open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miguel Grau

**Miyil Raw Siminaryu** (*Miguel María Grau Seminario*, Kastilla simipi),"Hatun quchapa chiqa runan" riqsisqa sutiyuq ("*Caballero de los Mares*") , sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin anta situwa killapi 1834 paqarisqa Piwra llaqtapi, Piruwpi - † 8 ñiqin kantaray killapi 1879 wañusqa Punta Angamos llaqtapi, Buliwyapi), Piruw Wamp'u awqaq suyupi, llaqta pusaqpas, Piura apulliq awqarqan. 

Yaya:  Juan Manuel Grau y Berrío// *Huwan Manuwil Raw Wiriyu*;  Mama: María Luisa Seminario y del Castillo //*Marya Luwisa Siminaryu Kastillupa*.

Warmi: Dolores Cabero y Núñez// *Yuluuris Kawiru Nuuñis* (1867-1879).

## Salitripaq Wañuchinakuy
Chili, unaypita hinchikarkur, hatikarqan Wuliwiyapa pachankunaman. Piruwmansi Pisawapa yaykamurqan. Chili ripukusqan salitrita, Inlatirra yanaparqan. Hatuchaq musuq wamp'ukunawan qatikacharqan Waskarta, Raw pusarqan kay wamp'uta. 8.10. 1879, Anqamus ninqanchun achka Chili wamp'ukuna intur taqmayarqan Waskarta. Chaypim Raw, qhipa qucha awqa pusaqkunapis wañuchkarqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu
* Piruwpa Kunrisun 
## Hawa t'inkikuna

* Página oficial de la Marina de Guerra del Perú
* Heroes Nacionales - Miguel Grau Seminario
* Miguel Grau: el Caballero de los Mares
* Miguel Grau: Ejemplo de ser peruano
* Archivos de Guerra Inéditos de Grau
* Personajes, Miguel Grau Seminario
* El Legendario Caballero de los Mares
* Miguel Grau y el Combate de Angamos
* 27 de Julio - Natalicio del Gran Almirante
* Todo el Peru recuerda a Miguel Grau
* Casa Museo Almirante Miguel Grau 
* Linaje de Miguel Grau Seminario
Francisco Bolognesi

**Francisco Bolognesi Cervantes**, "*Gran Marisco del Perú*", sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Arica llaqtapi, Piruwpi), Piruw Awqaq suyupi, pulitikupas. 

Tayta:  Andrés Bolognesi;   Mama: Juana Cervantes Pacheco.

Warmi: 
Wawakuna: Enrique wan Augusto (wañusqa 1881)

Yachaywasi: Colegio Seminario de San Jerónimo (Ariqipa).

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Allpa awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna
José Quiñones

**José Abelardo Quiñones Gonzáles**, "*Gran General del Aire de la Fuerza Aérea del Perú*", sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin ayriway killapi 1914 paqarisqa Pimentel llaqtapi, Piruwpi - † 23 ñiqin anta situwa killapi 1941 wañusqa Quebrada Seca llaqtapi, Ikwadurpi), Piruw Phawaq awqaq suyupi, militarpas. 

Tayta:  José María Quiñones Arízola;  Mama: María Juana Rosa Gonzáles.

Yachaywasi: Colegio Nacional San José (Chiclayo).

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Phawaq awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

* Fuerza Aérea del Perú
* Alas de gloria
* Biografia
Serapio Calderón

**Serapio Calderón Chirinos** sutiyuq runaqa (*1843 paqarisqa Pawqartampu llaqtapi - †   wañusqa Qusqu llaqtapi) huk piruwanu taripay amachaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta:  Mariano A.Calderón; Mama: Beatriz Chirinos.

Warmi: Margarita Almanza OblitasChurinkuna: Beatriz, Edelmira wan Guillermo.

## Qillqasqankuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
* Qusqu

## Hawa t'inkikuna
* * (NY Times inlish simipi)
Juan Reynoso

**Juan Máximo Reynoso Guzmán** sutiyuq runaqa, "Cabezón" qayay sutiyuq (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. Kunan pachaqa Universitario de Deportes sutiyuq klubpa pukllaykamachiqninmi kachkan.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
### [[Inlish simi]]pi
* Estadísticas de Juan Reynoso en los clubes 
* Estadísticas de Juan Reynoso en la Selección Peruana
Walther Nernst

**Walther Hermann Nernst** ( paqarisqa Briesen (Westpreußen) llaqtapi, Prusyapi  -   wañusqa Zibelle, Oberlausitz suyupi Alimanyapi) huk  mama llaqtayuq kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqmi qarqan. 

1920 Nobel suñaytas chaskirqan (chaqllisinchipi hampi yachaypipas).

## Hawa t'inkikuna

* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1920 (inlish simipi)
Fritz Haber

**Fritz Haber** (*  paqarisqa Breslau  llaqtapi - †   wañusqa Basel llaqtapi); huk  mama llaqtayuq Chaqllisinchi yachaq qarqan. 

 1918 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).

Taytan: Siegfried Haber; Maman: Paula. Warmin: Clara Immerwahr (1901–1915; 1 churi) / Charlotte Nathan (1917–1927; 2 churinkuna). Churi: Hermann.

Yachaywasi: 

Alma mater: Heidelberg Yachay sunturnin.

## Kaypipas qhaway
* Robert Bunsen
* August Wilhelm von Hofmann
* Carl Bosch
* Max Born

## Hawa t'inkikuna

* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1918 (inlish simipi)
* "The Synthesis of Ammonia from its Elements", cátedra por el Premio Nobel, 2 de junio 1920 (inlish simipi)
* Grandeza e decadência de Fritz Haber.Biografía de Fritz Haber escrita por Arkan Simaan para la Sociedade Portuguesa de Química. (purtugal simipi)
Norberto Alonso

**Norberto Osvaldo Alonso** (*  paqarisqa Vicente López llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupakuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Mario Kempes

**Mario Alberto Kempes Chiodi** sutiyuq runaqa, icha "El Matador" (* 15 ñiqin anta situwa killapi 1954 paqarisqa Bell Ville llaqtapi, Córdoba suyupi, Arhintina mama llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Klubkuna
### Huq Divisyun

### Mama llaqta Kupakuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

### Resúmen estadístico

## Suñay
### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna (Pukllaykamachiq)

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

### Suñaykuna
 

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Kaypipas qhaway
* River Plate

## Hawa t'inkikuna

* IFFHS
*  Archivo
* Futbolpasion
* Columna en espndeportes
José Faustino Sánchez Carrión

**José Faustino Sánchez Carrión Rodríguez** sutiyuq runaqa (* 13 &ntilde;iqin hatun puquy killapi 1785 watapi paqarisqa Wamachuku llaqtapi - † 2 &ntilde;iqin inti raymi killapi 1825 watapi wañusqa Lima llaqtapi), huk piruwanu ankallis wan pulitiku karqan.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1781 watapi ankallikurqan. Sociedad Académica de Amantes del País .

Tayta: Agustín Sánchez Carrión;  Mama: Teresa Rodríguez y Ledesma.

Warmi: María Josefa Antonia Dueñas   Wawakuna:
## Qillqaskuna
### Kastilla simipi
* Cartas del Solitario de Sayán

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun
* José Faustino Sánchez Carrión Yachay Sunturnin

## Hawa t'inkikuna

* Educared (kastilla simipi)
* Pensamiento (kastilla simipi)
Antonio Machado

**Antonio Cipriano José María y Francisco de Santa Ana Machado Ruiz**, *Antonio Machado*, sutiyuq runaqa  (* 26 ñiqin anta situwa killapi 1875 paqarisqa Sevilla llaqtapi - 22 ñiqin hatun puquy killapi 1939 Collioure wañusqa llaqta ñiqpi), huk  mama llaqtap qillqaqmi yachaqpas karqan.

Tayta:  Antonio Machado Álvarez "Demófilo"; Mama: Ana Ruiz  

Warmi:  Leonor Izquierdo.

## Qillqasqankuna
* Soledades (1903) **Hapallankaykuna**
* Soledades, Galerías y Otros poemas (1907) **Hapallankaykuna, unay kanchakuna huk harawikunawan**
* Campos de Castilla (1912) **Kastilla haapakuna**
* Poesías completas* ([[1917]]) *'Paqtashqa harawinakuna**
* Nuevas canciones'' ([[1924]]) ** Mushuq qutsukuna**
* Poesías completas'' [[1928]] wan [[1933]] **Putsunninnaq harawinakuna'''

; May rimayta imaypis qatirqaatsu

: May rimayta imaypis qatirqaatsu
:manachaq runakunapa yarpayninchaw
: haqirishkaallaatsu qutsuuta; 
:nuqallaa chushu patsakunata kuyaa
: mana lasaqkunata kuyapakuqkunatapis
:taqshanapa pushuqayninkunanaw.
::Llinpikuqta rikayta yachallaa
: rupaypita pukaspitawan, paariyta
: anqash hunaq uranchaw, tusktsuy
: illaqllapita pakikaskillayta.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Pablo Picasso
* Joan Manuel Serrat

## Hawa t'inkikuna

*Centenario de Machado en Soria.
*Retrato biográfico: Antonio Machado, el diálogo con el inconsciente.
*Poética de Antonio Machado.
*Colección de Poemas de Antonio Machado
*Antonio Machado en Soria.
*Biografía y poemas de Antonio Machado.
* Cronología de  Antonio Machado.
*Antonio Machado In Memoriam
*Poetas Andaluces - Biografía y poemas de Antonio Machado
*Antología poética
*Traducción a LSE. Video del poema "A un olmo seco" traducido a la LSE (lengua de signos española) 
*Los artículos de Antonio Machado en La Vanguardia 
*parte de la obra del Poeta Antonio Machado
Abraham Valdelomar

**Pedro Abraham Valdelomar Pinto** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ika llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Wamanqa llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtayuq qillqaqmi, willay kamayuq, simi yachaqpas qarqan. 

*[[El Caballero Carmelo]], [[Los hijos del Sol]]* nisqa  kawsay rikch'akunatam qillqarqan.

Taytan: Anfiloquio Valdelomar Fajardo  Maman: Carolina Pinto.

## Qillqasqankuna
### Munay qillqa
* La Ciudad de los Tísicos (1911) 
* La Ciudad Muerta (1911)
* La Mariscala, biografía novelada de Francisca Zubiaga (1803-1835),
* El Caballero Carmelo* ([[1918]]) 
* Los hijos del Sol* (1921)

### Harawi
* La casa familiar
* En mi dolor pusisteis
* Tristitia

### Aranway
* 1914 El vuelo (Drama inspirado en el vuelo de Carlos Tenaud pionero de la aviación peruana)
* 1916 Verdolaga (Tragedia de la que solo se conservan fragmentos)
* Palabras (Tragedia modernista y alegórica en 1 acto)

### Payyuyay
* 1910 Con la argelina al viento (crónicas)
* 1917 Ensayo sobre la psicología del gallinazo
* 1917 Con la argelina al viento
* 1918 Belmonte, El Trágico. Ensayo de una estética futura a través del arte nuevo

* Los ojos de Judas
* Yerba Santa
* El vuelo de los cóndores
* El hipocampo de oro
* Hebaristo, el sauce que murió de amor
* El círculo de la muerte
* El sueño de San Martin

## Qhichwaman t'ikrasqa
* Abraham Valdelomar: *El caballero Carmelo. Edición bilingüe*. Qhichwaman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2007.

## Willay pukyukuna
* Manuel Miguel de Priego: * El conde Plebeyo. Biografía de Abraham Valdelomar*, Fondo Editorial del Congreso del Perú, Lima, 2000. ISBN 9972755272

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Biografías y vidas
*  información biográfica sobre Valdelomar en pdf
* Fotos
Alfonso Ugarte

**Alfonso Ugarte y Vernal**,  sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin anta situwa killapi 1847 paqarisqa Iquique llaqtapi, Tarapaka suyupi, Piruwpi - † 7 ñiqin inti raymi killapi 1880 wañusqa Arica llaqtapi, Piruwpi), Piruw Awqaq suyupi, pulitikupas. 

Tayta:  Narciso Ugarte;   Mama: Rosa Vernal.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Allpa awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna
Leoncio Prado

**Liyunsu Prayu Qutirris** (*Leoncio Prado Gutiérrez*, Kastilla simipi),  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wanuku llaqtapi, Piruwpi - † 15 ñiqin anta situwa killapi 1883 watapi wañusqa Wamachuku llaqtapi, Piruwpi),  mama llaqtayuq Wamp'u awqaq suyupi wan pulitiku qarqan. 

Taytan: Maryanu Inasyu Prayu (Mariano Ignacio Prado);  Maman: Mariya Awilina Qutirris Kurtís (María Avelina Gutiérrez Cortés).
 Kuwa qispinanpaq yanapakuran ispañakikunata maqar.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

*Leoncio Prado
*Ejército del perú, Leoncio Prado
*Web oficial del Colegio Militar Leoncio Prado
Mariano Melgar

**Mariyanu Lurinsu Milyar Walyiwisu** (*Mariano Lorenzo Melgar Valdivieso*) sutiyuq runaqa (* 10 ñiqin chakra yapuy killapi 1790 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi - † 12 ñiqin pawqar waray killapi 1815 wañusqa Umachiri llaqtapi, Puno suyupi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, harawi simi yachaqpas karqan. *[[Elegías]], [[Carta a Silvia]]* nisqa  kawsay rikch'akunatam qillqarqan.

Tayta: Juan de Dios Melgar Sanabria Mama:  Andrea Valdivieso Gallegos

## Qillqasqankuna
* **Llakillkukuna** (Elegías) 
* **Warmipaq Chunkatawi** (Soneto a la Mujer) 
* **Chuntawi** (Soneto) 
* **Harawi** (Yaravì)
* **Silwiyapaq qillqallku** (Carta a Silvia)

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Los poetas (kastilla simipi)
* Mayor información biográfica de Mariano Melgar
* Poesía de Melgar 
* Fábulas de Mariano Melgar
Pedro Infante

**José Pedro Infante Cruz**, *El Ídolo de Guamuchil*,  sutiyuq runaqa (*18 ñiqin ayamarq'a killapi 1917 paqarisqa Mazatlán llaqtapi, Mishikupi  - 15 ñiqin ayriway killapi 1957 wañusqa Mérida llaqtapi) huk   mama llaqtayuq Ranchera takiqsi qarqan, runaqa takiqmi,  simi kastilla qarqan. 

Taytan: Delfino Infante García;  Maman: Refugio Cruz Aranda.Warmikuna: María Luisa León / Lupita Torrentera / Irma Aguirre Martínez.Churinkuna:
Guadalupe Infante López. 
Dora Luisa Infante León.
Graciela Margarita, Pedro wan Guadalupe Infante Torrentera.
Irma Infante Aguirre. 

## Pilikulakuna

### Diskukuna
*Discografía Años 1940s
*Discografía Año 1950
*Discografía 1951-1953
*Discografía 1954-1957

## Videukuna
* Recordando a Pedro Infante y Jorge Negrete en youtube

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Página Oficial.
* Aniversario Luctuoso
* Biografía y Videos
* Pedro Infante en ILCE
* 
* Biografía, fotos y noticias de Pedro Infante en ''Biosstars''
*  Biografía de Pedro Infante en ''Univisión''
* Pedro Infante interpretando "Amorcito Corazón""*
* [https://web.archive.org/web/20181215222627/http://www.lafarandula.com/biopedro.htm Pedro Infante en *La Farándula.com'']
* Tributo a Pedro Infante en su 50 Aniversario luctuoso
* Homenaje a PEDRO INFANTE genero musical del mariachi
* Diario de Yucatán, 16 de abril de 2007.
* Algunas letras de sus canciones (español)
* Así era Pedro Infante: Sitio dedicado en homenaje a esta gran estrella mexicana
* Página de Pedro Infante
Bartolomé Herrera

**Bartolomé Herrera** sutiyuq runaqa (* 1808 paqarisqa Lima llaqtapi - † 1864 wañusqa Ariqipa llaqtapi), huk piruwanu filusufu, tayta kura wan pulitiku karqan.

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Yachaq

1861 watamanta Ariqipa Uwispu
## Qillqaskuna
### Kastilla simipi
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
*
Manuel Salazar

**Manuel Salazar y Baquíjano **  sutiyuq runaqa (*24 ñiqin anta situwa killapi 1777 paqarisqa Lima llaqtapi - † 7 ñiqin ayamarq'a killapi 1850 wañusqa Lima  llaqtapi) huk piruwanu agrikultur wan pulitiku.

Tayta: José Antonio Salazar y Breña
Mama: Francisca Baquíjano y Carrillo de Córdova

Warmi: 
Wawakuna: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
Oscar Arias

**Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez** sutipaq (* 13 ñiqin tarpuy killapi 1940 watapi paqarisqa Heredia (Kustarika) llaqtapi - ). Kustarika mama llaqtapi tariapay amachaq, musikuq wan pulitiku runa qarqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1987 watapiqa chiqniq. 

1986 watamanta 1990 wan 2006 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Kustarikapa Umalliqnin karqan.

Yaya: Juan Rafael Arias Trejos, Mama: Lylliam Sánchez Cortés Ñawpaq warmi: Margarita Penón Góngora (1973-2005) / Suzanne Fischel (2012-) Churinkuna: (2) Silvia wan Óscar Felipe.

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Kustarika)

## Hawa t'inkikuna

* La Prensa Libre Online
* Kevin Casas naufragó en tormenta política
* La Prensa Libre Online
* Frente Amplio
* Biografía por Fundación CIDOB
Raúl González

**Raúl González Blanco**, **Raúl** sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin inti raymi killapi 1977 paqarisqa Madrid (Ispaña) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.

Tayta:     ; Mama:

Warmi:  Mamen Sanz (30 ñiqin inti raymi killapi  1999 watamanta). Churinkuna: Jorge (*2000), Hugo (*2002), Héctor wan Mateo (*2005).

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

(*) Incluyendo la Selección Española de Fútbol

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Ispaña) 

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
** Ficha con la Selección Española
José Gálvez Egúsquiza

**José Gálvez Egúsquiza** sutiyuq runaqa (* 17 &ntilde;iqin pawqar waray killapi 1819 watapi paqarisqa Celendín llaqtapi - † 2 &ntilde;iqin aymuray killapi 1866 watapi wañusqa Qallaw llaqtapi), huk piruwanu Taripay amachaqmi wan pulitiku karqan.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 2 Aymuray killa  1866 watapi .

Tayta: José Gálvez Paz;  Mama: María Manuela Egúsquiza.

Warmi: Ángela Moreno y Maíz  Churikuna: José Gálvez Moreno.

Yachaywasi: Colegio de Ciencias y Artes (Kashamarka)
## Qillqaskuna
### Kastilla simipi
* 
## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
Johnny Weissmuller

**Peter Johann Weissmüller Kersch** sutiyuq runaqa, icha **Johnny Weissmuller** (*  paqarisqa Timişoara llaqtapi Rumanya mama llaqtapi - †  wañusqa Acapulco llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  kurku kallpanchaq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.

Weissmullerqa wañurqan 1984 watapis.

Taytan: Peter Weißmüller ; Maman: Elisabeth Kersch.Warmikuna:  Maria Brock Mandell Bauman
(1963-1984) Allene Gates (1948-1962)Beryl Scott (1939-1948)Lupe Vélez(1933-1939)Bobbe Arnst (1931-1933)Camilla Louiee (? - ?).Churinkuna: (3), Johnny S. Weissmuller, Jr. (23.IX.1940 - 27.VII.2006), Wendy Anne Weissmuller (1.VI.1942 - ), wan Heidi Elizabeth Weissmuller (31.VII.1944 - 19.XI.1962).

## Pilikulakuna
**Glorifying the American Girl* (1929)   
**Crystal Champions* (1929)   
**Tarzán de los monos* (*Tarzan the Ape Man*) (1932)
**Tarzán y su compañera* (*Tarzan and His Mate*) (1934)
**La Fuga de Tarzán* (*Tarzan Escapes*) (1936)
**Tarzán y su hijo* (*Tarzan Finds a Son!*) (1939)
**El Tesoro de Tarzán* (*Tarzan's Secret Treasure*) (1941)
**Tarzán en Nueva York* (*Tarzan's New York Adventure*) (1942)
**El Triunfo de Tarzán* (*Tarzan Triumphs*) (1943)
**Tarzán el temerario* (*Tarzan's Desert Mystery*) (1943)
**Tres días de amor y fe* (*Stage Door Canteen*) (1943)  
**Tarzán y las amazonas* (*Tarzan and the Amazons*) (1945)
**Swamp Fire* (1946)
**Tarzan and the Leopard Woman* (1946)
**Tarzan and the Huntress* (1947)
**Tarzán y las sirenas* (*Tarzan and the Mermaids*) (1948)
**Jungle Jim* (1948)
**The Lost Tribe* (1949)
**Mark of the Gorilla* (1950)
**Captive Girl* (1950)
**Pypmy Island* (1950)
**Fury of the Congo* (1951)
**Jungle Manhunt* (1951)
**Jungle Jim in the Forbidden Land* (1952)
**Voodoo Tiger* (1952)
**Savage Mutiny* (1953)
**Valle de los caníbales* (*Valley of Head Hunters*) (1953)
**Killer Ape* (1953)
**Jungle Man-Eaters* (1954)
**Cannibal Attack* (1954)  
**Jungle Moon Men* (1955)  
**Devil Goddess* (1955)  
**The Phynx* (1970)
**Won Ton Ton, el perro que salvó a Hollywood*  (*Won Ton Ton, the Dog Who Saved Hollywood*) (1976)

## Suñaykuna
* Quri Medalla | Apuwasinyuq pukllaykuna 1928 Amsterdam | 100 Libres
* Quri Medalla  | Apuwasinyuq pukllaykuna 1928 Amsterdam | 4x200 Libres
* Quri Medalla  | Apuwasinyuq pukllaykuna 1924 Paris | 100 Libres
* Quri Medalla  | Apuwasinyuq pukllaykuna 1924 Paris  | 400 Libres
* Quri Medalla  | Apuwasinyuq pukllaykuna 1924 Paris | 4x200 Libres
* Champi Medalla  |Apuwasinyuq pukllaykuna 1924 Paris | Waterpolo
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Wayt'ay
* George Reeves

## Hawa t'inkikuna

*Ufisyal website
*Johnny Weissmüller 1904-1984 (Fan site con biografía y fotos)
*Louis S. Nixdorff, 1928 OLYMPIC GAMES COLLECTION, 1926-1978 - Archives Center, National Museum of American History, Smithsonian Institution. 
*Lista de pasajeros del barco que trajo a los Weissmüller a la Isla Ellis
Juan Carlos Oblitas

**Juan Carlos Oblitas Saba** sutiyuq runaqa, icha Ciego (*  paqarisqa Mullintu llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Warmi: Virginia Villamarín,  Churinkuna: 3 (Gisella (p.1972), Juan Fernando (p.1973) y Vanessa (p.1981)).

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aq

#### Mamallaqtapura kupakuna

#### Mama llaqta kampiunatukuna
*Subcampeón de la Awya Yala Libertadores Kupa con Universitario de Deportes - 1972

### Piluta Pukllaykamachiq

#### Mama llaqta kampiunatukuna

#### Mama llaqta kampiunatukuna amistosos

#### Mamallaqtapura kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
### [[Inlish simi]]pi
* RSSSF References
* National Football teams
Wim Kok

**Willem "''Wim''" Kok** (*  paqarisqa Bergambacht llaqtapi -  wañusqa Amsterdam llaqtapi). Nirlandis pulitikum, uma kamayuqmi. 

1994 watamanta Urasuyupa uma kamayuqninmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna

* Biografía - Fundación CIDOB
* Ministry of General Affairs
* Photos of Wim Kok
* President Prodi and Mr Wim Kok announce the establishment of the High-level Group on the Lisbon Strategy
San Andrés Machaqa munisipyu

**San Andrés Machaqa** (kastilla simipi: *San Andrés de Machaca*; aymara simi: *machaqa* musuq,) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Andrés Machaqa *(San Andrés de Machaca)* llaqtam. .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Aripunu qucha *(Laguna Aripuno)*
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu

## Kantunkuna
Isqun kantunmi kan:
* Chunkara Quta *(Chuncarcota de Machaca)* - 400 runa (*2001*)
* Kuncha Qullu *(Conchacollo de Machaca)* - 915 runa
* Lakinamaya *(Laquinamaya)* - 1.089 runa
* Mawri *(Mauri)* - 616 runa
* Nasa Q'ara *(Nazacara)* - 494 runa
* San Andrés Machaqa *(San Andrés de Machaca)* - 1.344 runa
* Sombra Pata - 262 runa
* Art'asiwi *(Villa Artasivi de Machaca)* - 873 runa
* Phusuma *(Villa Pusuma Alto de Machaca)* - 317 runa

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chiripa
* Iwawi (mawk'a llaqta)
* Lukurmata
* Qhunqhu Wankani
* Tiwanaku
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Andrés Machaqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jesus Machaqa munisipyu

**Jesus Machaqa munisipyu** (aymara simipi: *Jesus Machaqa jisk'a taqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Jesús de Machaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jesus Machaqa llaqtam (aymara simipi: Machaqa marka).

Machaqaqa aymara simim: *machaqa* = musuq.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Aripunu qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu - Jach'a Jawira

## Kantunkuna
Chunka kantunmi kan:
* Jesus Machaqa kantun - 862 runa (*2001*)
* Villa Asunción de Machaca kantun - 3.244 runa
* Awallamaya kantun - 1.694 runa 
* Qalla Tupak Katari kantun - 2.669 runa
* Qhunqhu kantun (Khonkho San Salvador kantun) - 755 runa
* Santo Domingo de Machaca kantun - 588 runa
* Cuipa España de Machaca kantun - 662 runa
* Santa Ana de Machaca kantun - 363 runa
* Ch'ama kantun - 1.278 runa
* Mejillones de Machaca kantun - 845 runa

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qhunqhu Wankani

## Pukyukuna

* machaca.cebem.org
## Hawa t'inkikuna
* Jesus Machaqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Taraqu munisipyu

**Taraqu munisipyu** (aymara simipi: *Taraqu jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Taraco*) nisqaqa qanchis ñiqin munisipyu Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Taraqu yaqa wat'api. Uma llaqtanqa Taraqu llaqtam. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Anatuyani - Tirani - Allqamarini - Chulu Waya
* **[[Qucha]]kuna:** Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan: 
* Santa Rusa Taraqu kantun - 1.071 runa (2001)
* Taraqu kantun - 4.851 runa (2001)

Sicuya wat'aqa Taraqu munisipyu ukhupim.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Taraqu yaqa wat'a
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Taraqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Lamud distritu

**Lamud distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Lamud*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi , Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lamud llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Quilmal qucha
* Mayukuna: Utkupampa mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carajía
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Puykukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Lupikancha distritu

San Juan **Lupikancha distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Juan de Lopecancha*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi , Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Juan Lupikancha llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:     
* Mayukuna: Utkupampa mayu

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Kuélap
* Utkupampa mayu
* Waylla mayu
* Wañusqakunap llaqtan
## Pukyukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Rinkunara

**Rinkunara** (kastilla simipi: *La Rinconada*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi.

Yanaqucha k'itipiqa huk hatun quri qhuyam, ancha sallqa waqlliqmi, qulli hurqunapaq yaku qullqirayku.

Llaqtaqa 30.000-chá runayuq, ñaqha watakunapi hamusqa quri qhuyapi llamk'ananpaq.

Llaqtaqa manam q'upa yaku kachaykunayuqchu.
Huch'uy Qusqu

**Huch'uy Qusqu** *(Huch'uy Qosqo)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi.

## Kaypipas qhaway
* P'isaq
## Hawa t'inkikuna

* Huch'uy Qusqumanta
Corosha distritu

**Corosha distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Corosha*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi , Bongará pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Corosha llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Pumaqucha distritu (Amarumayu)

**Pumaqucha distritu** icha **Florida distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Florida / Pomacochas*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi , Bongará pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pumaqucha (*Pomacochas* icha *Florida*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pumaqucha
* Mayukuna: Imasa mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
San Carlos distritu (Piruw)

**San Carlos distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de San Carlos*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi , Bongará pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Carlos llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pumallaqta (+3.200 m) 
* Mayukuna: Utkupampa mayu

## Kaypipas qhaway
* Pumaqucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Jorge Quiroga Ramírez

**Titu Kiruqa** icha **Jorge Fernando Arturo Quiroga Ramírez** ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi), huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitiku karqan. 

2001 watamanta 2002 watakama Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan.

2005: PODEMOS ("**Po**der **Demo**crático y **S**ocial").

Taytan: Jorge Quiroga Luizaga; Maman: 
Sonia Ramírez.Ñawpaq warmi: Virginia "Ginger" Gale Gillum.

Yachaywasi: Colegio La Salle de Santa Krus

Alma mater: Texas Yachay suntur

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin 
* Buliwyap umalliqnin

## Hawa t'inkikuna
 
* Galería y Biografías de los Presidentes de Bolivia
* www.worldlingo.com
* Galería de Vicepresidentes de Bolivia y Presidentes del Congreso Nacional
* Bibliografía en cidob
Günter Grass

**Günter Wilhelm Grass** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Danzig llaqtapi - 13 ñiqin ayriway killapi 2015 wañusqa Lübeck llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq qillqaq runam, aliman simipi qillqaqmi.

 1999 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.

 
## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'a

* Danziger Trilogie
** *[[Die Blechtrommel]]* (1959)
** *[[Katz und Maus]]* (1961)
** *[[Hundejahre]]* (1963)
* *[[Örtlich betäubt]]* (1969)
* *[[Aus dem Tagebuch einer Schnecke]]* (1972)
* *[[Der Butt]]* (1977) 
* *[[Das Treffen in Telgte]]* (1979)
* *[[Kopfgeburten oder Die Deutschen sterben aus]]* (1980)
* *[[Die Rättin]]* (1986)
* *[[Unkenrufe]]* (1992)
* *[[Ein weites Feld]]* (1995)
* *[[Mein Jahrhundert]]* (1999)
* *[[Im Krebsgang]]* (2002)
* *[[Beim Häuten der Zwiebel]]* (2006)
* *[[Die Box]]* (2008)
* *Unterwegs von Deutschland nach Deutschland. Tagebuch 1990.* (2009)

### Aranway

* *Die bösen Köche. Ein Drama.* (1956)
* *Hochwasser. Ein Stück in zwei Akten* (1957)
* *Onkel, Onkel. Ein Spiel in vier Akten.* (1958)
* *[[Die Plebejer proben den Aufstand]]. Ein deutsches Trauerspiel* (1966)

### Harawi

* *Die Vorzüge der Windhühner* (1956)
* *Gleisdreieck* (1960)
* *Ausgefragt* (1967)
* *Gesammelte Gedichte* (1971)
* *[[Letzte Tänze]]* (2003)
* *Lyrische Beute* (2004)
* *Dummer August* (2007)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna

* Biografía (aliman simipi)
* Premio Nobel 1999 (inlish simipi)
* Segunda Guerra Mundial: Waffen-SS
* Premio Príncipe de Asturias de las Letras 1999 (kastilla simipi)
Hugo Banzer

**Hugo Banzer Suárez** (10 ñiqin aymuray killapi 1926 paqarisqa Kunsipsyun llaqtapi, Santarus suyupi (Puliwya) llaqtapi, 5 ñiqin aymuray killapi 2002 wañusqa Santarus llaqtapi (Puliwya)), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. 

Puliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1971 watamanta  1978 watakama,  1997 watamanta  2001 watakama.

Taytan: César Banzer; Maman: Luisa Suárez kasqaku.Ñawpaq warmi: Yolanda Prada. 

## Kaypipas qhaway
* Puliwiyapa wiñay kawsaynin
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

*Galeria de Presidentes de Bolivia con Biografías
*Biografía extensa en la Fundación CIDOB
* Las violaciones a los Derechos Humanos en Bolivia
* La huelga de hambre de las mujeres de mineros en 1977
* www.worldlingo.com
Aramango distritu

**Aramango distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Aramango*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi , Bagua pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aramango llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Jaime Paz Zamora

**Jaime Paz Zamora** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq pulitikum qarqan.

1989 watamanta 1993 watakama Wuliwiya suyup umalliqnin karqan.

Taytan: Néstor Paz Galarza; Maman: Edith Zamora.Warmikuna: Carmen Pereira /
Viviana Limpias.

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
* Paola Barriga
* Wuliwiyap Umalliqnin
## Hawa t'inkikuna

*Galería y Biografías de los Presidentes de Bolivia
*Galería de Vicepresidentes de Bolivia y Presidentes del Congreso Nacional
*Biografía extensa en la Fundación CIDOB
* www.worldlingo.com
Daniel Alcides Carrión

**Daniel Alcides Carríon García** sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1857 paqarisqa Cerro de Pasco llaqtapi, Piruwpi - † 5 ñiqin kantaray killapi 1885 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwsis hampi yachaqsi, hmpikamayuq qarqan. Arpaysapa ruraykuspas * Bartonella bacilliformis* unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.

Tayta: Baltasar Carrión de Torres; Mama: Dolores García.

Yachaywasi: Colegio Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).

Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Día de la Medicina Peruana *El Sacrificio de Carrión, descrito día a día*
* En defensa de la denominación como "Enfermedad de Carrión" para la Bartonelosis humana producida por la Bartonella bacilliformis; Rev Per Med Experimental y Salud Pública
* “Unión Fernandina”,
La Cruz distritu

**La Cruz distritu** (kastilla simipi: *Distrito de La Cruz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi , Tumpis pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Caleta Cruz llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tumpis
## Willay ukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tumpis suyu
Bob Marley

**Robert Nesta Marley** sutiyuq runaqa, icha **Bob Marley**, (* [ paqarisqa Nine Miles llaqtapi, Saint Ann Parish suyupi, Shamaykapi - †  wañusqa Miami llaqtapi) huk  mama llaqtayuq  tintawku waqachiq, takichaq  wan *[[Reggae]]* takiqsi karqan.

Taytan: Norval Marley; Maman: Cedella Booker, shamaykayuq.Warmi: Rita Anderson (Rita Marley).Churinkuna: Damian Marley, Ziggy Marley, Stephen Marley, Ky-Mani Marley, Rohan Marley, Julian Marley.

## Diskukuna

## Kaypipas qhaway
* Reggae
* The Wailers (1964-1974)
* Bob Marley & The Wailers (1974-) 
## Hawa t'inkikuna
{{commonscat}
* Bob Marley Music Inc. oficial qillqa de (inlish simipi).
* Bob Marley (kastilla simipi) 
* Bob Marley (kastilla simipi)
Pedro Paulet

**Pedro Paulet Mostajo**  sutiyuq runaqa (* 2 ñiqin anta situwa killapi 1874 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi - † 5 ñiqin kantaray killapi 1945 wañusqa Buenos Aires llaqtapi) Allwiya kamayuq qarqan. 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía escrita por su bisnieta *21st century: Science & Technology* (inlish simipi)
* Biografía Pedro Paulet  www.incaland.com (kastilla simipi)
* Pedro Paulet.
Jorge Basadre

**Jorge Basadre Grohmann** (icha *Hurhi Wasaari Ruqman*) sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin hatun puquy killapi 1903 paqarisqa Taqna llaqtapi - † 29 ñiqin inti raymi killapi  1980 wañusqa Lima llaqtapi ) huk  mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

1945 watapi wan 1956 watamanta 1958 watakamapim Piruw Yachachiy ministru.

1943 watamanta 1948 watakamapim Piruw mamallaqtap Ñawiriy wasi Diriqtur. 

Tayta: Carlos Basadre Forero; Mama: Olga Grohmann Butler.

Yachaywasi: Liceo Santa Rosa (Taqna), Colegio Alemán wan Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
 
## Qillqasqankuna
* *La multitud, la ciudad y el campo en la historia del Perú*, discurso de apertura académica en San Marcos (1929) (icha *Piruw wiñay kawsaypi ayllukasqa, llaqta panpawan*)
* *La iniciación de la República* (2 vols., 1929-1930) ( *Hapan llaqta paqaunan*)
* *Perú: problema y posibilidad* (1931; reeditado con un apéndice en 1978) ( *Awrikaywan rurakaanan Piruwpa*)
* *Meditaciones sobre el destino histórico del Perú*, compilación de artículos (1947) ( *Piruwpa mayta wiñayninpaq yarpachakuy*)
* *Los fundamentos de la historia del Derecho* (1956) ( *Maypa wiñayninpa hawankuna*)
* *Introducción a las bases documentales para la historia de la República del Perú* (2 vols., 1971) (Piruw hapan llaqtapa wiñayninpaq qilqasqa hawakunapa paqarinan*)
* *El azar en la historia y sus límites* (1973) (*Wiñay kawsapi icha manyankunapas*) 
* *La vida y la historia*, ensayos sobre personas, lugares y problemas (1975) ( *Kawsay wiñay kawsaypas*)
* *Apertura*, selección de textos sobre temas de historia, educación, cultura y política (1978)( *Paqarina*)
* *Elecciones y centralismo en el Perú* (1980). ( Piruwpi akray chawpinaypas)
* Aparte de todo ello, su monumental *Historia de la República del Perú* (1939; sucesivamente modificada y ampliada hasta alcanzar la sexta edición, 1968-1969, con 16 volúmenes) ha sido considerada, con razón, la obra más relevante de la historiografía peruana del [[siglo XX]]. (*Piruw hapan llaqta wiñay kawsaynin*).

== Suñaykuna ==
* "Rafael Heliodoro Valle" Suñay (Mishiku, 1977).
* Premio nacional de cultura en el área de ciencias humanas, 1977-1978. 
* [https://web.archive.org/web/20121222220354/http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/11192.pdf *"Palmas Magisteriales''"], Amawta.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)
* Piruw mamallaqta Ñawiriy wasi
## Hawa t'inkikuna

* Jorge Basadre del programa de TV "Sucedió en el Perú"
* Centenario de Basadre
* Librepensamiento y anarquismo en la obra de Jorge Basadre
* La Protesta y la andinización del anarquismo en el Perú
* Libros publicados de Jorge Basadre
Usmiyu

**Usmiyu**, **Os** (musuq latin simipi: *Osmium*) nisqaqa huk q'illaymi.

Osmiyumantaqa sansa q'aytuta sansa k'anchanakunapim llamk'achinku, ancha q'uñilla puriqchana iñunrayku.
Tan Son Nhat antanka pampa

**Tan Son Nhat antanka pampa** (witnam simipi: *Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất*) nisqaqa Witnampi, Ho Chi Minh llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Cần Thơ antanka pampa

**Cần Thơ antanka pampa** (Witnam simi: *Sân bay Cần Thơ*) nisqaqa Witnampi, Cần Thơ llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Ka Maw antanka pampa

**Ka Maw antanka pampa** (witnam simi: *Sân bay Cà Mau*) nisqaqa Witnampi, Ka Maw llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Llaqi

**Llaqi**, **Llaqhi** icha **K'ita aselgas** *(Rumex crispus)* nisqaqa huk quram, rumasa rikch'aqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wulpharamyu

**Wulramyu, Wulpharamyu** icha **Wulram, wulpharam**, **W** (musuq latin simipi: *Wolframium*) nisqaqa huk q'illaymi.

Wulramyumantaqa sansa q'aytuta sansa k'anchanakunapim llamk'achinku, ancha q'uñilla puriqchana iñunrayku.
 

## Ripaqillqana
La Gaiba qucha

**La Gaiba qucha** (kastilla simipi: *Laguna La Gaiba*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Ángel Sandoval pruwinsyapi, Brasilpipas, Mato Grosso suyupi.
Pika-pika yura rikch'aq ayllu

**Pika-pika yura rikch'aq ayllu** *(familia Polygonaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk pika-pika hina yurakuna:
* mashan *(Coccoloba)*
** yana puqu *(Coccoloba cordata)*
* puma waska *(Muehlenbeckia tamnifolia)*
* mullaka *(Muehlenbeckia)*
** china mullaka *(Muehlenbeckia peruviana)*
** kita mullaka *(Muehlenbeckia tiliafolia)*
** urqu mullaka *(Muehlenbeckia tamnifolia)*
** phasa mullaka *(Muehlenbeckia volcanica)*
* *Polygonum*
** pisqu qallu icha sanrinarya  *(Polygonum aviculare)*
** pika-pika *(Polygonum hydropiperoides)*
** uchu p'anqa *(Polygonum punctatum)*
* rumasa *(Rumex)*
** puka qura icha qinturaya *(Rumex acetosella)*,
** luq'u-luq'u *(Rumex obtusifolius)*,
** llaqi *(Rumex crispus)*,
** qinthu icha qinturi *(Rumex cuneifolius)*.
* tankarana *(Triplaris surinamensis)*

## Hawa t'inkikuna
Mirim qucha

**Mirim qucha** (kastilla simipi: *Laguna Mirim / Gaiba Mirim*) nisqaqa huk qucham, Pantanal suyupi, Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Brasil mama lllaqtapipas, Mato Grosso suyupi.
Antakusma

**Antakusma**, chinchaysuyupi **Antakushma** (*famila Krameriaceae*, ch'ulla *genus Krameria*) nisqakunaqa huk thansachakunam, qurakunapas, iskay chunka pichqayuq rikch'aqchá, Urin Awya Yalapi wiñaq, rakilla atamkunam.
 
## Hawa t'inkikuna
*http://delta-intkey.com/angio/www/krameria.htm
*http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=66687
*Rikch'akuna: Krameria cistoidea
Consuelo qucha

**Consuelo qucha** (kastilla simipi: *Laguna Consuelo*) nisqaqa Pantanal susyupi huk qucham, Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi.
Purutaktinyu

**Purutaktinyu**, **Purutaktiniw**, **Purutaktiñu**, **Pa** (musuq latin simipi: *Protactinium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq.
Ispaña qucha

**Ispaña qucha** (kastilla simipi: *Laguna España*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Warayu pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Kunkawa qucha
* Musuq Pacha qucha
* Taborga qucha
Niptunyu

**Niptunyu**, **Niptuniw**, **Niptuñu**, **Np** (musuq latin simipi: *Neptunium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Pulutunyu

**Pulutunyu**, **Puluntuniw**, **Pulutiñu**, **Pu** (musuq latin simipi: *Plutonium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.

Plutonyutaqa iñuku huk'i ayñikunapim llamk'achinku, ñawpaq kutita Nagasaki hawapis.
Mercedes qucha

**Mercedes qucha** (kastilla simipi: *Laguna Mercedes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtpi huk qucham, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, Wayaramirin munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Yata mayu
* Mamuriy mayu
## Hawa t'inkikuna
* Wayaramirin munisipyu: yupaykuna, saywitu
Bellavista qucha

**Bellavista qucha** (kastilla simipi: *Laguna Bellavista*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Ignacio de Velasco munisipyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi, Iténez mayu ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Bahia Toco Largo qucha
* Wapumu qucha

## Hawa t'inkikuna
* San Inasyu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pachalluq'i

**Pachalluq'i**, **Pinku-pinku**, **Chinchamali**, **Pumachuku** icha **Antakushma** chaylla *(Krameria lappacea)* nisqaqa huk antakusma rikch'aqmi, thansacham, Piruwpi, Buliwyapipas Antikunapi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mercedes mayu

**Mercedes mayu** (kastilla simipi: *Río Mercedes*) nisqaqa huk mayum, Buliwyapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, Wayaramirin munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Mamuriy mayu
* Mercedes qucha

## Hawa t'inkikuna
* Wayaramirin munisipyu: yupaykuna, saywitu
Lurumayu qucha

**Lurumayu qucha** (kastilla simipi: *Laguna Loromayu*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Lurumayu urqu
* Bravo urqu
* Uturunku (nina urqu)
* Qurutu qucha
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Larati qucha

}
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Hallka k'iti k'anchar || 1,36 km²
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Aswan ukhu kay: || - m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq mayukuna:|| 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purikuq mayukuna:|| 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Hanaq kay: || 3.585 m 
|-
!colspan="2" |
|}
**Larati qucha** (kastilla simipi: *Lago Larati*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Quchapampa suyupi.

## Kaypipas qhaway
* Qurani qucha
* Sakawa
Rathun

**Rathun**, **Rarun**, **Radun**, **Rn** (musuq latin simipi: *Radon*) nisqaqa huk umiña wapsi qallawam, illanchaykuq.
K'ichkiqucha

**K'ichkiqucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Laguna La Angostura*) Buliwya suyupi, huk qucham, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Arwiytu munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'arata pruwinsya
Pharansiyu

**Pharansiyu, Pharansiw**, **Fr** (musuq latin simipi: *Francium*) nisqaqa huk alkali q'illay qallawam, illanchaykuq.
Ratyu q'illay

**Ratyu**, **Raryu**, **Rariw**, **Ra** (musuq latin simipi: *Francium*) nisqaqa huk allpa alkali q'illay qallawam, illanchaykuq.
Parasiwthimyu

**Parasiwthimyu**, **Parasiwthimiw**, **Parasiwrimyu**, **Parasiwrimiw**, **Pr** (musuq latin simipi: *Praseodymium*) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Niwthimyu

**Niwthimyu**, **Niwthimiw**, **Niwrimyu**, **Niwrimiw**, **Nd** (musuq latin simipi: *Neodymium*) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Pulunyu

**Pulunyu**, **Puluniw**, **Puluñu**, **Po** (musuq latin simipi: *Polonium*) nisqaqa huk q'illay qallawam, illanchaykuq.
Purumityu

**Purumityu**, **Purumithiw**, **Pm** (musuq latin simipi: *Promethium*) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuqllam.
Thisrusyu

**Thisrusyu** icha **Thispurusyu**, **Dy** (musuq latin simipi: *Dysprosium*) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
La Higuera

**La Higuera** (kastilla simipi: *La Higuera*) nisqaqa Buliwyapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Vallegrande pruwinsyapi, Pukara munisipyupi, La Higuera kantunpi.
Rusaspata

**Rusaspata** (*Rosaspata*) icha **Witkus** (*Vitcos*) nisqaqa huk ñawpa llaqtam Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Willkapampa distritupi. 

## Rikchakuna

File:Vitcos Archaeological site - restoration.jpg
File:Vitcos Archaeological site - stones close-up.jpg
File:Vitcos Archaeological site - wall.jpg|Pirqa

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Wamanmarka

**Wamanmarka** (*Huamanmarka*) nisqaqa huk ñawpa Inka llaqtam Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Wayupata distritupi. 

## Rikchakuna

File:INC Sign Huamanmarka.jpg

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Amirisyu

**Amirisyu**, **Amirisiw**, **Am** (musuq latin simipi: *Americium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Federico Villarreal

**Federico Villareal Villareal** sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1850 paqarisqa Lampalliqi wamanipi, Piruwpi - † 3 ñiqin anta situwa killapi 1923 wañusqa Limaq, llaqtapi),  mama llaqtayuq yuyaruwaq (icha allwiya kamayuq), yachaq wan llaqta pusaq (pulitiku?) qarqan. 

Taytan: Ruperto Villareal; Maman: Manuela Villareal.

Yachaywasi: 

Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway

## Willay pukyukuna
* Anthony Watanabe, "*Federico Villarreal, Matemático e Ingeniero*", Lima, 2008.

## Hawa t'inkikuna

*
Wanuku Pampa

**Wanuku Pampa**, **Mawk'a Wanuku** icha **Wanuku Marka** (*Huánuco Pampa*, *Huánuco Viejo*) nisqaqa huk ñawpa Inka llaqtam Piruwpi, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Tantasqa distritupi. 

## Rikchakuna

File:Huánuco Pampa Archaeological site - bath.jpg|Armakuna
File:Ruinas de Huánuco Marca.jpg|
File:Huánuco Pampa Archaeological site - relief on doorway.jpg
File:Huánuco Pampa Archaeological site - sign.jpg

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* rutasdechaski.blogspot.com
Pirkilyu

**Pirkilyu**, **Pirkiliw**, **Pirkillu**, **Bk** (musuq latin simipi: *Berkelium*) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Rutirphurtiyu

**Ruthirhurtiyu**, **Ruthirhurtiw**, **Rutirphurtiyu**, **Rutirphurtiw**, **Rf** (musuq latin simipi: *Rutherfordium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Sipurkhiyu

**Sipurkhiyu**, **Sipurkhiw**, **Sg** (musuq latin simipi: *Seaborgium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Tarawasi

**Tarawasi** (*Tarahuasi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Limatampu distritupi. 

## Rikchakuna

Rikcha:Tarahuasi Archaeological site - overview.jpg
Rikcha:Tarahuasi Archaeological site - stones.jpg

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inc-cusco.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
Mayitniryu

**Mayitniryu**, **Mayitniriw**, **Mitniryu**, **Mitniriw**, **Mt** (musuq latin simipi: *Meitnerium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Runtiqinyu

**Runtiqinyu, Runtiqiniw**, **Runtiqiñu**, **Rg** (musuq latin simipi: *Roentgenium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Jakarta

**Jakarta** (kastilla simipi: Yakarta), **Llaqarta** icha **Jaya Raya** llaqtaqa Indunisya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: 
* Universitas Indonesia
* Universitas Trisakti
* Universitas Bina Nusantara
* Universitas Kristen Indonesia
* Universitas Muhammadiyah Jakarta
* Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya
* Universitas Jayabaya
* Universitas Gunadarma
* Universitas Pembangunan Nasional

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna

* Gobierno de Yakarta
* Bolsa de Yakarta
* [Yakarta alberga una sede del [Instituto Cervantes]]
Mariano Rivera

**Mariano Rivera Paz** (* 24 ñiqin tarpuy killapi 1804 paqarisqa Watimala  llaqtapi - † 26 ñiqin hatun puquy killapi 1849 paqarisqa Sampaquisoy (Watimala)). Watimala pulitiku.
  

1838 watamanta 1839 wan 1842 watamanta 1844 ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.

1846 Watimala kurakan.

Tayta: Rivera;  Mama: Paz  
 
Ñawpaq warmi: 
Wawakuna: ( )

Yachaywasi: 

Alma Mater: Universidad San Carlos (Watimala).
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Watimala
* Hector Gaitán A., Los Presidentes de Guatemala. Artemis & Edinter, Guatemala 1992, ISBN 84-89452-25-3 
* Ralph Lee Woodward jr., Rafael Carrera and the Emergence of the republic of Guatemala, 1821-1871. University of Georgia Press, Athens, Georgia 1993, ISBN 08-20314-48-X 
## Hawa t'inkikuna

* Biografía
Lukma distritu (Hatun Chimu)

**Lukma distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Lucma*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi , Hatun Chimu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lukma llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Wachir qucha *(Laguna Huachir)*
* Mayukuna: Chuqillank'i mayu *(Río Chuquillanqui)* - Wankay mayu *(Río Huancay)*

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Rázuri distritu

**Rázuri distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Rázuri*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi , Asqupi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puerto de Malabrigo llaqtam.

Kay distrituqa José Andrés Rázuri Estevés sutiyuqmantam sutichasqa.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

*  José Andrés Rázuri Estevés
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu