open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamacha Kandilarya Raymi (Punu)

**Mamacha Kandilarya Raymi** (kastilla simipi: *Fiesta de la Candelaria*) nisqaqa Punu llaqtapi, Piruwpi, huk hatun kathuliku raymim, sapa watapi hatun puquy killapi phistasqa.

## Rikchakuna

File:Trajesdeluces207.jpg|Diablada, Mamacha Kandilarya Raymi, Punu

## Kaypipas qhaway
* Mamacha Kandilarya Raymi

## Hawa t'inkikuna
* Mamacha Kandilarya Raymi (Punu)
* Mamacha Kandilarya Raymi (Punu): Rikchakuna
Christian Wulff

**Christian Wilhelm Walter Wulff ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Osnabrück llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitiku runapas.

2010 watamanta 2012 watakamam Alimanya mama llaqtap Umalliqninmi karqan. Maki p'akichikuymanta ch'ataptinkum, kamachinanmanta ithirirqanmi.

Chaymantataqmi Joachim Gauck sutiyuq pulitikum akllasqa karqan.

## Kaypipas qhaway
* Alimanyapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Biografía Fundación CIDOB
### [[Inlish simi]]
Helmut Schmidt

**Helmut Heinrich Waldemar Schmidt** sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Hamburg llaqtapi -  wañusqa Hamburg llaqtapi) huk  mama llaqtayuq pulitikum, Alimanyap Susyaldimukrata Partidunpi (SPD) wankurisqa. 

1974 watamanta 1982 watakama kunti Alimanya mama llaqtap kansillirninmi karqan. 

## Hawa t'inkikuna

* Helmut Schimidt (aliman simi)
Pasupakuy

**Pasupakuy**, **yuraqkunka suksu**, **chiwanku**, icha **ch'iwanku** *(Turdus albicollis)* nisqaqa huk takiq pisqum, suksum, Urin Awya Yalapi (Arhintina, Brasil, Ikwadur, Kulumbya, Winisuyla, Piruw) kawsaq .

## Kaypipas qhaway
* Chiwanku
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Lapis challwa

**Lapis challwa** (*Boulengerella maculata*) nisqaqa, **Q'inti challwa** (kichwapi **Kinti challwa**) nisqapas, huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tihiras challwa

**Tihiras challwa** (genus *Hemiodus*) nisqakunaqa huk challwakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
* Pukachupa tihiras challwa *(Hemiodus microlepis)*
* Manku challwa *(Hemiodus unimaculatus)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Rahukulta qucha

**Rahukulta qucha** (*Laguna Rajucolta*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Waras distritupi, Wantsan rit'i urqup hayt'ananpi, Rahukulta urqu ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Churup qucha
Yuraqkunka suksu

**Yuraqkunka suksu** *(Turdus torquatus)* nisqaqa huk takiq pisqum, suksum, Iwrupapi kawsaq .

## Hawa t'inkikuna
Chiwanku (sut'ichana)

**

* **Chiwaku** icha chiwanku (''Turdus chiguanco''), huk pisqu
* **Pasupakuy*' icha chiwanku (*Turdus albicollis''), huk pisqu
Awaytiya mayu

**Awaytiya mayu** (kastilla simipi: *Río Aguaytía*) nisqaqa Piruw mamallaqtappi huk mayum, Ukayali suyupi, Padre Abad pruwinsyapi, Ukayali mayuman rin. Pukyunmi Anqas Wallapi (Yuraqyaku mayu).
Kutsra

**Kutsra**  (*Aramides cajanea*) nisqaqa Chawpi Awya Yalapi, Urin Awya Yalapipas kawsaq pisqum.

## Layakuna
* *[[Aramides cajanea albiventris]]* Lawrence, 1868.
* *[[Aramides cajanea cajanea]]* (Statius Muller), 1776.
* *[[Aramides cajanea latens]]* Bangs & Penard, T.E., 1918.
* *[[Aramides cajanea mexicanus]]* Bangs, 1907.
* *[[Aramides cajanea morrisoni]]* Wetmore, 1946.
* *[[Aramides cajanea pacificus]]* Miller, W & Griscom, 1921.
* *[[Aramides cajanea plumbeicollis]]* Zeledon, 1888.
* *[[Aramides cajanea vanrossemi]]* Dickey, 1929.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Wakupa

**Wakupa** (genus *Cichla*, kastilla simipi *Tucunaré*) nisqakunaqa huk challwakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, runap mikhusqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
San Rafael phaqcha

**San Rafael phaqcha** (kastilla simipi: *Cascada San Rafael* / *Catarata San Rafael* / *Cascada del Coca*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kayampi Kuka risirwapi   huk 146 m hanaq phaqcham, Napu markapi, El Chaco kitipi, Gonzalo Días de Pineda kitillipi, Sukumpiyu markapipas, Lumpaki kitipi, El Reventador kitillipi  (yaku tinkuq Quijos mayumanta Salado mayumantawan; huk pukyu: yaku tinkuq Quijos mayumanta Kuka mayumantawan  . Ikwadur mama llaqtap aswan hanaq phaqchanmi.

## Kaypipas qhaway
* Kuka mayu

## Pukyukuna

* elchacoecuador.co
* www.saveamericasforests.org pdf
Q'illu wakamayu

**Q'illu wakamayu** *(Ara ararauna)* nisqaqa huk wakamayum, q'illupas anqaspas phuruyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Q'umir wakamayu

**Q'umir wakamayu** *(Ara militaris)* nisqaqa huk wakamayum, q'umirpas anqaspas phuruyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Uchu wakamayu

**Uchu wakamayu**, **Uchu**, **Ushu wakamayu** icha **Ushu** chaylla *(Ara macao)* nisqaqa, **Puka wakamayu** nisqapas huk wakamayum, pukapas q'illupas anqaspas phuruyuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Balsauma wakamayu

**Balsauma**, **Balsahuma** icha **Basauma wakamayu** *(Ara chloropterus)* nisqaqa, **Puka wakamayu** icha **Uchu wakamayu** nisqapas huk wakamayum, pukapas q'umirpas anqaspas phuruyuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kapawari

**Kapawari** icha **Palumita** *(Mylossoma duriventre *syn.* Metynnis argenteus)* nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* https://web.archive.org/web/20080430224953/http://www.pecesdevenezuela.com/subpage34.html
* http://www.drpez.net/panel/showthread.php?t=60858
Palumita

***[[Kapawari]]** *(Mylossoma duriventre *syn.* Metynnis argenteus),* kastilla simipi *palometa,* huk challwa;
***[[Urpi]]cha**;
*khuyaqpa runap yanan.
Alóag kitilli

**Alóag kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Alóag*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Pichincha markapi, Mejía kitipi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Atakasu nina urqu 
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
Kitillipiqa Kitu Kara Kichwa runakunam tiyanku. 

## Kaypipas qhaway
* Illinisa 
* Sinchulawa 
* Sunqu
* Atacazo
* La Viudita
* Rumiñawi
* Pasochoa
* Pasochoa risirwa
* San Luis phaqcha
* Jóse Mejía Lequerica
* Kunti Walla (Ikwadur)
## Pukyukuna

* Yupaykuna: Mejía kiti
pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Palanta pisqu

**Palanta pisqu** icha **tsuwinki**  (*Thraupis episcopus*) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.

## Rikchakuna

File:Thraupis-episcopus-001.jpg|*Thraupis episcopus*, Darién mamallaqta parki, Panama
Rikcha:BlueGreyTanager.jpg|
File:Thraupis Episcopus Perú 10161826.JPG|Tángara azuleja peruana o Thraupis episcopus.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Limpyupunku

**Limpyupunku** (*Limpiopungo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk qucham, Pichincha markapi, Mejía kitipi.  

## Kaypipas qhaway
* Rumiñawi nina urqu
## Pukyukuna
Karpaqucha (Lima)

**Karpaqucha**  (kastilla simipi: *Laguna Carpa / Laguna de Carpa*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Wansa distritupi. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tiputini mayu

**Tiputini mayu** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Orellana markapi, Yasuni mama llaqta parkipi. Napu mayuman rin.

## Pukyukuna

* www.orellanaturistica.gov.ec

{Ikwadurpa markankuna}}
Jackson (Mississippi)

**Jackson** (inlish simipi) llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (USA) mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Mississippi suyup uma llaqtan. Jackson llaqtapiqa 173.861 runakuna (2008) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Hawa t'inkikuna
 
* www.jacksonms.gov/home/index.php
Tuywis

**Tuywis** *(genus Amazona)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq lurukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay tuywis rikch'aqkuna:
*arahu *(Amazona amazonica)*
*llikuha *(Amazona ochrocephala)*

## Hawa t'inkikuna
Q'aqchu

**Q'aqchu** *(genus Aratinga)* nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq lurukunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay q'aqchu rikch'aqkuna:
*kalli-kalli *(Aratinga leucophthalmus)*
*k'allaluru *(Aratinga mitrata)*

## Hawa t'inkikuna
Khunurana (sut'ichana)

**

* **Khunurana rit'i urqu (Raya walla):** [[Piruw]]pi, [[Punu suyu]]pi, [[Melgar pruwinsya]]pi, [[Santa Rusa distritu (Melgar)|Santa Rusa distritu]]pi, huk [[rit'i urqu]] 
* **Khunurana rit'i urqu (Willkanuta walla)** : Piruwpi, Punu suyupi, [[Kallawaya pruwinsya]]pi, [[Qurani distritu]]pi, [[Melgar pruwinsya]]pipas, [[Nuñuwa distritu]]pi, huk rit'i urqu
* **Khunurana llaqta (Punu):''' huk llaqta, Punu suyupi
Jaroslavl

**Jaroslavl** nisqaqa (rusu simipi: *Ярославль*) Rusiya mama llaqtapi, Jaroslavl suyupi, huk llaqtam. Jaroslavl llaqtapiqa 606 336 runam kawsachkan (2005).
## [[Mayu]]kuna
 
* Kotorosl mayu

## Yachaychiy
### Yachay suntur
* Demidov Yachay suntur
* Jaroslavl Politécnica Yachay suntur 
* Ushínskiy Yachay suntur

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Fotos de Yaroslavl
Witi Witi

**Witi Witi** icha **Wititi** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk tusuymi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Thapay distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Qullqa qhichwa
Arahu

**Arahu** icha **Pikuri** *(Amazona amazonica)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq lurum, rikch'aq tuywismi, ancha pasaqmi.

Runap chakrankunapi murunkunata mikhuptinmi, manam munankuchu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Llikuha

**Llikuha** *(Amazona ochrocephala)* nisqaqa Urin Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq lurum, rikch'aq tuywismi.

## Hawa t'inkikuna
Awitya

**Awitya** *(Ara severus)* nisqaqa huk wakamayum, q'umir phuruyuqmi, aslla pukapas anqaspas.

## Hawa t'inkikuna
Quri wakamayu

**Quri wakamayu** *(Ara rubrogenys)* nisqaqa huk wakamayum, q'umirpas phuruyuqmi, Buliwyallapim kawsaq. Chikichasqa rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Osasco

**Osasco** nisqaqa Brasil mama llaqtapi, San Pawlu suyupi, huk hatun llaqtam.
Osascopiqa 718.646 runakunam kawsachkanku.

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Universidade Federal de São Paulo (UNIFESP)

## Ñaña llaqtakuna
*  Gyumri, Arminya 
*  Xuzho, Chunwa 
*  Viana, Angola 
*  Tsu, Nihun 
*  Osasco, Italya

## Hawa t'inkikuna
Oyambaro

**Oyambaro** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Yaruki kitillipi.

## Kaypipas qhaway
* Kitu Kara
* Kayampi runa
* Pululawa risirwa
## Rikchakuna

Rikcha:Ecuador Oyambaro agri landscape 03.jpg|Oyambaro
File:Ecuador Oyambaro Pyramid French expedition 1736 c.jpg|Oyambaro chuntu
File:Ecuador Oyambaro agri landscape 01.jpg|Oyambaro


## Hawa t'inkikuna

}
Awarawi walla

**Awarawi walla** (kastilla simipi: *Serranía del Aguaragüe* icha *Sierra del Aguarague*) nisqaqa Buliwya suyupi huk wallam, Hatun Chaku pruwinsyapi, Tarija suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Awarawi mamallaqta parki
Belén (Piruw)

**Belén** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Sucre pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Bethlehem

## Pukyukuna

*

## Hawa t’inkikuna
*
Enzo Bearzot

**Enzo Bearzot** (*  paqarisqa Aiello del Friuli llaqtapi, Italya mama llaqtapi -   paqarisqa Milano llaqtapi, Italya mama llaqtapi ) huk  Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna

### Mama llaqtapura kupakuna

## Suñaykuna
### Mama llaqtapura kupakuna

 
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Profile
Yuraq q'acha-q'acha

**Yuraq q'acha-q'acha**, arhintinap runasiminpi **Yuraq paaq** *(Aspidosperma quebracho-blanco)* nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, ancha kapka k'ulluyuq.

## Hawa t'inkikuna
Qantu yura rikch'aq ayllu

**Qantu yura rikch'aq ayllu** *(familia Polemoniaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk qantu hina yurakuna:
*qantu *(Cantua buxifolia)*

## Hawa t'inkikuna
Luis Jaime Cisneros

**Luis Jaime Cisneros Vizquerra** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq yachachiqmi, simi yachaqmi, yachachiy yachaqpas.

Taytan: Luis Fernán Cisneros Bustamante; Maman: Esperanza Vizquerra Oquendo.

Ñawpa warmi: Sara Hamann.

Alma mater: Buenos Aires Yachay Sunturnin wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* El lazarillo de Tormes (1946), con un estudio preliminar y notas críticas **Turmispita pushakuq, qallarinan yachaywan rikapaamuna churashqakunapis**
* Appendix probi (1952) , Lenguaje (1953), Premio Nacional otorgado a las obras pedagógicas **"Kayniq yapana" "Tukuy rimay (1953)'' Mamallaqta suñay yachatsina qillqakunapaq.**
* Estudio y edición de la “Defensa de Damas” (1955) **"Warmi hanan" yachay maqtsiwan**
* Formas de relieve en el español moderno (1955) **Hirkaraq hanakuna kanakaq ispañulchaw**
* El estilo y sus límites (1958) **Kikinapa harkaqninkuna**
* Lengua y estilo (1959) **Shimi kikikinasi**
* Lengua española (3 volúmenes, 1960, 1961 y 1966) **Ispañaki shimi** (kimsa hanapa)
* Temas lingüísticos (1964) en colaboración con José Luis Rivarola **Tukuy rimay maykakuna** Husi Luwis Riwarula yanapaptin
* Biografías de Mariano Melgar (1965), José Gálvez (1965) y Juan del Valle Caviedes (1966) ** Maryanu Milyarpa, Husi Halwispa Huwan Ukrupita Kawiyispasi kawaynin**  
* La “mise en relief" en español” (1966) **Ispañakichaw pallariy**
* Lengua y enseñanza (1969) ** Shimi yachatsiywan**
* Temas lingüísticos (1972 y 1975),segunda serie **Tukuy rimay maykakuna** ishkaykaq shinri
* El funcionamiento del lenguaje (1991 y 1995) **Tukuy rimaypa rurakaynin**
* Teologías, acontecimiento, silencio y lenguaje (1998), en colaboración con Gustavo Gutiérrez " Apuyayayachay, kashqakaq, upaallakay tukuy rimaypis" Hustaawu Hutiirispa yanapaptin.
* Lenguaje, literatura (1998) en colaboración con María Cecilia Cisneros y Abelardo Oquendo 
* Mis trabajos y los días (2000). **Ruranqaakuna quyakunapis**
### Kayta ruwaran
* Runasimipi mana qillqasqa imatasi; yanaparan Morales Bermudezta (Muraalis Wirmuuyis), paskaptin *Yachachiy Allichay* qallarishqata 1973 watapi.

## Suñaykuna
* Condecoración Orden de El Sol del Perú en el grado de Gran Cruz(2006)
* Palmas Magisteriales en el grado de Amauta (1992)
* Premio Nacional de Cultura en Crítica (1948)
* Premio Nacional de Cultura en Pedagogía (1956 y 1963)
* Doctor Honoris causa de la Universidad Técnica de Cajamarca.
* Profesor Honorario de:
** Universidad de Arequipa
** Universidad San Luis Gonzaga de Ica
** Universidad Nacional Jorge Basadre de Tacna. 

## Kaypipas qhaway
* Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.
* José Antonio del Busto
* José Agustín de la Puente
* Onorio Ferrero
* Rodolfo Cerrón
## Hawa t'inkikuna
* Youtube
* El Comercio
* Libro homenaje a Luis Jaime Cisneros
Witichi mayu

**Witichi mayu** (kastilla simipi: *Río Vitichi*) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Witichi munisipyupi.
Muwriy simi

**Muwriy simi** *(Mòoré)* nisqaqa Kunti Aphrikapi kawsaq Mossi nisqa runakunap rimayninmi. Pichqa hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Ewe simi

**Ewe simi** *(Èʋe / Èʋegbe)* nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Pichqa hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Jonava

**Jonava** (lituwa simipi **Jonava**) llaqtaqa Lituwa mama llaqtapi huk llaqtam. Jonava llaqtapiqa 34 056 runakunam kawsachkanku (2010).

## Yachay tarpuy
* 2 inlisya

## Yachachiy
* Chawpi yachay wasikuna: 8

## Ñaña llaqtakuna
*  **[[Bagrationovsk]]**, Rusya
*  **[[Jõgeva]]**, Istunya
*  **[[Kędzierzyn-Koźle]]**, Pulunya
*  **[[Děčín]]**, Chiksuyu
*  **[[Polotsk]]**, Bilarus
*  **[[Pucioasa]]**, Rumanya
*  **[[Riihimäki]]**, Phinsuyu

## Hawa tinkikuna
* www.jonava.lt
Allqumiyu yura rikch'aq ayllu

**Allqumiyu yura rikch'aq ayllu** *(familia Apocynaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk allqumiyu hina yurakuna:
*anquchi *(Vallesia glabra)*
*chikta *(Bonafousia sananho = Tabernaemontana sananho)*
*uchpawasa sananku (ushpawasha sanango), duchu sananku *(Rauwolfia hirsuta; Rauwolfia tetraphylla; Rauwolfia duchu etc.)*
*sukuba *(Himatanthus sucuuba)*
*uchu chikta *(Tabernaemontana amygdalifolia)*
*uchu sananku *(Bonafousia undulata = Tabernaemontana undulata; Bonafousia sananho = Tabernaemontana sananho; Tabernaemontana sp.)*
*yasipi *(Himatanthus sucuuba)*
*yuraq q'acha-q'acha, yuraq paaq *(Aspidosperma quebracho-blanco)*

## Hawa t'inkikuna
Makhuwa simi

**Makua** icha **Makhuwa simi** nisqaqa huk Bantu rimaymi, Musambikpi Tansanyapipas rimasqa. Kimsa hunuchá rimaqnin kachkan.
Dolores Cacuango

**Dolores Cacuango Quilo,** **Mama Thulurniyuq** sutiyuq warmiqa, icha **Mama Thulu** (1881 watapi paqarisqa San Pablo Urku llaqtapi, Kayampi kitipi, Ikwadurpi, 1971 watapi wañusqa Kayampi llaqtapi) huk  pulitiku warmim karqan, Kayampim.

Kichwa runakunapaqqa hatun ñawpaqman pusaqmi karqan, chayrayku payta *Mama Dulu* nirqankum. Tukuy kawsayninpi kichwa runaman allpankunata kutichinapaq paykuna allpayuq tukunanpaq, runakunawan misti *(mishu)* allpayuqkunata maqanakurqan. Hinallataq mama Tránsito Amaguañawan iskay kawsaypi iskay simipi yachay wasikunatam kamachirqan. Tukuy kawsayninpi allpayuq mistikunam chapaqkunapas Mama Duluta maqaspa qatiykacharqan. Payqa wiñay wakchallam kawsarqan, hinallapas wakchalla huk uchuylla wasipim wañurqan.

Doloresqa nirqan, "pitishka urku uksha shina, kutin wiñakmi kanchik, shinami, urku uksha shinawan pachamamata katachishun", kashna paypak yuyaypi "Imashina inti tayta tukuykunata kunukyachin, nima ashtawan nima pishita, kari-warmikunata, shinallatakmi yachayka tukuykunaman achikyachinka, charikkunata, wakchakunata, amukuna cashpa serviciokunamanpash". 

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Dolores Cacuangomanta (kichwa rimaypi)
Urqukisa yura rikch'aq ayllu

**Urqukisa yura rikch'aq ayllu** *(Loasaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 200-chá 260-chá rikch'aq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
*T'ika kisa *(Cajophora)*
**Urqu kisa *(Cajophora pentlandii)*
**Luma puka t'ika kisa *(Cajophora horrida)*
*Shinwa *(Loasa)*
**Puka shinwa *(Loasa grandiflora)*

## Hawa t'inkikuna
Tránsito Amaguaña

**Tránsito Amaguaña** sutiyuq warmiqa (1909 watapi paqarisqa [Chimpa [La Chimba]](https://qu.wikipedia.org/wiki/Chimpa_%28Kayampi%29) ayllu llaqtapi, Kayampi llaktapi; 2009 watapi wañusqa Chimpapipas) huk ikwaduryanu pulitiku warmim karqan, kayampim. Dolores Cacuangowan, ayllullaqta runakunawanpas maqanakurqan, indihinakunaman allpankunata kutichimunapaq. Hinallapas 1944 watapi Dolores Cacuangowan Ikwadurpi ñawpaq kaq iskay simi yachay wasitam kamarirqan. 1963 watapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñun mamallaktaman rirqan. Chaymanta kutimuspa, Ikwadur hatun pushaqkuna wichq'ay wasimanmi payta churarqan. Paykunaqa Mama Tránsitota *[[Kumunismu|kumunistam]], [[ankalli]]m* nirqan. Hinaspam paykuna iskay simi yachay wasikunata wichq'achirqan. Chaymantam Mama Tránsito tukuy kawsayninpi wasinpi kawsaspa wakcha ayllukunawanmi kawsakurqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez hatun pushakqa payman *[[premio Eugenio Espejo]]* nisqatam qararqan. 2009 watapi wasillaqtanpim wañurqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Tránsito Amaguañamanta (kichwa rimaypi)
Malwa yura rikch'aq ayllu

**Malwa yura rikch'aq ayllu** *(Malvaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 240-chá 250-chá rikch'ana.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:

***[[Malvoideae]]***
* ispa muyu *(Hibiscus)*
* malwa *(Malva)*
* utku yura *(Gossypium)*
***[[Sterculioideae]]***
* kampik *(Theobroma)*
** kakaw *(Theobroma cacao)*
** patas *(Theobroma bicolor)*
** saqsa kuti *(Theobroma ferruginea)*
* siku patasi *(Herrania)*
***[[Tilioideae]]***
* tilu *(Tilia)*
***[[Bombacoideae]]***
* lupuna *(Ceiba)*
* yawar wiqi *(Ochroma)*
* bawbab *(Adansonia)*

## Hawa t'inkikuna

* Sistemática de plantas
Lila Downs

**Ana Lila Downs Sánchez** sutiyuq runaqa (9 ñiqin tarpuy killapi 1968 paqarisqa Oaxaka llaqtapi Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan inlish simipipas. Huk Ranchera takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, mishtika simi karqan.

## Kawsay qillqa
Mamanqa Ana Sánchez ayllu runa mishtika, taytantaq amirika mama llaqtapi paqarisqa Allen Downs. Sutinqa, *Lila* hindipi "grasyasapa warmi" niyta munansi. Indyapitaq *Lila* nisqaqa achkiypa pukllayninsi.

Musuq York llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi 1992 watapi urqhurqa kantu, chanta Taki aranway sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata inlish simipi qillqasqata.  Kay taki kapchiy, Paul Cohen, suticharqa runasimita amirikawa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta. 

Downsqa Oaxaka de Juárez, Oaxaka llaqtakunapim yachay wasiman rirqan. 2002 watapi amirikawa llaqtapi hatun plasapi mikhunata qhatuchkaptin, Julie Taymor sutiyuq kuyu walltay pusaqsi pilikulapi pukllanapaq mink'achirqan, chaymanta Julie Frida sutiyuq pilikulanpim pukllarqan. 

2011 sutiyuq pilikulapim *Mariachi Gringo* sutiyuq warmita pukllarqan, 2012 watapi Guadalajara llaqtapi Ariel Suñayta *(Premio Ariel)* chaskispa.

Lilaqa takinmi, takikunatapas kamarin, lliwninmanta aswan mishtika simipi, saputika simipi hukkunatataq kastilla simipim. Ñawpaq diskunqa *La Sandunga* sutiyuqmi.

## Diskunkuna
### Ñit'isqa phiruru
* 1994 - *[[Ofrenda]]*
* 1996 - *[[Azuláo: En vivo con Lila Downs]]*
* 1999 - *[[La Sandunga]]*
* 1999 - *[[Trazos]]*
* 2000 - *[[Árbol de la Vida]]*
* 2001 - *[[La Línea]]* 
* 2004 - *[[Una Sangre]]*
* 2006 - *[[La Cantina]]*
* 2008 - *[[The Very Best of Lila Downs]] (El alma de Lila Downs)* 
* 2009 - *[[Ojo de Culebra]]*
* 2010 - *[[Lila Downs y La Misteriosa: En París Live à Fip]]*
* 2011 - *[[Pecados y Milagros]]
* [[2015]] - *Balas y chocolate*
* [[2017]] - *Salón, Lagrimas y Deseo*

=== Kuyuq rikch'a waqaychana allwiya ===
* [[2007]] - *Lotería Cantada* (DVD)
* [[2010]] - *Lila Downs y La Misteriosa: En París Live à Fip*

=== Pilikulakuna ===
* [[2007]] - *iTunes- Live Session*

== Pukyumanta willaykuna ==
<references />

== Hawa t'inkikuna ==
=== Kastilla simipi ===

* [http://www.liladowns.com/ Lila Downs.com]
* [https://web.archive.org/web/20110808214648/http://www.lyricstime.com/lila-downs-lyrics.html Letras de canciones] en *lyrics.time''.
Puhili kitilli

**Puhili kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Pujilí*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Puhili kitipi. Uma llaqtanqa Puhili llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Puhili kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.  

## Yachachiy
* Chawpi yachay wasikuna:
** Iskay simipi iskay kawsaypi yachay wasi Hatun Huywa *(Colegio Intercultural Bilingüe Jatun Juigua)*, Yakupampa ayllu llaqtapi
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
* Kilutuwa
* Sinchawasin urqu (*Sinchaguasín*)
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puhili kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
* www.cotopaxi.gov.ec / Puhili kitimanta
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.hoy.com.ec (kastilla simi)
Patas

**Patas**, **Kila** icha **Kula** *(Theobroma bicolor)* nisqaqa huk wayuq sach'am, kakaw sach'aman rikch'akuq.

## Hawa t'inkikuna
Willem Adelaar

**Willem Adelaar** sutiyuq runaqa (1948 watapi paqarisqa Den Haag llaqtapi, Urasuyupi) huk nirlandis simikunamanta yachaqmi.

Willem Adelaarqa Antikunapi rimaykunatam k'uskipayarqan, ahinataq Tarma runasimitam, Pakaraw runasimitapas.

## Qillqasqankuna
*2009 *Unesco Interactive Atlas of the World's Languages in Danger*. (regional editor for South America). Paris: UNESCO.

*2007 *The Languages of the Andes*. con la colaboración de P.C. Muysken. Cambridge language survey. Cambridge University Press. Revised edition. ISBN 9780521368315

*2007 The importance of toponomy, family names and historical documentation for the study of disappearing and recently extinct languages in the Andean region. In: L. Wetzels (ed.), *Language Endangerment and Endangered Languages*. Linguistic and anthropological studies with special emphasis on the languages and cultures of the Andean-Amazonian border area, pp.&nbsp;325–331. Leiden: CNWS.

*2007 Ensayo de clasificación del katawixí dentro del conjunto harakmbut-katukina. En: A. Romero Figueroa, A. Fernández Garay and A. Corbera Mori (eds.), *Lenguas indígenas de América del Sur: Estudios descriptivo-tipológicos y sus contribuciones para la lingüística teórica*, pp.&nbsp;159–169. Caracas: Universidad Católica Andrés Bello.

*2006 The Quechua impact in Amuesha, an Arawak language of the Peruvian Amazon. In: A.Y. Aikhenvald & R.M.W. Dixon (eds.), *Grammars in Contact. A Cross-Linguistic Typology*, pp.&nbsp;290–312. Oxford and New York: Oxford University Press

*1995 Raíces lingüísticas del quichua de Santiago del Estero. In: A. Fernández Garay & J.P. Viegas Barros (eds.), *Actas de las Segundas Jornadas de Lingüística Aborigen*, pp.&nbsp;25–50. Universidad de Buenos Aires.

*1994 La procedencia dialectal del manuscrito de Huarochirí en base a sus características lingüísticas. *Revista Andina, 12:1*, pp.&nbsp;137–154. Cusco: Centro "Bartolomé de Las Casas".

*1987 *Morfología del [[Pakaraw runasimi|quechua de Pacaraos]] *. Lima: Universidad Nacional Mayor de San Marcos.

*1987 Aymarismos en el quechua de Puno. *Indiana,* 11, pp.&nbsp;223‑231. Berlin: Gebr. Mann Verlag.
 
*1982 *Léxico del [[Pakaraw runasimi|quechua de Pacaraos]]*. Lima: Universidad Nacional Mayor de San Marcos: Centro de Investigación de Linguística Aplicada: Documento de Trabajo No. 45.

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa simi

## Hawa t'inkikuna
Jalisco

**Jalisco** nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Jalisco llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Guadalajara, 1.567.924 runa
** Puerto Vallarta, 525.529 runa
** Ciudad Guzmán, 460.155 runa

## Hawa t'inkikuna

* jalisco.gob.mx
Pukara (sut'ichana)

***[[Pukara]]**: maqanakuypaq wasi
***[[Pukara llaqta (Vallegrande)]]**: huk llaqta, Buliwyapi, Santa Krus suyupi
***[[Pukara kantun]]:** huk kantun, Buliwyapi, Santa Krus suyupi
***[[Pukara munisipyu]]**: huk munisipyu, Buliwyapi, Santa Krus suyupi
***[[Pukara (Ikwadur)]]:** huk llaqta, Ikwadurpi, Asway markapi
***[[Pukara kiti]]**: huk kiti, Ikwadurpi, Asway markapi
***[[Pukara kitilli]]**: huk kitilli, Ikwadurpi, Asway markapi, Pukara kitipi
***[[Pukara llaqta (Lampa)]]**: huk llaqta, Piruwpi, Punu suyupi
***[[Pukara distritu (Lampa)]]**: huk distritu, Piruwpi, Punu suyupi
***[[Pukara (mawk'a llaqta, Punu)]]**: huk mawk'a llaqta, Punu suyupi
***[[Pukara mayu (Piruw)]]**: huk mayu, Piruwpi, Punu suyupi
Lampati kantun

**Lampati kantun** (kastilla simipi: *Cantón Lambate*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi. Uma llaqtanqa Lampati (*Lambate*) llaqtam (347 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Illimani - Mururata
* **[[Qucha]]kuna:** Arkhata qucha - Arteza Pata qucha
* **[[Mayu]]kuna:** 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Irupana munisipyu: yupaykuna saywitupas
Killkay mayu

**Qillqay mayu** kastilla simipi: *Río Quilcay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi. Santa mayuman rin. Santa mayuman chaanapaqna Waras markata pullanpa rakin.
Comunidad Andina

**Comunidad andina** shuk mamallaktakunapa tantanakuyka nishpami kan. Chay tantanakuypi chusku mamallaktakunaka tiyan : Ikwadur mamallakta, Piruw mamallakta, Buliwiya mamallakta, Kulumbya mamallaktapash. Chay tantanakuyka 1969 watapi wacharirka. Chili mamallaktaka, 1969 watamanta, 1976 watakaman *Comunidad andina* tantanakuypi karka, shinalla, 1973 watamanta, 2006 watakaman, Winisuyla mamallaktakapash chay tantanakuypi karka.
Rabat

**Rabat**, (Arabya simipi: الرباط, Ar-Ribāṭ) llaqtaqa Maruku mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Kampala mayu

## Wiñay kawsay
Sultán almohade Abd Al-Mumin 1146, *Ribat al-Fath*.

## Waki
### Iñiy
* Muslim, kristianu.

## Rikchakuna

Rikcha:King's palace gate (js).jpg|Rial Palasyu
Rikcha:Porte el had Rabat.jpg|Porte el had Rabat
Rikcha:Rabat, Mohammed V Avenue night view.jpg|Rabat 
Rikcha:Rabat Sale 6.83595W 34.02950N.jpg|Rabat wan Salé.


## Ñaña llaqtakuna
*  Alhir
*  Amman
*  Athina
*  Bethlehem
*  Damasco
*  Honolulu 
*  Istambul
*  Las Palmas de Gran Canaria 
*  Madrid
*  Qahira
## Kaypipas qhaway
* Mohammed VI

## Hawa t'inkikuna

* Official website (inlish simipi)
* Turismo en Rabat (kastilla simipi)
* Visita turística a Rabat (kastilla simipi) 
* Instituto Cervantes (kastilla simipi)
* Qué visitar en Rabat (kastilla simipi)
Concepción (Chili)

**Concepción** nisqaqa Chili mama llaqtapi Biyubiyu suyupi huk hatun llaqtam. *Concepción* llaqtapiqa 261.061 tiyaq kawsachkanku (2002).

## Rikchakuna

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Wiñay kawsay
* Pedro de Valdivia, kamasqa 5 ñiqin kantaray killapi 1550 wata.

## Allpa saywachi
* Biyubiyu mayu

## Ñaña llaqtakuna
* La Plata, Arhintina 
* Monterrey, Mishiku
* Awklanda, Musuq Silanda 
* Wayakil, Ikwadur
* Belén, Palistina 
* Cascavel, Brasil
* Tumipampa, Ikwadur.
* Minnesota, HAS

## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción
* Chili
### [[Yachay suntur]]kuna
* Bío-Bío Yachay Suntur
* Concepción Yachay Suntur
* San Sebastián Yachay Suntur
* Católica de la Santísima Concepción Yachay Suntur
* Desarrollo Yachay Suntur

## Qillqasqankuna
* Ida Stevenson Weldon Vernon (1969) *Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile*, Greenwood Press
* John Milton Nickles, Marie Siegrist (1965) *Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America*, Geological Society of America, v.28

## Hawa t'inkikuna

* Concepción Web (Kastilla simipi)

## Pukyukuna
Sebastián de Belalcázar

**Sebastián de Belalcázar** sutiyuq runaqa (1480 watapi paqarisqa Belalcázar llaqtapi, Ispañapi; 1551 watapi wañusqa Cartagena llaqtapi, kunan Kulumbyapi) huk ispañul kunkistadurmi karqan. Belalcázarqa Dariyin (Darién) llaqtaman rirqan 1514 watapi, chaypi kapitanmi karqan. Francisco Hernández de Córdoba sutiyuq maqanakuqkunata pusaqwan Nikarawa mamallaqtamanmi rirqan, chaypi León llaqtap alkalden akllasqam karqan 1524 watapi. 1532 watapiqa Francisco Pizarrowan Piruw mamallaqtamanmi rirqan, Tawantinsuyuta atinapaq. Atawallpa wañuchisqaña karqaptin, Belalcázar chinchamanmi rirqan. Chaypi kaq Kitu mamallaqtata atirqaspa Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqtam wañuchirqan. 

Chay qhipataq musuqmantam chinchaman rirqan, urin Kulumbyata atinapaq. Wayakil, Neiva, Popayán llaqtakunatam kamarirqan. Hinapas chay watakunapi Awya Yalapi, Ikwadur, Kulumbya suyukunapi achka runakunam Belalcázarrayku wañurqan, unquymanta, yarqaymanta, maqanakuymanta. 1540 watamanta 1551 watakama Carlos V Riyqa payta urin Kulumbyap hatun pusaqnin nirqanmi. 1551 watapi Ispaña mamallaqtaman kutimuchkaspa manaraq kutimurqaspa Belalcázar Cartagena llaqtapi wañurqan.

## Hawa t'inkikuna
*Sebastián de Belalcázarmanta (kichwa rimaypi)
Enrique Delgado Montes

**Enrique Delgado Montes** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

## Takikuna
* El Ronco", vals. 
* El Gatito y Yo 
* El Avispón 
* La Ardillita 

## Kaypipas qhaway
* Los Destellos
* Piruwanu cumbia

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
Awklanda

**Awklanda** kan llaqta Musuq Silandapi. Kan Musuq Silandaq hatunpuni llaqta. 1.4 hunu runa tiyanku chaypi.
Wellington

**Wellington** (inlish simipi) icha **Te Whanga-nui-a-Tara** (mawri simipi) sutiyuq llaqtaqa Musuq Silandap uma llaqtanmi. 

389 700 runa tiyanku chaypi.

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
John Key

**John Phillip Key** kashan Musuq Silandaq kinsa chunka posaqñiqin uma kamayuq National Partiduq kamachiqnin.
Feliciano Ama

**José Feliciano Ama** sutiyuq runaqa (1881 watapi paqarisqa Itzalku llaqtapi, Sentzunat suyupi,  wañusqa Itzalku llaqtapi) El Salvador mama llaqtapi huk pipil chakra runa pusaqsi, ankalli runas karqan.

1932 watapi Pipilkuna hatariptin, Feliciano Ama Itzalkupi pipil chakra runakunatas pusarqan. ichataq Maximiliano Hernández Martínezpa awqaqninkuna pipilkunata atipaspanku, 30.000 runakunatas sipirqanku. Feliciano Amatataq warkurqankus.

## Hawa t'inkikuna

* Miguel Marmol y Óscar Martínez Peñate sobre José Feliciano Ama (eltorogoz.net)
* Comision Cívica Democrática de El Salvador: José Feliciano Ama es un mártir popular
Nihunpi pacha kuyuy (2011)

**[[Nihun]]pi [[pacha kuyuy]] (2011)** nisqaqa 12 ñiqin pawqar waray killapi 2011, 05:46 UTC pachapi qallarirqan, 9.0 graduyuq.

Waranqa runam wañurqan.

* Tinkurachina siwikuna: 38.322°N 142.369°E
* Wañusqakuna: 10,000 runakuna.
Machu inlish simi

**Machu inlish simi** kan simi imata rimaykaq Inlatirrapi 500 watamanta 1100 watakama. Kan musuq inlish simipa tayta simi.
Mauricio Funes

**Carlos Mauricio Funes Cartagena** sutiyuq runaqa (1959 - 2025) huk  mama llaqtayuq karu rikuy willay kamayuq runam, pulitikupas. Salwadurpa umalliqninmi kachkan,  p'unchawmanta pacha.

2009 wata akllanakuypi Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional nisqapaqmi atirqan.

## Kaypipas qhaway
* Salwadurpa wiñay kawsaynin
 
## Hawa t'inkikuna

* Casa Presidencial de El Salvador.
* Mauricio Funes - Tukri llika tiyaynin.
Iskay chunkantin huchha llika

**Iskay chunkantin huchha llika** icha **Iskay chunkaman iskay chunka miraq chayri patmakuq** (kastilla simipi: *sistema vigesimal*) nisqaqa iskay chunkantin huchharayuq huchha llikam. Mishikupi, Chawpi Awya Yalapi indihina rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas.

Kay hinam iskay chunkantin huchha llika:
huk (1) - (iskay chunka kuti) --> iskay chunka (20) - (iskay chunka kuti) --> tawa pachak (400) - (iskay chunka kuti) --> pusaq waranqa (8.000) - (iskay chunka kuti) --> pachak suqta chunka waranqa (160.000) - (iskay chunka kuti) --> kimsa hunu iskay pachak waranqa (3.200.000) - (iskay chunka kuti) --> Suqta chunka tawayuq hunu (64.000.000) - ...

## Rimaykunapi rimakuna
Kay wachuchasqapiqa iskay chunkap huqariyninkunatam rikunki, ima hinam maya simipi, nawa simipipas ninku.

Kay wachuchasqapiqa rikunki ima hinam iskay chunkantin huchha llikapi yupanku. Hawa kaq sinrupiqa *arabya* nisqa chunkantin huchha llikapaq yupa sananchakunam, iskay kaq sinrupitaq maya yupaykunam, kimsa kaq sinrupi maya simipi rimakuna, tawa kaq sinrupi musuq qillqaypi nawa simipi rimakuna, pichqa kaq sinrupitaq klasiku nisqa nawa *(nahuatl)* simipi rimakunam.
Mishisuki rimaykuna

**Mishisuki** icha **Mishe zoke rimaykuna** *(Mixe-Zoque)* nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, urin Mishikupi.

## Huk mishisuki rimaykuna
* Mishi simi (Mixe, *Ayuujk, Ayüük, Ayuhk*): Oaxaca (116.000 rimaqniyuq);
* Suki simi (Zoque, *O'de püt*): Oaxaca, Chiapas, Veracruz, Tabasco (90.000 rimaqniyuq);
Pipil

**Pipil** nisqa runakunaqa El Salvador mama llaqtapi kawsaq, nawat simita rimaq runakunam.

Pipilkunap ñawpa machunkunaqa Mishikumanta hamuq nawa runas karqan. Ñawpa pacha Kuskatan nisqa mama llaqtansi karqan, 1528 watapi Pedro de Alvaradop pusasqan ispañulkunap atipasqansi.

19 kaq pachakwatapi hatun asindadukuna pipilkunap chakrankunata suwarqansi, El Salvadorpa pusaqninkuna kamachiptinsi.

1932 watapi Pipilkuna hatariptin, hiniral Maximiliano Hernández Martínezpa awqaqninkuna 30.000 runakunatas sipirqanku. Itzalkupi pipil pusaq Feliciano Ama sutiyuqtas warkurqanku. Chay *Matanza* nisqarayku aslla Pipilkunas kakun.
Tangled

**Tangled** (inlish simipi: **Tangled**, kastilla simipi: **Enredados**) nisqaqa 2010 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Nathan Greno, Byron Howardmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Frozen
* Frozen II
* Encanto
Rosario Fernández

**Rosario del Pilar Fernández Figueroa** (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ) piruwanu kamachiy amachaqmi warmi pulitika nisqapas. Piruw mama llaqtayuw Taripay amachaqmi.

Tayta: Joffré Fernández Valdivieso.

Tukuy Abya Yalapi ñawpaq kaq warmis kaspa Primera Ministra tukurqan. 

Yachay suntur: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
## Kaypipas qhaway
* Piruw

## Hawa t'inkikuna
* El Comercio
José Antonio Chang

**José Antonio Chang Escobedo ** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan  pulitikupas.

Piruw uma kamayuqpas qarqan.

## Paymanta willasqa mana allin rurasqankuna
San Martín de Porres Yachay Sunturpa Pusaqninmi  karqan achka kuti. Chay kargumanqa llullakuspas chayarqan. Chaypacha yachay sunturpa qullqinkunata suwakurqansi. Alan Garcíap kumisyuntaq nirqan, manam huchallikurqanchu, nispa.

## Suñaykuna
*Gran Cruz de la Orden del Sol del Perú (2011) 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* DesdeElTercerPiso Vida política de José Antonio Chang
* Críticas a Chang Escobedo por Oscar Torres en TercaOpinión
Nawat simi

**Nawat simi** icha **Pipil simi** *(Nawat)* nisqaqa Pipil runakunap rimayninmi, El Salvador *(Kuskatan)* mama llaqtapi rimasqa, nawa rimaykunaman kapuq. 200-llachá mama rimaqninkuna kachkan (Witzapan, Itzalku, Nawitzalku, Kwisnawat munisipyukunapi), 3000 yachakuqkunataq.

## Hawa t'inkikuna

* Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat / the Nawat Language Recovery Initiative
* Nawat language program (inlish simipi) - (kastilla simipi)
* Alan R. King: Simikuna, nawat - kastilla simi
* Ne Bibliaj Tik Nawat: Ken nemi pal tiknutzat ne Tiut - Tuteku ka ikajku, Ne takapiltzin nakak ichan iteku wan ne iikaw puliwik (Yayayku, Chinkasqa Churi)
Hatun Chinusuyu

**Chunsuyu** icha **Chunkuk** (, icha **Chunwa** () icha “*[[Chunwa]]*” (kastilla) nisqaqa anti Asyapi huk mawk'a mama llaqtam. 1948 watamantapacha Chunkuk mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan (1948 Chunwa maqanakuy):
* Chunwa Runallaqta Ripuwlika, Asya allpa pachapi ancha hatun rakinmi;
* Chunwa Ripuwlika (T'aywan) wat'api kaq uchuylla rakinmi.
China uywa

**China** nisqa uywaqa rakhayuq, runtuchanayuq uywam, warmi hina. Chinaqa uñakunata icha runtukunata wachaytam atin.
 Aswan: *china allqu* = perro; *china waywash* = comadreja hembra; *china mulli* = molle hembra; *china qucha*= laguna hembra ( uranpi qucharaq).
 Hinapas, *chiina* = *hipas* = mozallona.
China

*China uywa
*China yura
*P'asñacha

**China** nisqa mama llaqta, qhaway
*Chinallaqta
**China Runallaqta Ripuwlika
**Chunwa Republika (Taywan)
Chunwa (sut'ichana)

**Chunkuk** icha **Chunwa suyu** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

* Chunwa (Chunkuk)
** Chunwa Runallaqta Republika
** Chunwa Republika (*[[T'aywan wat'a]]*)
Pedro Pablo Kuczynski

**Pedro Pablo Kuczynski Godard** (**PPK**, *Piyru Pawlu Kuchinski Qutar*) ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq musikuqmi, pulitikupas, hukllachasqa suyukunayuqpas.  p'unchwmanta Piruwpa umalliqninmi kachkan, 2021 watakama kanan.

2016pi Piruw llaqta umalliqkayta munapan: Qipa tumaypi Kikuwan atipanakunqa. 

2005 watamanta 2006 watakamataq uma kamayuqmi.

2001 watamanta 2002 watakama wan 2004 watamanta 2005 watakama Piruwpas Musiku ministrunmi karqan.

1980 watamanta 1982 watakama Piruwpas Micha wan Qhuya ministrunmi karqan.

Pirwanukuna Wakinchaypaq (Peruanos Por El Kambio, PPK) nisqa partidupi wankurisqa kaspa, 2016 watapi umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan Gana Perú nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan.  akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 50,12-%-ninwan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Llika tiyaynin
* Tukri rakiqunan, Twitter nisqapi
* (inlish simipi) Pedro Pablo Kuczynskita tapupayay *[[Newsweek]]*, 

## Pukyukuna
Elizabeth Taylor

**Elizabeth "Liz" Taylor**, **Elizabeth Rosemond Taylor** chiqap sutiyuq warmiqa (  paqarisqa Hampstead, London -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan.

 

## Hawa t'inkikuna

* Elizabeth Taylor en IBDb - Internet Broadway Database (inlish simipi)
* Elizabeth Taylor - Club de fans
* Elizabeth Taylor (kastilla simipi)
* Filmografía en Film Affinity
* Elizabeth Taylor habla sobre su diabetes
Chinu simi

**Chunwa simi, Han simi** () icha **Chun simi** () nisqaqa Chunwa mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Lliw tiksimuyuntinpi rimaykunamanta aswan rimaqkunayuqmi, lluna iskay pachak hunu rimaqninmi.

**Sikllalla Han siq'i llumpa**

Kaymi chinu simip k'iti rimayninkuna:
* Kuwan simi (官話 / 官话), 836 hunu rimaq.
* Llu simi (吳語 / 吴语), 77 hunu rimaq.
* Min simi icha Min rimaykuna (閩語 / 闽语), 70 hunu rimaq.
* Yuyit simi (粵語 / 粤语), 55 hunu rimaq.
* Qin simi (晉語 / 晋语), 45 hunu rimaq.
* Siyan simi icha Hunan simi (湘語 / 湘语), 36 hunu rimaq.
* Khayik-kiya simi (客家話 / 客家话), 34 hunu rimaq.
* Kam simi (贛語 / 赣语), 31 hunu rimaq.
* Huyi simi (徽語 / 徽语), 3,2 hunu rimaq.
* Kuwiy P'iyin simi (平話 / 平话), 3,5 hunu rimaq.
Kuryu

**Kuryu**, **Kuriw**, **Cm** (musuq latin simipi: *Curium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Patan Kurya

**Chincha Kurya, Pata Kurya** icha **Chincha Chusun**qa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Piongyang llaqtam.
Thunq'i

**Thunq'i** nisqaqa chun simipaq romanuchanam achka chun rimaykunapaqmi, 7 ñiqin pachakwatap chun siminpa t'uqyayninpaqmi rurasqa. Thunq'ipi mana samaychasqa kunkawakinkunaqa ([p], [t]) kay hinam *b*, *p*, ... qillqasqa, kunkayuq kunkawakinkunataq ([b], [d]) kay hinam *bh*, *dh*, ... qillqasqa. 

Han siq'i llumpataq manam t'uqyana qillqachu, ichataq sut'i qhawachinam. 

#### Onsets/Initials
Kay sananchakunaqa manam Qhichwa simi hinachu.

## Kaypipas qhaway
* , thunq'ipi tiksisqa.
Zsa Zsa Gabor

**Sári Gábor** sutiyuq warmiqa icha Zsa Zsa Gabor (*  paqarisqa Budapest llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi), huk aranwaypi, kuyu walltaypi, ñawikaruypipas pukllaqmi karqan, Unriya-Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Taytan: Vilmos Gábor;  Maman: Janka Tilleman.

Ñawqa runa: Burhan Belge (1937-1941), Conrad Hilton (1942-1947), George Sanders (1949-1954), Herbert Hutner (1962-1966), Joshua S. Cosden, Jr. (1966-1967), Jack Ryan (1975-1976), Michael O Hara' (1976-1982), Felipe de Alba (1983), Frédéric Prinz von Anhalt (1986-).

## Pilikulakuna
* We're not married (No estamos casados) 
* Moulin Rouge (1952) 
* Lili
* Touch of Evil (Sed de mal).
* The Girl in the Kremlin 
* Sangre y luces (1954). 

## Kaypipas qhaway
* Cannes

## Hawa t'inkikuna

* Zsa Zsa Gabor Fansite {inlish simipi)
Hatun Han suyu

* T'a Han qhapaq llaqta (206 BCE–220 CE, ), Chunwa Han dynasty
** Ch'in Han ()
* Tay Han suyu (), Urin Kuryu
** Tay Han qhapaq llaqta (1897–1910, ), Nihunpa Kuryu
Chunwa runa

**Chunwa runa** () nisqakunaqa tukuy Chunwa mama llaqtayuq kaq runantinmi, han runapas ima runa llaqtapas.
Juan Manuel Santos

**Juan Manuel Santos Calderón** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Bogotá llaqtapi - ) Kulumbya mama llaqtayuq musikuqmi, pulitikum kachkan. 

2010 watamanta 2014 watakama Kulumbyapa umalliqninmi karqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2016 watapiqa chiqniq. 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna

* Biografía por Fundación CIDOB
Dilma Rousseff

**Dilma Vana Rousseff** sutipaq warmiqa (*14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1947 paqarisqa Belo Horizonte llaqtapi - ). Brasil mama llaqtaq musiku yachaqmi, pulitiku wan Umalliq. 

2011 watamanta 2014 watakama ñawpaq kuti Brasilpa Umalliqnin karqan.

Tayta: Pedro Rouseff; Mama: Dilma Koimbra Silva Ñawpaq runa: Cláudio Galeno de Magalhães Linhares (1967-1969) / Carlos Franklin Paixão de Araújo (1969-2000)
Wawakuna:  Paula Araújo Rousseff de Covolo.

Yachaywasi:  Grupo Escolar Marcílio Dias 

Alma mater: Universidad Federal de Minas Gerais, Universidad Federal de Río Grande del Sur
## Kaypipas qhaway
* Brasil

## Hawa t'inkikuna

### [[Portugues simi]]pi
* Biografía de la Presidenta Dilma Vana Rousseff en la página web de la Presidencia de Brasil.
### [[Kastilla simi]]pi
* Biografía por Fundación CIDOB
Muwa

**Muwa** nisqakunaqa *(familia Dinornithidae)* tiyaykuq karqanku Musuq Silandapis. Karqankuchiq chunka ukniyuq rikch'aq ch'uspira ancha hatun p'isqu, mana phawaqchu. Kunan tukuy muwakuna wañusqankum. 

## Hawa t'inkikuna
Kiya

**Kiya** nisqa pisqukunaqa *(Nestor notabilis)* kanku hatun rikch'aq wiqrukunaq tiyaspa Musuq Silandapi.

## Hawa t'inkikuna
Kiwi yura

**Kiwi yura** nisqaqa huk wayuq yuram, waska yuram, q'umir rurunkuna kiwi nisqam.

## Hawa t'inkikuna

* Purdue University NewCROP (inlish simipi)
* NCBI's taxonomy browser (inlish simipi)
Kiwi p'isqu

**Kiwi p'isqukuna** icha sapa simi **kiwikuna** ch'uspiraspa p'isqukuna Musuq Silandapi tiyaspa, rikch'anapi ***Apteryx*** rikch'aq ayllupiwan **Apterygidae**.
Sinkiyan Uyq'ur

**Sinkiyan [[Uyq'ur runa|Uyq'ur]] Autonomous Region** (Uyq'ur simipi: ; ) icha **Quriq'ar** (uyq'ur simipi: , ULY: Qurighar; ) nisqaqa Chunwa Runallaqta Republikap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Ürümqi llaqtam.
Runtuy

**Runtuy** (kastilla simipi: *San Juan de Rontoy*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Antonio Raymondi pruwinsyapi, Anqash suyupi, Runtuy distritup uma llaqtanmi. 

## Kaypipas qhaway
* Yuraq Hanka
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Runtus

**Runtus** (kastilla simipi: *Rondos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Runtus distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waywash walla
* Tinku Mariya mama llaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Siwya

**Siwya** (kastilla simipi: *Sivia*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Ayakuchu suyupi, Wanta pruwinsyapi, Siwya distritup uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Piene mayu / Apurimaq mayu

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Millq'uti

**Millq'uti** icha **Tunquchu** nisqaqa (latin simipi: *Oesophagus*, grigu simimanta *Οισοφάγος*) simimanta hiq'iman pusaq mikhunata pusaq yawrim, pila hinam.

## Hawa t'inkikuna
Hatun tunqur

**Hatun tunqur** nisqaqa (latin simipi: *Trachea*, grigu simimanta *Τραχεία*) simimanta surq'anman pusaq samayta pusaq yawrim, pila hinam.

## Hawa t'inkikuna
Tunqur muqu

**Tunqur muqu** nisqaqa (latin simipi: *Larynx*, grigu simimanta *Λάρυγξ*) millp'utita millq'utiwan hatun tunqurwanpas t'inkiq runap kurku yawrinmi.

## Hawa t'inkikuna
Millp'uti

**Millp'uti** nisqaqa (latin simipi: *Pharynx*, grigu simimanta *Φάρυγξ*) simip ukhunmi, qalluyuq, millp'unapaq. Millq'utiwanqa hatun tunqurwanpas tunqur muqum t'inkin.

## Hawa t'inkikuna
Siwuk

**Siwuk** (*Setaria italica*; ) icha **qik** () nisqaqa huk riwi yuram. Chunwapi ñawpa pacha Q'illu mayu pacha (, ) nisqamantapacha tarpunku. Murunkunatam yanuspa mikhunku. Kinwa hina siwuktapas yanunku.

## Hawa t'inkikuna
César Atawallpa Rodríguez

**César Rodríguez Olcay** icha **César "Atawallpa" Rodríguez Olcay** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi yarawi qillqaq runam karqan.

Yaya: César Rodríguez; Mama: Mercedes Olcay.

Uma kallpatsaq: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
### Yarawi
* La torre de las paradojas (1926) **Llutaq niraykuna pukara**
* Poemas (1940) **Harawikuna**
* Sonatas en tono de silencio (1966) **Upallaqnaw waqarinakuna**
* Los últimos versos (1972). **Ushakaq rimarikuna**

### Kawsay rikch'a
Dios no nos quiere (1973). **Apuyaya munamantsiktsu**

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
 
## Hawa t'intikuna
Puruma mayu (Chuqichaka)

**Puruma mayu** (kastilla simipi: *Río Poroma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Puruma munisipyupi, Puruma kantunpi.
Maran mayu (Buliwya)

**Maran mayu** (kastilla simipi: *Río Maran mayu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi.
Oswaldo Reynoso

**Jorge Oswaldo Reynoso Díaz** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtapi qillqaq runam, kastilla simipi qillqaq. Icha sutin: *Hurhi Uswalyu Rinoso Liyas*

Yayaː Luis Reynoso; Mamaː Rosa Díaz.

Mama Llaqtap San Agustín Yachay Sunturninpim yachaqarqan.

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'a
**Los inocentes o Lima en Rock* (1961) Llunpaqkuna manaqa Limaq aytiypi
**En octubre no hay milagros* (1966) Sara tarpuy killapi manamanta paqariq kanchu
**El escarabajo y el hombre* (1970}  Urunquy runantin
**En busca de Aladino* (1993)        Alayinuta ashikur
**Los eunucos inmortales* (1995)     Mana wañuq quruntannaqkuna
**El goce de la piel* (2005)         Qara mishkipaakuy
**Las tres estaciones* (2006)        Kinsa mita.

### Yarawi
**Luzbel* (1955) Sumaq k'anchaq

## Kaypipas qhaway
*  Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna