open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vybiti

**Vybiti** (rusu simipi: Выбити) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam Novgorod suyupi Kaloshka mayup patanpipas. Vybiti llaqtaqa chunka kilumitru Soltsy llaqtamanta karum.

## Llaqtap Sutin
Chay hinalla huk willakuy willakuwanchis llaqtap sutinqa rusu rimamantas *"выбивать"* (*qarquy*) purinmi. Ñawpa pacha chaymanta tiwtunik wallakunata qarqurqayku. Hinallataq k`uchullapi tiyaq Kuk, Úpolzy, Úgosha llaqtakunaqa sutichurakusqanku. Úgosha llaqtapi awqakunata anqusarqayku (rusu simipi: Úgosha - *ugoshát* imachiqmanta, runa simipi: *anqusay*). Vybiti llaqtaman chayarqaptinku paykunata chaymanta qarqurqayku (rusu simipi: Vybiti - *vybivát* imachiqmanta, runa simipi: *qarquy*), Kuk llaqtapitaqqa awqakunaqa waqyachisqaykurayku waqyarqanku (rusu simipi: Kuk - *kukovát* imachiqmanta, runa simipi: *waqyay*). 
## Wiñay Kawsay
Novgorod suyu ancha mawk`a suyum. Shelóñ mayup patankunapi Soltsýwan Gorodókwan llaqtakunaqa kanku. Gorodók (runa simipi: Huch`uy Llaqta) llaqtata Alixandru Niwski sutiyuq runa kamarqas.
Vybiti llaqtapi Vasilchikov prinsipikuna tiyarqanku. Kunanqa kaypi paykunap  tiyanan kachkanmi. Kay tiyanaqa achka sumaq parkiyuqmi.

## Hawa T`inkikuna
*Vybiti llaqtap parkin
*Vybiti Furu
Chinchipi kiti

**Chinchipi kiti** (kastilla simipi: *Cantón Chinchipe*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi,  huk kitim. Uma llaqtanqa Zumba llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki - Yakuri mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Isimanchi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
* Huk llaqta kitilli: Zumba
* Chakrapura kitillikuna: Chitu, El Chorro, La Chonta, Pukapampa, **San Andrés**.

Runakuna 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chinchipi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Zamora kiti

**Zamora kiti** (kastilla simipi: *Cantón Zamora*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Zamora llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Zamora kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Guadalupe kitillipi Imbana kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Zamora, suqta chakrapura kitillipas: Cumbaratza, Guadalupe, Imbana, Sabanilla, San Carlos de las Minas, Timbara.

## Musiku

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Zamora kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.gpzch.gov.ec
Panki kiti

**Panki kiti** (kastilla simipi: *Cantón El Pangui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Panki llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Panki
* kimsa chakrapura kitilli: El Guismi, Pachicutza, Tundayme.

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Panki kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Świnoujście

**Świnoujście** llaqtaqa (aliman simipi: *Swinemünde*) Pulskapi huk hatun llaqtam, Kunti Pumiranya pruwinsyapi, 50.000 tiyaq runakunayuq.
Qhawariy

**Qhawariy**, runap **qhawariynin** (inlish simipi: *point of view*; kastilla simipi: *punto de vista*) nisqaqa chay, ima hinatam chay runa imakunatapas hap'iqan, imatam munan, imatam atin, hinaspa imatapas nin, imatapas ruran

*Huklla runap qhawariyninllawan qillqasqa icha rimasqataqa *huklla qhawariylla (subjetivo)* nisqam

*Mana hukllap qhawariyninllawan, aswan runakunap qhawariyninkunawan qillqasqa icha rimasqataq *mana huklla qhawariylla (objetivo)* nisqapas.
Hayñi

**Hayñi** icha **Chayaqi** *(derecho)* nisqaqa wakipi pi runappas rurananpaq, llamk'ananpaq, ima hinapas kananpaq qispi kayninmi, chiqanmi, atiyniyuq kayninmi.

## Kaypipas qhaway
*Runa hayñi

## Pukyukuna
Machiqinqa simi

**Machiqinqa** *(Matsigenka)* simiqa yaqa 10.000 Machiqinqa runakunap rimayninmi, Piruw mama llaqtapi rimasqa, Qusqu suyupi (Urupampa mayup suyunpi), asllatataq Mayutata suyupipas.
Machiqinqa

**Machiqinqa**, **Machiguenga**, **Matsiguenga** icha **Matsigenka** nisqakunaqa piruwanu Qusqu suyupi, Urupampa mayup suyunpi, Mayutata suyupipas, Manu pruwinsyapi, Manu mamallaqta parkipi, tiyaq runa llaqtam, machiqinqa simita rimaq, 8.679 runam (1993 watapi).

## Tiyay
Paykunaqa  32 ayllu llaqtapi, kay mayu patakunapi tiyanku: Urupampa mayu, Picha mayu, Camisea mayu, Timpía mayu, Manu mayu (Urupampa mayup purimuq mayunkuna).

## Tantanakuykuna
* CECONAMA - *Central de Comunidades Nativas Machiguenga Juan Santos Atahualpa*
* COMARU - *Consejo Machiguenga del Río Urubamba*
* FENAMAD - *Federación Nativa de Madre de Dios*

## Kaypipas qhaway
* Machiqinqa ayllu llaqta risirwa
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu Machiqinqa ayllu llaqta risirwawan
Alkul (sut'ichana)

* Alkul nisqa t'inkisqakuna;
* Ethanul: waqtu upyanapi alkul;
* Waqtu: machanapaq, ethanulniyuq upyanakuna.
Alkul

**Alkul** nisqakunaqa yakuchaqmuksi huñu (-OH) nisqayuq (yakuchaq iñuku ranti) alkankuna icha huk k'illimsa yakuchaq t'inkisqakunam.

## Huk alkulkuna

### huk alkulkuna
propanutriyul (glisirul, glisirina):
:CH<sub>2</sub>-OH
: |
:CH-OH
: |
:CH<sub>2</sub>-OH
Waqtu

**Waqtu** nisqaqa ethanulniyuq (alkulniyuq) machanapaq upyanam.

Huk waqtu uypanakuna:
*Aqha
*Sirwisa
*Winu
*Tragu
Warisa

**Warisa**, **Barisa**, **Yuramachi** icha **Chipuru** (**Tsipuru**) (*Saimiri sciureus*) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum, rikch'aq chipurum.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Tuta k'usillu

**Tuta k'usillu**, kichwapi **Tuta kushillu**, **Musmuki ** icha **Mutuchi** *(genus Aotus)* nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
**[[Aotus lemurinus]]*
**[[Aotus vociferans]]*

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Mayuatu

**Mayuatu** icha **Mapachi** *(genus Procyon)* nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam.

## Rikch'aqkuna
* Chincha mayuatu *(Procyon lotor):* Chincha, Chawpi Awya Yalapi kawsaq (Kanadamanta Panamakama).
* Urin mayuatu icha Yukramikuq mayuatu *(Procyon cancrivorus):* Urin Awya Yalapi kawsaq
* Kimsamaryas mayuatu *(Procyon insularis):* Kimsamaryas wat'akunapi kawsaq (Mishikup kuntinpi)
* Bahamas mayuatu *(Procyon maynardi):* Bahamas wat'akunaman kapuq New Providence wat'api kawsaq
* Wadalupi mayuatu *(Procyon minor):* Wadalupi wat'api kawsaq
* Cozumel mayuatu *(Procyon pygmaeus):* Cozumel wat'api kawsaq (Yukatan yaqa wat'ap antinpi)
* Barbados mayuatu *(Procyon gloveralleni):* Barbados wat'api kawsaq, wañusqaña

## Hawa t'inkikuna
Chinchay

**Chinchay**, **Yantana** icha **Atalla puma** *(Leopardus pardalis)* nisqaqa huk aycha mikhuq, aycha uquq ñuñuq uywam, Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Achuni

**Achuni**, **Kapisu**, **Wachi**, **Kuchuchu**, **Mashu** icha **Tihun** *(genus Nasua)* nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam. Q'uñi allpakunallapim tiyan. Atuq hina chhuqu uyayuqmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna:
* Tihun icha Uchuylla achuni (*Nasua nasua*) - Urin Awya Yala
* Yuraqsinqa achuni (*Nasua narica*) - Kulumbya, Chawpi Awya Yala, Mishiku, Arizona suyu
* Kusumil achuni (*Nasua nelsoni*) - Cozumel wat'a (Mishiku)
Urqukuna achuni nisqaqa wakin rikch'anapim (*Nasuella olivacea*). Antikunapim kawsan.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Tihun

**Tiqhun, Tihun**, **Uchuylla achuni** (icha **Achuni** chaylla), **Wachi**, **Kuchuchu** icha **Mashu** (*Nasua nasua*) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam, Urin Awya Yalapi kawsaq achunim.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sunchi distritu

**Sunchi distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Sonche*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Sunchi / San Juan de Sonche llaqtam (102 runa, 2007 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kunturqaqa (+2.600 m)
* Mayukuna: Sunchi mayu - Yurumarka mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Machin

**Machin** *(genus Cebus)* nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Yuraq machin *Cebus albifrons* (Humboldt, 1812)
* Yana machin *Cebus apella* (Linnaeus, 1758)
* Ruyak machin *Cebus capucinus* (Linnaeus, 1758)

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Musmuki

**Musmuki** (*Aotus nancymaae*) nisqaqa Piruw, Brasil mama llaqtakunapi paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum, rikch'aq tuta k'usillum.

## Pukyukuna


## Hawa tinkikina
Nangaritza kiti

**Nangaritza kiti** (kastilla simipi: *Cantón Nangaritza*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi,  huk kitim. Uma llaqtanqa Guayzimi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Nangaritza mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Nangaritza kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Guayzimi kitillipi Zurmi kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Guayzimi kitilli 
* huk chakrapura kitilli: Zurmi kitilli.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Nangaritza kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Palanta kiti

**Palanta kiti** (kastilla simipi: *Cantón Palanda*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Palanta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Mayo-Chinchipe 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Palanta
* kimsa chakrapura kitilli: El Porvenir del Carmen, San Francisco del Vergel, Valladolid.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Palanda kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Pakisha kiti

**Pakisha kiti** (kastilla simipi: *Cantón Paquisha*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pakisha llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Nangaritza mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Pakisha kitilli
* iskay chakrapura kitilli: Musuq Kitu kitilli (Nuevo Quito kitilli), Bellavista kitilli

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Nangaritza qhichwa
* Cisam quchakuna (*Lagunas de Cisam*)
* Congüime urqu
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Yantzaza kiti

**Yantzaza kiti** (kastilla simipi: *Cantón Yantzaza*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Yantzaza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Chicaña mayu, Yaya mayu (Zamora mayu)
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Yantzaza kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Yantzaza kitillipi kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Yantzaza
* iskay chakrapura kitilli: Chicaña, Los Encuentros.

## Karu puriy
* Yantzaza qhichwa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Yantzaza kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Machala kiti

**Machala kiti** (kastilla simipi: *Cantón Machala*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Machala llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Rikchakuna

Rikcha:Puerto_Bolivar_(2202377694).jpg|Puerto Bolívar, Bolívar Wamp'urani, Machala kiti

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Machala kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Kuykucha

**Kuykucha** (kichwapi) icha **Quwiqucha** (urin runasimipi; kastilla simipi: *Laguna Cuicocha*), **Kuychikucha** (kichwapi) icha **K'uychiqucha** (urin runasimipi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, Kutakachi Kayapas risirwapi, huk kaldira nisqa qucham, Kutakachi nina urqup chakinpi, Kunti Wallapi Antikunapi. Unay pachas, 3.100 watañaqa huk nina urqu t'uqyaptinsi paqarirqan. 

Sapa wata, Inti Raymip iskay ñiqin p'uchawninpim paqu yachaqkuna Kuykuchapi armakuspa llump'achikunkum.

Huk runakunas nin: "Ñawpa pacha quchap sutinqa *K'uychiqucha* karqan. Ispañulkuna mana hap'ispas *Quwiqucha* sutincharqan", nispa.

## Yurakuna

Rikcha:Ecuador-026.jpg|Kuykucha Kutakachi nina urquwan
Rikcha:Cuicocha, Ecuador.jpg|Kuykucha iskay watanwan
Rikcha:Ecuador-032.jpg|Shanshi  *Coriaria ruscifolia*, Kuykucha
Rikcha:Ecuador-030.jpg|Wiñay wayna, *Epidendrum quitensium*, Kuykucha


## Kaypipas qhaway
* Yawarkucha
* Impakucha
* Impapura
* Kayampi
* Mojanda
* Otavalo

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Impapura marka
Yakuampi kiti

**Yakuampi kiti** (kastilla simipi: *Cantón Yacuambi*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa 28 de Mayo / San José de Yacuambi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Yakuampi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Yakuampi kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa 28 de Mayo kitillipi, La Paz kitillipi  Tutupali kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: 28 de Mayo
* iskay chakrapura kitilli: La Paz kitilli, Tutupali kitilli.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Yakuampi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Portovelo kiti

**Portovelo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Portovelo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Portovelo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** San Luís mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Zuriguiña qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* huk llaqta kitilli: Portovelo
* kimsa chakrapura kitilli: Morales, Kurtinkapa, Salatí.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Portovelo kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Kutakachi kiti

**Kutakachi kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Santa Ana de Cotacachi / Cotacachi*) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi,  huk kitim. Uma llaqtanqa Kutakachi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Amachasqa sallqa suyukuna: Kutakachi Kayapas kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:** Kutakachi nina urqu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Kuykucha

## Runakuna
Kutakachi kitipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa El Sagrario kitillipi, Imantag kitillipi, Quiroga kitillipi San Phransisku kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Iskay llaqta kitillinmi kan: El Sagrario kitilli, San Phransisku kitilli.  

## Rikchakuna

Rikcha:Cotcachi dancers.jpg|Kutakachimanta tusuqkuna
Rikcha:CotacachiSquare.jpg|Kutakachi, Kutakachi kitip uma llaqtan

## Kitipi paqarisqa
* Auki Tituaña (kuraka)
* Nina Pacari (pulitiku)
* Segundo Luis Moreno (takichaq)
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kutakachi kiti
* www.enciclopediadelecuador.com
## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Hatuntaki kiti

**Hatuntaki kiti** icha **Antonio Ante kiti** (kastilla simipi: *Canton Antonio Ante / Canton Atuntaqui*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Hatuntaki llaqtam.
* Ibarra llaqta: 12 km
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan: 
* iskay llaqta kitilli: Hatuntaki kitilli, Andrade Marín kitilli
* tawa chakrapura kitilli: Impaya, Natawila, Chaltura, San Roque

## Runakuna
Atuntaki kitipiqa Karanki, Natawila, Otavalo Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:,
,

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Impapura
* Impakucha
## Pukyukuna

* / Yupaykuna: Hatuntaki kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Pimampiru kiti

**Pimampiru kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pimampiro*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pimampiru llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Pimampiru kitipiqa Karanki Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Mariano Acosta kitillipi San Francisco de Sigsipamba kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Pimampiru kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
Ibarra kiti

**Ibarra kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Ibarra*) Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ibarra llaqtam.

Ibarra kitiqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Impapura nina urqu 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Yawarkucha

## Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq kitillinmi kan:
*pichqa llaqta kitilli: El Sagrario, San Phransisku, Karanki (*Caranqui*), Allpachaka (*Alpachaca*), La Dolorosa de Priorato
*pusaq chakrapura kitilli: Ampuki, Ankuchawa, Karulina, La Esperanza, Lita, Salinas, San Antonio

## Runakuna
Ibarra kitipiqa Utawalu Natawilapas Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:

## Rikchakuna

File:Ibarra air.jpg|Ibarra llaqta
File:Ibarra uniandes.JPG|Uniandes yachay suntur, Ibarra
Rikcha:Velascoi.jpg|José María Velasco Ibarra

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José María Velasco Ibarra, Ikwadurpa umallaqnin
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Ibarra kiti
* www.ame.gov.ec
* /municipiodeibarra
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Impapura marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Urkuki kiti

**Urkuki kiti** (kastilla simipi: *Cantón Urcuquí / San Miguel de Urcuquí*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Urkuki llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Urkuki
* pichqa chakrapura kitilli: Kawaski, La Merced de Buenos Aires, Pablo Arenas, San Blas, Tumpapiru.

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kutakachi Kayapas risirwa
* Kutakachi
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Urkuki kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
* www.visitaecuador.com
Kutakachi

**Kutakachi**  (kastilla simipi: *Cotacachi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Impapura markapi, Kutakachi kitipi, Kutakachi Kayapas risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 4.935 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Quwiqucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
P'uchqu qucha

*ima p'uchqu yakuyuq quchapas
*P'uchqu qucha kiti, Ikwadurpi (Sukumpiyu markapi)
*Musuq Loja, P'uchqu qucha kitip uma llaqtanmi, *[[Sour Lake]]* (Texas suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Texaco allpa wira ruruchinap tiyaynin llaqtamanta sutichasqa)
Utawalu kiti

**Utawalu kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Otavalo*) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Utawalu llaqtam (*Otavalo* / *San Luis de Otavalo*).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Impapura nina urqu 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Impakucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* llaqta kitillikuna: San Luis, El Jordán
* isqun chakrapura kitilli: San Pablo, Gonzáles Suárez, San Rafael, Kalpaki (Eugenio Espejo), Peguche (Miguel Egas Cabezas), Kichinchi, Iluman, Selva Alegre, Pataki.

2001 watapi runa yupaykamaqa 90.188 runayuqmi kachkan.

## Runakuna
Utawalu kitipiqa Karanki, Kayampi, Utawalu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: , , 

## Kitipi paqarisqa
* María Mercedes Cotacachi
* Mario Conejo Maldonado
* Ariruma Kowii

## Rikchakuna

Rikcha:SanPabloOtavalo.jpg|Impakucha
Rikcha:Iluman.jpg|thumb|Plasa, Ilumán llaqtapi, San Juan de Ilumán kitilli

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Utawalu kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Muysni kiti

**Muysni kiti** (kastilla simipi: *Cantón Muisne*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Muysni llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Mache Chindul kawsaykuska amachasqa allpa 
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Muysni kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
Isabela wat'a

**Isabela wat'a** (kastilla simipi: *Isla Isabela*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Yawatisuyupi huk wat'am, Yawatisuyup kitipas. Uma llaqtanqa Puerto Villamil llaqtam.

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Rikchakuna

Rikcha:Marine Iguana Isabela Elizabeth Bay.jpg| Mama qucha iwana, Elizabeth Bay, Isabela wat'a
Rikcha:Wolf volcano.jpg|Wolf nina urqu
Rikcha:Puerto Villamil.jpg|Puerto Villamil, Isabela wat'ap uma llaqtan


## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec Yupaykuna: Isabela wat'a (2006 watamanta)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Santa Krus wat'a

**Santa Krus wat'a** (kastilla simipi: *Isla Santa Cruz*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Yawatisuyup kitinpas. Uma llaqtanqa Puerto Ayora llaqtam.

## Uywakuna
* *Manta birostris*
* *Sula nebouxii*

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna: 

## Rikchakuna

Rikcha:View of Santa Cruz, Galapagos.jpg|Santa Krus wat'a
Rikcha:Copia de Charles Darwir tour 141.jpg|
Rikcha:Manta birostris-Thailand6.jpg|*Manta birostris*
Rikcha:Sula nebouxii diving.JPG|*Sula nebouxii*, Santa Krus, Yawatisuyu
Rikcha:Costa de isla Santa Cruz, islas Galápagos, Ecuador, 2015-07-26, DD 49.JPG


## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Santa Krus kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Rimaq

***[[Rimaq runa]]**: pi huk runakunapaq rimaq runapas
***[[Rimaq apu]]**: watuq nisqa runap tapuykachasqan mana rikunalla apu, pakasqa atiykunawan hamuq pachata willaq
***[[Rimaq mayu]]**: Lima suyupi huk mayu
***[[Rimaq distritu]]**: Lima suyupi huk distritu
***[[Rimaq llaqta]]**: Lima suyupi huk llaqta
***[[Lima]]** llaqta (&lt; *Limaq* &lt; **Rimaq*)

## Kaypipas qhaway
*Apurimaq mayu
*Apurimaq suyu
Inkapirka

**Inkapirka** (*Ingapirca*) icha **Hatun Kañar** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kañar kitipi, Kañar markapi huk mawk'a pukaram llaqtapas.

## Kaypipas qhaway
* Kañari
## Hawa t'inkikuna
Jujan kiti

**Alfredo Baquerizo Moreno kiti** icha **Jujan kiti** (kastilla simipi: *Cantón Alfredo Baquerizo Moreno* / *Cantón Jujan*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Jujan icha Alfredo Baquerizo Moreno llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Jujan kiti / Alfredo Baquerizo Moreno
* www.guayas.gov.ec
* www.ame.gov.ec/
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
San Cristóbal wat'a

**San Cristóbal wat'a** icha **Chatham** (kastilla simipi: *Isla San Cristóbal*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Yawatisuyup kitinpas. Uma llaqtanqa  Puerto Baquerizo Moreno llaqtam.

## Uywakuna
* *Sula nebouxii excisa*

Rikcha:Nesting bluefoot.jpg|*Sula nebouxii excisa*, huk San Cristóbal wat'api kawsaq pisqum


## Pulitika Rakiy

## Karu puriy

Image:Galapagos2007--53--08-23-07.JPG|Puerto Baquerizo Moreno
Image:Galapagos2007--37--08-23-07.JPG|Antanka pampa
Image:Galapagos2007--27--08-23-07.JPG|
Image:Galapagos2007--01--07-13-07.JPG|


## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Cristóbal wat'a
## Hawa t'inkikuna
Bucay kiti

**Bucay kiti** icha **General Antonio Elizalde kiti** (kastilla simipi: *Cantón Bucay / Cantón General Antonio Elizalde*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Bucay (General Antonio Elizalde) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Chimpu mayu (*Chimbo*)
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Musiku
## Runakuna
## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Bucay kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.guayas.gov.ec/
Daule kiti

**Daule kiti** (kastilla simipi: *Cantón Daule*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Daule llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Daule mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
## Musiku
## Kitipi paqarisqa runakuna
* Juan Bautista Aguirre
* Dr. Vicente Piedrahita Carbo
* General Cornelio Vernaza
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Daule kiti
* www.ame.gov.ec
* www.guayas.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
El Empalme kiti

**El Empalme kiti** (kastilla simipi: *Cantón El Empalme*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Velasco Ibarra (icha El Empalme) llaqtam. Kay llaqtaqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Daule mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Musiku
* Allpa llamk'ay

## Kaypipas qhaway

* José María Velasco Ibarra, Ikwadurpa umallaqnin
## Pukyukuna

*  www.inec.gov.ec / Yupaykuna: El Empalme kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec
* www.enciclopediadelecuador.com
Naranjal kiti

**Naranjal kiti** (kastilla simipi: *Cantón Naranjal*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Naranjal llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Churuti kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Naranjal kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec/
Durán kiti

**Durán kiti** (kastilla simipi: *Cantón Durán*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Durán (icha **Eloy Alfaro**) llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Wayas mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Wat'a]]kuna:** Santay wat'a

## Pulitika Rakiy
Runakuna 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
* Eloy Alfaro
## Puykukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Durán kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec
Santa Elena kiti

**Santa Elena kiti** (kastilla simipi: *Cantón Santa Elena*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Santa Elena markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Elena llaqtam.

Santa Elena kitiqa Wayas markap kitin karqan.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy

## Rikchakuna

Rikcha:Ecuador drywood near SantaElena2.JPG|Santa Elena kitipi
Rikcha:Ecuador drywood near SantaElena1.JPG|Santa Elena kitipi
File:Libertador Bolívar - Ecuador.jpg|*Libertador Bolívar*, Manglaralto kitilli


## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Santa Elena kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
Eloy Alfaro

**José Eloy Alfaro Delgado** sutiyuqqa ( *   paqarisqa Montecristi llaqtapi, Manawi markapi -  †  wañusqa Kitu llaqtapi) huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan kawpaq runam karqan. 

1897 watamanta 1901 watakamam wan 1906 watamanta 1911 watakamam ñawpaq kuti Ikwayurpa umalliqnin karqan.

Taytan: Manuel Alfaro y González, republicano español natural de Cervera del Rio Alhama (Rioja), exiliado político; Maman: María Natividad Delgado López.

Warmi: Ana Paredes ArosemenaChurinkuna: (9) Bolívar, Esmeraldas, Colombia, Colón, Bolívar (2), Ana María, América, Olmedo wan Colón Eloy; Rafael. 

## Kaypipas qhaway
* Ikwayurpa wiñay kawsaynin
* Mamallaktata Pushak
* Belisario Torres

## Hawa t'inkikuna
Salinas kiti

**Salinas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Salinas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Santa Elena markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Salinas llaqtam.

Salinas kitiqa Wayas markap kitin karqan.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Salinas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Wayas marka
Ukhu

*Imappas ukhunpi, mana hawanpi kaq;
*Ima qillqasqapipas icha rimasqapipas tukuy nisqantin, qhaway **[[samiq]]**;
***[[Kurku]]** *(kwirpu)*;
***[[Wasi ukhu]]** *(kwartu)*, wasipi kaq, kawsanapaq, llamk'anapaq icha waqaychanapaq (qullqa);
***[[Uhu]]** *(ch'uqu)*.
Uhu

**Uhu**, **Qusu** icha **Ch'uqu** (latin simipi: *Tussis*) nisqaqa siminta, chayllapi wichq'achkaq tunqur k'ikllunta samaytup kallpasapa lluqsiyninmi, samana tunqurpi, qaparinapi siqsiymanta paqarichisqan, samanakunapi isillakunapi kachkaq llawsata lluqsichinapaq.
Wampuya kiti

**Wampuya kiti** (kastilla simipi: *Cantón Huamboya*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wampuya / 24 de Mayo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan (kamasqa):
# Wampuya ( kamasqa)
# Musuq Wampuya (Nueva Huamboya) ( kamasqa)
# Chiwasa (Chiguaza) ( kamasqa)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Wampuya kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Limón Indanza kiti

**Limón Indanza kiti** (kastilla simipi: *Cantón Limón Indanza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa General Leonidas Plaza Gutiérrez (icha General Plaza, General Leonidas Plaza) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan (kamasqa): 
* General Plaza ()
* Santa Susana de Chiviaza ()
* Yunganza ()
* Rosario ()
* San Antonio Indanza ()
* San Miguel de Conchay ()

Runakuna 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
* Leonidas Plaza Gutiérrez, Ikwadurpa umalliqnin
* Sankay nina urqu
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Limón Indanza kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Muruna kiti

**Muruna kiti** (kastilla simipi: *Cantón Morona*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Makas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Sangay
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Isqun kitillinmi kan (kamasqa):
# Makas ()
# General Proaño ()
# San Isidro ()
# Alshi ()
# Sinaí ()
# Cuchaentza ()
# Yuraqmayu (Rìo Blanco) ()
# Sevilla Don Bosco ()
# Zuñac  (-)

Runakuna 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Morona kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Pablo Sexto kiti

**Pablo Sexto kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pablo Sexto*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pablo Sexto llaqtam (536 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Pablo Sexto kitilli.

Ayllu llaqtakuna: 
# Sankay
# Santa Inés (Paantin)
# Shawi
# Sintinis
# El Rosario (VIII Cooperativa)
# Kunamp
# Kunkup 
# Yamanunka 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Limón Indanza kiti
* www.ame.gov.ec
* moronasantiago.gov.ec / Pablo VI kitimanta
## Hawa t'inkikuna
* www.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Palura kiti

**Palura kiti** (kastilla simipi: *Cantón Palora*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Palura llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan (kamasqa):
* Palura ( icha ) 
* Arapikus ()
* Kumanta ()
* 16 de Agosto ()
* Sankay ()

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Palura kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Walakisa kiti

**Walakisa kiti** (kastilla simipi: *Cantón Gualaquiza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi,  huk kitim. Uma llaqtanqa Walakisa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Chunka kitillinmi kan (kamasqa):
* iskay llaqta kitilli: 
** Walakisa ()
** Mercedes Molina ()
* pusaq chakrapura kitilli: 
** Bomboiza ()
** Mushuk Tarki ()
** El  Rosario ()
** San Miguel Cuyes ()
** Chigüinda ()
** Amazonas ()
** Bermejos ()
** El Ideal 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Walakisa kiti
* turismo.moronasantiago.gov.ec
* moronasantiago.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
San Juan Bosco kiti

**San Juan Bosco kiti** (kastilla simipi: *Cantón San Juan Bosco*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa San Juan Bosco llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pan de Azúcar 2.958 m
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan: Pan de Azúcar, San Juan Bosco, Santiago de Pananza, San Jacinto de Wakambeis, San Carlos de Limón. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Juan Bosco kiti
* turismo.moronasantiago.gov.ec / San Juan Bosco kitimanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Santiago de Méndez kiti

**Santiago de Méndez kiti**, **Santiago kiti** icha **Méndez kiti** (kastilla simipi: *Cantón Santiago de Méndez*, *Cantón Santiago* icha *Cantón Méndez*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santiago de Méndez llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Pawti mayu -  Upanu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Santiago de Méndez kitipiqa Shuwar runakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan: Méndez,  Patuca, San Francisco de Chinimbimi, Tayuza, San Luis del Hacho, Chupianza, Copal.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Santiago de Méndez kiti
* turismo.moronasantiago.gov.ec / Santiago de Méndez kitimanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* www.moronasantiago.gov.ec / (kastilla simi)
Sukuwa kiti

**Sukuwa kiti** (kastilla simipi: *Cantón Sucúa*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Sukuwa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan (kamasqa):
# Sukuwa ()
# Santa Marianita de Jesús ()
# Asunción ()
# Wampi ()

## Kaypipas qhaway
* Shuwar
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Sukuwa kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Tiwintza kiti

**Tiwintza kiti** (kastilla simipi: *Cantón Tiwintza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santiago llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Morona mayu - Santiago mayu - Yawpi mayu *(Río Yaupi)* - Mangosiza mayu - Kangaime mayu -  Kusuimi mayu; huchuy mayukuna: Yukianza, Kushis, Yapapas, Kushapucos, Chichis, Puchunanga, Yananaza, Kusuimi, Kapisum, Tsuis, Mayalicos, Kusumasa.
* **[[Qucha]]kuna:** Pitiur qucha

## Runakuna
* Llaqta k'itipi: 1.132 runa
* Chakrapura k'itipi: 4.468 runa
Tiwintza kitipiqa Shuwar runakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Tiwintza kitilli,  kamasqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* Kuntur walla
## Pukyukuna

* turismo.moronasantiago.gov.ec / Tiwintza kitimanta 
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
Kastillayachiy

**Qhichwanu, Qhiwachañul, Kastillayachiy, Kastillanuchay** (kastilla simipi: *Castellanización*) nisqaqa Ispañapi, kasqa kulunyakunapipas, Awya Yalapi mama llaqtakunapi kamachiqkunap kawpayninmi mana kastilla rimaq runakunap, indihinakunap kastilla simita mama simi hina chaskinanpaq kikinpa mama siminta qunqananpaq.

Yachay wasikunapi kastilla simitalla yachachispa indihina wawakunata mama simita rimayninrayku wanachaptinmi, chay iskuylakunapi yachachisqa runakunaqa mama simita rimaymanta manchakunmi. Astawanpas, awqaqkunapuram, phawrikakunapim, qillqana ukhukunapim Awya Yala rimaykunataqa sarupanku.

Chay kastillanuchaymantaqa achkaña Awya Yalapi rimaykunam wañusqaña, ahinataq Pukina simi, Muchik simi, Kulli simi. Huk rimaykunataq - paypurapas Qhichwa siminchik - chikichasqañam. Kay mama llaqtanchikkunap kawpayninta mana hukchaptinchikqa, pisi pachapichá kay sumaq rimayninchikkuna wañunqaman.

Awya Yala simikunap mana chinkananpaqqa, kunan pacha achka runakunam Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam mañakun. Hukkunataq, ahinataq Buliwyap umalliqnin Evo Morales , kansillirninpas David Choquehuanca, chay kawsaypura yachaytaqa tukuy mama llaqtayuq runapaqmi, kastilla simita rimaqkunapaqpas mañakun, tukuy runakunap qhichwata, aymarata rimananpaq, chayllawanmi rimanchikkunaqa kawsanqa nispa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta (Qhiwar llaqtapi k'uskiykusqa)
* “Ñawi T’uqyasqa Kanchik Qhichwaman. Ma Qunqasunmanchu”. Perspectivas y Actualidad de la EIB en el Ayllu Qhipallu
* Yalpatrakuy (Testimonio), kay liwrumanta: Lengua y sociedad en el Valle del Mantaro, Rodolfo Cerrón-Palomino. Publicado por el Instituto de Estudios Peruanos, Lima, Perú, 1989. Wanka limay nisqapi (kastilla simipi)
Archidona kiti

**Archidona kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Archidona*) Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Archidona llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  Antisana kawsaykuska amachasqa allpa -  Kutupaksi mama llaqta parki - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki 
* **[[Urqu]]kuna:** Sumaku nina urqu (3.732 m) - Wakamayu walla (*Cordillera de los Wacamayos*)
* **[[Mayu]]kuna:** Misahualli mayu - Hollín mayu - Calmitoyacu mayu - Inchillaqui mayu - Jondachi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Archidona kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykuna Cotundo kitillipi Ushpayaku kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy
106 ayllu llaqtam kimsa kitillipas kan: Archidona, Cotundo, Ushpayaku (*San Pablo de Ushpayacu*).

## Musiku
Achidona kitip allpanpi achka allpa wiram, Punkarayaku nisqa tiyaypim. Chayrayku hurquyta munanku, ichataq Rukullaktapi kawsaq runakuna manam munanku. Indihina runakuna paray sach'a-sach'api chakuspa mayukunapi challwakunata hap'ispa kawsanku. Chayrayku allpa wira hurquyrayku sallqa waqlliymanta mancharikunku.

## Rikchakuna

Image:three-toed sloth.jpeg|Istrilla intillamaqa (*Bradypus variegatus*) Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parkipi kawsaq uywam.

## Apaykachana
* Archidona - Kitu: 170 km
* Archidona - Tina: 8 km 
## Kaypipas qhaway
* Napu mayu
* Antisana
* Kilintaña
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Archidona kiti
* www.ame.gov.ec
* gobiernonapo.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
Carlos Julio Arosemena Tola kiti

**Tsatsa-Yaku kiti** (Tzatza-Yacu kiti) nisqaqa, kunan **Carlos Julio Arosemena Tola kiti** nisqa, (kastilla simipi: *Cantón Carlos Julio Arosemena Tola*)  Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tsatsa-Yaku / Carlos Julio Arosemena Tola llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Llanganati mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Ilocullín - Shikita urqu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Carlos Julio Arosemena Tola kitipiqa Napurunakunam, huk kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtam, tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Carlos Julio Arosemena Tola kitilli.

## Rikchakuna

Image:Chestnut-fronted Macaw 001.jpg| Wakamayu (*Ara severa*), huk Napu markapi kawsaq pisqum

## Kaypipas qhaway
* Carlos Julio Arosemena Tola (* 1894, † 1952), Ikwadurpa umalliqnin

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Carlos Julio Arosemena Tola kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
* www.napo.gov.ec / arosemena-tola
Quijos kiti

**Quijos kiti** (kastilla simipi: *Cantón Quijos*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baeza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Antisana kawsaykuska amachasqa allpa (Papallakta kitilli, Kusanka kitilli) - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa (Papallakta kitilli, Cuyuja kitilli, Borja kitilli) - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki (Kusanka kitilli,  Borja kitilli)
* **[[Urqu]]kuna:** Antisana
* **[[Mayu]]kuna:** Quijos mayu - Kusanka mayu (*Río Cosanga*) - Papallakta mayu
* **[[Qucha]]kuna:**  Papallakta qucha - Wampiqucha (*Huambicocha*) - Luritu qucha - Mogotes qucha - Sucus qucha - Baños qucha

## Runakuna
Quijos kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Papallakta kitillipi kawsanku.
## Pulitika Rakiy
Kitillikuna: 

## Rikchakuna

Rikcha:Paso Papallacta.jpg|Papallakta q'asa; paña: Antisana nina urqu
Image:Paso Papallacta Ecuador.jpg|Ñanpi Papallakta - Baeza, Papallakta q'asa, Quijos kiti 

## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Quijos kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
* www.napo.gov.ec / Quijos
Tina kiti

**Tina kiti** (kastilla simipi: *Cantón Tena*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Tina llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Llanganati mama llaqta parki (Tálag kitilli, Pano kitilli) - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki - Hatun Sach'a risirwa (Ahuano kitilli) - Wakamayu amachana sach'a-sach'a (Tina kitilli) - Shitig amachana sach'a-sach'a (Tina kitilli)
* **[[Urqu]]kuna:** Pasu urqu - Pullurku -  Chiuta - Tampuru - Ita urqu 
* **[[Mayu]]kuna:** Napu mayu - Anzu mayu - Hatun Yaku mayu (*Jatún Yacu*) -  Misawalli mayu (*Misahuallí*) - Panu mayu (*Pano*) - Tina mayu (*Tena*)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Tina kitipiqa Napurunakunam, huk kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtam, tiyanku. Paykuna Tina kitillipi, Awanu kitillipi, Chuntapunta kitillipi, Pano kitillipi, Puerto Misahuallí kitillipi, Puerto Napo kitillipi,  Tálag kitillipi kawsanku.  

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Tina 
* suqta chakrapura kitilli: Ahuano, Chuntapunta, Puerto Misahuallí, Puerto Napo, Tálag.

## Rikchakuna

Rikcha:Ara severa.JPG|Wakamayu (*Ara severa*), Misahualliñiq, Tina kiti

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tina kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
Esmeraldas kiti

**Esmeraldas kiti** (kastilla simipi: *Canton Esmeraldas*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Esmeraldas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Esmeraldas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Esmeraldas marka
Kayampi kiti

**Kayampi kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Cayambe*) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kayampi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Antisana kawsaykuska amachasqa allpa - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:** Kayampi 5.790 m (Kayampi kitilli) - Sara-Urqu 4.676 m (Kayampi kitilli)
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Kayampi kitipiqa Kayampi runakunam, huk kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtam, tiyanku. Paykuna Ayura kitillipi, Juan Montalvo kitillipi, Ascázubi kitillipi, Kankawa kitillipi, Olmedo kitillipi, Utun kitillipi, Kusupampa kitillipipas kawsanku.  
## Pulitika Rakiy
Pusaq kitillinmi kan, kimsa llaqta kitilli, Kayampi kitilli, Ayora kitilli, Juan Montalvo kitilli, pichqa chakrapura kitillipas, Ascázubi, Kankawa, Kusupampa, Olmedo (Pisillu), Utun.

Pukyu:  (2001 watamanta)

Kitillikunap umalliqninkuna:
* **Ascázubi:**  Luis Eladio Cevallos 
* **Kankawa:** José Bayardo Lanchimba 
* **Olmedo:**  Oswaldo Quinatoa 
* **Utun:**  Raúl Oña 
* **Juan Montalvo:** mana
* **Ayora:** mana
* **Kusupampa:** Pablo Pérez

## Karu puriy
* Kayampi
* Sara-Urqu
## Kitipi paqarisqa

* Tránsito Amaguaña
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: Kayampi kiti (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
* Kayampi kitimanta
Mejía kiti

**Mejía kiti** (kastilla simipi: *Cantón Mejía*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Machachi llaqtam.

Kay kitiqa José Mejía Lequericamantam sutichasqa (icha José Mexía Lequerica).

## Allpa saywachi

* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa - Pasochoa risirwa - Kutupaksi mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Illinisa 5.116 m (Chawpi kitilli) - La Viudita 4.000 m (Tampillu kitilli) - Pasochoa 4.199 m  (Uyumbicho / Machachi) - Kutupaksi - Rumiñawi 4.722 m (Tampillu / Uyumbicho) - Sunqu 4.788 m- Sinchulawa 4.916 m (Machachi kitilli) - Atakasu nina urqu 4.750 m (Alóag kitilli) - 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna: [[Limpyupunku]]

== Yurakuna ==



== Uywakuna ==



=== Ñuñuqkuna ===
* (''Caenolestes fuliginosus'')
* [[Añas]]: [[Ch'imi khuchi sinqa añas]] (''Conepatus semistriatus'')
* (''Cryoptis equatoris'')
* [[Q'arachupa]] : (''Didelphis marsupialis'')
* [[Antikuna atuq]] (''Lycalopex culpaeus'')
* [[Chupasapa achuqalla]] (''Mustela frenata'')
* [[Yuraqchupa luwichu]] (''Odocoileus virginianus'')
* [[Puma]] (''Puma concolor'')
* (''Mazama rufina'') ("yamala",  "soche")
* [[Kunu]] : (Sylvilagus brasiliensis)

=== Pisqukuna ===
* (''Aglaeactis cupripennis'')
* (''Anisognathus igniventris'')
* (''Basileuterus nigrocristatus'')
* (''Catamenia analis'')
* [[Irpa]]: (Columba fasciata)
* (''Diglossa cyanea'')
* [[Q'inti]]: (''Ensifera ensifera'')
* (''Eriocnemis luciani'')
* [[K'illichu]] (''Falco sparverius'')
* (''Glaucidium jardinii'')
* (''Lesbia victoriae'')
* (''Oreomanes fraseri'')
* (''Penelope montagnii'')
* [[Kurikinka]] (''Phalcoboenus carunculatus'') 
* (''Piculus rivolii'')
* [[Wirakchuru]] (''Pheucticus chysopeplus'') 
* Q'inti: [[Siwar q'inti]] (''Pterophanes cyanopterus'')
* (''Streptoprocne zonaris'')
* Irpa: (''Zenaida auriculata'')

== Runakuna ==
Mejía kitipiqa [[Kitu Kara]] [[Kichwa runa]]kunam tiyanku. Paykunaqa Machachi kitillipi, Alóag kitillipi, Aloasí kitillipi, Kutuklawa kitillipi, Chawpi kitillipi, Tampillu kitillipi, Tantapi kitillipi, Uyumbicho kitillipipas kawsanku. 

== Pulitika Rakiy ==
[[Kitilli]]kuna:



Kitillikunap umalliqninkuna:

* **Alóag:**  Dra. Maianela Caza 
* **Aloasí:**  Jesús Padilla 
* **Chawpi:**  Nelson Quintana 
* **Kutuklawa:**  Ramiro Marcillo 
* **Tampillu:**  Lenin Llumiquinga 
* **Uyumbicho:**  David Alberto López Robles 
* **Tantapi** / **Manuel Cornejo Astorga''': Segundo Wilfrido Yucshii Guanín 

## Karu puriy
* Illinisa 
* Sinchulawa 
* Sunqu
* Atakasu
* La Viudita
* Rumiñawi
* Pasochoa
* Pasochoa risirwa
* San Luis phaqcha

## Kaypipas qhaway
* Jóse Mejía Lequerica
## Pukyukuna

* Yupaykuna: Mejía kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
* www.ambiente.gob.ec pdf
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka