open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pachakawri luq'u

**Pachakawri luq'u** *([[kratir|crater]])* nisqaqa ima hawa pacha pachankappas hawanpi, allpanpi chaman urmasqa pachakawri rumip tukuchisqan luq'um.
Nina urqu luq'u

**Nina urqu luq'u** *([[kratir|crater]])* nisqaqa nina urqup hawanpi icha kinrayninpipas kaq luq'um. Nina urqu ratatachkaptinqa, luq'unmanta puriqlla kaq ratatam, q'uñi wapsikunam, uchpam, phawaq rumikunapas hamunku.
Ratata

**Ratata** *(Lava)* nisqaqa nina urqu ratatachkaspaqa luq'unmanta hamuq ninat'urum, ancha q'uñi puriqllayasqa rumi imayaymi, tukuykunata runakunatapas chikichaq.

## Hawa t'inkikuna
Tukuy pacha

*Mayninpipas tukuy pachakunapi kaqnintin, qhaway **[[ch'askancha]]** *(universum);*
*Hayk'appipas mana tukukuspa kaq, qhaway **[[tiyaqlla]]** *(constante).*

## Kaypipas qhaway
***[[Pacha]]**
**Hawa pacha
**Hanaq pacha
**Kay pacha
**Ukhu pacha
**Ñawpa pacha
**Kunan pacha
**Qhipa pacha
Hinantin pacha

**Pacha, pachantin pacha, hinaypacha, llapapacha tukuypacha** icha **Ch'aska kancha**qa *(universo, [[kosmos]])* ***[[tukuy pacha]]*** kaqnintinmi, tukuy ima kaqkunapas.

Ima hinam tukuy pacha kan, chaymantaqa runakunakuna unaymantapachaña yuyaychakuspa rimanakunmi. Tukuynintinpa saywankuna kanchu? Maypitaq tiqsimuyu kachkan? Quyllur yachaywanqa anchatam yachanchikña, ichataq musuq kaqkunata taripayaspa musuq tapuykunatapas taripanchik.
Missouri suyu

**Missouri** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Jefferson City llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Kansas City, 447.306 runa
** St. Louis, 353.837 runa
** Springfield, 150.797 runa
** Independence, 113.288 runa
** Columbia, 94.428 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.mo.gov
Murucha

**Murucha** (latin simipi: *spora*, grigu simimanta: *σπόρος [spóros]*) nisqakunaqa mana yuma miraykunapaq ancha ch'iñicha, huklla icha pisilla kawsaykuqniyuq kaqkunam, mana muruyuq kaq yurakunapim - ahinataq laqukunapim, k'allampakunapipas.

## Hawa t'inkikuna
Julio César Romero

**Julio César Romero**, "Romerito" sutipaq ruqnaqa, (*  paqarisqa Luque llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Parawayi piluta hayt'aqmi.

Tayta: Romero; Mama: 

## Klubkuna

## Palmarés

### Campeonatos nacionales

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Parawayi)

## Hawa t'inkikuna

* Julio César Romero, Romerito. (infoluque.com.py)
Kratir

**Kratir** nisqaqa (latin simipi: *crater*, grigu simimanta: *κρατήρ*, "chaqruna wirkhi", *κεράννυμι*, "chaqruy") allpa hawapi, ima hawapipas kaq ima pirqa hina hatun manyayuq luq'upas, ahinataq:
* **[[Pachakawri luq'u]]**, pachakawri rumip tukuchisqan luq'u;
* **[[Nina urqu luq'u]]**, nina urqup hawanpi luq'u.
Phutuy raphi

**Phutuy raphi** *(cotyledo)* nisqaqa yura murupi kaq phutunayaqcha *(embryo)* nisqap kawsachikuy imayaysapa raphichakunam, phutuq yurata kawsachinapaq.

Llat'an muruyuq yurakunap murunkunaqa achka phutuy raphiyuqmi. Qatasqa muruyuq yurakunataq iskay phutuy raphiyuq icha ch'ulla phutuy raphiyuqmi.
Yawarkucha

**Yawarkucha** (kichwapi) icha **Yawarqucha** nisqaqa (kastilla qillqaypi: *Yahuarcocha* icha *Yahuarcucha*) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, Ibarra kitipi, huk mana ukhu nisqa qucham. 

Ibarra llaqtamanta kimsa kilumitru karum, chinchanpi, Tawantu mayup kinrayninpi, mama quchap hawanmanta 2.210 hanaq, 2.500-chá t'asra mitru hatun. Yakunqa utqayllam chinkan, 25 watamantapacha isqun mitruchá, 0,33 mitruchá huk watapi. Ratullapichá ch'akisqa kanqa.

1487 watapi Wayna Qhapaq Inka Karanki, Kitu Kara runakunata atispa ancha achka runakunata maqanakuspa wañuchirqan, chaypi kaq quchaman sitaspa. Chaypacha Karankip Kacha Duchisela sutiyuq umalliqninpas (Shiri) wañurqan Atuntaki pampapi. Chaymantapacha runakuna chay quchataqa *Yawarqucha* nispa sutichanmi.

## Kaypipas qhaway
* Impakucha
* Karikucha
* Kuykucha

## Hawa t'inkikuna
*Yawarkucha wiñarishkamanta. Kaypi: Kichwa shimita alli yachashunchik (PDF). Latakunka 2009.
Yawarqucha

***[[Yawarkucha]]**, Ikwadurpi, Impapura markapi, Ibarra kitipi huk qucha;
***[[Yawarkucha (Chunchi)]]**, Ikwadurpi, Chimpurasu markapi, Chunchi kitipi huk qucha;
***[[Yawarqucha (Kashapampa)]]**, Piruwpi, Kashapampa pruwinsyapi, Kashamarka suyupi huk qucha.

*Kaypipas qhaway:* **[[Wilaquta]]** (aymara simi, *[[yawar]] [[qucha]]*).
Soltsy

**Soltsy** nisqaqa Novgorod suyupi llaqtam Sheloñ mayup lluq'e patanpi. Soltsy llaqtaqa ancha mawk'a llaqtam. Ñawpaq pacha kaypi qhatuqkuna tiyarqanku.
Janq'ulaymi

**Janq'ulaymi** (aymara simi; kastilla simipi: *Ancoraimes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Janq'ulaymi munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umasuyu pruwinsya
Qullqapirwa

**Qullqapirwa** (*Colcapirhua*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, huk llaqtam, Qullqapirwa munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkaraqay
* Rucha mayu
* Tunari mamallaqta parki
* Urqupiñamanta Llump'aq Mariya
* 
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Killaqullu pruwinsya
Tulata

**Tulata** (*Tolata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Klisa pruwinsyapi, Tulata munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Tulata munisipyu: yupaykuna, saywitu
Arkansas suyu

**Arkansas** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Little Rock llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** **[[Little Rock (Arkansas)|Little Rock]]**, 187.452 runa
** Fort Smith, 83.461 runa
** Fayetteville, 67.158 runa
** Springdale, 45.798 runa
** Jonesboro, 64.358 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.arkansas.gov
Pilichuku

**Pilichuku** (kastilla simipi: *Pelechuco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Franz Tamayo pruwinsya
Shunko

**Shunko** nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Jorge W. Ábalos-pa qillqasqan 1949 watapi.

## Kaypipas qhaway
* Shunko (kuyu walltay)
Rakha k'akara

**Rakha k'akara** (Latin simipi: *clitoris*, grigu simipi: κλειτορίς [kleitorís]) nisqaqa warmip yuqunayachiq kurku yawrinmi, punkichikuq ukhuyuqmi, rakhap hawanpi, ichataq rakha wirp'akunap pakasqanmi.

## Hawa t'inkikuna
Jorge W. Ábalos

**Jorge W. Ábalos** sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Plata llaqtapi, Arhintinapi;  wañusqa Córdoba llaqtapi, Arhintinapi), huk qillqaqmi karqan.

## Qillqasqankuna
* Shunko
Ch'ililaya

**Ch'ililaya** (kastilla simipi: *Puerto Pérez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, huk llaqtam, Ch'ililaya munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antikuna pruwinsya
Benny Moré

**Bartolomé Maximiliano Moré Gutiérrez**, **Benny Moré**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Santa Isabel de las Lajas llaqtapi - †  wañusqa La Habana llaqtapi) huk *  Kuba mama llaqtapas [[takiq]]si karqan, [[takiq]]mi, taki qillqaq, simi kastilla karqan, [[takichaq]]pas qarqan. 

Tayta: Silvestre Gutiérrez; Mama: Virginia Moré

== Takikuna ==


* "Cómo fue", bolero
* "Bonito y sabroso", mambo
* "Santa Isabel de las Lajas", son montuno
* "Qué bueno baila usted", son montuno
* "Cienfuegos", guajira
* "Se te cayó el tabaco", guaracha
* "Locas por el mambo", mambo
* "Conocí la paz", bolero
* "Dolor y perdón", bolero
* "Mi amor fugaz", bolero
* "No te atrevas", bolero
* "De la rumba al cha-cha-chá", guaguanco cha cha cha
* "Rumberos de ayer", rumba
* "Vertiente Camaguey", son

== Diskukuna ==

* *Beny Moré, de verdad*, EGREM, 1992.
* *Benny Moré en vivo*, RTV Comercial/Discmedi, 1994.
* *Benny Moré & Pérez Prado* (2 CDs), Orfeón Records, 2001.
* *Bárbaro del Ritmo (1948-1950)*, Tumbao Cuban Clasix, 2004.

== Suñaykuna ==
*

== Referenciakuna ==

* Naser, Amín E.: *Benny Moré*, La Habana, Ediciones Unión, 1985.
* Zamora, Bladimir sel. y pról.: *Benny Moré: Bella ilusión. Cancionero'', La Habana, 1992.

## Kaypipas qhaway
* Matamoros Tusuy  

## Hawa t'inkikuna
## Enlaces externos

* Benny Moré - All Music Guide (inlish simipi)
Dámaso Pérez Prado

**Dámaso Pérez Prado**  sutiyuq runaqa icha ** Mambo Qhapaq**  (*  paqarisqa Matanzas llaqtapi - †  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqsi qarqan,  simi kastilla qarqan, takichaqpas qarqan. 

Taytan: Pablo Pérez; Maman: Sara Prado. 

## Takikuna
* Cerezo rosa
* Qué rico el mambo
* Mambo Nº 5
* Mambo Nº 8
* Mambo del Politécnico
* Mambo Universitario
* Mambo del taconazo
* La niña popoff
* Patricia
* Norma, la de Guadalajara
* Mambo en Sax
* Mambo a la Kenton
* El Ruletero
* Mambo en trompeta.
* Lupita
* La Chula Linda

## Diskukuna

## Suñaykuna
*

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Mambo
* La Sonora Matancera 

## Hawa t'inkikuna

* "Mambo"  Documental 52'
Planoise

**Planoise** llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Planoisepiqa 20.700 runakunam kawsachkanku (1999).
Besançon

**Besançon** llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Besançonpiqa 117.000 runakunam kawsachkanku (2006).
Buliwyapi indihina yachay suntur

Kunan **[[Buliwya]]pi [[indihina]] [[yachay suntur]]** nisqakunaqa kimsantinmi.

Chay indihina yachay sunturkunataqa Buliwyap Evo Morales sutiyuq umalliqninmi kamarirqan  Umalliqpa Hanaq Kamachisqanwan *(Decreto Supremo)* 29664 kamarirqan.

## Buliwyapi indihina yachay sunturkuna

****[[Yachay Suntur Casimiro Huanca]]*** nisqa qhichwa simi yachay sunturqa Chimuriy munisipyupim, Carrasco pruwinsyapim, Quchapampa suyupim. Casimiro Huanca sutiyuqmantam sutinchasqa. Mikhuy ruraychaqa, Sach'a kamay, Challwa kamaypas yachayninkunam.

****[[Yachay Suntur Tupaq Katari]]*** nisqa aymara simi yachay sunturqa Warisata kantunpim, Umasuyu pruwinsyapim, Chuqiyapu suyupim. Tupaq Katari sutiyuqmantam sutinchasqa. Qullawpa chakra kamaynin, Mikhuy ruraychaqa, P'acha ruraychaqa, Uywa hampiy kamaypas yachayninkunam.

****[[Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa]]*** nisqa waraniyi simi yachay sunturqa Kuruyukipim, Ivo kantunpim, Machariti munisipyupim, Luis Calvo pruwinsyapim, Chuqichaka suyupim. Apiaguaki Tüpa sutiyuqmantam sutinchasqa. K'illimsa yakuchaq, Sach'a kamay, Challwa kamay, Uywa hampiy kamaypas yachayninkunam.
Friedrich Ebert

**Friedrich Ebert** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Heidelberg llaqtapi;  wañusqa Berlin llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyaldimukrata Partidunpi (SPD) wankurisqa. 1919 watamanta 1925 watapi wañusqankama Aliman Republikap ñawpaq kaq umalliqninmi karqan.

Alimanya huk ñiqin pachantin maqanakuy llallisqa karqaptin  musuq republikap kansillirnin tukurqan. Umallinapaq akllanakuykunapi atipaspa  Alimanyap ñawpaq kaq umalliqninmi tukurqan, ñataq  wañurqan umalliq kasparaq.

## Hawa t'inkikuna
Lev Yashin

**Lev Ivánovich Yashin** sutiyuq runaqa  (rusiya simipi: Лев Ива́нович Я́шин) , (*  paqarisqa Moskwa llaqtapi -   wañusqa Moskwa llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Taytan: ; Maman: 

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Kampiunatukuna

### Pirsunal

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Rusiya)
* Oleg Salenko

## Hawa t'inkikuna

* RSSSF
Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaq

**Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaq** (**QSYK** icha **CENAQ** *Consejo Educativo de la Nación Quechua*) nisqaqa Chuqichaka llaqtapi kaq tantanakuymi, Qhichwa runakunap tantanakuyninkunap, qhichwa rimaq yachachiqkunap kamarisqanmi , Buliwyapi qhichwa simipi yachachiytam kamachinapaq.

Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaqqa tukuy Buliwyayuq runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaqmi rimapun.

## Hawa tinkikuna
Louisiana suyu

**Louisiana** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Baton Rouge llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** New Orleans, 336.644 runa
** **[[Baton Rouge (Louisiana)|Baton Rouge]]**, 224.097 runa
** Shreveport, 198.675 runa
** Lafayette, 110.275 runa
** Lake Charles, 71.757 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.louisiana.gov
Ukira

**Ukira** (kastilla qillqaypi: *Uquira*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa Inka llaqtam, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Quwayllu distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Unkara pukara
Jach'a Waracha

**Jach'a Waracha** icha **Pilichuku Waracha**  (*Jacha Huaracha / Pelechuco Huaracha*) nisqaqa Buliwya suyupi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Phawchi qucha ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.540 m / 5.650 mitrum aswan hanaq.

Katantika qutupiqa kanmi kay umachakunam:
* Apulu 11 5.650 m
* Chawpi Katantika 5.630
* Bures rit'i urqu 5.560 m
* Radioafición 5.580 m
* Kunti Katantika 5.630 m
* Chawpi Katantika 5.630 m (5.610 m ?)
* Lluqu Lluqu 5.605 m
* Anti Katantika 5.592 m
* Katantika II 5.550 m
* Monte Alba 5.525 m
* Urin Katantika 5.310 m

## Kaypipas qhaway
* Machu Such'i Qhuchi
* Q'ululu Quta
* Q'ululu
* Puyu Puyu qucha

## Pukyukuna

* Alain Mesili: Apulupampa wallamanta (inlish simi)
* www.ademiller.com p. 5 (inlish simi)
* www.saviabolivia.org(kastilla simi)
* Saywitu
* Rikcha
* Rikcha
Wisconsin suyu

**Wiskunsin** icha **Wisconsin** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Madison llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Milwaukee, 602.782 runa
** Madison, 223.389 runa
** Green Bay, 101.203 runa
** Kenosha, 96.845 runa
** Racine, 79.592 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.wisconsin.gov
António Guterres

**António Manuel de Oliveira Guterres** sutiyuq runaqa (*  p'unchawpi paqarisqa Santos-o-Velho llaqtapi, Lisboa, Purtugal), huk  mama llaqtap Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan, uma kamayuqninmi kachkan.

2017 watamanta Huñusqa Nasyunkunap huk Sapsi Qillqakamayuqninmi karqan.

Taytan:  Virgílio Dias Guterres  (*Lisbon, São José, 21 X 1913)Maman: Ilda Cândida de Oliveira (*Fundão, Donas, 12 II 1923). 

Warmi: Luísa Amélia Guimarães e Melo (†), Catarina de Almeida Vaz PintoChurinkuna:  Pedro Guimarães e Melo Guterres, Mariana Guimarães e Melo Guterres.
## Kaypipas qhaway
* Pulitiku (Purtugal)
## Hawa t'inkikuna
Daniel Alomía Robles

**Daniel Alomía Robles** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wanuku llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi), huk Piruw mama llaqtayuq Taki aranway takichaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan. 

Tayta:  Marcial Alomía (phransyayuq), Mama: Micaela Robles.
## Takikuna
*  Illa Quri *(Illa Cori o La Conquista de Quito por Huayna Cápac)*
*  Alcedo (zarzuela), de la que sólo queda la Sereneta
*  La Perricholi (opereta), de la cual se han encontrado fragmentos
* 88 canciones para voz y piano, destacando aquellas basadas en poemas de Manuel González Prada; una Misa de gloria (1909); poemas sinfónicos: El indio, El amanecer andino, y El surgimiento de los Andes; y numerosas piezas para piano que incluyen Las Acllas en el Coricancha, En el Caribe, y varios valses, marineras, y foxes. 
* Yaw Kuntur (Kuntur phawan), *El cóndor pasa* (zarzuela) (Plegaria nisqaqa ancha riqsisqam), *Patrimonio Cultural de la Nación* rimarisqam 1993 watapi.

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy
* El condor pasa

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Video del Condor Pasa interpretado por 12 Girls Band
* Video del Himno al Sol en versión para cello, clarinete bajo y piano - Kinsa Trio
* Video del Condor Pasa en versión para cello, clarinete y piano - Kinsa Trio
* Concytec 
* Boletin de New York
Lionel Jospin

**Lionel Robert Jospin**  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Meudon, Hauts-de-Seine  llaqtapi - ) huk Ransiya mama llaqtapas pulitiku karqan. 

1997 watamanta 2002 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: 
Mama: 

Ñawpaq warmi: Sylviane Agacinski

Wawakuna: .

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Ransiya

 
## Hawa t'inkikuna

* (Ransiya simipi):
**

* (Inlish simipi):
**
José Melitón Rodríguez

**José Melitón Rodríguez Pérez**,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - † wañusqa Punta Angamos llaqtapi, Buliwyapi), Piruwpas Wamp'u awqaq suyupi karqan. 

Tayta:  José Ponciano Rodríguez Uría;   Mama:Juana Pérez Bedoya.

Yachay wasi:  Seminario Conciliar de Santo Toribio (Lima).

## Suñaykuna
* 1880: "Cruz de Acero de la Legión del Mérito". 

## Referenciakuna
* Basadre, Jorge: Historia de la República del Perú. 1822 - 1933, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomo 7, pág. 1731. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 14. QUI-SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3
## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Wamp'u awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

*Marina de Guerra del Perú, Biografías
Arturo Cavero

**Arturo Cavero Velásquez** sutiyuq runaqa, icha ***"Zambo Cavero"*** (*  paqarisqa Lima llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi),   mama llaqtayuq yachachiq wan takiqmi, cajón waqachiq, kastilla simillapim qillqarqan. 

Taytan: Juan Cavero, Maman: Digna Velásquez.Churinkuna: Zorca, Moraima wan Elena.

## Diskukuna
* *Arturo "Zambo" Cavero*, con Óscar Avilés
* *Siempre juntos*, con Óscar Avilés
* *Siempre*, con Óscar Avilés
* *Son nuestros*, con Óscar Avilés
* *Contigo Perú*, con Óscar Avilés
* *Únicos*, con Óscar Avilés
* *Te traemos: El chacombo*, con Óscar Avilés
* *Perú Al Mundial*, con Óscar Avilés
* *Siguen festejeando juntos*, con Óscar Avilés
* *Mueve tu cucú* EP con Óscar Avilés
* *Mueve tu cucú*, con Lucila Campos
* *Seguimos valseando festejos*, con Lucila Campos y Óscar Avilés
* *¡Qué tal trío!*, con Lucila Campos y Óscar Avilés.

## Suñaykuna
* Orden de El Sol del Perú (2009).

## Kaypipas qhaway
* Lucila Campos
* Piruwanu vals
* Augusto Polo Campos
* Oscar Avilés
* Juan Criado

## Hawa t'inkikuna

* ''La Música Criolla y sus Representantes''
* Vals "Tu perdición" de Augusto Polo Campos canta Arturo "Zambo " Cavero, acompañado de la guitarra de Oscar Avilés - Sede de la OEA cuando fue declarado Patrimonio artístico de América.
* Vals "Rosa Elvira" de Pedro Espinel canta Arturo "Zambo " Cavero.
K'uchumuyla

**K'uchumuyla** (kastilla simipi: *Cuchumuela*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, K'uchumuyla munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* K'illi K'illi

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punata pruwinsya
Quruma

**Quruma** nisqaqa (kastilla simipi: *Coroma*) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam,  Antonio Quijarro pruwinsyapi, Uyuni munisipyupi, Quruma kantunpa uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

File:Campanario de la Iglesia de Coroma 2.jpg

## Kaypipas qhaway
* Uyuni kachi qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Uyuni munisipyu: yupaykuna, saywitu
Marcellin Champagnat

**Marcellin Joseph Benoît Champagnat** (kastilla simipi: Marcelino José Benito Champagnat Chirat)  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Marlhes llaqtapi - †  wañusqa Saint-Chamond llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku yachachiq taytakura wan Santu karqan.

6 Inti raymi killa Santu Marcellin Champagnat raymi p'unchawninmi.

Taytan: Jean-Baptiste Champagnat ; Maman: Marie Chirat.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Yachachiy
* Huwan Bawtista La Sallemanta
* Jean-Marie Vianney

## Hawa t'inkikuna

* Santos proclamados durante el pontificado de Juan Pablo II - Sitio oficial de la Santa Sede.  (italya simipi)
Jean-Marie Vianney

**Jean-Baptiste-Marie Vianney**, (kastilla simipi: Juan María Vianney),  sutiyuq runaqa, *Ars Taytakura* (*  paqarisqa Dardilly llaqtapi - †  wañusqa Ars llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Santu qarqan.

4 Chakra yapuy killa Santu Jean-Marie Vianney raymi p'unchawninmi.

Taytan: Vianney; Maman: Marie Béluze.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Yachachiy
* Marcellin Champagnat
* Huwan Bawtista La Sallemanta
## Hawa t'inkikuna

* Carta para la convocación de un Año Sacerdotal con ocasión del 150 aniversario del ''dies natalis'' de Juan María Vianney, Benedicto XVI, 16 de junio de 2009
The Wounded Tone

**The Wounded Tone** nisqaqa huk Suwidsuyu mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 2000s watapi paqarisqa Stockholm llaqtapi.

## Diskugraphiya

* Wounded Moon
* Mental Illness
The Mars Volta

**The Mars Volta** nisqaqa huk USA mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 2001 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.

## Diskugraphiya

* *De-Loused in the Comatorium* (2003)
* *Frances the Mute* (2005)
* *Amputechture* (2006)
* *The Bedlam in Goliath* (2008)
* *Octahedron* (2009)
* *Noctourniquet* (2012)
* *The Mars Volta* (2022)
* *Que Dios Te Maldiga Mi Corazón* (2023)
* *Lucro Sucio; Los Ojos del Vacío* (2025)
El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez

**El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez** nisqaqa huk USA mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 2001 watapi paqarisqa Long Beach llaqtapi.

## Diskugraphiya

* Cryptomnesia
At the Drive-In

**At the Drive-In** nisqaqa huk USA mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 1993 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.

## Diskugraphiya

* Acrobatic Tenement
* In/Casino/Out
* Relationship of Command
José Joaquín de Olmedo

**José Joaquín de Olmedo** sutiyuq runaqa ( *Husi Huwakin Ulmiyu* icha runa simipi) (*  paqarisqa Wayakil  llaqtapi - †  wañusqa Wayakil llaqtapi), huk  mama llaqtayuq hayñi kamayuqsi, pulitikus, kichwa rimaypi kastilla simipipas taripay amachaqsi qarqan. 

18 ñiqin inti raymi killapi 1845 p'unchawmanta 8 ñiqin qhapaq raymi killapi 1845 p'unchawkama ikwayurpa umalliqninsi *([[Mamallaktata Pushak]])* karqan.

1820 watamanta 1822 watakama, 1839 watamanta 1840 watakama Wayakilpa kurakansi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Ikwayurpa wiñay kawsaynin 
* Qhichwa simi kapchiy
* Diego Noboa

## Hawa t'inkikuna

* Midena.gov.ec Historia del Ecuador y la Gran Colombia
* La Hora - Revista Artes-Historia
* La Hora - Ecuador Raices del Presente
Carlos Saavedra

**Carlos Saavedra Lamas** sutiqpa runaqa,(*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk ArhintinaMama llaqtapas Taripay amachaq, pulitiku wan diplumatiku karqan. Kansillir, Kamachi wan Yachachiy Ministru, Buenos Aires Apulliq.

1941 watamanta 1943 watakama Buenos Aires Yachay Sunturnin Rector.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* *El derecho de asilo*
* *Por la paz de las Américas*
* *Vida internacional*
* *El doctor Luis María Drago, su obra internacional*
* *Los valores de la Constitución*
* *El régimen administrativo y financiero de la Universidad de Buenos Aires*
* *Escuela intermedia*
* *Los tratados de arbitraje*
* *Economía colonial*
* *Los asalariados en la República Argentina*

## Kaypipas qhaway
* Nobel suñay

## Hawa t'inkikuna

* Biografía - *Colegio Carlos Saavedra Lamas*.
*
Punku p'anqa:Kulumpiya

{| cellpadding="5" style="background:#FFFFFF; border:5px solid #CD3700" width="100%" valign="top"

|width="75%" valign="top" |

| width="25%" valign="top" |
K'illi K'illi

**K'illi K'illi** nisqaqa Buliwyapi juk urqum, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Takachi munisipyupi. 

## Pukyukuna
Phuyupatamarka

**Phuyupatamarka** nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi, . 

## Kaypipas qhaway

* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Hiram Bingham

* Ñawpa llaqtakunaqa Llaqtapata ñiqpi:

## Hawa t'inkikuna
Omar Rodriguez-Lopez

**Omar Rodriguez-Lopez** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Hard Rock kusituymi, 1990 paqarisqa.
A Perfect Circle

**A Perfect Circle** nisqaqa huk USA mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 2001 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.

## Diskugraphiya

*Mer de Noms
*Thirtenth Step
*eMITIVe
Takachi

**Takachi** (kastilla qillqaypi: *Tacachi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Takachi munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punata pruwinsya
Luis Aguilé

**Luis María Aguilera Picca**, ***"Luis Aguilé"*** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi  -  wañusqa Madrid llaqtapi),  Arhintina mama llaqtayuq yachachiq wan takiqmi, kitara waqachiq, kastilla simillapim qillqarqan. 

Wawakuna: 

## Diskukuna
### Sencillukuna
* "El preso número nueve" / "Tu recuerdo" - 1956

### Álbumkuna
* *Luis Aguilé* - 1957
* *Canta la juventud de América* - 1958
* *Luis Aguilé, Vol. 3* - 1959
* *Luis Aguilé, Vol. 4* - 1960
* *Fiesta*
* *Aguilé y la chacota*
* *Me has enseñado a conocer lo que es amor*
* *Para mis amigos los niños*
* *El cuento que canta*
* *Superfiesta* - 1999

### Ricupilatoriokuna
* *Los 40 grandes éxitos de Luis Aguilé* - 2002
* *Ciudadano Aguilé* - 2007

## Qillqasqankuna
* *Golito y un emisario de la Cuarta Dimensión* - 1976
* *Dominó* - 1984
* *La guerra nunca aclarada* - 1989
* *La nieve de las cuatro estaciones* - 2002

## Pilikulakuna
* *La chacota* - 1962
* *[[Soy tu aventura]]* - 2003

## Suñaykuna
* 2008 - Sona suñay

## Kaypipas qhaway
* Musika (Arhintina)
 
## Hawa t'inkikuna
* Actuación en el programa ''Galas del Sábado'' de Televisión Española en 1969, cantando ''El Tio Calambres''
* Luis Aguilé Sitio web dedicado al cantante
* Luis Aguilé vuelve a la literatura con un libro sobre drogas Artículo en el periódico El Mundo
* Luis Aguilé: "Yo he sido más perseguido que Serrat" Entrevista en www.periodistadigital.com
Santiago Copello

**Santiago Luis Copello** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Partido de San Isidoro llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk kathuliku Uma Hatun yaya karqan.
  
Yachay wasi: La Plata Seminario sacerdotal wan Pontificia Universidad Gregoriana (Roma).
 
1932 watamanta 1959 watakama Buenos Aires Uma Hatun yaya.

Tayta: Copello; Mama: .

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya (Arhintina)
* Buenos Aires
## Hawa t'inkikuna

*Catholic Hierarchy
*Cardenales de la Iglesia católica
*Santiago Copello
Tennessee suyu

**Tennessee** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Nashville llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Memphis, 669,651 runa
** **[[Nashville (Tennessee)|Nashville]]**, 590.807 runa
** Knoxville, 173.890 runa
** Chattanooga, 155.190 runa
** Clarksville, 103.455 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.tennessee.gov
Ayata

**Ayata** (kastilla simipi: *Ayata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, huk llaqtam, Ayata munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:  pruwinsya
Kentucky suyu

**Kentucky** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Frankfort llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Louisville, 713.877 runa
** Lexington, 266.358 runa
** Owensboro, 54.900 runa
** Bowling Green, 51.294 runa
** Covington, 43.010 runa

## Hawa t'inkikuna
* Kentucky.gov
Garcilaso de la Vega

**Garcilaso de la Vega** sutiyuq runaqa  (* 1498 paqarisqa Toledo llaqtapi - †  Le Muy wañusqa llaqtapi), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.

Tayta:  Pedro Suárez de Figueroa; Mama: Sancha de Guzmán.   

Warmikuna: Elena de Zúñiga Wawakuna (6):  Garcilaso, Íñigo de Zúñiga, Pedro de Guzmán, Sancha wan Francisco. Lorenzo,  Guiomar Carrillopas wawa.

## Qillqasqankuna

40 Sonetos (Sonnets), 22 Canciones (Songs), 8 Coplas (Couplets), 3 Églogas (Eclogues), 2 Elegías (Elegies), wand Epístola a Bóscan (Letter to Bóscan).

## Kaypipas qhaway
* Ispaña
## Hawa t'inkikuna

* Asociación de Amigos de Garcilaso de la Vega
* Un soneto de Garcilaso traducido al esperanto
* ''500 años de Garcilaso de la Vega'' en el Centro Virtual Cervantes
* Obras en ediciones digitalizadas de la Biblioteca Virtual Cervantes.
* Traducciones al inglés por J.H.Wiffen.
* Gran parte de la Obra Poética de Garcilaso de la Vega.
* Musicalización de los sonetos V y XXXII de Garcilaso de la Vega.
Killawaya

**Killawaya** , **Qhillawaya** , **Khillawaya** icha **Qillawaya**(kastilla simipi: *Quiabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Killawaya munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lariqaqa pruwinsya
Yana K'achi

**Yana K'achi** nisqaqa (aymara simim, kastilla qillqaypi *Yanacachi*) Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi huk llaqtam, Yana K'achi munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
Miqapaka

**Miqapaka** (kastilla simipi: *Mecapaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Miqapaka munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Elba de Pádua Lima

**Elba de Pádua Lima** sutiyuq runaqa, icha "*Tim*" (*   paqarisqa Rifaina llaqtapi, Brasil mama llaqtapi - †   paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi, Brasil ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

Tayta: Vargas Lima; Mama: Tereza Granato.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Piluta hayt'ay pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aq

### Piluta hayt'ay pukllaykamachiq

## Kaypipas qhaway
* Botafogo FR
* Fluminense FC
## Hawa t'inkikuna
* Ficha en sambafoot.com
Mississippi suyu

**Mississippi** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Jackson llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Jackson (Mississippi)|Jackson]]**, 179.298 runa
** Gulfport, 71.127 runa
** Biloxi, 48.972 runa
** Hattiesburg, 47.176 runa
** Southaven, 38.840 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.mississippi.gov
Alonso de Mendoza

**Alonso de Mendoza y Zuñiga** (* Garrovillas de Alconétar, ~ 1480  1490 - † Tipuani, 1551) ispañul militar wan atipaq.  

20 ñiqin kantaray killapi 1548 La Paz (Chuqiyapu) Fundadur. 

Tayta: Pedro Gonzalez de Mendoza, conde de Monteagudo; Mama: Isabel de Zuñiga.

Warmi: Juana de La Cerda * c. 1480Wawakuna: Inés de Mendoza 
## Kaypipas qhaway
* La Paz (Chuqiyapu)
* Francisco Pizarro 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía (kastilla simipi)
* La Razón (La Paz)
Fernão de Magalhães

**Fernão de Magalhães** (kastilla simipi: **Fernando de Magallanes**) sutiyuq runaqa (* 1480 paqarisqa Ponte da Barca; †  wañusqa Cebu wat'api) purtuyis hatun wamp'u pusaq, tariykuqpas karqan, Ispañap qhapaqninkunapaq wamp'uq. Ñawpaq tiksimuyu iruru puriyta pichqantin wamp'unwan qallarispa, manas tukuchirqanchu, maqanakuypi Cebu wat'api wañuchisqa kaspa. Hukllas wap'un - Victoria *("atipay")* sutiyuq - Ispañman kutimurqan. Chaymantaqa Antonio Pigafetta sutiyuq masinsi willarqan.

## Kaypipas qhaway
* Sebastián Elcano
* Magallanes k'ikllu 

## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Magallanes
* Tripulación de la Expedición de Magallanes — Elcano
* Primera circunnavegación a la Tierra. Crónica de una odisea
* ''Relazione del primo Viaggio intorno al Mondo'', por Antonio Pigafetta, crónica radio en 15 episodios. Ransis simipi, Pigafetta-p qillqasqanmanta t'ikrasqa. CD-MP3.
José Soriano

**José Eusebio Soriano Barco**  sutiyuq runaqa "Caballero del Deporte" (*  paqarisqa Chiklayu llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* José Soriano El Caballero del Deporte
* Sentimiento Bohemio
* Carta a los míos, por José Soriano
* Todos los River Campeón
* River campeón
* Mejores Extranjeros de River Plate
Roberto Drago

**Roberto Drago Burga**  sutiyuq runaqa icha "Tito" (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Churinkuna (3): Roberto, Miguel wan Jaime.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
*
Wayna P'utuqsi (Sajama)

**Wayna P'utuqsi** (kastilla qillqaypi: *Wayna Potosí*) nisqaqa Buliwya suyupi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama nina urquñiq. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sajama pruwinsya
San Martin mayu

**San Martin mayu** (kastilla simipi: *Río San Martín*) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Santa Krus suyupi, Beni suyupipas, Iténez pruwinsyapi, Baure munisipyupi, Magdalena munisipyupipas.

## Kaypipas qhaway
* Iténez mayu
* Itunumas mayu
* Yanamayu (Santa Krus)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Iténez pruwinsya
Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa

**Chunkara–Ruphasqa Tampu**  (kastilla simipi: *Paso Chungara–Tambo Quemado*) nisqaqa Kunti Wallapi huk q'asam, Buliwya suyupi (Lagunas kantunpi, Karanka Kurawara munisipyu, Sajama pruwinsya, Uru Uru suyu) Chili suyupipas (Arika Parinaqutapas suyupi, Chunkara qucha ñiqpi).

## Kaypipas qhaway
* Kimsachata urqukuna: Aqutanku, Umurata, Kapurata
* Sajama mamallaqta parki

## Pukyukuna
Puyewe nina urqu

**Puyewe** (kastilla simipi: *Volcán Puyehue*) nisqaqa Valdivia llaqta ñiqpi, Chilipi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 2.236 mitrum aswan hanaq.
Martín Cárdenas Hermosa

**Martín Cárdenas Hermosa** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa) huk  mama llaqtayuq yachaq runam (kawsay yachay) karqan. 

## Hawa t'inkikuna
Aqumarka

**Aqumarka** nisqaqa (kastilla simipi: *Accomarca*) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Aqumarka distritupi, Willkawaman pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

 Akchiq Ñan maqaqkunata awqapuq piruwanu awqaqkunam Aqumarka llaqtatam qulluchirqan. 47, 69 (23 wamra, 30 warmi, 16 qhari) icha 74 mana ayñiyuq Aqumarka llaqtayuq chakra runata ñak'arqan. Waqaychakuq llaqtakunataq Lima llaqtamanmi ayqirqanku.

1993 Telmo Ricardo Hurtado sutiyuq awqaq pusaqtam runa sipiymanta ch'atarqanku, ichataq Alberto Fujimori payta amnistiyachaptinmi manam wanacharqankuchu. 2002 watapi amnistiyata qichuptinkum Hukllachasqa Amirika Suyukunamanmi ayqirqan.

## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20111230222624/http://www.accomarca.org/ (kastilla simipi)

## Pukyukuna
Michigan suyu

**Michigan** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Lansing llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Detroit, 912.062 runa
** Grand Rapids, 194.000 runa
** Warren, 138.247 runa
** Sterling Heights, 124.471 runa
** Flint, 119.716 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.michigan.gov
Ferenc Puskás

**Ferenc Puskás**, Ferenc Purczeld Biró sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Budapest llaqtapi - †  wañusqa Budapest llaqtapi)  huk Unriya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Tayta: Ferenc Sr. 

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Pirsunal suñaykuna

## Iñi
* Piluta hayt'ay (Unriya)

## Hawa t'inkikuna
* Ferenc Puskás
* Historial de Puskas en Realmadridfans.org 
* Poesía dedicada a Puskas
* Goles en Copa del Rey
* Palmarés
Aqukunka

**Aqukuna** nisqaqa (kastilla simipi: *Accocunca*) Piruw mama llaqtapi, huk llaqtacham Qusqu suyupi, Kiskachay pruwinsyapi, Hanan Pichiwa distritupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'anamarka
* Hatun K'ana
* Ch'aska Anka Ninawaman 
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Quiquibey mayu

**Quiquibey mayu** (kastilla simipi: *Río Quiquibey*) nisqaqa Buliwyapi, Pilón Lajas kawsay pacha risirwapi,  huk mayum, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupipas, Urin Yunka pruwinsyapi.
Churup qucha

**Churup qucha** (kastilla simipi: *Laguna Churup*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Waskaran mamallaqta parkipi, Yuraq Wallapi, Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Churup urqu
* Pallqaqucha
* Pallqarasu (6.274 m)
* Pukaranka (6.156 m)
Joaquín López Antay

**Joaquín López Antay** sutipaq runaqa (* Wamanga, 1897 - † idem, 1981) Piruw mama llaqta maki kapchiq karqan. Piruwanu ritawlu yachaq.

## Suñaykuna
* 1975 Premio Nacional de Fomento a la Cultura Ignacio Merino. 
## Kaypipas qhaway
* Maki kapchiy
* Piruwanu ritawlu

## Hawa t'inkikuna
* Piruw Kunrisu
Indiana suyu

**Indiana** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Indianapolis llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Indianapolis (Indiana)|Indianapolis]]**, 795.458 runa
** Fort Wayne, 252.000 runa
** Evansville, 121.582 runa
** South Bend, 107.789 runa
** Gary, 97.715 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.in.gov
Rabindranath Thakur

**Rabindranath Thakur** (**Rabindranath Tagore**, banla simipi: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) *Gurudev* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kolkata llaqtapi - †  wañusqa Santiniketan llaqtapi), huk  mama llaqtayuq yachachiq, yachay wayllukuq wan qillqaq runam, banla simipi qillqaqmi.

 1913 watapi simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'a
* Chaturanga
* Shesher Kobita
* Char Odhay
* Noukadubi

### Harawi
* *Gitanjali* 
* *Sonar Tari* (1894)
* *Chitra* (1892) 
* *Katha O Kahini* (1900)
 
### Aranway
* Valmiki Pratibha (The Genius of Valmiki)
* Dak Ghar (The Post Office)
* Visarjan (Sacrifice)
* Dak Ghar.
* Chandalika (Untouchable Girl)
* Raktakaravi (Red Oleanders), 

## Suñaykuna
* 1913 Nobel Suñay
 
## Kaypipas qhaway
* Indya

## Hawa t'inkikuna

* parabaas.com
* librivox
* calcuttaweb
* Nobel suñay
* visva-bharati
* Tagore wan Einstein
* Tagore wan Wells
* Tagore web
Delfina Paredes

**Delfina Paredes Aparicio** sutiyuq warmiqa (*16 ñiqin chakra yapuy killapi 1944 paqarisqa Mullintu llaqtapi  -  ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Piruwyuq.

Yachay sunturnin: San Antonio Abad (Cusco) wan San Marcos (Lima): Facultad de Química Industrial en 1958. 

Tayta:  ; Mama: 

Runa:

Wawakuna:

## Qillqasqankuna
* Qoyllor Rit’i 
* El hombre Túpac Amaru (1980)
* Evangelina retorna de La Breña (1994) 
* Adaptaciones para radioteatro (Todas las sangres, 1987; Taita Yoveraqué, 1988).

### Aranway
* Vallejo

### Ñawikaruy
* Simplemente María (Piruw, 1969). 

### Kuyu walltay
* La muerte de Eros (2003) 
* Páramo (corto) (2002)
* El buen bastardo (2001)...Francisca  
* Caídos del Cielo (1990)... Meche 
* Kuntur Wachana (1977)

## Suñaykuna
* 1997: 1ro. en Concurso Nacional Mama llaqta Aranway.
* 2001, Delfina: militante dignidad 
* 2002, Universidad Santa Maria la Antigua de Panamá; por su trayectoria artística y dedicarse al fomento de la cultura andina en el año 2007
* Condecoración Orden de la legión de Cáceres en el grado de caballero otorgada por la misma OLMC
* 2009 Condecoración Orden al Mérito de la Mujer - katiguriya: Artista Destacada
## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* Delfina Paredes en el IMDb
* Entrevista Adictosalcine
Asunta llaqta

**Asunta** (kastilla simipi: *La Asunta*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi huk llaqtam, Asunta munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Yunka pruwinsya
Batallas

**Batallas** (kastilla simipi: *Batallas*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, huk llaqtam, Batallas munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Chachakumani
* Ch'iyar Juqhu

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antikuna pruwinsya
Waki llaqta

**Waki** icha **Waqi** (kastilla qillqaypi: *Guaqui*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, huk llaqtam, Waki munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Waki munisipyu: yupaykuna, saywitu
Jesus Machaqa

**Jesus Machaqa** icha **Machaqa marka** (kastilla simipi: *Jesús de Machaca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, huk llaqtam, Jesús de Machaca munisipyup uma llaqtanmi.

Machaqaqa aymara simim: *machaqa* = musuq.

## Llaqtapi paqarisqa
*Teofilo Laime Ajacopa, qhichwa simimanta yachaq

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Jesús de Machaca munisipyu: yupaykuna, saywitu
* Jesús de Machaca llaqtap wiñay kawsaynin
Sapajaqi

**Sapajaqi** (kastilla simipi: *Sapahaqui*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, huk llaqtam, Sapajaqi munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Sapajaqi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yaku llaqta

**Yaku** (kastilla simipi: *Yaco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Yaku munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: José Ramón Loayza pruwinsya
Patakamaya

**Patakamaya** (Aymara simi, kastilla qillqaypi *Patacamaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Patakamaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wanay llaqta

**Wanay** (kastilla simipi: *Guanay*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, huk llaqtam, Wanay munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lariqaqa pruwinsya
Giuseppe Garibaldi

**Giuseppe Garibaldi**,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Niza llaqtapi, Piamonte suyupi - †   wañusqa Caprera llaqtapi), Italya Awqaq suyupi wan pulitikupas. 

Tayta:  Domenico Garibaldi;   Mama: Rosa Raimondi.

Warmi: Ana Maria de Jesus Ribeiro, "Anita Garibaldi" sutipaq warmiqa. Wawakuna: Menotti, Rosita, Teresita wan Ricciotti.

## Kaypipas qhaway
* Italypa Allpa awqaq suyu
* Wiñay kawsay (Italya)

Image:Garibaldibuenosaires.jpg|Buenos Aires llaqta (Arhintina): Plaza Italia. Monumento inaugurado el 19 de junio de 1904
Image:Garibaldi Budapest.jpg|Budapest (Hungría).
Image:Garibaldi Washington Square Park.jpg|New York (Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta): Washington Square Park, Lower Manhattan.
Image:Garibaldi Taganrog.jpg|Taganrog, Rusiya.
Image:Garibaldi a San Marino dettaglio busto.jpg|Repubblica di San Marino: Primer monumento del mundo dedicado a Garibaldi, obra de Stefano Galletti, 1882.
Image:Garibaldienrosario.jpg|Rosario (Arhintina): Plaza Italia, en el Parque de la Independencia. Monumento en mármol de Carrara. Realizado por el artista italiano Alessandro Biggi en 1885.
Image:Garibaldienrosario2.jpg|Rosario (Arhintina): patio externo del Hospital Italiano Garibaldi. Obra del escultor italo-argentino Erminio Blotta.
Image:EstGaribaldi.jpg|La Plata(Arhintina): Ubicado en Villa Garibaldi, al Sur de la ciudad.



## Hawa t'inkikuna

* Garibaldi a Rosario
* Sitio web Libro "Mio Padre"
Luján Pallan

**Luján Pallan** (kastilla simipi: *Virgen de Luján*, *Nuestra Señora de Luján* ) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk raymim, chakra yapuy killapi. Luján Pallanqa Arhintinap wan Uruwayi *[[patrona]]nmi* nisqa.

## Kaypipas qhaway
* Iñiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

* Virgen de Luján
* Marcelo Pisarro, "La lujanera tropezó", en Nerds All Star, Revista Ñ, Diario Clarín, Buenos Aires, 26 de octubre de 2009.
* Parroquia Nuestra Señora de Luján de Longchamps
* Grupo Scout Nº 1 Nuestra Señora de Luján de Longchamps
* Centro Nuestra Señora de Luján de Longchamps
* Diseñan un dispositivo especial para proteger la imagen de la Virgen
Qalaqutu

**Qalaqutu** (kastilla qillqaypi: *Calacoto*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Pakaqi pruwinsyapi, Qalaqutu munisipyup uma llaqtanmi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, *qala* rumi, *qutu* qutu,  "rumi qutu".

## Kaypipas qhaway
* Jach'a Phasa pukara
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qalaqutu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Q'aqyawiri

**Q'aqyawiri**, **Qaqayawiri** icha **Axawiri** (kastilla qillqaypi: *Caquiaviri*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, Q'aqyawiri munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Caquiaviri munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kaqwata

**Kaqwata** (kastilla qillqaypi: *Cajuata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Kaqwata munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkisiwi pruwinsya
Q'imi llaqta

**Q'imi** (kastilla simipi: *Quime*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Kimsa Krus wallapi,  huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi  pruwinsyapi, Q'imi munisipyup uma llaqtanmi.
 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Q'imi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Thin Shoes

**Thin Shoes** nisqaqa huk Suwidsuyu mama llaqtayuq *[[Rock]]* kusituymi, 2000s watapi paqarisqa Stockholm llaqtapi.

## Diskugraphiya

* Occupied City
Josip Broz Tito

**Josip Broz Tito**, Tito sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kumrovec llaqtapi -  wañusqa Ljubljana llaqtapi)   Yuguslawya mama llaqtayuq pulitiku awqaq pusaqsi karqan. 

1953 watamanta 1980 watakamaqa Yuguslawyapa umalliqninsi karqan.

## Suñaykuna
* Lenin Suñay

## Willay pukyukuna
* Luis Aguilera Durán, "Orígenes de las Brigadas Internacionales". Editora Nacional. Madrid, 1974.
* John Corsellis, Marcus Ferrar. (2005) *Slovenia 1945: Memories of Death And Survival After World War II*, I.B.Tauris, ISBN 1-85043-840-4

## Kaypipas qhaway
* Yuguslawya
## Hawa t'inkikuna

* Tito en Argentina
Muqu Muqu llaqta

**Muqu Muqu** icha **Muqumuqu** (kastilla simipi: *Mocomoco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Muqu Muqu munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Eliodoro Camacho pruwinsya
Quripata

**Quripata** (kastilla simipi: *Coripata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, pruwinsyapi, Quripata munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Yunka pruwinsya
Taraqu llaqta (Buliwya)

**Taraqu** (kastilla simipi: *Taraco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkawi  pruwinsyapi, Taraqu munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Taraqu yaqa wat'a
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkawi  pruwinsya
Titu Yupanki llaqta

**Titu Yupanki** icha **Parqipukyu** (kastilla simipi: *Tito Yupanqui / Parquipujiu*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Titu Yupanki munisipyup uma llaqtanmi.

Kay llaqtaqa Titu Yupankimantam (Francisco Tito Yupanqui) sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* Titu Yupanki
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan
* Qupaqhawana yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a
* Tiwanaku
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Alalay

**Alalay** (kastilla simipi: *Alalay*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Misk'i  pruwinsyapi, Alalay munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Alalay munisipyu
* Saywitu: Misk'i  pruwinsya
Qulumi

**Qulumi** (kastilla simipi: *Colomi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Qurani qucha
* Tunari mamallaqta parki 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapari pruwinsya
T'uqu llaqta

**T'uqu** (kastilla qillqaypi: *Toco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Klisa pruwinsyapi, T'uqu munisipyup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Klisa pruwinsya / Germán Jordán
Wakapu mach'ay

**Wakapu mach'ay** (kastilla simipi: *Gruta de Huagapo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mach'aymi, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, P'allqamayu distritupi, Rakasmarka urqupi.
Qaqa Mach'ay

**Qaqa Mach'ay** nisqaqa Piruwpi huk mach'aymi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Yawyu distritupi, Wampuna urqupi.
Alabama suyu

**Alabama** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Montgomery llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
** Birmingham, 197.575 runa
** **[[Montgomery (Alabama)|Montgomery]]**, 200.603 runa
** Mobile, 187.041 runa
** Huntsville,215.006 runa
** Tuscaloosa, 101.129 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.alabama.gov
Antankallu phaqchakuna

**Antankallu phaqchakuna** (kastilla simipi: *Cataratas de Antankallo*) nisqakunaqa Piruwpi huk phaqchakunam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Matukana distritupi.
Ohio suyu

**Uhiyu** icha **Ohio** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Columbus llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** **[[Columbus (Ohio)|Columbus]]**, 754.885 runa
** Cleveland, 478.403 runa
** Cincinnati, 332.252 runa
** Toledo, 298.446 runa
** Akron, 217.074 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.ohio.gov