open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kañina

**Kañina** icha **Suñaya** icha **Llaqtaqullqi** (kichwapi **Llaktakullki**) (kastilla simipi: *moneda, dinero;* inlish simipi: *currency, money* ) nisqaqa huk mama llaqtap icha mama llaqtakunap kañinapaq rantina qullqinmi.

Kunan pachaqa iskaynintin hinam kañinata llamk'achinchik:
* **[[Q'illay kañina]]** icha **Q'illay suñaya** nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.
* **[[P'anqa kañina]]** icha **P'anqa qullqi** nisqaqa papilmanta rurasqa p'anqakunam, mana chawkachanalla, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.

## Tiksimuyuntinpi huk achkata llamk'achisqa kañinakuna
* Iwru
* Amirikanu dollar

## Pukyukuna
Quran

**Quran** (arabya simimanta: القرآن al-Qur’ān) nisqaqa Muslimkunap Dyusmanta (arabya simipi: اﷲ Allah) willaq qillqanmi, arabya simipi qillqasqa. Islamkamaqa Dyuspa kamachisqan runakunap qillqasqan.

## Hawa t'inkikuna
* Al-Quran Quran online
* Bismillahi Rahmani Rahim: Textos islámicos traducidos al Quechua. Quran qillqamanta rakikuna: La Sura Fatiha (traducción del primer capítulo del Sagrado Corán), 2. La Sura al Ikhlas, de la Sinceridad o el Monoteísmo Puro (traducción), huk qillqakunapas.
Uywa yachay

**Uywa yachay** icha **Suwuluhiya** nisqaqa (ilinika simimanta: Ζωο=uywa; λογος=yachay) istudyah yachaymi tukuy uywakunata.
Sach'a yachay

**Sach'a yachay, Yura yachay** icha **Wutanika** (grigu simimanta: βοτάνη = qura) icha **Phituluhiya** (grigu simimanta: φυτόν = yura; λόγος = yachay) nisqaqa Kawsay yachaypa yachana rak'iyninmi tukuy yurakunata, kallampakunatapas laqukunatapas.

Iskay hinam Butanikata istudiaypaq kan:
* Pura Butanika: mirayta maskaq yachaykunam yurakunamanta.
* Tantayachisqa Butanika: tantayachiq Butanikap yachayninkunam allpa llamk'aypi huk runap yachayninpa rak'iykunapipas.
## Wiñay Kawsay

Butanika allpa llamk'aywan rikurisqansi, watakunapi 9000 7000 - taq K.ñ. Hinapas, Butanika pura yachay hina IV pachakwatapi rikurisqansi: Tiwfrastu qillqasqankunawan yurakunamanta Butanikap taytansi chikanyasqan. Kay qillqasqakuna ancha hatuntuku karanku. Kunan Butanika XVI pachakwata kama manam runayasqanchu.

Grisya llaqtakunayuq pampata mikusqas yurakuna iñisqanku: huk sawsi tantayachispa, Van Helmont kay iñiy manachasqan. Mikuchisqa puquchisqa sawsip unuwan llasaynin 75kg paqtasqan, pampa llasayninmanta 60g pichqa watapi chinkasqanstin.

## Hawa t'inkikuna
Ch'iñi kawsay yachay

**Ch'iñi kawsay yachay** icha **Mikrubiyuluhiya** *(microbiologia)* nisqaqa (grigu simimanta: *mikros* = uchuy, ch'iñi) ancha ch'iñichalla kawsaqkunamanta - añakikunamanta, uchuy k'allampakunamanta, laquchakunamanta - yachaymi.
Kawsay chaqllisinchi

**Kawsay chaqllisinchi** nisqaqa (kastilla simipi: *bioquímica*) kawsaqkunapi chaqllisinchimanta yachaymi, imayay yamkiyninmanta yachaymi, iñukunkunamantapas iñuwankunamantapas.
Puka yawar kawsaykuq

**Puka yawar kawsaykuq** nisqakunaqa (inlish simipi: *erythrocytes*, grigu simimanta: ερυθροκύτταρα, ερυθρά αιμοσφαίρια) yawarpi muksichaqta apaykuq, huk'innaq kawsaykuqkunam. Surq'anpi wayra pachamanta yawarman hamuchkaq muksichaqta yawar puka nisqa imayaywan hap'iykun.

## Kaypipas qhaway
* Yawar
* Yuraq yawar kawsaykuq
* Yawar llukllunacha
Yuraq yawar kawsaykuq

**Yuraq yawar kawsaykuq** nisqakunaqa (inlish simipi: *leucocytes*, grigu simimanta: λευκοκύτταρα, λευκά αιμοσφαίρια) yawarpi unquy hark'ana kawsaykuqkunam. Mana allin kaqkunata, wamaq imakunatam tukuchin, ahinataq añakikunata.

## Kaypipas qhaway
* Yawar
* Puka yawar kawsaykuq
* Yawar llukllunacha
Yawar llukllunacha

**Yawar llukllunacha** nisqakunaqa (inlish simipi: *thrombocytes*, grigu simimanta: θρομβοκύτταρα) yawarta k'irikunapi tikayachin.

## Kaypipas qhaway
* Yawar
* Puka yawar kawsaykuq
* Yuraq yawar kawsaykuq
Hinitika

Man kann Wikipedia sehr leicht ändern!

**Hinitika** icha **Ginitika** (latin simimanta: *Genetica*) nisqaqa 
kawsaqkunapa ima kayninkuna mirayninkunaman chimpakuymanta pawachasqa yachaymi, mama taytap wawankunaman, churinkunaman ima kayninkunata qarayninmanta chaskiyninmanta.

Kawsaqpa saqina willankunaqa kawsaykuqninpa huk'inpi waqaychasqam, saqi *(gen)* nisqakunapi, huk'i p'uchqu nisqapi.
Apple

**Apple Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq tiknulukya kumpaniyam, Cupertino, California llaqtapi kuraqwasiyuq.

## Pukyukuna
Genova

**Genova** llaqtaqa Liguria riqyunpi, Italya mama llaqtapi kan. Genova nisqaqa "punku" (latinu simipi janua); hina sutikuran imapaq hat'un puerto kan. Runakuna Genovamanta huchuysunqu kanku: Genovata runakunata nishu amichikunku. Genova qhapaqllaqta kan, midiuiwupi ripublika mariynara kasqan.
Mitan kamay katiguriya

**Mitan kamay katiguriya** nisqaqa huk katiguriyam kamaq runa huk allin allinchay kawsay pachapi tarinanpaq.

Mitan kamay katiguriyakuna k'allmakuna hina tantachikunku. Chaymanta, kullu rikch'aq suyum hina kanman; aswan raku k'allmakuna rikch'aq putum (icha rikch'aq t'aqa) hina kankuman, aswan lluchu k'allmakuna huktaq katiguriyakunam kankuman. Laqukuna rikch'aqkunam kankuman.

## Hatunruku mitan kamay katiguriyakuna
* Hatun rikch'aq suyu (*Superregnum*): Rikch'aq suyukunankam. Kimsa rikch'aq qhapaq suyu kan: *[[Archaea]]*, *[[Bacteria]]* *[[Eukaria]]*-pas.
* Rikch'aq suyu (*Regnum*): Tukuy kawsaqkuna kawsay pachapi tantan. Suqta rikch'aq suyu kan: *[[Archaeabacteria]]*, *[[Eubacteria]]*, *[[Protista]]*, *[[Fungi]]*, *[[Plantae]]* *[[Animalia]]*-pas.
* Rikch'aq putu (*Phylum*) icha Rikch'aq t'aqa (*Divisio*): Rikch'aq sinrikunankam. Rimay *Rikch'aq t'aqa* Butanikallapi mawkasqam.
* Rikch'aq sinri (*Classis*): Rikch'aq ñiqikunankam.
* Rikch'aq ñiqi (*Ordo*): Rikch'aq ayllukunankam.
* Rikch'aq ayllu (*Familia*): Rikch'anakunankam.
* Rikch'ana (*Genus*): Rikch'aqkunankam.
* Rikch'aq (*Species*):beh
Bo's
Nv Rikch'anamasikunankam.

## Luqa mitan kamay katiguriyakuna
* Hatun rikch'aq suyu (Superregnum)
* Rikch'aq suyu (Regnum)
** Urin rikch'aq suyu (Subregnum) 
* Hatun rikch'aq putu (Superphylum)/Hatun rikch'aq t'aqa (Superdivisio)
** Rikch'aq putu (Phylum)/Rikch'aq t'aqa (Divisio)
*** Urin rikch'aq putu (Subphylum)/Urin rikch'aq t'aqa (Subdivisio)
* Rikch'aq sinri (Classis) 
** Urin rikch'aq sinri (Subclassis) 
*** Ancha urin rikch'aq sinri (Infraclassis) 
* Hatun rikch'aq ñiqi (Superordo) 
** Rikch'aq ñiqi (Ordo)
*** Urin rikch'aq ñiqi (Subordo)
**** Ancha urin rikch'aq ñiqi (Infraordo)
* Rikch'aq ayllu (Familia)
** Urin rikch'aq ayllu (Subfamilia)
*** Rikch'aq tribu (Tribus)
* Rikch'ana (Genus)
* Rikch'aq (Species)
** Urin rikch'aq (Subspecies)
Kiristup ñawpan

**Kiristup ñawpan** (**kñ**, **k.&nbsp;ñ.**) nisqa watakunaqa manaraq Hisus (Kiristu) paqarimuptin pacham. Ahinataq chunka kaq Kiristup ñawpan watamanta (10 kñ) Kiristup yuriyninkamaqa chunka watam.

"Huk kaq" nisqa watapiqa kristiyanu pachas qallarirqan. Chiqaptataqsi Kiristup qallarisqan wataqa 7, 4 kñ watap chawpinpi karqan.
Firenze

**Firenze** icha **Florencia** llaqtaqa Toscana riqyunpi, Italya mama llaqtapi kan. Wiñay kawsayninpaq, hatunwasikunanpaq, kusa khuskanpaqyuq, tukuy pacha riqsinku kay sumaq llaqta. Tiyan arkiwisquwil kan, hatun yachay wasikunamanta, istitusiun artimanta kawsaymantayuq, intiwatanamantayuq. Tukuynin riqsinqu munumintukuna midiuywumanta, rinashymintumantayuq. Nishu wank'akuna cuadrukunayuq kanqu kay llaqtapi. Nishuyuq watunku Firenze tukuy watakuna.

Tukuy runakunap qhapaq kayninmi (mawk'a llaqtarayku).

## Runakuna

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:620 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:500000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 150864
  bar:1871 from:0 till: 201138
  bar:1881 from:0 till: 196072
  bar:1901 from:0 till: 236635
  bar:1911 from:0 till: 258056
  bar:1921 from:0 till: 280133
  bar:1931 from:0 till: 304160
  bar:1936 from:0 till: 321176
  bar:1951 from:0 till: 374625
  bar:1961 from:0 till: 436516
  bar:1971 from:0 till: 457803
  bar:1981 from:0 till: 448331
  bar:1991 from:0 till: 403294
  bar:2001 from:0 till: 356118

PlotData=

  bar:1861 at: 150864 fontsize:S text: 150.864 shift:(-18,5)
  bar:1871 at: 201138 fontsize:S text: 201.138 shift:(-18,5)
  bar:1881 at: 196072 fontsize:S text: 196.072 shift:(-18,5)
  bar:1901 at: 236635 fontsize:S text: 236.635 shift:(-18,5)
  bar:1911 at: 258056 fontsize:S text: 258.056 shift:(-18,5)
  bar:1921 at: 280133 fontsize:S text: 280.133 shift:(-18,5)
  bar:1931 at: 304160 fontsize:S text: 304.160 shift:(-18,5)
  bar:1936 at: 321176 fontsize:S text: 321.176 shift:(-18,5)
  bar:1951 at: 374625 fontsize:S text: 374.625 shift:(-18,5)
  bar:1961 at: 436516 fontsize:S text: 436.516 shift:(-18,5)
  bar:1971 at: 457803 fontsize:S text: 457.803 shift:(-18,5)
  bar:1981 at: 448331 fontsize:S text: 448.331 shift:(-18,5)
  bar:1991 at: 403294 fontsize:S text: 403.294 shift:(-18,5)
  bar:2001 at: 356118 fontsize:S text: 356.118 shift:(-18,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:"Quelle: ISTAT"



## Waki
### Runakuna
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Giovanni Battista

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Reims, Ransiya
*  Dresden, Alimanya
*  Isfahan, Iran
*  Kassel, Alimanya
*  Kyōto, Nihun
*  Philadelphia, USA
*  Kraków, Pulska
*  Gaziantep, Turkya
*  Nanjing,Chunwa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

(Toscana)

 (Toscana)
Barcelona

**Warsiluna** icha **Barcelona** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Katalunya suyup uma llaqtanmi, 1 605 602 tiyaq runakunayuq.

## Lisritukuna
* Ciutat Vella
* Eixample
* Gràcia
* Horta-Guinardó
* Les Corts
* Nou Barris
* Sant Martí
* Sant Andreu
* Sants-Montjuïc
* Sarrià - Sant Gervasi 

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
}, Amberes
* , Athina
* , Boston
* , Busan
* , Dublin
* , Gaza
* , Montpellier (1963)
* , Köln (1984)
* , İstanbul
* , Monterrey
* , Alguer
* , Isfahán
* , Alhir
||
* , Gdańsk
* , Kobe
* , La Habana
* , Montevideo
* , Montreal
* , Perpiñán
* , Rio de Janeiro
* , Rosario
* , São Paulo 
* , Sarajevo 
* , Shanghai
* , Tel Aviv
|}
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* 
* Sitio web oficial de Barcelona
* Transportes Metropolitanos de Barcelona
* Guía de arquitectura, transportes y proyectos de Barcelona

## Rikchakuna

Barcelona Cathedral Interior - carved choir stalls.jpg|Interior de la Barcelona Katidral
Image:Sagradafamilia-overview.jpg|Sagrada Família Iglisya
Image:InteriorSantaMariaMarBarcelona.jpg| Santa Maria del Mar Iglisya 
Image:050529 Barcelona 099.jpg| Iglesia de Santa Maria del Pi 
Image:Spain.Barcelona.Porta.del.Angel.jpg| Portal de l'Àngel

Image:Jfader batto facade.jpg|Casa Batlló
Image:Casa Milà - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|Casa Milà (La Pedrera)
Image:050529 Barcelona 135.jpg| El Palacio Nacional que alberga el MNAC
Image:Domènech.i.Montaner.Palau.Musica.Catalana.8.Barcelona.JPG| Palacio de la Música Catalana
Rikcha:Barcelona - Arc de Triomf (2).JPG| Arco del Triumfo
Image:Casavicens.jpg| Casa Vicens
Image:Barcellona palazzo.jpg| Castell dels tres Dracs
Image:PlayaBacelonetta2.JPG|Hotel Arts y Torre Mapfre (154 m cada uno)
Image:Torre Agbar - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|Torre Agbar
Image:PortVell.JPG|Rambla de Mar en el Port Vell
Tisnumya (sut'ichana)

Rimay *Tisnumya*m iskay mawkayniyuq:
***[[Tisnumya]]**, sibil rawiy mana kamachiypas supay;
***[[Tisnumya (killa)|Tisnumya]]**, Irispa killa satilitin.
Antañiqiq llika

**Antañiqiq llika** (inlish simipi *computer network*) nisqaqa iskay, aswan icha achka antañiqiqkunap llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Antañiqiqkunaqa willankunata "tantari qillqa" *(protocol)* nisqakunawanmi qunakun.

Antañiqiq llikapi t'inkinapaqqa, antañiqiqpi llika last'a *(network card)* kananmi. 

## Kaypipas qhaway
* Internet
Tisnumya (killa)

:

**Tisnumya** nisqaqa (kastilla simipi: *Disnomia*) tuna puriq quyllur (136199) Irispa killa satilitinmi. Hunt'asqa sutinmi *(136199) Eris I Dysnomia*. Huk kaq sutin *S/2005 (2003 UB313) 1*-mi karan.

Michael Brownmi quchunpas 10 tarpuy killa 2005 watapi Hawaiipi surkusqanku. Tisnumya sutichasqanku imamanta Tisnumya grisya mituluqiyapi Irispa warmi wawanmi.
Tisnumya

::
**Tisnumya** nisqaqa (kastilla simipi: Disnomia) grisya mituluqiyapi sibil rawiy mana kamachiypas supaymi.

Huq runakunap hatun mana allinkunanku hina, Tisnumya Irispa warmi wawanmi.

Tisnumyam Adikya, Ati Iwrispas pata kachkasqan. Chimpapi sapaynin Iwnumiam (sibil kamachiy) kasqan.
Nobel Suñay Chaqllisinchipi

**Nobel Suñay Chaqllisinchipi** nisqaqa Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, chaqllisinchipi ancha allin aypasqakunapaq.

## Chaskiqkuna
## 1901-1910

## 1911-1920

## 1921-1930

## 1931-1940

## 1941-1950

## 1951-1960

## 1961-1970

## 1971-1980

## 1981-1990

## 1991-2000

## 2001-2010

## 2011-2020

----

1901 - 1910 ·
1911 - 1920 ·
1921 - 1930 ·
1931 - 1940 ·
1941 - 1950 ·
1951 - 1960 
1961 - 1970 ·
1971 - 1980 ·
1981 - 1990 ·
1991 - 2000 ·
2001 - 2010 ·
2011 - 2020
Åland

**Åland** nisqaqa (suysya simipi: *Åland*; suwmi simipi: *Ahvenanmaa*) Baltiku hatun quchapi huk wat'akunam, Phinsuyup huk suyunpas. Ålandqa Suysyap Phinsuyuyap chawpinpi.
Bouvet Wat'a

Image:Bouvet island 0.jpg|Bubet wat'a
Image:Bouvet Island-CIA WFB Map.png|Bubet wat'a, saywitu


**Bouvet wat'a** nisqaqa (nurwiga simipi: *Bouvetøya*) huk mana tiyapusqa, ch'inniq, runannaq wat'am Antartika ñiqpi.
Kanata

**Kanata** icha **Kanara**qa (Inlis simipi, Haransiya simipi ima *Canada*) Apya Yala chinchayninpi mama llaqta. Uma llaqta: Ottawa.

## Wiñay kawsay
Kamasqa Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta 1 ñiqin anta situwa killapi

## Allpa saywachi

* 9 984 670 km²
* 32 623 490 runakuna (2006)

* **[[Urqu|Urqukuna]]:**
* **[[Qucha|Quchakuna]]:**
* **[[Mayu|Mayukuna]]:**

## Llaqta pusanapaq rakiy

### Pruwinsyakuna

#### Uma llaqta (pruwinsyakuna)

Rikcha:Alberta-Provincial-Legislature-Building-Edmonton-Alberta-Canada-01.jpg|Alberta Kunrisu
Rikcha:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|British Columbia Kunrisu
Rikcha:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Manitoba Kunrisu
Rikcha:Legislative Assembly of New Brunswick.jpg|New Brunswick Kunrisu
Rikcha:ConfederationBuildingStJohnsNewfoundland.JPG|Newfoundland wan Labrador Kunrisu
Rikcha:Province House (Nova Scotia).jpg|Nova Scotia Kunrisu
Rikcha:Pink Palace Toronto 2010.jpg|Ontario Kunrisu
Rikcha:282 - Birthplace of Canada Charlottetown PEI.JPG|Prince Edward Island Kunrisu
Rikcha:Québec - Hôtel du Parlement 3.jpg|Quebec Kunrisu
Rikcha:Saskatchewan legislative building.jpg|Saskatchewan Kunrisu


### Hatun llaqtakuna

## Simikuna

* Inlish simi: ufisyal rimay hina llamk'achisqa
* Ransis simi: ufisyal rimay hina llamk'achisqa

## Puykukuna

## Kaypipas qhaway

* Pulitika rakiy (Kanada)

## Hawa t'inkikuna
Sit'i pachahina

Tuna puriq quyllur icha Tuna planita (inlish simimanta: *dwarf planet*, kastilla simipi: *planeta enano*) intita (icha huk quyllurta) muyupayaq hawa pacha pachankam. Hanaq pachata qhawapayaspanchikqa, tuna planitakunata quyllurpura kaptin pichqa quyllur hinata rikunchik.

## Tuna puriq quyllurkuna
Inti llikapiqa pichqa tuna planitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):
* Siris *(Ceres)*
* Plutun *(Pluto, Plutón)*
* Makimaki
* Hawumiya
* Iris

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Inti Llika
* Puriq quyllur
Nobel Suñay Musikupi

**Nobel Suñay Musikupi** nisqaqa manam Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypurachu. 1969 watamantapachas kay suñaytaqa quykunku musikupi ancha allin aypasqakunapaq.

## Chaskiqkuna
### 2011-2020
:2016 Oliver Hart wan Bengt Holmström 
:2015 Angus Deaton 
:2014 Jean Tirole 
:2013 Eugene Fama, Lars Peter Hansen wan Robert Shiller
:2012 Alvin Roth wan Lloyd Shapley
:2011 Thomas Sargent  wan Christopher A. Sims
### 2001-2010
:2010 Peter A. Diamond, Dale T. Mortensen wan Christopher Pissarides
:2009 Elinor Ostrom wan Oliver E. Williamson
:2008 Paul Krugman
:2007 Leonid Hurwicz, Eric Maskin wan Roger B. Myerson
:2006 Edmund S. Phelps
:2005 Robert J. Aumann wan Thomas C. Schelling
:2004 Finn E. Kydland wan Edward C. Prescott
:2003 Robert F. Engle wan Clive W. J. Granger
:2002 Daniel Kahneman wan Vernon Smith
:2001 George Akerlof, Michael Spence wan Joseph Stiglitz
### 1991-2000
:2000 James Heckman wan Daniel McFadden
:1999 Robert Mundell
:1998 Amartya Sen
:1997 Robert Merton wan Myron Scholes
:1996 James Mirrlees wan William Vickrey
:1995 Robert Lucas
:1994 Reinhard Selten, John Forbes Nash wan  John Harsanyi
:1993 Robert Fogel wan Douglass North
:1992 Gary Becker
:1991 Ronald Coase
### 1981-1990
:1990 Harry Markowitz, Merton Miller wan William Sharpe
:1989 Trygve Haavelmo
:1988 Maurice Allais
:1987 Robert Solow
:1986 James M. Buchanan
:1985 Franco Modigliani
:1984 Richard Stone
:1983 Gerard Debreu
:1982 George Stigler
:1981 James Tobin
### 1971-1980
:1980 Lawrence Klein
:1979 Theodore Schultz wan Arthur Lewis
:1978 Herbert Simon 
:1977 Bertil Ohlin  wan James Meade
:1976 Milton Friedman
:1975 Leonid Kantorovich wan Tjalling Koopmans
:1974 Gunnar Myrdal wan Friedrich Hayek
:1973 Wassily Leontief
:1972 John Hicks, Kenneth Arrow
:1971 Simon Kuznets
### 1969 wan 1970
:1970 Paul Samuelson
:1969 Ragnar Frisch wan Jan Tinbergen
Z

**Z**, **z** nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka suqtayuq kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
J

**J**, **j** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka kaq sanampam. Qhichwa simipiqa Buliwya mama llaqtallapitaqmi qillqanku, h sanampapaq:
* jatun = hatun
* juk = huk
* ujuy = uhuy
I

**I**, **i** nisqaqa latin siq'i llumpapi isqun kaq sanampam. Qhichwa simipitaq tawa kaq sanampam, hanllalli kunkapaqmi.
L

**L**, **l** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka iskayniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq suqta kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
X

**X**, **x** nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka tawayuq kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
Ñ

**Ñ**, **ñ** nisqaqa huk ispaña simimanta hamuq waki sanampam. Qhichwa simipitaq chunka kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Q

**Q**, **q** nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka qanchisniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka iskayniyuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
W

**[[W]]**, **w** nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka kimsayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka pusaqniyuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
E

**E**, **e** nisqaqa latin siq'i llumpapi pichqa kaq sanampam, hanllallipaq. Qhichwa simipitaq wamaq rimaykunamanta simikunallapim. QSHKS runakunataq qillqankum, "qhichwa simipi pichqantin hanllallim" nispa, chay e-taq u kunkapaq q-wan rimasqa huk rimay hinalla kaptinpas, ahinataq:
* "erqe" - allinta qillqasqa: *[[irqi]]*
* "pesqa" icha "pisqa" - allinta qillqasqa: *[[pichqa]]*
* "wetsra" ugta huillho esqfa
Latin siq'i llumpa

**Latin siq'i llumpa** nisqaqa machu romanukunap, latin simi rimaqkunap qillqasqan siq'i llumpam karqan. Kunan pachaqa ancha achka rimaykunapitaq chay siq'i llumpatam llamk'achinku.

Latin siq'i llumpaqa kay hinam, iskay chunka suqtayuqnintin sanampam:

a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.

Qhichwa simipiqa kay qatiq sanampakunataq latin siq'i llumpamanta hurqusqa, t'inkisqa sanampakunawan:

a, ch, chh, ch', ĉ, h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, sh, t, th, t', ts, u, w, y.
Ĉ

**Ĉ**, **ĉ** nisqaqa huk waki sanampam, Chinchaysuyullapi qillqasqa, chawpi suyukunap rimayninkunallapi (Wanka, Kashamarka, Inkawasi-Kañaris rimaykunapi). Huk qhichwa simi rimaykunapitaq [č] kunkata nispa "ch" qillqanku:
*ĉaki = *chaki*
*kaĉay = *kachay*
*imaĉ = *imach*

Huk Wanka qillqaqkunaqa, ahinataq Rodolfo Cerrón Palomino, chay **ĉ** nisqapaq **[[tr]]** t'inkisqa sanampatam qillqan, [tr] kunkawan mana kaqlla kaptinpas *("traki", "katray", "imatr")*.
Chh

**Chh**, **chh** nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Ch'

**Ch**', **ch**' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Sh

**Sh**, **sh** nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, qhichwa simipi chunka pichqayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.

Urin runasimitaq sh-qa manam kanchu, [š] kunkapaq [s] nispa rimaptinkum. Ahinataq rimankum:
**suyu* - (*shuyu* nisqapaq)
**pusani* - (*pushani* nisqapaq)
**aslla* - (*ashlla* nisqapaq)
**añas* - (*añash* nisqapaq)

Qusqu runasimipi *-chka-* nisqa k'askaqta *sha* hinam (Qullasuyu qhichwa simipi *sa*) ninku, wakin *sh* nisqata mana nispa. Chayrayku Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturmi (QSHKS) chay *-chka-* k'askaqta *-sha-* hinam qillqan, tukri (oficial nisqa) urin runasimipaq allin qillqaypitaq mana hayk'appas *sh* qillqaptinkupas. Ahinataq qillqanchikmi:
**richkani* - (Ayakuchupi *richkani* nisqa, Qusqupi *rishani* nisqa, Buliwyapi *risani* nisqa) - chaytaqa QSHKS *rishani* qillqanmi
T'inkisqa sanampa

**T'inkisqa sanampa** nisqakunaqa iskay icha kimsantinwan t'inkisqa sanampakunam. Qhichwa simipiqa kay t'inkisqa sanampakunam:
* ch
* ll
* sh (manataq uralan runasimipichu)

Uralan runasimitaq kay t'inkisqa sanampakunapas:
* ch'
* chh
* k'
* kh
* p'
* ph
* q'
* qh
* t'
* th

Anqash suyullapi runasimipi kaymi:
* ts

Huk rimaykunamanta simikunallapi:
* tr
* kw
Sunin

**Sunin** (kay kiti qhichwa simipi: *Shunin*) nisqaqa huk llaqtam Piruwpi, Sunin suyupi, Sunin pruwinsyap uma llaqtanmi.
Hanllalli

**Hanllalli** icha **Uyaywa** nisqakunaqa kichasqa simiwan, hanllallispa hina rimasqa kunkallakunam. Hanllallikunaqa uma kunkallayuqmi kayta atinku.

Qhichwa simipiqa kay hanllallikunatam riqsinchik (hinallataqmi aymara simipipas):

* **[[a]]** [a]
* **[[i]]** [i] ~ [e] (q kinrayninpi)
* **[[u]]** [u] ~ [o] (q kinrayninpi)

Huk rimaykunataq huk hanllallikunatam riqsin, ahinataq:
* Kastilla simi: a, e, i, o, u
* Aliman simi: a, e, i, o, u, ä, ö, ü
* Nawa simi: a, e, i, o

## Layakuna
* Sinqachasqa uyaywa (*vocal nasal*)
* Rimasqa uyaywa (*vocal oral*)

## Kaypipas qhaway
* Kunkawaki
Kunkawaki

**Kunkawaki** nisqakunaqa yaqa wichq'asqa simiwan, qalluwan, kiruwan, wirp'awan, sankawan, utukullawan rimasqa kunkallakunam. Qhichwa simipiqa kunkawakikuna manam uma kunkallayuqchu.

Qhichwa simipiqa kay hanllallikunatam riqsinchik:

* **[[b]]** [b] (wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunallapi)
* **[[ch]]** [č] / [tʃ]
* **[[chh]]** [čh] / [tʃh] (uralan runasimillapi)
* **[[ch']]** [č'] / [tʃʔ] (uralan runasimillapi)
* **[[ĉ]]** [ĉ] / [ʈʂ] (Wanka, Kashamarka, Inkawasi rimaykunallapi)
* **[[d]]** [d] (wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunallapi)
* **[[f]]** [f] (wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunallapi)
* **[[g]]** [g] (wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunallapi)
* **[[h]]** [h] (Buliwyapi **[[j]]**)
* **[[k]]** [k]
* **[[kh]]** [kh] (uralan runasimillapi)
* **[[k']]** [k'] / [kʔ] (uralan runasimillapi)
* **[[l]]** [l]
* **[[ll]]** [ʎ]
* **[[m]]** [m]
* **[[n]]** [n]; [ŋ] (simi qhipanpi, k, q, g qhipanpi)
* **[[ñ]]** [ɲ]
* **[[p]]** [p]
* **[[ph]]** [ph] (uralan runasimillapi)
* **[[p']]** [p'] / [pʔ] (uralan runasimillapi)
* **[[q]]** [q]
* **[[qh]]** [qh] (uralan runasimillapi)
* **[[q']]** [q'] / [qʔ] (uralan runasimillapi)
* **[[r]]** [r]
* **[[s]]** [s]
* **[[sh]]** [š] / [ʃ]
* **[[t]]** [t]
* **[[th]]** [th] (uralan runasimillapi)
* **[[t']]** [t'] / [tʔ] (uralan runasimillapi)
* **[[ts]]** [c] / [ts] (Anqash suyullapi qichwapi kichwallapipas)
* **[[w]]** [w]
* **[[y]]** [j]

## Kaypipas qhaway
* Hanllalli
Waki sanampa

**Waki sanampa** nisqakunaqa mana qallari latin siq'i llumpapichu, ichaqa musuqlla rurasqa sanampakunam. Qhichwa simipiqa kay waki sanampakunam:
*ñ (kastilla simip qillqayninmanta hap'isqa)
*ĉ (Chinchaysuyullapi)
Ü

**Ü**, **ü** nisqaqa huk aliman waki sanampam, hanllallipaq.

Kastilla simipitaq ü sanampataqa u icha w hinam rimanku, mana ch'usaqchu: vergüenza [bergw´ensa] - seguir [seg´ir].
Chinap simi

**Chinap simi, China simi ,Han simi** () icha **Chun simi** () nisqaqa Chuni mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Lliw tiksimuyuntinpi rimaykunamanta aswan rimaqkunayuqmi, lluna iskay pachak hunu rimaqninmi.

**Sikllalla Han siq'i llumpa**

Kaymi chinu simip k'iti rimayninkuna:
* Kuwan simi (官話 / 官话), 836 hunu rimaq.
* Llu simi (吳語 / 吴语), 77 hunu rimaq.
* Min simi icha Min rimaykuna (閩語 / 闽语), 70 hunu rimaq.
* Yuyit simi (粵語 / 粤语), 55 hunu rimaq.
* Qin simi (晉語 / 晋语), 45 hunu rimaq.
* Siyan simi icha Hunan simi (湘語 / 湘语), 36 hunu rimaq.
* Khayik-kiya simi (客家話 / 客家话), 34 hunu rimaq.
* Kam simi (贛語 / 赣语), 31 hunu rimaq.
* Huyi simi (徽語 / 徽语), 3,2 hunu rimaq.
* Kuwiy P'iyin simi (平話 / 平话), 3,5 hunu rimaq.
Hapun simi

**Nihun simi** (日本語 - *Nihongo*) nisqaqa Nihun mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Pachak iskay chunka qanchis hunu rimaqninmi kan.

Nihun llaqtapiqa nihun simita oficial simimanta riqsichiq liy manami kanchu. Ichaqa, Nihun llaqtap llapan institucionninqa nihun simillapim llamkaykukunku. Yachaywasikunapitaq nihun simip kursunpa sutinqa "国語" (kokugo = Mamallaqtap simin). Internetpi, nihun simiqa 7niqin simim.

## Nihun simip Kasqanmanta

### Ruqyayninkuna:
っtapas (Huchuy 'tsu') んtapas ('N') qichuptinchikqa, Nihun simipi llapan simikunaqa hanllallillapi tukukun. 

### Qillqayninkuna:
Nihun simi qillqanapaq kimsa qillqayninmi kan: Hiragana, Katakana, Kanji ima kanku.  

#### Kana:
Kana nisqaqa nihun simip silaba qillqayninmi. Sapa qillqayqa huk silabam. Kanaqa iskay t'aqayuqmi: 

##### Hiragana:
Hiraganaqa tiqsinnin qillqayninmi. Warmakunaqa yachaywasita qallaykuspa, chay hiraganataqa yachaykun. Chaymi, warmapaq mayt'ukunapi kanjip lawninpi hiraganata churarispa kanjita likaysin. Hiraganaqa chayhina kaspaqa *Furigana* sutiyuqmi.

##### Katakana:
Katakanaqa hiraganahinam, sapa sanampaqa huk silaballata t'uqyachin. Ichaqa, Katakanawan huk simikunamanta hamuq rimayta qillqakun. Hinaspa, パン (pan = t'anta), キッチン (kicchin = wayk'una) nisqa simiqa portugal simimanta, ingles simimanta ima hamuptinmi, katakanawan qillqakun. Hinamantaq, kanjiqa sasa kaptinqa katakanawan qillqanmanku: バラ (bara = rusa wayta) simipihina. Pipapas k'urita rimasqan rikuchinapaqpas katakanawanmi qillqallantaq, huk rubutpa rimasqanta kayhinata qillqarinmanku: 

後ハ、コノ工場カラ出タトキ、初メテ人間ヲ見タサ。(Ato wa, kono koujou kara deta toki, hajimete ningen wo mitasa)

Chaymantaqa phawrikamanta lluqsispa wamaqta huk runatam qhawarquni.

#### Kanji:
Kanjiqa Chinamanta hamusqa qillqaymi. Chay qillqayqa kunan nihun simiman anchatañam yachakapun. Chaypaqqa, nihun runakunaqa kanjiman iskay likana layata churakurqan. Hukqa Kun'yomi (nihun simimanta t'uqyay), huktaq On'yomi (China simimanta hamuq t'uqyay). Ichaqa, nihun simiqa mana china simihinachu kaptinmi, kanjiwan simip saphinllata qillqallanku, ramatika lakikunatataq hiraganawanmi qillqaykun. Hinaptinqa, Nihun simipi qillqasqaqa kayhinam kanman: 

スペイン人の征服時の記録 (Supeinjin no seifukuji no kiroku) 

Ispaña runap atiynin pachamanta qillqakuna 

Chaypiqa, のqa (no) ramatika lakinmi, hinaspa manam kanjiyuqchu. Saphintaq 征服時 (Seifukuji) kanjiyuqmi.
Ayllu (sut'ichana)

Rimay *Ayllu*m iskay mawkayniyuq:
***[[Ayllu llaqta|Ayllu]]** llaqtamasinkas Tawantinsuyupi;
***[[Ayllu]]**, yawarmasinkam.
Ts

**Ts**, **ts** nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, Anqash suyullapi qichwapi kichwallapipas qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Killa (sut'ichana)

***[[Killa]]**, Tiksi muyup killa satilitinmi;
***[[Killa pacha]]**, watap tukuy chunka iskayniyuq mitanmi;
***[[Killa satiliti]]**, mayqin muyupayaq imallapasmi muyuntin puriq quyllurmuyuntinta;
***[[Mama Killa]]**, inkakunap apunmi.
George Washington

**George Washington** icha **Yursi Wásintun** sutiyuq runaqa (*22 ñiqin hatun puquy killapi 1732 watapi – † 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1799 watapi) Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpa umalliqninsi karqan (1789 watamanta - 1797 watakama).
Awqapuriqninkap Qhapaq kamaqninsi Hukllachasqa Amirika Suyukunap Qispikusqa Awqanakuynin (1775 watamanta 1783 watakama), chaymantapas Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpaq umalliqninsi karqan 1789 watamanta 1797 watakama.

## Hawa t'inkikuna
Ruray rimana

**Ruray rimana**, **Simichaq**, **Rimachiq** icha **Imachiq** nisqaqa (kastilla simipi: *verbo*), ima rurasqatapas, ruraytapas, ruranatapas sut'ichaq rima layam.

Huk rimaykunapiqa - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi - tukuy ruray rimanaqa huklla kamachinallakamam rimanachakunku. Huk rimaykunapitaq - ahinataq kastilla simipi - manam kamachinallakamachu rimanachakunku.

## [[Ruray rimanachay]]
(*Conjugación*)

* Ruray rimanachay

## Ruway simikunaman qatiq
(*Sufijos verbales*)

*Los sufijos se puede utilizar en cualquier verbo para que la expresión sea coherente*:

## Ruwaykunaq pachan
(*Tiempo de los verbos*)

## Kaypipas qhaway
* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
* Ankash qallu
Bisiklita yallinakuy

**Bisiklita yallinakuy** nisqaqa iskaymuyu *(bisiklita)* nisqawan yallinakuy kurku kallpanchay rikch'aqmi.
 
## Kaypipas qhaway
*Lance Armstrong
Chinchay Maryana Wat'akuna

**Chinchay Maryana Wat'akuna Llaqta Tanta** nisqaqa (inlish simipi: *Commonwealth of the Northern Mariana Islands*; chamurru simipi: *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*) llaqta tantam Hukllachasqa Amirika Suyukunawan pulitika tinkiypi. Huk allin tiyayniyuqmi Chinchay Pasiphiku mama quchapi.
Aqumayu distritu

**Aqumayu distritu** nisqaqa Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, huk distritum, Aqumayu llaqta Aqumayu k'itipas.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
* Urqukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aqupiya qucha
* Asnaqucha
* Pampamarka qucha
* Pumaqanchi qucha
* Apurimaq mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Antawa llallinakuy

**Antawa llallinakuy** icha **Awtu yallinakuy** nisqaqa antawa *(automóvil)* nisqawan yallinakuy kurku kallpanchay rikch'aqmi.
 

* Michael Schumacher
* Juan Manuel Fangio
* Juan Pablo Montoya

## Kaypipas qhaway
* F1
* NASCAR

## Hawa t'inkikuna
Kuwa

**Kuwa** sapan llaqtaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk yaku allpasqam.

Kuwapiqa 11 382 820 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Awana hatun llaqtam. (2 328 000 runakuna (2005))
## Wiñay kawsay
Kamasqa 10 ñiqin qhapaq raymi killapi 1898 watapi (Ispañamanta).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Llaqta pusanapaq rakiy
### Hanaq wamanikuna

### Llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Burinkin

## Hawa t'inkikuna
Nikarawa

**Nikarawa** llaqtaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Managua llaqtam (1.817.096 runa (2005)).

Nikarawapiqa 5.465.100 runakunam kawsachkanku.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Simikuna
* Kastilla simi
* Miskitu simi (100 000 rimaqkuna)
* Sumu simi (4 000 rimaqkuna)

## Pulitika Rakiy
15 suyu, 2 *regiones autónomas*

Suyu - (Uma llaqta):

## Llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Nikarawa)
## Hawa t'inkikuna
Siris (tuna puriq quyllur)

**Siris** icha **(1) Siris** (latin simimanta: *Ceres*, kastilla simipi: *Ceres*, sanancha: ) nisqaqa intimanta huk karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi.
* *Siris* nisqaqa intimanta huk karu kaq puriq quyllurchami inti llikapi (1801 - 2006).

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Tuna puriq quyllur
* Inti llika
Iris (tuna puriq quyllur)

**Iris**, ***(136199) Iris*** (kastilla simipi: *Eris*; sanancha: ) icha **2003 UB<sub>313</sub>** nisqaqa intimanta ancha karu kaq tuna puriq quyllurmi, inti llikapi.

## Ini
* Tisnumya (killa)
* Quyllur yachay
* Tuna puriq quyllur
* Inti llika
Dar es Salaam

**Dar es Salaam** nisqaqa (arabya simipi دار السلام [Dār as-Salām], "qasi kaypa wasin") Tansanya mama llaqtap lliwmanta aswan hatun llaqtanmi. 1974 watakamaqa uma llaqtanmi karqan (kunantaq Dodomam).
Zamora Chinchipi marka

**Zamora Chinchipi marka** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Zamora llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki - Yakuri mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Zamora Chinchipi - Congüime 
* **[[Mayu]]kuna:** Mayu-Chinchipi mayu -  Nangaritza mayu - Zamora mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Cisam quchakuna

## Pulitika Rakiy
Isqun kitinmi kan.

## Runakuna
Zamora Chinchipi markapiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Pulutun (t'una puriq quyllur)

**Pulutun** (latin simimanta: *Pluto*, kastilla simipi: *Plutón*; sananchakuna: , ) nisqaqa intimanta iskay karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi. Quyllur kamayuqkunaqa 2006 watakama Plutunta intimanta isqun karu kaq puriq quyllurtam nirqan. 

18-II p'unchawpi 1930 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Clyde William Tombaugh sutiyuq quyllur qhawaqsi (1906-1997) tarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Tuna puriq quyllur
* Inti llika
Hunruras

**Hunruras, Hunthuras** icha **Unthuras** (Kastilla simipi: Honduras) llaqtaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam.

Hunruraspiqa 7 326 496 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Tegucigalpa, 1 250 000 runakuna (2006)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kawpay rak'iy
### Suyukuna




### Llaqtakuna

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Kawpay rak'iy (Hunruras)
## Hawa t'inkikuna
Wilis

**Wilis** icha **Pilis** llaqtaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam.

Wilispiqa 291.500 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Belmopan, 13.400 runakuna (2005)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Llaqtakuna
Christoph Theinert

**Christoph Theinert**

## Kaypipas qhaway
*Llikilliki
*Alimanya

## Hawa tinkikuna
*Violoncellomusic (inlish simipi)

*http://www.myspace.com/christophtheinert
Kustarika

**Kustarika** icha **Kusta Rika** llaqtaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa San José llaqtam (1.345.750 runakuna (2005)).

Kustarikapiqa 4 328 000 runakunam kawsachkanku.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
### Urqukuna
*  Chirripó Grande (3920 m) 
* Poás (2704 m)
* Arenal (1633 m) 
* Irazú (3432 m)
* Orosí
* Turrialba
* Rincón de la Vieja
* Santa María
* Miravalles
### Quchakuna
* Arenal qucha
### Mayukuna
* Tempisque mayu
* Tárcoles mayu
* Térraba mayu / Diquís mayu
* San Juan mayu
* Tortuguero mayu
* Reventazón mayu - Jiménez mayu - Parismina mayu
* Sixaola mayu
* Bebedero mayu
### Wat'akuna
* Coco wat'a 

## Yurakuna uywakunapas
Kapuy Pay  5%  fora fauna  Kaipacha manta.
## Pulitika Rakiy

## Llaqtakuna

## Yachay
Kusta Rika Mana Tiyapuy kallpa ay.

## Rikchakuna

Rikcha:Poas crater.jpg|Poás nina urqu
Rikcha:Lago Arenal.jpg|Arenal qucha
Rikcha:Isla_del_Coco-chatham_beach.jpg|Bahía Chatham, Coco wat'a (*Isla del Coco*)
Rikcha:Enterolobium cyclocarpum in Guanacaste.jpg|Guanacaste sach'a

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Kustarika)

## Hawa t'inkikuna
Pahamakuna

**Pahamakuna** llaqtaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk mama llaqtam.

Pahamakunapiqa 323.000 runakunam kawsachkanku.

Uma llaqtanqa Nassau llaqtam (274 400 runakuna (2016).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kawpay Rak'iy
## Llaqtakuna
Pelé

**Edson Arantes do Nascimento** icha **Pelé** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Três Corações llaqtapi, Brasil mama llaqtapi - †  wañusqa São Paulo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

Tayta: João Ramos do Nascimento «Dondinho»,  Mama: Maria Celeste Arantes.
## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial qillqa web
Islam

**Islam** icha **Alapi iñiq**a Muhamad sutiyuq runap kamasqan iñiymi.

Islam iñiqkunaqa, **Alapi iñiq** nisqa, "Huklla Dyusmi kan. Muhamad-qa paypa willaq runanmi" nispa huklla thiyuspi iñinmi.

Islam iñiymantaqa Quranmi willakun.

Muslimkunaqa *Allah* (Apun) nisqa thiyusta Qhapana nisqa manqus wasikunapim yupaychan.

## Hawa t'inkikuna
* Bismillahi Rahmani Rahim: Textos islámicos traducidos al Quechua
Sucre

***[[Antonio José de Sucre]]**, huk awqaq pusaq, pulitiku runa chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi;
***[[Chuqichaka]]**, Buliwyapi huk hatun llaqta;
***[[Qirupampa pruwinsya]]** (Suqri pruwinsya, provincia de Sucre), Piruwpi, Ayakuchu suyupi huk pruwinsya;
***[[Wawku distritu]]** (*distrito de Sucre*), Piruwpi, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi huk distritu;
***[[Wawku]]** (*Sucre*), Wawku distritup uma llaqtan.
***[[Matu]]** (*Villa Sucre* / *Mato*), Piruwpi, Anqashsuyupi, Waylas pruwinsyapi, Matu distritupi huk llaqta
Rusu simi

**Rus simi**, **Rusya simi** icha **Rusu simi** nisqaqa Rusya mama llaqtapi rimasqa simim. Ancha rimaqsapam, 285 hunu rimaqninmi, 160 hunu mama rimaqnin.

Ruski simitaqa kirilitsa nisqa siq'i llumpawan qillqanku. Anti islaw rimaymi.

Hinallataqmi mastarikurqan Rusifikación (Русификация) nisqa kamachiywan - atipasqa llaqtakunap rimayninkunata sistematicamente sarunchaspa. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan.
## Willay pukyukuna
Arapi simi

**Arawiya simi** icha **Arapya simi** nisqaqa Kunti Asyapi, Chincha Aprikapipas, achka mama llaqtakunapi rimasqa rimaymi. Ancha rimaqsapam, 225 hunu rimaqninmi.

Arapya simitaqa Arapya siq'i llumpawan qillqanku.
Chinchay Han simi

**Kuwan Han simi** (, lit. *official speech*) icha **Chinchay Han simi**/**Chinchay Chun simi** () nisqaqa lliw Han simimanta aswan rimaqniyuq rimaymi, Chunwa suyupim. 836 hunu rimaqniyuqmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
* Proel llika tiyaypi 
* El Mandarín de Nico 中文 Chinchay Han simita yachakuy.
Huryu iñiy

**Huriyu iñiy** icha **Mushiyuyay** nisqaqa huriyukunap, israyil runa llaqtap iñiyninmi.

Hudyukunaqa huklla apuyayapi iñinmi.

Huriyu iñiymantaqa iwriyu simipi qillqasqa Tanah [תנ״ך] (rakikuna: Tura [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna"), Talmud [תלמוד] "yachachiy" nisqa liwrukunam willakun.
Kaymi huriyukunap huk hatun ñawpa iñiq runankuna:
* Awraham
* Isaak
* Jakub ("Challi"; *Israyil*, "Dyuswan maqanakuq"), hudyukunap ñawpa yayan
* Moshe (Moises), Israyil runallaqtata Ihiptumanta pusaq, payninta Dyusqa chunkantinta kamachirqan Sinay urqupi
* hukkunapas

Hudyukunap willka qillqankunaqa kristuqatiqkunap Apuyaya Siminnpi Ñawpa Rimanakuymi.
Justus von Liebig

**Justus Liebig**, 1845 watamanta **Justus von Liebig** sutiyuq runaqa (12-V-1803 paqarisqa Darmstadt llaqtapi, Alimanyapi; 18-IV-1873 wañusqa München llaqtapi, Alimanyapi) huk aliman chaqllisinchimanta yachaqsi karqan. Yura ch'unqachiymantas k'uskiykurqan.
Lukana

* **[[Lukana llaqta]]**, Ayakuchu suyupi;
* **[[Lukana distritu]]**, Ayakuchu suyupi;
* **[[Lukana pruwinsya]]**, Ayakuchu suyupi;
* **[[Lukana runa]]**, mawk'a runallaqta.
Lukana wamani

**Lukana wamani** (aymara simipi: *Luk'ana jisk'a suyu* ; kastilla simipi: *Provincia de Lucanas*) nisqaqa huk piruwanu pruwinsyam, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Pukyu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu - Pampa Galeras - Bárbara D´Achille mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Qarwarasu
* **[[Qucha]]kuna:** Apiñaqucha, Islaqucha, Yawriwiri qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Llawta mayu, Laramati mayu, Lukanamarka mayu, Tambo Quemado mayu, Chuqimaran mayu, Uchitampu mayu, Acarí mayu, Lampalla mayu, Suntuntu mayu, Yanamayu, Pumarangra mayu.

## Yurakuna
* Wiru yura rikch'aq ayllu (*Poaceae*):
** Q'uya (*Festuca sp.*)
** Ichhu (*Stipa ichu*)
** Chillwar / Pumachu (*Calamagrostis sp.*) 
* Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu
** *[[Senecio]] sp.*
* Kiswar (*Buddleja incana*) 
* Pachataya (*Lepidophyllum quadrangulare*)
* Qiwuña (*Polylepis sp.*)

## Uywakuna
* Pili (*familia Anatidae*):
** Patu jirka (*Anas georgica*)
** Sutru (*Anas flavirostris*)
* Q'arachupa: (*Didelphis marsupialis*)
* Taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Wanaku (*Lama guanicoe*) / (*Vicugna pacos*))
* Piruwanu Wisk'acha (*Lagidium peruanum*) 
* Chupasapa achuqalla (*Mustela frenata*)
* P'isaqa:(*Nothoprocta ornata*)
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*)
* Wik'uñakuna (*Vicugna vicugna*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Yuthu: Puna yuthu (*Tinamotis pentlandii*) 

## Pulitika rakiy
Iskay chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna
Pruiwnsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Caniche 
* Pusaphaqcha
* Chullpakuna (Antamarka: 1 km)
* Chimpa: pata patakuna
* Killata pampa
* José María Arguedas wasi
* Qirunta armakuna
* Churulla qucha (Yaku raymi)
## Raymikuna
* Yaku raymi (Antamarkapi)

## Kaypipas qhaway/Rikuy chaymanta
* Ayakuchu suyu
* Wamanqa
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu

 
[[
Tr

**Tr**, **tr** nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim, ahinataq *[[llamk'ay|trawahu]] (<trabajo), [[triyu]] *icha* triw (<trigo), [[trucha]]*.

Huk Wanka qillqaqkunaqa, ahinataq Rodolfo Cerrón Palomino, chay *tr* nisqata **[[ĉ]]** sanampapaqmi qillqan, [tr] kunkawan mana kaqlla kaptinpas *("traki" = [[chaki|ĉaki]], "trayay" = ĉayay, "katray" = kaĉay)*.
Adam Smith

**Adam Smith** sutiyuq runaqa (1723 watapi paqarisqa Kirkcaldy llaqtapi, Iskusyapi, 17 ñiqin anta situwa killapi 1790 wañusqa Edinburgh llaqtapi) huk iskusyayuq Yachay wayllukuqsi, musiku yachaqpas karqan, musiku yachaypa kamaqninsi.

Iwrupapi industriya nisqap wiñayninmantas, musikumantapas k'uskiykurqan.

## Qillqasqankuna
* *The Theory of Moral Sentiments* (1759)
* *The Wealth of Nations* (1776)
* *Essays on Philosophical Subjects* (1795)
Yochanan Vollach

**Yochanan Vollach** (iwriyu simi, יוחנן וולך‎) sutiyuq runaqa (  paqarisqa Kiryat Bialik llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970
* Yehoshua Feigenbaum
* Shmuel Rosenthal

## Hawa t'inkukuna
Kw

**Kw**, **kw** nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim, ahinataq *[[Willakuy|kwintu]] (<cuento), [[Kurku|kwirpu]] (<cuerpo), [[kwartil]] (<cuartel)*.
Killapampa puruwinsiya

**Killapampa puruwinsiya** icha **Kunwinsiyun puruwinsiya** (aymara simipi: *Killapampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de La Convención*) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Killapampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Utishi mamallaqta parki - Machiqinqa ayllu llaqta risirwa - Megantoni mamallaqta willkachasqa
* **[[Urqu]]kuna**: Anqasqucha - Apuy Padreyoc - Bonanta - Chawpimayu - Chuqisapra - Chukitakarpu - Kampalla - Markuni - Kiswar - P'anta - Puka Puka - Quriwayrachina - Quysupakana - Saksarayuq - Sallqantay - Tukarway - Wamantay - Waq'aywillka - Willka Wiqi; **[[Walla]]:** Urupampa walla - Willkapampa walla
* **[[Mayu]]kuna:** Willkamayu - Willkapampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna
Killapampa puruwinsiyapiqa kay yurakunam wiñanku: 

## Uywakuna
Pruwinsyapiqa kay uywakunam kawsanku: , 

**[[Ñuñuq]]kuna:** (58)

**[[Pisqu]]kuna:** 

**[[Hamp'atu]]kuna:**
* *Gastrotheca sp.*
* *Dendrobatidae*: *Colostethus sp.* 

**[[Allpa yaku kawsaqkuna]]** **[[suchuq]]kunapas** :
* *Phrynopus* 
* *Epipedobates macero*

**[[Challwa]]kuna:** 22 laya 
* *Astroblepus*
* *Trichomycterus*
* Trucha *Oncorhynchus mykiss* (musuq, runap apamusqan rikch'aq )

## Llaqta pusay rakiy
Chunka hukniyuq listritunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa Ashaninka, Machiqinqa, Piru runa, Qhichwa runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Chuqik'iraw, mawk'a llaqta
* Quriwayrachina (Victoria urqu; Chuqik'iraw: 5 km)
* Willkapampa
* Inka ñan
* Q'inqu
* Rusaspata icha Witkus (Willkapampa distritupi)
* Wamanmarka
* Ñusta Hisp'ana / Yuraq Rumi (Chuqipalta)
* Punkuyuq
* Quta Kuka (Chuqik'iraw: 2 km)
* Inkatampu (Wayupata distritupi)
* Pinkullunka (*Pinkollonka*) 
* Ispiritu Pampa (mawk'a llaqta, 12 ha)
* Urusaywa 
* Mayniki
* *Siete Tinajas* 
* Yanay phaqcha
* Sambaray 
* Lukma llaqta

## Puruwinsiyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qusqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qusqu suyu
Arqi

**Arqi** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Arqi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Arqi mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Arqi munisipyu
* Saywitu: Arqi pruwinsya
Kapitalismu

**Katipalismu** nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, akuna musikum, **kapitalista** nisqa hatun ruruchiq runakuna rurana llika, phawrikakunata, qullqi wasikunata huk ruruchinakunatapas hap'iq kachkaptin, llamk'aqkunataq *[[llamk'a rurana]]nkuta* chay kapitalistaman rantikunankum. Kapitalistakunaqa llamk'aqkunap llamk'asqanmanta qhapaqchakunkum, qullqichakunkum. Marksismukamaqa chay llamk'aqkunap susyalista pachakutiypi kapitalistakunata qarqunankum, susyalismu nisqa musuq wakitam paqarichispa.

Kunanqa yaqa tukuy tiksimuyuntinpi kapitalismupim kawsachkanchik. Susyalista nikusqa mama llaqtakunaqa kapitalismuman kutikurqan, chay susyalismu nisqa mana allinta wiñaptinmi.

## Hawa t'inkikuna
Arqi pruwinsya

**Arqi** (kastilla simi: *Arque*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Arqi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kuchillas - Pukara - Sayari - Wachisanku - Yurajluma - 
* **[[Mayu]]kuna:** Arqi mayu - Khasa Grande mayu - Sapu mayu - Takupaya mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Arqi pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Wiñay kawsay
## Musiku
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Arqi pruwinsya
Hugo Chávez Frías

**Hugo Rafael Chávez Frías** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sabaneta llaqtapi, Barinas suyupi, Winisuylapi - †  wañusqa Caracas llaqtapi ) huk winisuyla kaq pulitiku runam. 

1999 watamanta 2013 watakama Winisuylap umalliqninmi kachkan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Winisuyla)
## Hawa t'imkikuna
Fidel Castro

**Fidel Alejandro Castro Ruz** ( )  ( ) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mayarí llaqtapi —  wañusqa La Habana llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaqwan pulitiku karqan.

1961 watapi susyalista kubanu pachakutiywan Kubap umalliqnin tukurqan, kunankamapas kachkanmi. Kumunistam.

1961 watapi kubanu pachakutiy nisqapi ankalli runakunawan Fulgencio Batista sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.

Taytan: Ángel Castro Argiz; Maman: Lina Ruz González.Warmi: Dalia Soto del ValleChurinkuna: Fidel Ángel Castro Díaz-Balart (1949-2018), Alina Castro Revuelta (1956)
Francisca Pupo (1956), Jorge Ángel Castro Laborde (1956), Alexis Castro Soto del Valle (1962), Alexander Castro Soto del Valle (1963), Antonio Castro Soto del Valle (1969), Alejandro Castro Soto del Valle (1971), Ángel Castro Soto del Valle (1974).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Kuba)

## Hawa t'inkikuna

*