open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tawaniya distritu

**Sipawa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Tahuanía *) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Bolognesi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Sipa mayu - Sipawa mayu - Urupampa mayu

## Runakuna
Distritupiqa Nawa, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Juan
* Mercedes pallan

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu INEI
Yarawisqu

**Yarawisqu** *(Leucaena leucocephala)* nisqaqa Uralan Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, 3-7 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 5-50 sintimitrukama rakhum.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Lucio Gutiérrez

**Lucio Gutiérrez** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kitu llaqtapi) huk ikwaduryanu awqaq pusaqmi, pulitiku runapas, 2003 watamanta 2005 watakama Ikwadurpa umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) karqan. 

2000 watapi CONAIEwan kuska awqallikurqan Jamil Mahuad sutiyuq umalliqta qarqunapaq. Jamil Mahuad urmaptinmi, awqaq suyup yanapayninwan Gustavo Noboam umalliq tukurqan. Awqaq pusaqkuna Gutierrezta samk'ay wasimanmi churarqan, chaypi suqta killam kawsarqan. Chaymantataq CONAIE tantanakuypa, Pachakutik partiduppas yanapayninwan 2003 watapi Gutierrez *Mamallakta pushak* akllasqam karqan. Pachakutikwan CONAIEwanpas Ikwadur mamallaqtatam kamachirqan, Nina Pacari, Luis Macas sutiyuq indihina pusaqkuna paypa ministrunkunam karqan. Suqta killa yallisqa kaptin, Gutierrez paykunata guwirnumanta qarqurqan. 2005 watapi Gutierrezqa karu llaqtaman lluqsirqan, chaymanta qatiq umalliqnin (*vice-presidente* nisqa) Alfredo Palacio sutiyuq pusaqmi musuq *Mamallakta pushak* tukurqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ikwadur)

## Hawa t'inkikuna
*Lucio Gutiérrezmanta (kichwa rimaypi)
António de Spínola

**António Sebastião Ribeiro de Spínola** sutiyuq runaqa (*  p'unchawpi paqarisqa Estremoz llaqtapi -  wañusqa Lisboa llaqtapi) Purtugal mama llaqtap militar wan umalliqninmi kachkan.

Tayta:  Mama: 

Warmi: María Helena Monteiro de Barros.

## Qillqasqankuna
* Por Uma Guiné Melhor (1970) 
* Linha de Acção (1971)
* No Caminho do Futuro (1972)
* Por Uma Portugalidade Renovada (1973) 
* Portugal e o Futuro (1974)
* Ao Serviço de Portugal (1976) 
* País sem Rumo (1978).

## Kaypipas qhaway
* Pulitiku (Purtugal)

## Hawa t'inkikuna
Jean de La Fontaine

**Jean de La Fontaine** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Château-Thierry llaqtapi  - †  wañusqa París llaqtapi), Ransiya mama llaqtamanta harawi qillqaqmi karqan.

## Qillqasqankuna
* *Fables* (1668)
* *Amours de Psyché et de Cupidon* (*Los amores de Psique y Cupido*) (1669)
* *Recueil de poésies chrétiennes et diverses* (1671)
* *Poème de la captivité de saint Malc* (1673)
* *Daphné* (1674)
* *Nouveaux contes* (1674)
* *Astrée* (1691)
* *Chech*
* *El lobo y el cordero*
* *Tot* (1694)
* *El gato y la zorra*
* *El que no escucha*
* *El ratón cortesano y el ratón campestre* (1691)
 

## Hawa t'inkikuna

* La casa del poeta convertida en museo, Château-Thierry, Francia (ransya simipi).
* Podcast: La fábula más famosa, « ''Le corbeau et le renard'' » (ransya simipi).
Kastilla suksu

**Kastilla suksu** icha **Mirlu** *(Turdus merula)* nisqaqa huk takiq pisqum, suksum, Iwrupapi kawsaq .

## Hawa t'inkikuna
Chiwlipakuy

**Chiwlipakuy**, **Nawidad pisqu** icha **Waqay pisqu**, kichwapi **Wakay pishku** *(Turdus ignobilis)* nisqaqa huk takiq pisqum, yukrismi, Urin Awya Yalapi (Brasil, Buliwya, Ikwadur, Kulumbya, Piruw, Surinam, Wayana, Winisuyla mama llaqtakunapi) kawsaq .

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawpi

**Yawpi** (kastilla simipi: *Yaupi*) nisqaqa huk Shuwar llaqtacham, Ikwadurpi, Morona Santiago markapi, Logroño kitipi, Yawpi kitillip uma llaqtanmi.
Bearn

**Bearn** ñaupa suyu Pirenekuna urqukunapi karqa. Kunan Ransiyapi, riqyun Aquitainepi.
Ñaupa uma llaqtankuna Morlans, chaymanta Ortès karqa, kunan Pau (Pyrénées Atlantiques uma llaqtan).

Simin bearnés (occitan simi) kan.

## Bearnpa takiykunan
**Aqueras montanhas* ("Hakay urqukuna")
**Bèth cèu de pau* ("Sumaq Paupa siylun")
**Quant vòs ganhar pastoreta charmanta* ("hayk'ata munnki sumaq chajra warmi")

## Hatun inkakuna
### Bearnapa viscondekunan
*Bearnpa Gaston tawañiqin

### Bearnpa Foispawan condekunan
*Gaston Febus

### Navarrapa inkakunan
*Navarrapa Enric kimsañiqin (Ransiyapa tawañiqin).
Manantay distritu

**Manantay distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Manantay*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa San Fernando llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Sipa mayu - Sipawa mayu - Urupampa mayu

## Tiyaqkuna
Distritupiqa Nawa, Yaminawa runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* San Huwan
* Mercedes pallan

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu INEI
Qullqi rakiraki

**Qullqi rakiraki** (inlish simipi *silver fern*, mawri simipi *punga*) kan rikch'aq tinku mallki rakiraki Musuq Silandapi. Kan Musuq Silandaq uk chaniyuq unancha.
Morlans

**Morlans** (occitan simipi) - **Morlaas**, Ransis simipi - Bearnpi ñawpa uma llaqta karqa. Kunan Morlans hatun llaqta Aquitainepi (Ransiya).
Alliwillay

**Alliwillay** nisqaqa (grigu simimanta: *Ευαγγέλιον [euangélion]* "allin willakuy") Jesuspa kawsasqanmantaqa willakuq qillqakunam, Dyuspa Simin Qillqapa Musuq Rimanakuyninpi, Mathiyu, Markus, Lukas, Huwan iwanhilista nisqakunap qillqasqankuna.

## Hawa tinkukuna

* Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
** Mathiyup qillqasqan (doc)
** Markuspa qillqasqan (doc)
** Lukaspa qillqasqan (doc)
** Huwanpa qillqasqan (doc)
Puruwinsa

**Puruwinsa** (Uqsitan simipi: *Provença,* Ransis simipi: *Provence*) nisqa huk ñawpaq suyu karqa. Kunan Ransiyapi, riqyun Provence-Alpes-Côte d'Azurpi kan.

Hatun llaqtakuna Puruwinsapi : Ais de Provença, Marselha, Arles, Tolon kanku (Aix en Provence, Marseille, Arles, Toulonwan Ransis simipi).

Puruwinsapa simin provençal simi (occitan simi).
Ortès

**Ortès** (occitan simipi) - **Orthez** ransis simipi - Bearn suyupa ñaupa uma llaqta karqa. Kunan hatun llaqta Aquitainepi.

Ortès sumaq pukarayuq (Montcadapa pukara) pukara chakawanyuq kan.
Uqsitan simi

**Uqsitan** *(occitan)* simiqa huk Romanu simim, Ransiyapi Piriniyukunamanta Alpikunakamam rimasqa. Kunan punchaw ancha chikichasqam, machukunallaraqmi rimanku.
Gaston Febus

**Gaston Febus** Bearnpa hatun inka karqa. Foispa conden Bearnpa viscondewan karqa. Ñawraytakiq karqa, hatun mitayeruwan karqa. 

Bearnta qhispichirqa, chanta inka karqa.

Chakupa liwruta suqsa riqsiqa qillqarqa.

## Kausay
Gaston Febus Montcada pukarapi (Ortèspi) 1331pi paqarirquan. Taytan Gaston II ñiqin Fois-Bearnpa karqa, maman Eleonor Comengepa karqa.

Gaston II ñiqin cruzadakunarayku wiñarqa ; Gaston Febus III ñiqin Foispa conden, XI ñiqin Bearnpa visconden karqa. Suyun hatun karqa : Gaston III Foiséniyuq Bearnñiyuqwan. 

1391pi, Ransya Inglaterrawan makanakuqku (Pachaq watakuna auqanakuyrayku). Foisñiyuqrayku Gaston III Rasyiapa Inkan yanan kaq ; Bearnñiyuqrayku Gaston III Inglaterrapa Inkan yanan kaq. Inglaterrapaq mana yapayrauku Bearnta qhespiq rimarirqan.
Pau

**Pau** Bearn suyupa ñaupa uma llaqta karqa. Kunan *[[Aquitaine]]* hatun llaqtapi (Ransiya mamallaqtapi) kan ; *[[Pyrénées Atlantiques]]* suyupa uma llaqta kan.

Pau sumaq pukarayuq (Paupa pukara) kan ; Paupa mayuta Paupa Gave kan.

Navarrapa Enric III inka - Ransiyawan Henri IV inka - Paupa pukarapi paqarirqan.
Pau pukara

**[[Pau]] pukara**, Bearnpi, chunka huqniyuq ñiqin wiñaypi sayarichisqa karqa qaylla Paupa Gave mayu.

Gaston Febusyuq karka (Gaston Febus Bearnpa hatun inka karqa).

Enric kimsa ñiquen Navarrapa tawa ñiqin Ransiyawanpa kaypi paqarirqa.

Margarida de Navarra,  Enric kimsa ñiqin mama apuchan, hatun ransis simipa qillqaq kay pukarapi kawsarqa.
Morlana pukara

**Morlana pukara** Bearnpi (hatun llaqta Morlanapi) kan. Gaston Febus (Bearnpa hatun inka) chunka tawayuq ñiquin wiñaypi sañuticakunawan sayarichirqa.
Bètlòc pukara

**Bètlòc pukara** Bearnpi (hatun llaqta Bètlòcpi) kan. Chunka kimsayuq ñiquin wiñaypi sayarichisqa karqa qaylla Paupa Gave mayu.
Monenh

**Monenh** - occitan simipi ; **Monein** ransis simipi - Bearnpi (Ransyiapi) hatun llaqta kan.

Hatun machu inlishayuq kan.
Zumpango (munisipyu)

**Tzompanko**, **Tsompanko** icha **Tzompanco** nisqaqa (nawa simipi; ñañu simipi: **Ngodo**, kastilla simipi: **Zumpango**) (nawa simipi: *tzompantli* "Uma tullu pirqa", *co* "patapi", "Uma tullu pirqa patapi") Mishiku mama munisipyupi huk llaqtam.
Montanerpa pukaran

**Montanerpa pukaran** Bearnpi (hatun llaqta Montanerpi) kan. Chunka tawayuq ñiquin wiñaypi Gaston Febusrayku (Bearnpa hatun inkan) sayarichisqa karqa.
Coromoto Pallan

**Coromoto Pallan** (kastilla simipi: *Virgen de Coromoto*, *Nuestra Señora de Coromoto* ) nisqaqa Winisuyla mama llaqtapi huk raymim, chakra yapuy killapi. Coromoto Pallanqa Winisuylap wan Guanare *[[patrona]]nmi* nisqa.
.

Raymi: 11 ñiqin tarpuy killapi.

## Kaypipas qhaway
* Iñiy (Winisuyla)
* Rusariyu Pallan

## Hawa t'inkikuna

* Sitio Oficial de la Virgen de Coromoto
* VENEZUELA VIRTUAL mipunto.com
* Venezuela Tuya
Montcadapa pukaran

**Montcadapa pukaran** Ortèspi (Bearnpi) kan.

Gaston Febuspa (Bearnpa hatun inca - 1331 - 1391) pukaran karqa.
Fois suyu

**Fois suyu** ñaupa suyu Pirineos urqukunapi karqa. Kunan Ransiyapi (riqyun Midi-Pyrénéespi). Ñaupa uma llaqtankuna Fois karqa.

1290pi Fois Bearnwan huj suyu karqanku.

Foispa simin occitan simi kan.
Fois pukara

**Fois pukara** nisqaqa Fois llaqtapi huk pukaram (Fois Fois suyupa mamallaqtan karqa). 

Gaston Febus (Foispa Bearnwanpa hatun inka) kay pukarayuq karqa.

Chante Ransyia Foisñiyuq karqa. 

Joan Armand deu Peirèr (Tres Vièlaspa conde muskitirukunapawan tuqin) kay pukarata kamarqa.

Kunan Fois pukaraqa musiyum kachkan.

## Hawa t'inkikuna

* Château de Foix (ransis simipi)
Ch'allapata yaqa wat'a

**Ch'allapata yaqa wat'a** (kastilla simipi: *Península de Challapata*) nisqaqa Titiqaqa quchapi huk yaqa wat'am,  Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi, Challapata yaqa wat'a kantunpi.

## Kaypipas qhaway
* Taraqu yaqa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
Piriniyukuna

**Piriniyukuna** (kastilla simipi *Pirineos*, ransis simipi *Pyrénées*, yuskara simipi *Pirinioak*, katalan simipi *Pirineus*) ancha hatun urqukuna Iwrupapi, Atlantiku mama quchamanta Mediterranyuwan. 

## Suyukuna

Ñawpa suyunkunaqa Guipúzcoa, Nawarra, Lapurdi, Sola (chay tawaqa yuskara rimaqmi), Bearn, Bigurra, Kumenge, Fois, Kusseran (chay pichqataq uqsitan simi rimaqmi), Aragun, Katalunya, Andorra sutiyuqmi karqanku.

Kunan Ransiya, España, Andorrawan suyukunam Piriniyukunayuq.

## Willana sutiwan

Ñaupa willana yupan : Hercules llakisqa Pirenepa wañuyrayku karqa, kayrayku ancha hatun rumikunata kachaykurqa, Ajna Pirenekuna ruwarqa. 

## Hawa t'inkikuna
Comenge

**Comenge** ñaupa suyu Pirenekunapi karqa. Kunan Ransiyapi, riqyun Midi-Pyrénéespi (Haute Garonnepi).

Ñaupa uma llaqtankuna Sant Gaudenç. Kunan Tolosa Lengadòcpi Haute Garonne uma llaqtan.

Simin Gascon simi (occitan simi) kan.
Waychu mayu (Buliwya)

**Waychu mayu** (kastilla simipi: *Río Huaycho*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Titiqaqa quchaman rin.
Francesco di Paola

**Francesco di Paola**, **Francesco D'Alessio e Fuscaldo** *([[kastilla simi]]pi: San Francisco de Paula)* sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Cosenza Paola llaqtapi - †  wañusqa Tours llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santus karqan.

2 ñiqin ayriway killapi San Francisku di Paula raymi p'unchawninmi.

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Paola
* Francesco d'Assisi

## Hawa t'inkikuna
Ernesto Sabato

**Ernesto Sabato** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   wañusqa Santos Lugares llaqtapi), Arhintina mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.

 1984 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'akuna
* *[[El túnel]]* (1948)
* *[[Sobre héroes y tumbas]]* (1961)
* *[[Abaddón el exterminador]]* (1974)

### Payyuyaykuna

* *[[Uno y el universo]]* (1945)
* *[[Hombres y engranajes]]* (1951)
* *[[Heterodoxia (libro)|Heterodoxia]]* (1953)
* *[[El caso Sabato. Torturas y libertad de prensa. Carta abierta al general Aramburu]]* (1956)
* *[[El otro rostro del peronismo]]* (1956)
* *[[El escritor y sus fantasmas]]* (1963)
* *[[Tango, discusión y clave]]* (1963)
* *[[Romance de la muerte de Juan Lavalle. Cantar de Gesta]]* (1966)
* *[[Significado de Pedro Henríquez Ureña]]* (1967)
* *[[Aproximación a la literatura de nuestro tiempo: Robbe-Grillet, Borges, Sartre]]* (1968)
* *[[La cultura en la encrucijada nacional]]* (1973)
* *[[Diálogos con Jorge Luis Borges]]* (1976)
* *[[Apologías y rechazos]]* (1979)
* *[[Los libros y su misión en la liberación e integración de la América Latina]]* (1979)
* *[[Nunca más. Informe de la Comisión Nacional sobre la desaparición de personas]]* (1985)
* *[[Entre la letra y la sangre]]* (1988)
* *[[Antes del fin]]* (1998)
* *[[La Resistencia (Ernesto Sabato)|La Resistencia]]* (2000)
* *[[España en los diarios de mi vejez]]* (2004)

## Suñaykuna
* 1984 - Miguel de Cervantes Suñay. 

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna

* Extracto del libro de memorias ''Antes del fin'', El País, 30.04.2011, acceso el 01.05.2011
* Discurso de Ernesto Sábato al recibir el Premio Cervantes
* Sabato 90. Sitio web homenaje a Ernesto Sabato
* Entrevista ''A Fondo'' (1977 rtve)
* ''Ernesto Sábato fallece a los 99 años de edad'', vídeo de la agencia Atlas en El País, 01.05.2011, acceso el mismo día
Amasiq simikuna

**Amasiq** nisqa rimaykunaqa chincha Aphrikapi huk rimaykunam, Aphruasyatiku rimaykunaman kapuq, kimsa chunka hunu rimaqninchá.

Kaymi lliwmanta aswan kaq berber rimaykuna:
* Tuareg (Arhilya, Niqir, Mali), 1,2 hunuchá rimaqnin
* Tarifit (Maruku), 2 hunuchá rimaqnin
* Tashelhit (Maruku), 3 hunuchá rimaqnin
* Tamazight (Maruku), 3 hunuchá rimaqnin
* Taqbaylit (Arhilya), 3 hunuchá rimaqnin
Adela Zamudio

**Paz Juana Plácida Adela Rafaela Zamudio Rivero** sutiyuq warmiqa icha "Soledad" ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa Quchapampa llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qillqaqmi karqan. 

Harawikunata, kawsay rikch'akunata wallparqa. 

## Qillqasqankuna
* *Ensayos políticos* (1887)
* *Íntimas*, novela realista, ambientado en Cochabamba.
* *Peregrinando* 
* *Ráfagas*, editado en *París* en (1914)
* *Cuentos breves*
* *Noche de fiesta*
* *El velo de la Purísima*

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)
**Bibliografía**
Augusto Guzmán: *Adela Zamudio, Biografía de una Mujer ilustre*. Editorial "Juventud", La Paz 1986.

## Willay pukyukuna
* runasimiwillana.blogspot.com / Jesús Lara, qhapaq qillqaq
* lara.lara.jesus.googlepages.com (kastilla simi)
* arte_latino.tripod.com (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna

* artículo sobre A. Zamudio, de Karim Taylhardat, para el Centro Virtual Cervantes
* ''Íntimas'', lectura en linea
Alicia Maguiña

**Alicia Rosa Maguiña Málaga** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi  -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk } mama llaqtayuq takiqmi, takichaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

Qusakuna: Eduardo Bryce Echenique / Carlos Hayre.

## Takikuna
* *Inocente amor*.
* *Polka a Gladys Zender*.
* *Ica mañana voy*.
* *Negra quiero ser*.
* *Viva el Perú y Sereno*.
* *Acurrúcame*.
* *Bartola*.
* *Hijo*.
* *Todo me habla de ti*
* *Paraíso de amor*.
* *Vivirás Eternamente*, vals inspirado en el escritor José María Arguedas. 
* *Soledad sola*
* *Tierra querida*.
* *Indio*
* *Estampa limeña* dedicada al Pachakamilla Kristu
* *La Apañadora*, tondero inspirado en las campesinas del algodón iqueño.
* *Santiaguera Flor de Caña*, tondero.
* *El Aguador*.
* *Serranita*
* *Perla Andina*
* *El pecho se me ha cerrado*

## Diskukuna
* *La dueña del santo*.
* *Estampa Limeña*.
* *Alicia Maguiña Canta a Alicia Maguiña*.
* *Perú Moreno*.
* *Alicia Maguiña Con Mario Cavagnaro y su Sonora Sensación*.
* *La Voz de la Tierra*.
* *Mi terruño*.
* *Alicia y Carlos*
* *Alicia maguiña(Black Cover)*
* *Te Adoro tierra mia*.
* *Alicia Maguiña*.
* *Alicia y Carlos *.

## Suñaykuna
* Orden de El Sol del Perú, en grado de Gran Comendador.
* Palmas Artísticas - Piruwpas Yachaychi Ministiriu.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpas takinin
* Rosa Graña 
* Los Troveros Criollos

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi

* Inocente Amor
Alcides Arguedas

**Alcides Arguedas Díaz** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Chulumani llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan qillqaqmi karqan. 

Taytan: Fructuoso Arguedas; Maman: Sabina Díaz.Warmi: Laura Tapia Carro.Churinkuna: (3).
 
## Qillqasqankuna
* Pueblo Enfermo, 1909
* Pisagua (Novela), 1903
* Wara-wara, 1904
* Vida Criolla, 1912
* Raza de Bronce, 1919 
* La fundación de la República, 1920
* Historia General de Bolivia, 1922 
* La Plebe en Acción, 1924
* Política y la Guerra del Chaco
* La Dictadura y la Anarquía, 1926
* Los Caudillos Letrados
* Los Caudillos Bárbaros, 1929
* La Danza de las Sombras, 1934
* De Cara a la Realidad

## Suñaykuna
* Roma suñay

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Paul McCartney

**James Paul MacCartney** sutiyuq runaqa (*9 ñiqin anta situwa killapi 1942 paqarisqa Liverpool llaqtapi, Inlatirrapi - ) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq *[[rock]]* takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.

Tayta: Jim MacCartney, Mama: Mary Mahon. 

## Diskukuna

**En Solitari**

* McCartney 1970
* RAM 1971
* McCartney II 1980
* Tug Of War 1982
* Pipes Of Peace 1983
* Give My Regards To Broad Street 1984
* Press To Play 1986
* All The Best (Recopilació) 1987
* CHOBA B CCCP (The Russian Album) 1988
* Flowers In The Dirt 1989
* Tripping The Live Fantastic (Enregistrat en directe) 1990
* Tripping The Live Fantastic - Highlights 1990
* Unplugged (The Official Bootleg) (Enregistrat en directe) 1991
* Off The Ground 1993
* Paul Is Live (Enregistrat en directe) 1993	
* Flaming Pie 1997
* Band On The Run (Edició del 25 aniversari) 1999
* Run Devil Run 1999
* Driving Rain 2001
* Back in the US (Enregistrat en directe) 2002
* Back in the World (Enregistrat en directe) 2003
* Chaos And Creation In The Backyard 2005
* Memory Almost Full 2007
* iTunes Festival: London (Enregistrat en directe) 2007
* Good Evening New York City (Enregistrat en directe) 2009
* Live in Los Angeles (Enregistrat en directe) 2010

**Àlbums amb ''Wings***

* Wild Life 1971
* Red Rose Speedway 1973
* Band On The Run 1973
* Venus And Mars 1975
* Wings At The Speed Of Sound 1976
* Wings Over America (enregistrat en directe) 1976
* London Town 1978
* Wings Greatest (recopilació) 1978
* Back To The Egg 1979
* Wingspan: Hits and History 2001

*'Àlbums amb *[[The Fireman]]***

* Strawberries Oceans Ships Forest 1994
* Rushes 1998
* [[Electric Arguments]]

**Àlbums de música clàssica**
* Paul McCartney`s Liverpool Oratorio 1991
* Selections from Paul McCartney`s Liverpool Oratorio 1992
* Standing Stone 1997
* Working Classical 1999
* Ecce Cor Meum 2006

**Àlbums experimentals'''

* Thrillington 1977
* Liverpool Sound Collage 2000
* Twin Freaks 2005

## Kaypipas qhaway
* The Beatles

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web (inlish simipi)
Francisco Javier

**Francisco Javier**, **Francisco de Jaso y Azpilicueta** (kastilla simipi: San Francisco Javier S.J.) sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Jaso Kastillu Javier llaqtapi - †  wañusqa Shangchuan Wat'a) huk  mama llaqtayuq kathuliku santus qarqan.

3 ñiqin qhapaq raymi killapi San Francisku Javier raymi p'unchawninmi.

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Navarra
* Ignacio de Loyola
* Francisco de Borja

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de San Francisco Javier en Santoral Católico de www.divinavoluntad.net
* www.sanfranciscojavier.com
* La huella universal de Francisco de Javier (Exposición itinerante)
* Vida y mundo de San Francisco de Javier
* «La Javierada»
* Toda su vida
* Vocaciones Jesuitas
* Devocionario Católico "San Francisco Javier"
Nicomedes Santa Cruz

**Nicomedes Santa Cruz Gamarra** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa La Victoria distritu, Limaq llaqtapi  -  †  wañusqa  Madrid llaqtapi), huk  mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

## Diskunkuna

* *Gente Morena* (1957)
* *Y su Conjunto Cumanana* (1959; Canada, 1994)
* *Ingá* (1960)
* *Décimas y Poemas* (1960)
* *Cumanana: Poemas y Canciones* (1964)
* *Cumanana: Antología Afroperuana* (1965,1970)
* *Octubre Mes Morado* (1964) 
* *Canto Negro* (1968)
* *Los Reyes del Festejo* (1971)
* *América Negra* (1972)
* *Nicomedes en Argentina* (1973)
* *Socabón: Introducción al Folklore Musical y Danzario de la Costa Peruana* (1975)
* *Ritmos Negros del Perú* (1979)
* *Décimas y Poemas Vol.2* (1980)
* *España en su Folklore* (1987)

## Qillqasqankuna
* Décimas (1959, 1960, 1966).
* Cumanana (1960).
* Canto a mi Perú (1966).
* Décimas y poemas: antología (1971).
* Ritmos negros del Perú (Buenos Aires,1973).
* Rimactampu; rimas al Rímac (1972).
* La décima en el Perú (Lima 1982).
* Como has cambiado pelona (chincha 1959).
* Chala (1963).
* De ser como soy me alegro.

## Kaypipas qhaway
* Victoria Santa Cruz (panay)
* Rafael Santa Cruz (wawqiy) 
* Porfirio Vásquez

## Hawa t'inkikuna

### Kastilla simipi
*Ver Pàgina web (kastilla simipi)
Augusto Polo Campos

**Augusto Armando Polo Campos** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Pukyu llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq Takichaqmi, kastilla simillapim qillqarqan. 

Taytanː Rodrigo Polo Alzamora; Mamanː Flor de María Campos.Churinkuna: Giomar Polo, Marco Polo, Selena Polo Bracamonte, Augusto Polo, Jr., Carmen Polo Vásquez, Cristovals Polo wan Flor Polo Díaz.

Yachaywasi: .

## Takikuna
* La Jarana de Colón
* Romance en la Parada
* Paquete de té
* Cariño Malo
* Cada Domingo a las doce, después de la Misa
* Regresa
* Si Lima pudiera Hablar
* Y se llama... Perú
* Cuando Llora mi Guitarra
* Contigo Perú
* Tu Perdición
* Limeña
* Hombre con H
* Ay Raquel
* Vuelve pronto

## Diskukuna
**Pamela, *Latin ( Bolero ) Peru
## Suñaykuna
* 
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwanu vals
* Arturo Cavero
* Oscar Avilés
* Lucha Reyes
* Los Troveros Criollos
* Los Morochucos
* Lucía de la Cruz
* Cecilia Bracamonte

## Hawa t'inkikuna
* Criollos peruanos
Nataniel Aguirre

**Nataniel Aguirre** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, pulitiku wan qillqaqmi karqan. 

## Qillqasqankuna
* *Visionarios y mártires*, 1865, teatro,  sobre los patriotas peruanos Manuel Ubalde y Gabriel Aguilar
* *Represalia de un héroe*, 1868, teatro, patriota mexicano Nicolás Bravo
* *El General Francisco Burdett O'Connor*, 1872, Imprenta de la Unión Americana, La Paz (inconcluso)
* *Unitarismo y federalismo*, 1877, Imprenta del Siglo, Cochabamba
* *Bolivia en la Guerra del Pacífico*, 1882-83, Imprenta de El Heraldo, Cochabamba
* *El Libertador: comprendio histórico de la vida de Simón Bolívar*, 1883, Imprenta de El Heraldo, Cochabamba
* *La bellísima Fioriana*, novela
* *Don Ego*, relato
* *Memorias del último soldado de la independencia*, 1885, novela, primera edición de *Juan de la Rosa*, publicada en el periódico *El Heraldo* con la firma de Juan de la Rosa
* *Juan de la Rosa. Memorias del último soldado de la independencia*, segunda edición de la novela realizada por la librería de la Vda. de C. Bouret, México, 1909, ya con la autoría de Aguirre

## Suñaykuna
* 

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*Biografía
COICE

**COICE** nisqaqa (*Coordinadora de Organizaciones de la Costa Ecuatoriana,* "Ikwadur Chalap Tantanakuyninkunap T'inkinakuynin") Ikwadur mama llaqtap kuntinpi kaq Chalapi kawsaq indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.

COICE-qa Ecuador Runakunapak Hatun Tantanakuy (CONAIE) nisqapim wankurisqa.

## Kaypipas qhaway
* CONAIE
* ECUARUNARI
* CONFENIAE
Johnny Albino

**Johnny Albino** sutiyuq runaqa icha **Johnny Albino** (*  paqarisqa Yauco llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi) Burinkin mama llaqtapas takiqsi karqan. 

Tayta:   Mama: 
## Takiqkuna
* Cosas como tú
* No sigamos pecando
* Plazos traicioneros
* Vuelve cuando quieres 
* Por el bien de los dos 

## Diskukuna
300

## Referenciakuna

## Kaypipas qhaway
* Los Panchos
* Trío San Juan

## Hawa t'inkikuna
Impa

**Impa** *(Astroblepus ubidiai)* nisqaqa Ikwadurpi huk quchakunapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, bagricham, ahinataq Impakucha nisqapi kawsaq.

Runa huk challwakunatam challwayrayku apamutpinmi, kunanqa pisillañam impakuna kachkan. 1964 watapi Impakuchaman apamusqa "simisapa" yana lubinam *(Micropterus salmoides)* impakunatam mikhun. Chayrayku ima chaypi yaqa wañusqa rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna
* AQUATAB.NET
Juan José Flores

**Juan José Flores y Aramburú** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Puerto Cabello  llaqtapi - †  wañusqa Puna Wata llaqtapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

22 ñiqin tarpuy killapi 1830 p'unchawmanta 10 ñiqin tarpuy killapi 1834 p'unchawkama Ikwadurpa umalliqninsi *([[Mamallaktata Pushak]])* karqan.

1839 watamanta 1843 watakama, 1843 watamanta 1845 watakama ikwayurpa umalliqninsi.

Warmi: Mercedes Jijón de Vivanco. Churinkuna: (13).

## Kaypipas qhaway
* Mamallaktata Pushak
* Ikwayurpa wiñay kawsaynin
* Joaquín Pereira
* Antonio José de Sucre
* Benigno Malo

## Hawa t'inkikuna
 
* '''GENEALOGÍA'''. Descendencia del Gral. Juan José Flores registrada en la base de datos genealógica para Ecuador de Mauricio Alvarado-Dávila.
* Juan José Flores: asesino intelectual de Antonio José de Sucre
Mariano Necochea

**Mariano Pascual Necochea** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Miraflores, Lima llaqtapi), Arhintinu mama llaqtaq awqaq pusaq pulitikupas, Uralan Abya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Arhintinapaq, Chilipaq, Piruwpaqpas. 

Tayta:  Casimiro Francisco Necochea; Mama: María Mercedes S. 

Warmi: .

*Bidondo, Emilio, La guerra de la independencia en el Alto Perú, Ed. Círculo Militar, Bs. As., 1979. 
*Camogli, Pablo, Batallas por la libertad, Ed. Aguilar, Bs. As., 2005. 
*Giberti, Hugo A., Buenos Aires. Calles conocidas, soldados olvidados, Ed. Edivérn, Bs. As., 2001. 
*Mitre, Bartolomé, Historia de Belgrano y de la independencia argentina. Ed. Estrada, Bs. As., 1947. 
*Mitre, Bartolomé, Historia de San Martín y de la emancipación sudamericana. Ed. Eudeba, Bs. As., 1968. 
*O’Donell, Pacho, El grito sagrado, Ed. Sudamericana, Bs. As., 1997. 
*Ornstein, Leopoldo, La guerra terrestre y la acción continental de la revolución argentina - San Martín y la independencia de Chile, Ed. Colegio Militar de la Nación, Bs. As., 1929. 
*Ruiz Moreno, Isidoro J., Campañas militares argentinas, Tomo I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004. 
*Saldías, Adolfo, Historia de la Confederación Argentina, Ed. Hyspamérica, Bs. As., 1987. 
*Serrano, Mario A., Arequito: ¿por qué se sublevó el Ejército del Norte? , Ed. Círculo Militar, Bs. As., 1996. 

## Kaypipas qhaway
* Arhintinapi unancha
## Hawa t'inkikuna

* Biografia
Rumi challwa

**Rumi challwa** *(Plagioscion squamosissimus)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq. 80 cm hatunkamam wiñan. Huk challwakunatam mikhun.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rumi challwa (sut'ichana)

* *Plagioscion squamosissimus* (Sciaenidae), qhaway **[[Rumi challwa]]**
* genus *Pachypops* (Sciaenidae), qhaway **[[Rakhuñawi]]**
* *Salminus affinis* (Characidae), qhaway **[[Kurwina]]**

## Simimanta pukyukuna
Kaniru

**Kaniru** icha **Ullu challwa** *(Vandellia cirrhosa)* nisqaqa huk wach'i wayt'ana challwam, bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

Kaniruqa atammi. Huk challwakunatam ch'utin yawsamaqninkunap ukhunpi yawarninta ch'unqanapaq. Runap ullunmansi, rakhanmanpas yaykun. Chayrayku ullu challwa ninku. Ayakunatapas mikhun, wañusqa runakunatapas.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Fish Base
* Wañusqa runata mikhuchkaq kanirukuna (widyupi)
Ch'ullasimi

**Ch'ullasimi**, kichwapi **Chullashimi** *(Sorubim lima)* nisqaqa huk bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*   AQUATAB
Wach'i raya

**Wach'i raya**, kichwapi **Wachi raya** *(Plesiotrygon iwamae)* nisqaqa huk rayam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ñaqch'a raya

**Ñaqch'a raya**, kichwapi **Ñakcha raya** *(Achirus achirus)* nisqaqa huk p'anqaraya challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq. Manam chiqap rayachu, aswantaq wach'i wayt'ana challwam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chul

**Chul** (genus *Astyanax*) nisqakunaqa huk challwakunam, Awya Yalapi mayukunapi kawsaq. Ancha achka rikch'aqninmi, pachakmanta aswan.

Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kay rikch'aqninkunam, hukkunapas:
* Pullamaha *(Astyanax abramis)*
* Chuyasardina chul *(Astyanax bimaculatus)*
* Pukachupa chul *(Astyanax fasciatus)*
* Hatunyaku chul *(Astyanax scabripinnis)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pukachupa chul

**Pukachupa chul** *(Astyanax fasciatus)* nisqaqa huk chul challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq. Chupanqa pukam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*  ITIS (inlish simipi)
* AQUATAB.NET
Tanla

**Tanla** (genus *Leporinus*) nisqakunaqa huk challwakunam, Awya Yalapi mayukunapi kawsaq.

Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Challwa tanla *(Leporinus trimaculatus)*
* Hatunyaku tanla *(Leporinus agassizi)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yawarñawi chul

**Yawarñawi chul** *(Moenkhausia oligolepis)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq. Ñawinkunapiqa puka murucham.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Fishbase
*  ITIS (inlish simipi)
*  AQUATAB.NET
Pukañawi chul

**Pukañawi chul** *(Moenkhausia sanctaefilomenae)* nisqaqa huk challwam, puka ñawiyuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Fishbase
Pukañawi paña

**Pukañawi paña**, **Yana paña**, **Yuraq paña** icha **Paña** chaylla *(Serrasalmus rhombeus)* nisqaqa huk rikch'aq pañam, aycha mikhuq challwam, Uralan Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sapamama

**Sapamama** (genus *Triportheus*) nisqakunaqa huk challwakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Yuraq sapamama (*Triportheus albus*)
* Pichu sapamama (*Triportheus angulatus*)
* Qucha sapamama (*Triportheus elongatus*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Q'inti challwa

**Q'inti challwa**, kichwapi **Kinti challwa** *(Boulengerella xyrekes)* nisqaqa huk challwam, lapis challwaman rikch'akuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* AQUATAB
Pukachupa tihiras challwa

**Pukachupa tihiras challwa** icha **Tihiras challwa** chaylla *(Hemiodus microlepis)* nisqaqa huk tihiras challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, runap mikhusqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Hemiodus unimaculatus, rikch'a (agaankoy.com)
Pampa sach'awaka

**Pampa sach'awaka**, kichwapi **Pampa wakra** *(Tapirus terrestris)* nisqaqa huk rikch'aq sach'awakam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup sach'a-sach'a pampankunapi (Umawa nisqapi), ichataq Piruwpi ruparupa nisqa urqukunapipas kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu sach'awaka

**Urqu sach'awaka**, kichwapi **Urku wakra** *(Tapirus pinchaque)* nisqaqa huk rikch'aq sach'awakam, Antikunap antinpi kaq sach'a-sach'a urqukunapi (ruparupa nisqapi) kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yuraq mat'i makisapa

**Yuraq mat'i makisapa** (*Ateles belzebuth*) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq qhampu k'usillum.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Istrilla intillama

**Istrilla intillama** (**ishtirillas intillama**) icha **Pura intillama** (*Bradypus variegatus*) nisqaqa huk intillamam, kimsa ruk'anayuq, Chawpi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hatun intillama

**Hatun intillama** icha **Puka intillama** (*Choloepus didactylus*) nisqaqa huk intillamam, Chawpi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kapiwara

**Kapiwara**, **karpinchu**, **runsuqu**  icha **ariraña** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) nisqaqa (kichwa simipi: **kapiwara** icha **sach'a quwi**) Anti urqukunapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywam, Hurin Apya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Juan Ishuiza: *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/30/64/40/30644074332712873499132270878304236330/sanm_clc1.pdf Rinchi purikuk]*. ILV, Lima 1993. *Ronsokuy*, pp. 24-25.
Enric III

Enric Navarrapa (Enric kimsa ñiquin - **Enric III** occitan simipi - ) inkan karka ; Ransiyawanpa Henri tawa ñiquin - **Henri IV** ransis simipi - ) inkan karqa.

Bearnpi (Paupa pukarapi) 1589pi paqarirqa. Paris pi 1610pi wañurqa. Ravaillac payta challparqa.

Ransiyapaq qasiqhespita qorqa.
Tiyuwish

**Tiyuwish**  icha **ichu** *(Pionus menstruus)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq lurum, anqasmi, q'umir raprayuq, umanpi yana kinrayniyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Oaxaka

**Oaxaca suyu** (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Oaxaca), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Oaxaca de Juárez llaqtam kaykunatam niyta munan.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
## Allpa saywachi
### Pulitiku rakiy

570 munisipyukuna

## Chiriqunuy
### Hatun llaqtakuna
* Oaxaka de Juárez,  593 522 runakuna.
** San Juan Bautista Tuxtepec, 144,555 runa
** Salina Cruz, 76,219 runa
** Juchitán de Zaragoza, 85,869 runa
** Santa Cruz Xoxocotlán, 65,873 runa

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Mishiku) 

## Simikuna
* Mishtika simi
* Saputika simi
* Saputika simi
* Masawa simi
* Chinantika simi
* Masatika simi
* Mishi simi

## Oaxaca llaqtapi paqarisqa
### Takiq
* Lila Downs
* Susana Harp
* Enrique Jaso
* Jesús Rasgado
* Geo Meneses
* Alejandra Robles
* Ana Díaz
* Martha Toledo
* Natalia Cruz
* Víctor Martínez
* Oscar Guzmán

### Aranway pukllaq
* Mayra Sérbulo
* Aurora Clavel
* Lupita Tovar
* Jorge Pérez Solano
* Damián Delgado

## Hawa t'inkikuna

* Oaxakapi
* Gobierno del Estado de Oaxaca Uficial qillqa web.
* Oaxaca-Travel Guía turística de Oaxaca.
* Gobierno del Estado de Oaxaca Datos municipales.
* INEGI Información. sociodemográfica de Oaxaca
* INEGI Información geográfica de Oaxaca.
* INEGI Anuario Estadístico 2006
* Constitución política del Estado Libre y Soberano de Oaxaca
* Instituto Estatal de Educación Pública de Oaxaca (IEEPO) Información histórica de Oaxaca disponible en la sección de Cultura.
* Diagnóstico de los pueblos indígenas de Oaxaca: Migración
* Culturas populares Huajuapan, Reportajes de eventos culturales en Huajuapan de León.
* Portal de las tres Mixtecas - Cultura Mixteca
* Información de población del INEGI
Chilikris

**Chilikris** icha **Yana uma ichillu** *(Pionites melanocephalus)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq lurum, yana umayuq, q'umir raprayuq, yuraq q'illupas qhasquyuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yaw sikwanka

**Yaw sikwanka** *(Ramphastos vitellinus)* nisqaqa huk pinsham, sikwankam, yana chhukrunayuqmi, yana patpayuq, qhasquntaq q'illum, kinrayninpi patpakuna yuraqmi. Urin Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapim kawsan. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Paspanshu

**Paspanshu** *(Lipaugus vociferans)* nisqaqa huk takiq pisqum, uqi patpayuqmi, ancha sunita qayaqmi. Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupim kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Recordings on the Screaming Piha. xeno-canto America.
Qarasapa

*Ima qarasapa kaqpas
*Huk challwakunap sutin:
**Kara sapa *([[Tetragonopterus argenteus]])*
**Kara sapa *([[Psectrogaster amazonica]])*
Yana pawa

**Yana pawa** *(Pipile cumanensis)* nisqaqa huk pisqum, Umawapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, Buliwyapi, Brasilpi, Kulumbyapi, Ikwadurpi, Piruwpi, Winisuylapi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Blue-throated Piping Guan Cracid Specialist Group
Pawshi

**Pawshi** *(genus Mitu)* nisqakunaqa huk pisqukunam, Umawapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, Buliwyapi, Brasilpi, Kulumbyapi, Ikwadurpi, Piruwpi, Winisuylapi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
**[[Mitu mitu]]* - Hachatupsa pawshi (1980 watapi sallqapi wañusqa)
**[[Mitu salvini]]* - Yuraqtupsa pawshi
**[[Mitu tomentosa]]* - Pukasiki pawshi
**[[Mitu tuberosa]]* - Pukatupsa pawshi

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hachatupsa pawshi

**Hachatupsa pawshi** *(Mitu mitu)* nisqaqa huk pisqum, 1980 watapi sallqapi wañusqa rikch'aqmi. Brasilpi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsarqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uqsitaniya

**Uqsitaniya** - oc simipi *Occitània* - ñaupa suyu Europapi kan runakunan oc simita rimanku. 

Oqsitanyiapi ñaupa suyukuna Bearn, Bigorra, Cominge, Gasquña, Guyana, Ruergui, Peirigur, Lemosin, Auverña, Dalfinat, Lengadoc, Provença kanku.

Kunan Oqsitanyia Ransiyapi, Italiawanpi, Catalunyawanpi kan.

Trovadorkunapa simin karqa, Frederic Mistralpawan Premio Nobelyuq simin karqa.

## Oqsitaniyapa suyukunan Walkankakunan

File:Blason de l'Auvergne.svg|Auverña
File:Blason du Béarn.svg|Bearn
File:Dauphin of Viennois Arms.svg|Dalfinat
File:Blason province fr Gascogne.svg|Gascuña
File:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|Guyana
File:Armes Vicomtes Limoges.svg|Lemosin
File:Blason Languedoc.svg‎|Lengadoc
File:Blason d'Aragon.svg|Provença
Wichu

**Wichu** icha **ichillu** *(Brotogeris cyanoptera)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq lurum, uqi patpayuq, anqas raprayuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Thami

**Thami**, **Thamin** icha **Wawa mama** *(Placenta)* nisqaqa wiksayay pachapi tukukun warmip kismanpin.

Kismapi musuq runacham wiñarispa, chay wawachaqa thaminpim kawsachikun mamap yawarninmanta kikinpa yawarninman. Thamipiqa wawachap yawar muyuriynin mamap yawar muyuriyninwan ancha sispanakusqa kan, sirk'ankuna sispallam kanku.

Wawacha wachasqa kaptin, mamaqa thamintapas hich'anmi.

## Hawa t'inkikuna
Itatí Pallan

**Itatí Pallan** nisqaqa Corrientespa patronanmi. Itatí hatunllaqtapi kan. Itatípa hatun Basílicanyuq kan. Arhintinapi lirpukukun.
Wichay Wat'a

**Wichay Wat'a** (Inlish simipi *North Island*, mawri simipipas sutin *Te Ika ā Maui*) iskayñiqin wat'a Musuq Silandaq sayaypi, ukñiqin runakunapitaq. Kinsa hunu runa tiyanku paypi, mayqin kinsa tawachiqtan Musuq Silandaq runaq. Paypi Awklanda Musuq Silandaq hatunpuni llaqta, Wellingtonwan Musuq Silandapaq uma llaqta. Chapinpi Tawpu Qucha Musuq Silandaq hatunpuni qucha.
Pullukuku

**Pullukuku** *(Megascops choliba)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq ch'usiqam, palama mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*BirdLife International 2009
*Megacops Choliba
*Megascops Choliba
Waylla urpi

**Waylla urpi** *(Zenaida auriculata)* nisqaqa huk urpim, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puka urpi

**Puka urpi** *(Geotrygon montana)* nisqaqa huk urpim, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kullku

**Kullku** *(genus Metriopelia)* nisqakunaqa huk urpikunam, Awya Yalapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Churuta *(Metriopelia melanoptera)*
* Churchuku, Kullkitu *(Metriopelia ceciliae)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Churuta

**Churuta** icha **Kullku** *(Metriopelia melanoptera)* nisqaqa huk urpim, kullkum, Antikunapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Kulumbya, Ikwadur, Piruw mama llaqtakunapi) kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Muhammad Ali

**Cassius Marcellus Clay, Jr.** sutiyuq runaqa, icha **Muhammad Ali** (*  paqarisqa Louisville llaqtapi  -  wañusqa Phoenix llaqtapi) huk   mama llaqtap saqmanakuyuq  kuyu walltaypipas aranway pukllaqmi karqan. Apuwasinyuq pukllaykuna Kurku kallpanchaq 

## Pilikulakuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kurku kallpanchay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* Apuwasinyuq pukllaykuna 1960

## Hawa t'inkikuna

* Ufisyal Web Site
* IMDb: Muhammad Ali
Mauro Mina

**Mauro Mina Baylón** ( icha *Mawru Mina Waylun*) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hanan Chincha llaqtapi - †  usakasqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtap saqmanakuyuq karqan. 

Yayan: Rómulo (Rumulu) Mina. Maman:  Mercedes  Baylón (Mirsiyis wWaylun).

Warmin: Sofía Aulestia Rojas ( Suhiya Awlistiya Pukas). Churinkuna: 4

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kurku kallpanchay (Piruw)
* Saqmanakuy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Ficha en BoxRec
* Puño de Oro
Bearnpa Gaston tawañiqin

**Gaston tawañiquin** (1090 - 1131)Bearnpa visconden karqa. 

Cruzadata huk ñiquin maqanakurqa ; Yerushalayimpi huk ñiquin yaykurqa.

Reconquistata Aragunpi maqanakurqa.
Aytaka

**Aytaka** icha **Chukuri** *(Mustela africana)* nisqaqa huk uchuylla aycha uquq ñuñuq uywam, achuqallam, Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikina
Warmi suwa

*Warmita suwaq runa (ahinataq warmip taytamaman mana munaptin)
*Warmi suwa challwa *(Mesonauta festivus)*, huk challwa
Warmi suwa challwa

**Warmi suwa**, kichwapi **Warmi shuwa** *(Mesonauta festivus)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Q'illu uma suyuntu

**Q'illu uma suyuntu**, kichwapi **Killu uma illawanka** icha **illawanka** *(Cathartes melambrotus)* nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Anqas killmu uma suyuntu

**Anqas killmu uma suyuntu** *(Cathartes burrovianus)* nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kichka ukucha

**Kichka ukucha**, kichwapi **Kasha ukucha** *(familia Echimyidae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, kichkayuq, ukuchaman rikch'akuq.

## Rikch'aqkuna
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kay rikch'aqkunam kan:
**[[Mesomys hispidus]]* (ramus ukucha, kasha ukucha)
*Pikuru ukucha *(Proechimys)*
***[[Proechimys cuvieri]]* (sacha ukucha, pikuru ukucha)
***[[Proechimys brevicauda]]* (sacha kuy, sacha ukucha, pikuru ukucha)
***[[Proechimys quadruplicatus]]* (chini ukucha, sacha kuy, sacha ukucha, pikuru ukucha)
***[[Proechimys simonsi]]*
*hukkunapas
Chay kichka ukuchakunataq kasha ukucha, sacha ukucha, pikuru ukucha, sacha kuy nispa ninku.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kichka k'usillu

**Kichka k'usillu**, kichwapi **Kasha kushillu** *(familia Erethizontidae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, kichkasapa, sach'akunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kay rikch'aqkunam kan:
*Puchan *(Coendou bicolor)*
**[[Coendou prehensilis]]*
*hukkunapas

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Puchan

**Puchan** icha **Kasha kushillu** *(Coendou bicolor)* nisqaqa huk kichka k'usillum, Urin Awya Yalapi sach'akunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Makiyuq

**Makiyuq**, kichwapi **Makiyuk** *(Primates)* nisqakunaqa huk ñuñuq uywa rikch'aq ñiqim. Makiyuq nisqakunaqa allin tawa maki hina chakiyuq kaspam allin lluq'aq uywakunam. Achka makiyuqkunam sach'akunap k'allmankunapim kawsan. Kay rikch'aq ñiqiman tukuy chiqap k'usillukunam kapun, ichataq runapas.

## Mitan kamay
* Huq'usinqa makiyuq *(Strepsirrhini)* - Madagaskar wat'api kawsaq
** Limuri *(Lemuriformes)*
** Luri *(Lorisiformes)*
* Chakisinqa makiyuq *(Haplorrhini)*
** Ñawisapa *(Tarsiiformes)* - Indunisya, Malasya wat'akunapi kawsaq
** K'usillu *(Simiiformes)* - lliw Tiksimuyuntinpi kawsaq
*** Pallt'asinqa k'usillu *(Platyrrhini)* - Awya Yalapi kawsaq
*** K'ullkusinqa k'usillu *(Catarrhini)* - Asyapi, Aphrikapi kawsaq

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tarikaya

**Tarikaya** *(Podocnemis unifilis)* nisqaqa suchuq uywam, charapam, yura mikhuq. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mutilu

**Mutilu** icha **Tsawata** (*Geochelone denticulata*) nisqaqa suchuq uywam, qaraparam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'a-sach'akunapi kawsaq, yura mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Asna charapa

**Asna charapa**, kichwapi **Ashna charapa** (*Kinosternon scorpioides*) nisqaqa suchuq uywam, qaraparam, aycha mikhuq. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Muyuna pisqu

**Muyuna pisqu** (kichwapi **Muyuna pishku**) icha **Charapa kulurdina** *(Notiochelidon cyanoleuca)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khallwam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yana khuyaq

**Yana khuyaq**, kichwapi **Yana kuyak** *(Notiochelidon murina)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khallwam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Manaqaraku

**Manaqaraku** icha **Wataraku** *(Ortalis guttata)* nisqaqa huk pisqum, Urin Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Marisol Espinoza

**Marisol Espinoza Cruz** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Piwra llaqtapi -  ), huk piruwanu willay kamayuq, pulitiku warmimpas.

*Piruwanu Nasyunalista Partidu*, Ollanta Humala partidupi wankurisqa kaspa, 2011 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 

Alma mater: Piwra Mama llaqta Yachay suturnin. 

2006 watamanta 2011 Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun
## Hawa t'inkikuna

* Sitio web de Marisol Espinoza en el Congreso de la República del Perú
Kumishin

**Kumishin** icha **Kumihin** nisqakunaqa (ordo Isoptera) huk palamakunam. 

Kumishinkunaqa waki palamam: Huk tayta mama kumishinpa wawankuna huk kumishin wakitam ruran. Kumishinpa qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam, manam hunt'a hukchaykuqchu.

Kumishinkunaqa q'irutam mikhun, chayrayku runap mana munakusqan palamakunam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mamaku

**Mamaku** *(Ortalis canicollis)* nisqaqa huk pisqum, charatam, Urin Awya Yalapi Hatun Chaku nisqapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Charata

**Charata** icha **Chachalaka** *(genus Ortalis)* nisqakunaqa huk pisqukunam, Awya Yalapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
*Mamaku *(Ortalis canicollis)*
*Manaqaraku *(Ortalis guttata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Hawa ukucha

**Hawa ukucha** *(Oecomys bicolor)* nisqaqa, **Wasi ukucha** nisqapas Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, rikch'aq ukucham. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan. Sach'ap k'allmankunapi wasi qatakunapipas (waylla qatakunapi) q'isachan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*Musser, G.G. and Carleton, M.D. 2005. Superfamily Muroidea. Pp. 894–1531 in Wilson, D.E. and Reeder, D.M. (eds.). Mammal Species of the World: a taxonomic and geographic reference. 3rd ed. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2 vols., 2142 pp. ISBN 978-0-8018-8221-0
Ramus ukucha

**Ramus ukucha** *(Mesomys hispidus)* nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, rikch'aq kichka ukucham (kasha ukucha). Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
San Carlos de las Minas kitilli

**San Carlos de las Minas kitilli** icha **San Carlos kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia San Carlos de las Minas / San Carlos*) chaylla nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Zamora kitipi, Zamora Chinchipi markapi. 
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Zamora kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Portugalete kantun

**Portugalete kantun** (kastilla simipi: *Cantón Portugalete*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi. Uma llaqtanqa Portugalete llaqtam (26 runa, 2001 watapi). 

## Allpa saywachi

* Urqukuna:
* Mayukuna: Tatasi mayu
* Quchakuna:
## Kantunupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Tatasi
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
*Atucha munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tatasi

**Tatasi** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi, Portugalete kantunpi..

## Kaypipas qhaway

* Animas
* Chichas walla
* Chukaya
* Siete Suyos
* Tilamayu

## Pukyukuna

*  www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
*Atucha munisipyu: yupaykuna, saywitu