open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joanne K. Rowling

**Joanne Kathleen Rowling** sutiyuqqa (31 ñiqin anta situwa killapi 1965 paqarisqa Yate llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyu-pi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq qillqaq warmim. *[[Harry Potter]]* sutiyuq layq'a maqt'amanta qanchisnintin kawsay rikch'a liwrutam qillqarqan, 1997 watamanta 2007 watakama.

## Qillqasqankuna
* Harry Potter, qanchisnintin liwrum:
# 1997: Harry Potter yachaqpa ruminwan (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*) 
# 1998: Harry Potter pakasqa ukhuwan (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*) 
# 1999: Harry Potter Askabanmanta ayqiq samk'asqawan (*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*) 
# 2000: Harry Potter nina q'iruwan (*Harry Potter and the Goblet of Fire*) 
# 2003: Harry Potter phinikspa ñiqinwan (*Harry Potter and the Order of the Phoenix*) 
# 2005: Harry Potter khuska yawar awkiwan (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*) 
# 2007: Harry Potter wañuypa chiqanyankunawan (*Harry Potter and the Deathly Hallows*)
Clive Staples Lewis

**Clive Staples Lewis** sutiyuqqa (*  paqarisqa Belfast llaqtapi, Chinchay Ilandapi - †   wañusqa Oxford llaqtapi, Inlatirrapi) huk Chinchay Ilandayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. *[[Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna]]* nisqa  kawsay rikch'akunatam qillqarqan.

## Qillqasqakuna
*Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna *(The Chronicles of Narnia)* 
#1950: Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima (*The Lion, the Witch, and the Wardrobe*) 
#1951: Kaspian awki (*Prince Caspian*) 
#1952: Pacha paqariy riqpa puriynin (*The Voyage of the Dawn Treader*) 
#1953: Qullqi tiyana (*The Silver Chair*) 
#1954: Kawallu maqt'anwan (*The Horse and His Boy*) 
#1955: Umup kunchan (*The Magician's Nephew*) 
#1956: Qhipaq maqanakuy (*The Last Battle*)
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Yunkay

**Yunkay** (kastilla simipi: *Yungay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Yunkay pruwinsyap uma llaqtanmi. 31. 0.05. 1970pi Wakaranmanta rahu, qita tiwyar, tsapaparqan. Llapan wasikuna taqmakarqan, may tsika runa wañurqan.

## Lantikuna

Rikcha:Yungay Viejo Cementario.jpg|Mawk'a Yunkay
Rikcha:Peru Bolivia (517).JPG|Yunkay mamallaqta ayamarka


## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Yunkay listritu

**Yunkay listritu** (kastilla simipi: *Distrito de Yungay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Ankash suyupi. Uma llaqtanqa Yunkay llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Waskaran (6.768 m) - Chakrarahu (6.112 m) - Wantuy (6.395 m) - Chawpikallki (6.307 m) - Pisqu urqu (5.452 m) - Pirámide de Garcilaso - Yanaphaqcha - Yanarrahu rit'i urqu (*Contrahierba norte*)
* **[[Qucha]]kuna:**  Llankanuku quchakuna - Muruqucha - Tiqllu 
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Yunkay llaqta; kamasqa wata: ; 15.000 runa

## Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Waskaran mama llaqta parki

## Rikchakuna

Rikcha:HuascaranvistodesdeantiguoYungay.jpg|Waskaran
Rikcha:Yungay viejo1980.jpg|Mawk'a Yunkay, 1980 watapi
Rikcha:Yungay viejo1980 distance view.jpg|Mawk'a Yunkay, 1980
Rikcha:Yungay Viejo Cementario.jpg|Mawk'a Yunkay, ayamarka


## Pacha kuyuykuna
* 
* 
*  
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waskaran mamallaqta parki
* Yuraq Walla

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yunkay distritu (kastilla simi)
Celendín

**Celendín** nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk llaqtam, Celendín pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Rikchakuna

Rikcha:Rathaus am Plaza de Armas in Celendín.JPG|Uma kancha, Celendín llaqta

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Garetteer

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Jaén distritu (Piruw)

**Jaén distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Jaén*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Jaén pruwinsyapi, Kashamarka suyupi. Um llaqtanqa Jaén llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:  Chamaya mayu - Marañun mayu

## Musiku
* Allpa llamk'ay
* Arrus
* Kaphiy

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wankapampa mayu
* Wayllapampa mayu
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Jaén pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Qaras distritu

**Qaras distritu** (kastilla simipi: *distrito de Caraz*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi.
* Waras: 67 km
* Qaras - Lima: 474 km
## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Artisunrahu - Shuyturahu (6120 m) -  Wantuy (6.395 m) - 
* **[[Qucha]]kuna:**  Parun qucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu

## Wiñay kawsay
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Alluca, Choquechaka, Quchamarka, Connopa, Cruz viva, Cullaspamapa, Cumpayhuara, Huaura, La Rinconada, Llacshu, Pavas, Yuco, Yuracoto, Aircan, Caccho, Chosica, Chungada, Coto, Hoyada

Uma llaqtanqa Qaras llaqtam (25-VII-1857).

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
* Waytakuna
## Karu puriy
* Waylas qhichwa
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Runakuna

**Qaras llaqtapi**
* 6.722 (1993)
* 10.926 (2005)

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
*  Mesa, USA (1989) 
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Qaras

**Qaras** (kastilla simipi: *Caraz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Waylas pruwinsyap uma llaqtanmi.
 
## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Meza, Arizona
## Kaypipas qhaway
* Chakrarahu
* Garcilaso rahu
* Matarahu
* Parun qucha
* Parun urqu
* Parya
* Tullparahu
* Waylas
* Waskaran mamallaqta parki
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
Chitilla distritu

**Chitilla** (kastilla simipi: *Chetilla*) nisqaqa Piruwpi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, huk distritum. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi. Uma llaqtanqa Chitilla llaqtam. 
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Llaqtakuna
## Runakuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
### Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Celendín distritu

**Celendín distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Celendín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Celendín llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Distritupi paqarisqa
* Miguel Iglesias (1830 - 1909)
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Kashamarka suyu
Pultumarka distritu

**Pultumarka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Baños del Inca*, ñawpa pacha *Intipukyu*) nisqaqa Piruwpi  huk distritum, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi. Kashamarka nisqamantaqa 8 km karum.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Rumi Tiyana (*Santa Apolonia*)
* Mayukuna: Chunta mayu

## Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Inka armakuna
* Utusku qhawanachakuna

## Musiku
Pultumarka distritupiqa Yanaqucha qhuyam tiyan.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Luksimpur (llaqta)

**Luksimbur** (Ransiya simipi: *Luxembourg*; Luksimbur simipi: *Lëtzebuerg*) llaqtaqa Luksimbur mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Yachay tarpuy
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Karu puriy

 Image:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg|
 Image:050917-luxemburg-pontadolphe.jpg|
 Image:Place_d'Armes_Luxembourg.jpg|
 Image:Bahnhof_Luxemburg_bei_Nacht.jpg|


## Ñaña llaqtakuna
*  Camden, Hukllachasqa Qhapaq Suyu
*  Metz, Ransiya

## Hawa t'inkikuna
Challwa hap'iy

**Challwa hap'iy** nisqaqa runakunap challwakunata hap'iynin, mikhunanpaq.

Chay challwata hap'iq runakunataqa **challwaq** ninchikmi.

Challwakunataqa kay hinatam hapinku:
*challwa llikawan;
*chukiwan chakuspa;
*yawrina pintawan.
Pastasa

**Pastasa**, kastilla simipi **Pastaza** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Pastasa mayu
*Pastasa marka
*Pastasa kichwa (huk kichwa k'iti rimay)
Piruwpi pacha kuyuy (2007)

**[[Piruw]]pi [[pacha kuyuy]] (2007)** nisqaqa 15 ñiqin chakra yapuy killapi 2007, 23:40:56 UTC pachapi qallarirqan, 210 sikundu pachata kuyuchispa, 8.0 graduyuq. Qallariy chawpinqa Piruwpa chalanpi karqan, tawa chunka kilumitru Hanan Chinchamanta karu kuntinpi, pachak pichqa chunka kilumitru Lima llaqtamanta karum urin kuntinpi, kimsa chunka isqunniyuq kilumitru allpa pachap ukhunpi.

Pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.

* Tinkurachina siwikuna: 13°21′14.4″S 76°30′32.4″O
* Wañusqakuna: 510 runakuna.

## Llaqtakuna
* Ika suyupi: Pisqu, Ika, Chincha Alta
* Lima suyupi: San Vicente de Cañete
* Pukallpa; Ikitus, Kuntamana, Truhillu, Kashamarka
* Lima
Wayllapampa (Qusqu)

**Wayllapampa** (kastilla simipi: *Huayllabamba*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Wayllapampa distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wayllapampa ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chupaka

**Chupaka** (kastilla simipi: *Chupaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi, Chupaka distritupi, Chupaka pruwinsyap uma llaqtanmi.

* Wankayu: 8 km
* Shawsha: 25 km
* Limaq: 297 km

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mantaru mayu
* Ñawimpukyu
* Arwaturu
* Chongos Bajo: Mawk'a inlisya
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Shawsha

**Shawsha** (kastilla simipi: Jauja) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi llaqtanmi, Shawsha pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Rikchakuna

Image:Jauja Hospital2.jpg|*Domingo Olavegoya*, paqarisqa sanaturyu (unquna wasi) (Qhaqya unquy)
Rikcha:Airport Jauja Peru.jpg|Francisco Carle antanka pampa

### Capilla Cristo Pobre

Rikcha:Capilla cristo-pobre.jpg
Image:Jauja_CristoPobre_Entry.jpg|
Image:Jauja_CristoPobre_Altar.jpg|
Image:Jauja_CristoPobre_Altar2.jpg|

### Shawsha katidral

Image:Jauja Cathedral Nave1.jpg|
Image:Jauja_Cathedral_Cupola.jpg|
Image:Jauja_Cathedral_Nave2.jpg|


## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Mantaru mayu
* Francisco Carle antanka pampa
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Chulukanas distritu

**Chulukanas distritu** (kastilla simipi: *Distrito  de Chulucanas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Murrupun pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Chulukanas llaqtam.
* Piwra: ~ 50 km

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Musiku

* K'apra

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Ñawinpukyu

**Ñawinpukyu** (kastilla qillqaypi: *Ñahuimpuquio, Ñahuinpuquio, Nauquinpuquio*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi, Awaq distritupi, Ñawinpukyu llaqta ñiqpi.
* Chupaka: 5 km
* Wankayu: 11 km
*Shawsha: ~30 km

## Kaypipas qhaway
* Qhunas mayu

## Pukyukuna
Pisqu llaqta

**Pisqu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ika suyupi huk llaqtam, Pisqu pruwinsyap uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
*  Piruwpi pacha kuyuy (2007)‎
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Debrecen

**Debrecen** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Debrecen llaqtapiqa 207308 runakunam kawsachkanku (2002).
Miskolc

**Miskolc** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Miskolc llaqtapiqa 181.565 runakunam kawsachkanku (2004).
Uqshapampa pruwinsya

**Uqshapampa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Oxapampa*) nisqaqa Pasqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uqshapampa llaqtam. 

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki - Sira ayllu llaqta risirwa - Yanisha ayllu llaqta risirwa - San Matías - San Carlos amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Pachitiya mayu - Palkasu mayu - Pususu mayu - Wankapampa mayu
* **[[Qucha]]kuna**:

## Yurakuna

* Achupalla *(Bromeliaceae)*
* Siwis (*Cedrela sp.*)
** Atuq siwis *(Cedrela lilloi)*
* Inka tuqti (*Juglans neotropica*)
* *(Lauraceae)*
* Intimpa *(Podocarpus glomeratus)*
* *(Podocarpus oleifolius)*
* (*Podocarpus rospigliosi*)
* *(Podocarpus utilior)*
* Mullupu waska *(Uncaria tomentosa)*

## Uywakuna

* Hayupa (*Agouti paca*)
* Qhampu k'usillu (*Ateles sp.*)
* Amu kaskawil (*Bothrops sp.*)
* Yanachupa katupa (*Brycon melanopterum*)
* Chiwayru (*Dasyprocta sp.*)
* Khirkinchu:  (*Dasypus novemcinctus*)
* Pakarana (*Dinomys branickii*)
* Manqu (*Eira barbara*)
* Chullu walli (*Harpia harpyja*)
* Susupi icha shushupi (*Lachesis muta*)
* Churu k'usillu (*Lagothrix sp.') 
* [[Tanla]] (*Leporinus sp.*)
* [[Puka luwichu]] (*Mazama americana*) 
* [[Nak'a-nak'a]] (*Micrurus spp.*)
* [[Kilpuntu]] (*Momotus momota*)
* [[Quri palumita]] (*Mylossoma aureum*)
* [[Uturunku]] (*Panthera onca*)
* [[Karunchi]] (*Penelope jacquacu*)
* [[Pillku]] (*Pharomachrus sp.*)
* [[Yutuy sunkaru]] (*Pseudopimelodus sp.*)
* [[Sunkaru]] (*Pseudoplatystoma sp.*)
* [[Yaku puma]] *(Pteronura brasiliensis)*
* [[Tukunari]] (*Prochilodus nigricans*)
* [[Sach'akawra]]: [[Chincha sach'akawra]] (*Pudu mephistophiles*)
* [[Tunki]] (*Rupicola peruviana*)
* [[Kurwina]] (*Salminus affinis*)
* [[Suyu chankupa]] / Shuyu tsankupa (*Schizodon fasciatum*)
* [[Wankana]] (*Tayassu pecari*)
* [[Lumu khuchi]] (*Pecari tajacu*)
* [[Piruwanu ukumari]] (*Tremarctos ornatus'')

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Runakuna

Uqshapampa pruwinsyapiqa Ashaninka, Yanisha runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Uqshapampa
* Pususu

## Pruwinsyapi paqarisqa

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Waqurunchu walla
* Pasqu urqu
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Pasqu suyu
* www.enjoyperu.com / Yanachaga-Chemillén
* www.enjoyperu.com / Yanesha
Chulukanas

} 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Piwra suyu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pruwinsya || Murrupun pruwinsya
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Distritu|| Chulukanas distritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 56.516 (2005) 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runa / km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar ||  km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || - m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| PET (UTC-5)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Llika tiyanan|| [www.]
|-
! colspan="2" | 
|}
**Chulukanas** (kastilla simipi: *Chulucanas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Chulukanas distritupi, Murrupun pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Sopron

**Sopron** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Sopron llaqtapiqa 56394 runakunam kawsachkanku (2005).

## Hawa t'inkikuna
* Sopron ChatSopron Chat közösségi Portál – SopronChat - www.sopronchat.eu
Baja

**Baja** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Baja llaqtapiqa 40.000 runakunam kawsachkanku (2001).

## Hawa t'inkikuna
* Baja Story online magazine
* Bacskai Sport magazine
Páp'a

**Pápa** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Pápa llaqtapiqa 33.000 runakunam kawsachkanku (2001).
Mosonmagyaróvár

**Mosonmagyaróvár** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Mosonmagyaróvár llaqtapiqa 30.200 runakunam kawsachkanku (2004).

## Hawa t'inkikuna
*Info Mosonmagyaróvár.com , Mosonmagyaróvár 's high-class information portal
Wrocław

**Wrocław** (pulska simipi; aliman simipi: *Breslau*) nisqaqa Pulunya mama llaqtap huk llaqtam. Wrocław llaqtapiqa 634.487 runakunam kawsachkanku (2014). Ñawpa pacha Silisyap uma llaqtansi karqan.
Poznań

**Poznań** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Poznań llaqtapiqa 546.829 runakunam kawsachkanku (2014).
Gdańsk

**Gdańsk** (aliman simipi: *Danzig*) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Gdańsk llaqtapiqa 461.489 runakunam kawsachkanku (2014).

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Günter Grass, aliman simi kapchiq
Lublin

**Lublin** nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Lublin llaqtapiqa 341.722 runakunam kawsachkanku (2014 watapi).
Rybnik

]
**Rybnik** nisqaqa Pulunya mama llaqtap huk llaqtam. Rybnik llaqtapiqa 140.094 runakunam kawsachkanku (2014).

Wieża Ciśnień
Wałbrzych

**Wałbrzych** nisqaqa (aliman simipi: *Waldenburg*) Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam, Silisyapi. Wałbrzych llaqtapiqa 117.264 runakunam kawsachkanku (2014).
Opole

**Opole** (aliman simipi: *Oppeln*) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi, Silisya suyupi, huk llaqtam. Opole llaqtapiqa 119.574 runakunam kawsachkanku (2014).

## Llaqtapi paqarisqa
* Miroslav Klose, aliman piluta hayt'aq
Nowosibirsk

**Nowosibirsk** nisqaqa (rusu simipi: *Новосибирск*) Rusiya mama llaqtapi, Sibir suyupi, huk llaqtam. Nowosibirsk llaqtapiqa 1.397.000 runam kawsachkan (2006).

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Jekaterinburg

**Jekaterinburg** nisqaqa (rusu simipi: *Екатеринбург*)  mama llaqtapi, Uralsuyupi, huk Sverdlovsk oblast llaqtam. Samara llaqtapiqa 1 455 904 runam kawsachkan (2006).

## Wiñay kawsay
1723 watamanta

## Llaqtapi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway

## Kuraka
Yevgueni Roizman

## Hawa t'inkikuna
Nizhniy Novgorod

**Nizhniy Novgorod** nisqaqa (rusu simipi: *Нижний Новгород*) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Nizhniy Novgorod llaqtapiqa 1.286.000 runam kawsachkanku (2007).

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Samara

**Samara** nisqaqa (rusu simipi: *Самара*) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Samara llaqtapiqa 1.133.418 runam kawsachkan (2005).

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Ufa

**Ufa** (rusu simipi: *Уфа*) nisqaqa Rusiya mama llaqtap huk llaqtam. Ufa llaqtapiqa 1.036.026 runakunam kawsachkanku (2005).

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Santa Rosa (Arhintina)

**Santa Rosa** nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Santa Rosa llaqtapiqa 110.640 runakunam kawsachkanku (2001).

## Rikchakuna

Image:SantaRosaArgentinaChurch.jpg
Image:MunicipalBuildingSantaRosaArgentina.jpg
La Banda

**La Banda**  nisqaqa Arhintina mama llaqtap huk hatun llaqtam. La Banda llaqtapiqa 95.178 runakunam kawsachkanku (2001).
Olavarría

**Olavarría** nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Olavarría llaqtapiqa 83.738 runakunam kawsachkanku (2001).
Kaliningrad

**Kaliningrad** nisqaqa (rusu simipi: *Калининград*, aliman simipi: *Königsberg*) Rusiya mama llaqtapi, Chinchay-Kunti Rusiyapi, huk llaqtam. Kaliningrad llaqtapiqa 423.651 runam kawsachkan (2006). Ñawpa pacha Anti Prusyap uma llaqtansi karqan.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Puente Alto

**Puente Alto** nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Puente Alto llaqtapiqa 515.400 runakunam kawsachkanku (2004).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mar del Plata

**Mar del Plata** nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Mar del Plata llaqtapiqa 541.733 runakunam kawsachkanku (2001).

## Hawa t'inkikuna
* Mar del Plata Tourist Guide
* Mar del Plata Tourist Guide
Qapachiqa

**Qapachiqa** (kastilla qillqaypi *Capachica*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Titiqaqa quchapi, huk yaqa wat'ataqmi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Qapachiqa distritupi, Quwata distritupipas. 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Llachun, Yapura, Anqasqucha, Qullpa, Miraflores, Qapanu, Qutus, Siyali, Chillura, Isañura, Isqallani, Tuqturu, Hilata, San Cristóbal, Yanqaqu, Qapachiqa
## Rikchakuna

Rikcha:P8090172 Ccotos.JPG|Qutus yaqa wat'a, Qapachiqa yaqa wat'api
Rikcha:P8090171 Tikonata.JPG|Tikunata wat'a, Qapachiqa taramanta rikusqa (Qutusmanta), Titiqaqa qucha

## Kaypipas qhaway
* Tikunata 
* Isañata 
* Amantani 
* Qutus
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Uru wat'akuna
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu]
Talkawanu

**Talkawanu** nisqaqa (kastilla simipi: *Talcahuano*, mapudungun simi *tralkam wenu*, "Q'aqya Hanaqpacha") Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Talkawanu llaqtapiqa 250.348 runakunam kawsachkanku (2002).

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
* Bahía Blanca, Arhintina

## Kaypipas qhaway
* Hatun Concepción

## Hawa t'inkikuna

* Talcahuano.cl (kastilla simipi)
*  thno.info
* ASMAR - Astillero de Talcahuano
San Kits Niwiswan

**San Kits Niwiswan** (inlish simipi: *Saint Kitts and Nevis*) nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk mama llaqtam, iskaynintin wat'am: Niwis wat'awan San Kits wat'am.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas

## Pulitika rakiy
## Llaqtakuna

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chincha pruwinsya

**Chincha pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Chincha jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chincha*) Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hanan Chincha llaqtam. 
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika rakiy
Chincha pruwinsyapiqa chunka hukniyuq distritum.

## Pacha kuyuy
* Piruwpi pacha kuyuy (2007)

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Melchora Saravia Tasayco
## Kaypipas qhaway
* Ika 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ika suyu
Palpa pruwinsya

**Palpa pruwinsya** nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Palpa llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Mayukuna: Río Grande mayu
* Quchakuna: 

## Pulitika rakiy
Palpa pruwinsyapiqa pichqa distritum.

## Simikuna
Kay pruwinsyapiqa aswanata kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy

* Naska siq'ikuna
* Palpa siq'ikuna

## Musiku
* Allpa llamk'ay
* Karu puriy
## Apaykachana
* Panamericana
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ika
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Ika pruwinsya

**Ika pruwinsya** nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ika llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika rakiy
Chunka tawayuq distritunmi kan.

## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Musiku
## Yachay tarpuy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Apaykachana
## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pisqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ika suyu
Ballestas wat'akuna

**Ballestas** wat'akunaqa (kastilla simipi: * Islas Ballestas*)  nisqaqa Piruw mama llaqtapi Pasiphiku mama quchapi Ika suyupi wat'akuna.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
* Paraqas mama llaqta risirwa
* Pisqu
* Paraqas
* Naska siq'ikuna
## Hawa t'inkikuna
Naska pruwinsya

**Naska pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Nasca*) nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Naska llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Musiku
* Allpa llamk'ay
* Qhuya
* Karu puriy
* Challwa hap'iy

## Rikchakuna

Rikcha:El Elefante de Marcona.jpg|*Elephanti*, Markuna
Rikcha:Cahuachi 15.jpg|huk chuntu, Qhawachi mawk'a llaqtapi, Naska pruwinsyapi
Rikcha:Panamericana Nazca.jpg| *[[Panamirikana]]* 


## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ika 
* Naska siq'ikuna
* Qhawachi
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ika suyu
Pisqu pruwinsya

**Pisqu pruwinsya** nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pisqu llaqtam. 
* Lima: 231 km

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Paraqas mama llaqta risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Pisqu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Yurakuna

* (*Cressa truxillensis*)
* (*Distichlis spp.*)
* (*Gigartina chamissoi*)
* (*Gigartina glomerata*)
* Uqa (*Oxalis spp.*)
* (*Porphyra columbina*)
* (*Sesuvium spp.*)
* (*Solanum ferreyrae*)
* (*Tetragonia pedunculata*)
* (*Ulva fasciata*)
* (*Ulva papenfussii*)

## Uywakuna

* Ukumari asuka (*Arctocephalus australis*)
* (*Calidris alba*)
* (*Calidris mauri*)
* (*Calidris pusilla*)
* Suyuntu (*Cathartes aura*)
* (*Charadrius sempalmatus*)
* (*Chelonia agassizzii*)
* (*Dermochelys coriacea*)
* (*Larosterna inca*)
* (*Lepidochelys olivacea*)
* (*Lutra felina*)
* (*Microlophus peruvianus*)
* (*Otaria byronia*)
* (*Pelecanoides garnotii*)
* (*Pelecanus thagus*)
* Wanay (*Phalacrocorax bougainvillii*)
* Tukuku (*Phoenicopterus chilensis*)
* (*Phyllodactylus angustidigitus*)
* Sichura atuq (*Pseudalopex sechurae*)
* Patranka (*Spheniscus humboldti*)
* (*Sterna elegans*)
* (*Sterna lorata*)
* (*Sterna maxima*)
* (*Sula variegata*)
* Delphin (*Tursiops truncatus*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)

## Pulitika Rakiy

Pusaq distritunmi kan.

## Pacha kuyuy
* Piruwpi pacha kuyuy (2007)‎ 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtap amachana santun
* Virgen María y Rosario de la Aurora - Mayo   
* Tayta de la Agonía (Patrón de Pisco) - Octubre  
* San Martín de Porres - Noviembre   
* Santa Rosa Limamanta - Agosto  

## Karu puriy

* Paraqas mamallaqta risirwa, 335.000 ha
* Naska siq'ikuna
* Palpa siq'ikuna
* Pukatampu

## Musiku
* Allpa llamk'ay
* Challwa hap'iy
* Atukay

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ballestas wat'akuna
* Paraqas yaqa wat'a

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
* www.munipisco.gob.pe
Yellowstone mamallaqta parki

**Yellowstone mama llaqta parki** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk mamallaqta parkim, Idaho suyupi, Montana suyupi, Wyoming suyupipas.

* 1978 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Badlands mamallaqta parki

Badlands mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap South Dakota suyupi huk mamallaqta parkim.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Arches mamallaqta parki

Arches mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap Utah suyupi huk mamallaqta parkim.

## Hawa t'inkikuna
Yosemite mamallaqta parki

Yosemite mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi, California suyupi, huk mamallaqta parkim.

## Hawa t'inkikuna
Samwa

**Samwa** (samwa simipi: *Samoa*) nisqaqa Usiyanyapi huk mama llaqtam, Samwa wat'akunap kuntinmi, chayrayku *Kunti Samwa* nisqapas.

## Kaypipas qhaway
* Anti Samwa (manaraqmi qispisqachu, Hukllachasqa Amirika Suyukunap kulunyanraq)
Chincha wat'akuna

**Chincha wat'akunaqa** (kastilla simipi: *Islas Chincha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi Pasiphiku mama quchapi Ika suyupi wat'akuna.

* Chinchay Chincha wat'a: ~ 1.300 m x 900 m; hanaq kay: 34 m
* Chawpi Chincha wat'a: ~ 1.300 m x 900 m
* Uralan Chincha wat'a: ~ 800 m x 600 m

## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
* Chincha (1000-1476 watakunapi)
## Musiku
* Wanay wanu
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Chincha wat'akuna (Saywitu)
Noel Kempff Mercado mamallaqta parki

**Noel Kempff Mercado mama llaqta parki** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, huk mama llaqta parkim.
## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Iténez mayu - Pawsirna mayu
* Quchakuna: Chaplín qucha (12.500 ha) - Bella Vista qucha (19.600 ha)
* Phaqchakuna: El Encanto phaqcha - Federico Ahlfeld phaqcha - Kawallu Chupa phaqcha - K'uychi phaqcha

## Chiriqunuy
## Flora
* Mara *Swietenia macrophylla*
* *Amburana caearensis*
* Siwis: Q'apaq siwis, Kanuwa ruya *Cedrela odorata*
* K'awchu sach'a *Hevea brasiliensis*
* Wasay *Euterpe precatoria*
* *Himaenea courbaril*
* *Schizolobium parahiba*

## Fauna

* Uturunku *Panthera onca*
* Puma *Puma concolor*
* Sach'awaka *genus Tapirus*, *familia Tapiridae*:
** Pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* K'usillu: *Ateles belzebuth*
* Sach'a khuchi: Wallqa wankana *Tayassu tajacu*
* Taruka: Puka luwichu *Mazama americana*
* Uchuy sach'a allqu *Speothos venaticus*
* Mayu atuq *Chrysocyon brachyurus*
* *Ozotoceros bezoarticus*
* Taruka: *Odocoileus dicotomus*
* Puhuyu *Inia geoffrensis*
* Yaku puma *Pteronura brasilensis*
* *Aburria pipile*
* Wakamayu: *Ara ararauna*
* Luru
** Q'aqchu
*** kalli-kalli *Aratinga leucophtalmus*
* Sikwanka: *Ramphastos toco*
* K'illichu *Falco sparverius*
* *Cripturellus undulatus*
* Wachapa *Jabiru mycteria*
* *Dendrocygna autamnalis*
* *Syrigma sibilatrix*
* Chullu walli *Harpia harpyja*
* Suri: Hatun suri *Rhea americana*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger*
* Charapa: *Geochelone*
* Amaru: *Eunectes notaeus*
* Charapa: Hatun charapa *Podocnemis expansa*
* Mach'aqway: Susupi *Lachesis muta*
* Kaskawil mach'aqway: *Crotalus durissus*

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Waskaran mamallaqta wari kancha

**Waskaran mama llaqta wari kancha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk mama llaqta wari kancham.
## Allpa saywachi

Kay mamallaqta parkipi kanmi 296 qucha, 663 chullunku qucha, 200 urqu, 44 mayupas.
* **[[Urqu]]kuna:** Chawpikallki (6.307 m) - Garcilaso rahu (5.885 m) - Pisqu (5.752 m) - Shaprarahu (6.112 m) - Shuyturahu (6 120 m) - Wallqan (6.122 m) - Wantuy (6.356 m) - Waskaran 6.768 m 
* **[[Qucha]]kuna:** Awkisqucha - Kuchilluqucha - Kulliqucha - Llankanuku quchakuna - Parun qucha (Waylas pruwinsyapi) - Qiruqucha (Rikuway pruwinsyapi) - Rajucolta 
* **[[Mayu]]kuna:** Saqtaq mayu

## Chiriqunuy
## Yura yura
* Titanka (*Raymunyi puya *); *qishqi*pis shutin.
* Qiwuña (*genus Polylepis*)
* Wiru yurakuna (*Poaceae / Gramineae*)

## Ashma ashma

 
* Usqullu (*Oreailurus jacobita*)
* Piruwki (*Tremarctos ornatus*) ' Piruwki ukumari'
* Taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Wisk'acha (*genera Lagidium*, *Lagostomus*) ' Wishkash'
* Usqhullu (*Oncifelis colocolo*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*) 
* (*Merganetta armata*)
* Yuthu: Puna yuthu (*Tinamotis pentlandii*); Tsakwa.

## Runakuna

## Ñawpa llaqtakuna
Waskaran mamallaqta warikanchapiqa kanmi 33 ñawpa llaqta: pukarakuna, chullpakuna, pata patakuna, hukkunapas.

Llaqtakuna: Awkispukyu, Qulliqucha, Qishqipachan, Phaqcharuri, Qilqaywanka, Musuq Tampu, Kayish, Pachaqutu.

## Uma kallki
Waylas kallkipita Washa waqtaman aywanapaq kan:
* Anqush mayu hananchaw, Llanqanukupita  Yanamayaq karru naani aywan.
* Apu wasiyuq pinkush, Qarwaspita Chakasyaq aywan qupishqa karru naani.

## Wiñay kawsay
## Karu puriy
* Pastururi
* Llankanuku quchakuna
* Pumapashimin
* Titanka (*Puya raimondii*) 
* Churup qucha
* Qiruqucha
* Waylas qhichwa
* Wantar Chawin
## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* 1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Chikyan
* Waras
* Yunkay

## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
* www.inrena.gob.pe / Waskaran mamallaqta parki (kastilla simi)
Sajama mamallaqta warikancha

**Sajama mamallaqta warikancha** nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk mama llaqta warikancham, Uru Uru suyupi, Sajama wamanipi, Karanka Kurawara kuraq wasipi, Sajama kantunpi, Qaripi kantunpi, Lagunas kantunpipas, Turqu munisipyupipas, Kusapata kantunpi.

## Allpa saywachi
 
* **[[Urqu]]kuna:** Sajama (6.542 m) - Payachatas (Parinaquta Pumirapipas)
* **[[Mayu]]kuna:** Sajama mayu - Tumarapi mayu - Esquillani mayu - Blanco mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Wañaquta

## Yura yura

* Qiwuña:
** *[[Polylepis tarapacana]]*
** *[[Polylepis rugulosa]]*
* Yarita *Azorella compacta* / *Azorella yareta*
* *Parastrephia lepidophylla*

## Uywa uywa

**[[Pisqu]]kuna:**  
Sajama mamallaqtapiqa kay uywakunam kawsanku:
* Puka pili *Anas cyanoptera*
* Sutru *Anas flavirostris*
* Patu jirka *Anas georgica*
* Puna pili *Anas puna*
* *Bubulcus ibis*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* *Egretta caerulea*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* Suk'a *Fulica ardesiaca*
* Wari *Fulica cornuta*
* Turpiña *Fulica gigantea*
* *Himantopus mexicanus*
* Qiwlla *Larus serranus*
* *Lophonetta specularioides*
* Panama *Oxyura jamaicensis*
* Mayu patu *Merganetta armata*
* Waqwa *Nycticorax nycticorax*
* Uchuqu *Phalacrocorax brasilianus*
* Chururu *Phoenicoparrus andinus*
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
* Jututu *Phoenicoparrus jamesi*
* Yanawiku *Plegadis ridgwayi*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* Uchuy suri *Pterocnemia pennata*
* *Recurvirostra andina*
* K'ili *Rollandia microptera*
* Chulla uywampullu *Rollandia rolland*
* Likichu *Vanellus resplendens*

**[[Ñuñuq]]kuna:**
* Khirkinchu *Chaetophractus nationi*
* Puma *Felis concolor*
* Usqullu *Felis jacobita*
* Wik'uña *Vicugna vicugna*

## Runakuna
Kay mama llaqta parkipa 1.700-chá runa, Aymara runa, tawa kantunpi kawsanku: Sajama kantunpi (398 runa), Lagunas kantunpi (230 runa), Qaripi kantunpi (136 runa) . (MAPZA 2001). 

## Karu puriy

* Sajama
* Sajama chullpakuna
* Sajama siq'ikuna
* Mawk'a inlisyakuna
* Pukarakuna
**Karu puriqkuna**: 42% Buliwyamanta runakuna, 58% huk llaqtakunamanta (Alimanya, Ransiya, Ispaña, hukkunapas) 
* 1996 watapi: 1.157 runa
* 2002 watapi: 4.259 runa
* 2003 watapi: 3.308 runa

## Kaypipas qhaway
* Karanka runa
## Pukyukuna

* www.gtz.de / Wie aus Lamahirten Tourismusunternehmer werden  (aliman simi)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Sajama pruwinsya
* www.sajamabolivia.com / Sajama mamallaqta parkimanta (kastilla simi)
*Sajama mamallaqta parki (kastilla simi)
John Ronald Reuel Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin qhulla puquy killapi - 1892 paqarisqa Bloemfontein llaqtapi, Uralan Afrikapi - † 2 ñiqin tarpuy killapi - 1973 wañusqa Bournemouth llaqtapi, Inlatirrapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. *[[Siwikunap Apun]], [[Hobbit]]* nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.

## Qillqasqankuna
* 1937 Hobbit icha Chayman rispa kayman kutimuspa *(The Hobbit or There and Back Again)*, ISBN 0-618-00221-9 (HM). 
* Siwikunap Apun *(The Lord of the Rings)* 
** 1954 Siwi masikuna *(The Fellowship of the Ring)*, ISBN 0-618-00222-7 (HM). 
** 1954 Iskaynintin pukara *(The Two Towers)*, ISBN 0-618-00223-5 (HM). 
** 1955 Qhapaqpa kutimusqan *(The Return of the King)*, ISBN 0-618-00224-3 (HM). 
 
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kartul simi

**Kartul simi** icha **qhiyurqya simi** (ქართული *Kartuli*) nisqaqa Kartulsuyup rimayninmi. Tawa hunuchá rimaqninmi kachkan.
Arminya simi

**Arminya simi** (Հայերեն icha հայերեն լեզու, *Hayeren lezu*) nisqaqa Arminyap, Urqusapa Kharabaqpapas rimayninmi. Qanchis hunuchá rimaqninmi kan.
Yukatan

**Yukatan** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Yukatan yaqa wat'a: Chawpi Abya Yalapi huk hatun yaqa wat'a
*Yukatan suyu: Mishiku mama llaqtap huk suyun, Yukatan yaqa wat'api.
Yaqa wat'a

**Yaqa wat'a** nisqaqa quchapi, kimsalla kinraypi yakupura allpam, manaraqtaq wat'achu, huk kinraypi hatun allpawan t'inkisqam.
Yukatan yaqa wat'a

**Yukatan** nisqaqa Chawpi Awya Yalapi huk hatun yaqa wat'am. Mishiku mama llaqtap anti qhipan, Watimalap chinchaynin, Bilisi mama llaqtapas chay Yukatanpaqa rakinkunam. Yukatan yaqa wat'apiqa Maya runakunam kawsachkan.
Yana Chaka-Chemillén mamallaqta wari kancha

**Yana Chaka-Chemillén mamallaqta parki** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Uqshapampa distritupi, Villa Rica distritupi, Wankapampa distritupi Pususu distritupipas, . 

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Palkasu mayu - Wankapampa mayu - Pususu mayu 

## Yurakuna

* Achupalla *(Bromeliaceae)*
* Siwis (*Cedrela sp.*)
** Atuq siwis *(Cedrela lilloi)*
* Inka tuqti (*Juglans neotropica*)
* *(Lauraceae)*
* Intimpa *(Podocarpus glomeratus)*
* *(Podocarpus oleifolius)*
* (*Podocarpus rospigliosi*)
* *(Podocarpus utilior)*
* Mullupu waska *(Uncaria tomentosa)*
## Uywakuna
### Ñuñuq
* Pakarana (*Dinomys branickii*)
* Manqu (*Eira barbara*)
* Uturunku (*Panthera onca*)
* Yaku puma *(Pteronura brasiliensis)*
* Sach'akawra: Chincha sach'akawra (*Pudu mephistophiles*)
* Piruwanu ukumari (*Tremarctos ornatus*)
### Pisqu
* Chullu walli (*Harpia harpyja*)
* Kilpuntu (*Momotus momota*)
* Pillku (*Pharomachrus sp.*)
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
### Suchuq
* Amu kaskawil (*Bothrops sp.*)
* Susupi icha shushupi (*Lachesis muta*)
* Nak'a-nak'a (*Micrurus spp.*)
### Challwa
* Tukunari (*Prochilodus nigricans*)
* Kurwina (*Salminus affinis*)
* Suyu chankupa / Shuyu tsankupa (*Schizodon fasciatum*)

## Runakuna
Parkipi Yanisharunakunam tiyanku.
## Pukyukuna

* www.enjoyperu.com (kastilla simi)
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki, Pasqu suyupi
Carrasco mamallaqta parki

**Carrasco mamallaqta parki** nisqaqa Buliwya mamallaqtap Quchapampa suyupi huk mamallaqta parkim, T'utura pruwinsyapi, T'iraqi pruwinsyapi, Chapari pruwinsyapipas, kay munisipyukunapi: Puerto Villarroel, Chimuriy, Tunari, Qulumi, T'utura, Puquna, Puqu, T'iraqi, Mayupurapas.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Ivirizú mayu, Chimuriy mayu, Sajta-San Mateo mayu, Ichilu mayu, Ichoa mayu 
## Chiriqunuy
## Flora
**[[Sach'a]]kuna:**

(Ibisch and Mérida, 2003).


Image:Cedrela odorata foliage.jpg|Siwis: Q'apaq siwis / Kanuwa ruya (*Cedrela odorata*) 
Image:Fruit with leaves at Branch Canopy I IMG 8673.jpg| Mara: *Swietenia macrophylla*
Image:Anadenanthera colubrina branch.jpg|Wilka *Anadenanthera colubrina*
Image:Hura crepitans.jpg| Qatawa *Hura crepitans*
Image:Calycophyllum multiflorum.jpg|*Calycophyllum multiflorum*
Image:Tabebuia impetiginosa hábito 2.jpeg|*Tabebuia impetiginosa*


## Fauna

## Karu puriy
* Sallqa kawsay willkachasqa suyu mamallaqta parki uhupi
* Repechón mach'aykuna
* iskay mach'ay tayukunawan (*Steatornis caripensis*) 
* huk mach'ay masukunawan 
* quchakuna, San Rafael mayu San Mateo mayupas ñiqpi
* Inkachaka raqaykuna 
* yurakuna (Sehuencas ñiqpi)

## Wiñay kawsay
## Apakaychana
# Quchapampa - Tunari llaqta 160 km
# Tunari llaqta - Sallqa kawsay willkachasqa suyu 13 km
# Quchapampa - Sehuencas 116 km; Sehuencas - Monte Punku 13 km

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas 
## Pukyukuna
* www.parkswatch.org / Carrasco mamallaqta parki
## Hawa t'inkikuna
Phiyi

**Phiyi** icha **Witi** (phiyi simipi: *Viti*, inlish simipi: *Fiji*) nisqaqa Usiyanyapi huk wat'a huñum, mama llaqtapas.
Tirinithat Tupaqu ima

**Tirinithat Tupaqu ima** nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk mama llaqtam, iskaynintin wat'am: Tirinithat wat'awan Tupaqu wat'am.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna

## Pulitika Rakiy
## Llaqtakuna

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Isiboro Secure mamallaqta parki

**Isiboro Secure mamallaqta parki** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Moxos pruwinsyapi, Quchapampa suyupipas, Chapari pruwinsyapi,  huk mamallaqta parkim.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Isiboro mayu - Secure mayu - Ichoa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Buliwya qucha (*Laguna Bolivia*) - San Fransisku qucha - San Pidru qucha - San Ramoncito qucha

## Chiriqunuy
## Flora

* *Tabebuia heptaphylla*
*  *Tabebuia chrysotricha*
* Ramran *Alnus acuminata*
* Intimpa *Podocarpus spp.* 
* Q'apaq siwis, Kanuwa ruya *Cedrela odorata*
* Atuq siwis *Cedrela lilloi*
* Mara *Swietenia macrophylla*
* *Calophyllum brasiliense*
* *Tabebuia*
* *Euterpe precatoria*
* *Geonoma*
* *Dictyocaryum lamarckianum*
* Muriti *Mauritia flexuosa*
* *Terminalia oblonga*
* *Ficus sp.* ("bobosi") 
* Urupi *Clarisia racemosa*
*  Qatawa *Hura crepitans* 
* *Xylopia ligustrifolia* ("piraquina")
* *Eritrina fusca*
* *Eleocharis elegans*
* Piri-piri *Cyperus giganteus* 
* *Oxycarium cubense*
* *Talauma boliviana*

## Fauna

* Uturunku *Panthera onca*
* Piruwanu ukumari *Tremarctos ornatus*
* Khirkinchu: *Priodontes máximus* 
* Qhampu k'usillu: Puka uya makisapa *Ateles paniscus*
* Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu *Alouatta seniculus*
* Chinchay *Leopardus pardalis*
* Yaku puma *Pteronura brasiliensis* 
* Hatun pichna *Lutra longicaudis*
* Qhampu k'usillu: Yana uya makisapa *Ateles chamek*
* Kuchipillan *Myrmecophaga tridactyla*
* Sach'awaka: pampa sach'awaka *Tapirus terrestris*
* Wankana: *Tayassu pecari*
* Wankana: *Tayassu tajacu*
* Ch'ura taruka *Blastocerus dichotomus*
* Puhuyu *Inia geoffrensis*
* Taruka: *Odocoileus dichotomus* 
* *Myrmotberula grísea* 
* *Grallaria erjtbrotis*
* *Terenura sbarpei*
* *Podocnemis unifiüs*

**[[Allpa yaku kawsaq]]kuna:**
* K'ayra: Pikaltultu *Hylidae*
* *Ceratophys cornuta*
* Hamp'atu *Bufo sp.*
* *Epipedobates pictus*

**[[Suchuq]]kuna:**
*  Lagartu: *Caiman yacare*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger*
* Charapa: *Geochelone carbonaria* 
* *Tupinambis sp.*
* Pakasu *Iguana iguana*
* Mach'aqway: Susupi *Lachesis muta*
* Amu kaskawil: *Bothrops santaecrusis*
*  Nak'a-nak'a: *Micrurus spixii* 

**[[Pisqu]]kuna:**
* Sikwanka: *Ramphastos toco*
* Wakamayu: 
** Q'illu wakamayu *Ara ararauna*
** Puka wakamayu *Ara chloroptera* 
* *Crax mitu*
* *Pipile pipile*
* Chullu walli *Harpia harpyja*
* *Catrina moschata* (Yana pili)
* *Turdus haplochrous*
* *Grallaria erythrotis*

**[[Challwa]]kuna:**
* *Cichlidae*
* Tukunari *Prochilodus nigricans*
* Sunkaru *Pseudoplatystoma sp.*

## Runakuna
### Runa llaqtakuna

Kay mamallaqta parkipiqa Moxos runakuna, Yurakari runa, Chiman runa, Aymara runakuna, Qhichwa runakunapas tiyanku.

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.parkswatch.org / Isiboro Secure mamallaqta parki (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
Inlisllaqta

**Inlisllaqta**, **Inlisk'iti** icha **Inlatira**qa (Kastilla simipi: Inglaterra) Hukllachasqa Qhapaq Suyup huk suyunmi, lliwmanta astawan hatun rak’inmi.

## Allpa saywachi

* **[[Mayu]]kuna:** Severn mayu - Tees mayu - Thames mayu - Trent mayu - Humber mayu - Tyne mayu -Wear mayu - Ribble mayu - Ouse mayu - Mersey mayu - Dee mayu - Aire mayu - Avon mayu 
* **[[Wat'a]]kuna:** Man wat'a - 
* **[[:Katiguriya:Mama llaqta parki (Inlatirra)|Mama llaqta parki]]kuna:** Yorkshire Dales mama llaqta parki

## Kawpay Rak'iy

## Riqyunkuna
9 riqyun:
# Hatun Lunrun
# South East England
# South West England
# West Midlands
# North West England
# North East England
# Yorkshire and the Humber
# East Midlands
# East of England
### Suyukuna

* Unitary Authority

† Metropolitan County (mana *county council*)

‡ Mana *Metropolitan County* mana *county council*

¹ 'administrative area'  Regionwan (mana *County*).

* 

## Llaqtakuna

(2001 watapi)
* London (7.172.000) 
* Birmingham (992.000) 
* Leeds (715.000) 
* Sheffield (513.000) 
* Bradford (468.000) 
* Liverpool (439.000) 
* Manchester (393.000) 
* Kirklees (Huddersfield) (389.000) 
* Bristol (381.000) 
* Wakefield (315.000) 

## Inlispampa suyupi paqarisqa
**Llamk'ana**:
* Richard Arkwright 
* Charles Babbage 
* Tim Berners-Lee 
* James Blundell 
* Hubert Cecil Booth 
* Edwin Beard Budding 
* George Cayley 
* Christopher Cockerell 
* John Dalton 
* James Dyson 
* Michael Faraday 
* Thomas Fowler 
* Robert Hooke 
* E. Purnell Hooley 
* Thomas Newcomen 
* Isaac Newton 
* Stephen Perry 
* Thomas Savery 
* Percy Shaw 
* George Stephenson, Robert Stephenson 
* Joseph Swan 
* Richard Trevithick 
* Jethro Tull 
* Alan Turing and Tommy Flowers 
* Frank Whittle 
* Joseph Whitworth 

**Simi kapchiy**:
; 
* William Shakespeare, Christopher Marlowe, Ben Jonson, John Webster, Daniel Defoe, Henry Fielding, Jane Austen, William Makepeace Thackeray, Charlotte Brontë, Emily Brontë, J.R.R. Tolkien, Charles Dickens, Mary Shelley, HG Wells, George Eliot, Rudyard Kipling, D.H. Lawrence, E.M. Forster, Virginia Woolf, George Orwell, Harold Pinter, J.K. Rowling, Enid Blyton, Agatha Christie  
* Geoffrey Chaucer, Edmund Spenser, Sir Philip Sydney, Thomas Kyd, John Donne, Andrew Marvell, Alexander Pope, William Wordsworth, Lord Byron, John Keats, John Milton, Samuel Taylor Coleridge, T.S. Eliot, Samuel Johnson, William Hazlitt, George Orwell, Martin Amis, Julian Barnes, Zadie Smith.

**Taki kapchiy**

* Edward Elgar, Thomas Tallis, William Byrd, Henry Purcell, Gustav Holst, William Walton, Eric Coates, Ralph Vaughan Williams, Frederick Delius, Benjamin Britten.
* The Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, The Rolling Stones  

**Yachay** / **Llup'ina**:
* Isaac Newton, Michael Faraday, J. J. Thomson, Charles Babbage, Charles Darwin, Stephen Hawking, Christopher Wren, Alan Turing, Francis Crick, Joseph Lister, Tim Berners-Lee, Andrew Wiles, Richard Dawkins. 
* Jeremy Bentham,  Bertrand Russell, Francis Bacon, Thomas Hobbes, John Locke, Thomas Paine, John Stuart Mill, Bernard Williams, Bertrand Russell.
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Utishi mamallaqta wari kancha

**Utishi mama llaqta parki** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Qusqu suyupi, huk mamallaqta parkim. 

## Allpa saywachi
* Phaqchakuna: Hectariato, Maysantini, Cubejas, Tsillapu, Pariharu, Piyaruntsini, Kimayunikawini, Sarititu, Tankuwari, Patsani, Jetariato
* Mayukuna: Cutivireni

## Yurakuna
* *Polylepis spp.* 
## Uywakuna
* Chinchay (*Felis (Leopardus) pardalis*)
* Chullu walli (*Harpia harpyja*)
* Piruwanu ukumari (*Tremarctos ornatus*)
* Qhampu k'usillu: Puka uya makisapa (*Áteles paniscus*) 
* Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu (*Alouatta seniculus*) 
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
* Champira chichiku (*Callithrix pygmaea*)
* (*Mymercophaga tridactyla*)
* (*Felis (Leopardus) wierdii*)
* (*Cranioleuca marcapatae*)
* (*Schizoeaca vilcabambae*)
* (*Akodon torques*)


Rikcha:Marcapata Spinetail (Cranioleuca marcapatae).jpg| *(Cranioleuca marcapatae)*
Rikcha:Myresluger2.jpg|*(Mymercophaga tridactyla)*
Rikcha:Margay cat.jpg|(*Leopardus wierdii*)


## Runakuna
* Ashaninka
* Machiqinqa
* Yini (*Yine*)
* Kakinti (*Caquinte* / *Kakinte*)

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Utishi mamallaqta parkimanta (kastilla simipi)