open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Werder Bremen

**Sport-Verein Werder von 1899 e. V. Bremen** icha **SV Werder Bremen**, Alimanya mama llaqtaqyuq piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **Alimanya kampionatu (4)**: 1. Bundesliga: 1964-65, 1987-88, 1992-93, 2003-04.
* **[[Alimanya kupa|Alimanya kupa (DFB Pokal)]] (6)**: 1960-61, 1990-91, 1993-94, 1998-99, 2003-04, 2008-09.
* **[[Kupa Alimanya Liga]] (1)**:  2006.
* **[[Alimanya Superkupa]] (4)**:  1988, 1993, 1994, 2009.
* **[[Fuji Kupa]] (1):**  1990.
* 2. Bundesliga (1): 1980-81, 
### Mamallaqtapura kampiunatukuna

* **[[Rekupa Iwrupa]] (1)**: 1991-92.
* **[[Kupa Intertoto UEFA]] (1)**: 1997-98.

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Alimanya)
* Angelos Charisteas
* Claudio Pizarro

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web site
Anthony Hopkins

Sir Phillip Anthony Hopkins, **Anthony Hopkins** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Margam llaqtapi - ) huk  mama llaqtap kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq.

Tayta: Richard Arthur Hopkins; Mama: Muriel Anne.

Warmikuna:Petronella Barker (1967-1972) / Jennifer Lynton (1973-2002) / Stella Arroyave (2003-) Churinkuna: Abigail Hopkins (1968-)

## Pilikulakuna

## Suñaykuna
### [[Oskar Suñay]]

### [[BAFTA Suñay]]

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
Gustave Flaubert

**Gustave Flaubert** sutiyuq runaqa (*21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1821 watapi Rouen llaqtapi - 8 ñiqin aymuray killapi 1880 watapi wañusqa Croisset llaqtapi),  mama llaqtayuq qillqaq runam karqan, phransya simipi qillqaqsi karqan.

Tayta: Achille Cléophas (1784–1846), Mama:  Anne Justine.
 
## Qillqasqankuna

* *Un parfum à sentir*, 1836
* *Rêve d'enfer*, 1836
* *[[Mémoires d'un fou]]*, 1838
* *Smarh*, 1839
* *[[Madame Bovary]]*, 1857 et 1930 (éd. suivie des actes du procès)
* *[[Salammbô]]*, 1862 et 1874 (éd. définitive)
* *[[L'Éducation sentimentale]]*, 1869
* *[[Le Candidat]]* (vaudeville), 1874
* *[[La Tentation de saint Antoine (Flaubert)|La Tentation de saint Antoine]]*, 1874 et 1903 (éd. définitive)
* *[[Trois contes]]* : *Un cœur simple*, *La Légende de saint Julien l'Hospitalier*, *Hérodias*, 1877
* *[[Le Château des cœurs]]* (théâtre), 1880
* *[[Bouvard et Pécuchet]]* (inachevé), 1881
* *Par les champs et les grèves (Voyage en Bretagne)*, 1886
* *Mémoires d'un fou*, 1901
* *[[À bord de la Cange]]*, 1904
* *Œuvres de jeunesse inédites*, 1910
* *[[Dictionnaire des idées reçues]]*, 1913
* *Premières œuvres*, 4 vol., 1914-1920
* *Novembre*, 1928 (mais 1842)
* *Souvenirs, notes et pensées intimes (1838-1841)*, 1965
* *Album*, annoté par Jean Bruneau et Jean A. Ducourneau, 1972
* *Bibliomanie et autres textes 1836-1839*, 1982
## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Ransiya)
* Victor Hugo
* Mario Vargas Llosa
* George Sand

## Hawa t'inkikuna
La ciudad y los perros

**La ciudad y los perros** (*Hatun llaqta wan allqukuna*) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Mario Vargas Llosa qillqaqpa qillqasqa.
Marco Antonio Muñiz

**Marco Antonio Muñiz** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Guadalajara llaqtapi -  ) huk  mama llaqta  takiqsi karqan.

Tayta:  ; Mama:  . 

Warmi: Jessica Nañez.Churinkuna: Jorge (1960), Antonio (1983), Marco (1987) wan Rodolfo (1987).

## Diskukuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
Doña Bárbara (kawsay rikch'a)

**Doña Bárbara **   nisqaqa 1929 kawsay rikch'a liwrum,  Rómulo Gallegos qillqaqpa qillqasqa.

Riman chakra kapuyuqkuna qichunakunqanta, takpashanuw kayaran, mana ima tikrananta munar. Huknin allapa upiaq, machashallaa kakuykaq.
Sporting CP

**Sporting Clube de Portugal** icha **Sporting Portugal**, Purtugal mama llaqtaqyuq piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **Purtugal kampionatu 1922-1938: (4)**  1922-23, 1933-34, 1935-36, 1937-38.
* **[[Primeira Liga/Primeira Divisão]] (21):** 1940/41, 1943/44, 1946/47, 1947/48,  1948/49, 1950/51, 1951/52, 1952/53, 1953/54, 1957/58, 1961/621, 1965/66, 1969/70, 1973/74, 1979/80, 1999/00, 2001/02, 2020/21, 2023/24, 2024/25.   
* **[[Purtugal Kupa]] (15)**: 1940/41, 1944/45, 1945/46, 1947/48, 1953/54, 1962/63, 1970/711, 1972/73, 1973/74, 1977/78, 1981/82, 1994/95, 2001/02, 2006/07, 2007/08 .
* **[[Purtugal Liga Kupa]] **:  Subkampiun 2007/08, 2008/09.
* **[[Purtugal Superkupa]] (7)**:  1982, 1987, 1995, 2000, 2002, 2007, 2008.
* **[[Imperio Kupa]] (1):**  1944.

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

* **[[Rekupa Iwrupa]] (1)**: 1963-64.
* **[[Kupa UEFA]] **: Subkampiun 2004-05.

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Purtugal)
* Alfredo Di Stefano
* Luis Figo
* Frank Rijkaard
* Cristiano Ronaldo
* Juan Seminario
* André Carrillo

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web site
Sidney Poitier

**Sidney Poitier** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Miami llaqtapi - 2022) huk aranway pukllaq wan Kuyu walltay pusaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Warmikuna: Juanita Hardy (1950-1965) / Joanna Shimkus (1976-)Churinkuna: Beverly Poitier, Pamela Poitier, Sherri Poitier, Gina Poitier, Anika Poitier wan Sydney Tamiia Poitier (1973).

## Suñaykuna
* Oskar Suñay: 
** 1963 (Oskar qhari aranway pukllaq) *[[Lilies of the Field (1963 pilikula)]]* Los lirios del valle.
** 2001 (Oskar hunurifiku)

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay

## Hawa t'inkikuna

* IMDb Sidney Poitiers
FC Porto

**Futebol Clube do Porto - Futebol S. A. D. ** icha **FC Porto**, Purtugal mama llaqtaqyuq piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **Purtugal kampionatu 1922-1938: (4)**  1921-22, 1924-25, 1931-32, 1936-37.
* **[[Primeira Liga/Primeira Divisão]] (30)**: 1934/35, 1938/39, 1939/40, 1955/56, 1958/59, 1977/78, 1978/79, 1984/85, 1985/86, 1987/88, 1989/90, 1991/92, 1992/93, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 2002/03, 2003/04, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2017/18, 2019/20, 2021/22   
* **[[Purtugal Kupa]] (19)**: 1955/56, 1957/58, 1967/68, 1976/77, 1983/84, 1987/88, 1990/91, 1993/94, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2019/20, 2021/22, 2022/23
* **[[Purtugal Liga Kupa]] **:  Subkampiun 2007/08, 2008/09.
* **[[Purtugal Superkupa]] (22)**:  1981, 1983, 1984, 1986, 1990, 1991, 1993, 1994, 1996, 1998, 1999, 2001, 2003, 2004, 2004, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2018, 2020

### Mamallaqtapura kampiunatukuna
* **[[Allpa pachapura kupa]] (2)**: 1987, 2004.
* **[[Iwrupa kampiunkuna Liga]] (2)**: 1986-87, 2003-04.
* **[[Superkupa Iwrupa]] (1)**: 1987.
* **[[Kupa UEFA]] **: 2002-03, 2010-11.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Purtugal)

## Hawa t'inkikuna

* FC Porto Uficial web site
Rivera (Uruwayi)

**Rivera** llaqtaqa, Uruwayi mama llaqtapi huk Rivera suyu uma llaqtam.

## Wiñay kawsay
Rivera llaqta kamasqa .

## Waki
Riverapiqa 78 900 (2011 wata) runakunam kawsachkanku.

## Ñaña llaqtakuna
*  Santana do Livramento.

## Kaypipas qhaway
* Carmelo Arden Quin
* Pablo Bengoechea
* Eduardo Milán
* Abel García

## Hawa t'inkikuna
Cien años de soledad

**Cien años de soledad** nisqaqa 1967 kawsay rikch'a liwrum, Gabriel García Márquez  qillqaqpa qillqasqa.
Pachak wata hapallankay.
Los ríos profundos

**Uku Mayu ** (kastilla simipi: *Los ríos profundos*)  nisqaqa 1957 kawsay rikch'a liwrum,  José María Arguedas qillqaqpa qillqasqa.
Florida (Uruwayi)

**Florida ** llaqtaqa, Uruwayi mama llaqtapi huk Florida (Uruwayi) suyu uma llaqtam.  

## Wiñay kawsay
Rivera llaqta kamasqa .

## Waki
Riverapiqa 33 640 (2011 wata) runakunam kawsachkanku.

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Delmira Agustini - llimphiq.
* Mario Carrero - musiku,  dúo Larbanois & Carrero
* Pedro Varela: Uruwayi Umalliq 1868 wan  1875 - 1876.
* Juan Guglielmetti: midiku,  "Medalla de Abnegación"  Poder Ejecutivo
* Nina Riva: yachachiq, historiadora.
* Wilson Monti Grané: yachachiq.
* Juan Curuchet Maggi: llimphiq.

## Hawa t'inkikuna
Braga

**Braga** (kastilla simipi: Braga) llaqtaqa Purtugal mama llaqtap, Braga distritu uma llaqtanmi. Porto 181 819 runakunam kawsachkanku (2011).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidade Católica Portuguesa

## Rikchakuna

Rikcha:Braga Arcada noite.jpg|
Rikcha:Tibaes Church Interior.JPG|
Rikcha:Braga UC.jpg|


## Kaypipas qhaway
* San Huwan

## Hawa t'inkikuna
* Braga Câmara Municipal (purtuyis simi)
Aveiro

**Aveiro** (kastilla simipi: Aveiro) llaqtaqa Purtugal mama llaqtap, Braga distritu uma llaqtanmi. Aveiro 73 559 runakunam kawsachkanku (2011).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Aveiro Universidade

## Rikchakuna

Rikcha:Aveiro Azulejo.jpg|
Rikcha:Nt-Aveiro-Moliceiros.jpg|
Rikcha:Catedral de Aveiro.jpg|
Rikcha:Aveiro Train station.jpg|


## Kaypipas qhaway
* San Huwan
* Santa Joana Princesa

## Hawa t'inkikuna

* Aveiro Câmara Municipal (purtuyis simi)
Víktor Yushchenko

**Víktor Andríyovich Yúschenko** (ukranya simipi: *Віктор Андрійович Ющенко*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Khoruzhivka llaqtapi - ) huk Ukranya mama llaqta musikuqmi wan pulitiku qarqan.

2005 watapi marsu killamanta 2010 watapi disimri killakama Ukranyap umalliqnin 

Tayta: Andriv  ; Mama: Varvara Yuschenko 
Ñawpaq warmi: Kateryna ChumachenkoChurinkuna (5): Andriy, Taras, Vitalina, Sophia wan Chrystyna.

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ukranya)

## Hawa t'inkikuna
Víktor Yanukóvich

**Víktor Fédorovich Yanukóvich** (ukranya simipi: *Віктор Федорович Янукович*) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Yenákiievo llaqtapi - ) huk  mama llaqta Allwya kamayuqmi wan pulitiku qarqan.

Yaya:   ; Mama:   
Ñawpaq warmi: Lyudmilla OleksándrivnaChurinkuna (2): Olexandr wan Víktor.

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Ukranya)

## Hawa t'inkikuna
Abdullah bin Abdul-Aziz

**Abdullah bin Abdul-Aziz**, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi: عبد الله بن عبد العزيز السعود),   paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Riyad llaqtapi ), huk  mama llaqtap pulitiku wan Qhapaq. 

2005 watamanta 2015 watakama  ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.

Tayta: Abdul-Aziz bin Saud;  Mama: Fahd bint Asi Al Shuraim. Ñawpa Warmi:  (30) 
Churinkuna: (40).

Yachaywasi:   

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Sawud Arabya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
Oscar Colchado Lucio

**Oscar Colchado Lucio** sutiyuq runaqa (1947 watapi paqarisqa Waylas wallankapi - ) huk  mama llaqtayuq qillqaq.

## Kawsayqillqay
*Paqarisqa Wallankapi (Waylas).
*Wiñasa Wayllapanpapi (Siwas)
* Yachakusa Chinputipi, Truhillupi.
* Taakun unaymanta Limaq markapi

## Qillqasankuna
* Aurora Tenaz  **Hikutaq patsa waray**
*Tarde de toros **Punchay qipanpa waqrakuqkuna**
*Del mar a la ciudad **Mama quchamanta markaman**
*Rosa Cuchillo **Kutsuna Ruusa**
*¿Qué piensan? ¿Qué dicen?- Entrevistas con escritores de Áncash **Imata yarpayan, imata niyan?**- Ankash qillqaqkunata tapupaykuna ) ISBN 978-612-46209-9-7.
*Cordillera negra [ cuento inserto en *Libro de oro* de cuentos ganadores de "Premio Copé"] ISBN 978-9972-606-75-5. **Yana walla** [hawari churasha   "Copé Samincha" atiqkuna *Quri Panqa*chu])
* Camino de zorro. **Atuq naani**
*'Hacia el Janaq Pacha. **Hanaq ptsaman**
* Devolverte mi canción. **Kutitsishayki qutsuuta**
*Cholito tras las huellas de Lucero. **Quyllurpa llupin qipanchaw, wamra chuulu.**
*'Sinfonía azul para tus labios* (2005). *'Wirpaykipaq anqash hukllatsaypa**
* ''Cholito en la ciudad del río hablador'' (2006). **Rimaq mayupa llaqtanchaw wamra chuulu**
* ''Hombres de Mar'' (2011). **Hatun qucha runakuna**
* ''Cholito en busca del carbunclo'' (2012). **Puka umiñata wamra chuulu ashin**
* ''La casa del cerro El pino'' (2013). **Piinu hirka wasi**
* ''Cholito y el anillo del Nibelungo'' **Wamra chuulu Niwilunqu siwiwan'''

## Chaskisa
* Copé
*"Horacio Zevallos"
*"Juan Rulfo"
* "José María Arguedas"

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Riyad

**Riyad** (arabya simipi: الرياض ‎) icha **Riad** llaqtaqa Sawud Arabya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay

## Llaqtapi paqarisqa
### Kurakakuna
* Abdul-Aziz bin 'Ayyaf Al Migrin

## Runakuna
4 878 723 runakuna
  
## Pulitika Rakiy

## Ñaña llaqtakuna
*  Hermosillo
*  Acapulco
*  París

## Willay pukykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Khalid bin Abdul-Aziz

**Khalid bin Abdul-Aziz**, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:   خالد بن عبد العزيز آل سعو),     paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Ta'if llaqtapi ).  mama llaqtap pulitiku wan Qhapaq. 

1975 watamanta 1982 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.

Tayta: Abdul-Aziz bin Saud;  Mama: Al Jawhara bint Musaed Al Jiluwi. Ñawpa Warmi:  (4) Churinkuna: (10).

Yachaywasi:   

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Sawud Arabya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
Abdul-Aziz bin Saud

**Abdul-Aziz bin Saud**, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:  عبدالعزيز آل سعود Abd al-‘Azīz Āl Sa‘ūd)  paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Taif llaqtpi ). Sawud Arabya pulitiku wan Qhapaq. 

1932 watamanta 1953 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.

Yaya: Abdul-Rahman bin Faisal;  Mama: Sarah Al Sudairi. Ñawpa Warmi:  (22) Churinkuna: (45) : Saud bin Abdul-Aziz, Faisal bin Abdul-Aziz, Khalid bin Abdul-Aziz, Fahd bin Abdul-Aziz, Abdullah bin Abdul-Aziz, Sultan bin Abdul-Aziz.

Yachaywasi:   

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Sawud Arabya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
Faisal bin Abdul-Aziz

**Faisal bin Abdul-Aziz**, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:فيصل بن عبدالعزيز آل سعود‎ )   paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Riyad llaqtpi ). Sawud Arabya pulitiku wan Qhapaq. 

1964 watamanta 1975 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.

Tayta: Abdul-Aziz bin Saud;  Mama: Tarfa bint Abduallah bin Abdulateef al Sheekh. Ñawpa Warmi:  () 
Churinkuna: ().

Yachaywasi:   

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Sawud Arabya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
Tilsa Tsuchiya

**Tilsa Tsuchiya** sutiyuq warmiqa, (*  paqarisqa Supi llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi),  mama llaqtapi llimphiqpas karqan.

Yaya: Yoshigoro Tsuchiya (1878-1947); Mama: María Luisa Castillo.

## Suñaykuna
* 1970: Premio Bienal de Tecnoquímica, 
* 1959: Medalla de Oro de la Promoción,  Escuela de Bellas Artes
* 1957: Segundo Premio del Salón Municipal.

## Willay pukyukuna
* Maestros de la pintura peruana: Tilsa Tsuchiya, Colección del diario El Comercio. Editorial Punto y Coma, Lima 2010.
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 16. TAB/UYU. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-165-0

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa:Llimphiq (Piruw)
* Ricardo Grau
* Carlos Quizpez Asín

## Hawa t'inkikuna

* Bellas Artes
* Tilsa llimphikuna
Julia Ferrer

**Julia del Solar Bardelli** icha **Julia Ferrer**  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaqmi.

Yaya: Juan del Solar Lostaunau; Mama: Julia Bardelli. 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
* Imágenes Porque Sí. Carátula de César Pereira. Lima: edición del autor, octubre de 1958. **Rikaynikuna munarmi**. *Siisar Piriira qaran*. Limaq: kamariqpa maqtisy qatiynin, chunka killa, 1958.
* La Olvidada Lección de Cosas Olvidadas. Diseño: González. Lima: Ediciones Solisol, 1966. **Qunqashqa imakunapa qunqashqa ñawirillkan** Qachiy: Qunzaalis. Limaq: Sulisul Maqtsiy qatiykuna, 1966.
* Gesto [Poemas 1942-1981]. Fotografías y Dibujos de Carlos A. Ostolaza Ramírez. Selección y Prólogo de Renato Gómez y Paul Guillén. Colofón de Christian F. Espinosa. Lima: tRpode Editores, marzo de 2004. 81 p. 309 ejemplares numerados. **Rikakay**.

## Willay pukyukuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy
## Hawa t'inkikuna
* Poetas S XXI
María Cano

**María de los Ángeles Cano Márquez **  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Medellín llaqtapi - 26 ñiqin ayriway killapi 1967 wañusqa Medellín llaqtapi) huk  mama llaqtap pulitiku ankallis karqan.

* Yaya: Cano; Mama: Márquez.
* Qusan: Humberto Rodríguez
* Churinkuna: 3  (Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768)).

## Willay pukyukuna
* Torres Giraldo, Ignacio 1972: María Cano, mujer rebelde (reeditado como María Cano, apostolado revolucionario. Bogotá: Carlos Valencia, 1980.)
* Velásquez Toro, Magdala 2004: María Cano. Bogotá: Biblioteca Virtual del Banco de la República.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna
* Semana: La flor rebelde
Beatrix Urasuyu-manta

**Beatrix Urasuyu-manta** sutiyuq warmiqa (***Beatrix Wilhelmina Armgard van  [[Oranje -Nassau Ayllu|Oranje -Nassau]]***) (*  paqarisqa  Baarn llaqtapi - )  mama llaqtap quyanmi kachkan.

Tayta: Bernhard Leopold Friedrich Eberhard Julius Kurt Karl Gottfried Peter van Lippe-Biesterfeld; Mama: Juliana Urasuyu-manta (Juliana Emma Louise Marie Wilhelmina van Oranje-Nassau en Mecklenburg-Schwerin).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Urasuyu)
## Hawa t'inkikuna
Mirla Castellanos

**Mirla Josefina Castellanos Peñaloza ** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Valincia llaqtapi  -  ) huk  mama llaqtayuq takiqmi, taki qillqaqkuna  takichaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

Maman: Carmen Aurora Peñaloza .

## Takikuna

## Kaypipas qhaway
* Simón Díaz
* Raphael
* José Luis Rodríguez
* José José
* José Luis Perales

## Hawa t'inkikuna

### Kastilla simipi
Liza Minnelli

**Liza May Minnelli** sutiyuq warmiqa (*   paqarisqa Los Angeles llaqtapi -  ) huk  mama llaqtap aranway pukllaqsi, takiq pas karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

Yaya: Vicente Minnelli, Mama: Judy Garland

Qusankuna: Peter Allen (1967–1974) / Jack Haley, Jr. (1974–1979) /  Mark Gero (1979–1992) / David Gest (2002–2007Churinkuna:  .

### Pilikulakuna

## Suñaykuna
### [[Oskar Suñay]]

 
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
* IMDb web
Tansu Çiller

**Tansu Penbe Çiller**, sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Istanbul llaqtapi -  ).  mama llaqtap musikuq, pulitiku, ministru, Uma kamayuq qarqan. 

1993 watamanta 1996 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.

1996 watamanta 1997 watakama Turkiya Hawa ministru.

Tayta: ; Mama:     Ñawpaq qusan: Özer Uçuran Çiller Churinkuna (2):  

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Turkiya)

## Hawa t'inkikuna
Gloria Macapagal

**María Gloria Macaraeg Macapagal- Arroyo**,  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa San Huwan (Manila) llaqtapi - ). Philipinakunapi mama llaqta musikuqmi wan pulitiku qarqan.

2001 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.

Yaya: Diosdado Macapagal; Mama: Evangelina Macaraeg-Macapagal. Ñawpaq qusan: José Miguel Arroyo.Wawakuna: (5)  Juan Miguel M. Arroyo, Evangelina Lourdes Arroyo-Bernas, Diosdado Ignacio Jose Maria M. Arroyo.

Yachay wasi:

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Philipinakuna

## Hawa t'inkikuna
Trần Lê Xuân

**Tran Lê Xuân** , Madame Nhu sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Hanoi llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi),  mama llaqtap pulitiku qarqan.

Yaya: Trần Văn Chương; Mama: Thân Thị Nam Trân  Ñawpaq qusan: Ngô Đình NhuChurinkuna: Ngô Đình Trác, Ngô Đình Quynh
Ngô Đình Lệ Thủy (wañusqa 1967), Ngô Đình Lệ Quyên (wañusqa 2012).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Witnam)
* Hô Chi Minh

## Hawa t'inkikuna
Võ Văn Kiệt

**Vo Van Kiet**, witnam simipi: **Võ Văn Kiệt**, chinu simipi: 武文杰 (* 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1922 watapi paqarisqa Trung Hiep distritupi -  wañusqa Singapur suyupi) huk  mama llaqtap pulitikumi qarqan. 

1992 watamanta 1997 watakama Witnampa uma kamayuqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Phan Văn Khải

**Phan Van Khai**, witnam simipi: **Phan Văn Khải**, chinu simipi: 潘文凱 (* 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1933 watapi paqarisqa Củ Chi distritupi -  ) huk  mama llaqtap pulitikumi qarqan. 

1997 watamanta 2006 watakama Witnampa uma kamayuqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Witnam)

## Hawa t'inkikuna
Nguyễn Tấn Dũng

**Nguyen Tan Dung**, witnam simipi: **Nguyễn Tấn Dũng**, chinu simipi: 潘文凱 (* 17 ñiqin ayamarq'a killapi 1949 watapi paqarisqa Cà Mau distritupi -  ) huk  mama llaqtap pulitikumi qarqan. 

2006 watamanta Witnampa uma kamayuqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Witnam)
* Lê Ðức Thọ
* Võ Văn Kiệt
 
## Hawa t'inkikuna
Trường Chinh

**Trưong Chinh** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Trường Chinh**, chinu simipi:  长征,  (9 ñiqin hatun puquy killapi 1907 watapi paqarisqa Mộ Đức distritupi - 30 ñiqin tarpuy killapi 1988 watapi wañusqa Hanoi llaptapi)  mama llaqtap pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan. 

1981 watamanta 1987 watakama Chincha Witnampa umalliqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

*
Võ Chí Công

**Vo Chi Cong** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Võ Chí Công**, chinu simipi:  长征,  ( paqarisqa Quảng Nam distritupi - 8 ñiqin tarpuy killapi 2011 watapi wañusqa Ho Chi Minh llaptapi)  mama llaqtap pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan. 

1987 watamanta 1992 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

*
Lê Đức Anh

**Vo Chi Cong** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Võ Chí Công**, chinu simipi:  长征,  ( paqarisqa Thừa Thiên-Huế pruwinsyapi - ( wañusqa  Ha Nui llaqtapi ), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan. 

1992 watamanta 1997 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Ho Chi Minh

## Hawa t'inkikuna

*
Trần Đức Lương

**Tran Duc Lương** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Trần Đức Lương**, chinu simipi: 陳德良, ( paqarisqa Quảng Ngãi pruwinsyapi -  )  mama llaqtap awqaq pusaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan. 

1997 watamanta 2006 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

*
Nguyễn Minh Triết

**Nguyen Minh Triet** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Nguyễn Minh Triết**, chinu simipi: 阮明哲, ( paqarisqa Bến Cát pruwinsyapi -  )  mama llaqtap Yupay yachaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan. 

2006 watamanta 2011 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

*
Ngô Đình Diệm

**Jean-Baptiste Ngo Dinh Diem** sutiyuq runaqa, witnam simipi **Ngô Đình Diệm**, chinu simipi:  吳廷琰,  ( paqarisqa Huế distritupi -  wañusqa Saigón llaqtapi) Urin Witnam mama llaqtap Awqaq pusaq wan pulitikum karqan. 

1955 watamanta 1963 watakama Witnam Republikapas umalliqninmi karqan.

## Hawa t'inkikuna

*
Jinés Cornejo Endara

**Jinés Cornejo Endara** sutiyuq runaqa (1952 watapi paqarisqa Amariti llaqtapi, Chuqiyapu suyu, Buliwyapi) buliwyanu apulu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

Jinesqa misti ayllupi wiñaspa Amariti ayllu llaqtachapi kawsarqan 19 watayuq kayninkamam. Chaypacha ancha achka qhichwa willakuykunatam uyarispa sunqunchasqa karqan. 2013 watapi ñawpaq kawsay rikch'antam uyaycharqan, *[[Saqapa]]* sutiyuq.

## Qillqasqankuna
**Saqapa (El cascabel)*. Plural Editores, La Paz 2013. 95pp (iskay simipi: kastillanuman t'ikrasqawanpas).

## Hawa t'inkikuna
*César Itier: Sobre Saqapa de Jinés Cornejo (Jinés Cornejop Saqapa nisqa liwrunmanta, kastilla simipi)
Anduwa

**Anduwa** (**Andua**, **Andwa**, **Andoa**) nisqakunaqa huk runa llaqtam, Pastasa markapi, Ikwadurpi, hinallataq Anduwa distritupi, Luritu suyupi, Piruwpi kawsaq.

Anduwa runakunaqa ñawpa pacha kikinpa rimaynintam rimarqan, anduwa simi nisqa. Kunantaq kichwa simitam riman.

## Hawa t'inkikuna
Anduwa simi

**Anduwa simi** *(Gae, Gaye, Semigae, Shimigae)* nisqaqa ñawpa pacha Anduwa runakunap rimayninsi karqan, sapara rimaykunaman kapuq. Chay rimaqkunap allpanqa kunan Ikwadurpim, Piruwpipas kachkan.

Kunan pacha Anduwa runakunaqa kichwa simitam riman.
Sung Jae-ki

**Sung Jae-ki**(Korianu simipi: 성재기, hanja simipi: 成在基), (*  icha  paqarisqa Daegu, Uralan Hansuyu llaqtapi - †  wañusqa Mapo, Siul llaqtapi). huk Uralan Hansuyupa mama llaqta Human right activists and Civil activists, Liberalism philosopher qarqan.

26 ñiqin anta situwa killapi 2013, he huk Sipikuy, Opposition huk Uralan Hansuyupa Sex discrimination.

Tayta:  ; Mama: 
Ñawpaq warmi: Park Eun-kyong
Churinkuna: two daugthers.

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu
 
## Hawa t'inkikuna
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English) 
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki (Frence)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)
Seo Jae-pil

**Seo Jae-pil**, (Kuriya simipi: 서재필, hanja simipi: 徐載弼), (*  paqarisqa Bosung - Uralan Jeonlla (Uralan Hansuyu) llaqtapi - †  wañusqa Philadelphia, Pennsylvania llaqtapi), huk Uralan Hansuyupa  pulitiku, Resistance activists, doctor. American name huk **Philip Jaisohn**, **Philip Jason**.

Tayta: Seo Kwang-hyo; mama: Lady Lee 
Ñawpaq warmi: Lady Lee(1880 - 1882), Lady Kim(1882 - 1884), Muriel Mary Armstrong(1894 - 1944)
Churinkuna: 

## Kaypipas qhaway
* Yun Chi-ho
* Syngman Rhee

## Hawa t'inkikuna
* Seo Jae-pil, Pioneer of Enlightenment for Independence KBS (English)
* Seo Jae-pil, a Korean intellectual and activist koreatimes 2010.08.12 (English)
* (20) Seo Jae-pil: pioneering reformer, independence fighter koreatimes 2011.12.28 (English)
* Jaisohn Was Champion for Korean Independence (English)
Park Jung-yang

**Park Jung-yang**(Korianu simipi: 박중양, hanja simipi: 朴重陽), (*  paqarisqa Yangju, Uralan Hansuyu llaqtapi - †  wañusqa Daegu llaqtapi). huk Uralan Hansuyupa pulitiku, Bureaucracy, Liberalism philosopher qarqan. nickname was **Haeak**(해악, 海岳), **Ilso**(일소, 一笑).

Tayta:  ; Mama: 
Ñawpaq warmi: 
Churinkuna: 

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Uralan Hansuyu
 
## Hawa t'inkikuna
* "일제가 현대 조선 개신" 해방후에도 망발…친일파 박중양 The imaeil 2010.01.25 (Uralan Hansuyu)
* 친일중의 친일 ‘3·1운동 자제단’은 누구? Hankyorye 2010.03.01 (Uralan Hansuyu) 
* 순종의 남행에는 친일파 뿐이었다 dailian 2010.01.30 (Uralan Hansuyu)
* "순종 남행이 박중양의 정치적 입지 높여" dailian 2010.01.30 (Uralan Hansuyu)
Hugo Carrillo Cavero

**Hugo Facundo Carrillo Cavero** sutiyuq runaqa, **Ugo Facundo Carrillo Cavero** qillqasqapas ( paqarisqa Anku-Wallu distritupi , Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, takiqmi, *antropologo* nisqa runa yachaq, pulitiku runapas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Wankawillka suyupaq.

Hugoqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi runa yachaqmi kachkan.  akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq.

Kunan kunrisista kachkaspa, Claudia Coari Mamaniwan kuska qhichwa, aymara simipi yachachiytam atichinata munan.

## Qillqasqankuna
*Ugo Facundo Carrillo Cavero: *Yaku-unupa yuyaynin*. Ediciones Sol y Niebla, Lima 2009.
*Hugo Carrillo Cavero: *Puyupa-wayrapa-ninapawan musqukusqanmanta (runapa siminpi qillqakuna)*. Imprenta Editorial PuntoCom E.I.R.L. Huancayo 2010. ISBN: 978-612-45866-1-3

## Hawa t'inkikuna
*Ugo Facundo Carrillo Cavero. Musuq Illa
*Hugo Carrillo Cavero: Viuda kuyay
*Hugo Carrillo Cavero: Challwaschallay
*Fredy Roncalla: Yaku unupa yuyaynin: Ugo Facundo Carrillo Caveropa qellqasqanmanta (scribd, paganapaq)
*Julio Chalco: Yaku unupa yuyaynin nisqa liwrumanta (kastilla simipi)
*Gonzalo Espino Relucé: Ugo Carrillo, Puyupa-wayrapa-ninapawan-musqukusqanmanta nisqa liwrumanta (kastilla simipi)
*Polémica. Proyecto establece aprendizaje obligatorio del quechua o aymara en universidades. La República, 
*¿Se nos debería obligar a hablar el quechua y el aymara? Los Andes, 

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Pablo Landeo Muñoz

**Pablo Landeo Muñoz** (Pawlu Landiyu Muñus) sutiyuq runaqa (1959 watapi paqarisqa Wankawillka llaqtapi, Wankawillka suyupi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi, sumaq qillqay yachaq runapas.

Pabloqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi piruwanu sumaq qillqaymanta yachaqmi kachkan. *[[Atuqpa Chupan]]* nisqa riwistatam pusachkan. 2016 watapi *[[Aqupampa]]* sutiyuq kawsay rikch'antam qillqarqan. Chay qillqasqapiqa Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi hatun llaqtaman ayqisqa runakunamantam willan.

## Qillqasqankuna
* Pablo A. Landeo Muñoz: *Categorías andinas para una aproximación al willakuy / Umallanchikpi kaqkuna (Seres imaginarios del mundo andino)*. Tesis de maestría. ( "Willakuyman witipanapaq Antiki Patapataykuna")
* Pablo A. Landeo Muñoz: *Los hijos de babel*. ( "Pichukashapa tsurinkuna") Perú Grupo Pakarina, Lima 2011.
* Pablo A. Landeo Muñoz: *Wankawillka. Hanaqpacha ayllukunapa willakuynin*. Perú Grupo Pakarina, Lima 2013.
* Pablo A. Landeo Muñoz: *Aqupampa*. Perú Grupo Pakarina, Lima 2016. 106 raphikuna. ISBN 9786124297090
* Pablo A. Landeo Muñoz: *Limapaq runasimi*. Perú Grupo Pakarina, Lima 2021. 48 raphikuna. ISBN 9786124297557
*Pablo A. Landeo Muñoz: *Lliwyaq*. Perú Grupo Pakarina, Lima 2021. 120 raphikuna. ISBN 9786124297595

## Hawa t'inkikuna
*Pablo Landeo Muñoz, Atuqpa Chupan: Runasimipi qillqaqmasiykunata qayakuy (rirpun). 
*Libros peruanos: Pablo Landeo Muñoz (kastilla simipi)
*César Itier: Aqupampa, de Pablo Landeo Muñoz, la primera novela escrita en quechua (kastilla simipi)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Gloria Cáceres Vargas

**Gloria Cáceres Vargas** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kulta llaqtapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, t'ikraqmi, yachachiqpas.

1999 watamanta 2005 watakama Paris llaqtapim qhichwa simita yachachirqan. Piruwpitaqmi iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapi llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
* Gloria Cáceres Vargas: *Riqsinakusun. Conozcámonos* (poemas, relatos y adivinanzas), 1996.
* Gloria Cáceres Vargas: *Munakuwaptiykiqa*. Punto & Grafía, Lima 2009.
* Gloria Cáceres Vargas: *Wiñay suyasqayki huk willaykunapas*. Universidad Alas Peruanas, Lima 2010.
* Gloria Cáceres Vargas: * Yuyaypa k'anchaynin*. Pakarina, Lima 2015.

## T'ikrasqankuna
* José María Arguedas: *[[Warma kuyay]] y otros relatos* [Yawar willay, Sapan Churi = Hijo solo]. Traducción al quechua de Gloria Cáceres Vargas. Edición bilingüe, con introducción de Gonzalo Espino Relucé. Lima, Editorial San Marcos, 2011.

## Hawa t'inkikuna
**[https://web.archive.org/web/20241006132547/https://musuqilla.info/harawi-harawiqkuna/gloria-caceres-vargas/ Gloria Cáceres Vargas]* (Musuq illa)
*Róger Rumrrill: Hija de Colta (Agronoticias Perú)
*Jorge Aliaga Cacho: Gloria Caceres Vargas: una vision propia del idioma de los incas, 12 de septiembre de 2013
*Pablo Landeo Muñoz: Traducción y Categorías Andinas, a propósito de Warma kuyay y otros relatos, versión en runasimi de Gloria Cáceres (kastilla simipi)
*Sorosoro, Mayo de 2011: Entrevista con la autora quechua Gloria Cáceres Vargas para la publicación de Wiñay suyasqayki, Te esperaré siempre, una colección de relatos bilingües quechua-español. (kastilla simipi)
*Hora 8 (tiliwsyun), Gloria Cáceres Vargas

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Lydia Cornejo Endara

**Lydia Cornejo Endara** sutiyuq warmiqa huk piruwanu simikunamanta yachaqmi, t'ikraqmi, Qhichwa simi yachachiqpas.

Lydiaqa Paris llaqtapi INALCO *(Institut national des langues et civilisations orientales)* nisqa yachay sunturpim llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
* Cécile Lavrard-Meyer, Lydia Cornejo Endara, Angel Jérèmy (2011): *Misk'i Sutiyuq Wik'uñachamanta Misk'i* (Français - Qhichwa - Español). L'Harmattan, Paris.

### Qhichwa simiman t'ikrasqankuna
* Antoine de Saint-Exupéry (2002): Quyllur llaqtayuq wawamanta [= Le petit prince]. Qillqaqpa dibuhunkunantin. Francés simimanta tikraqkuna [= traducteurs]: Lydia Cornejo Endara, César Itier. Qusqu: Asociación Pukllasunchis - Centro de Estudios Regionales Andinos ‘Bartolomé de Las Casas’ - Instituto Francés de Estudios Andinos, 93 p. + VIII. ISBN 9972-9651-0-4
## Hawa t'inkikuna
Washington Córdova Huamán

**Washington Córdova Huamán** sutiyuq runaqa (1962 watapi paqarisqa Muñamuña ayllu llaqtapi, Sirka distritupi, Apurimaq suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, t'ikraqpas.

## Qillqasqankuna
* Washington Córdova Huamán: *Urqukunaq Qapariynin / Alarido de montañas. Edición bilingüe, castellano-runasimi*. Pakarina Ediciones, Lima 2010.
* Washington Córdova Huamán: *Illariy*. Pakarina Ediciones, Lima 2019.
* Washington Córdova Huamán: *Parawayraq chawpinpi / Entre la lluvia y el viento*. Pakarina Ediciones, Lima 2019.

## T'ikrasqankuna
* José María Arguedas: *[[Pongoq mosqoynin|Pongopa musquynin]], Rasuñitipa wañuynin / El sueño del pongo, La agonía de Rasu ñiti. Traducción al quechua ayacuchano: Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* Dante Castro Arrasco: *Ñakay Pacha / Tiempo de dolor. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* Dante Castro Arrasco: *[[Nak'aq]] / Pishtaco. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2010.
* Dante Castro Arrasco: *Isla angel / El ángel de la isla. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2010.
* Óscar Colchado Lucio: *Kuya Kuya. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* Félix Huamán Cabrera: *Wayraq Anyaynin / Ladraviento. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* Félix Huamán Cabrera: *Paraparapi chinkaq toro / El toro que se perdió en la lluvia. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2010.
* Julián Pérez Huarancca: *Wayrapa churinkuna. Hijos del viento. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2010.
* Julián Pérez Huarancca: *Chukchasapa sipas. Iskay wayllukuqkunamanta willakuy / Muchacha de coposa cabellera. Historia de los amantes. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2010.
* Abraham Valdelomar: *El caballero Carmelo. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* César Vallejo: *Paco Yunque. Traducción al quechua de Washington Córdova Huamán. Edición bilingüe*. San Marcos, Lima 2007.
* César Vallejo: *El tungsteno. Edición bilingüe. Traducido al quechua por Washington Córdova*. San Marcos, Pakarina Ediciones, Lima 2015.

## Hawa t'inkikuna
*Ranulfo Fuentes Rojas: Urqukunaq qapariynin. Alarido de montañas, Washington Córdova Huamán. Pakarina Ediciones, 30 de noviembre de 2010 (kastilla simipi).

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy
Muñamuña

**Muñamuña** nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Sirka distritupi, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Washington Córdova Huamán (1962), qhichwa qillqaq, t'ikraq
Dante Castro Arrasco

**Dante Castro Arrasco** sutiyuq runaqa (1959 watapi paqarisqa Qallaw llaqtapi) piruwanu kastilla simipi qillqaqmi, willay kamayuq, amawtapas.

Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpi chiqatam yachaqarqan. 1992 watapi Kuba mama llaqtata rispa Habana Yachay Sunturpi amawtayasqapaq simi kapchiytam  yacharqan. Chaymantataq Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi yachachiymanta amawtayarqan.

Dante Castroqa achkata Piruwpi maqanakuymantam qillqan, Piruwpi Sasachakuy pacha nisqamanta, Tawantinsuyu kawsay saphimantapas. Premio Literario Casa de Las Américas nisqatapas chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* *Otorongo y otros cuentos* 1986 **Uturunku willanakuypas**
* *Parte de Combate* Lima, Editorial Manguaré, 1991. **Takanakuy willay**
* *Ausente medusa de cenizas* Lima, Editorial Manguaré, 1991 **Uchpakunapa machaway aqtsa illakashqa**
* *Tierra de Pishtacos* La Habana, Editorial de la Casa de las Américas, obra ganadora del Premio Internacional de Cuento **Pishtaqkunapa yachay patsan**
* *Cuando hablan los muertos* Premio Nacional de Educación “Horacio 1997”, Ediciones de la Derrama Magisterial , 1998. **Wañushqakuna rimaptin**
* *Pepebotas* Cuento finalista en el Premio COPÉ 2002 **Piipiwuutas**
* *Cara Mujer* **Chaniyuq warmi**
* *Ébano de la noche negra* **Yana paqaspa yanashnin**
* *La guerra del arcángel San Gabriel* 1989 **Mana hutsayuq Yapchi hanaq killkipa maqanakuynin.**
* *Sierpe* **Machaway**
* *In partibus infidelium* **Mana iñiq pucha pucha**
* *Ultima guagua en La Habana* **Awaanachaw ushapukuy wawa**
* *Prosas Paganas* **Lluntanpaq willay**
* *El tiempo del dolor* (cuento) **Llakikuy patsa**
* *Shushupe* (cuento) **Shushupi**
* *Demonio de monte* 2012 **Hacha puka tsuku**
* *Libertad restringida* 2013 **Llanu qispikay**

## Qhichwaman t'ikrasqa
* Dante Castro Arrasco: *Ñakay Pacha / Tiempo de dolor. Edición bilingüe*. Runasimiman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2007.
* Dante Castro Arrasco: *[[Nak'aq]] / Pishtaco. Edición bilingüe*. Runasimiman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2010.
* Dante Castro Arrasco: *Isla angel / El ángel de la isla. Edición bilingüe*. Runasimiman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2010.
Qusmi distritu

**Qusmi distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Cosme*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Churkampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa La Esmeralda llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Mantaru mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mantaru mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Churkampa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Attaque 77

**Attaque 77** nisqaqa huk Arhintina llaqtayuq, *[[hardcore punk]]*, *[[rock alternativo]]* & *[[punk rock]]* nisqa kusituymi (1987-).

## Diskukuna

## Kaypipas qhaway
* Rock alternativo
* Punk Rock
* Hardcore Rock

## Hawa t'inkikuna
Bob Hope

**Leslie Townes Hope** sutiyuq runaqa, **Bob Hope** (* 29 ñiqin aymuray killapi 1903 paqarisqa London llaqtapi - † 27 ñiqin anta situwa killapi 2003 wañusqa Toluca Lake llaqtapi, California suyupi) huk   mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Warmikuna: Dolores Hope

## Pilikulakuna

## Suñaykuna
* Oskar 1941, 1945, Oskar 1953, Oskar 1966 (Oskar Hunurifiku)

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna

* ImDb: Bob Hope
Linus (Tayta Papa)

San **Linus**,  **Linu Volterra** (latin simipi: ***Linus PP.***, Italya simipi: **Papa Lino**)  sutiyuq runaqa (*  27 watapi paqarisqa Volterra llaqtapi - † 76 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

67 watamanta 76 watakama Tayta Papam.

Raymi:  23 ñiqin tarpuy killapi.

## Willay pukyukuna
* Louise Ropes Loomis, The Book of Popes (Liber Pontificalis). Merchantville, NJ: Evolution Publishing. ISBN 1-889758-86-8 (Reprint of the 1916 edition. Stops with Pope Pelagius, 579–590. English translation with scholarly footnotes, and illustrations).
* I SOMMI PONTEFICI ROMANI: The Roman Pontiffs
* Pope St. Linus". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. 1913.

## Hawa t'inkikuna
Climinti

San **Climinti**,  **Climinti Romamanta** (latin simipi: ***Clemens Romanus PP.***, Italya simipi: **Papa Clemente I**)  sutiyuq runaqa (*  ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † 99 watapi wañusqa Pontus suyupi) huk Tayta Papam karqan.

92 watamanta 99 watakama Tayta Papam.

Raymi:  23 ñiqin ayamarq'a killapi.

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Climinti II

**Climinti II**,  Suidger von Morsleben sutiyuq runaqa (latin simipi: ***Clemens II PP.***, Italya simipi: **Papa Clemente II**)  (*  1005 watapi paqarisqa Hornburg llaqtapi - † kantaray killapi 1047 watapi wañusqa Pesaro suyupi) huk Tayta Papam karqan.

25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1046 watamanta kantaray killapi 1047 watakama Tayta Papam.

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Climinti III

**Climinti III**,  Paolo Scolari sutiyuq runaqa (latin simipi: ***Clemens III PP.***, Italya simipi: **Papa Clemente III**)  (*  1130 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma suyupi) huk Tayta Papam karqan.

19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1187 watamanta kama Tayta Papam.

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Climinti IV

**Climinti IV**,  Gui Foucois le Gros sutiyuq runaqa (latin simipi: ***Clemens IV PP.***, Italya simipi: **Papa Clemente IV**)  (*   paqarisqa Saint-Gilles-du-Gard llaqtapi - †  wañusqa Viterbo llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

manta kama Tayta Papam.

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Cheo Feliciano

**José Luis Feliciano Vega** sutiyuq runaqa icha **Cheo Feliciano** (*  paqarisqa Ponce llaqtapi -  wañusqa Cupey llaqtapi)  mama llaqtapas takiqsi karqan. 

Taytan:   Maman: 
## Takiqkuna
#Anacaona
#Sobre una tumba humilde
#A las seis
#Cómo ríen
#El Pito
#El Ratón
#Sali Porque Sali
#Juan Albañil
#Amada Mia

## Diskukuna

## Referenciakuna

## Kaypipas qhaway
* Willie Colón
* Héctor Lavoe
* Andy Montañez

## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Oscar Avilés

**Oscar Guillermo Avilés Arcos** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq takiq, takichaq wan kitara waqachiq ruraq karqan. 

Yaya: José Avilés Cáceres , Mama: Angelina Arcos Ñawpa Warmi: Lucy Valverde de Avilés.Churinkuna: (5) Oscar Raymundo Avilés Valverde, Lucy Avilés Valverde wan José, Ramón, Gustavo.

## Killinsa qutsuqkuna
# ¡Otra Vez Avilés!---> **Yapay Awilis**
# Nueva Dimensión Bailable ---> ** Tushuna mushuq kichaynin**
# Mi Corazón: Alicia Maguiña y Óscar Avilés ---> **Alisya Mayiña Uskar Awiliswan: Shunquumi**
# Óscar Avilés Presenta... ---> **Uskar Awilis kichamu**
# Así Nomás ---> **Tsaynawlla**
# Dialogando con Chabuca Granda
# Es Decir
# Cuatro Voces y Un Estilo
# Avilés y sus Invitados
# Desde los Andes al Mar
# Juntos I y II: Alicia Maguiña y Óscar Avilés
# Esta Vez Los García y Avilés
# Viva el Perú..! Carajo
# Y Ahora...Avilés con Banda
# Panchito Jiménez y Avilés en Fiesta Criolla
# Solo Avilés
# Valses Peruanos Eternos con Augusto Valderrama
# En Sabor y Guapeo
# Gente Morena
# Gabriela Ortega y Óscar Avilés
# Cecilia Bracamonte con Óscar Avilés
# Óscar Avilés y Víctor Cuadros
# Jesús Vásquez con la guitarra de Óscar Avilés
# Homenaje a Chabuca Granda
# Chabuca Grande de América con El Mariachi Vargas
# ¡¡¡Que Tal Trío!!!
# Valseando Festejos
# Seguimos Valseando Festejos
# Los Dávalos con Óscar Avilés
# 40 Años de Criollismo
# ¡Son Nuestros!
# Únicos
# Les Traemos...El Chacombo
# Siempre Juntos
# Se Sobraron
# Arturo "Zambo" Cavero y Óscar Avilés
# Sabor y más Sabor

## Suñaykuna
* 1987
** OEA "Patrimonios Artísticos de América".
** Ministerio de Educación del Perú "Palmas Magisteriales".
* 2000
** Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin "Doctor Honoris Causa"

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Ancha riqsisqa kitara waqachiq
* Fiesta Criolla
* Arturo Cavero
* Chabuca Granda
* Augusto Polo Campos
* Luis Abanto Morales

## Hawa t'inkikuna
Francisco del Castillo (jesuita)

**Francisco del Castillo ** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima) huk Piruw mama llaqta kathuliku taytakuram.

## Willay pukyukuna
* Joseph de Buendía (1692), Vida del Venerable Francisco del Castillo, Lima.
* Pedro García y Sanz (1863), Vida del Venerable Francisco del Castillo, Lima.
* Armando Nieto Vélez (1992), Francisco del Castillo, El Apóstol de Lima, Pontificia Universidad Católica del Perú (Fondo Editorial), 1992.
* Jean Pierre Tardieu (1997), La Iglesia y los negros en el Perú (Tomo I), Quito.

## Kaypipa qhaway
* Iñiy (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
* Universidad Antonio Ruiz de Montoya
Céline Dion

*Céline Marie Claudette Dion* sutiyuq warmiqa icha **Céline Dion**  ( paqarisqa Charlemagne llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq takiqmi, takichaq wan aranway pukllaq. 

Churinkuna: René-Charles Dion Angélil (*2001), Nelson Dion Angélil (*2010), Eddy Dion Angélil (*2010).

## Diskunkuna
### Ransiya simipi
* 1981: *[[La voix du bon Dieu]]*
* 1981: *[[Céline Dion chante noël]]*
* 1982: *[[Tellement j'ai d'amour...]]*
* 1983: *[[Les chemins de ma maison]]*
* 1983: *[[Chants en contes de Noël]]*
* 1984: *[[Mélanie]]*
* 1985: *[[C'est pour toi]]*
* 1987: *[[Incognito (álbum de Céline Dion)|Incognito]]*
* 1991: *[[Dion chante Plamondon]]*
* 1995: *[[D'eux]]*
* 1998: *[[S'il suffisait d'aimer]]*
* 2003: *[[1 fille & 4 types]]*
* 2007: *[[D'elles]]*
* 2012: *[[Sans attendre]]*

### Inlish simipi
* 1990: *[[Unison]]*
* 1992: *[[Céline Dion (álbum)|Céline Dion]]*
* 1993: *[[The Colour of My Love]]*
* 1996: *[[Falling into You]]* 
* 1997: *[[Let's Talk About Love (álbum de Céline Dion)|Let's Talk About Love]]* 
* 1998: *[[These Are Special Times]]*
* 2002: *[[A New Day Has Come]]*
* 2003: *[[One Heart]]*
* 2004: *[[Miracle (álbum de Céline Dion)|Miracle]]*
* 2007: *[[Taking Chances (álbum)|Taking Chances]]*
* 2013: *[[Loved Me Back to Life]]*
## Kaypipas qhaway
* Whitney Houston
* Barbar Streisand
* Mariah Carey
* Christina Aguilera

## Hawa t'inkikuna
Amerigo Vespucci

**Amerigo Vespucci** (kastilla simipi:  Américo Vespucio) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Firenze llaqtapi -  wañusqa Sevilla llaqtapi) Italya mama llaptap qhatuq wan naviganti qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Cristobal Colon

## Hawa t'inkikuna
Ch'ullku

**Ch'ullku** (genus *Oxalis*) nisqakunaqa huk yurakunam, qhurakunam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Uqa (*Oxalis tuberosa* Savign.)
* Pisqu ch'ullku icha atuqpa uqan (*Oxalis corniculata* L.)
* Uqa ch'ullku / Luma ch'ullku (*Oxalis cuzcoensis* Kunth)
* Macha macha (*Oxalis coralloides* Kunth)
* Macha macha (*Oxalis teneriensis* Kunth)
* Uqa-uqa, ch'ullku-ch'ulku icha ch'ullku (*Oxalis latifolia* Kunth) 
* Uqa-uqa (*Oxalis paucartambensis* Kunth)
* Kita añu (*Oxalis petrophyla* Kunth)
* Uqa shullku (*Oxalis picchensis* Kunth)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pedro Alvares Cabral

**Pedro Alvares Cabral**  sutiyuq runaqa ( 1468 watapi paqarisqa Belmonte llaqtapi - 1520 watapi wañusqa Santarém llaqtapi) Purtugal mama llaptap awqaq pusaq wan naviganti qarqan.

Warmi: Isabel de CastroChurinkuna: Fernão Álvares Cabral, António Cabral, Catarina de Castro, Guiomar de Castro, Isabel wan Leonor.

## Kaypipas qhaway
* Cristobal Colon
* Brasil

## Hawa t'inkikuna
Clara Zetkin

**Clara Zetkin** ( paqarisqa Wiederau llaqtapi;   wañusqa Moskwa llaqtapi, Rusiyapi),  huk aliman kumunista pulitiku warmim karqan.

## Hawa t'inkikuna
Adrián Salbuchi

**Adrián Slabuchi** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq Ñawpanchu tapuy willay kamayuq wan qillqaqpas qarqan.

## Suñaykuna

## Hawa t'inkikuna
Gladys Camacho Ríos

**Gladys Camacho Ríos** sutiyuq warmiqa (paqarisqa Kalallusta ayllu llaqtachapi, Ansaltu munisipyupi, T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi) huk Wuliwyanu qullasuyu qhichwa simipi qillqaqmi, rimaymanta yachaq.

Gladys Camacho Ríosqa San Simun hatun yachay wasipi (*Universidad Mayor de San Simón*) yachaqarqan. 2011, 2012 watakunapi Ransiyapi Lille llaqtapi Akadimyapi kastilla simitam yachachirqan. Chaymantataq New York Yachay Suntur (*New York University* NYU) nisqapim yachachiq tukurqan. 2013 watapi “Phuyup Yawar Waqaynin” nisqa kawsay rikch'antam uyancharqan. Chay liwrupiqa Faustinu Camacho Soto sutiyuq hatun taytanpa kawsasqanmantam willan, 1936 watamanta 1970 watakama. Chaymanta buliwyanu Uma Piwra ayllu llaqtachapi willakuykunatam uyarispa qillqarqan, 2019 watapi uyanchaspa. 2019 watapi Uma Piwra llaqtachapi rimaymanta willaspa qillqantam qurqan Austin llaqtapi Texas Yachay Suntur (*University of Texas*) nisqaman, *Master of Arts* nisqa tukunanpaq. Kunanqa New York llaqtapi kawsachkaspa *Center for Latin American and Caribbean Studies at NYU* nisqapim llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
* *Phuyup Yawar Waqaynin*. Editorial Kipus, Cochabamba 2013.
* *¡Kumpa atuqmariqa! Uma Piwramanta willaykuna*. Editorial Kipus, Cochabamba 2019.
* *[https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/81274/CAMACHORIOS-MASTERSREPORT-2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y Verb morphology in South Bolivian Quechua: A case study of the Uma Piwra rural variety.]* Report Presented to the Faculty of the Graduate School of The University of Texas at Austin in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts. The University of Texas at Austin, December 2019.

## Hawa t'inkikuna
* Center for Latin American and Caribbean Studies at NYU: “Phuyup Yawar Waqaynin” Libromanta. Gladys entrevista nisqapi riman (qhichwa simipi, uyarinapaqpas). Chaypi rikch'aynin. .
* Gladys iskay willakuykunata willawanchik: Iskay llulla wawakunamantawan unqusqa mamankumantawan. Atuqmantawan kunturmantawan.
* Phuyup Yawar Waqaynin, qhichwapi qallariy qillqa inlish simiman t'ikrasqawan (pdf)
* Tata Alfredo Llamk’ayninmanta Parlariwanchik. Gladys Camacho Ríos, Alfredo Quiroz Villarroelwan rimanakuspa, 
* Presentación de Kumpa Atuqmariqa. Gladys Camacho Ríos. Hawansuyo,