open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pratibha Patil

**Pratibha Devisingh Patil** (hindi simipi: प्रतिभा देवीसिंह पाटिल sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Nadgaon (Indya) llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

2007 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Indyapa Umalliqnin karqan.

Tayta:  ;  Mama:  Ñawpaq runa: Devisingh Ramsingh Shekhawat  Churinkuna: 

Yachaywasi: 

Alma mater: Mooljee Jaitha (M.J.) College, Jalgaon Maharashtra Yachay suntur

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indya)

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en Fundación CIDOB (kastilla simipi)
* Profile (inlish simipi)
Qhichway

**Qhichway** (*Quichuay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi , Wankayu pruwinsyapi, Qhichway distritup uma llaqtanmi. 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Santa Rusa (Kunsipsyun)

**Santa Rusa** (kastilla simipi: *Santa Rosa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi , Kunsipsyun pruwinsyapi, Santa Rusa distritup uma llaqtanmi . 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Francisco Carle antanka panpa

**Francisco Carle antanka panpa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Francisco Carle*) nisqaqa Shawsha llaqtapi,  Piruw suyupi, huk antanka panpam, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi.

## Antanka ruruchinakuna

### Aylluskaq maytakuna
Puruchuqu

**Puruchuqu** (kastilla simipi: *Puruchuco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, Ati listritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Garagay
* Kashamarkilla
* Huaycán de Pariachi
* Mankumarka
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a

## Hawa t'inkikuna
Piruwpa suyunkunapi rimaykuna

## Piruw




/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: )

## Amarumayu suyu

## Anqash suyu

## Apurimaq suyu

## Ariqipa suyu

## Ayakuchu suyu

## Hunin suyu

## Ika suyu

## Kashamarka suyu

## Lampalliqi suyu

## Lima suyu
(+ Lima pruwinsya)

## Luritu suyu

## Mayutata suyu

## Muqiwa suyu

## Pasqu suyu

## Piwra suyu

## Punu suyu

## Qispi kay suyu

## Qusqu suyu

## San Martin suyu

## Taqna suyu

## Tumpis suyu

## Ukayali suyu

## Wankawillka suyu

## Wanuku suyu

## Kaypipas qhaway
* Chachapuya runashimi
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan

## Pukyukuna
Humberto Cholango

**Humberto Cholango** sutiyuq runaqa (1975 watapi paqarisqa Los Andes llaqtapi, Kankawa kitillipi, Kayampi kitipi, Pichincha markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitikum, pruphisyunnintaq chakra kamaymi.

Humberto Cholangoqa Susana Quilumbaquin sutiyuqwan kasarakusqam, iskay churiyuqmi.

2003 watamanta 2009 watakamaqa ECUARUNARI sutiyuq kichwa tantanakuypa umalliqninmi karqan.

2011 watamanta CONAIE sutiyuq Ikwadur indihina runakunap tantanakuypa umalliqninmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
*Hoja de vida de Humberto Cholango, Presidente ECUARUNARI (kastilla simipi)
Tunanmarka

**Tunanmarka** ( *Tunanmarca*) nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi, Tunanmarka distritupi. 

## Hawa t'inkikuna
* www.jauja.info Tunanmarkamanta (kastilla simi)
Suntur (mawk'a llaqta)

**Suntur** (*Sondor*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mawk'a llaqtam Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, Paqucha distritupi. 

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
* Paqucha (qucha)
## Pukuykuna
* arqueotur.org / Sondor
Wallamarka Wak'a

**Wallamarka Wak'a** (*Huaca Huallamarca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, San Isidro distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Garagay
* Mankumarka
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana

## Hawa t'inkikuna
Marku

**Marku** (kastilla simipi: *Marco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam , Hunin suyupi , Shawsha pruwinsyapi, Marku distritup uma llaqtami.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Mankumarka

**Mankumarka** (*Mangomarca*) nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, San Juan de Lurigancho distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Garagay
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a
Kawiña

**Kawiña** icha **Kawineño** (*Cavineño, Caviña*) nisqaqa lliw kawiña simita  rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, José Ballivián pruwinsyapi, Pando suyupipas, Mayutata pruwinsyapi, Manuripi pruwinsyapi, tiyaq.

## Tiyay
* Mayukuna: Beni mayu, Geneshuaya mayu Iata mayu

## Rimay
Kawineño runakunaqa kawiña simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - kawineño simi)
* Ñuqa - yquie
* Qam  - mitya 
* Pay -  yumequie
* Mana - aijiama
* Ari - hé hé
* Nina - etiqui
* Yaku - ena
* Inti - iyetti
* Allin - jitda

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.waldbau.uni-freiburg.de Buen Destino llaqtamanta
Milagro

**Milagro** icha **San Francisco de Milagro** (kastilla simipi: *Milagro / San Francisco de Milagro*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk llaqtam, Milagro kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Milagro kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna

* www.milagro.gob.ec
* www.codeso.com/ Saywitu: Wayas marka
* www.guayas.gov.ec/
Didí

**Waldir Pereira**, "*Didí*" , sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - †   paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kupakuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Garrincha
* Pelé
* Piluta Hayt'ay (Brasil)
* Piluta Hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Fifa.com
* Brasil y el fútbol despiden a Didí
* Real Madrid fans: Waldir pereyra Didí
Alexandre Dumas

**Alexandre Dumas** (kastilla simipi: Alejandro Dumas) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Villers-Cotterêts llaqtapi  - †  wañusqa Puys llaqtapi), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: Thomas Alesandre Davy de la Pailleterie.
## Qillqasqankuna
### Aranway
* Anthony (1831)
* La Torre de Nesles (1832)
* Kean o Desorden y genio (1836)
* Mademoiselle de Belle-Isle (1839)

### Nuvelakuna
* *[[Los Tres Mosqueteros]]* (1844)
* *[[El conde de Montecristo]]* (1845)
* *[[Veinte años después]]* (1845)
* *[[La Reina Margot (libro)|La reina Margot]]* (1845)
* *[[El Vizconde de Bragelonne]]* (1848)
* ''El tulipán negro (1850)

### Hurrur Nuvelakuna
* Los mil y un fantasmas
* La mujer del collar de terciopelo (1850)
* El testamento de M. de Chauvelin

### Wiñay kawsay Nuvelakuna
* El caballero de Harmental (1843)
* La Dama de Monsoreau (1846)
* Joseph Balsamo, o Memorias de un médico (1846)
* El collar de la reina (1849)
* Ángel Pitou
* La condesa de Charny
* Georges
* Los compañeros de Jéhu (1857)  
* Los blancos y los azules (1867)
* El caballero de Sainte-Hermine (1869) 

## Hawa t'inkikuna

* Obras de Alexandre Dumas: texto, concordancias y lista de frecuencia
* Alejandro Dumas Vida y Obras: Primera página web de Alejandro Dumas (kastilla simipi).
* Biblioteca Digital Dumas: Biblioteca siempre creciente, dedicada a concentrar la mayor cantidad de obras de Alejandro Dumas (kastilla simipi).
Djalma Santos

**Dejalma Pereira Dias dos Santos**, "*Djalma Santos*" , sutiyuq runaqa (*   paqarisqa São Paulo llaqtapi, Brasil mama llaqtapi -  wañusqa Uberaba llaqtapi ) huk   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kupakuna

### Inter Mama llaqta Kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
## Hawa t'inkikuna
* Sitedalusa.com
Emilio Butragueño

**Emilio Butragueño Santos**, "El Buitre" sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Madrid (Ispaña) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.

Tayta: 

Yachay wasikuna: Colegio San Antón wan Colegio Calasancio.

## Klubkuna

## Títulokuna

* 6 Ispaña Liga (1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1995)
* 2 Riy Kupakuna (1989, 1993)
* 4 Superkupakuna (1988, 1989, 1990, 1993)
* 2 UEFA Kupakuna (1985, 1986)
* 1 Liga kupa (1985)

### Suñaykuna
* 2 Trofeo Bravo (1985, 1986)
* 2 Bronce Piluta (1986, 1987)
* 1 Trofeo Pichichi (1991)
* Bota de plata Mishiku 86

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa Participasyunkunao

## Kaypipas qhaway
* Real Madrid

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
** Historial de Butragueño en Realmadridfans.org
Tapiete runa

**Tapiete** (*Tapieté*, *Guasurango*, *Tirumbae*, *Yanaigua*, *Ñanagua*) nisqaqa lliw tupi waraniyi rimayta  rimaq runakunam, Urin Awya Yalapi, Hatun Chaku suyupi, Arhintinapi, Parawayipi, Buliwyapipas, Tarija suyupi, Hatun Chaku pruwinsyapi, Villamontes munisipyupi tiyaq.

## Tiyay
### Buliwyapi

## Rimay
Tapiete runakunaqa huk tupi-waraniyi rimaytam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - tapiete simi)
* Qhari - cuimbá
* Warmi - tapipe
* Uma - yanca
* Nina - tata
* Yaku - eu
* Inti - crafu
* Killa - yafu
* Hanaq pacha - ara
* Quyllur - yafu

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Miguel Hidalgo

**Miguel Gregorio Antonio Ignacio Hidalgo y Costilla y Gallaga Mondarte Villaseñor**, Miguel Hidalgo sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pénjamo, Guanajuato llaqtapi – †  paqarisqa Chihuahua llaqtapi) mishikunapas tayta kura wan militar. 

## Kaypipas qhaway
* Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna

*Documentos Facsímilares de Historia de México
*Red Escolar México
*El Balero
*Efemérides del Estado de México
*Efeméridas de la Red Escolar (México)
*Kokone
Roberto Rivelino

**Roberto Rivelino** sutiyuq runaqa, icha "*Rivelino*",  (*   paqarisqa São Paulo llaqtapi, Brasil mama llaqtapi -  ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kupakuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
* Corinthians
* Fluminense FC
## Hawa t'inkikuna
* Rivellino, Pegada Atómica
Grace Kelly

**Grace Patricia Kelly** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Philladelphia llaqtapi, - † wañusqa Monte Carlo llaqtapi), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranwaypi, kuyu walltaypi, ñawikaruypipas pukllaqmi qarqan.
Oskar Suñaytas chaskirqan.

Munaku Awkiyuq Suyupas: Qoyan 

Qusan: Rainier III, Awki Munakumanta.
Wawakuna: Albert Awki, Caroline Ñusta wan Stéphanie Ñusta.

## Pilikulakuna
* Alta sociedad (1956) 
* El cisne (1955) 
* Atrapa a un ladrón (1954) 
* Los puentes de Toko-Ri (1954) 
* La angustia de vivir (1954) 
* La ventana indiscreta (1954) 
* Fuego verde (1954) 
* Crimen perfecto (1954) 
* Mogambo (1953) 
* Solo ante el peligro (1952) 
* Catorce horas (1951) 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Munaku)

## Hawa t'inkikuna

* Grace Kelly uk {inlish simipi)
Luísa Diogo

**Luisa Dias Diogo** sutipaq warmiqa (*  paqarisqa Maputo (Musambik) llaqtapi - ) Musambikpi pulitiku. 

2004 watamanta ñawpaq kuti Musambikpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  ;  Mama: 
 Ñawpaq runa:  
Wawakuna: 

Yachaywasi: 

Alma mater:Eduardo Mondlane Yachay suntur (Maputo).

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Musambik

## Hawa t'inkikuna

*Council of Women World Leaders (inlish simipi)
* BBC News (inlish simipi)
Takana rimaykuna

**Takana rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunaq ayllunmi, Uralan Abya Yalapi, Buliwyapi, Piruwpipas (Ese'eqha), Panu takana rimaykunaman kapuq. 

Lliwmanta aswan rimaqniyuq panu rimayqa shipibu simim, anti Piruwpi kawsaq Shipibu-Qunibu runakunap rimaynin, 5.000-chá rimaqniyuq.

Suqtantin rimayninmi:
***[[Ese'eqha simi|Ese'eqha]]** (Ese’ejja, Ese’eha, Tiatinagua, Chama, Huarayo, Guacanawa, Chuncho, Eseexa, Tatinawa, Ese exa): 1.800 rimaqniyuq (1.300 Buliwyapi, 500 Piruwpi)
*Araona-Takana
****[[Araona]]** (Karina, Carina, Cavina): 81 rimaqniyuq (Buliwyapi)
**Kawineña-Takana
*****[[Kawiña simi|Kawiña]]** (Kawineña, Cavineña, Kavinenya): 1.200 rimaqniyuq (Buliwyapi)
***Takana
******[[Takana simi|Takana]]** (Tupamasa, Tacana): 1.800 rimaqniyuq (Buliwyapi)
******[[Reyesano]]** (San Borjano, Maropa): yaqa wañusqa
******[[Toromona]]**: wañusqañachá *(†)*
Ese'eqha

**Ese'eqha** nisqa runakunaqa Buliwyapi Piruwpipas huk runa llaqtam, Mayutata, Tampupata, Heath mayukunap patanpi, Pando suyupi Beni suyupipas, 1.800-chá runayuq. Rimayninqa ese'eqha simim.

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
La Maná

**La Maná** (kastilla simipi: *La Maná*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, La Maná kitip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: La Maná kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Ese'eqha simi

**Ese'eqha simi** *(Ese 'ejja)* nisqaqa 1.300-chá Buliwyapi, 500-chá Piruwpi Takana runakunap rimayninmi, Panu takana rimaykunaman (Takana rimaykunaman) kapuq.
Tapaqucha

**Tapaqucha** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Tapacocha*) Piruw mama llaqtapi, huk qucham Wankawillka suyupi, Wankawillka pruwinsyapi, Aqupampilla distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Anqasqucha 
* Astocococha 
* Chunchu qucha 
* Kanllaqucha 
* Milluqucha 
* Ñawinqucha 
* Chiliqucha 
* Shucullococha 
* Papaqucha  
* Warmiqucha

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qarwaq

**Qarwaq** (kastilla simipi: *Carhuac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, Ataquero distritup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Marka (Rikuway)

**Marka** (kastilla simipi: *Marca *) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Marka distritup uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Nikasyu

**Nikasyu** (kastilla simipi: *Nicasio*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk llaqtam, Nikasyu distritup uma llaqtanmi.

## Rikchakuna

Rikcha:Plaza Principal.jpg|Tupaq Amaru iskay ñiqin munumintu, Nikasyu
Image:Vista panoramica NICASIO.jpg|Nikasyu llaqta Pukarani urquwan 


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Piruwpi rimaykuna

Piruw suyupiqa achka rimaykunatam rimanku. Kastillanuchayrayku lliwmanta astawan rimasqa simiqa kastilla simim. Antikunapiqa qhichwa simitam, aymara simitam, Lima suyupitaq aslla haqaru simitapas rimanku. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi lliwmanta astawan rimasqa rimaykunaqa ashaninka simim, awahun simim. 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
Puliwyapi simikuna

Buliwya suyupiqa achka rimaykunatam rimanku. Kastillanuchayrayku lliwmanta astawan rimasqa simiqa kastilla simim. Buliwyapi runakunap 30&nbsp;%-ninchá qhichwa simita, 25&nbsp;%-ninchá aymara simitataq riman. 2001 watapi runa yupaypi 47&nbsp;%-nin nirqan, indihina rimaytam rimani, nispa, 33,2&nbsp;%-ninpa mama rimayninsi indihinas. 11,6&nbsp;%-nin indihina rimayllatas rimaq karqan, 49,8&nbsp;%-nin kastilla simillatas. Antikunapiqa qhichwa simitam, aymara simitam, chipaya simitapas rimanku, Buliwyap antinpitaq wakin indihina rimaykunatam.

## Buliwyapi tukri simikuna

 kamarisqa hatun kamachipi Buliwya mama llaqta kastilla simita, tukuy Buliwyapi indihina rimaykunatapas riqsichin.

Hatun kamachipiqa kay hinam qillqasqa, pichqa kaq uma rakiripi:

Chaywanqa Buliwyapi tukri simikuna kaymi:
# *Castallano:* Kastilla simi
# *Aimara:* Aymara simi
# *Araona:* Araona simi
# *Baure:* Baure simi
# *Bésiro:* Chikitanu simi
# *Canichana:* Kanichana simi
# *Cavineño:* Kawiña simi
# *Cayubaba:* Kayubaba simi
# *Chácobo:* Chaqobo simi
# *Chimán:* Chiman simi
# *Ese ejja:* Ese'eqha simi
# *Guaraní:* Waraniyi simi
# *Guarasuawe:* Waraswawe simi
# *Guarayu:* Warayu simi
# *Itonama:* Itonama simi
# *Leco:* Leqo simi
# *Machajuyai-kallawaya:* Kallawaya simi
# *Machineri:* Machineri simi
# *Maropa:* Maropa simi
# *Mojeño-trinitario:* Musu trinitaryu simi
# *Mojeño-ignaciano:* Musu inasyanu simi
# *Moré:* More simi
# *Mosetén:* Moseten simi
# *Movima:* Mowima simi
# *Pacahuara:* Pakawara simi
# *Puquina:* Chipaya simi - ama wañusqa chiqap *idioma Puquina* (Pukina simi) nisqawan pantaychu!
# *Quechua:* Qhichwa simi
# *Sirionó:* Siryono simi
# *Tacana:* Takana simi
# *Tapiete:* Tapiete simi
# *Toromona:* Toromona simi
# *Uruchipaya:* Uruchipaya simi
# *Weenhayek:* Wichi simi
# *Yaminawa:* Yaminawa simi
# *Yuki:* Yuki simi
# *Yuracaré:* Yurakari simi
# *Zamuco:* Samuku simi

## Willay pukyukuna
Ikwadurpi rimaykuna

Ikwadur suyupiqa achka rimaykunatam rimanku. Kastillanuchayrayku lliwmanta astawan rimasqa simiqa kastilla simim (93,0%, 2005 watapi runa yupaypi). Lliw indihina rimaykunamanta astawan rimasqaqa kichwa simim.

## Ikwadurpi rimaykunap ayllunkuna

;Barbaquwa rimaykuna: awapit, epera (embera), tsaphiki
;Chipcha rimaykuna: cha'palachii, kuphan
;Indu iwrupiyu rimaykuna: kastillanu
;Hiwaru rimaykuna: shuwar (shuwar), achuar
;Qhichwa rimaykuna: kichwa
;Tukanu rimaykuna: siyuna, sikuya
;Sapara rimaykuna: sapara
;Ch'ulla rimaykuna: waorani
Ayakuchu suyupi rimaykuna

## Ayakuchu suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kankallu pruwinsya

## Lamar pruwinsya

## Lluqana pruwinsya

## Pariwanaqucha pruwinsya

## Sarasara Pawqar pruwinsya

## Qirupampa pruwinsya

## Victor Fajardo pruwinsya

## Wamanqa pruwinsya

## Wankasanku pruwinsya

## Wanta pruwinsya

## Willkawaman pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi rimaykuna
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
** Anqash suyupi rimaykuna
** Apurimaq suyupi rimaykuna
** Punu suyupi rimaykuna
** Qusqu suyupi rimaykuna

## Pukyukuna
Ayu Ayu

**Ayu Ayu** icha **Jayu Jayu** (kastilla simipi: *Ayo Ayo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Ayu Ayu munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
*Tupaq Katari

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Ayu Ayu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Panu takana rimaykuna

**Panu takana rimaykuna**  nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi. 

Iskaynintinmi urin ayllunkuna:
*Panu rimaykuna
*Takana rimaykuna
Apurimaq suyupi rimaykuna

## Apurimaq suyu

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: )

## Antapampa pruwinsya

## Antawaylla pruwinsya

## Awankay pruwinsya

## Aymara pruwinsya

## Chinchiru pruwinsya

## Grau pruwinsya

## Qutapampa pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi rimaykuna
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
** Anqash suyupi rimaykuna
** Ayakuchu suyupi rimaykuna
** Punu suyupi rimaykuna
** Qusqu suyupi rimaykuna

## Pukyukuna
Numatsiqinqa simi

**Numatsiqinqa** *(Nomatsigenka, Atiri)* simiqa 6.500-chá Numatsiqinqa runakunap rimayninmi, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi (Iniy, Pirini, Anapati mayukunap suyunpi).
Qusqu suyupi rimaykuna

## Qusqu suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Anta pruwinsya

## Aqumayu pruwinsya

## Chumpiwillka pruwinsya

## K'anas pruwinsya

## Khallka pruwinsya

## Kiskachay pruwinsya

## Kumbinsyun pruwinsya

## Paruru pruwinsya

## Pawqartampu pruwinsya

## Qanchi pruwinsya

## Qispiqanchi pruwinsya

## Qusqu pruwinsya

## Urupampa pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi rimaykuna
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
** Anqash suyupi rimaykuna
** Apurimaq suyupi rimaykuna
** Ayakuchu suyupi rimaykuna
** Punu suyupi rimaykuna

## Pukyukuna
Qumlik simi

**Qumlik simi** *(qom-lik, qomlek, kom'lik)* icha **Toba simi** nisqaqa 21.000-chá Qumlik runakunap rimayninmi, Arhintina, Parawayi (700 rimaqchá), Buliwya (146 rimaqchá) mama llaqtakunapi, mataku waykuru rimaykunaman kapuq.
Kashibu simi

**Kashibo** icha **Kashibu simi** *(Kashibo-Kakataibo)* nisqaqa Piruwpi Ukayali suyupi 5.000 *Kashibo-Kakataibo* nisqa Uni runakunap rimayninmi, Panu rimaykunaman kapuq.
Urarina simi

**Urarina simi** *(Shimaku)* nisqaqa Piruwpi kawsaq 3.000-chá Urarina runakunap rimayninmi.https://web.archive.org/web/20110717170729/http://www.upf.com/book.asp?id=DEANXS07 Ch'ulla rimaymi.
Sapara rimaykuna

**Sapara simikuna**  nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi. 

## Wiñay kawsay
Ispañulkuna Awya Yalata manaraq atiptin ancha runasapa (pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqchá) karqaspapas, kunan pacha tukuy sapara rimaykuna yaqa wañusqañam. K'awchu waq'ayaypi achka waranqa sapara rimaq runakunas wañurqan.

## Ima rimayninkuna
Tukuy kawsaqraq sapara rimaykunaqa Piruwpim, Sapara simillataq Ikwadurpim.

Kaymi sapara rimaykuna:
*Andoa simi [anb] (wañusqaña) 
*Arabela simi [arl] (50 rimaqniyuq) 
*Awshiri simi [avs] (wañusqaña) 
*Kawaranu simi [cah] (5 rimaqniyuq) 
*Ikitu simi [iqu] (35 rimaqniyuq) 
*Omurano simi [omu] (wañusqaña) 
*Sapara simi [zro] (hukllaraq rimaqniyuq)
*Kunampu simi [tuyrun manam kanchu] (wañusqaña) 

## Huk rimankuna

Kay hinatam rimakuna siq'inchasqa, sapara simipi:
:(1) *sawanaw iawka* 
:utku+q'aytu
:'utku q'aytu'
:(2) *ko-áno ariáwko*
: ñuqa.huklla yupa+mama+allqu
:'mamaypa allqun' (kichwa rimaypi hina: 'ñuka mamapak allku')

Kay qatiqpi huk yupay rimankunam:

Wichq'achiq () nisqapi: kichwa rimaymanta rimakuna.

## Qillqa pukyukuna
Sapara simi

**Sapara simi** *(Sapara atupama)* nisqaqa Sapara runakunap rimayninsi karqan, sapara rimaykunaman kapuq.

Ispañulkuna Awya Yalata manaraq atiptin pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqchá karqaspapas, kunan pacha tukuy sapara rimaykuna yaqa wañusqañam. K'awchu waq'ayaypi achka waranqa sapara rimaq runakunas wañurqan.
Tikuna simi

**Tikuna simi** nisqaqa Brasilpi 25.000-chá, Piruwpi 8.000-chá, Kulumbyapi 8.000-chá Tikuna runakunap rimayninmi. Ch'ulla rimaymi.
Kandoshi simi

**Kandoshi simi** *(Kandoshi-Shapra)* nisqaqa Piruwpi kawsaq 3.000-chá Kandoshi runakunap rimayninmi. Ch'ulla rimaymi.
Ankash suyupi rimaykuna

## Anqash suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Ayha pruwinsya

## Antonio Raimondi pruwinsya

## Asunsyun pruwinsya

## Bolognesi pruwinsya

## Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya

## Kasma pruwinsya

## Kurunku pruwinsya

## Mariscal Luzuriaga pruwinsya

## Pallasqa pruwinsya

## Pumapampa pruwinsya

## Qarwa pruwinsya

## Rikuway pruwinsya

## Santa pruwinsya

## Siwas pruwinsya

## Ukrus pruwinsya

## Waras pruwinsya

## Wari pruwinsya

## Warmiy pruwinsya

## Waylas pruwinsya

## Yunkay pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
* Piruwpi rimaykuna
* Apurimaq suyupi rimaykuna
* Ayakuchu suyupi rimaykuna
* Qusqu suyupi rimaykuna
* Punu suyupi rimaykuna
## Pukyukuna
Kusma

**Kusma**, kichwapi **Kushma** nisqaqa, **Kutuna** icha **Kamisa** nisqapas utkumanta icha millmamanta awasqa kurkupaq p'achallinam, kunka wasqayuq, maki p'achayuq.
Kuska

**Kuska** (kastilla simipi: *Cusca*) nisqaqa huk llaqtam Kurunku pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi, Kuska distritup uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Ispi

**Ispi** *(Orestias ispi)* nisqaqa Titiqaqa quchapi kawsaq challwacham, huk qarachim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pukina simi

**Pukina simi** nisqaqa ñawpa pacha Antikunapi huk rimaysi karqan, Titiqaqa qucha patanpi, Arika, Taqna, Muqiwa k'itikunapi rimasqas. Kastilla kamachiy pachapis wañurqan.
 
## Rimana taqi
Pukina yupana chay lawnpi simikunawan:

:

Pukina suti rantikuna chay lawnpi simikunawan:

:

Loukotkaqta (1968) Puquina, Kallawayamanata rima listakuna.

:

## Pukyukuna
Aberdeen

** Aberdeen** (kastilla simipi: *Aberdeen*, (Iskusya simi: *Aiberdeen* Gaelic simi: *Obar Dheathain*) llaqtaqa Iskusya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Aberdeen llaqtapiqa 212.125 runakunam kawsachkanku (2001).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Aberdeen Yachay suntur

## Ñaña llaqtakuna
*  Homyel
*  Clermont-Ferrand
*  Ratisbone
*  Stavanger 
*  Houston, Texas
*  Bulawayo

 
## Kaypipas qhaway
* Aberdeen Castle

## Hawa t'inkikuna

* Aberdeen Yachay suntur
* Web Qillqa Aberdeen
* oficina de turismo Web Qillqa
* Equipo de fútbol Web Qillqa
* Aeropuerto de Aberdeen Web Qillqa
Inverness

**Inverness** (Gaelic simi: *Inbhir Nis*) llaqtaqa Iskusya mama llaqtapi huk llaqtam. Inverness llaqtapiqa 70.207 runakunam kawsachkanku (2001).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Inverness College

## Llaqtapi paqarisqa
* Don Boyd
* Duncan Chisholm 
* Charlie Christie
* Aeneas Chisholm - Aberdeen Uwispu, 1899-1918.
* Don Cowie
* Yvette Cooper
* James Alexander Forbes (1805–1881)
* Elspet Gray
* Malcolm Jones
* Charles Kennedy
* John A. Mackay
* Rob MacLean 
* John McGinlay
* Grant Munro
* Pat Nevin 
* John Sinclair 
* Erik Thomson

## Ñaña llaqtakuna
*  Augsburg
*  Medellín
*  La Baule
*  St Valery-en-Caux
 
## Kaypipas qhaway
* Inverness Castle

## Hawa t'inkikuna

* Inverness Castle
* Inverness Information
* Inverness Riverside Churches
* Inverness Highland Year of Culture
* A map of Inverness from 1716
Hakira

**Hakira** (kastilla simipi: *Haquira*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Hakira distritup uma llaqtanmi.

## Hakira llaqtapi paqarisqa
* Irma Alvarez Ccoscco, qhichwa simipi qillqaq

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
* www.haquira.com (kastilla simi)
Yachay

**Yachay**qa huk rikch'aq musyakuymi icha riqsinakuymi. Sapa kutinmi entiendekun cheqaq kaqkunata reparay utaq ruway yachayhina, niyta munanmantaqmi imakunatapas otaq imapas pasasqanmanta allinta yachay. Chiqap yachayqa, proposicional yachaypas, achka kutim chiqap iñiymi, yuyaymanta utaq adivinanzamanta sapaqchasqa, chaninchasqa kaptin. Yachaysapa runakunap ancha rimanakuynin kaptinpas, yachayqa proposicional nisqa chiqap iñiypa rikch'ayninmi, hamawt'aypi achka ch'aqwaykunaqa chaninchaypim riman: sichus llapanpi munakun, imayna hamut'ana, chaymanta hawa imapas munakun icha manachu. Kay ch'aqwaykunaqa astawanmi yapakurqan Edmund Gettierpa achka yuyay experimentokunarayku, chaymi imaymana alternativa definicionkunata provocarqan. Wakinninkuqa neganku justificación necesario kasqanmanta hinaspan criterios alternativos nisqakunata yuyaychanku wakintaq aceptanku justificación nisqa aspecto esencial kasqanmanta hinaspan formulanku requisitos adicionales nisqakunata.
Benazir Bhutto

**Benazir Bhutto**, (urdu simipi: **بینظیر بھٹو.,** ), (*  paqarisqa Karachi (Pakistan) llaqtapi -  wañusqa Rawalpindi llaptapi). Pakistan pulitiku Uma kamayuq. 

1988 watamanta 1990 ñawpaq kuti Pakistanpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Zulfikar Ali Bhutto;  Mama: Nusrat Bhutto Ñawpaq runa: Asif Ali Zardari. Wawakuna: (3) Bilawal, Bakhtwar wan Aseefa

Yachaywasi: Escuela de Enfermería Lady Jennings wan Convento de Jesús y María - Karachi

Alma mater: Radcliffe College wan Harvard Yachay suntur.

## Qillqasqankuna
* 1978 *Foreign Policy in Perspective* ("Política exterior en perspectiva") 
* 1989 Autobiografía *Daughter of Destiny* ("Hija del destino").

## Suñaykuna
* 1988 Bruno Kreisky Suñay - Derechos Humanos 
* 1989 Phi Beta Kappa Award Suñay Radcliffe
* 1989 Premio por la Libertad - Internacional Liberal. 

## Kaypipas qhaway
* Pakistan

## Hawa t'inkikuna

* Biography
* Biografía (kastilla simipi) Fundación CIDOB
* En la India, luto por Bhutto. Artículo de Javier Moro.
* Fátima Bhutto discute Benazir Bhutto' herencia de s en un podcast por El Museo Internacional de Mujeres (inlish simipi)
Phapa

**Phapa** nisqaqa ch'ulla ruk'anayuq, iskay ruk'anayuq nisqa yura mikhuq ñuñuq uywakunap ancha rahku sillunmi.


File:Camel Foot.jpg|Kamilluqa iskay phapayuqmi (iskay ruk'anayuq)
File:ErmineSpot.jpg|Kawalluqa ch'ulla phapayuqmi (ch'ulla ruk'anayuq)


## Hawa t'inkikuna
T'ipki

**T'ipki** icha **T'upu** nisqaqa iskay icha achka p'acha rakikunata t'uksispa huñunapaq yawri hina irramintacham, asirumanta icha huk q'illaymanta rurasqa. Mana yawri hinaqa, t'ipki hutk'unnaqmi.
T'ipana

**T'ipana** nisqaqa nisqaqa iskay icha achka p'acha rakikunata t'uksispa t'ipaspa huñunapaq t'ipkiyuq achalam.
Mukmu

**Mukmu** icha **mutmu** nisqaqa yurapi manaraq kichasqa yurinmi, qatachkaqraq mukmu raphichayuq.

Yurap mukmunkunaqa raphip lluk'inkunapim icha chillkip ñawch'inpim. Sach'ap raphinkuna chiri mit'api wañurqaptin, mukmunkuna ch'iri kaptinpas kawsanraqmi. Ch'iraw mit'api musuq chillkikunam wiñan.
Ch'itana mukmu

**Mukmu**, **Ch'itana mukmu** icha **Butun** nisqaqa nisqaqa p'achallinakunapi iskay p'acha rakikunata ch'itaspa mukmuta *ñawicha* icha *rinricha* nisqa huk rakipi kaq hutk'uman sat'ispa huñunapaq diskucham, phiruruman rikch'akuq, k'ullu, q'illay, plastiku, qara icha waqramanta rurasqam.

Achka musuq p'achallinakunataq aysay wichq'anayuqmi, aswan utqaylla wich'qana kaptinmi.
Ariqipa suyupi rimaykuna

## Ariqipa suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Ariqipa pruwinsya

## Castilla pruwinsya

## Islay pruwinsya

## Kamana pruwinsya

## Kaylluma pruwinsya

## Kuntisuyus pruwinsya

## Qarawili pruwinsya

## Unyun pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi rimaykuna
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
** Anqash suyupi rimaykuna
** Apurimaq suyupi rimaykuna
** Ayakuchu suyupi rimaykuna
** Punu suyupi rimaykuna
** Qusqu suyupi rimaykuna

## Pukyukuna
Karapunku kitilli

**Karapunku kitilli** icha **Calderón kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Calderón*) nisqaqa Kitu kitip  chakrapura kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi. Uma llaqtanqa Karapunku llaqtam.

## Allpa saywachi
## Runakuna
Karapunku kitipiqa Kitukara Kichwa runakuna tiyanku.
## Musiku

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Kitu kiti

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Chavezpamba kitilli

**Chavezpamba kitilli** (kastilla simipi: *Parroquia Chavezpamba*, Don Manuel Antonio Chávezmanta sutichasqa) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa Chavezpamba llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Itawa urqu (*Itagua*)
* **[[Mayu]]kuna:** Cubí mayu
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kitillipi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Phalistina mamallaqta kamachiy

**Phalistina mamallaqta kamachiy** icha **Phalistina kawsayllaqta kamachiy** (Arapsuyu simipi دولة فلسطين *Dawlat Filastin*) nisqaqa Phalistinap rakinkunapi 1994 watapi kamarisqa kamachiymi. Chay k'itikunataqa Israyil awqaqkunam 1967 watapi hap'irqan, aswan Phalistina k'itikunatapas, tukuy ñawpa Phalistina nisqa suyutam.

## Allpa saywachi

* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Jordan Mayu

## Chiriqunuy

## Flora Faunapas

## Runakuna

## Wiñay kawsay

## Pulitika Rakiy

## Llaqtakuna

## Yachay tarpuy

## Karu puriy

## Yachay
### Yachaychiy

## Musiku

## Apaykachana

## Paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Phalistina

**Phalistina**, **Palistina** icha Hurthanqa (Kastilla simipi: Palestina, Ilinika simipi: Παλαιστίνη, Palaistinē; Latín simpi: *Syria Palæstina*; Iwriyu simipi: *Palestina* פלשתינה icha *Eretz Israel* ארץ ישראל; Arapsuyu simipi: *[[Jund Filastin]]* فلسطين) Asyapi huk mama llaqtam.

Allpapura hatun quchawan Hurthan mayup chawpinpim.

Kunan pacha Israyil mama llaqtap kamachiyninpim kachkan, huk rak'ichankunataq Phalistina kamachikuy nisqam kikintataq kamachikuchkanpas.

Phalistinaqa ancha ñawpa pacha *Kanän* nisqa kasqa.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Hurthan Mayu

## Chiriqunuy

## Yura yura
## Uywa uywa

## Runakuna

## Wiñay kawsay

## Kawpay Rak'iy

## Llaqtakuna

## Yachay tarpuy

## Karu puriy

## Yachay
### Yachaychiy

## Musiku

## Apaykachana

## Paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
* Hurdanya
* Israyil
## Hawa t'inkikuna

* Derechos humanos (BBC news)
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Chicago llaqtapi, Illinois suyupi) huk  Hukllachasqa Amirika SUYUKUNA taripay amachaq wan pulitiku runam.

2009 watamantapacha 2013 watakamaHukllachasqa Amirika Suyukunap 
 hawa ministrunmi *(Secretary of State, istaw sikritaryun)* kachkan.

2016 watapi umallina akllanakuykunapi umallinata mañaspa Donald Trumppa atipasqa karqan.

## Qillqasqankuna
*

## Hawa t'intikuna

* Hillary Clinton web site oficial (en) (es)
* Biografía extensa en español por Fundación CIDOB
Martine Carol

Martine Carol ( [Saint-Mandé 1920 - [Monte-Carlo 1967]] huk  phransya aranway pukllaqsi.

## piliklakuna
**Miroir* (1946)
**Bum sur Paris* (1953)
**Nana* (1954)
**Lola Montés* (1955)
**Nathalie* (1955)
**I don giovanni della costa azzura* (1962)
**la tela* (1967)
Mercedes Aráoz

**Mercedes Rosalba Aráoz Fernández** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq pulitiku warminam. Umalliq ranti (2016 watamanta).

2006 watamanta 2009 watakama Piruwpas Qhatu wan Karu puriy ministruninmi qanqa.
2009 watamanta Piruwpas Musiku ministruninmi qanqa.

Taytan: Juan Roberto Araoz Sillau ; Maman: María Luisa Fernández Sánchez.Ñawpa qusan: Churin: Daniela Rodríguez.

*Yachay wasi:  Colegio  (Lima).

*Alma mater: Pacífico Yachay suntur.

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna
 
## Hawa t'intikuna
Víctor Andrés Belaúnde

**Víctor Andrés Belaúnde Diez Canseco** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi Taripay amachaq, diplumatiku, pulitiku runam karqan.

1958 watamantapacha Piruwpa Hawa ministruninmi karqan.

Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur Rector (1946-1947, y 1965).

## Qillqasqankuna
* La filosofía del Derecho y el método positivo (1904) *Maypa yachay wayllun allawkaq nanisi*
* El Perú antiguo y los métodos sociológicos (1908) *Unaykaq Piruw mahinakuy yachaypa naninkuna*
* Ensayos de psicología nacional (1912) *Mamallaqta hayni yachaypa qillqarin*
* La crisis presente (1914) *Kanan tikrakay*
* Meditaciones peruanas (1917) *Piruki yarpachakuna*
* La realidad nacional (1931) *Mamallaqta kaynin*
* El Cristo de la Fe y los Cristos literarios (1936) *Iñiypa Kristun y shimi kapchiypa Kristunkuna*
* Peruanidad (1942) *Piruw kay*
* La síntesis viviente (1950) *Kawaq allin ichiktsay*
* Inquietud, serenidad, plenitud (1951) *Musyaykachay, qasikay, huntaray*
* El planteamiento del problema nacional (1962) *Mamallaqta awrikayta qawapay*
* Veinte años de Naciones Unidas (1966) *Huñu mamallaqtakunapa ishkay chunka watan*

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Huñusqa Nasyunkuna
* Piruwpa Kunrisun
* Fernando Belaúnde
 
## Hawa t'intikuna

* España, Latinoamérica y la síntesis viviente
* Víctor Andrés Belaunde y el debate intelectual en torno a la realidad peruana
Pasqu suyupi rimaykuna

## Pasqu suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Daniel Alcides Carrión pruwinsya

## Uqshapampa pruwinsya

## Pasqu pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi rimaykuna 
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna 
## Pukyukuna
Beatriz (santu)

**Beatriz de Silva y Meneses**, (kastilla simipi: *Santa Beatriz*),  sutiyuq runaqa (* 1424 watapi paqarisqa Campo Maior llaqtapi - †  wañusqa Toledo llaqtapi) huk kathuliku Santu karqan.

17 ñiqin chakra yapuy killapi Santa Biatriz raymi p'unchawninmi.

Tayta: Ruy Gómez de Silva; Mama: Isabel Meneses.

## Referenciakuna
* B. Pandžić, Beatrice de Silva, in Dizionario degli istituti di perfezione, vol. I, Milano, Paoline 1974, coll. 1155-1156. 
## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Portugal

## Hawa t'inkikuna
*Monasterio de la Orden de la Inmaculada Concepción
*Las monjas Concepcionistas no son franciscanas
* Santos ( portugues simipi)
Javier Pérez de Cuéllar

**Javier Pérez de Cuéllar** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi  ) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitiku runam.

1982 watamanta 1991 watakama Huñusqa Nasyunkuna Sapsi Sikritaryu.

1994 watapi Piruwpaq Huñutam kamarirqan.

2000 watamantapacha Piruwpa uma kamayuqpa Hawa ministruninmi kachkan.

* Ñawpa warmi: Marcela Temple Yvette Roberts* Churinkuna:  Francisco (*Paris, 1947) wan Águeda Cristina (*London, 1955)

* Yachay wasi:  Colegio San Agustín (Lima).

* Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.

## Qillqasqankuna
* Manual de Derecho Diplomático (inlish simipi:*Manual of Diplomatic Law*), 1964, corregida y aumentada posteriormente.
* Peregrinaje por la paz, (inlish simipi:Pilgrimage for peace)  Nueva York.
* Selección de discursos
## Suñaykuna
* 1992 18 ñiqin inti raymi killapi **Four Freedom Award**, Amsterdam, Países bajos.
* 1991 5 ñiqin ayriway killapi  **Athina Onassis** Suñay *man and Mankindo*, Atenas.
* 1989 Hatun puquy killa, Premio Jawaharlal Nehru de entendimiento Internacional.
* 1989 Qhulla puquy killa, Premio Olof Palme de Entendimiento Internacional y Seguridad Común - Fondo Conmemorativo Olof Palme.
* 1988, 25 Kantaray killa, Man for Peace Award,  Conjuntamente con Peace Foundation.
* 1987 Kantaray killa, Premio Príncipe de Asturias - Cooperación Iberoamericana. 
* 1986, Internactional Peace Award, International Association of University Presidents.
* 1984, Great World Peace Award. 
## Hawa t'intikuna

* Página biográfica de la ONU sobre Javier Pérez de Cuéllar
* Última condecoración
* Javier Pérez de Cuéllar propone incluir la Declaración de los Derechos Humanos en la Carta de las Naciones Unidas. El Comercio, 11 de diciembre de 2008
Siena

**Siena** (italianu simipi: *Siena*), llaqtaqa Italya mama llaqtapnmi.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
* Siena qhapaq llaqta

## Rakiy
## Runakuna
54 498
## Yachay tarpuy
## Karu puriy

### Raymikuna
Palio di Siena
* 2 ñiqin anta situwa killapi:  *palio di luglio*
* 16 ñiqin chakra yapuy killapi: *palio dell'Assunta*
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Caterina da Siena
### Kurakakuna
* 2011- : Franco Ceccuzzi.
* 2005-2010: Maurizio Cenni
## Ñaña llaqtakuna
*  Avignon, Ransiya
*  Buffalo, Musuq York, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Weimar, Alimanya
*  Wetzlar, Alimanya
*  Dura, Palistina

## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna

* Official site (italianu simipi)
* Official virtual tour (italianu simipi)
* Siena Forum (inlish simipi)]
* The Mysticism of Catherine of Siena (inlish simipi)]
* Siena information for the independent traveler (inlish simipi)]
*  Images from Siena (inlish simipi)]
*  Map of Siena (inlish simipi)]
* Siena tourist guide (en inglés)]
* Siena photos (inlish simipi)]
* Photography of Siena by Antony Marsh (inlish simipi)
La Esperanza (Truhillu)

**La Esperanza** (kastilla simipi: *La Esperanza*) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi , Truhillu pruwinsyapi, La Esperanza distritup uma llaqtanmi.  

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Víctor Larco Herrera distritu

**Víctor Larco Herrera** (kastilla simipi: *Distrito de Víctor Larco Herrera*) nisqaqa Piruwpi huk distritum, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Buenos Aires llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Henry Meiggs

**Henry Meiggs**, (kastilla simipi: Enrique Meiggs), sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Catskill llaqtapi -  wañusqa California llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtayuq allwiya kamayuq (inhiñiru) runam qarqan. 

Taytan: Elías Meiggs; Maman: Fannie Williams.

## Willay pukyukuna
* Basadre, Jorge (1969), *Historia de la República del Perú, 1822 - 1933*. Vol VI. Lima.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Urqusapa Kharabaq

**Urqusapa Kharabaq** (arminya simipi , ñawpa pacha: Արցախ (Artsakh), rusu simipi: *Нагорный Карабах*) nisqaqa Asyapi huk suyum.

Asarsuyu mama llaqtam Urqusapa Kharabaqtaqa mañapayakunmi. Kunan pacha Arminyap awqaqkunap tiyapusqanmi, 1990-1992 watakunapi Urqusapa Kharabaq maqanakuymantapacham. Chaymantapacha chaypi *Urqusapa Kharabaq republika* nisqam, Huñusqa Nasyunkunap manam riqsichisqanchu. Uma llaqtanqa Stepanakert llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Hatun llaqtakuna
* Stepanakert: uma llaqta
* Shushi
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
## Willay pukyukuna
T'u Fu

**T'u Fu** (; 712-770) huk chunwa qillqaqsi runa karqan, San Lip San Biep qillqaqninsi.

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Wanuku suyupi rimaykuna

## Wanuku suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Ampu pruwinsya

## Inka wamp'uwatana pruwinsya

## Lawriqucha pruwinsya

## Leoncio Prado pruwinsya

## Marañun pruwinsya

## Mayukillap Iskaynin pruwinsya

## Pachitiya pruwinsya

## Wamali pruwinsya

## Wanuku pruwinsya

## Waqaypampa pruwinsya

## Yaruwillka pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
* Piruwpi rimaykuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Wanuku qhichwa simi taqi: Rimaycuna - Quechua de Huánuco - Diccionario del quechua del Huallaga con índices castellano y inglés, 2008
Luritu suyupi rimaykuna

## Luritu suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Alto Amazonas pruwinsya

## Datem del Marañón pruwinsya

## Luritu pruwinsya

## Mariscal Ramón Castilla pruwinsya

## Maynas pruwinsya

## Rikina pruwinsya

## Ukayali pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
* Piruwpi rimaykuna

## Pukyukuna
Huptana

**Huptana** icha **insima** *(enzima,* grigu simimanta ένζυμον *énzymon)* nisqakunaqa kawsaqpa kurkunpi rurasqan prutina imayaykunam, imayay yamkiy ruranakuykunata katalisachaq hina tukuchinapaq.

Huptanakunaqa tukuy imayay yamkiy ruranakuykunapaq muchuypim, samaypi, inti wayllaypi, mikhuna ukhunchakuypipas.

## Kaypipas qhaway
* Kawsay chaqllisinchi
Antonio Cisneros

**Antonio Alfonso Cisneros Campoy** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Yaya: Cisneros;  Mama: Campoy.

Warmi:   

Churikuna: 3

Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.
## Qillqasqankuna

### Harawi
* *"Destierro"* (1961)**Qarquriy**
* *"David"* (1962) **Llawi**
* *"Comentarios reales de Antonio Cisneros"* (Premio Nacional de Poesía)(1964) **Antunyu Sisniruspa Qapaq Rikaatsikuynin**
* *Canto ceremonial contra un oso hormiguero* (Premio Casa de las Américas)(1968) **Ñuyashukuq ukumaripa tsapan shumaatsiypa qutsu**
* *"Agua que no has de beber"* (1971) **Mana upyanayki yaku**
* *"Como higuera en una campo de golf"* (1972) **Qiruwan hitana kanchachaw hiyusnaw**.
* *"El libro de Dios y de los húngaros"* (1978) **Apuyayapa unqarukunapas yachaypanqa**
* *"Crónicas del Niño Jesús de Chilca"* (Premio Rubén Darío) (1981) **Tsillka Hishu wamrapa unay musyankuna**
* *"Agua que no has de beber y otros cantos"* (1984) **Mana upyanayki yakuwan huk qutsukuna**
* *"Monólogo de la casta Susana y otros poemas"* (1986) **Llunpaq Susanapa kikillan rimaynin huk harawikunapis**
* *"Por la noche los gatos"* (1988) **Mishikuna paqapas**
* *"Material de lectura"* (1989) ** Ñawiriy qillqakuna**
* *"Propios como ajenos"* (1989)(1991)(2007) **Kikinpasi runapasi**
* *"Postales Para Lima"* (1991) **Limaqpa apatsikuy rapra**
* *"Las inmensas preguntas celestes"* (1992) **Hatunkaray yanqa anqash tapukuna**
* *"Poesía reunida"* (1996) **Qurishqa hawari**
* *"Un Crucero a las Islas Galápagos"* (2005) **Qalapaqus tishqukunaman aywapay**

### Willay
* *"El arte de envolver pescado"* (1990) **Challwa pituy shumaqtaypa**
* *"El libro del buen salvaje"* (1995) **Alli waripa yachaypanqan**

## Suñaykuna
 
* 1965 Harawi Piruw Mama llaqta Suñay.
* 1968 Casa de las Américas Suñay.
* 1981  Rubén Darío Suñay.
* 1990 Condecoración al Mérito Cultural de la Unriya Mama llaqta Republika
* 2000 Interamericano de Cultura "Gabriela Mistral" Suñay http://www.oas.org/oaspage/press2002/sp/a%F1o2000/new_folder/170.htm
* 2004 Iberoamericano de Letras "José Donoso" Suñay.
* 2004 Caballero de la Orden de Artes y Letras del Gobierno Francés.
* *Su voz y su poesía están registradas en el archivo de la palabra de la Biblioteca del Congreso en Washington DC, en el archivo de la palabra de la Casa de las Américas en La Habana y en el archivo de la palabra de Casa de Poesía Silva en Bogotá*

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Colección de entrevistas y algunas poesías
* Graffiti
* Festival de Literatura
Uchuq'aspa

**Uchuq'aspa**, **Q'illu t'ika** icha **Ch'iñi sunch'u** *(Calendula officinalis)* nisqaqa huk quram, hampi yuram, q'illu ch'antasqa tuktuyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Putumayu suyu

**Putumayu suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Departamento del Putumayo*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Mocoa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy

Munisipyukuna:

# Mocoa
# Orito
# Puerto Asís
# Puerto Caicedo
# Colón
# Puerto Guzmán
# Puerto Leguizamo
# San Francisco
# Santiago
# Sibundoy
# Valle del Guamez
# Villa Garzón
# San Miguel

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 1991 wata.

## Runakuna
Putumayu suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Belén distritu (Luritu)

**Belén distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Belén*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi , Maynas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Belén llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Amarumayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Belén (Luritu)

**Belén** (kastilla simipi: *Belén*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Luritu suyupi , Maynas pruwinsyapi. Belén distritup uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Nariñu suyu

**Nariñu suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Nariño*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa San Juan de Pasto llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Suqta pruwinsyanmi kan.

* Tumaco-Barbacoas
* Obando (Ipiales)
* Juanambú (La Unión)
* La Cruz
* Pasto
* Túquerres

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 6 Chakra yapuy 1904 wata.

## Runakuna
Nariñu suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Oficial web Gobernación de Nariño (kastilla simipi)
Guam

**Guam** (Territory of Guam, Guåhån) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk kulunyanmi, Usiyanyapi wat'am. Uma llaqtanqa Agaña llaqtam.
Qarañawi (sut'ichana)

*Qarañawi, Buliwyapi huk llaqta;
*Qarañawi kantun, Buliwyapi;
*Qarañawi pruwinsya, Buliwyapi;
*Qarañawi mach'ay, K'anas pruwinsyapi (Piruwpi) huk mach'aykuna.
Katalisachaq

**Katalisachaq** icha **Katalisatur** nisqaqa *(catalizador,* grigu simimanta κατάλυσις *"[[chulluy]]")* chaqllisinchipi ima ruranakuyta tukuchiq imayaymi, kikintataq manam wakinchaqchu.

Kawsaqpa imayay yamkiyninpi katalisachaq kaq prutinakunataqa huptana *(insima)* ninchik.
Ukayali suyupi rimaykuna

## Ukayali suyu

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Atalaya pruwinsya

## Coronel Portillo pruwinsya

## Padre Abad pruwinsya

## Purus pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
* Piruwpi rimaykuna

## Pukyukuna
Wakllanwata

**Wakllanwata** nisqaqa kalindaryupi 366 p'unchawniyuq watam, manam 365 p'unchawllayuqchu. Griguryanu kalindaryup wakllanwatanpi hatun puquy killa 29 p'unchawniyuqmi, wakin watankunapitaq 28 p'unchawniyuqmi. Wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.

Huk trupiku wataqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa wakllanwatam.

365,25 chaylla p'unchawniyuq hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupiqa llapa tawawan hunt'a rakinalla wataqa wakllanwatam, ahinataq 2004, 2008, 2012. Mana hulyanu hinataq griguryanu kalindaryupi pachak hunt'a rakinalla watakunaqa manam wakllanwatachu, tawa pachak hunt'a rakinalla watakunataq wakllanwatam. Chayrayku kay watakunaqa manam wakllanwatachu: 1700, 1800, 1900, 2100 - kaykunataq wakllanwatam: 1600, 2000, 2400.