open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wapsi kuyuchina

**Wapsi kuyuchina** yaku wapsip ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.

Rawraq k'illimsawan huk paylapi yaku t'impuptin chaymanta hamuq yaku wapsi asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan, huk kuti huk kinraymantam, huk kutitaq wakin kinraymantam, iskaynintin hutk'ukuna hukchaqlla kichasqa wichq'asqa kaptinmi. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun.

Ñawpaq antakurukunam wapsi kuyuchinawan kuyuchisqa karqan: wapsi antakuyuwan.

James Watt chay wapsi kuyuchinataqa kamarirqan, 1769 watapi rikurichispa.
Waru waru

**Waru waru** icha **wachu** (kastilla simipi: *camellón*) Unu sayana pampakunapi hatuchaq wachukuna. Titiqaqa qayllakunapi waru waru chakrakunaqa achka rikukun. Paray watapiqa yurakunata unu mana huqarinchu, kaqtaq ch’aki watapipas wachu unumanta hurquspa yurachakunata qarpana kaq kasqa.
Qillqanancha kamay

**Qillqanancha kamay** icha **Alhibra** *(algebra)* nisqaqa yupaypura apanakuymanta, hayk'a kayninmantapas yachaymi, yupay yachaypa urin yachayninmi. Chay yupaykunataqa paqtachanipi qillqananchakunawanmi qillqanchik.

*Álgebra* paqarinanmanta nisqan 'reconstitución de huesos'; icha  sutin kanman *Tullu churay* (Qosqo); shutin kanqa maypis *Tullu patsátsiq* (Áncash)
Yupaylliy

**Yupaylliy**, **Chhikaynay**, **Huchhay**, **Maychikayachiy** icha **Kalkulay** (latin simipi: *calculare, calculus*) nisqaqa yupaykunata yupa hap'ichiypa kamachinankunawan t'inkinakuspa musuq yupayta chaskiymi.

Yupaylliytaqa yachay wasipim yachaqanchik.

Chay yupaylliypa layankunaqa kaymi:

*Yapay (+)
*Qichuy (-)
*Miray (*)
*Rakiy (/)

*Yupa huqariy *(potentia)*
*Yupay saphi *(radix)*
Chullpa

**Chullpaqa** wasikunamanta aswan hatun ( 12 m) sayayniyuq rumimanta pirqasqa ñawpa runakunapa aya wasin. Sillustanipi, Punu suyupi, Piruwpi, ñawpa chullpakuna kachkanraq, chaypis ayataqa pakapuqku.
Tuyur

**Tuyur** nisqaqa wayra pachapi phuyukunap allpawan chawpinpi kaq pinchikilla mast'ayrayku manchaysapa mit'akunam, illap'upas q'aqyapas.

## Hawa t'inkikuna
Ichhuna

**Ichhuna**, **Rutuna**, **Husi**, **Kusa** icha **Qiwana** nisqaqa ichhuta rutunapaqpas, riwita qallchanapaq, huk yurakunata kuchunapaqpas q'illaymantawan k'ulluchamantawan llamk'anam. 

## Hawa t'inkikuna
Q'aqya

**Q'aqya** (**Qhaqya**), **Q'aq niy** (**Q'aq ñiy**), **Kunuñunu** (**Kuñununu**, **Kunununu**), **Tunrururu**, **Wakriy**,  **Punruru**, **Bururunyaay**, **Lanyay** icha **Pacha t'uqyay**, kichwapi **Tulun** (**T'ulun**) icha **Kulun** nisqaqa tuyur nisqapi lliphi (illapa) tukuchkaptin wayra pacha asllamanta anchata q'uñikuptin manchaysapa tukukuq ruqyaymi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Illap'u pusapuna

**Illap'u pusapuna** *(Pararrayos)* nisqaqa wasip hawanpi churasqa pinchikilla pusana yawirkam, wasiman hamuq illap'uta allpaman pusanapaq, wasita ama waqllinanpaq.

1753 watapis Benjamin Franklin chay illap'u pusapunata wallparirqan.
Hampikuq

**Hampikuq** (kastilla simipi: *curandero*) nisqaqa  huk qurachakunawanpas sallqachakunawanpas apukunata mink’akuspapas unquqkuna alliyachiq runam.

## Hawa t'inkikuna
* Hampiq runakuna. Rimana 2, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa, Yachana 18, p. 67-69. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013.
Wallpari

**Wallpari** nisqaqa ima yuyaychakuspa kamarispa musuqta tarisqapas, allwiya kaqpas, ima kaqpas.

Kaymi huk wallparikuna:
* Nina (ancha ñawpa pacha wallparisqa)
* Uywariy (ñawpa pacha wallparisqa)
* Sapatu (ñawpa pacha wallparisqa)
* Churana, P'acha (ñawpa pacha wallparisqa)
* Ayñikuna (ñawpa pacha wallparisqa)
* T'iksu pampa (ñawpa pacha wallparisqa)
* Wanqhana (ñawpa pacha wallparisqa)
* Q'imina (ñawpa pacha wallparisqa)
* Q'illay llamk'ay (ñawpa pacha wallparisqa)
* Wayra tanqana (ñawpa pacha wallparisqa)
* Wariqulli (ñawpa pacha wallparisqa)
* Qillqa (ñawpa pacha wallparisqa)
* Qalla (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
* Pillinku (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
* Aysana phiruruntin (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
* Ninachaq
* Aysay wichq'ana
* Liwru ch'ipachina (Johannes Gutenberg-pa wallparisqan)
* Illap'u pusapuna (1753 Benjamin Franklin-pa wallparisqan)
* Wapsi kuyuchina (1769 James Watt-pa wallparisqan)
* Antakuyu: Wapsi antakuyu (1814 George Stephenson-pa wallparisqan)
* Pinchikilla pila (1800 Alessandro Volta-p wallparisqan)
* Pinchikilla kuyuchina, Pinchikilla ruraq
* Pinchikilla sansa k'anchana (Thomas Alva Edison-pa wallparisqan)
* Rawray kuyuchina: Diesel kuyuchina, Otto kuyuchina
* Iskaymuyu
* Mutur phirunku
* Antawa
* Antanka
* Karu rimay
* Ankichiy
* Ñawikaruy
* Antañiqiq
Kancha

**Kancha** icha **Kurral** (kastilla simimanta: *corral*) nisqaqa qinchawan, rumiwanpas, ch'ampawanpas, k'aspiwanpas, kichkawanpas huk wichq'asqa allpam. Kanchapiqa uywatam wichq'anchik, kaqtaq qinchapi chakrakunatapas hark'anchik.

* **Chunkay kancha** ( musuq simi) ( estadio, campo deportivo)
* **Wari kancha** ( parque natural) hatun purun allpa saywayuq; uywakuna, yurakuna, sachakuna mirananpaq.

## Hawa t'inkikuna
Hugo Orellana Bonilla

**Hugo Orellana Bonilla** sutiyuqqa (1932 paqarisqa Jauja llaqtapi, Piruwpi, 28-I-2007 wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Teodoro Núñez Ureta

**Teodoro Núñez Ureta** sutiyuq runaqa (1912 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi, 1988 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan. 

## Pirqakunapi llimphiykuna
*Don Quijote y Sancho Panza, Clup Arequipa 1.61 m.x 2.50 m. (1944)
*La campiña arequipeña, Hotel Libertador-Arequipa 1.70 m. x 7.00 m. (1948)
*La ciudad de Arequipa, Hotel Lobertador-Arequipa 1.70 m. x 7.00 m. (1948)
*La Patria, Colegio Militar Coronel Francisco Bolognesi 3.10 m. x 8.00 m. (1953)
*La Educación en el Perú, Ministerio de Educación. Lima 3.10 m x 35.00 m. (1955-1963)
*La construcción del Perú, Ministerio de Economía, Finanzas y Comercio. 6.00 m. x 16.00 m. (1954)
*Miraflores I y Miraflores II, Municipalidad de Miraflores. Lima. 1.98 m. x 6.00 m (c/u). (1960)
*La Independencia del Perú, Lima. 4.00 m. x 6.00 m. (1971)
*Murales de Banco Continental, Mercado aldeano y Mercado popular. Lima 1963. 
*Murales de Tarma, Mercado Aldeano, Paisaje aldeano I, Paisaje aldeano II. (1954)

## Llimpiykuna

Image:Payaso_del_bandoneon.JPG‎|


## Hawa t'inkikuna

*Fondo editorial de Congreso del Perú
*Teodoro Núñez Ureta -Peru Arte Valor-
Piruwanu ritawlu

**Piruwanu ritawlu** *(retablo)* nisqaqa Ayakuchu suyupi, Piruwpi, huk kapchiymi.

## Qhawaykuna

Image:Retablo2-Santiago.jpeg| Santyagu
Image:Retablo3-Adam&Eve.jpeg| *Adán y Eva*
Image:Retablo4-Patron.jpeg| San Markus
Image:Retablo5-Corn.harvest.jpeg| Sara chakra
Image:Retablo6-Ayacucho.jpeg| Ayakuchu, Piruw
Image:Retablo8-Cross.jpeg| chakanawan kuka raphikunawan
Image:Retablo9-Curandero.jpeg| Paqu yachaq 
Image:Retablo10-Yawar.fiesta.jpeg| Yawar phista
Image:Retablo11-Pistaku.jpeg| "Pistaku"
Image:Retablo12-Sendero.jpeg| K'anchaq Ñan


## Kaypipas qhaway
* Joaquín López Antay
* Nicario Jiménez Quispe
* Claudio Jiménez Quispe
Pinchikilla ruraq

**Pinchikilla ruraq** *(generator)* nisqaqa kuyuy michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam.

Pinchikilla ruraqpiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, ichataq kakuqlla llut'ariq muyurikun tiyaq pinchikilla kururkunap chawpinpi. Muyurikuqpa t'urpintaq hawamanta muyurichisqam. Lorentz kallpa nisqarayku muyurikuq llutariy suyu pinchikilla kururkunapi pinchikilla puriytam paqarichin.

Pinchikilla ruraqqa pinchikilla kuyuchinap t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.

Pinchikilla ruraqkunawan pinchikillachanakunapim pinchikillata ruranku. Antawakunapipas, iskaymuyupipas pinchikilla ruraqpas, pinchikillawan k'anchanapaq.
Pinchikilla pila

**Pinchikilla pila** nisqaqa chaqllisinchi michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam, iyunsapa puriqllapi iskaynintin q'illaykunam icha huk pinchikilla pusaq imayaykunam, iskay k'aspi, ichataq huk k'aspi, huktaq suyk'u kaq tiñiqim.

Huk q'illay ridusisqa kachkaptin, huktaq uksidasqam kachkan. Uksidasqa q'illaymanta iliktrunkunam ridusisqa q'illayman purin.

Ñawpaq kaq pinchikilla pilataqa 1800 watapi Alessandro Voltas wallparirqan.

## Hawa t'inkikuna
Nicario Jiménez Quispe

**Nicario Jiménez Quispe** sutiyuq runaqa (1957 watapi paqarisqa Alcamenca llaqtapi Ayakuchu llaqta ñiqpi) huk  mama llaqtayuq maki kapchiq runam. 

## Kaypipas qhaway
* Claudio Jiménez Quispe
* Piruwanu retablo
* Joaquín López Antay
## Hawa t'inkikuna

* Retablos Nicario
Sansa k'anchana

**Sansa k'anchana** nisqaqa pinchikilla michata achkiy michaman t'ikraq - aswantaq q'uñi michaman - k'anchanam.

Sansa k'anachanaqa ch'usaq p'ulin q'ispillupi q'illay (Wulpharamyu, Usmiyu, ñawpa pachataq k'illimsamanta) q'aytuyuqmi.

Chay q'aytunta pinchikilla purichkaptinqa, q'aytu q'uñikunmi, sansachkaspa achkichkaspa.

Ñawpaq kaq sansa k'anchanataqa Thomas Alva Edisonsi wallparirqan.

## Hawa t'inkikuna
K'anchana

**K'anchana** nisqaqa ima achkiyta, k'anchayta ruranapaq llamk'anam.

Kaymi huk k'anchanakuna:
*Wariqulli
*Wira rawray k'anchana
*Pinchikilla sansa k'anchana
*Pinchikilla wapsi k'anchana
Sicilia

**Sicilia** nisqaqa Allpapura hatun quchapi huk Italyaman kapuq wat'am suyupas. Uma llaqtanqa Palermo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Etna (nina urqu)
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
* Palermo pruwinsya
* Catania pruwinsya
* Agrigent pruwinsya
* Caltanissetta pruwinsya
* Enna pruwinsya
* Messina pruwinsya
* Ragusa pruwinsya
* Siracusa pruwinsya
* Trapani pruwinsya

## Hatun llaqtakuna
* pruwinsya Agrigento (Agrigento)
* pruwinsya Caltanissetta (XXXXX)
* pruwinsya Catania (Catania)
* pruwinsya Enna (Enna)
* pruwinsya Messina (Messina)
* pruwinsya Palermo (Palermo)
* pruwinsya Ragusa (Ragusa)
* pruwinsya Siracusa (Siracusa)
* pruwinsya Trapani (Trapani)

## Rikchakuna

Rikcha:Sicily-general-map-bjs.jpg|Saywitu
Rikcha:Provinces of Sicily map.png|Sicilia suyupi pruwinsyakuna

## Hawa t'inkikuna
Abruzzo

**Abruzzo** nisqaqa Italyapi huk suyum (* Regione*). Uma llaqtanqa L’Aquila llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan.
* L'Aquila
* Teramo
* Chieti
* Pescara

## Rikchakuna

Image:Map of region of Abruzzo, Italy, with provinces-it.svg|Abruzzo suyupi pruwinsyakuna
Piemonte

**Piemonte** nisqaqa Italyapi huk suyum (* Regione*). Uma llaqtanqa Torino llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
* Torino pruwinsya
* Alessandria pruwinsya
* Asti pruwinsya
* Cuneo pruwinsya
* Novara pruwinsya
* Biella pruwinsya
* Verbano-Cusio-Ossola pruwinsya
* Vercelli pruwinsya

## Rikchakuna

Rikcha:Piemonte province.jpg|Piemonte suyupi pruwinsyakuna
Rikcha:Valle-arnas.jpg|Arnas qhichwa (Usseglio)


## Hawa t'inkikuna
Liguria

**Liguria** nisqaqa Italya mama llaqtapi huk suyum (* Regione*). Uma llaqtanqa Genova llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan.
*Genova pruwinsya
*Imperia pruwinsya
*La Spezia pruwinsya
*Savona pruwinsya

## Llaqtakuna
* San Remo
* La Spezia
* Ventimiglia 
* Alassio
* Imperia 
* Rapallo
* Portofino
* Savona

## Rikchakuna

Image:Liguria Provinces.png|Liguria suyupi pruwinsyakuna
Image:Genova porto-IMG 2531.JPG|Genova
Rikcha:Genova-Piazza De Ferrari-angolo.jpg|Piazza de Ferrari, Genova
Rikcha:Portofino harbor right.jpg|Portofino
Rikcha:Corniglia costa.jpg|Corniglia, "Cinque Terre"
Rikcha:Vernazza-2004.jpg|Vernazza, "Cinque Terre"
Rikcha:Groppo Rosso-Santo Stefano d'Aveto.JPG|Groppo Rosso, Santo Stefano d'Aveto
Rikcha:Borzonasca-IMG 0616.JPG|Borzonasca
Rikcha:Imperia Porto Maurizio BMK.jpg|Porto Maurizio, Imperia 


## Hawa t'inkikuna
Nyugat-Dunántúl

**Nyugat-Dunántúl** (Kunti Transdanuwyu) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.

## Llaqtakuna
* Zala
* Vas
* Győr-Moson-Sopron
Chinchay Unriya

**Chinchay Unriya** (unriya simipi: **Észak-Magyarország**) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.

## Llaqtakuna
Miskolc, Eger, Salgótarján, Ózd, Kazincbarcika, Sárospatak, Sátoraljaújhely, Tiszaújváros, Tokaj, Gyöngyös, Hatvan, Balassagyarmat.
Bács-Kiskun

**Bács-Kiskun** nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (*megyék*). Uma llaqtanqa Kecskemét llaqtam.

## Llaqtakuna
Baranya suyu

**Baranya** nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (*megyék*). Uma llaqtanqa Pécs llaqtam.

## Llaqtakuna

## Rikchakuna


Image:Hosszúhetény - Temple.jpg|Hosszúhetény 
Image:Mecseknádasd - Palace.jpg|Mecseknádasd 
Image:Szentegát - Biedermann-Palace.jpg|Szentegát 
Image:Villany, wine.jpg|Villány urqukuna
Image:Mecsek magyaro 1.jpg|Mecsek urqukuna
Image:Hills in baranya county, hungary.jpg|Baranya suyupi urqukuna
Pest suyu

**Pest suyu** nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (*megyék*). Uma llaqtanqa Budapest llaqtam.

## Llaqtakuna

## Uchuy llaqtakuna


Image:Halásztelek - Palace.jpg|Halásztelek 
Image:Fót - Palace.jpg|Fót 
Image:Visegrád Mountain Fastness 03.jpg|Visegrád 
Image:Galgahévíz - Szentandráspart.jpg|Galgahévíz - Szentandráspart 
Image:Pomáz - Palace.jpg|Pomáz 
Image:Zsámbék - Palace.jpg|Zsámbék 
Image:Tóalmás - Palace.jpg|Tóalmás 
Image:Solymár - Castle.jpg|Solymár
Heves suyu

**Heves suyu** nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (*megyék*). Uma llaqtanqa Eger llaqtam.

## Llaqtakuna

* Gyöngyös (33,553)
* Hatvan (23,134)
* Heves (11,522)
* Füzesabony (8,335)
* Lőrinci (6,203)
* Bélapátfalva (3,465)
* Kisköre (3,095)
* Pétervására (2,616)

## Uchuy llaqtakuna


Image:Kisnána - Castle.jpg|Kisnána 
Image:Tarnaméra - Palace.jpg|Tarnaméra
Image:Pétervására - Palace.jpg|Pétervására 
Image:Noszvaj - Palace.jpg|Noszvaj 
Image:Erdőtelek - Palace.jpg|Erdőtelek 
Image:Mátraderecske - Castle.jpg|Mátraderecske 
Image:Noszvaj - Palace.jpg|Noszvaj 
Image:Erdőtelek - Palace.jpg|Erdőtelek 
Image:Feldebrő - Temple.jpg|Feldebrő
Rampana

**Rampana, Rampana antawa** icha **Awtupus** *(autobus)* nisqaqa achka runakunata apanapaq hatun antawam.

## Hawa t'inkikuna
Akapana chuntu

**Akapana** nisqaqa huk chuntum Tiwanakupi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi.

## Hawa t'inkikuna
Sik'ina

**Sik'ina** nisqaqa imatapas sik'inapaq, achka kallpawan hap'inapaq llamk'anam, irramintam.

Kaymi huk sik'inakuna:
*Khachuna sik'ina (Tinasa)
*Yaku wiru sik'ina (yaku wirupaq)
*Pinsa
*Alikati
Kuchuna

**Kuchuna** (Wuliwyapi **Khuchuna** nisqapas), **Ruquna**, **Rutuna** icha **K'utuna** nisqakunaqa imatapas kuchunapaq, k'utunapaq llamk'anakunam, irramintakunam.

Kaymi huk kuchunakuna:
*Tumi (mawk'a anta kuchuna)
*Kuchillu *(cuchillo)*
*Tihiras (*tijeras:* iskaynintin kuchuna rakiyuq)
*Khistuna *(sierra)*
*Ichhuna *(hoz)*
*K'aspi ichhuna *(guadaña)*
*Ch'iqtana *(hacha)*

## Pukyukuna
Khallana

**Khallana**, **Kuchuna** (**Khuchuna**) icha **Tumi** nisqaqa, kichwapi **Llita** icha **Kuchuhillay** nisqapas, ankashpi **Ruquna** nisqaqa, runasimipi astawantaq **Kuchillu** (ankashpi **Kutsillu**, kastilla simipi *cuchillo* nisqamanta) nisqataq, huklla rakimanta rurasqa khuchuna llamk'anam, irramintam, asirumanta icha khillaymanta.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Düsseldorf

**Düsseldorf** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Nordrhein-Westfalen suyupi. Düsseldorf llaqtapiqa 581.122 runakunam kawsachkanku (2007 watapi).

## Pulitika rakiy

### Ruruchinakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna
Chikmu

**Chikmu** icha **Layu** *(genus Trifolium)* nisqakunaqa huk chaqallu qurakunam, 243 rikch'aqniyuq tukuy Tiksimuyuntinpi.

Awya Yalapiqa - Mishikupi, Antikunapipas - ch'ukanmi *(Trifolium amabile, *syn.* Trifolium peruvianum)* wiñan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk chikmu rikch'aqkuna:
* ch'ukan, pampa t'ika layu, chikmu, layu *(Trifolium amabile)*
* sank'a layu *(Trifolium weberbaueri)*

## Hawa t'inkikuna
Layu

;huk yurakuna, familia Fabaceae
*Chikmu *(genus Trifolium)*
**Layu *([[Trifolium amabile]])*
**Sank'a layu *([[Trifolium weberbaueri]])*
*Kita layu *([[Medicago hispida]])*
**Qura layu *([[Medicago hispida]] *GOERT var.* denticulata)*
;huk llaqtakuna
*Layu llaqta (K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi)
Sansa

**Sansa**, **Sansay** nisqaqa ima ancha q'uñi kachkaspapas achkichkaqpas, rawraypa icha pinchikillap q'uñichisqan kaspa.

## Hawa t'inkikuna
Khistuna

**Khistuna**, kichwapi **Llunkulla** nisqaqa **[[kiru]]sapa [[kuchuna]]** llamk'anam, irramintam, k'apka imaykanata - q'iruta, q'illayta, rumita - kuchunapaq.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
K'utuna

**K'utuna**, **Qhachuti**, **Tihira**, (**Tijira**), **Tihiras** (**Tijiras**) icha **Tikras**, kichwapi **K'ankin** nisqaqa iskaynintin rakimanta rurasqa kuchuna llamk'anam, irramintam.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Sardegna

**Sardegna** nisqaqa Allpapura hatun quchapi huk Italyaman kapuq wat'am suyupas. Uma llaqtanqa Cagliari llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Punta La Marmora 1.834 m - Bruncu Spina 1.829 m (Gennargentu urqukunapi) - 1.359 Meter Monte Limbara 1.359 m 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Tirso mayu (150 km) - Coghinas mayu (123 km) - Flumendosa mayu (122 km) - Temo mayu

## Pulitika Rakiy
Pusaq pruwinsyanmi kan.
* Cagliari
* Nuoro
* Oristano
* Sassari
* Carbonia-Iglesias
* Medio Campidano
* Ogliastra
* Olbia-Tempio

## Llaqtakuna
Tawa aswan hatun llaqtakuna:
* Cagliari (158.221 runakuna)
* Sassari (128.850 runakuna)
* Quartu Sant'Elena (70.959 runakuna)
* Olbia (51.403 runakuna)

## Rikchakuna

Rikcha:Sardinia satellite.jpg|Sardegna satillitimanta rikusqa
Rikcha:Sardinia Provinces.png|Sardegnap pruwinsyankuna
Rikcha:Cagliari Cupole.jpg|Cagliari, uma llaqta


## Hawa t'inkikuna
Q'usñi

**Q'usñi**, chinchaysuyupi **Quntay** nisqaqa ninapi paqariq wayra pachapi ch'iñicha sinchiyasqa k'atachakunam, wayra pachamanta aswan yana kaq, mana q'ispichu wayra hina.
Lombardia

**Lombardia** nisqaqa nisqaqa Italyapi huk suyum (* Regione*). Uma llaqtanqa Milano llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**  Lago Maggiore -  Lago di Lugano - Lago di Como - Lago d'Iseo - Lago di Garda
* **[[Mayu]]kuna:** Po mayu - Ticino mayu - Adda mayu - Oglio mayu - Mincio mayu

## Pulitika Rakiy

Chunka iskayniyuq pruwinsyanmi kan.
* Bérgamo pruwinsya 
* Brescia pruwinsya 
* Como pruwinsya 
* Cremona pruwinsya 
* Lecco pruwinsya 
* Lodi pruwinsya 
* Mantua pruwinsya 
* Milano pruwinsya 
* Monza Brianzapas pruwinsya 
* Pavía pruwinsya 
* Sondrio pruwinsya 
* Varese pruwinsya 

## Rikchakuna

Rikcha:Lago d'Iseo Italy aerial view.jpg|Lago d'Iseo
Image:Bergamo Notturno Porta San Giacomo.jpg|Bergamo
Image:Como San Fedele.jpg|Como
Image:Cremona centro.jpg|Cremona
Image:Lecco-4-16-04-2006.jpg|Lecco
Image:Milan – Duomo at dusk, November 2001.jpg|Milan
Image:Monza-duomo.jpg|Monza
Image:Varese centro.jpg|Varese


## Hawa t'inkikuna
Emilia-Romagna

**Emilia-Romagna** nisqaqa Italyapi huk suyum (* Regione*). Uma llaqtanqa Bologna llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy

* Parma pruwinsya
* Piacenza pruwinsya
* Modena pruwinsya
* Reggio Emilia pruwinsya
* Bologna pruwinsya
* Ferrara pruwinsya
* Ravenna pruwinsya
* Forlì-Cesena pruwinsya
* Rimini pruwinsya

## Llaqtakuna
* Bologna (uma llaqta)
* Ferrara
* Forlì
* Cesena
* Modena
* Parma
* Piacenza
* Ravenna 
* Reggio nell'Emilia 
* Rimini

## Hawa t'inkikuna
Munay qillqa

**Munay qillqa** icha **Prosa** nisqaqa mana harawichu kaq, ichataq qispilla, munaylla, mana sinchi chantallapi qillqasqa simi kapchiymi.

Willakuykunam, Kawsay rikch'akunapas munay qillqa.
Toscana

**Toscana** nisqaqa Italya mama llaqtapi huk suyum (*regione*). Uma llaqtanqa Firenze llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy

Chunka pruwinsyanmi kan.
* Arezzo pruwinsya
* Firenze pruwinsya
* Grosseto pruwinsya
* Livorno pruwinsya
* Lucca pruwinsya
* Massa-Carrara pruwinsya
* Pisa pruwinsya
* Pistoia pruwinsya
* Prato pruwinsya
* Siena pruwinsya

## Llaqtakuna


 Rikcha:Siena-duomo-1.jpg| Katidral, Siena
 Rikcha:Leaning Tower of Pisa.jpg| Turri, Pisa
 Rikcha:Dom front.jpg|Florenz: Katidral, Firenze
 Rikcha:Arno river.jpg|Arno mayu,  Firenze


## Hawa t'inkikuna
Veneto

**Veneto** nisqaqa Italya mama llaqtapi huk suyum (*regione*). Uma llaqtanqa Venezia llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy

Qanchis pruwinsyanmi kan.
* Belluno pruwinsya
* Padova pruwinsya
* Rovigo pruwinsya
* Treviso pruwinsya
* Venezia pruwinsya
* Verona pruwinsya
* Vicenza pruwinsya

## Llaqtakuna

Rikcha:Venice 1.jpg|Venezia
Rikcha:Verona 1.jpg| Verona
Rikcha:Padua 1.jpg|Padova
Rikcha:Vicenza 2.jpg|Vicenza


## Hawa t'inkikuna
Kuskan

**Kuska** nisqaqa iskaypa t'ikrasqa yupayninmi, hukpa iskay kaq ch'iqtan icha patman:

Kuskan = \frac{1}{2}

Kuskan urataq kimsa chunka minutum. Ahinataq ima uraspas *kuskanniyuqmi* nichik.
Raki

**Raki** nisqaqa imappas mana hunt'a kaqninpas. Kaypi qhaway:
***[[Uma raki]]** *(capítulo)*
*Yupayta **[[rakiy]]** *(división)*
***[[Ch'iqtaku]]** icha **patmaku** *(fracción)*
T'ikray

*Imatapas t'ikray: imappas hanaqninta uraman, urinta hanaqman, ñawpaqninta qhipaqman, qhipaqninta ñawpaqman t'ikray;
*Rimasqatapas qillqasqatapas huk rimaymanta huk rimayman t'ikray, qhaway **[[rimay t'ikray]]** *(traducción);*
*Hukwan ima yupaytapas rakiy **(1/a)**, qhaway **[[t'ikrasqa yupay]]**.
Hunt'a yupay

**Hunt'a yupay** nisqaqa hunt'a kaq yupaymi, mana ch'iqtasqa kaq.

Kaymi hunt'a yupaykuna:
0, 1, 2, 3, 4, 5, ...
Ch'iqtay

**Ch'iqtay** nisqawanqa ima hunt'a kaqtapas iskay icha achka patmakunamanmi rakinchik. Kaypi qhaway:
***[[Ch'iqtana]]** *(hacha)*
***[[Iñuku huk'i p'akiy]]** icha **Iñuku huk'i ch'iqtay** *(fisión nuclear)*
*Yupayta **[[rakiy]]** *(división)*
***[[Ch'iqtaku]]** icha **patmaku** *(fracción)*
***[[Kuskan]]** icha **ch'iqtan (½)**
Gelderland pruwinsya

**Gelderland** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). Uma llaqtanqa Arnhem llaqtam. Aswan hatun llaqtanqa Nijmegen llaqtam. Gelderland pruwinsyapiqa kimsa riqyunmi:

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Rijn (Waal - IJssel - lek) - Maas
* **[[Qucha]]kuna:** Drontermeer, Veluwemeer

## Munisipyukuna (51)

## Aswan hatun llaqtakuna munisipyukunapas (2017)

# Nijmegen (175.000)
# Apeldoorn (161.000)
# Arnhem  (157.000)
# Ede (114.000)
# Doetinchem (57.000)
# Barneveld (57.000)
# Overbetuwe (47.000)
# Zutphen (47.000)
# Harderwijk (47.000)
# Lingewaard (46.000)

## Rikchakuna


Hackfort.jpg|Hackfort kastillu, Achterhoek 
Silvolde09444.JPG|Silvolde, Achterhoek
Renderklippen 035.JPG|Renderklippen, Veluwe
Posbank DSCF1369.JPG|Posbank, Veluwe
20160707 Speulderbosch3.jpg|Speulderbos, Veluwe
Kootwijkerzand 1.jpg|Kootwijkerzand, Veluwe
PontOpheusden.JPG|Rijn, Wageningen 
Elburg (Nederland) - stadszicht 2008.jpg|Elburg
Tuil (dorp).jpg|Tuil, Tielerwaard
Molen-de-Vrijheid-Beesd-bloesemtocht-01.jpg|Beesd, Tielerwaard
Slot loevestein luchtfoto.jpg|Loevestein kastillu, Bommelerwaard
Buren, vestingwerken met toren van de Sint-Lambertuskerk RM11329 foto4 2016-10-05 10.47.jpg|Buren, Betuwe
Sint-Eusebiuskerk, Arnhem-9275.jpg|Sint-Eusebiuskerk, Arnhem
Ede vanaf Concordiamolen 7 maart 2008.jpg|Ede


## Hawa t'inkikuna

* Gelderland pruwinsya
T'ikrasqa yupay

**T'ikrasqa yupay** nisqaqa huk ima yupaywan rakiptin chaskisqa yupaymi:

T'ikrasqa yupay (x) = \frac{1}{x}

T'ikrasqa yupay \left(\frac{a}{b}\right) = \frac{b}{a}

Iskaypa t'ikrasqa yupayninqa kuskan nisqam. Kuskanpa t'ikrasqa yupaynintaq iskaymi.

T'ikrasqa yupay (2) = \frac{1}{2}

T'ikrasqa yupay \left(\frac{1}{2}\right) = 2
Hunt'a

**Hunt'a** nisqaqa ima mana rakisqapas, mana ch'iqtapas, mana ch'usaqchasqapas kaq. Kaypi qhaway:
***[[Hunt'a yupay]]**
***[[Hunt'a rimay]]**
P'akiy

**P'akiy** nisqawanqa ima hunt'a kaqpas achka kallpawan iskay icha achka patmakunamanmi rakikun. Kaypi qhaway:
***[[Tullup'aki]] (p'akisqa)**
***[[Iñuku huk'i p'akiy]]** *(fisión nuclear)*
*Yupayta **[[rakiy]]** *(división)*
***[[Ch'iqtaku]]** icha **p'aki yupay** *(fracción)*
Pacha tupuq

**Pacha tupuq**, **Mit'awi tupuna, [[Intiwatana|Inti watana]]**, **Inti qhawana**, **Sayllachiq** icha **Riluq** (kastilla simipi: *reloj*) nisqaqa pacha tupuna llamk'anam.

Urakunata minutukunatapas yupaspa pacha tupuqqa uras nisqatam rikuchin.

Kaymi huk pacha tupuq layakuna:
* inti watana
* hatarichina pacha tupuq
* maki muqu pacha tupuq
* inlisya pacha tupuq
* sayaq pacha tupuq
Uras

**Phani, Huras** icha **Uras** nisqaqa ima p'unchawpipas tupusqa, yupasqa urakunam minutukunawan. Urastaqa pacha tupuq nisqam rikuchin.

Huk p'unchawtaqa iskay chunka tawayuq uraman t'aqanchik. Huk uraqa suqta chunka minutuyuqmi, huk minutaq suqta chunka sikunduyuqmi.

Aswan mawk'a uras llikawanqa huk p'unchawpi iskaynintin kutim chunka iskayniyuqkamam yupanchik:

:**12&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi tuta|Chawpi&nbsp;tuta]])** - 1&nbsp;uras - 2&nbsp;uras - 3&nbsp;uras - 4&nbsp;uras - 5&nbsp;uras - 6&nbsp;uras - 7&nbsp;uras - 8&nbsp;uras - 9&nbsp;uras - 10&nbsp;uras - 11&nbsp;uras -
:**12&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi p'unchaw|Chawpi&nbsp;p'unchaw]])** - 1&nbsp;uras - 2&nbsp;uras - 3&nbsp;uras - 4&nbsp;uras - 5&nbsp;uras - 6&nbsp;uras - 7&nbsp;uras - 8&nbsp;uras - 9&nbsp;uras - 10&nbsp;uras - 11&nbsp;uras -
:**12&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi tuta|Chawpi&nbsp;tuta]])**

Kay hinam ninchik:
:8.05 = Pusaq uras pichqa minutuyuq
:8.10 = Pusaq uras chunka minutuyuq
:8.15 = Pusaq uras chunka pichqayuq minutuyuq
:8.20 = Pusaq uras iskay chunka minutuyuq
:8.25 = Pusaq uras iskay chunka pichqayuq minutuyuq
:8.30 = Pusaq uras kuskanniyuq
:8.35 = Isqun uraspaq iskay chunka pichqayuq minutu phaltan
:8.40 = Isqun uraspaq iskay chunka minutu phaltan
:8.45 = Isqun uraspaq chunka pichqayuq minutu phaltan
:8.50 = Isqun uraspaq chunka minutu phaltan
:8.55 = Isqun uraspaq pichqa minutu phaltan

Aswan musuq uras llikawantaq huk p'unchawpi ch'usaq urasmanta iskay chunka tawayuq uraskama (= ch'usaq uras, musuqmanta) yupanchik.

:**0&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi tuta|Chawpi&nbsp;tuta]])** - 1&nbsp;uras - 2&nbsp;uras - 3&nbsp;uras - 4&nbsp;uras - 5&nbsp;uras - 6&nbsp;uras - 7&nbsp;uras - 8&nbsp;uras - 9&nbsp;uras - 10&nbsp;uras - 11&nbsp;uras -
:**12&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi p'unchaw|Chawpi&nbsp;p'unchaw]])** - 13&nbsp;uras - 14&nbsp;uras - 15&nbsp;uras - 16&nbsp;uras - 17&nbsp;uras - 18&nbsp;uras - 19&nbsp;uras - 20&nbsp;uras - 21&nbsp;uras - 22&nbsp;uras - 23&nbsp;uras -
:**24&nbsp;uras&nbsp;=&nbsp;0&nbsp;uras&nbsp;([[Chawpi tuta|Chawpi&nbsp;tuta]])**

Kay hinam ninchik:
:8.05 = Pusaq uras pichqa minutuyuq
:8.10 = Pusaq uras chunka minutuyuq
:8.15 = Pusaq uras chunka pichqayuq minutuyuq
:8.20 = Pusaq uras iskay chunka minutuyuq
:8.25 = Pusaq uras iskay chunka pichqayuq minutuyuq
:8.30 = Pusaq uras kimsa chunka minutuyuq
:8.35 = Pusaq uras kimsa chunka pichqayuq minutuyuq
:8.40 = Pusaq uras tawa chunka minutuyuq
:8.45 = Pusaq uras tawa chunka pichqayuq minutuyuq
:8.50 = Pusaq uras pichqa chunka minutuyuq
:8.55 = Pusaq uras pichqa chunka pichqayuq minutuyuq

## Kaypipas qhaway
*Hayk'a ñiqin p'unchaw
Ishinka

**Ishinka** (kastilla simipi: *Nevado Ishinca*) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Tarika distritupipas, Ranrapallqa  Pallqarasu urqukunapas ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.530 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Tuqllarahu
* Ranrapallqa
* Yuraq Urqukuna
* Pallqaqucha
* Patuqucha
* Waylas qhichwa
* Ishinka qucha

## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Yuraqwat'a

**Yuraqwat'a**qa (kastilla simipi: *Isla Blanca*) huk piruwanu wat'am Pasiphiku mama quchapi, Anqash suyupi, Chimputi llaqta ñiqpi. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Abora

**Abora** wamp'ukunaqa kimsa hatun tutura wamp'um karqan. Abora III Buliwyapi nisqapas rurachasqa karqan.
Hayk'a ñiqin p'unchaw

**Pacha yupa, Hayk'a ñiqin p'unchaw killapi**, **watapi** - **phicha** *(fecha)* - nisqataqa kay hinatam ninchik:

Killapi p'unchawkunata yupaspa hayk'a ñiqin p'unchawtam ninchik, chaymantam killap sutintam, chaymantataqmi hayk'a ñiqin watatam Kristup paqarisqanmanta.

Ahinataq:
:24-06-2008,
:*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw suqta kaq killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*, icha
:*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw [[hunyu]] killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*, icha
:*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw [[inti raymi killa]]pi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*.

## Kaypipas qhaway
*Uras
Amanka

**Amanka** icha **Amaka** nisqaqa iskay sach'apura, sayaq k'aspipura warkukuq, wayllunk'aq llikam, puñunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Ranrapallqa

**Ranrapallqa**, **Ranra Pallqa** icha **Ranra pallqa** nisqaqa (*Ranrapalca*) Piruw suyupi huk rit'i urqum , Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Tarika distritupi,  Ishinka urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.162  mitrum aswan hanaq.

## Apaykachana
* Waras - Paltay llaqta - Collon llaqta

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
* Artisunrahu 
* Chinchiy
* Ishinka (5.530 m)
* Pallqarasu
* Phaqcharahu
* Pisqu 
* Pukaranra
* Uqshapallqa
* Shaprarahu 
* Tawllirahu (6.032 m) 
* Tullparahu / Wantuy
* Tuqllarahu
* Urus (5.420m) 
* Qupa
* Waskaran
* Parun qucha
* Waskaran mama llaqta parki 
* Pallqaqucha 
* Waylas

## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chinchiy, Ishinka, Qupa, Pallqarasu, Pukaranra, Ranrapallqa, Tuqllarahu, Uqshapallqa
* Yuraq Hankap saywitunkuna
* Ranrapallqamanta (inlish simipi)
* www.ign.gob.pe
Wamp'urani

**Wamp'u qhispina, Wamp'urani** icha **Wamp'uwatana** nisqaqa wamp'ukunata, hatun wamp'ukunata chalapi icha mayu patapi watanapaq pampam, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Kaynaku

**Kaynaku** nisqaqa (kastilla simipi: *estación*) khillayñanpi antakurup sayananpaq puystum, puriq runakunap antakuruman yaykunanpaq antakurumanta lluqsinanpaqpas.
Wamp'uy

*Wamp'uwan puriy, sikllana hap'ispa wamp'uta maymanpas pusaspa;
*Wamp'uwan puriy, wamp'upi puriq masi kaspa;
*Ima apaykachanatapas sikllanawan maymanpas pusay;
*Antañiqiqpi ima wakichitapas sikllay;
*Internet llikapi maymanpas wamp'uwan hina puriy;
*Wayt'ay;
*Phaway;
*Wamp'uy rimay: qhichwa simip k'iti rimayninkuna.

## Kaypipas qhaway
*Wamp'una
Piruwpa hatun kamachin

**Piruwpa hatun kamachin.**

Chunka iskayniyuq Piruw Republikap hatun kamachinkuna:

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Kastilla simipi qillqasqa (2024 watapmi)
* Urin Qhichwa simipi qillqasqa (2010 watapmi)

## Kaypipas qhaway
* Piruw
* Mama laqta
* Hatun Kamachi
Supi

**Supi** nisqaqa ch'unchulmanta sip'utinta ruqyaywan lluqsiq **[[qhullquy]]** nisqa wapsikunam - methanu, chimlasay, yakuchaq salinachasqa. Mana ruqyaspa lluqsiq qhullquytataq **thasa** nispam sutinchanchik.
Khasay

**Khasay** nisqaqa hiq'imanta siminta ruqyaywan lluqsiq millp'usqa icha chimlasaychasqa upyanamanta paqariq wapsikunam - chimlasay, qullpachaq, wayay, hukkunapas.
Sayay

**Sayay** *(altura)* nisqaqa imappas urinmanta (pachanmanta) hanankama (patankama) sayaq siwk siq'ipi kaq karuyninmi.

## Kaypipas qhaway
*Hanaq kay
Antanka qhispina

**Antanka qhispina kancha** (ninalla simipi **antanka pamapa** sutichasqa) nisqaqa antankakunap allpamanta phawarinanpaq, allpaman chayamunanpaq pampam, runakunap yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Phaway

**Phaway** nisqaqa wayra pachapi puriymi.

Kay uywakunam phawan: pisqukuna, palamakuna, masukuna.

Runaqa 18 kaq pachakwatapim apaykachanakunawan phawayta qallarirqan, q'uñi wayra balunwanmi. 20 kaq pachakwatap qallariyninpim antankatam wallparirqanku.
Hanaq kay

**Hanaq kay** *(altitud)* nisqaqa ima iñuppas huk iñumanta, urinmanta - ahinataq Mama quchap hawanmanta sayaq siwk siq'ipi kaq karuyninmi.

## Kaypipas qhaway
*Sayay
Sayachina

**Sayachina, [[sayana]]** *icha *'suyana*' (parada)* nisqaqa imappas sayananpaq puystum. Sapsi apaykachanam - ahinataq rampana icha antakuru - sayananpi sayakun puriq runakunap yaykunanpaq lluqsinanpaqpas. Khillayñanpi hatun sayana wasikunataqa kaynaku ninchik.
Tawqa iñuwa

**Tawqa iñuwa** icha **Polimeru** nisqaqa achka iñuwakunamanta ch'antasqa hatun iñuwam, ahinataq silulusa, miqu, khitina, plastiku nisqapaq imaykanakunapas.

## Hawa t'inkikuna
Llirpu

**Llirpu**, **Lastiku** icha **Plastiku** (grigu simipi πλαστικός, "ch'umanalla") nisqaqa tawqa iñuwayuq imaykanakunam.

Lliwmanta aswan plastiku imayaykunataqa allpa wiramantam ruranku, k'illimsa yakuchaqkunam, ahinataq polipropilena, poliethilena, polistirul.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Pulmonninchikpi tarisqa microplásticos nisqamanta pruebakuna
Qharastaq

**Qharastaq** icha **Traktur** *(tractor)* nisqaqa chakrakunapi t'akllakunata, huk chakra kamay llamk'anakunata, qallapurinatapas qharastanapaq antawam.

## Hawa t'inkikuna
Qallchay

**Qallchay** nisqapiqa riwita kuchuspa aymuranku, ichhunawan, k'aspi ichhunawan.

Kunan pacha qallchana irana nisqa chakra kamay llamk'anawanpas qallchaspa iranku.

Hukmanpa ninku: **Kalchay**,  puqusa sarapa wirunta kuchuyan uranmanta. Aymuraypaq kuchunku.

## Hawa t'inkikuna
K'aspi ichhuna

**K'aspi ichhuna** icha **K'aspi rutuna** nisqaqa hatun k'aspiyuq ichhunam, sikllalla ichhunamanta aswan utqaylla qallchanapaq icha ichhunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Lampa

**Lampa**, **Rankana** icha **Chukchuka** nisqaqa allpata, aquta, chay hinalla huk imaykanatapas huk puystumanta huk puystuman churanapaq llamk'anam, wasichaypi, chakra kamaypi llamk'achisqa.
Llama Ñawi

*Waranikunam:
***Llama Ñawi*: Kintawru waranipi iskay quyllur, qhaway **[[Alpha Centauri]]**;
***Llama Ñawi*: Qullqaquyllurpi iskay laqha tiklla;
* huk yura:
** Llama ñawi (yura)
*Llamap ñawin.
Kawsay llika

**Kawsay llika** nisqaqa achka mikhunakuq kawsaqpura llikam.

Kawsay llikapiqa wayllaqkunam (yurakuna anqas añakikunapas), mikhuqkunam (uywakuna runakunapas), ismuchiqkunam (k'allampakuna añakikunapas).

## Kaypipas qhaway
*Kawsay pacha yachay
K'awchu

**K'awchu** nisqaqa k'awchu sach'ap lichi hillinmanta rurasqa chutariqlla, thalu imaykanam, tawqa iñuwayuq imayaykunayuq.

K'awchumantaqa qallapaq irurukunatam (antawapaq, iskaymuyupaq), k'awchinatam, ullu islamputam, ch'usaqana k'awchutam ruranku.

## Hawa t'inkikuna
Qalla iruru

**Qalla iruru** icha **Phirunku iruru** nisqaqa allpa ñanpi puriq qallapurinapaq, antawapaq, iskaymuyupaq qallanpa hawanman churasqa k'awchumanta irurum.

Sapsillaqa, chay qalla iruruqa wayrawanmi hunt'asqa. Antawap qallanpiqa chay wayraqa huklla k'awchu irurupim. Iskaymuyupaq qalla irurupitaq wayrawan hunt'asqa k'awchu pilam kan.

## Hawa t'inkikuna
Mikhuq

**Mikhuq** nisqakunaqa ima mikhuna nisqatapas ukhunchakuspa mikhuq kawsaqkunam: uywakuna runakunapas.

Mikhuqkunaqa yurakunata icha huk uywakunata mikhuspa kawsa imayayta chaskinku. Huk kawsaqkunap kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta mana kawsa imayaykunatapas ruraykunku. Tukuy mikhuqkunaqa samanmi, wayayta chaskispa, chimlasayta yaku wapsitapas wayra pachaman kachaykuspa.

Mikhunankamataq mikhuqkunataqa kay hinatam rakinchik:
***[[Yura mikhuq]]** nisqakunaqa yurakunallatam mikhun, ahinataq waka, kawallu.
***[[Aycha mikhuq]]** nisqakunataq uywakunallatam mikhun, ahinataq puma, tiwrun.
***[[Aya mikhuq]]** nisqakunataq wañusqaña uywakunallatam mikhun, ahinataq wiskul.
***[[Tukuy mikhuq]]** nisqakunataq yurakunata uywakunatapas mikhun, ahinataq khuchi, wallpa.
***[[Suysuspa mikhuq]]** nisqakunataq ima ch'iñichakunallatapas - añakikunata, ch'ulla kawsaykuqkunata, huk uchuylla kawsaqchakunatapas - mikhun, ahinataq lakachu.

## Kaypipas qhaway
*Kawsay pacha yachay
Aya mikhuq

**Aya mikhuq** nisqakunaqa wañusqaña uywakunallap aychanta - ayakunata - mikhuq uywakunam, ahinataq wiskul.
Suysuspa mikhuq

**Suysuspa mikhuq** nisqakunaqa yakupi kawsaq, yakuta suysuspa ima ch'iñichakunallatapas - añakikunata, ch'ulla kawsaykuqkunata, laqukunata, huk uchuylla kawsaqchakunatapas mikhuq uywakunam, ahinataq lakachu, achka qaraqruyuwakuna.
Wapsiyay

**Wapsiyay** nisqaqa puriqllap wapsi tukukuyninmi.

Achka puriqllakunam - ahinataq yaku - pisi-pisimanta wapsiyan mana q'uñi kaptinpas, manaraq wapsichana iñu aypaptinpas.

Wapsichana iñupi puriqllap achka phukpukunatam ruraspa utqaylla wapsi tukukuytaq t'impuy nisqam.
T'impuy

**T'impuy** nisqapiqa puriqlla wapsichana iñuta aypaspa  wapsim tukukun.

Manam alli-allimanta wapsiyay hinachu, t'impuchkaq puriqllaqa achka phukpukunatam ruran.
Yanuy

**Yanuy** icha **Wayk'uy** nisqawanqa runa mikhunatam q'uñichin, t'impuchkaq yakupi icha ninap hawanpi, allin qaparyanapaq, unquchiqkunatapas wañuchinapaq.

## Hawa t'inkikuna
Q'uncha

**Q'uncha**, **Tullpa** icha **Ninapata** nisqaqa wasipi kaq yanuna ninam.

Musuq pachapitaq allpa wapsiwan icha pinchikillawan q'uñiq llamk'anam.

## Kaypipas qhaway
* P'ukuru

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Waphsi

**Pacha waphsi/waksi**qa allpa ukhunpi tiyaq, rawraqlla wapsikunam, k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.

Allpa wapsitaqa kañaspa wasikunapi q'uñichinchikmi, yanunchikmi.
Churana

**Churana** icha **Churakuna** nisqaqa k'ullumanta icha q'illaymanta rurasqa kuyuyllam, imakunatapas churamunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Wayaqa

**Wayaqa** nisqaqa p'achamanta - awasqa icha uywa qaramanta -, papilmanta icha plastikumanta rurasqa imakunatapas apaykachanapaqmi.
Llaqllaq

**Llaqllaq** icha **Karpintiru** nisqaqa q'iruta llamk'apuq runam, kuyuylla ruraq, wasichaypipas qiruwan llamk'aq, pruphisyunmi.

## Hawa t'inkikuna
Sut'u

**Sut'u**, kichwapi **Shutu** nisqaqa wapsipi, wayra pachapi kachkaq puriqlla kaqmi.

Paray urmachkaq hatun yaku sut'ukunam. Phuyutaq ch'iñi tiyachkaq yaku sut'uchakunam.

## Hawa t'inkikuna
Pacha phuyu

**Pacha phuyu** nisqaqa allpa hawapi, mana hanaqpi kaq phuyum, ancha achka yaku sut'uchakunam.

Pacha phuyu kaptin, mana karutachu rikuyta atinchik.
Siray

**Siray** ruraspaqa siraq runa yawriwan iskay p'acha rakikunanta q'aytutam pusapayaykuspa t'inkin. Chay hinatam p'achallinakunatam ruranku, thanta p'achapi hutk'ukunatapas allichankum.
Siraq

**Siraq** nisqaqa siraywan p'achamanta churanakunata ruraq runam, thanta p'achapi hutk'ukunatapas allichaq, pruphisyunmi.
Kuyuq waltha pusaq

**Kuyuq waltha pusaq**, **sini liriktur** icha **pilikula liriktur**qa kuyuq walthapaq ruwayta kamachiq runam.

Kaymi huk kuyuq waltha pusaqkuna:
*Woody Allen
*Ingmar Bergman
*Charlie Chaplin
*Walt Disney
*Akira Kurosawa
*Stanley Kubrick
*Alfred Hitchcock

## Kaypipas qhaway
*Kuyuq wanki
*Aranway pukllaq
*Qhichwa simipi pilikulakuna
Willay kancha

**[[Chawpin (willanakuy)|Willanakuy chawpin]]** icha **Willay kancha** nisqaqa (kastilla simipi: *medios de comunicación*) ancha achka runakunapaq huk puririylla riq willachikuypaq llikakunam. Willay kanchapaq ruraq runakunaqa willay kamayuq nisqakunam.

Willay kanchakunaqa kaymi:
*Willay p'anqa
*Ankichiy
*Ñawikaruy
*Internet
Willachikuy

**Willachikuy** icha **willanakuy** nisqaqa (kastilla simipi: *comunicación*) runapura, ima willaq kaqpurapas willakunatam kachaypas chaskiypas.

Ñawpa pachamantaña runa rikch'aq kikinpa sapsi willana yawrininwanmi runapura willanakun: rimaywanmi. Aswanqa, kurku hawanchayninchikwanmi, uya hawanchayninchikwanmi willanakunchikmi.

Qillqa wallparisqa karqaptinmi, qillqaywanpas willarinakurqanchik, liwruwanmi, willay p'anqawanmi.

Willay p'anqakunata kachanakunapaqqa chaski nisqa runa mink'akunam llamk'ayta qallarirqan. 

Pacha musuqyaptin, musuq, pinchikillawan llamk'aq willachikuy llikakunatam wallpariqanku: karu qillqaymi, karu rimaymi, ñaqha watakunapitaq antañiqiq llikakunam, internet nisqa hatun sapsi antañiqiq llikakunap llikanpas.

Huk puririylla riq willachikuypaq llikakunataq willay kancha nisqam. Chay willay kanchaqa willay p'anqa nisqawanmi qallarirqan. Hinallataqmi liwrukunam - ahinataq Dyuspa Simin Qillqam - willay kancha hinam mast'asrisqa karqan. Kunan pachataq pinchikillawan llamk'aq willay kancha llikakunam llamk'aykun: ankichiymi, ñawikaruymi.
Llaqta saruy

**Llaqta saruy, kamachiñisqa kay** icha **Liktarura**qa (latin simimanta: *dictatura*) mama llaqtapiqa huklla **liktarur, kamachiñiq** icha **llaqta saruq**, *(dictator)* nisqa runam atiyniyuq.

Huk pulitiku ñasakunapiqa diktaturap hayunqa **[[akllanakuspa kamachinakuy]]mi** (*dimukratiya* nisqam).
Champiñun

**Champiñun** *(Agaricus bisporus)* nisqaqa huk tiksicha k'allampam, rikch'aq quncham. Tukuy Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa mikhusqapas k'allampam.

## Hawa t'inkikuna
Kawsachikuy

**Kawsachikuy** icha **Nutrisyun** *(nutrición)* nisqawanqa kawsaqkuna kawsachikuy imayaykunatam hurqun.

Uywakuna runakunapas kawsachikunapaqqa mikhun, hinaspa mikhuq nisqam.

Huk kawsaqkunataq - wayllaqkuna (yurakuna, anqas añakikuna), ismuchiqkunapas (k'allampakuna, añakikunapas) yakupi chullusqa kawsachikuy imayaykunata muyuriq pachamanta hurqunmi.
Kawsachikuy imayay

**Kawsachikuy imayay** icha **Nutrimintu** *(nutrimentum)* nisqakunaqa kawsaqkunap kawsachikunanpaq muchusqan imayaykunam.

Uywakunap runakunappas mikhunanpi kaq kawsachikunanpaq kawsachikuy imayaykunaqa **mikhuna imayay** nisqapas, kaymi:
*K'illimsayaku *(hidrato de carbono)*
**Miqu *(almidón):* riwi murukuna, papa, kumar, rumu
**Asukar icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa):* wayukunapi, misk'i wirupi
**Uwas misk'i *(glukusa, glucosa):* wayukunapi
**Wayu misk'i *(fruktusa, fructosa):* wayukunapi
*Prutina *(proteína)*: chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)
*Wira *(grasa / lípidos):* huk murukuna (inti wayta, inchik, asitunas), palta; uywa wira (mantika, nata, mantikilla)

Yurakunataq kay kawsachikuy imayaykunatam muchun, allpamanta hurquspa, wanuchanapipas kaq:
*Qullpachaq (N): qullpa (nitratu)
*Phuspuru (P): phusphatu
*Kalyu (K)
*Kalsyu (Ca)
*Maqnisyu (Mg)
*Sallina (S): sulphatu
*hukkunapas.
Imayay yamkiy

**Imayay yamkiy** icha **Mitabulismu** *(metabolismo)* nisqaqa tukuy kawsaqkunapi - kawsaykuqkunapi - chaqllisinchi ruranakuykunam: hatarichiy yamkiy *(anabulismu)* nisqawan chaquy yamkiy *(katabulismu)* nisqawan.

Kawsaqpa kurkunpi tukuchisqan huptana nisqa imayaykunam chay imayay yamkiy ruranakuykunataqa rurachin.

## Kaypipas qhaway
* Kawsay chaqllisinchi
* Inti wayllay
* Samay
* Mikhuy
Pilliyuyu

**Pilliyuyu** icha **Lichuwa** *(Lactuca sativa)* nisqaqa huk ch'ulla wata quram, lichi hillisapam, yuyupakunapaq llamk'achisqa.

 

## Hawa t'inkikuna
Chullusqa

**Chullusqa** nisqaqa **chulluq** nisqa puriqllapi chaqrusqa manaña rikunalla **chulluna** nisqa sinchiyasqa icha wapsi kasqa. **Chulluy** nisqawan chay sinchiyasqaqa icha wapsiqa puriqlla ukhunman rin, ichataq manam musuq t'inkisqachu tukukun.

Mama quchakunapi yakupiqa achka kachim qullusqa, lliwmanta aswan natriyu kluruchasqam. Chayrayku *kachi yaku* nisqam.

Yaku pachapi wayaypas chullusqam, yakupi kawsaq challwakunap, huk uywakunap samananpaq anchata muchusqam. Chay yakupi wayayqa inti wayllaq laqukunamantam, huk yaku yuramantakunamantapas lluqsin.
Entrena

**Entrena** nisqaqa La Rioja suyupi, Ispaña mama llaqtapi, huk llaqtam. Entrena llaqtapiqa 1.451 runakunam kawsachkanku (2008).
Wichq'ana

**Wichq'ana** nisqaqa punkuta, huk kichanalla wichq'anallakunatapas wichq'anapaqmi, llawiwanmi llawinapaq.
Llawi

**Llawi** nisqaqa punkupi, hukkunapi kaq wichq'anata llawinapaq kaq, mana saqillasqa runakunap manaña kichananpaq.
Runtu (sut'ichana)

***[[Runtu]]**, pisqukunap huk uywakunap mirananpaq wachasqan;
***[[Runtucha]]**, kawsaqkunap mirananpaq china kawsaykuq;
***[[Chikchi]]**, hanaq pachamanta urmaykuq chullunku rumpukuna;
***[[Q'uruta]]**, qharip mirana yawrin.
Chikchi

**Chikchi** nisqaqa phuyukunamanta urmaykuq chullunku rump'ukunam, urmamuq yakukuna nisqaman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
Runtucha

**Runtucha** nisqaqa kawsaqkunap mirananpaq china kawsaykuqninmi, runtukunapi, runtuchana nisqa ukhu yawripi paqariq.

## Hawa t'inkikuna
Raúl Gorriti

**Raúl Enrique Gorriti Drago** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kamana llaqtapi -  wañusqa Kamana llaqtapi)  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.

Taytan: José Manuel Gorriti; Maman: Elda Elena Drago.

## Klubkuna
*  León de Huánuco (1974 - 1975)
*  Sporting Cristal (1976 - 1984)

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Roberto Challe

**Roberto Challe Olarte**, "**Niño terrible**" sutiyuq runaqa, (*24 ñiqin ayamarq'a killapi 1946, paqarisqa Lima  llaqtapi,  - ) sutiyuq runaqa huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan .

## Klubkuna

## Hawa t'inkikuna
Yuma kurucha

**Yuma kurucha** nisqaqa kawsaqkunap mirananpaq urqu kawsaykuqninmi, kuyuqllam, yumapi tawqa-tawqa kaq, q'urutapi paqariq.

## Hawa t'inkikuna
Yuma

**Yuma** nisqaqa qharip, urqu uywap yumananpaq puriqllam, ullunta lluqsiq, ancha achka yuma kuruchayuq.

## Hawa t'inkikuna
Runtuchana

**Runtuchana** icha **kisma ruru** (Latin simipi: *ovarium*, grigu simipi: ωοθήκη [ōoth´īkī]) nisqaqa warmip runtucha ruranapaq kurku yawrinmi. Runap china uywappas kismanqa iskay runtuchanayuqmi.

## Hawa t'inkikuna
Kamachiq

**Kamachiq** nisqaqa imatapas, pikunatapas pusaq runam, atiyniyuq kaq, ahinataq:
*Ima **[[kamachiy]]tapas** pusaq:
****[[Qhapaq]]**;
****[[Umalliq]]**;
****[[Kuraka]]**;
*Ruruchina pusaq, hatun qhatuq: qhaway  **[[ruruchiq]]**;
*Yachay wasi pusaq;
*hukkkunapas.
Sulluy

**Sulluy** *(abortus)* nisqaqa sullup chinkaynin, manaraq kawsay atiyman wiñaspa. Sullusqa runachaqa chaywan wañunmi.

Runap munasqan, qallarichisqan sulluyqa sulluchiy nisqam.
Sulluchiy

**Sulluchiy** *(abortio)* nisqaqa runap munasqan, qallarichisqan sulluymi. Chay sulluywanqa sullu nisqa runachaqa wañunmi.

Achka mama llaqtapiqa chay sulluchiy ati q'umam, huk mama llaqtakunapitaq wiksayaypa ñawpa killa pachankunapi saqillasqam. Kristiyanu Inlisyaqa sulluchiyman ama ninmi, warmi hayñikunapaq llamk'aykuq tantanakuykunataq sulluchiy hayñipaqmi riman.
Wachay kamachiy

**Wachay kamachiy** nisqa kawpaywanqa mama llaqtapi kamachiqkuna llaqtayuq runakunap wawankunap yupaynintam, wachayninkunap, paqariyninkunap yupaynintam kamachiyta munan.

Kay ruraykunawanmi wachyta kamachiyta munanku:
* Chichuyay hark'anawan (ullu islampu, ispiral, chichuyay hark'ana hampi, hukkunapas);
* Sulluchiy (Chunwapi);
* Qumichiy, ikumichiy, urwachiy, amuqchay

Huk mama llaqtakunaqa llaqtayuq runakunata chichuyay hark'ayman atipakunkum. Chay hina Chunwapi runakunatam huklla wawayuq aylluman atipakuspa munay mana munay sulluchinkum. Piruwpitaq Alberto Fujimori umalliq kaptin, qhichwa, aymara warmikunatam munay mana munay ikumichirqanku.
Samana yawri

**Samana yawri** nisqakunaqa samanapaq ukhu yawrikunam.

Runaqa, achka allpa pachapi kawsaq uywakunapaq surq'anwanmi saman.

Yaku pachapi kawsaqkunataq, ahinataq challwakuna, yawsamaqwanmi saman.

## Hawa t'inkikuna
Ullu islampu

**Ullu islampu**, kichwapi **Ullu ishlampu** nisqaqa ulluta qatanapaq k'awchu islampum, yumata hark'anapaq, yuquy unquykunatapas hark'anapaq, chichuyay hark'anam.
Islampu

**Islampu**, kichwapi **ishlampu** nisqaqa imamantapas - p'achamantapas, qaramantapas, plastikumantapas, papilmantapas, k'awchumantapas rurasqa wayaqacha, imakunatapas apaykachanapaqpas waqaychanapaqpas.
Illapapayaq ayñi

**Illapapayaq ayñi** nisqakunaqa kikinmanta achka kuti utqaylla illapapayaq t'uqyachina ayñikunam, ahinataq:

*Illapapayana
*Maki illapapayana
Illapapayana

**Illapapayana** *(ametralladora)* nisqaqa kikinmanta achka kuti utqaylla illapapayaq t'uqyachina ayñim, ratullapi tawqa-tawqa runakunata wañuchiq.
Maki illapapayana

**Maki illapapayana** *(metralleta)* nisqaqa makikunawan hap'ina kikinmanta achka kuti utqaylla illapapayaq t'uqyachina ayñim.
Hatun illapa

**Hatun illapa** icha **Kañun** nisqaqa t'uqyayllawan ancha hatun piqwanata t'uqyachina ayñim. 

Iwrupa mama llaqtakunaqa chay ayñita wallparirqaptinmi, tukuy allpa pachakunapi mama llaqtakunata atipaspa kulunyacharqan.

## Hawa t'inkikuna
Awqanakuy tanki

**Tanki** icha **hararanka**qa (Inlis simipi: *tank*, Kastilla simipi: *tanque*) hatun apaykachana kaq purapurachasqa ayñim, hawanpi mama illapayuq.
Atipakuy

**Atipakuy** *(violencia)* nisqaqa huk runaman, huk runakunaman q'umam, ch'utispa ima millaykunatapas ruraymi, k'iriy, wañuchiy, ahinataq:

*Runa sipiy
*Yuquspa allquchay *(abusay, biyulay)*
*Runa k'iriy
*Atipakuspa suway

## Hawa t'inkikuna
Peter López

**Peter López** sutiyuq runaqa (* 23 ñiqin tarpuy killapi 1981 paqarisqa Hukllachasqa Awya Yalapi Suyukunapi - ) huk piruwanu mama llaqtayuq taekwondo runa.
Bombuskara mayu

**Bombuskara** (shuwar simi, "ch'uya yaku"; kastilla simipi: *Bombuscaro*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, Podocarpus mama llaqta parkipi, huk mayum. 

## Rikchakuna

Image:Cascadabombus.jpg|Bombuskara mayu, Podocarpus mama llaqta parki
Image:Bosquebombus.jpg|Bombuscaro mayu, Podocarpus mama llaqta parki

## Kaypipas qhaway
* Yakuampi mayu
* Zamora
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka