open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wata

Huk **Wata** nisqaqa huk tiksi muyup intita muyupasqanmi. Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq, 12 (chunka iskayniyuq) killa pachayuq.

Trupiku nisqa wat'aqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa 366 p'unchawniyuq wakllanwatam, wakin watakunataq 365 p'unchawniyuqmi. Griguryanu kalindaryupiqa wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.

Kaymi watap killankuna: 
# **[[Qhulla puquy killa]]** icha **Iniru** (kastilla simipi: *Enero*)
# **[[Hatun puquy killa]]** icha **Phiwriru** (kastilla simipi: *Febrero*)
# **[[Pawqar waray killa]]** icha **Marsu** (kastilla simipi: *Marzo*)
# **[[Ayriway killa]]** icha **Awril** (kastilla simipi: *Abril*)
# **[[Aymuray killa]]** icha **Mayukilla** (kastilla simipi: *Mayo*)
# **[[Inti raymi killa]]** icha **Hunyu** (kastilla simipi: *Junio*)
# **[[Anta situwa killa]]** icha **Hulyu** (kastilla simipi: *Julio*)
# **[[Chakra yapuy killa]]**, **Qhapaq situwa killa** icha **Awustu** (kastilla simipi: *Agosto*)
# **[[Tarpuy killa]]**, **Uma raymi killa** icha **Sitimri** (kastilla simipi: *Septiembre*)
# **[[Kantaray killa]]** icha **Uktuwri** (kastilla simipi: *Octubre*)
# **[[Ayamarq'a killa]]** icha **Nuwimri** (kastilla simipi: *Noviembre*)
# **[[Qhapaq raymi killa]]** icha **Disimri** (kastilla simipi: *Diciembre*)

## Kaypipas qhaway

* Qayna wata (Qanyan wata), Ura wata *(el año pasado)*
* Hamuq wata (Shamuk wata), Q'aya wata *(próximo año)*
* Inti wata *(año solar)* 

## Hawa t'inkikuna
* El paso del tiempo en el calendario andino 
* Las festividades en la comunidad andina de Sarhua
Pallaysu

**Pallaysu**, **Apatara** icha **Kukaracha** nisqakunaqa *(ordo Blattodea)* nisqakunaqa tawantin phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Pallaysup qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.

Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun.

## Huk iskay pallaysu rikch'aqkuna
* *Blattidae*
** *Periplaneta americana*
** *Blatta orientalis*
* *Blattellidae*
** *Blattella germanica*

## Hawa t'inkikuna
Pakasmayu

**Pakasmayu** (kastilla simipi: *Pacasmayo*) nisqaqa Piruwpi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Pakasmayu pruwinsyap uma llaqtanmi.  

* 93 973 runakuna (inei2005)

## Llaqtap amachana santun
* Mamacha Guadalupe
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* ultimasnoticias
* Pacasmayo
Urqupampa

**Urqupampa** (kastilla simipi: *Orcopampa*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Urqupampa distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Ariqipa suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Uturunku

**Uturunku**, **Uthurunku**, **Uturunqu**, **Unqa** icha **Puka puma** *(Panthera onca)* nisqaqa huk hatun aycha uquq ñuñuq uywam. Umawa, Rupa-Rupa nisqap sach'a-sach'ankunapi kawsan, sach'akunapi lluq'aspa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Palama

**Palama**, **Palamaku** icha **Insiktu** (*classis Insecta*, latin simipi: *Insectum*; grigu simipi: Έντομον [éntomon]) nisqakunaqa uchuy uywakunam, sillwichakim. Suqta chakiyuqmi, tawa raprayuq, ukhunpi achka samana tunquchayuqmi.

Qirisa nisqa llullu palamakunaqa kuru hina *(Holometabola)* - ahinataq suntu (urunquy, champi, khachu), sisi, wayrunqu, pillpintu, piki - icha wiñakusqaña palama hinam *(Hemimetabola)* - ahinataq haqarwitu (aqaruway), usa, yura usa, winchuka.

## Mitan kamay
Kaymi huk palama rikch'aq ñiqikuna:
* Aslla t'ikrakuq *(Hemimetabola)*
** Chukcha k'utu *(Odonata)*
** Apatara / Pallaysu *(Blattodea)*
** Yant'a kuru *(Phasmatodea)*
** Kumishin *(Isoptera)*
** Haq'arwitu icha aqaruway *(Orthoptera)*
*** Suni waqracha *(Ensifera)* (ch'illik'utu, raphi haq'arwitu)
*** Chutu waqracha *(Caelifera)* (ch'ariña)
** Usamikhuq *(Mantodea)*
** Usa *(Phthiraptera)*
** Kuskan rapra *(Hemiptera)*
*** Chaylla rapra *(Homoptera)* (yura usa, wallqanqacha usa, sit'ikira)
*** Sapaq rapra *(Heteroptera)* (winchuka, hukkunapas)
* Hunt'a t'ikrakuq *(Holometabola)*
** Suntu *(Coleoptera)*
** Qaralla rapra *(Hymenoptera)* (sisi, wayrunqu, lachiwa, tankayllu)
** Pillpintu *(Lepidoptera)*
** Piki *(Siphonaptera)*
** Iskaylla rapra *(Diptera)*
*** Ch'iti ch'uspi *(Nematocera)* (qhiti, hukkunapas)
*** Ch'uspi *(Brachycera)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uywa

**Uywa** (**Wiwa**) icha **Animal** nisqakunaqa (latin simipi: *animale - (regnum) Animalia*, grigu simipi: *Ζώον - Ζώα*) tukuy kuyuq, mikhuq, samaq kawsaqkunam (ima runakunallataq).

## Qhichwa simipi imakaychana
Qallariyninpiqa *uywa* nisqaqa "runap uywasqan animal, manataq sallqa animalchu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Chay hinam kay Wikipidiyapi "uywa" nispa tukuy animalkunatam niyta munanchik.

## Rakikay
Uywakuna rakikan *pachallan yawaryuq kuna* (endotermos), huknin; *tikray yawaryuqkuna* (ectotermos)wakinkuna.

## Kaypipas qhaway
* Uywakunap mitan kamay raki huñukuna
Runa

Ñuqanchikqa **runa** (latin simipi: *Homo*, grigu simipi: Άνθρωπος [ánthrōpos]) nikunchikmi. Mitan kamaypaq sutinchikqa latin simimantam, *Homo sapiens* nispa, **yachaq runa** niyta munaspa.

Tukuy tiksi muyupiqa suqta llunamanta aswan runakunam kachkanchik. Runakunaqa sayasqalla purinchik. Ch'ullam yuyaychakuq kawsaq kay kanchik.

Runakunaqa warmipas qharipas kanchik.

## Kaypipas qhaway
* Runa llaqta
* Runap kurkun

## Hawa t'inkikuna
Allpa pacha

:**''Allpa pacha** nispa tukuy Tiqsi muyutapas ninchikmi.*

*'Kuntininti, Allpa pacha**, **hallp'a pacha**, **qutu suyu**, **tantasqa suyu** icha **manta suyu*' nisqaqa ([[latin simi]]pi: *continens'') Tiqsi muyupi hatun mana mama qucha kaspa allpa kaq rakinmi.

## Allpa pachakunata yupay




## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna, chakichakuna
Kurku yawri

**Kurku yawri** *(órgano)* nisqakunaqa llapa kurkup rakinkunam, kurkup llamk'anankunam. Ukhu kurku yawrikunataqa ukhu yawri ninchik.

## Kaypipas qhaway
* Runap kurkun
Kurku

**Kurku**, **kwirpu**, **pachanka** icha **ukhu** nisqaqa lliw runap, uywap, yurappas kaqta rikuchiqmi.

## Kaypipas qhaway
* Runap kurkun
Maki

**Maki** nisqaqa hap'inapaq kurku yawrim, marq'ap ñawch'inpi. Runaqa iskaymi makiyuq. Huk makiqa pichqantin ruk'anayuqmi.

Makikunawanqa hap'inchik, llamk'anchik, siq'inchik, qillqanchik.

## Hawa t'inkikuna
Rinri

**Rinri** icha **Ninri** nisqaqa uyarinapaq umapi kurku yawrim. Runaqa uywakunapas iskaymi rinriyuq.

Rinrikunawanqa uyarinchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Chaki

**Chaki** nisqaqa purinapaq kurku yawrim, chankap ñawch'inpi. Runaqa iskaymi chakiyuq.

Chakikunawanqa purinchik.

## Hawa t'inkikuna
Sunqu

**Sunqu**, Chinchaysuyupi **Shunqu**, kichwapi **Shunku** nisqaqa (QSHKS qillqaypi: *sonqo*, latin simipi: *Cor*, grigu simipi: *καρδιά [kardiá]*, uywakunapiqa puywan nisqapas) qhasqunchikpi, achka uywakunap kurkunpi ukhu yawrim, sirk'a llikap uma yawrinmi.

Sunquqa yawartam sirk'akunantam tanqan.

Sunqunchikwanqa khuyanakunchiksi, munanakunchiksi.

## Hawa t'inkikuna
Yawar

**Yawar** nisqaqa sirk'anchikkunapi puka, yaku hina ukhu yawrim.

Sunqum yawartaqa sirk'akunanta tanqan. Yawar muyuriy nisqapi kurkunchikpi sirk'akunanta muyupayaspa kurkup kawsaykuqkunata muksichaqwan mikhuna imayaykunawan ñukyuykun, chimlasayta, q'upa imayaykunata apaykuspa.

Yawarqa manam puriqllachu, yaku hinallachu. Kay yawarpi kawsaykuqkunam kan:
* Puka yawar kawsaykuqkuna *(erythrocytes)*: Surq'anpi wayra pachamanta yawarman hamuchkaq muksichaqta yawar puka nisqa imayaywan hap'iykun.
* Yuraq yawar kawsaykuqkuna *(leucocytes)*: Mana allin kaqkunata, wamaq imakunatam tukuchin, ahinataq añakikunata.
* Yawar llukllunachakuna *(thrombocytes)*: Yawarta k'irikunapi tikayachin.

## Hawa t'inkikuna
Warmi

**Warmi** nisqaqa china runam. Warmillam wawakunataqa wachayta atin. Wakin manam wachayta atinchu. Qulluq niyan. Llullu wawayuq warmiqa chuchunta amutsin llullu warmanta.

## Hawa t'inkikuna
Qhari

**Qhari**, chinchaysuyupi **Ullqu** nisqaqa urqu runam.
Warmi rakhayuq kaptin, qharitaq ulluyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Ullu

**Ullu**,**ulu**, *pinqay*, **lani**, **rani**,**pashuru**, **pichunku** icha **pisqu**, **pishqu** (Latin simipi: *penis*, grigu simipi: Πέος [péos]) nisqaqa qharip yumanapaq kurku yawrinmi. Runaqa urqu uywakunapas ulluyuqmi.

Yuqunakuspa, qhariqa punkiywan sayarisqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.

Qhariqa ullunwan ispanmi.

## Hawa t'inkikuna
Rakha

**Rakha** (Latin simipi: *vagina*, grigu simipi: κόλπoς [kólpos]) nisqaqa warmip yumanapaq kurku yawrinmi. Warmiqa china uywakunapas rakhayuqmi.

Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Kismapi runtucha kachkaptinqa, yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñarin. Warmiqa mama tukuspa wawanta rakhanmantam wachan.

## Hawa t'inkikuna
Q'uruta

**Q'uruta**. *runtu*, *luntu* nisqapas; (Latin simipi: *testiculum*, grigu simipi: Όρχεις [órxeis]) nisqaqa qharip yuma ruranapaq kurku yawrinmi. Runaqa urqu uywakunapas iskaymi ch'uspanpi q'urutayuq.

Q'urutakunapiqa yumam yurin. Qaripa hukllaylla q'urutan kaptin, niyan; *chulla runtu*; uywapata ruqusa kaptin:'kurayasa'. 

## Hawa t'inkikuna
Uma

**Uma** (Latin simipi: *caput*) nisqaqa runap uywakunappas kurkunpa hanaqnin kurku yawrinmi.

Umapiqa simim, ñawikuna, rinrikuna sinqapas.

Umap ukhunpiqa ñutqum, uma tullup amachasqan.
Unquchiq

**Unquchiq** icha **Unquy muhu** nisqakunaqa unquyta paqarichiq kawsaqkunam.

Unquchiqkunaqa kay kawsaq tantachisqap rikch'aqninkunam:
* Añaki icha Baktirya *(Bacteria)*
* Ch'ulla kawsaykuq *(Protozoa)*
* Qurwara *(Fungi)*
* Añaw icha Wirus *(Virus)*
Sinqa

**Sinqa** nisqaqa mutkinapaq umapi kurku yawrim. Runaqa uywakunapas ch'ullam sinqayuq.

Sinqawanqa samanchik, mutkinchik.

## Hawa t'inkikuna
Kuntur

**Kuntur** nisqaqa *(Vultur gryphus)* lliw phawaq pisqukunamanta aswan hatunmi.

## Ima hinam kawsan
Kunturkunaqa Antikunapim kawsanku. Q'isachanku hanaq hanaq qaqakunapi. Manam llumpay allintachu phawayta atin. Llumpaytam llasanku phawaypaqqa. Wichaymanta urayllamanmi phawanku allinniqta. Uraymanta hanaymanqa sasatam phawanku. Aychatam mikhunku, wañusqa uywakuna. 

Huk, iskay runtullatam wachanku. Kunturchakunaqa qalatu kanku. Suqta killa q'isapi kanku. Utqaylla hatunyanku, phuruchakunku, hinaspa phawaytaña qallarinku. Mana llumpaytachu miranku. Kay hatun pisqukunaqa waqaychananchik, ama lliw chinkananpaq.

Yawar phistapaq, turu pukllaypaq, kunturkunata hap'ispanku. Turu pukllaypaq hap'ispanku, kunturkunaqa ñakarichinku.

## Rikchakuna

Image:Colca-condor-c03.jpg|Phawachkaq kuntur
Image:Condor02_ST_98.jpg
Image:Kondor 2.JPG
Rikcha:Andencondor.jpg


## Sanancha
Kunturqa Buliwyapi, Chilipi, Ikwadurpi, Kulumbyapipas huk mama llaqta sanancham, wallqanqankukunapi kan. 

Image:Coat_of_arms_of_Bolivia.svg|Buliwyap wallqanqan
Image:Coat of arms of Chile.svg|Chilip wallqanqan
Image:Coat of arms of Colombia.svg| Kulumbyap wallqanqan
Image:Coat of arms of Ecuador original version.svg|Ikwadur mama llaqtap wallqanqan


## Kaypipas qhaway
* Yawar phista
* Kuntur phawan

## Hawa t'inkikuna
Unquna wasi

**Unquna wasi** (QSHKS qillqaypi: *onqona wasi, onjona wasi*, kastilla simipi: *clínica, hospital, sanatorio, enfermería*) nisqaqa anchata unquq runakunapaq wasim, hampinankupaq. Unquna wasipiqa hampi kamayuqkunam, hampikuqkunapas llamk'an.
Apu Ullantay

**Apu Ullantay** nisqaqa huk qhichwa simipi rurasqa aranwam. Willaykun **Ullanta** sutiyuq, inka awaqkunap apunpa Inka qhapaqpa *Kusi Quyllur* sutiyuq ususinwan khuyanakuyninmanta. 

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Qillqakuna
### Liwruchasqakuna

*Pérez, Julio Calvo [liwruchaq] (1998): Ollantay - Edición Crítica de la Obra Anónima Quechua [Anónimo]. Centro Bartolomé de las Casas: Cusco, Peru (qhichwapi qallari qillqa, kastilla t'ikrasqawan)
*Lara, Jesús [liwruchaq] (1971): Ollanta - drama quechua del tiempo de los inkas [Anónimo]. Trad. por Jesús Lara. Libr. Ed. "Juventud", La Paz 1971  (qhichwapi qallari qillqa, kastilla t'ikrasqawan)
* Johann Jakob von Tschudi (1875): Ollanta, ein altperuanisches Drama, aus der Kechuasprache übersetzt und kommentiert. Wien 1875
Ñup'u

**Ñup'u** icha **Pukyun** (*fontanela*) nisqaqa llullu wawachakunap uma patanpi llamp'u kaq chawpin, mat'i tullu, yuya tullukunap chawpinpi kaq tullupi hutk'u hinam, uma tullu patapi. Wawa iskay watayuq kaptin chay tullukuna wiñaspa ñuputa wichq'anmi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Ñuñuq

**Ñuñuq** nisqaqa (latin simipi: *Mammalia*) suphu (chukcha) millmaqarayuq uywam. Ñuñuyuqmi kaspa uñachankunata ñukñunwan ñuñuchinku. Mana runtukunata wachaspa, kawsachkaqñam wawakunata wachanku.

Runakunaqa chay hinapas ñuñuqmi kanchik.

## Huk ñuñuq rikch'aq ñiqikuna (ordo nisqa)
**[[Ch'ulla hutk'uyuq ñuñuq]]** *(Monotremata)*

**[[Wayaqayuq ñuñuq]]** *(Marsupialia)*
* Q'arachupa *(Didelphimorphia)*
* Runchu *(Paucituberculata)*
* Aycha uquq wayaqayuq *(Dasyuromorphia)*
* Iskay ñawpaq kiruyuq wayaqayuq *(Diprotodontia)* (Kanguru, Kwala, Wombat)
**[[Thaminniyuq ñuñuq]]** *(Placentalia)*
* Palama uquq ñuñuq *(Insectivora)*
* Khirkinchu *(Cingulata)*
* Kirunnaq *(Pilosa)* (Intillama, Kuchipillan)
* Masu *(Chiroptera)*
* Ch'ulla ruk'anayuq *(Perissodactyla)*
* Iskay ruk'anayuq *(Artiodactyla)*
* Elephanti *(Proboscidea)*
* Wallina *(Cetacea)*
* Yaku waka *(Sirenia)*
* Aycha uquq ñuñuq *(Carnivora)*
* Khankiq *(Rodentia)*
* Rinrisapa khankiq *(Lagomorpha)*
* Makiyuq *(Primates)* (K'usillu, Ñawisapa, Limuri, Luri)

## Hawa t'inkikuna
Ñukñu

**Ñukñu** icha **Wilali**, kichwapi **Ñuñu** nisqaqa warmip icha china uywap ñuñunkunamantam paqarin. Chaywanqa mamaqa wawanta ñuñun.

## Pukyukuna
Ñutqu

**Ñutqu, Ñuqtu** icha **Ñutqhun** (latin simipi: *cerebrum*, grigu simipi: εγκέφαλος *[enképhalos]*) nisqaqa umanchikpi ukhu yawrim, uma tullup amachasqan. Icha **ñusqhun** 

Ñutquqa ankucha llikap uma yawrinmi. Ankuchakunanta lliw kurku yawrikunatam kamachin.

Ñutqunchikwanqa yuyanchikmi, yuyaychakunchikmi.

## Pukyukuna
Ñeqwin

**Ñeqwin**, **Chilina**, **Ñeqwi**; (kastilla simipi: *médula espinal*)
***Ñeqwi** (*Médula de la columna vertebral*)
Wayuq

**Wayuq** icha **Misk'i ruru mallki** nisqaqa lliw chakrapi puquchisqanchik - icha sach'apas kaq - wayusapa, misk'i ruruyuq yurakunam, sach'a icha mallki.

Piruwpi lliwmanta aswan chaninchasqa wayuq mallkikunaqa kay qatiqpim:

* Paqay
* Tintin
* Kachan
* Luqma *(ruqma)*
* Achupalla
* Chirimaway
* Chirimuyu
* Usuma
* Tunas 
* Sawku
* Awaymantu
* Papaya
* Lurasnu
* Laranqa
* Mansana
* Yananara

## Hawa t'inkikuna

* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20161116050412/http://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/MISKI-RURUKUNA.pdf Misk'i rurukuna uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
Ñuñu

**Ñuñu**, **Chuchu** icha **Chichi** (Latin simipi: *mamma*) nisqaqa warmip qhasqunpi wawata ñuñunapaq kurku yawrinmi, k'inchunpim (mullkhunpi). Ñuñupiqa ñukñum paqarin. Warmiqa china uywakunapas wawankunata ñuñunwan ñuñunku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uqa

**Uqa** (QSHKS: *oqa*), kichwapi **Uka** *(Oxalis tuberosa)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Chay sapika urkupi wiñan, Piru, Ikwadur, Kulumbiya, Winisuyla, Mishiku mamallaktakunapi tarpushkami kan. Uka yurakunaka chiri llaktapi wiñan, ashtawan m - m mamakuchamanta hawapi. Uka sumak mikuymi kan, ashta mishkita karan, mana wirata charin. Ukaka, mashwakapash, ullukukapash, *[[Antikuna]]pa sapikuna* nishkami kan . 

## Rikch'aqkuna
* Bola kamusa
* K'illu kamusa
* Qayara
* K'illu qayara / Puka Ñawi
* Kharisiri
* Lari uqa
* Lluch'u uqa
* Ñañu puka kamusa
* Uqa patria
* Puka kamusa
* Puka Ñawi kamusa
* Pili pintado
* Pili Runtu
* Sawsiri / Sauciri / Llawri uqita / Llauri oqita
* Señora / Señorita
* Tani / Yana tani / Uqa isla / Oqa isla
* Titicoma
* Yana uqa / Kulli uqa
* Sapallu uqa / Zapallo oqa

## Rikchakuna
 
Image:Ocas.JPG|
Image:Oca.jpg|
Image:Peru Oca y mashua.jpg|Q'illu uqawan q'illu mashwawan


## Pukyukuna
* www.cipotato.org / ''Variedades locales de oca de Candelaria''

## Hawa t'inkikuna
Tullu

**Tullu** nisqaqa kurkunchikpi ch'ila (kapka) ukhu yawrim. Tukuy tulluntinqa saqru nisqam.

Runap kurkunpa saqrunpiqa 208-manta 214-kamam tullukuna.

Tulluyuq uywakunataqa *Vertebrata* ninchik.

## Kaypipas qhaway
* Saqru
* Runa saqru
* Runap kurkun
* Tullup'aki

## Hawa t'inkikuna
Tulluyuq

**Tulluyuq** *(Vertebrata)* nisqaqa, kichwapi **Tulluyuk**, **Tullukwa** icha **Karkay** nisqapas lliw tulluyuq kaq, wasa tiwlliyuq *(Chordata)* nisqakunaman kapuq uywakunam.
Kay rikch'aq sinri *(classis)* nisqakunam kapun:
* K'akinnaq *(Agnatha)*
** Muyu simi *(Cyclostomata)*
* Challwa *(Pisces)*
** K'apa challwa *(Chondrichthyes)*
** Tullu challwa *(Osteichthyes)*
*** Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)*
*** Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)*
* Tawachaki *(Tetrapoda)*
** Allpa yaku kawsaq *(Amphibia)*
** Suchuq *(Reptilia)*
** Pisqu *(Aves)*
** Ñuñuq *(Mammalia)*

Runakunaqa chay hinapas tulluyuqmi kanchik.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Maswa

**Maswa**, (kichwapi **Mashwa** icha **Mashuwa**), **Añu**, **Allawsu**, **Apiña**, **Apiñu**, **Anyu**, **Isañu** icha **Yanauqa** (*Tropaeolum tuberosum* R. et P.) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram.

## Ñawrakuna

*Panti añu (llanqha, khuchinilla llimphiyuq añu) 
*Pawkar añu (alqa-alqa, q'illu pukapas añu)
*Ch'iqchi añu (uqi añu)
*Muru añu (yanalla añu)
*Puka añu
*Yana añu
*K'ita añu 

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Chakra yura

**Chakra yura** nispa lliw chakrapi puquchisqanchik yurakunata, mallkikunata ninchik.

Piruwpi lliwmanta aswa chaninchasqa chakra yurakunaqa kay qatiqpim:

*Sara
*Papa 
*Uqa
*Añu 
*Achira 
*Kinwa *(kiwna)*
*Qañiwa 
*Lakawiti 
*Achuqcha

## Hawa t'inkikuna
Takina

**Takina** icha **Miluriya** ima takinapaq rurasqanpas, simiwan takinapaq, maykunapitaq waqachinawan waqachinapaq. Taki sanampakunawan qillqasqaqa takina qillqasqa ninchik.

Hinallataq pisqukunap takisqantam taki ninchik.

## Kaypipas qhaway
* Taki
* Rimay taki
* Qhichwa simipi takikuna
Tiqsimuyu

**Tiqsimuyu** (**Tiqsi muyu**), (QSHKS qillqaypi *teqsi muyu, teqse muyu*) icha **Tiyana Hallp'a, Pacha hallp'a**, **Pacha allpa**; **Patsa**, Qhichwa I simipi nisqaqa (Latin simipi: *Terra,* Ilinusuyu simipi: *Γη [gī]*, Kastilla simipi: *Tierra*) intimanta kimsa karu kaq puriq quyllurmi inti llikachapi. Ñuqanchikpa, runakunap tiqsimuyunchikmi. Kaypiqa kawsanchik. Chayraykum *[[kay pacha]]* nispa ninchikpas.

Tiqsi muyup rak'inkunaqa allpa pacha, yaku pacha, wayra pacham ima. Tukuy kawsaqnintinkunatataq kawsay pacha ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Achuqcha

**Achuqcha** icha **qaywa**  *(Cyclanthera pedata)* nisqaqa huk wayuq chakra yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Sikuri

**Sikuri** phukuna waqachinakunawan huk takim, kay sikukunawan pukllasqa:
*suri 
*llakitas 
*sullka sikuri.
Q'ispi umiña

**Q'ispi umiña** icha **Yuraq umiña** (kastilla simipi: *Diamante*) nisqaqa huk k'illimsayaqpa rikch'ayaynin. Q'ispi umiñaqa lliw imakunamantapas aswan sinchikaraymi. Ancha wamaq kaspam, ancha chaninchasqa umiñam.

## Kaypipas qhaway
* Umiña

## Hawa t'inkikuna
Umiña

**Umiña** nisqaqa pawqarquri, k'anchaq, q'ispi rumikunam.

Kay umiñakunatam riqsinchik:

*Q'ispi umiña, C K'illimsayaq *(diamante)*. '
*Puka umiña, Al2 O3::Cr *(rubí)*
*Q'umir umiña, Be3Al2Si6O18 *(esmeralda)*
*Anqas umiña, CuAl6(PO4)4(OH)8•5H2O *(turquesa, jacinto)*
*Q'illu umiña, Al2SiO4(OH, F)2 *(topacio)*

## Kaykunapis
* *Qespi umiña*  : Kastilla simipi: Diamante; Inlishpi: Diamond
* *K'anchaq umiña .  Kastilla simipi: Brillante. Inlishpi : Brilliant

**Q'omer umiña*  . Kastilla simipi: Esmeralda. Inlishpi: Emerald

* *Sani umiña'' . Kastilla simipi: Amatista. Inlishpi: Amethyst

## Khawana

## Hawa t'inkikuna
Hampi

**Hampi** (Kastilla simipi: *medicamento, remedio, medicina*) nisqawan unquykunatam hampinchik. Hampiqqa hampikunata hap'ichiwanmi.

Riqsinchik kaytam:
* Runap rurasqan hampikuna: kaywa hampikuna
* Pachamamap hampinkuna: hampi yurakuna

## Hawa t'inkikuna
Hampikamayuq

**Hampikamayuq** icha **Midiku** (kastilla simipi: *médico*) runaqa hampikunata quspa unqusqa runakunatam hampiykunmi. Hampikamayuq tukunapaqqa hatun yachay wasipi hampi yachaykunata yachakunanmi.

### Hampikamayuq kaykuna (qhichwa simipiwan kastilla simipi)

Sunqu hampikamayuq - cardiólogo 

Kuchuspa hampikamayuq - cirujano 

Kiru hampikamayuq - dentista 

Qara hampikamayuq - dermatólogo 

Hampi qhatuq, Hampiqhatuq - farmacéutico 

Warmi unquy hampikamayuq - ginecólogo 

Puñuchiq hampikamayuq - médico anestesista
     
Kulla wawa hampikamayuq - neonatólogo 

Wachachiq - obstetriz 

Ñawi hampikamayuq - oculista 

Tullu unquy hampikamayuq - ortopedista 

Wawa hampikamayuq - pediatra 

Unu hispay hampikamayuq - urólogo

## Hawa T'inkikuna
* ''Quechua Médico. Profesiones relacionadas con la medicina.'' ...
* ''Quechua Médico. Preguntas y frases mas usuales que se utilizan en la consulta médica.''
* Quechua Médico. Unkuykuna: Kastilla simipi - Quechwasimipi (Lista)
* ''Quechua Médico. Glosario de signos, síntomas, y enfermedades más conocidas en quechua.''
Qhampu k'usillu

**Qhampu k'usillu**, **Uru k'usillu**, **Makisapa** icha **Chuwa** *(genus Ateles)* nisqaqa huk Piruwpi, sach'a-sach'akunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum.

## Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy makisapa rikch'aqkuna (Piruwpi kawsaq: **wira qillqasqa**):
***[[Yuraq mat'i makisapa]]** / **[[Yuraq wiksa makisapa]]** *(Ateles belzebuth)* - Urin Awya Yalapi kawsaq
***[[Yana uya makisapa]]** *(A. chamek)* - Urin Awya Yalapi kawsaq
***[[Puka uya makisapa]]** *(A. paniscus)* - Urin Awya Yalapi kawsaq
*Ch'umpi uma makisapa *(A. fusciceps)* - Panamapi, Kulumbyapi kawsaq
*Paqu makisapa *(A. geoffroyi)* - Chawpi Awya Yalapi, Kulumbyapi kawsaq
*Ch'umpi makisapa *(A. hybridus)* - Winisuylapi, Kulumbyapi kawsaq
*Yura uya makisapa *(A. marginatus)* - Brasilpi kawsaq

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kiru

**Kiru** nisqakunaqa runap, tulluyuq uywakunappas siminpi khachunapaq kurku yawrikunam.

Runa wawaqa iskay chunka tawayuq ñuñu kiruyuqmi. Chay ñuñu kirukuna paskakuptin, kimsa chunka suqtayuq wiñaypaq kirukunam wiñan.

* Ñawpaq kiru *(dentes incisivi)*
* Allqu kiru icha Ñawi kiru *(dentes canini)* 
* Ñawpaq maran kiru *(dentes praemolares)* 
* Maran kiru *(dentes molares)* 
* Waqsa kiru *(dentes torti)*
* Antar kiru *(dentes cuprei)*
* Ñuñu kiru *(dentes lactei)*
* Wiñaypaq kiru *(dentes permanentes)*
* Waqaru *(molares serotini)*

## Unquyninkuna
* Kiru ismu

## Kaypipas qhaway
* Kiru hampikamayuq

## Hawa t'inkikuna
Q'utu k'usillu

**Q'utu k'usillu**, kichwapi **Kutu** *(genus Alouatta)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi, sach'a-sach'akunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam. Kunkasapa qapariykachaqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy q'utu k'usillu rikch'aqkuna (Piruwpi kawsaq: **wira qillqasqa**):
* **[[Puka q'utu k'usillu]]** *(Alouatta seniculus)* - Urin Awya Yalapi kawsaq
* **[[Yana q'utu k'usillu]]** *(Alouatta palliata)* - Chawpi Awya Yalapi, Urin Awya Yalapi kawsaq
* **[[Pukamaki q'utu k'usillu]]** *(Alouatta belzebul)* - Amarumayu suyupi kawsaq
* Hatun chaku q'utu k'usillu *(Alouatta caraya)* - Hatun Chakupi kawsaq
* Buliwya q'utu k'usillu *(Alouatta sara)* - Buliwyapi kawsaq
* Panama q'utu k'usillu *(Alouatta coibensis)* - Panamapi kawsaq
* Ch'umpi q'utu k'usillu *(Alouatta fusca)* - Anti Brasilpi kawsaq
* Yanasapa q'utu k'usillu *(Alouatta nigerrima)* - Brasilpi kawsaq 
* Watimala q'utu k'usillu *(Alouatta pigra)* Yukatan yaqa wat'api, Watimalapi kawsaq

## Pukyukuna


## Hawa tinkikuna
Ruru

**Ruru** nisqaqa yurakunap tuktunmantam paqarin. Rurupiqa murukunam. Chay murumantaqa musuq yuram yurin.

Misk'i rurukunataqa wayu, puquqnin yurakunatataq wayuq, sach'akunatataq mallki ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Muru

**Muru** (grigu simipi: *σπέρμα [spérma],* latin simipi: *semen*) nisqakunaqa muruyuq nisqa yurakunap rurun ukhupi puqunku. Puqusqa murumantaqa phutuspa musuq yuram yurin.

Chayraykum murukunawan tarpunchik musuq yurakunap wiñananpaq. Huk murukunatataqmi mikhunchik.

Muruqa kimsantin rakiyuqmi: hawanpi muru qaram *(testa)*, ukhunpitaq phutunayaqcha *(embryo)* nisqa musuq yura kanam, chay phutuna yurapaq kawsachina muru ukhu *(endosperm)* nisqapas, kawsachikuy imayaysapam.

## Hawa t'inkikuna
Pachamama

**Pachamama** nisqaqa ñawpan Tawantinsuyu iñiypi yupaychasqa lliw kaqta puquchiq tukuy pachantinpa hatun willka mamanmi.

Pachamamaqa tukuy sallqa pacham, kawsay pacham, yurakunata puquchiq chaywan runata mikhuchiq allpam, lliw pachantinmi, ima kawsaqpas, ima kawsayta quqpas.

Chaywan Pachamama willka kaptinsi, allin kawsayniyuq runa yupaychachun, sallqa pachata ama waqllichunchu.

Antikunapi ayllu llaqtachakunapi kawsaq indihina runakunaqa Pachamamaman mañaspa, ch'allaspa, kukatam quspa yupaychan. Paqu yachaqpaqa Pachamamaman qunan atinmi.

*Pachamama*qa karqan ruru paqariq waka, wiñachiq runa mikuykunata. Hinasi piñaq, alli kayánankaq. Churapuyaq arpaykunata tarpuypi, aymuraypi; wasi ruwayta qallarirpas, ñan kichar, qillqay chakrata uchkur. Arparqa kayayaq llamapa wiranta, llamapa shullunta, chakisqa raprakunata, sara ruruta, kinuwata, achka nina rawraqapi. Michikuqkuna pistayaq huk manaqa iskay llamata, chaqchuyaq yawarninta kaypa wakpa. Mana chaykunata ruwaptin samuq yaqasa aymuray, unguykuna, wañuypas. .

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Pachamamaman Mañay
* Luzmila Carpio: Pachamamaman (simikuna)
Pachakamaq apu

**Pachakamaq** nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi lliw imakunappas kamaqninmi.

Pachakamaq apupaqqa Pachakamaq llaqtapi hatun yupaychana wasita rurarqan. Kunanraqmi chaymanta qawiñakuna.
Yachay wayllukuy

**Yachay wayllukuy**, **Hamawt'ay**, **Llup'ina** icha **Philusuphiya** (grigu simimanta *Φιλοσοφία* chaymanta kastilla simipi: *filosofía*) nisqaqa yachayta khuyay niyta munanmi, kayqa huk umallinapis kanan, kay kawsapi kawsanapaq "Sumaq kawsay"hina, ayni, icha astawan imapis.

Ñawpa grigu pachamanta yachay wayllukuqkuna yachaymanta hamut'aspa kawsarqanku.

## Hawa T'inkikuna
* Mario Mejía Huamán: Teqse -->"Libros" -->Teqse - Versión Quechua (PDF) 
* Mario Mejía Huamán: Introduccion a la Filosofía Andina -->"Libros" --> Introduccion a la Filosofía Andina (PDF) (Kastilla simipi)
* Mario Mejía Huamán: Filosóficas quechuas (Kastilla simipi, Qhichwa simipi)
Yachay wayllukuq

**Yachay wayllukuq** icha **Hamut'aru** (grigu simipi: *Φιλόσοφος*, chaymanta kastilla simipi: *filósofo*) yachay wayllukuyta ruraq, hamut'aq yachaqmi. 

## Huk yachay wayllukuqkuna

*Aristotelis (Αριστοτέλης)
*Epíkuros (Επίκουρος)
*Platon (Πλάτων)
*Sokratis (Σωκράτης)
*Pithagoras (Πυθαγόρας)
*Iródotos (Ηρόδοτος)
*Ipokratis (Ιπποκράτης)
*Ludwig Wittgenstein
* Desiderius Erasmus
*René Descartes
*Friedrich Nietzsche
*Karl Marx
*Martin Heidegger
*Edmunt Husserl
*Agustín (santu) / San Agustín
*Matsuo Basho
*Immanuel Kant
*Baruch Spinoza
*Jean-Jacques Rousseau
*Voltaire
*Lao Tzu
*Li Po
*Martin Luther
*Rosa Luxemburg
*Murasaki Shikibu
*Adam Smith
*Jean-Paul Sartre
*Sun Tzu
*Tu Fu
*Tomás Aquinomanta / Thomas Aquinas / Tommaso d'Aquino
*Publius Vergilius Maro
*Zeami
*Konfusi (Kǒng Fū Zǐ) *(Confucio)*
*Sima Qian
Tuktu

**Tuktu** nisqaqa muruyuq nisqa yurakunap mirana yawrim.

Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku, chaywanmi ruru raphipi kaq runtuchakunata sisachaspa. Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.

Pawqar tuktukunataqa *[[wayta]]* icha *t'ika* ninchik. Huk yurapi tuktukunap huñuntataq *[[tuktu-tuktu]]* ninchik.

## Kaypipas qhaway
* Wayta (T'ika)

## Hawa t'inkikuna
Wayta

**Wayta** icha **T'ika** nispa lliw pawqar tuktukunata icha tukuy tuktuyuq yurata ninchikmi. Huk waytakunaqa achka ch'iñicha tuktuyuqmi, ahinataq inti waytam, huk ch'antasqa tuktuyuq yurakunapas.

## Hawa t'inkikuna
Muruyuq

**Muruyuq**, **Muruchaq** icha **Tuktuyuq** nisqakunaqa (*Spermatophyta*, grigu simimanta *Σπερματόφυτα,* "muru yurakuna") lliw tuktuyuq, muru icha ruru ruraq yurakunam. Lliw yurakunamanta aswan achkaqa tuktuyuq yurakunam.

## Muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
* Llat'an muruyuqkuna *(Gymnospermae)*
** Sikas yurakuna *(Cycadophyta)*
** Yinku yurakuna *(Ginkgophyta)*
** Akwayuqkuna *(Coniferae / Pinophyta)*
* Qatasqa muruyuqkuna *(Angiospermae / Magnoliophyta)*
** Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna *(Monocotyledoneae / Liliopsida)*
** Iskay phutuy raphiyuqkuna *(Dicotyledoneae)*
*** Ch'ulla khata sisayuqkuna *(Magnoliopsida)*
*** Kimsa khata sisayuqkuna *(Rosopsida)*

## Hawa t'inkikuna
Raphi

:*Huk sut'inkunata qhawarinaykipaq, qhaway *'p'anqa**.''


**Raphi**, **Llaqhi**, **Laqhi** icha **Laphi** ([[Kichwa]]pi: **Panka**, [[Anqash rimay]]pi: **Rapra''') nisqakunaqa yurakunap chillkikunamanta wiñaq, achka kaq kurku yawrinkuna.

Yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi inti wayllayta ruraykuspa misk'ita ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Saphi

**Saphi** nisqakunaqa yurakunap allpapi wiñaq kurku yawrinkuna.

Yurakunaqa saphinkunawan allpamanta yakuta wanutapas ch'unqamunku.

## Hawa t'inkikuna
Chillki

**Chillki** nisqaqa yurakunap chiqanta wiñaq kurku yawrin.

Chillkimantaqa allpa hawanpi raphikunam tuktukunapas wiñanku, allpapitaq saphikunam.

Q'iru chillkimantaqa k'aspikunatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Awarank'u

**Awana**, **Awarank'u** icha **Awa** nisqaqa awanapaq, p'acha ruranapaq k'aspikunayuq lamk'anam. Awa k'aspikuna ukhupiqa tarikun takarpukuna. **Awaq** runaqa awa sutiyuq k'aspikunapi q'aytuta allwispa wak q'aytuwan minispa p'achakunata ruran.

Ñawpaqta, iskay k'aspip chawpinpi allwi nisqa achka q'aytukunatam mast'anchik. Chaymantataq huk miñi q'aytuta awanapi mast'asqa allwi q'aytukunanta hukchapayaspa allwinchik, ruk'i nisqa tulluwan pipuchaspa.

Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.

## Hawa t'inkikuna

*Runasimi.de: Awana: wachku awanap rakinkuna - Runasimipi
*Inkawasi Awana - El tejido de la casa del Inka (Kastilla simipi)
Sinru qillqa:Llimphiq (Piruw)

A

Pedro Azabache

B

Carlos Baca Flor

Carmelón Berrocal‎

Bernardo Bitti

Camilo Blas

Camino Brent

Fernando Bryce

C

Milner Cajahuaringa

Ángel Chávez

Gerardo Chávez

Julia Codesido

D

Pedro Díaz

E

Jorge Eielson

Juan Espinoza de los Monteros

F

Pancho Fierro

Ricardo Flórez

G

Gregorio Gamarra

José Gil de Castro

Ricardo Grau

Noemí Grodziensky

Sérvulo Gutiérrez

H

Daniel Hernández

Víctor Humareda

L
Francisco Laso

Martín de Loayza

M

Eduardo Moll

César Moro

N

Teodoro Núñez Ureta

P

Luis Palao

Mateo Pérez de Alesio

Carlos Enrique Polanco

Q

Carlos Quizpez-Asin

Diego Quispe Tito

R

Luis de Riaño

Marcos Rivera

Pablo Rojas

S

José Sabogal

Venancio Shinki

Sabino Springett

Fernando de Szyszlo

T

Eduardo Tokeshi

Tilsa Tsuchiya

U

Juan Manuel Ugarte Eléspuru

V

Boris Vallejo

Pedro de Vargas

Jorge Vinatea Reynoso

W

Judith Westphalen
Sinru qillqa:Llimphiq (Arhintina)

### A

*Carlos Alonso

### B

*Antonio Berni
*Emilia Bertolé
*Óscar Blotta
*Norah Borges
*Alberto Bruzzone

### C

*Ciruelo Cabral
*Max Cachimba
* Ernesto de la Cárcova ‎
*Tito Cittadini

### D

*Thibon de Libian
*Ricardo N. Degrossi

### E

*Karina El Azem
*Ernesto Deira

### F

*Fernando Fader
*Leonor Fini
*Lucio Fontana
*Roberto Frangella
*Lola Frexas

### G
*José Ignacio Garmendia (militar)
* Reynaldo Giudici

### L
*Raúl Lozza
*Cándido López

### M
*Tomás Maldonado
*Mateo Martín López
*Raúl Mazza
*Florencio Molina Campos
*Carlos Morel

### P

*Lino Palacio
*Carlos E. Pellegrini
*Emilio Pettoruti
*Prilidiano Pueyrredón

### Q

*Benito Quinquela Martín

### R

*Roberto Aizenberg

### S
* Kazuya Sakai
* Adrián Salbuchi
*Antonio Seguí
*Luis Seoane
* Eduardo Sívori
* Xul Solar
*Raúl Soldi
*Lino Enea Spilimbergo
*Stefan Strocen
*Ricardo Supisiche

### Z

*Martha Zuik

## Kaypipas qhaway
*Llimphiq
*Arhintina
Akatanqa

**Akatanqa**, Akatinqa, Kichwapi **Ismatanka**, ankash rimaypi **Punchinkuy** icha **Kuru pankash** nisqakunaqa (subfamilia Scarabaeinae, familia Scarabaeidae nisqapi) huk aka mikhuq suntukunam. Akatanqa mamaqa akatam pallaspa tanqaspa rump'uyachin qirisankunata mikhuchinanpaq.

Huk rikch'aqninkunaqa akata tullispa sunt'ichin, ahina sunt'ichiq akatanqakunam (genus *Canthon*), hukkunataq akata p'ampachillanmi, ahinataq p'ampachaq akatanqakunam (genus *Phanaeus*, q'umir kimsawaqra akatanqa *Oxysternon conspicillatum* nisqapas).

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Iñiy

**Iñiy** (kastilla simipi: *religión*, latin simipi: *religio*, ilinika simipi: *Θρησκεία*) nispa tukuy Thiyuspi (Pachakamaq apu) icha Thiyuskunapi runakunap iñiyninta ninchik.

## Kaypipas qhaway

## Astawan riqsisqa iñinakuna
* Kiristiyanismu
* Islam
* Wak'akunapi iñiy
* Wurayuyay
* Inriya iñiy icha Hinduyismu
* Tiwut'il iñiy
* Shintu
* Huriyu iñiy
* Suruwasturu iñiy
Tusuy

**Tusuy** nisqaqa (kastilla simipi: *baile, danza, coreografía*) runakunap takiywan, waqachiywan kuyuyninkunam.

## Urin Awya Yalapi tusuykuna

### Buliwyapi

### Piruwpi
* Cueca
* Diablada
* Karnawalitu
* Kullawa
* Llamerada
* Marinera
* Negrería
* Supaypa wasin tusuq
* Waka Waka
#### [[Qusqu suyu]]

##### [[Pawqartampu pruwinsya]]
* Awqachilinu
* Chunchachas 
* Chukchu 
* K'achampa 
* Majeñu 
* Qhapaq Nigru 
* Qhapaq Ch'unchu 
* Qhapaq Qulla 
* Quyacha 
* Saqra 
* Siklla / Wayra 
* Waka Waka

#### [[Punu suyu]]

##### [[Kallawaya pruwinsya]]
* Pandilla Puneña
* Uncacu 
* Walaychu 
* Kullawa 
* Wiphala 
* Puli Puli 
* Azachu 
* Allpaqiru
* Qhaswa
* Cortamonte
* Malli
* Qillwa

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa tinkikuna

* Tusuykuna
* Video/Audio:''Warakeros, Carnaval de Lacua, Tupay, Wefalitas, Kjelos, de la Candelaria Puno 2006, Autoctono'' 
* ''Sikuris, Siku morenos, Carnavalito, Imilla Papita, de la Candelaria Puno 2006, Nativo''
* ''Grupos musicales autóctones del departamento de Puno, Peru/ Sikus Roma, Chakallada de Tajquina, Sangre Aymara''
* ''Música Peruana'' 
* Qusqupi tusuykuna (kastilla simipi)
Yupay yachay

**Yupay yachay**, **Yupaykamay**, **Yupa awa**, **Khipukamay**, **Yachaysimi**, **Yupana**, **Yachaqay** icha **Huchhawa** nisqaqa, Kichwapi **Mashnayyachay** (**Mathimatika** nisqapas, grigu simimanta: Μαθηματικά) huchhakunamanta yachaymi, yupa hap'ichiypas pacha tupuypas. 

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Glosario Matemático A-Z: Kastilla simi - Qhichwa simi
* Yupa awa simi taqi (pdf, zip nisqapi)
Qhichua

:**''Qhichua** kaykunatapas niyta munanmi: Qhichwa runa, Qhichwa simi, Qhichwa suyu.*


*'Qhichua** nisqaqa [[urqu]]kunap chawpinpi hatun p'ukrum. Qhichwapiqa [[mayu]]m purin.

K'ichki qhichwachukunataqa [[wayq'u]] ninchikmi.




**Wayq'u''' nisqaqa urqukunap chawpinpi mayuchayuq k'ichki p'ukrum, k'ichki qhichwam.

## Hawa t'inkikuna
Urqu

**Urqu**, Anqash rimaypi **hirka** (*jirka*), nisqaqa ima hatun, lank'upas, muyuyninpa aswan hatunmi kaq. Urqup pikchun lliwmanta aswan hanaqmi.

Urqukunap chawpinpi qhichwam. Chaypiqa mayum purin.

Tiksi muyupi lliw urqukunamantaqa aswan hatun:
* Chomolungma (Inlish simipi: *Mt. Everest*) - Nepalpa Tibetwan saywanpi

Abya Yalapi hatun urqukuna:
* Arhintinapi
** Aqunqhawaq (*Aconcagua*)
** Yuyayyaku (*Llullaillaco*)
* Bulibiyapi
** Sahama (*Sajama*)
** Illimani
** Illampu
* Piruwpi
** Waskaran (*Huascarán*)
** Awsanqati (*Ausangate*)
* Ikwadurpi
** Chimpurasu (*Chimborazo*)
** Qutuphaqsi (*Cotopaxi*)
** Tunkurawra (*Tungurahua*)

## Kaypipas qhaway
* Nina urqu
Waskaran urqu

**Waskaran urqu** (Kastilla simipi: *Huascarán*) nisqaqa lliw Piruwpi aswan hatun urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritupi, Manqus distritupipas,Qarwa pruwinsyapipas, Shilla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6,768 mitrum aswan hanaq. Huk suti **Matash rahu**.

Rahun wallkayan, wata wata ushakaykan. Pucha pucha hirkapa waqtan, rikakan yana rumillana.Llakipaq, yarpachakuypaq.

## Ima nin shutin
Shutinqa nin waskanuraq. Ishkay piqan (uman) kaptin, ñawpata niyasha *'Mataraju*. Tsaynu killqasha Middendorf. Wakin niyasha: *waska*.

## Allpa saywachi

## Kaypipas qhaway
* Waskaran mama llaqta warikancha‎
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna

## Pukyukuna
* Instituto Nacional Geográfico
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yunkay pruwinsya / Qarwa pruwinsya pdf 
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Chomolungma

**Chomolungma** (Tibet simimanta: ཇོ་མོ་གླང་མ "Pachap maman"; Nipali simipi: सगरमाथा *Sagarmatha,* "Hanaq pachap mat'in"; Inlish simipi: *Mount Everest*) nisqaqa Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun urqum, Nepalpa Tibetwan saywanpi, Himalaya urqukunapi. Pikchunqa mama quchamanta 8.848 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ojos del Salado

## Hawa t'inkikuna

‎
Hampiqhatu

**Hampiqhatu, Hampiyuq wasi** icha **Hampi qhatuq wasi** (Kastilla simipi: *farmacia, botica*) nisqa wasipiqa hampiqhatuqkuna hampikunatam qhatunku.
Hampiq

**Hampiq** runaqa hampikunata quspa runakunatam hampiykunmi.

*Hatun yachay wasipi hampi yachaykunata yachakusqa runataqa **[[hampikamayuq]]** ninchikmi.

*Ayllu llaqtapi tiyaq hampiqkunataqa **[[paqu yachaq]]** (**paqu hampiq**) icha **[[hampikuq]]** ninchikmi.
Pirwa

**Pirwa** (latin simipi: *Iuppiter*, kastilla simipi: *Júpiter*) nisqaqa intimanta pichqa karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Hawcha

**Hawcha** (latin simipi: *Saturnus*, kastilla simipi: *Saturno*) nisqaqa intimanta suqta karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Awqaq sipaskuna mayu

}
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Kayman purin:|| Atlantiku mama qucha
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Uraykuy hanaq kaypa puchun:|| 5.597 m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukunap k'iti hawan: || 7.050.000 km²
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukuna:||  Marañun, Wallaqa, Ukayali, Japurá, Yanamayu, Purus mayu, Madeira, Napu, Tapajós, Xingu, Tocantins 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Llaqtakuna: || Ikitus - Pukallpa - Manaus - Belém - Macapá - Santarém 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Wat'akuna: || Marajó wat'a
|-bgcolor="#FFFFFF"  
| Chakakuna: || 
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#00008B" style="text-align:center; font-size:larger; color:#FFFFFF;" | **Tiyay** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |Amarumayu purimuq mayukunawan: Amarumayu sach'a-sach'a suyu.
|}

**Awqaq sipaskuna mayu** (kastilla simipi, purtuyis simipi: *Amazonas*) nisqaqa Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun, 6,400 km suni mayum. Piruwpiqa Ukayali Awriq mayukunap tinkunpi paqarispa, sach'a-sach'anta Atlantiku mama quchaman kallpan. Chay hatun AmaruAwqaq sipas mayup sach'a suyuntaqa *[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Awqaq sipas sachasapa]]* nispa ninchikmi.
## Yaykuq mayukuna

## Hatun mayukuna

## Yurayura Uywa-uywapas

## Kaypipas qhaway
* Apurimaq
## Hawa t'inkikuna
Hamp'atu

**Hamp'atu** ( **Bufonidae** ) nisqaqa, yaqa 80 masiyuq, 750 kunan rikch'akuqniyuq. Kay aylluqa ch’aki qarayuq, hinallataq q'asñu qarayuq, hatun t’uqyayniyuq ima, huch'uy chaqillayuq ima.  

Ashkha rikch'aqninkuna hamp'atu sutiwan riqsisqa; ichaqa huk ayllukunamanta  rikch'aqkunatapas hamp'atu nispa sutichanku. Runakunaq yachayninman hina hukniraymi kanku, k'ayrakunaq qaranqa llinllilla, unu unullataq, hamp'atuqtaq q’umer ch’aki qarayoq, p'itaqkunamantaqa aswan puriqmi, chaymi chakinku huch'uylla. 

## Ch'ikisqan
Bufonidos nisqakunaqa tukuy hatun hallp'akunakipi tarikun, manaqa tarikunchu Asralya suyupi, Antártida nisqapipas. Hinaspawanpis chaymanta Asralya suyuman churasqa kapunku.

## Referencias
Upyana

**Upyana** (QSHKS qillqaypi *ufyana*, *ukyana*, *uxyana* icha *ujyana*) ima upyanapaqpas, yaku hina.

Lliwmanta aswan allin upyanaqa ch'uya yakum.
Kaymi huk upyanakuna:
* Waqtuyuq (machaypaq)
** Winu
** Aqha (aswa, chicha)
** Sirwisa
** Hayaq yaku (tragu)
* Alkulninnaq
** Ruru hilli
** Limunara (limun hilliwan yaku)
** Gasyusa (chimlasaywan asukarwanpas yaku, qhali kaypaq manam allinchu)
*** Kuka kula - huk gasyusa
* Hatarichinapaq (q'uñi yakuwan rurasqa)
** Kaphiy
** Tiy (yana tiy, q'umir tiy)
** Mati upyana
** Kakawa upyana
** hukkunapas
Luwichu

**Luwichu** (**Luychu**, **Luych'u**), **Taruka** icha **Kuyapisi** *(familia Cervidae)* nisqakunaqa huk iskay ruk'anayuq ñuñuqkunam, yura mikhuq.

Luwichukunaqa p'allqasapa waqrayuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk Uralan Awya Yalapi kawsaq taruka, luychu rikch'aqkuna:
* Hatun taruka *(Hippocamelus antisensis)*
* Yuraqchupa luwichu *(Odocoileus virginianus)*
* Uchpa luwichu icha Wasuncha *(Mazama gouazoubira)*
* Puka luwichu *(Mazama americana)*
* Tanka taruka *(Mazama chunyi)*
* Ch'ura taruka *(Blastocerus dichotomus)*
* Sach'akawra *(genus Pudu)*
** Uralan sach'akawra *(Pudu puda)*
** Chincha sach'akawra *(Pudu mephistophiles)*

Kaymi huk rikch'aqkuna, Chincha Awya Yalapi, Asyapi, Iwrupapipas kawsaq:
* Wapiti *(Cervus canadensis)*
* Puka sirwu *(Cervus elaphus)*
* Kusu, Kursuyla *(Capreolus capreolus)*
* Alsi *(Alces alces)*
* Rinu icha Kariwu *(Rangifer tarandus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (12 ñiqin hatun puquy killapi 1809 watapi paqarikamurqa Shrewsbury llaqtapi, Inlatirra mama llaqtapi; 19 ñiqin ayriway killapi 1882 watapitaq wañurqa), Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq kawsay yachaqsi karqan. Kawsaqkunap rikch'aqyayninmi llamk'aynin karqa, payqa rikch'aqyay *(evolution)* imakay rikch'aqkunamanta parlarqa hinataq imaynatachus kawsay pisipisimanta puriyninmanta sallqa akllay *(natural selection)*.

Runamantataq nirqan, runaqa k'usillumantam tukurqan, nispa.

## Qillqasqankuna
* *Kawsay yachaqpa pachantinpi puriynin* icha *[[Beagle nisqap puriynin]]* (1839, *The Voyage of the Beagle*)
* *[[Rikch'aqkunap qallarisqan]]* (1859, *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*)
* *[[Runap qallarisqan, yuqumanta wachariq akllay]]* (1871, *The Descent of Man and Selection in Relation to Sex*)
* Kikinpa kawsay qillqasqan
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Apurimaq mayu

**Apurimaq** icha **Apu Rimaq** nisqaqa Piruwpi, Ariqipa suyupi, Apurimaq suyupi, Ayakuchu suyupi, Qusqu suyupipas, huk 730,70 km suni mayum. Mismi urqukunapi pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.

Pukyunmantaqa 731 kilumitrupi Mantaru mayuwan tinkun. Chay tinkunmanta urin rakintaqa Iniy mayu (kastilla simipi: *Río Ené*), chaymantataqmi Tampu mayu (*Río Tambo*) nispa sutichanku. Chay Tampu mayuqa Ukayali mayupim chayamun.

Apurimaq mayumantaqa Apurimaq suyum sutichakun.

## Rikchakuna

File:Rio Apurímac.png|Saywitu: Apurimaq mayu
File:Headstreams Apurimac and Hornillos.png|
Rikcha:Amazon_origin_at_Mismi.jpg| Apurimaq mayup pukyun 15°31′31″S, 71°41′27″W (Mismi urqupi)
Rikcha:IRB-7-MUDDY2.jpg|Q'iswa chaka
Rikcha:Puente y Rio DSC05415.jpg|huk chaka, Chuqik'irawman ñanpi

## Kaypipas qhaway
* Mismi urqu

## Hawa t'inkikuna
Tampu mayu (Hunin)

**Tampu mayu** (kastilla simipi: *Río Tambo*) nisqaqa Piruwpi, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Tampumayu distritupi, Ukayali suyupipas, Atalaya pruwinsyapi, Raymondi distritupi, huk mayum. Ukayali mayuman purin (Atalaya llaqta, Ukayali suyu). 

## Allpa saywachi
 
## Llaqtakuna
* Puerto Prado 
* Atalaya
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Piruw mamasuyup pruwinsyankuna: Satipu pruwinsya (Hunin), Atalaya pruwinsya (Ukayali)
Iniy mayu

**Iniy mayu** (kastilla simipi: *Río Ene*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk 180,6 km suni mayum. 


Rikcha:Rio Ene.png|Saywitu
Rikcha:Rio Apurímac.png|Saywitu
Yuyayyaku

**Yuyayyaku** icha **Yuyay Yaku** (kastilla simipi: *Llullaillaco*) nisqaqa Arhintinap Chiliwan saywanpi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.739 mitrum aswan hanaq.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway

* Yuyuyyaku mama llaqta parki
## Hawa t'inkikuna
Qhachwa

**Qhachwa** (icha **Qhaswa**, **Qachwa**) nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa kusi harawikuna icha kusi rimay takikunam, tusunapaqpas, tusuy, raymipas.

Yaw Kuntur nisqa takiqa ancha riqsisqa qhachwam.

## Kaypipas qhaway

* Yarawi: Llaki taki
* Haylli: Atiy taki
* Aya taki: P'ampachay taki
## Hawa t'inkikuna
* Qachwamanta (Agrupación Musical Expresión Andina) (kastilla simipi)
Aya taki

**Aya taki** nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa p'ampachay harawikuna icha p'ampachay rimay takikunam.

## Kaypipas qhaway

* Haylli: Atiy taki 
* Yarawi: Llaki taki
* Qhachwa: Kusi taki
Aquchinchay

** Aquchinchay** icha **Kumita** (grigu simimanta: *Κομήτης [Komī´tīs]*, kastilla simipi *cometa*) intita muyupayaq pisilla km hatun, hatunkaray (intip k'anchapusqan kaspa) k'anchaq chupayuq hawa pacha pachankam.
Tunkurawa

**Tunkurawa** nisqaqa (kichwapi; kastilla simipi: *Tungurahua*; urin runasimipi: *Tunqurawra;* *Tungurawa* icha *Tunkurawra* nisqapas) Ikwadur mama llaqtapi (Tunkurawa markapi) huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5,016 mitrum aswan hanaq.

## Llaqtakuna

Image:Cotalo.jpg|Cotaló llaqta Tunkurawa nina urquwan, Pelileo kiti
Image:Cotalochurch.jpg|Inlisya, Cotaló llaqtawan Tunkurawa nina urqu, Pelileo kiti
Image:Cusua.JPG|Cusúa llaqtawan Tunkurawa nina urqu, Pelileo kiti
Image:Equador Tungurahua.JPG|Tunkurawa


* Cotaló
* Casúa

## Kaypipas qhaway
* Kapak Urku

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
Haylli

**Haylli** nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa atiy harawikuna icha atiy rimay takikunam.

## Kaypipas qhaway

* Yarawi: Llaki taki
* Qhachwa: Kusi taki
* Aya taki: P'ampachay taki
Warani

**Warani** (latin simipi: *constellatio*) nisqaqa achka quyllurnintin hanaq pachapi suyum.

* Pichakunki
* Mikikiray 
* Mach'aqway (warani)
* Tupaturka / Thupa tharqa 
* Uchuy Chakana
* Mirku
* Amaru kuntur
* Urquchillay
* Unquy quyllurkuna (Qullqa)
* Mamana

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
Chakata

**Chakata** icha **Chakana** nisqaqa iskay chimpanakuq, chakatakuq siq'im.

Kiristiyanu iñiykamaqa Hisus chakatapi wañurqan, *[[Kurus]]* nisqapi.

**Sawa kurus* (Cruz mojón) nanikuna rakikaqachaw hawirayan.
* *Wanpu kurus* (Cruz de navío) wanpuchaw chaqnamur mamaquchapa purir, karu llaqtapita apayamushqa,.

## Kaypipas qhaway
* Chakana warani
Ñawpa pacha

**Ñawpa pacha** nisqaqa kasqam *[[timpu]]* nisqa pacha. Ñawpa pachaqa manañam kanchu, kasqañam.

## Kaypipas qhaway
*Kunan pacha
*Qhipa pacha
*Chiqap pacha
Qhipa pacha

**Qhipa pacha** icha **Hamuq pacha** nisqaqa kanam *[[timpu]]* nisqa pacha. Qhipa pachaqa manaraqmi kanchu, kanaraqmi.

## Kaypipas qhaway
*Ñawpa pacha
*Kunan pacha
Kay pacha

**Kay pacha** nisqaqa ñuqanchikpa maypipas pachanchik, kay pachapiqa kawsanchik.

Tiksi muyutapas *kay pacha* ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
* Hanaq pacha
* Ukhu pacha
Hanaq pacha

**Hanaq pacha**, **Hanan pacha** icha **Patan pacha**qa kay pachap hawanpi saywannaq pacham.

Ristu yuyay iñiykama hanaq pachapiqa Yusmi tiyachkan.

## Kaypipas qhaway
* Kay pacha
* Ukhu pacha
Ukhu pacha

**Ukhu pacha** icha **Rurin pacha** nisqaqa kay pachap ukhunpi pacham.

Tawantinsuyu iñiykamaqa ukhu pachapiqa Supaykunas tiyachkan. Chaymanta pusamuspa Kristiyanu iñiypi *infierno* nisqa ukhu pachaqa Saqrap, Satanaspa pachansi.

## Kaypipas qhaway
*Kay pacha
*Hanaq pacha
Apuyaya

**Apuyaya**, **Yus** icha **Thiyus**qa (kastilla simipi: *Dios*, latin simipi: *Deus*, iwriyu simipi: *אלוהים*, grigu simipi: *Θεός*) hatun kamaq, tukuy imappas tukuy runappas tukuy pachappas ruraqnin niyta munan. Iñiq runaqa Thiyusninta icha Thiyusninkunata yupaychanmi.

Huk iñiykunapiqa achka Thiyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Kiriqukuna (grigu Thiyuskunata), Rumanukuna (romanu Thiyuskunata), Mishikakuna (mishika Thiyuskunata), Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima. Chay iñiykunataqa achka apu iñiy (*politheïsmos*) ninchikmi.

Huktaq iñiykunapi hukllam Thiyusta yupaychanku, ahinataqmi huriyukuna, Kiristiyanukuna, muslimkunapas. Chay iñiykunatataq huklla apu iñiy (*monotheïsmos*) ninchikmi.

Kiristiyanu iñiypiqa huklla Thiyusmi kaspa, chay Thiyusqa kimsantin hinam:
* Yaya Thiyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
* Hisu Kiristuqa Thiyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kuruspi qurqan.
* Ch'uya Ispirituqa *(Ispiritu Santu)* iñiq runakunata pusanmi.

Kiristiyanu Thiyusmantaqa iñiymantapas Thiyuspa Simin Qillqam willakun.
## Huk manpa
* **Yus/Thiyus** = dios.  *Yuspa tsurin*: hijo de dios.
* **Tsiyus** (Θεός) = dios. *Yaya tsiyus*: dios padre.
* *Apu, awki, wamani, wari*.
* *Pachamama*  Pachata mirachiq.
**Pachakamaq*  Pacha ruwaq, llapan imaykakunata.
**Apuyaya* churiyuq yus.
* *Wiraqucha* Hatunquchapa riwiran. (Wari qucha = Son of lake)

## Hawa t'inkikuna
Malanpata

**Malanpata** nisqaqa huk Inka ñansi karqan, Qusqu llaqtamanta Kuntisuyuman puriq, Yawrisqi llaqtanta (Paruru pruwinsyapi), Apurimaq mayup qhichwantapas.