco (17,3 km) 
* Rupantin (17,8 km) 
* Solivin (19,3 km) 
* Tawllis (19,3 km) 
* Yerba Buena (21,5 km) 
* Patipukyu (21,6 km) 
* Quita Sol (23,2 km) 
* Culco Cóndor (23,3 km) 
* San Huwan (23,3 km) 
* Asno Potrero (24,4 km) 
* Contadera (25,2 km)

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Rikchakuna

Image:Jimbe Perú.JPG|Jimbe 
Rikcha:Plaza de Armas 1920.jpg|Jimbe 1920 watapi
Rikcha:Nevado Huascarán en Cordillera Blanca, visto desde la alturas de Jimbe.jpg|Waskaran Yuraq Wallawan Jimbe llaqtamanta rikuska


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yana Walla
* Chimputi

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pumapampa distritu

**Pumapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pomabamba*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Pumapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pumapampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pukahirka - Tawllirahu
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Image:PLAZUELA DE SAN FRANCISCO.JPG|Pumapampa
Rikcha:Interior de la capilla de Chuyas.JPG|Chuyas llaqtap inlisyachan
Rikcha:PLAZUELA DE CURAYACU.JPG|Curayacu


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waskaran mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Bolognesi distritu

**Bolognesi distritu** (kastilla simipi *Distrito de Bolognesi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolognesi llaqtam, Francisco Bolognesi Cervantesmantam sutichasqa.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Francisco Bolognesi Cervantes
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Pallasqa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chillkas distritu

**Chillkas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santiago de Chilcas*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chillkas (*Santiago de Chilcas*) llaqtam (350 runa, 2007 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* inei.gob.pe
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pampachakra distritu

**Pampachakra distritu** icha **Eleazar Guzmán Barrón distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Eleazar Guzmán Barrón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pisqupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pampachakra llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Marañun mayu - Yanamayu

## Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
San Luis distritu (Anqash)

**San Luis distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Luis*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Luis llaqtam.

## Wiñay kawsay
 Kamasqa 1821 wata.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Waki
### Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* La Merced Pallan

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
*  INEI
Palpa

**Palpa** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ika suyupi huk llaqtam, Palpa pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Chanchamayu llaqta

**Chanchamayu** (kastilla simipi: *La Merced*, Khuyapayay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Uruya llaqta

**Uruya** (kastilla simipi: *La Oroya*) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Jitpa walla
* Paryaqaqa walla
* Mantaru mayu
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Bolívar (Qispi kay)

**Bolívar** (kastilla simipi: *Bolívar*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Bolívar pruwinsyap uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* Mayu: Marañun mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Wiru llaqta

**Wiru** (kastilla simipi: *Virú*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Wiru pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Santiago Chuku

**Santiago Chuku** (kastilla simipi: *Santiago de Chuco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Santiago Chuku pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
*  César Vallejo
* Luis de la Puente Uceda
* Pablo Uceda, Eladio Ruiz Cerna
* Encarnación Saavedra
* Valdemar Trujillo Flores
* Carlos Barbarán
* Erasmo Alayo Paredes
* Danilo Sánchez Lihon
* YanKarlo Olortegui
* Saul Esquivel
* Eduardo Principe
* Danilo Quiñones Zúñiga
* Jorge Galarreta "El Lince" 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Yawyu

**Yawyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Yauyos *) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Yawyu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Santo Domingo de Atun Yauyo kamasqa 1571 watapi, Diego Dávila de Briceño ispañul atipaq. 
## Allpa saywachi
* Mayu: Yawyu 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Kañiti mayu
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Pawqarqucha
* Pumaqucha
* Qaqa Mach'ay
* Suyruqucha
* Tiklla rit'i urqu
* Yawyu walla
## Willay pukyukuna

* www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Yawyu pruwinsyap distritunkuna
Qaqatanpu

**Qaqatanpu** nisqaqa (kastilla simipi: *Cajatambo*) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Qaqatampu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Gorgor mayu
* Sarapuqucha
* Suyruqucha
* Waywash walla 
* Waywash walla risirwa suyu
## Pukyukuna

* Saywitu: Qaqatampu pruwinsyap distritunkuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Matukana

**Matukana** nisqaqa (kastilla simipi: *Matucana*) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Waruchiri  pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Antankallu phaqchakuna
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Palakala phaqchakuna 
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
San Vicente Kañitipi

**San Vicente Kañiti** (kastilla simipi: *San Vicente de Cañete*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Kañiti pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Ukira
* Unkara pukara
* Kañiti mayu
* Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Barranca, Lima

**Barranca** (kastilla simipi: *Barranca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Barranca pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Karal
* Aspero
* Supi mayu

## Pukyukuna

* Lima suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Awaytiya

**Awaytiya** (kastilla simipi: *Aguaytía*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk llaqtam, Padre Abad pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Mayu: Awaytiya mayu 
## Rikchakuna

Rikcha:Río Aguaytía, Aguaytía.jpg|Awaytiya mayu, Awaytiya llaqtapi
File:Plaza de Aguaytía.jpg|Uma kancha, Awaytiya
File:Municipalidad provincial de Padre Abad.jpg|*Municipalidad provincial*, Awaytiya

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Anqas Walla mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Esperanza, Ukayali

**Esperanza** icha **Puerto Esperanza** (kastilla simipi: *Puerto Esperanza* icha *Esperanza*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk llaqtam, Purus mayu patanpi, Purus pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Ukayali suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Kuntamana

**Kuntamana** (kastilla simipi: *Contamana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi huk llaqtam, Ukayali pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Anqas Walla mamallaqta parki 
* Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa 
* Sierra del Divisor risirwa suyu
* Ukayali mayu
* Cashibo-Cacataibo
* Piru runa
* Shipibo-Conibo

## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu:Luritu suyu
Kawalluqucha

**Kawalluqucha** (kastilla simipi: *Caballococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk llaqtam, Mariscal Ramón Castilla pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyu

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu:Luritu suyu
San Lorenzo (Luritu)

**San Lorenzo** (kastilla simipi: *San Lorenzo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk llaqtam, Datem del Marañón pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Yurimawas

**Yurimawas** (kastilla simipi: *Yurimaguas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk llaqtam, Hanaq Amarumayu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Runakuna
Yurimawas distritupiqa Chayawita runakunam tiyanku.
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Kawapana rimaykuna
* Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
* Marañun mayu
* Chamikuru

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Chuqichaka munisipyu

**Chuqichaka** (kastilla simipi: *Municipio de Sucre*) nisqaqa uma llaqta munisipyu Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuqichaka (*Sucre*) llaqtam (193.876 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:

### Urqukuna

## Kantunkuna
Chunka tawayuq kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam mana indihina runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Chuqichaka munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Los Frailes walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urupisa pruwinsya
* Uj willaku uywasmanta puquykunasmantawan jalq'anijmanta
Yutala munisipyu

**Yutala** (kastilla simipi: *Municipio de Yotala*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yutala llaqtam (1.538 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Yutalapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Oropeza pruwinsya
Azurduy munisipyu

**Azurduy** (kastilla simipi: *Municipio de Azurduy*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Azurduy pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Azurduy llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Azurduy kantun
* Antonio Lopez kantun
* Las Casas kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Azurduy munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Azurduy pruwinsya
Tarwita munisipyu

**Tarwita** icha **Villa Orías** (kastilla simipi: *Municipio de Tarvita / Villa Orías*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Azurduy pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tarwita / Villa Orías llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Tarwita kantun
* Mariscal Braun kantun
* San Pedro kantun
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tarwita munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Azurduy pruwinsya
Takupaya munisipyu (Chuqichaka)

**Takupaya munisipyu** icha **Zudáñez munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Zudáñez* / *Municipio de Tacopaya*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Jaime Zudáñez pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takupaya icha *Zudáñez* llaqtam, Jaime de Zudáñezmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Huk kantun: Takupaya kantun (Zudáñez kantun)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Takupaya munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

 
## Munisipyupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Takupaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Padilla munisipyu

**Padilla munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Padilla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tumina pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Padilla llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Padilla kantun**.
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Padilla munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Padilla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wakarita munisipyu

**Wakarita** (kastilla simipi: *Municipio de San Pablo de Huacareta*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Hernando Siles pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wakarita llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunkuna
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Waraniyi runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Wakarita munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Hernando Siles pruwinsya
Tarapuku munisipyu

**Taraphuku** (kastilla simipi: *Municipio de Tarabuco*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Yampara puruwinsiyapi, Chuqichaka suyupi, Puliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tarapuku llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: 
* Mayukuna:

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tarapuku munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Yamparáez pruwinsya
Camargo munisipyu

**Camargo munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Camargo*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Camargo llaqtam, José Vicente Camargomantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Camargo kantun - 9.270 runa (2001) 
* Lintaca kantun -  378 runa
* Tacaquira kantun -  4.361 runa
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Kamarqu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José Vicente Camargo 
* Sinti qhichwa

## Pukyukuna
* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Chinchay Sinti pruwinsya
San Lukas munisipyu

**San Lukas** (kastilla simipi: *Municipio de San Lucas*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Lukas llaqtam (1.360 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunkuna
Pusaq kantunmi kan:
* Ajchilla kantun - 2.908 runa (2001)
* Chiñimayu kantun - 2.650 runa
* Qullpa kantun (*Kollpa*) - 5.059 runa
* Uquri kantun (*Ocuri*) - 7.553 runa
* Payacota del Carmen kantun - 1.111 runa
* Pirwani kantun (*Pirhuani*) - 3.454 runa
* San Lukas kantun - 6.542 runa
* Uruchini kantun - 2.832 runa
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San Lukas munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

 
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Chinchay Sinti pruwinsya
Inkawasi munisipyu

**Inkawasi ** (kastilla simipi: *Municipio de Incahuasi*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Inkawasi llaqtam (867 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunkuna
Tawa kantunmi karqan **2001** watapi (Charkas munisipyuwan):
* Huajlaya kantun -  3.344 runa 
* Inkawasi kantun (*Incahuasi*) - 10.358 runa
* Santa Elena kantun -  6.611 runa
* :Pucara de Yatina kantun -  3.081 runa

s Charkas munisipyu kamasqa karqan (mama munisipyu: Inkawasi munisipyu). Uma llaqtanqa Charkas llaqtam (950 llaqtayuq, 2001 watapi) .

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Inkawasi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Chinchay Sinti pruwinsya
Kamataki munisipyu

**Kamataki munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Camataquí / Villa Abecia*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Urin Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kamataki llaqtam (*Villa Abecia*).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
* Kamataki kantun
* Tarkana kantun
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Kamataki munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'ullpina qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Urin Sinti pruwinsya