open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waripampa distritu (Hunin suyu)

**Waripampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huaribamba*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Shawsha pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Waripampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Mantaru mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Kanchawanka 
* Pirqas
* Quinllu 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Pakaqucha
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
* Qullqip'ukru
* Suyruqucha rit'i urqu (Paryaqaqa)
* Tukumach'ay
* Tunanmarka
* Tunshu (Hunin)

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Shawsha pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
* www.inei.gob.pe
Kucha

**Kucha** icha **Mulla** nisqaqa huk runap (qharip icha warmip) wawqinpa, ñañanpa, turinpa icha paninpa ususin, warmi wawan.

## Kaypipas qhaway
*Ayllu
*Kuncha
Rábida wat'a

**Rábida** wat'aqa (kastilla simipi: *Isla Rábida*, inlish simipi *Rábida* icha *Jervis*) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk uchuy wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* *Pelecanus occidentalis*


Rikcha:Brown pelican Rabida Galapagos 1287417195.jpg|*Pelecanus occidentalis*, Rábida wat'api


## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Fernandina wat'a

**Fernandina** wat'aqa (kastilla simipi: *Fernandina*, inlish simipi icha *Narborough *) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

## Allpa saywachi
* Cumbre nina urqu, qhipaq ninachasqa  

## Uywakuna
* *Phalacrocorax harrisi*

## Rikchakuna

Rikcha:La Cumbre - ISS.JPG|Cumbre nina urqu, Fernandina wat'a, ISS-manta rikusqa 2002 watapi
Rikcha:Phalarocorax harrisiDI09P10CA.jpg|*Phalacrocorax harrisi*


## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Hulyu Sisar

**Qayu Hulyu Sisar** icha **Gaius Iulius Caesar**qa ( 100 kñ watapi paqarisqa Ruma llaqtapi;  44 kñ watapi wañusqa Ruma llaqtapi) Rumanu awqaq pusaqsi, kawpaq runas, mama llaqta pusaqsi, qillqaqsi karqan.

Iulii nisqa Rumanu patrisyu aylluyuq kaspa Ruma llaqtapi kawpaq runas tukurqan. Marcus Licinius Crassus sutiyuqwan, Gnaeus Pompeius Magnus sutiyuq awqaq pusaqwanpas 59 kñ watapi Rumap kunsulninsi tukurqan. Chaymantataqsi Ilirya, Galya ruwinsiyakunapi prukunsul kaspa chaymantas 58 kñ watamanta 51 kñ watakama watakunapi tukuy Galyatas atiparqan Rhein mayukama. Rumanu llaqtayuq maqanakuypi 49 kñ watamanta 45 kñ watakama Pompeiusta atipaspa Rumanu ripuwlikata puchukachispa qhapaqmansi tukuchikurqan. 44 kñ watapis Marcus Iunius Brutuspa wañuchisqan karqan.
Floreana wat'a

**Floreana** wat'aqa (kastilla simipi: *Floreana* icha *Santa María*, inlish simipi icha *Charles *) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

* Isabela wat'a: 40 km
* Española wat'a: 50 km

## Runakuna
Puerto Valesco Ibarra llaqtapiqa yaqa 100 runa kawsanku.

## Kaypipas qhaway
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 

## Hawa t'inkikuna
Bartolomé wat'a

**Bartolomé** wat'aqa (kastilla simipi: *Isla Bartolomé*) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk uchuy taram, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* Yawatisuyu pinwinu (*Spheniscus mendiculus*)

## Rikchakuna

Rikcha:Spheniscus mendiculus.jpg|Yawatisuyu pinwinu (*Spheniscus mendiculus*), huk Bartolomé tarapi kawsaq pisqum
Rikcha:Isla Bartolome Galapagos.jpg|Bartolomé wat'a


## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a  
* San Cristóbal wat'a  
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Darwin wat'a

**Darwin** wat'aqa (kastilla simipi: *Darwin*, inlish simipi *Darwin* icha *Culpepper*) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi. 

## Kaypipas qhaway
* Charles Darwin
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a  
* San Cristóbal wat'a  
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Baltra wat'a

**Baltra wat'a** icha **Uralan Seymour wat'a** (kastilla simipi: *Isla Baltra* icha *Seymour Sur*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi. 

* Santa Krus wat'a: 1 km

## Rikchakuna

Rikcha:Galapagos Lobo ruco 002.jpg|
Rikcha:Gps038.jpg|(*Cereus spp*), Baltra wat'api
Rikcha:Galapagos Salinas Baltra 222.jpg| Hatun Daphne wat'a Uchuy Daphne wat'awan, Baltra wat'amanta rikusqa

## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Urin Plaza wat'a

**Urin Plaza wat'a** icha **Plaza Sur wat'a** (kastilla simipi: *Plaza Sur*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* *Sula granti*
* *Conolophus subcristatus*
* *Creagrus furcatus*


Image:Land Iguana.jpg|Iwana (*Conolophus subcristatus*)
Image:Gabelschwanzmöwe (Swallow-tailed Gull).jpg|*Creagrus furcatus*, Urin Plaza tarapi
Rikcha:Sula granti2.jpg| *Sula granti*, Urin Plaza tara


## Kaypipas qhaway
* Leonidas Plaza
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a  
* San Cristóbal wat'a  
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Santa Fe wat'a

**Santa Fe wat'a** (kastilla simipi: *Isla Santa Fe*, inlish simipi *Santa Fe* icha *Barrington*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* *Creagrus furcatus* (rikcha)
* *Conolophus pallidus*
* Kawra


Rikcha:Gabelschwanzmöwe (Swallow-tailed Gull).jpg| *Creagrus furcatus*, huk Santa Fe tarapi kawsaq pisqu

## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Chinchay Seymour wat'a

**Chinchay Seymour  wat'a** (kastilla simipi: *Seymour Norte*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* *Sula nebouxii*

## Kaypipas qhaway
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a  
* San Cristóbal wat'a  
* Santa Krus wat'a 


North Seymour Island in the Galapagos about to land on shore photo by Alvaro Sevilla Design.JPG|
North Seymour Island in the Galapagos.JPG|
The beach at North Seymour Island in the Galapagos.jpeg|
A Galapagos Land Iguana on the North Seymour Island in the Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG
Blue footed Booby on North Seymour Island Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG
At the beach in North Seymour Island Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG



## Hawa t'inkikuna
Pinzón wat'a

**Pinzón wat'a** (kastilla simipi: *Isla Pinzón*, inlish simipi *Pinzón* icha *Duncan*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi. 

## Yurakuna
* *Scalesia*
## Uywakuna
* *Geochelone nigra*

## Kaypipas qhaway
* Martin Alonso Pinzón
* Vicente Yáñez Pinzón
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a
Wolf wat'a

**Wolf wat'a** (kastilla simipi: *Isla Wolf*, inlish simipi *Wolf Island* icha *Wenman*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi. 

## Uywakuna
* *Geospiza difficilis septentrionalis* (huk Wolf wat'api Darwin wat'apipas kawsaq pisqum)
* *Arctocephalus galapagoensis*
* *Sula nebouxii*
* *Sula sula* 


File:North Seymour Island Galapagos Seal photo with baby by Alvaro Sevilla Design.JPG|Llamk'apuspa: Wolf wat'a.
Rikcha:Booby.jpg|*Sula nebouxii*, huk Wolf wat'api kawsaq pisqum
Rikcha:Red-footed booby.jpg|*Sula sula*, huk Wolf wat'api kawsaq pisqum
Rikcha:Zalophus_wollebaeki2.jpg| *Arctocephalus galapagoensis*, huk Wolf wat'api kawsaq uywam


## Kaypipas qhaway
* Theodor Wolf
* Yawatisuyu
* Darwin wat'a
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a
Marchena wat'a

**Marchena wat'a** (kastilla simipi: *Isla Marchena*, inlish simipi: *Marchena* icha *Bindloe*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi. 
* Genovesa wat'a: 75 km

## Uywakuna
* *Buteo galapagoensis* (rikcha)


Rikcha:Ecuador-253.jpg|Yawatisuyu wamanpallpa (*Buteo galapagoensis*), huk Marchena tarapi kawsaq pisqu

## Kaypipas qhaway
* Antonio Marchena
* Yawatisuyu
* Isabela wat'a 
* San Cristóbal wat'a 
* Santa Krus wat'a 
## Hawa t'inkikuna
Chiliquín

**Chiliquín** (kastilla simipi: *Chilinquín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Chiliquín distritup uma llaqtanmi.  

## Raymikuna

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Amarumayu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Uqalli

**Uqalli** (kastilla simipi: *Ocalli*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Uqalli distritupi, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam.  

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Vagantes mayu

**Vagantes mayu** (kastilla simipi: *Río Vagantes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.
Tinku llaqta

**Tinku** (kastilla simipi: *Tingo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi, Tinku distritup uma llaqtanmi.  

## Kaypipas qhaway
* Kuélap
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
San Pidru Tikina

**San Pidru Tikina** (kastilla simipi: *San Pedro de Tiquina*) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, San Pidru Tikina munisipyup uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chilliqa wat'a
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Killawat'a
* Pachataka
* Sampaya
* Tikina yaku k'ikllu
* Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Cuevas mayu

**Cuevas mayu** (kastilla simipi: *Río Cuevas*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Samaypata pukara
## Hawa t'inkikuna
Jorge Basadre pruwinsya

**Jorge Basadre pruwinsya** (aymara simipi: *Taqna jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Jorge Basadre*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lukumpa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna
8 814

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Tayta Lukumpa Kristu
## Karu puriy

* Toquepala mach'ay

## Kaypipas qhaway
* Taqna
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Taqna suyu
* Municipalidad Provincial de Jorge Basadre
Winston Churchill

**Sir Winston Leonard Spencer Churchill** sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Woodstock llaqtapi, Inlatirrapi -  †  wañusqa London llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qillqaq, awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

britaniku kawpaq runas qillqaqpas qarqan. Hukllachasqa Qhapaq Suyup ñawpaq ministrunsi iskay kuti karqan, iskay ñiqin pachantin maqanakuypipas. Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1953 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.

Taytan:  Lord Randolph Churchill; Maman: Jennie Jerome. Warmi: Clementine Hozier
Churinkuna: Diana, Randolph, Sara (quien actúo con Fred Astaire en la película *Royal Wedding*), Marigold (que falleció en su infancia) wan Mary (quién ha escrito un libro sobre sus padres).
. 

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Qhapaq Suyupa wiñay kawsaynin
*Sinru qillqaq (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) 
## Hawa t'inkikuna

* Centro de Winston Churchill
* Archivo de Datos Historia Mundial Churchill
* Página web del Centro Churchill
* Video del Discurso de Chuchill, Nosotros estamos Solos
* Winston Churchill en Cuba
* Artículos de Opinión sobre la trascendencia histórica de Winston S. Churchill.
Marcus Tullius Cicero

**Marcus Tullius Cicero** sutiyuq runaqa (3 ñiqin qhulla puquy killapi 106 kñ watapi paqarisqa Arpinum llaqtapi; 7 ñiqin qhapaq raymi killapi 43 kñ watapi wañusqa Formiae ñiqpi) huk romanu pulitikus qillqaqsi, taripay amachaqpas karqan.
Cicero

*Marcus Tullius Cicero, huk romanu pulutiku qillqaqpas.
*Quintus Tullius Cicero, huk romanu pulutiku.
Patiwillka mayu

**Patiwillka mayu** (kastilla simipi: *Río Pativilca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum Anqash suyupi, Lima suyupipas. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Umayu qucha

**Umayu qucha**  (kastilla simipi: *Lago Umayo*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Hatunqulla distritupi, Pawqarqulla distritupi, Tikillaqa distritupi, Wilqi distritupi.

## Flora
* *Myriophyllum elatinoides*
* *Scirpus riparius*
## Fauna

* K'ili*Rollandia microptera*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* Maraq-maraq *Plegadis ridgwayi*

## Karu puriy
Sillustani  nisqaqa Umayu quchapi, yaqa wat'anpi, huk mawk'a ayamarkam.
## Kaypipas qhaway
* Hatunqulla
* Sillustani
## Pukyukuna

* www.birdlife.org (pdf), r. 590
* Saywitu: Punu pruwinsya
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Tartu

**Tartu** nisqaqa Istunyapi huk hatun llaqtam.

## Ñaña llaqtakuna
* , Lüneburg 1993 
* , Veszprém 
* , Tampere


Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|
Colosseum

**Colosseum** nisqaqa Roma llaqtapi (Italyapi) ancha hatun tumay aranwam, romanu pachapis wasichasqa. Romanukunaqa chaypi hatun yawarsapa pukllaykunatas rurachirqan.

7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan *New Open World Corporation (NOWC)* nisqa Suwisa ruruchina Colosseumtaqa *[[Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla]]* nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
Hatunqulla

**Hatunqulla** (kastilla simipi: *Atuncolla* icha *Hatuncolla*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi, Hatunqulla distritup uma llaqtanmi.  
Sillustani llaqtamantaqa 3 km karum, Punu llaqtamantataq 34 km karum.

Hatunqullapi kawsaq Qhichwa runakunaqa karu puriqkunaman kawsayninmantam qhawachin, chaywan qullqichakuspa.

## Karu puriy
* Sillustanipi chullpakuna 
* Umayu qucha
* Pukara

## Llaqtapi paqarisqa

## Rikchakuna

Rikcha:Hacienda cerca de Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 116.JPG|Hatunqulla llaqtapi
Image:Hatuncolla Molienda manual de granos.jpg|Qhichwa runa, karu puriqkunaman murukunata maray]]wan kutayta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
Image:Hatuncolla Campecino utilizando la Chakitaglia.jpg|Qhichwa runa, karu puriqkunaman chaki t'akllawan yapuyta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
Image:Hatuncolla Vivienda desde el exterior.jpg| Wasi, Hatunqulla llaqtapi
Montones de paja cerca de Sillustani, Perú, 2015-08-01, DD 117.JPG


## Kaypipas qhaway
* Sillustanipi chullpakuna 
* Umayu qucha
* Pukara
## Hawa t'inkikuna
Sunchi mayu

**Sunchi mayu** (kastilla simipi: *Río Sonche*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi Amarumayu suyupi, huk mayum.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
## Musiku
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Pawllu Inka Tupaq

**Pawllu Inka Tupaq** sutiyuq runaqa (1510 icha 1518 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi; 1549 icha 1550 wañusqa Qusqu llaqtapi) Inka panakayuq awkis karqan, Wayna Qhapaqpa churinsi, Ninan Kuyuchip, Waskarpa, Atawallpap, Tupaq Wallpap Manku Inka Yupankippas wawqinsi.

Manqu Qhapaq Sapa Inka tukurqaptin Pawllu Inkata Willaq Umu kaq wawqintapas 3-VII-1535 p'unchawpi Diego Almagro sutiyuq ispañulwan Piruwpa uralanman kacharqan.

1536 watapi Manqu Qhapaqwan hayu kaspa Almagrop larunpi maqaykurqan. Ispañulkunap llaqtayuq maqanakuypitaq huk kuti Almagrop larunpis huk kutitaq Francisco Pizarrop llarunpis maqaykurqan. 1537 watapi Las Salinas maqanakupitaq mana maqaykuspa sipinakuchkaq Ispañulkunatas qhawallarqan.

1543 watapi Cristóbal sutiwan bawtisasqa karqan.
Waras listritu

**Waras listritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huaraz* o *distrito de Huarás*) Piruw mama llaqtapi huk listritum, Waras wamanipi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Waras llaqtami.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kashan - Kayish - San Huwan - Wantsan; **[[Walla]]:** Yuraq Walla 
* **[[Qucha]]kuna:** Rahukulta qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Qillqaywanka wayq'u / Killkay mayu - Saqta mayu

## Simikuna
Listritupiqa kastilla simita qhichwa simitawan rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Willkawasi
* Waylas
* Yuraq Walla

## Rikchakuna

Rikcha:Plazuela Belen de noche (Huaraz, Peru).JPG|Belen kanchacha
Rikcha:Nevado Huantsan - Peru.JPG|Wantsan icha Tunshu, 6.369 m

## Listritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Churup qucha, Churup urqu
* Pallqaqucha
* Ranrapallqa
* Tuqllarahu
* Willkawasi
* Monterrey, Piruw

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Waras pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Anqash suyu
*Simana Santa - Waraspi
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
* [bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, [:Waras pruwinsya], Piruw)] (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)
Burinkin mana warkurinapaq partidu

**Burinkin mana warkurinapaq partidu** nisqaqa (inlish simipi: *Puerto Rican Independence Party*, kastilla simipi: *Partido Independentista Puertorriqueño*, **PIP**) Burinkin mama llaqtap Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta kachariyninpaq ruraq burinkinu partidum, 20-X-1946 p'unchawpi kamarisqa.
 
## Hawa t'inkikuna

* **www.independencia.net**
Phiñakuy

**Phiñakuy** nisqaqa runap icha uywap huk millay kawllayninmi (llakusinmi), chiqniypa, llallinakuypa icha ch'utichkaq hayu kaqpa paqarichisqan, huk llallinakuqkunata ithichinapaq. Runa icha uywa phiñakuptinqa, hayuta, awqata maqayta, ch'utiyta munanmi.
Ch'utiy

**Ch'utiy** nisqaqa runap icha uywap huk kaqta phiñakuspa, millay kawllayniyuq kachkaspa maqaynin, rimapuynin, ima millaytapas rurapuyninmi.

## Hawa t'inkikuna
Quriwayrachina

**Quriwayrachina** (kastilla qillqaypi *Corihuayrachina, Qoriwayrachina*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Kumbinsyun pruwinsyapi huk mawk'a Inka llaqtam.

* Tiyay: Victoria urqu (3.885 m); Hanaq kay: 3.352 m; Hallka k'iti kanchar: 6 km²
* Machu Pikchu: 35 km
* Willkapampa
* Chuqik'iraw

## Hawa t'inkikuna
* ''A Report of the 2001 National Geographic Society Vilcabamba Expedition by'' Gary R Ziegler 2/2002 (inlish simipi)
* Quriwayrachinamanta (kastilla simipi)
Chiqniy

**Chiqniy** nisqaqa huk runap huk runapaq millay sunquwan ch'utinayaspa rikuynin, awqa kaynin, khuyaypa hayunmi.
Kusikuy

**Kusikuy**, chinchaysuyupi **Kushikuy** nisqaqa allin kawllaymi (llakusim), runa q'uchukuptinqa, saksasqa, qhali kaptinqa.
Wiñay Wayna

**Wiñay Wayna** (Huiñay Huayna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk Inka raqaymi.

## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wiñay Wayna ñiqpi:

## Hawa t'inkikuna
Yana Urqu (K'anas)

**Yana Urqu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Lanki distritupi, Kunti llaqta ñiqpi. Yana Urqup mach'ayninkunapiqa 1781 watapi ispañul awqaqkuna Tupaq Amaru iskay ñiqintas hap'irqan.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qanchi pruwinsya / K'anas
Asiy

**Asiy** nisqaqa runap q'uchukuspan, ima asinapaqtapas uyarispan icha rikuspan *ahahaha* nispa rimayninmi, rikuchikuymi.

## Hawa t'inkikuna
Waqay

**Waqay** nisqaqa runap ñawinkunamanta wiqi nisqa sut'ukunap puriyninmi, rikuchikuymi.

Runaqa waqan llakikuspan, phiñakuspan icha ñawinkuna nanachkaptin.

## Hawa t'inkikuna
Yanaurqu (sut'ichana)

## Iwrupapi
***[[Yanaurqu]]**: Iwrupapi huk mama llaqta *(Crna Gora, Montenegro)*
## Awya Yalapi
### Buliwyapi
***[[Yana Urqu (Buliwya)]]**: Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi 
* Yana Urqu (Yana Orkho), Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, San Pawlu Lipis kantunpi
* Yana Urqu (*Cerro Negro*), Buliwyapi huk urqum, saywapi: San Pawlu Lipis kantun - Chinchay Lipis pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi
* Yana Urqu (*Cerro Negro*), Buliwyapi huk urqum, San Pawlu Lipis kantunpi, Ramadillas llaqtañiq

### Piruwpi
* **[[Yana Urqu (Kashamarka)]]:** Piruwpi, Kashamarka suyupu, huk urqu
* **[[Yana Urqu (K'anas)]]**: Piruwpi (Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Kunti llaqta ñiqpi) huk urqu
* **[[Yana Urqu (Wankawillka)]]**: Piruwpi (Wankawillka suyupi) huk urqu
* **[[Yana Urqu (Pasqu)]]**: Piruwpi (Pasqu suyupi) huk urqu
* **[[Yana Urqukuna]]**: Piruwpi (Anqash suyupi) huk urqu wallqa

### Ikwadurpi
***[[Yanaurku (Piñan)]]**: Ikwadurpi (Impapura markapi, Piñan urqukunapi) huk urqu
Asikuy

**Asikuy** nisqaqa runap uyanpi hawanchayninmi, simip kinrayninkunata hawaman mast'ayninmi, rikuchikuymi.

Runa asikun kusikuspanmi, huk runaman q'uchu kayta rikuchinayaspanmi ichataq manchakuyta pakayta munaspanmi.

## Hawa t'inkikuna
Asina

**Asina** nisqaqa ima asinapaq willasqapas, puchukayninpi utirayachispa q'uchuchiq rimasqayuq.

## Hawa t'inkikuna
* Asinakuna (andes.org)
Akaray

**Akaray** (kastilla simipi: *Acaray* icha *Fortaleza de Acaray*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a pukaram, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Wawra distritupi.

Tiyay: Wawra-Sayán qhichwa
* Hallka k'iti kanchar: 230.000 m²
* Hanaq kay: 250 m

## Iñi
* Bandurria (Wachu distritupi)

## Hawa t'inkikuna
Bandurria llaqta

**Bandurria** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Wachu distritupi, huk mawk'a llaqtam.

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Akaray
## Hawa t'inkikuna
Piki Mach'ay

**Piki Mach'ay** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi, Pakayqasa distritupi.

* Wamanqa: 24 km

## Hawa t'inkikuna
* spij.minjus.gob.pe/
Aspero

**Aspero** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Supi qhichwapi,  huk mawk'a llaqtam, Lima suyupi, Barranca pruwinsyapi, Supi Wamp'urani distritupi.

## Pukyukuna
* perumisterio.blogspot.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Carajía

**Carajía** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, mawk'a ayamarkapas. 
* Chachapuyas: 48 km

## Kaypipas qhaway
* Kuélap
* Wañusqakunap llaqtan
* Chachapuya
* Chauchilla 
## Hawa t'inkikuna
El Brujo

**El Brujo** *(Complejo Arqueológico El Brujo)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qispi kay suyupi, Asqupi pruwinsyapi, Magdalena Qaw distritupi, Chikama mayup qhichwanpi. Truhillu llaqtamantaqa 34 km karum.

* Mawk'a Qaw Wak'a (*Vaca Cao Viejo*)
* Khuchusqa Wak'a (*Vaca Cortada*)
* *Prieta* Wak'a

## Rikchakuna

Image:Complejo arqueológico Elbrujo2 lou.jpg|El Brujo
Image:Complejo arqueológico Elbrujo lou.jpg| *El Brujo*
Rikcha:View from Huaca Cao Viejo Across the Raised Plain and Irrigated Lowlands.jpg|Huk qhawariy Mawk'a Qaw Wak'amanta *Prieta* Wak'aman Pasiphiku mama quchawan


## Kaypipas qhaway
* Chan Chan
* Inti Wak'a
* Killa Wak'a

## Pukyukuna

* arqueologiadelperu.com.ar
Sipán

**Sipán** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi,  huk mawk'a llaqtam.
* Chiklayu: 35 km

## Kaypipas qhaway
* Muchik
* Huaca Rajada 
* Sipán musiyu

## Hawa t'inkikuna
Llakikuy

**Llakikuy** nisqaqa mana allin kawllaymi (llakusim), runa mana kusiptinqa, mana qhali kaptinqa, unquptinqa, yanan, huk ayllu masin icha runa masin chinkaptinqa, imatapas mana aypaptinqa.

Llakikuchkaq runaqa waqanayanmi. Wañusqa masitaqa waqapukunchikmi.
Wayna Pikchu

**Wayna Pikchu** (kastilla simipi: *Huayna Picchu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi (Qosqo) , Urupampa pruwinsyapi, Machu Pikchu distritupi, Machu Pikchu llaqta ñiqpi. 

## Rikchakuna

Rikcha:Temploluna huayna picchu video.jpg|Templo de la Luna


## Qhawanakuna

## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu
* Templo de la Luna
* Willkamayu qhichwa
Willaq umu

**Willaq umu** nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Inkakunap lliwmanta aswan hanaq umunsi, paqu yachaqninsi karqan.
Sikuanalisis

**Sikuanalisis** nisqaqa runap nuna unquyninkunamanta allinchaymanta yachaymi, Sigmund Freud sutiyuq nuna yachaqpa kamarisqansi.
Honshu

**Honshu** (hapun simi: 本州 *Honshū*, "Qhapaq hallka k'iti k'anchar"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Hokkaido

**Hokkaido** (hapun simi: 北海道 *Hokkaidō*, "Chincha mama qucha suyu"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Qhali kay

**Qhali kay** icha **Allillakay** nisqaqa runap icha uywap **allin kayninmi**, kusi, mana unquq kayninmi, kurkunpi, nunanpi, ayllunpi, wakinpi ima.

Runap qhali kayninqa runa hayñim. Manam ima runapas huk runap, mama llaqtap mink'achisqanpa, mink'achiqpa hipachisqachu kachun.

Qhali kayninpaqqa runa kaykunatam muchukun:
* Kurku kallpanchay: Runapqa kuyunanmi, kurkunwan allinkunatapas rurachun. Ama tiyaykullachunchu, ama ima chikichaq, maqlluqkunatapas rurachunchu.
* Mikhuy: Qhallallay wayukunata, yuyukunata, aypaq chaqallukunata riwikunatapas mikhuchun. Ch'uya yakutam upyachun. Ama yarqachunchu, ichataq ama nisyutapas mikhuchunchu. Ama nisyu misk'ikunatachu, nisyu aychatachu, ama industriyal nisqa mikhunatachu mikhuchun. Ama pitachunchu, ama machachunchu, ama nisyu hampikunata mikhuchunchu.
* Llump'ay kamay: Mayllakuchun, kirunkunata pichachun, chukchankunata ñaqch'achun. P'achankunata t'aqsachun, wasinta pichachun.
* Ch'uya muyuriq pacha: Sallqa pacha ama waqllisqa kachunchu, wayra pacha yakupas ama miyuchasqa kachunchu. Runaqa ama ruqyaywan unquchisqa kachunchu.
* Allin kawsay: Runamasikunawan, ayllukunawan allinta kawsanakuchun. Huk runakunataqa ama allquchachunchu, huk runakunataq paytapas ama allquchachunchu. Allin kawsanapaq wasinmi puñunanpas kachun. Allintapas, mana waqlliqtapas llamk'achun. Llamk'aq runapaqqa samay mit'an kachun. Wawataq mamayuq taytayuq kachun, ama sarupasqachu, ama maqaykusqachu, ama wakchachu.
Tokyo

**Tokyo** icha **Tukyu** (nihun simi: 東京, *Tōkyō*; icha 東京都, Tōkyō-to, *Tokyo hatun llaqta*), llaqtaqa Nihun mama llaqtap uma llaqtanmi. Tokyopiqa 12.544.000 runam kawsachkanku.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Universidad de Tokyo

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Nihun
## Hawa t'inkikuna
* Gobierno Metropolitano de Tokyo (inlish simi)
* Información turística (kastilla simi)
Warmi Wañusqa

**Warmi Wañusqa** (huk sutikuna *Huarmihuanusca, Huarmihuañusqa, Warmihuañusca, Warmihuanuscca, Warmiwañusca, Warmiwañuscca, Warmi Wanusca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi huk q'asam (4.200 m).
Hipachiy

**Hipachiy** (latin simipi, kastilla simipi: *tortura*) nisqaqa runap huk hap'isqa, samk'asqa runata nanachiyninmi, k'iriyninmi, muchuchiyninmi, ima millaytapas rurapuyninmi, chay runata imatapas willachinapaq icha ima huktapas rurachinapaq. Ancha millay hipachiyqa nanachisqa runata wañuchinmi icha mutuchispa wañuyninkama unquchinmi.

Ñawpa pacha tukuy mama llaqtakunas samk'asqa runakunata hipachirqan, ahinataq Iwrupapi *[[inkisisyun]]* nisqapi, layqa qulluypipas waranqa-waranqa *[[Layqa|bruja]]* sutinchasqa warmikunata huk runakunatapas, wañuyninkama.

Huñusqa Nasyunkunaqa 1948 watapi *[[Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy]]* nisqapi hipachiymanta amachayta runa hayñimanmi rimarirqan.

## Hawa t'inkikuna
Q'iswa chaka

**Q'iswa Chaka** nisqaqa q'ichwakunamanta chimpasqa chakam, iskay qaqa manyapura warkukuq, mayuta, p'ukruta chimpanapaq.

Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ñankunapi achka q'iswa chakakunatas ruraq karqan.

Qhipaqnin kaqraq chakaqa hanan Apurimaq mayutam chimpan Winchiri Pirqaru ayllu llaqtakunapas ñiqpi, Q'iwi distritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi. Sapa watas inti raymi killapi chay chakataqa musuqchanku.

1890 watakunakamas Kurawasi distritupi (Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) huk ancha riqsisqa Apurimaq mayuta chimpaq q'iswa chakas karqan, Qunuq ayllu llaqtamanta kimsa kilumitru karus. Kunanqa chaypi kasqa inka ñanqa Qusqup larunpi manañam kanchu, lluqllaraykus.


Image:IRB-1-OldBridgeSags-keshwa3h.jpg|
Image:IRB-9-NewBridgeComplete-keshwa-2.jpg|
Image:IRB-2-BuildersGather-KC603-pol.jpg|
Image:IRB-3-LayingOutRopeStrands-KC603-2.jpg|
Image:IRB-4-StrandsAcrossGorge-IRBKC603-1.jpg|
Image:IRB-5-LashingSides-KC603-4.jpg|
Image:IRB-6-BringingDeckMat-KC603-8.jpg|
Image:IRB-7-MUDDY2.jpg|
Rikcha:Haciendo soguillas para el Q'eswachaka con la Q'oya o Chillihua.JPG|Chilliwa
Sinrikatu

**Sinrikatu** nisqaqa (kastilla simimanta *sindicato*) llamk'aqkunap tantanakuyninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, llamk'ay sayachikunawan, ruruchinayuqkunawan rimanakuspa.

## Hawa t'inkikuna
Llamk'ay sayachi

**Llamk'ay sayachi** nisqaqa (kastilla simipi *huelga*, inlish simipi: *strike*) ruruchinapi icha - *[[sapsi llamk'ay sayachi]] (huelga general)* nisqapi - tukuy mama llaqtapi llamk'aqkunap manaña llamk'ayninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, *pulitiku llamk'ay sayachi* nisqapitaq kawpay taripanapaq - kamachikunata hukchanapaq hukkunatapas - aypanapaq. Llamk'aqkuna sindikatu nisqapi wankurisqa kaspaqa, aswan atiyninkuwan aswantan aypanqakuman.

Achka mama llaqtapim ruruchinapi kaq llamk'aqkunap allinpaq llamk'ay sayachiqa pulitiku hayñinmi, manataq pulitiku taripanapaq llamk'ay sayachichu.

## Hawa t'inkikuna
Hurkay

**Hurkay** icha **Payi** nisqaqa (kastilla simipi *salario*) llamk'aqpa rurasqanpaq chaskisqa kañinam.

Allin hurkayqa achka mama llaqtakunapim llamk'aqpa hayñinmi.
Mikhuy

**Mikhuy** nisqaqa mikhuq nisqa kawsaqkunap - uywakunap, runakunap - mikhunap ukhunchakuyninmi. Kay hinam runa mikhun:

#**[[Kaniy]]**: Mikhunamanta rakinkunata kuchun (kirukunawan);
#**[[Khachuy]]**: Kanisqa mikhunatam simipi ch'amqan (kirukunawan);
#**[[Millp'uy]]**: Khachusqa mikhuna hiq'imanmi rin;
#**[[Mikhuna ukhunchakuy]]**: Hiq'ipi, ch'unchulpi kaq mikhuna ismukuspa yawarman rin;
#**[[Akay]]**: Mikhunap sinchi puchunkuna uqutinta hawamanmi rin.

Runaqa kaywanmi mikhun:
*Q'uncha nisqapi manka nisqapim mikhunata yanun (wayk'un), wisllawan qawispa;
*Anqara nisqawan mikhunata apamun;
*P'uku nisqamantam kucharawan mikhun (ichataq kuchilluwan tinirurwanpas), suyk'umantataqmi upyan.
Musyay

**Musyay** nisqakunaqa kawsaqkunap musyana yawrikunawan chaskisqan willakuna.

Kaymi runap musyayninkuna:
*Rikuy (ñawikunawan)
*Uyariy (rinrikunawan)
*Mutkiy (sinqawan)
*Malliy (qalluwan)
*Kullay (qarawan)
*Q'uñi musyay
*Chiri musyay
*Nanay musyay
*Kuskachakuy musyay
*Kikinpa yawrinkunata musyay
Qapaq

***[[Qhapaq]]**: mana akllasqa mama llaqta kamachiq, sapa inka hina;
*Qullqisapa runa;
*ima chanisapapas, qallariypi kaqpas (qhapaq ñan, qhapaq p'anqa, ...).
Chinchay runashimi

**Chinchay runashimi** nisqaqa Piruwpa chinchanpi, Ikwayurpi, Kulumpiyapipas rimasqa, **Kichwa** nikuq qhichwa simip k'iti rimayninkunam.

Chinchay rimaykunapiqa manañam [q] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /q/, /k/ kunkapaq [k] nispam, **[[k]]**-llatam qillqaspa. Mana urin runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkantaraq sapaqchankum, **[[s]]**, **[[sh]]** qillqaspa.

Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:
*Chachapuya runashimi
*Lamas-Luritu runashimi
*Kichwa (Ikwayurpi Kulumpiyapipas). Chay rimaypaqqa **[[Shukllachishka Kichwa]]** nisqa allin qillqayninmi'''
Chinchaysuyu rimaykuna

**Chinchaysuyu rimaykuna** nisqaqa Tawantinsuyup Chinchaysuyun kasqapi rimasqan, tukuy mana urin runasimichu kaq qhichwa simip k'iti rimayninkunam, waywash rimay, yunka runashimi, chinchay runashimipas, tukuy *[[sh]]*, *[[chusku]]*, *[[tamyay]]* nispa rimaq qhichwa runakunap k'iti rimayninkunam.
Urin Qhichua simi

**Urin qhichua simi**qa Piruwpa urinpi (Wankawillka, Ayakuchu, Apurimaq, Qusqu, Ariqipa, Punu suyupi), Wuliwyapi, chincha Arhintinapipas rimasqa qhichua simip k'iti rimayninkunam.

Chinchay rimaykunapiqa manañam [š] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /s/, /š/ kunkapaq [s] nispam, **[[s]]**-llatam qillqaspa. Aswan k'iti rimaykunapi hinaqa, /ĉ/ nisqa kunkatapas manañam rimankuchu, ichataq iskaynintin /ch/, /ĉ/ kunkapaq [č] nispam, **[[ch]]**-llatam qillqaspa.

Urin qhichua rimaykunaqa kaymi:
*Chanka runasimi
*Qusqu-Qullaw runasimi (Wuliwyapi Qhichwapas)
*Arhintinap runasimin

Urin qhichua simipaqqa, tukuy k'iti rimayninkunapaq huk allin qillqaymi
kachkanñam, Rodolfo Cerrón Palominop kamarisqanmi: **[[Urin runasimi]]**.

**Qullau Qhichua**
K'iti rimay

**K'iti rimay** nisqaqa aswan hatun rimaypa suyunpa rakillanpi aslla wakin hina rimaymi.

Ahinataq qhichwa simim k'iti rimaysapa, qhichwa rimaykuna nisqam:

Qhichwa simi *[[pichqa]]* (5) nisqataqa kay hinam rimanku sapaq k'iti rimaykunapi:
**pichqa* (yunka runashimipi, anqash rimaypi)
**picha* (wanka rimaypi)
**pichka* (kichwapi / chinchay runashimipi)
**pichxa* (chanka runasimipi)
**pisqa* (Qusqu-Qullawpi: Qusqu suyupi)
**phisqa* (Qusqu-Qullawpi: Buliwyapi)
Yawyu runasimi

**Yawyu runasimi** nisqa rimaykunaqa Yawyu pruwinsyapi (Lima suyupi, Piruwpi) qhichwa simi k'iti rimaykunam, ñawra rimaykunam, kastilla simip ancha chikichasqanmi.

Kaymi k'iti rimayninkuna:
*Wakarpana rimay (Wakarpana)
*Apuriy rimay (Apuriy, Wiñaq distritupi)
*Madiyan-Wiñaq rimay (Madiyan, Wiñaq)
*Asanqaru-Wankaskar-Chuqus rimay, (Asanqaru, Wankaskar, Chuqus)
*Qaqra-Kallampa rimay (Qaqra, Kallampa)
*Tana-Lincha rimay (Lincha)
*Tumas-Alis rimay (Tumas, Alis)
*Wankaya-Witis rimay (Wankaya, Witis)
*Laraw rimay (Laraw)

## Hawa t'inkikuna
*Gerald Taylor: Laraw llaqtamanta iskay kwintu: Wachwawan atuqpi kwintun, Kurap kwintun
*Gerald Taylor (1990): Textes quechua de Laraos (Yauyos). Journal de la Société des Américanistes, Vol. 76, No. 76, pp. 121-154.
*Yawyu runasimipi qillqasqakuna, IMDI / ISLE Metadata Initiative, Aviva Shimelman-pa uyarispa qillqasqan
Arhintinap runasimin

**Arhintinap runasimin** nisqaqa Arhintinap chinchanpi rimasqa qhichwa simi k'iti rimaymi, Santiago del Estero wamanipi rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqan k'iti rimaymi.

Kaypim wakillan Arhintinap runasiminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap hina kaq siminwan:

Kay simikunaqa Arhintinap runasiminpa Ayakuchu Chanka runasimiman kuska kayninta rikuchiwanchik.

Hamawt'a Domingo Bravo ancha allinta Arhintinap runasiminmanta qillqan kay liwrupi: «El quichua santiagueño. Reducto idiomático argentino» (Tucumán, 1956). Kay hamawt'a runasimip allin-rimay-yachayninmanta qillqan. Paypa liwrunpi runasimimanta kastilla simiman t'ikraq simi-pirwa kachkan suqta waranqa qhichwa simiwan. Hamawt'a Domingo Bravo kastilla simimanta runasimiman t'ikraq simi-pirwata 1977 watapi qillqarqan.

Hamawt'a Emilio Christensen-pas Arhintinap runasiminmanta qillqan paypa Buenos Aires llaqtapi 1970 watapi lluqsisqa liwrunpi: «El quichua santiagueño: Lengua supérstite del Tucumán incaico». Ichaqa ñawpaq aswan allin Arhintinap runasiminmanta qillqaqqa hamawt'a Sergio Grigórieff-mi. Kay rusu sutiyuq hamawt'a Buenos Aires llaqtapi 1935 watapi lluqsisqa liwruta qillqarqan: «Compendio del idioma quichua: 1. Gramática. 2. Diccionario quichua-castellano. 3. Paradigmas del verbo (tablas). Con notas detalladas sobre las particularidades del idioma en Santiago del Estero». Kay liwrunpi hamawt'a Sergio Grigórieff yaqa 60 wata hamawt'a Rodolfo Cerrón Palominomanta ñawpaqmi «urin runasimi»-hina qillqan.
Juana Huancahuari

**Juana Aidé Huancahuari Páucar** (**Wankawari Pawqar**) sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Ayakuchu suyupi) huk piruwanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, chakra kamay inhinyirum, Ayakuchu suyumanta.

Chakra warmi kaspa, chakra runa pusaqsi tukurqan, Ayakuchu suyupi chakra runa tantanakuypa umalliqninsi karqan 2001 watamanta 2004 watakama.

Piruwpaq Huñu *(Unión por el Perú)* partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.

Juanaqa Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuypim *(Confederación Campesina del Perú CCP)* wankurisqa.

## Hawa t'inkikuna
*Congresista Juana Huancahuari - Tupanakuy llaqtanchik rayku
Piruwpaq Huñu

**Piruwpaq Huñu**, kastilla simipi **Unión por el Perú** nisqaqa huk piruwanu partidum, 1994 watapi Javier Pérez de Cuéllar-pa kamarisqan.

Manaña Pérez de Cuéllar wankurisqayuq kachkaspa, Piruwpaq Huñuqa Piruwanu Nasyunalista Partiduwan (PNP) 2005 watapi tantari tukuspa 2006 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. PNP-pa Ollanta Humalan mana umalliq tukuptin APRA-pa Alan Garcían atiparqan.

Chaypacha pusaqninqa Aldo Vladimiro Estrada Choque-m karqan, sapsi qillqakamayuqninqa José Vega Antonio-m.

2006 watamanta 2011 watakama tukuy 120 kunrisistapura 45 UPP nisqapaqmi akllasqa karqan, paypura Hilaria Supa Huamán (Qusqu suyu), María Sumire (Qusqu suyu), Juana Huancahuari‎ (Ayakuchu suyu).
Yunka runashimi

**Yunka runashimi** nisqaqa Piruwpa Kashamarka, Lampalliqi, Lima suyunkunapi rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam.

Chinchay rimaykunapiqa manañam [h] nisqa kunkatachu rimanku, ahinataq manam *hatun* nispachu, ichataq *atun* nispam rimanku. Mana urin runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkataraq sapaqchankum, **[[s]]**, **[[sh]]** qillqaspa, hinallataq /ch/, /ĉ/ kunkatapas, **[[ch]]**, **[[ĉ]]** (**ch**' Kashamarkapi) qillqaspa. Manam chinchay runashimi hinachu, ichataq urin runasimi hinam, mawk'a qhichwap /k/, /q/ kunkantaraq sapaqchanku.

Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:
*Yawyu rimaykuna
*Kashamarka runashimi
*Inkawasi-Kañaris runashimi
Piruwanu Nasyunalista Partidu

**Piruwki llaqtanaq pusana raki**, kastilla simipi **Partido Nacionalista Peruano** nisqaqa huk piruwanu partidum, 2005 watapi Ollanta Humalap kamarisqan.

Piruwpaq Huñuwan 2005 watapi tantari tukuspa 2006 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. Ollanta Humala mana umalliq tukuptin APRA-pa Alan Garcían atiparqan.

* Partido = pusana raki
* peruano (a) = piruwki
Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)

**Susyalismuman rikch'arimuy**, kastilla simipi **Movimiento al Socialismo** (**MAS**) nisqaqa huk Puliwyamanta susyalista partirum, 1997 watapi Evo Moralespa kamarisqan.

2005 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. Evo Morales atispa 22 ñiqin qhulla puquy killapi 2006 p'unchawpi Buliwyap umalliqninmi tukurqan.
Susyalismuman Rikch'arimuy (sut'ichana)

*Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)
*Susyalismuman Rikch'arimuy (Winisuyla)
*Susyalismuman Rikch'arimuy (Arhintina)
Pachakuti Indihina Rikch'arimuy

**Pachakuti Indihina Rikch'arimuy**, kastilla simipi **Movimiento Indígena Pachakuti** (**MIP**) nisqaqa huk Wuliwiyanu partiduman rikch'akuq indihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.
Pachakutik

**Pachakutik** (**Movimiento de Unidad Plurinacional Pachakutik-Nuevo País**, **MIP**) nisqaqa huk ikwaduryanu partiduman rikch'akuq indihina tantanakuymi, 1995 watapi kamarisqa.

Kunan pusaqninqa Luis Macasmi.
Waytunas qucha

**Waytunas qucha** (kastilla simipi: *Laguna Huaytunas* icha *Huaitunas* / *Ginebra* / *Yajehaja* / *Rogoaguado*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Yakuma pruwinsyapi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
*Yakuma mayu
## Pukyukuna
 
* /www.bolivianland.net
## Hawa t'inkikuna
Rogagua qucha

**Rogagua qucha** (kastilla simipi: *Laguna Rogagua*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi, Reyes munisipyupi, Santa Rosa munisipyupi.

## Llaqtakuna
* Santa Rosa Yakumamanta
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* / www.bolivianland.net
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: José Ballivián pruwinsya
Rogaguado qucha

**Rogaguado qucha** (kastilla simipi: *Laguna Rogaguado* icha *Rojo Aguado, Rogoaguado, Lago Dumu, Lago Dumú,Lago Rogoaguado, Lago Rojo-Aguado, Lago de Rogoaguado*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Yakuma pruwinsyapi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* /www.bolivianland.net
## Hawa t'inkikuna
Yusala qucha

**Yusala qucha** (kastilla simipi: *Laguna Yusala*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk qucham.
Challwiri q'umir qucha

**Challwiri q'umir qucha** (kastilla simipi: *Laguna Salada*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Challwiri kachi quchapi, huk qucham, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Asnaq qucha
* Paqariy Inti
* Qhusi qucha

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Uberaba qucha

}
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Hallka k'iti k'anchar || 400 km²
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Aswan ukhu kay: || - m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukuna:|| 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purikuq mayukuna:|| 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Hanaq kay: || 190 m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Llaqtakuna || 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Wat'akuna || 
|-
!colspan="2" |
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |Uberaba qucha (NASA)
|}
**Uberaba qucha** (kastilla simipi: *Laguna Uberaba*) nisqaqa Pantanal suyupi huk qucham,  Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Ángel Sandoval pruwinsyapi, Brasil mama llaqtapipas, Mato Grosso suyupi.
Alalay qucha

**Alalay qucha** (kastilla simipi: *Laguna Alalay*) nisqaqa Quchapampa llaqtapi, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Quchapampa pruwinsyapi. 

## Uywakuna
Alalay quchapiqa kay pisqukunam kawsanku:

Rikcha:Bubulcus ibis Maui 1.jpg|*Bubulcus ibis*
File:Fulvous Whistling-Duck (Dendrocygna bicolor) RWD.jpg|*Dendrocygna bicolor*
File:Ruddy Duck (Oxyura jamaicensis) RWD2.jpg|Panama *Oxyura jamaicensis*
File:Pardirallus sanguinolentus -Rio Grande do Sul-8.jpg|*Pardirallus sanguinolentus*
File:Agriornis micropterus.jpg|*Agriornis micropterus*
File:Thraupis bonariensis back male.jpg|*Thraupis bonariensis*


**Pisqukuna:**
* *Agriornis micropterus*
* *Anas bahamensis*
* Puka pili *Anas cyanoptera*
* *Anas georgica*
* *Anas platalea*
* Puna pili *Anas puna*
* *Bubulcus ibis*
* *Charadrius collaris*
* *Dendrocygna bicolor*
* Suk'a *Fulica ardesiaca*
* Tiki *Gallinula chloropus*
* *Himantopus mexicanus*
* *Jacana jacana*
* Qiwlla: *Larus serranus*
* Waqwa *Nycticorax nycticorax*
* Panama *Oxyura jamaicensis*
* *Pardirallus sanguinolentus*
* Uchuqu icha ljuchi pili *Phalacrocorax brasilianus*
* Uywantullu, Yakuq uywantullu *Podiceps occipitalis*,
* Maracc-Maracc / Yanawiku *Plegadis ridgwayi*
* Chulla uywampullu *Rollandia rolland*
* *Thraupis bonariensis*

## Kaypipas qhaway
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki
## Pukyukuna
 
* Waterbird Report 2006 (kastilla simi) r. 11 - 12
## Hawa t'inkikuna
* Alalay quchamanta (kastilla simipi)
Rudiyu qucha

**Rudiyu qucha** (kastilla simipi: *Laguna Rodeo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
* Qurani qucha: 19 km
Casablanca

*Casablanca (pilikula): Huk pilikula (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1941)
*Casablanca (kastilla simi, *"[[yuraq]] [[wasi]]"*): Ad Dar al Bayda (الدار البيضاء): Marukupi huk hatun llaqta
Ad Dar al Bayda

**Ad Dar al Bayda** nisqaqa (arabya simipi الدار البيضاء, "*yuraq wasi*", huk rimaykunapi kastilla simipi hina *Casablanca* nisqapas) Marukupi lliwmanta aswan hatun llaqtam, Atlantiku mama quchap chalanpi.

## Hawa t'inkikuna
Mandioré qucha

**Mandioré qucha** (kastilla simipi: *Laguna Mandioré*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Brasil mama llaqtapipas, Pantanal suyupi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
* Cáceres qucha
Bahia Toco Largo qucha

**Bahia Toco Largo qucha** (kastilla simipi: *Laguna Bahia Toco Largo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus  suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
* Marfil qucha
Suárez qucha

**Suárez qucha** (kastilla simipi: *Laguna Suárez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Cercado pruwinsyapi, huk qucham.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chulla uywampullu

Chulla uywampullu, **Chulpurunku**  icha **chullumpi**  (*Rollandia rolland*) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkukuna
Maraq-maraq

**Maraq-Maraq**, **yanawiku**, **ch'uwankira**  icha **chewuink'era** (*Plegades ridgwayi*) nisqaqa huk Piruw mama llaqtapi kawsaq pisqum.

## Kaypipas qhaway
* Wakarpay
* Hunin mama llaqta risirwa

## Pukyukuna
Awaylla waman

**Awaylla waman** (*Circus cinereus*) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi (Arhintina, Brasil, Buliwya, Chili, Kulumbya, Piruw, Uruwayi) kawsaq hap'iq pisqum.
Rikuchikuy

**Rikuchikuy** *(expresión)* nisqaqa runap ima hinatapas huk runakunaman rikuchiyninmi, rimayninwan, uyanwan icha kurkunpa huk rakinkunawan (kurku hawanchay).

Kaymi runap huk hawanchayninkuna:
*Asiy
*Asikuy
*Waqay
*Qapariy (qayay)
Hatun k'illichu

**Hatun k'illichu** *(Falco femoralis)* nisqaqa huk tukuy Awya Yalapi kawsaq hap'iq pisqum, k'illichumanmi rikch'akuq, huk wamanmi.
Qucha pili

**Qucha pili**, **Qucha patu**, **Satru**, **Ch'ipta patu**, **Ithapatu** icha **Wislunka** (*Anas flavirostris*) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum, pilim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuksa

**Yuksa**, **Llaksa** icha **Puna pili** *(Anas puna)* nisqaqa Antikunapi, Punapi kawsaq pilim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hillurina yura rikch'aq ayllu

**Hillurina yura rikch'aq ayllu** *(familia Orchidaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, ancha rikch'aqsapam, 25.000-chá 30.000-chá rikch'aq. Achka rikch'aqninkunaqa ancha sumaq tuktuyuqmi, **hillurina** nisqa waytam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk hillurina yurakuna:
* munti hamanq'ay *(Sobralia mandonii)*
* waqanki *(Masdevallia veitchiana)*
* waynilla *(Vanilla spp.)*
* wiñay wayna *(Epidendrum spp.)*

## Hawa t'inkikuna
Waynilla

**Waynilla** (latin simipi: *genus Vanilla*) nisqaqa huk q'apachana wayuq yurakunam, hillurinam.

## Hawa t'inkikuna
Tiki

**Tiki**, **Tikichu**  , **Tiki-tiki**, **Taca Taca** icha **Tactash**  *(Gallinula chloropus)* nisqaqa huk pisqum, quchakunap patanpi q'isachaq, tukuy Tiksimuyuntinpi kawsaq.


Image:Gallinula chloropus 2 (Marek Szczepanek).jpg| 
Image:Teichhuhn.jpg| 
Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_750px.jpg| 
Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_1500px.jpg| 
Image:Gallinula chloropus 2005.jpg| 
Image:Gallinula_chloropus.jpg| 
Image:Gallinula_galeata_NBII.jpg| 
Image:Teichhuhn 0505271.jpg| 
Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg |Museum specimen


## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Asunsyun distritu (Kashamarka)

**Asunsyun distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Asunción*) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa Asunsyun llaqtam.
## Allpa saywachi
* Colloadar urqu
## Runakuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Musiku
## Karu puriy
* Virgen del Tránsito inlisya
* Guabal 
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Quspan distritu

**Quspan distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cospán*) nisqaqa Piruwpi huk distritum, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, . Uma llaqtanqa Quspan llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Sunchupampa chaku suyu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
 
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Aqumayu

*Aqumayu mayu, Aqumayu pruwinsyapi huk mayu (Piruwpi, Qusqu suyupi)
*Aqumayu llaqta
*Aqumayu distritu
*Aqumayu pruwinsya
Breinigerberg

**Breinigerberg** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Breinigerberg llaqtapiqa 971 runakunam kawsachkanku (2005 watapi).
 

* Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Lukri

**Lukri** (kastilla simipi: *Lucre*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk llaqtam, Lukri distritup uma llaqtanmi.  

## Karu puriy
* Pikillaqta
* Rumiqullqa
* Wakarpay

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Qalasasaya

**Qalasasaya** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tiwanakupi, huk mawk'a qhapanam. 2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan (Tiwanaku).

## Hawa t'inkikuna
Kañamu

**Kañamu** *(Cannabis sativa)* nisqaqa q'aytuchasapa chillkiyuq, wirasapa muruyuq quram, THC nisqa musphachinayuq muru.

Kañamup chillkinpi q'aytuchamantaqa waskakunatam, p'achapaq q'aytukunatapas ruranchik.

Musphachinanrayku huk mama llaqtakuna kañamu puquchiytaqa manam saqillankuchu.

## Hawa t'inkikuna