open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masichakuq kapchisqa yuyay

**Masichakuq kapchisqa yuyay** icha **Masichallakuq kapchisqa yuyay** (Inlis simipi**:** friendly **AI**) ñawpariy yuyay kapchisqa sapsi yuyay (AGI) nisqamanta riman, chaymi runa kaypi allin (sumaq sunqu) qhatiqta ruwanman utaq aswanpas runapa hañasninkunawan kuskanchakunman utaq runapa rikchaynin allinchakunanpaq yanapanman. Chayqa kapchisqa yuyay allin kawsayp hukninmi, makiq allin kawsay nisqawanpas anchatam tinkun. Makiq allin kawsay imayna huk kapchisqa yuyay ruwachaq *kasqankunanmanta* llakikuptinpas, *masichakuq kapchisqa yuyay* thallmayqa, imayna yaqa kay kasqan apamuymanta chaymanta allinta hark'asqa kananpaq qhawaymanta.
Q'umir pampa

**Q'umir pampa** icha **parki** nisqaqa runap kusirikuyninpaq, kusirikunanpaqpas icha sallqa uywakunap icha pachamamap tiyasqankunata amachanapaq sapaqchasqa, purun, yaqa-purun icha tarpusqa pampam. Llaqta q'umir pampakunaqa llaqtakuna, llaqtakuna ukhupi kusirikuypaq sapaqchasqa q'umir pampakunam. Mamallaqta q'umir pampakuna, pamapa icha suyuwaqtara q'umir pampakuna nisqaqa chakrakunapi kusirikuypaq q'umir pampakunam. Mamallaqta q'umir pampakuna, puruwinsiya q'umir pampakuna ima kamachisqa kanku ura-kawyllaqta kamachiqkuna suyukunahinaspa kama-kawsachiqkuna. Q'umir pampakunaqa q'achuyuq pampakunamanta, qaqakunamanta, allpamanta, sach'akunamantapas kanmanmi, ichataq wasikunapas huk imakunapas kanmanmi, ahinataq yuyanapaq wank'akuna, pukyukuna icha pukllana pampakuna. Achka q'umir pampakunapiqa tiksi rump'u, papa awki hayt'ay pukllana pampakunam kan, isanka rump'uhina pukllaykunapaqpas lluchk'asqa pampakunam. Achka q'umir pampakunapim purinapaq, iskaymuyupi tinkullpachinapaq, huk ruwaykunapaqpas ñankuna kan. Wakin q'umir pampakunaqa yakupa utaq yaku purinakunapa waqtanpim ruwasqa kanku, chaymi kanman challaku utaq huch'uy wampu muylli nisqapas. Llaqta q'umir pampakunapiqa sapa kutim chukunapaq chukunakuna kan, chaypim kanman piknikpaq hamp'arakuna hinaspa kanka ruwanapaq kankakuna.
Apya yala

**Awya Yala**, **Apya Yala** icha **Awyala** nisqaqa (Kuna simimanta *Abya-yala,* Qhichwa simipi: *Puqusqa pacha*, *Qunti Kuskanrunp'u*, Kichwa simipi: *Pantinsaya*), **Amirika** icha **Amerika** nisqapas Tiksi muyup huk allpa pachanmi. Mu Lan Pi (Chunwa simipi. 1100 K. q.) chaymanta **Mulanpi**

Iskaymi hatun rakinkuna kan:
* Chinchay Awya Yala
*Chawpi Awya Yala
** Chawpi Awya Yalap Wat'ankuna

* Uralan Awya Yala

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Rimaykuna
### Awya Yala rimaykuna
Awya Yalapi paqarisqa rimaykuna
* Qhichwa simi (Runasimi): Piruw, Puliwya, Ikwayur, Kulunsuyu, Arhintina
* Aymara simi: Wuliwya, Piruw
* Waraniyi simi: Parawayi, Parasil, Arhintina
* Nawatl simi: Mishiku, Salwathur
* Maya simi: Mishiku (Yukatan yaqa wat'a)
* K'iché simi: Watimala
* Kaqchikel simi: Watimala
* Mam simi: Watimala
* Qeqchí simi: Watimala
* Mapuchi simi (Mapudungun): Chili, Arhintina
* Saputika simi: Mishiku (Washaka)
* Mishtika simi: Mishiku (Washaka)
* Tsotsil simi: Mishiku (Chiapas)
* Tseltal simi: Mishiku (Chiapas)
* Chol simi: Mishiku (Chiapas)
* Ñañu simi (Otomí): Mishiku
* Wastika simi: Mishiku
* Tsutuhil simi: Watimala
* Wayuwu simi: Kulunsuyu, Winisuyla
* Kuna simi: Panama
* Waymiyi simi: Panama
* Miskitu simi: Nikarawa, Hunruras
* Garifuna simi: Watimala, Hunruras, Nikarawa
* Ashaninka simi: Piruw
* Awahun simi: Piruw
* Shuwar simi: Ikwadur
* Nawahu simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna, Mishiku
* Lakota simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna
* Tsalaki simi (Cherokee icha Tsalagi): Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna
* Kri simi: Kanata
* Chipiwa simi (Ojibwa): Kanata
* Salish simi: Kanata
* Tupi simi (Ñengatu): Parasil
* Inuwit simi (Inuktitut): Kalalit Nunat, Kanata

### Iwrupamanta Awya Yalapi rimaykuna
Iwrupapi paqarisqa, ichaqa Awya Yalapi aswan rimasqa, ufisyal nisqa rimaykuna
* Kastilla simi: achka mama llaqtakunapi
* Purtuyis simi: Parasil
* Inlish simi: Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna, Kanata, Shamayka, Pahamakuna, Purinkin *(Puerto Rico)*
* Fransis simi: Kanata (Kebék), Ayti mama llaqta, Pharansis Wayana, Martiníku, Wathalupi
* Nirlandis simi: Surinam, Nirlanthis Chawpi Apya Yalap Wat'ankuna
* Aslla simikuna: Aliman simi, Italya simi, Puliska simi, Yithish simi, hukkunapas
## Wiñay kawsay
## Mama llaqtakuna

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

__YUYARINANNAQ__
P2P

**Masipura. Masintinpura llika**, **Masintinmanta-masintinman** icha **Peer-to-peer** (**P2P**) antañiqiy icha llikay ruwayqa rak'isqa ruwanachina wasimasika kaqmi, ruwanakuna utaq llamkanakuna masintinkunapura rak'iq. Masintinkunaqa kaqlla aswan kapuychasqa, kikin yupaychasqa llikapi partisipakuqkuna kanku. Paykunaqa huk masintinpura llika muqukunatam ruwanku, nispam ninku.

## Pukyukuna
BitTorrent

BitTorrent huk willanakuy ñawpaqllut'ana kan, huk masintinpura llika willañiqikuna rak'inapaq (P2P), kaymi ruwaqkunata yanapan willakuta chaymanta illari willañiqikunata Internet kaqninta huk mana chawpichasqa kaqpi rak'iyta.

Willañiqita apachinapaq utaq chaskinapaq, llamk'achiqkuna huk BitTorrent rantikuq llamk'achinku Internetwan t'inkisqa antañiqiqnkupi. BitTorrent rantikuq nisqaqa huk antañiqiq wakichim, BitTorrent ñawpaqllut'anata ruwaq. BitTorrent rantikuqkuna imaymana antañiqiq patapatakuna chaymanta llamk'aykuna llikachakuna kaqpaq kanku, chaymanta huk tukri rantikuq Rainberry, Inc kaqmanta lluqsichisqa. Riqsisqa rantikuqkunam kanku μTorrent, Xunlei Thunder, Kachay, qBittorrent, Vuze, Deluge, BitComet hinaspa Tixati. BitTorrent yupipaqkuna huk lista willañiqikuna qunku t'inkinapaq chaymanta rantikuqman masintin ruwaqkunata tariyta saqin, "muhukuna"hina riqsisqa, pikunachus willañiqikunata t'inkiyta atinku.

## Pukyukuna
John

*John Kennedy
*John Dalton
*John Cale
*John Lennon
*John Macleod
*John Tyler
*John Coltrane
*John Galliquio
*John Bardeen
*Elton John
*John McCain
*John Macdonald
*John Huston
*John Adams
*John Quincy Adams
*John Milton
*John Gorton
*John Major
*John Gilbert
*John Gielgud
*John Howard
*Albert John Lutuli
*John Wayne
*John Key
James

*James Cagney
*James Joyce
*James Watt
*James Cameron
*James Caan
*James Callaghan
*James Chadwick
*James Madison
*James Monroe
*James Rodríguez
*James Gandolfini
*James Polk
*LeBron James
*James Clerk Maxwell
*James Garner
*James Cook
*James Dean
*James Prescott Joule
*James Mason
*James Stewart
*James Baldwin
*James M. Buchanan
IShowSpeed

**Darren Watkins Jr.** sutiyuq runaqa, icha **IShowSpeed** (*  paqarisqa Cincinnati llaqtapi, Ohio suyupi - ) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtap *[[rap]]* takiqmi.

## Kaypipas qhaway
* Lil Nas X
* Kai Cenat
* KSI
* MrBeast
* The Sidemen

## Hawa t'inkikuna

* Uficial Qillqa
Windows 11

**Windows 11**qa Microsoftpa Windows NT llamk'aykuna llikachakunap qhipa hatun lluqsiyninmi, 5 ñiqin Chakra yapuy killapi 2021 watapi lluqsisqa. Chayqa huk yanqalla yapay ñawpaqninman, Windows 10 (2015) kaqman, chaymanta mayqin Windows 10 q'illaysapakunapaqpas kan mayqinkunachus musuq Windows 11 llikacha mañakuykunata hunt'anku.

## Wiñarichiy

## Kaqninkuna

### Ruwaq chawpin uya

## Niraqkuna
Ispañamanta qhapaq ayllu

**Ispañamanta qhapaq aylluqa** Purpunpa wasinpa huk k'allmanmi, Qhapaq apu Felipe VI sutiyuq umalliqmi.

Kunan qhapaq aylluqa VI kaq Qhapaq apu Felipe, Letizia reina, wawankuna (Leonor, Asturiasmanta ñustawan Isnpañamanta Infanta Sofía), Felipep tayta-maman, I kaq Qhapaq apu Juan Carloswan Qhapaq quya Sofía. Qhapaq apup ayllunqa Madrid llaqtapi Zarzuela Qhapaqwasipim tiyan, ichataq paykunap kamachiy wasinqa Madrid llaqtapi qhapaqwasim. Qhapaq apup ayllunpa masinkunaqa qhapaq kamachiywanmi sut'inchasqa, chaymantataqmi kaykuna: Ispañap qhapaqnin, qhapaqpa qusan, qhapaqpa tayta-maman, wawankuna, Ispaña kamachiypa siqina hap'iqninpas.

## Qhapaq ayllu sacha

## Pukyukuna
Tawantinsuyumanta qhapaq ayllu

**Tawantinsuyumanta qhapaq ayllu**, **Inkap qhapaq wasin**, icha **Qhapaq suyuy Ayllu**, Sapa Inka Wayna Qhapaq, Tupaq Yupanki ima ruwasqan. Ch’uyanchanapunim, *panaka* sutiqa ñawpaq inka kuaraka-qhapaq apukunapa ayllunkunamanmi churasqa karqa, *[[Sapa Inka|Hurin Qusqu]]* qhapaq pankamanta, Qhapaq *Ayllu* sutiñataqmi tinkun *[[Hanan Cusco|Hanan Qusqu]]* qhapaq pankawan, chaytam willakun Donato Amado mask'aykachaq. Chayraykum, qhapaq inkap aswan hatun rankinqa Qhapaq Inka Wayna Qhapaqpa Ayllunpa, paypa wasinmi qhipa kamachikuq karqa Ispañakuna atipanankama, chay pachapipas. Pisi watakuna qhipaman, ñawpaq kuti kastillamantakunawan kawsay-awqay ch'aqway qhipaman, atipasqa kaptin, Ispañap Pillu nisqap yupaychasqan karqan, Qusqullaqtapitaq waqaychasqa karqan, huk excepcional régimen jurídico nisqapi, representación simbólica nisqa kasqanrayku. Ichaqa, Piruw Ripuwlikamanta nisqa pachakunapiqa, kapuqninkuta usurpasqa, titulonku mana valeq, huk reformakuna ima muchurqanku, chaykunan pisiyachirqan kawpay nisqapi atiyninkuta, qolqe tarpuyninkutapas chinkachirqanku. Paypa mayorazgo icha medular ramapa mirayninkunataqa kunan pacha Qusqullaqtapi, ñawpaq inka qhapaq suyup uma llaqtanpi, Tawantinsuyu icha "Tawa suyup qhapaq suyun" sutichasqa.
Windows Copilot

**Windows Copilot** nisqaqa huk paqarichisqa KY Microsoft kaqwan ruwasqa Windows 11 kaqpi churanapaq.

## Tukuy imamanta qhawariy
23 ñiqin Qhulla puquy killapi 2023 watapi (HAM pachapi), Microsoft sapa wata ruwayninta "Microsoft Build" HAM umalliq wasipi chaymanta YouTube kaqpi lluqsichirqan, chaymanta Windows Copilot (tukri suti: Windows Copilot willasqa Windows 11 kaqpaq) lluqsichirqan. Windows Copilot AI kaqwan PC hamp'ara qhawanapampapi ruwaypurakuq, chaymanta KY llamk'aykuna llikachap mast'inankunata t'ikrayta atin, ruwachina wakichikuna, rimaykuna ima qillqa pisiyachiyninpi ruwayta yanapan. Huk ñawpaq rikuy niraqta Chakraqunakuy killamanta 2023 quyta musikachkanku.

## Imayna kanan
Yusuf Mehdi, Corporativo Vicepresidente chaymanta Microsoft kaqpa Consumer Business kaqmanta Marketing Chief Officer kaqmanhina, Windows Copilot kaqpa ruwayninkuna chaymanta llamk'anakuna kayhina kanku. KY atiyninta Windows 11 kaqman apamuy https://blogs.windows.com/windowsdeveloper/2023/05/23/ai-pa-atiyninta-windows-11-musuq-pachata-kichay- de-productividad-paq-rantiqkunapaq-hinallataq-ruraqkunapaq-windows-copilot-hinallataq-dev-wasi/

## Pukyukuna
Motorola

**Motorola, Inc.** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta achka kawsayllaqtachasqa karuwillanakuykuna llamk'aymi karqan, Schaumburg llaqtapi, Illinois suyupi. 1928 watapi **Galvin Manufacturing Corporation** sutiwan kamarisqa karqan, Paulwan Joseph Galvin wawqikunawan. Chay llamk'ayqa 1947 watapi Motorola sutiman tikrarqan. $4.3 thular qullqita chinkachisqanmanta&nbsp;waranqa hunumanta 2007 watamanta 2009 watakama, chay llamk'ayqa iskay sapanchasqa llaqta llamk'anakunamanmi rak'ikurqan, Motorola Mobilitywan Motorola Solutions, 4 ñiqin Kantaray killapi 2011 watapi. Chay musuqmanta tantanakuyqa Motorola Solutions kamachiypi Motorola, Inc., Motorola Mobility nisqap qhatiqninwan ruwasqa karqan.

## Pukyukuna
ByteDance

**ByteDance Ltd.** ñisqaqa (Chinusuyu simipi: 字节跳动; pinyinpi: *Zìjié Tiàodòng*) Chinusuyumanta internet allwiyakamap tantanakuyninmi, Pikkin llaqtapi umalliq wasiyuq, Kayman wat'akunapi kamasqa.

Zhang Yiming, Liang Rubo huk huñu hukkunawan 2012 watapi kamasqa, ByteDance kuyuq rikch'a-riqisichinakuy qutukawsay llikay qaranakuna chaymanta appkuna TikTok chaymanta Chunwapi-nisqa wak kikin Douyin. Kay kurau ruruchiqqa Toutiao willaykuna patapatata wiñarichiqpas. Hawk'aykuski killa 2021 watamanta, ByteDance 1.9 waranqa hunu sapa killa kawsaqlla ruwaqkunata llapa patapatankunapi qun.

## Rurukuna

### CapCut

### Douyin

### Lark

### TikTok

### Toutiao

### Xigua Video

### Nuverse

#### FBIpa mask'aykachaynin
2023 wata Pacha puquy killapi, *[[Forbes sutiyuq runa|Forbes]]* willarqan Hukllachasqa Amirika Mamallaqtap Paqtachay Llamk'aywasiwan, Mask'aykachay Kamachinakusqa Llamk'aywasiwanpas ByteDance nisqamanta mask'aykachayta kicharisqankuta, willaykamayuqkunata qhawasqanmanta. Hatun ruruchip llapanpa yuyay quqnin riqsikurqa ByteDance llamk'aqkuna mana allintachu *[[BuzzFeed Willakuykuna|BuzzFeed News]]* kaqpi chaymanta *Financial Times* kaqpi willaykamayuqkunap ruwaq willakukunaman yaykusqankuta, chaymanta hatun ruruchiqa nirqa huk ukhu mask'aykachayta qallarisqanmanta kay mana allin yaykuymanta chaymanta kamachiqkuna mask'aykachaykunawan yanapanakunanta.

## Pukyukuna
Meizu

**Meizu Technology Co., Ltd.** (Chunwa simipi: 魅族科技有限公司) nisqaqa Chunwamanta suksuq illarikuna makikamaqninmi, Zhuhai llaqtapi, Guangdong llaqtapi. 2003 watapi Jack Wong sutiyuq runap kamasqan Meizu nisqaqa MP3 pukllaqkunata ruwaqhinam qallarirqan, qhipamantaq MP4 pukllaqkunata ruwaspa. 2008 watapi Meizuqa karurimanakunamanmi yuyayninta astarqan. Meizu nisqaqa 11 kaq hatun karurimana makikamaqmi, 2015 watapi 20 hunumanta aswan hukkaykunata rantirqan. 2015 wata Pawqar waray killapi Alibaba 590 waranqa hunu thularkunata Meizupi churarqan, mana willasqa pisi qullqiyuqta rantispa.

2022 wata Hawk'aykuski killapi Geely kuraq ruruchipi aswan achka qullqita rantirqan.

## Pukyukuna
OnePlus

**OnePlus Tecnología (Shenzhen) Co., Ltd.**(Chunwa simipi: 一加科技; pinyin: *Yījiā Kējì*), **OnePlus**hina llamk'achiq, huk pirimiyum (premium) Chunwamanta suksuq illarikuna makikamaqmi, Shenzhen llaqta, Guangdongpi umalliq wasiyuq. Oppop huk ura-tantanakuyninmi.

## Pukyukuna
Realme

**Realme** (**realme**hinata istilisasqa) nisqaqa huk Chunwamanta suksuq illarikuna makikamaqninmi, Shenzhen llaqta, Guangdong suyupi. Li Bingzhong (sky Li sutiwan riqsisqa) sutiyuq runap kamasqanmi karqan, 4 ñiqin qhulla puquy killapi 2018 watapi, ñawpaq Oppo nisqap umalliqninmi karqan. Qallariypiqa Oppo nisqap huk huch'uy irparinhina qallarispa, Realmeqa qhipamanmi kikinpa irparinhina llamk'arqan. Chaymanta Realme aswan utqaylla wiñaq 5G karurimana irpariman tukurqan Q3 2021 watapi.
Google Cloud Platform

**Google Cloud Platform** (**GCP**), Google kaqwan qusqa, huk q'ipi phuyu antañiqiy yanapakuykunamanta kanku chaymanta kikin ura-pawa kaqpi purin mayqinchus Google ukhupi llamk'achkan tukukuy ruwaq rurunkunapaq, kayhina Google Mask'ay, Gmail, Google Drive, chaymanta YouTube. Huk huñu kamachiy yanapakuykunawan kuska, huk rak’itupusqa sinrucha phuyu qaranakunata qun chaymanta antañiqiy, willaku hallch'ana, willaku t'aqwiy chaymanta makirina yachay. Qillqayukunaykipaqqa mannup'anqaku utaq qullqihallch'ay wasipi yupanamanta willakuymi kanan.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Microsoft Build

**Microsoft Build** (sapa kuti **//build/**hina istilisasqa) huk wata hatun hunt'a huñunakuy ruway Microsoft kaqwan ruwasqa, llamp'ukaq k'illikachaqkuna chaymanta web wiñarichiqkuna Windows, Microsoft Azure chaymanta wak Microsoft allwiykamakuna llamk'achispa. Ñawpaqta 2011 watapi ruwasqa, Microsoftpa ñawpaq ruwaq ruwayninkunapaq qhatiqninhina llamkan, Puruhisiwnal Paqarichiqkuna Huñunakuy (huk mana sapa kuti ruway mayqinchus Windows llamk'achiy llikachapaq software wiñarichiyta qhatarqa) chaymanta MIX (mayqinchus web wiñarichiyta Microsoft allwiyakamapi chawpichasqata qhatarqa Silverlighthina chaymanta ASP.netpi). Chay huñunakuyman hamuqkunapa chaninmi karqa (US)$2,195 2016 watapi, 2015 watapi 2.095 thularmanta. Chayqa utqayllam rantikurqa, huk minutullapim 2016 watapi qillqayukuykuna wasi kicharikusqanmanta.

## Pukyukuna
Eduardo

*Eduardo Rodríguez Veltzé
*Eduardo Kingman
*Eduardo Abaroa
*Eduardo Serrano
*Eduardo Malásquez
*Eduardo San Román
*Eduardo Dibós
*Eduardo Fernández
*Eduardo Picher
*Eduardo de Habich
*Eduardo Astengo
*Eduardo Pondal
*Luis Eduardo Aute
*Eduardo Sívori
*Eduardo Dibós Dammert
*Eduardo Galeano
Alfredo

*Alfredo Ovando Candía
*Alfredo Quesada
*Alfredo Di Stéfano
*Alfredo Palacio
*Alfredo Deza
*Alfredo Novoa
*Alfredo Cristiani
*Alfredo Gutiérrez
*Alfredo Stroessner
*Alfredo Salazar
*Alfredo Zitarrosa
*José Alfredo Jiménez
*Alfredo Sirkis
*Alfredo Pérez Rubalcaba
*Alfredo Alcón
*Alfredo Bryce Echenique
Alberto

*Alberto Vázquez
*Alberto Natusch Busch
*Alberto Rodríguez
*Alberto Fujimori
*Alberto Quintanilla del Mar
*Alberto Anrango
*Alberto Lleras
*Carlos Alberto
*Alberto Denegri
*Alberto Hidalgo
*Alberto Anchart
*Alberto Cortez
*Alberto Gilardino
*Alberto Gallardo
*Luis Alberto Spinetta
*Alberto Escobar
*Alberto Colunga
*Alberto Andrade
*Alberto Quintero
*Luis Alberto Monge
*Alberto Terry
*Alberto Juantorena
*Alberto Guillén
*Alberto Spencer
*Luis Alberto Lacalle
*José Alberto
*Alberto Ulloa
*Alberto Olmedo
*Alberto Barton
*Alberto Pizango
*Alberto García Aspe
*Alberto Moreno
Fernando

*Fernando Belaúnde Terry
*Fernando Rey
*Fernando Schwalb
*Fernando Luján
*Fernando Casanova
*Fernando Morena
*Fernando Martín
*Fernando Llorente
*Fernando Hierro
*Luis Fernando Orozco
*Fernando Zavala
*Fernando Torres
*Fernando Soler
*Fernando Poe Jr.
*Fernando Farrés
*Fernando Cavenaghi
*Fernando Redondo
*Fernando Lugo
*Fernando Huanacuni
*Fernando Henrique Cardoso
*Fernando Cuéllar
*Fernando Botero
*Fernando de Lucia
*Fernando Vargas
*Fernando Calmell del Solar
*Fernando de Abascal
Añaw awqaq llamp'ukaq

**Añaw awqaq llamp'ukaq** icha **antiwirus**, **watupayapukaq-awqaq** nisqapas, huk antañiqiq wakichim, mana allin llamp'ukaq hark'anapaq, tarinapaq, watupayapukaqta hurqunapaqpis.

Añaw awqaq llamp'ukaq nisqaqa qallariypiqa antañiqiq añawkunata riqsinapaq, hurqunapaqmi rurasqa karqan, chayraykum chay sutiwan sutichasqa karqan. Ichaqa huk malwarekuna yapakusqanwanmi añaw awqaq llamp'ukaqkuna antañiqiqpi huk manchachiykunamanta hark’ayta qallarirqan. Wakin rurukuna mana allin URLkunamanta, spam kaqmanta, phishing kaqmanta hark'ayniyuqtaq.

## Pukyukuna
Pedro

*Pedro Paulet
*Pedro Infante
*Pedro González
*Pedro Gallese
*Pedro Castillo
*Pedro Pablo Kuczynski
*Pedro Ruiz
*Pedro Pablo León
*Pedro de Betancur
*Pedro Rosselló
*Pedro Portillo
*Pedro Blanco Soto
Ernesto

*Ernesto Alonso
*Ernesto Cardenal
*Ernesto de la Cárcova
*Ernesto Corripio
*Ernesto García Calderón
*Ernesto Guevara
*Ernesto Labarthe
*Ernesto Teodoro Moneta
*Ernesto Pérez
*Ernesto Ráez
*Ernesto Sabato
*Ernesto Samper
*Ernesto Zedillo
Marcelo

*Marcelo de Alvear
*Marcelo Gallardo
*Marcelo Quiroga
*Marcelo Trobbiani
*Marcelo Vieira
*Pietro Mascagni
Carlos

*Carlos Mesa
*Carlos Cáceda
*Carlos Zambrano
*Roberto Carlos
*Carlos Valderrama
*Carlos Monzón
*Carlos Vives
*Carlos Mata
*Carlos Lobatón
*Carlos Balá
*Carlos Blanco Galindo
*Carlos Alberto
*Carlos Galván
*Carlos Gamarra
*Carlos Menem
*Carlos Bianchi
*Carlos Bilardo
*Carlos Reutemann
Óscar

*Óscar Romero
*Óscar Catacora
*Óscar Arizaga
*Óscar Córdoba
*Óscar Quiñones
*Óscar Valdés
*Óscar González-Quevedo
Manuel

*José Manuel Pando
*Manuel Prado Ugarteche
*Manuel Isidoro Belzu
*Manuel González Prada
*Juan Manuel Ugarte Eléspuru
*Manuel Alejandro
*Manuel Neuer
*Manuel Dammert
*José Manuel Moreno
*Joan Manuel Serrat
*Manuel Quezón
*Manuel Belgrano
*Juan Manuel Fangio
*Manuel Candamo
*Juan Manuel Vargas
*Manuel Cisneros
*Víctor Manuel
*Manuel Donayre
*Manuel García
*Manuel Salazar
*Manuel Villavicencio
*Manuel Ulloa
*Manuel Zelaya
*Manuel Avila
*Manuel Merino
*Juan Manuel Santos
*Gerardo Manuel
*Manuel Yrigoyen Diez Canseco
*Manuel Antônio de Almeida
*Manuel Sanclemente
*Manuel Curros
*Manuel Murillo
*Manuel Esquivel
*Manuel Amador
*Manuel Azaña
*Manuel Menéndez
*Manuel Posada
*Manuel Mijares
*Juan Manuel de Rosas
Gabriel

*Gabriel Ochoa
*Dante Gabriel Rossetti
*Gabriel García Márquez
*Peter Gabriel
*Juan Gabriel
*Gabriel Milito
*Gabriel Batistuta
Walter

*Walter Ormeño
*Walter Peñaloza
*Walter Mondale
*Frank-Walter Steinmeier
*Walter Bahr
*Walter Scheel
*Walter Hallstein
*Walter Momper
*Walter Gropius
*Fritz Walter
*Walter Centeno
Alfonso

*Alfonso de Silva Santisteban
*Alfonso Grados
*Alfonso Barrantes Lingán
*Alfonso López Trujillo
*Alfonso Ugarte
*Alfonso Tealdo
*Alfonso López Michelsen
Malware

**Awcha wakichi, Phiru wakichi, Watupayapu wakichi** icha **Malware** (huk portmanteau ***mana allin software*** kaqpaq) nisqaqa mayqin softwarepas yuyaywan ruwasqa huk antañiqiq, qaraq, rantikuq, utaq antañiqiq llikapi sasachakuykunata ruwananpaq, sapalla willayta lluqsichinanpaq, mana kamachisqa willata icha llikachakunaman yaykuyta tarinanpaq, willaman yaykuyta hark'ananpaq utaq mayqin mana yachaspa ruwaqpa antañiqiq waqaychasqa kayninta chaymanta sapalla willayninta h'arkan. Yachaysapa runakunaqa mana allin software nisqakunata huk icha aswan huch'uy layakunapi t'aqayta munanku (kayhina, antañiqiq añaw, kurukuna, Turuyamanta kawallukuna, ransomware, spyware, adware, rouge software, wiper, keyloggerskuna ima).

### Awcha wakichi

## Yanapaqkuna
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers** (nihun simipi:阪神タイガース) nisqaqa Nihun mama llaqtapi huk profesional beisbol pukllaqmi . Chawpi Liga nisqamanmi kapun . Wasi pampaqa Koshien Stadium , Nishinomiya llaqtapi , Hyogo suyupi .
Pisichasqa sutiqa " Hanshin " sutiyuq, sutinchasqataq " Tigres ". Wakin kutiqa " tigre " icha " tigre maqanakuq " nispam sutichanku . Nihun mama llaqtapi 12 kaq profesional beisbol equipokunamanta , Yomiuri Giants nisqamanta iskay ñiqin aswan unay historiayuqmi, 1936 watapi profesional beisbol liga qallariq equipokunamanta hukninmi . 1960 watakamaqa Osaka Tigres sutiyuqmi karqan, awqanakuy pachapi huk pachallachu.
Chay llamk'aq empresaqa Hanshin Tigers Co., Ltd. Tayta-mama llamk'ayninqa Hanshin Electric Railway ( Hankyu Hanshin Holdings nisqap huk llamk'ayninmi ) .

Pichqa liga atipay (5 kaqpi rankikusqan yupaypi atipaykunapi), huk kutilla Japón suyupi ( 12 equipokunamanta aswan pisi kaqpaq empatado ), chaymanta 1987 watamanta 2001 watakama , tutayaq pacha 15 pachakunamanta 10 kutita urayman chinkay.As Rikurqanim, liga kamasqa kasqanmanta pacha (1950), llapan atipaq pachakmanta iskay kaq ligapi, hinaspapas hatunchakuchkanmi achka pachakunapi takyasqa kallpanwan maykunapim A claseman yaykururqa. 
## Hawa t'inki

* [nisqa web nisqa](https://m.hanshintigers.jp/　Oficial)
Shampu

**Shampu** icha **iwila** nisqaqa chukchata qhawanapaqmi, aswantaqa llañu yakuhinam, chukchata pichanapaq. Aswan pisita, shampuqa sinchi tika rikch'ayninpi tarikun. Shampuwanqa maqchisqa chukchamanmi churanku, chay hampitaqa uma qaramanmi masajanku, chaymantataq mayllanku. Wakin llamk'aqkuna huk shampu ruwayta qatinkuman chukcha allichaqwan.
Neofetch

**Neofetch** nisqaqa llikacha willapaq ruwallam, Bash shell scripting wakichi simipi qillqasqa. Paña waqtapiqa sapa kutim rak'inakuypa riqsinapaq rikch'an kachkan, ASCII kapchiy nisqapi ruwasqa. Mana huk llikacha qhawapayaqhinachu, yanapakuyqa huk mana kuyukuq qhawayta antañiqiqp sapsi hardware chaymanta software ruwanakuna chaymanta layakunayuqlla rikuchin, sapsilla llamk'achiy llikacha, qurpachaq (host) (chayqa makirinap allwiya sutin), uptime, mayt'u kamachiqkuna, shell, qhawanapampa kamachiy, hamp'ara muyuriq, t'uqu kamachiq, rikch'ayninkuna chaymanta riqsinapaq yupikuna, antañiqiq terminal, CPU, GPU, RAM. Neofetch terminal kaqpi rikch'akunata qhawayta atintaq *[[w3m]] -img* kaqwan ASCII risqinapaq rikch'a kapchiy kaqpa rantinpi. Neofetch mana musuqchasqachu, mana llamk'achisqahina rikukun yaqa 9 ñiqin Qhapaq raymi killa 2021 watapi.

## Rikuchina qhawanapampa h'ap'ikuna

Rikcha:Arch_Linux_Base_Neofetch_output.png|Neofetch Arch Linuxta rikuchichkan
Rikcha:SteamOS_3.0_neofetch_screenshot.png|Neofetch SteamOSta Steam Deckpi rikuchichkan
Rikcha:VirtualBox_Test_15_05_2022_22_36_56.png|Neofetch, htop ima Devuanta rikuchichkanku
Rikcha:Debian10x_Gnome.png|Neofetch Debian Busterta rikuchichkan


## Pukyukuna
Daemon (antañiqiy)

Achka ruwanayuq antañiqiq llamk'achiy llikachapi, **daemon** nisqaqa huk antañiqiq wakichi, kaymi ukhu thatkichiyhina puriq, manam huk t'inkiq ruwaqpa chiqan kamachiyninpichu. Ñawpaqmanta pacha, huk daemonpa ruwana sutikuna *d* qillqawan tukukun, chay ruwayqa chiqamanta daemon kasqanmanta sut'inchanapaq, chaymanta huk daemonwan huk sapsi antañiqiq wakichiwan chiqanchaypaq. Kayhinaqa, *[[syslogd]]<nowiki/>q*a huk daemonmi, llamk'ana qillqana ruwayta ruwaq, chaymanta *[[sshd]]*qa huk daemonmi, chaymi yaykuq SSH t'inkiykuna yanapan.

## Pukyukuna
Secure Shell

**SSH** (Qhichwa simipi: Waqaychakuq qata) nisqaqa huk ukhulli qillqasqa llika ñawpaqllut'anam, mana waqaychasqa llikapi llika qaranakunata allinta llamk'achinapaq. Aswan riqsisqa llamk'ayninkunaqa karumanta yaykuy chaymanta kamachi siq'i ruwaymi.

SSH ruwachina wakichikuna huk rantikuq–qaraq wasimusika kaqpi sayasqa kanku, huk SSH rantikuq kutita huk SSH qaraqwan t'inkispa. SSH huk qata ñawpaqllut'ana q'ipihina llamkan kimsa hatun qatiy kamayniyuq nipayanakunayuq: *apaykachana qata* qaraq chiqaqchayta, pakasqa kayta chaymanta hunt'asqa kayta qun; *ruwaq chiqaqchay* ñawpaqllut'anaruwaqta qaraqman chiqaqchan; chaymanta *t'inkinakuy ñawpaqllut'anaqa* ukhullisqa suqhuta achka sullwachasqa willay ñankunaman multiplexa.

SSH Unixhina llamk'achiy llikachakunapi ruwasqa karqa, Telnet kaqpaq chaymanta mana waqaychasqa karu Unix shell ñawpaqllut'anakunapaq rantinpihina, ahinataq Berkeley Karu Shell (rsh) chaymanta tinkuq rlogin chaymanta rexec ñawpaqllut'anakuna, llapanku mana waqaychasqa, llañu qillqa kachay chiqaqchay tuwkinkuna llamk'achinku.

SSHqa 1995 watapi Phinsuyumanta Tatu Ylönen sutiyuq antañiqiq hamut'aqpa ruwasqanmi karqan. Qhipa wiñarichiy ñawpaqllut'ana q'ipi kaqmanta achka ruwaq huñukunapi puririrqa, achka niraqkuna ruwaymanta ruwaspa. Kay ñawpaqllut'ana k'apakchay iskay hatun layakunata t'aqakun, SSH-1 chaymanta SSH-2 sutichasqa. Aswan riqsisqa llamk'achisqa llamk'ana pilaqa OpenSSH, 1999 watapi OpenBSD paqarichiqkunap kichasqa qullqisapa llamk'ayninhina lluqsichisqa. Ruwaykunaqa tukuy laya llamk'achiy llikachakuna sapsi llamk'achinapaq rakisqa kanku, chaymanta churasqa llikachakunawan ima.

## Wasimusika

## Pukyukuna
HDMI

**HDMI** (hanaq-imañiy achka chawpinniyuq chawpin uya) nisqaqa huk kapuqniyuq uyari/kuyuq rikch'a chawpin uyam, mana ñit'isqa kuyuq rikch'a willakuta, ñit'isqa icha mana ñit'isqa rak'isqa uyari willakuta HDMI-wan tinkuq pukyuta apaykachanamanta, ahinataq rikuchiq kamachiqmanta, huk tinkuq antañiqiaaq qhawayaqman, kuyuq rikch'a rikch’a lliplliq, ruk'asqa karurikuna, utaq ruk'asqa uyaripaq q'illaysapa. HDMI nisqaqa huk rak'isqa rantinpi kuyuq rikch'a kikinpuray kamachiykunapaq.

## Pukyukuna
Arduino

**Arduino** nisqaqa huk kicha pukyu hardware, software imamanta tantanakuymi, yuyay wakichiymi, ruwaq ayllupas, huk-marulla t'una kamayaqkunata, t'unakamayaq kitkunatapas ruk'asqa q'illaysapakuna ruranapaq ch'antan, makikamanpas. Hardware rurunkuna CC BY-SA lisinsiyayuq kanku, softwaretaq GNU Lesser General Public License (LGPL) utaq GNU General Public License (GPL) lisinsiyayuq, Arduino marukuna makikamayta chaymanta software rak'iyta saqispa piwanpas. Arduino marukuna qhatuypaq web k'iti tukri kaqmanta utaq kamachisqa rak'iqkuna kaqnintakama tarikunku.

## Pukyukuna
Fabrizio Lora

**Fabrizio Lora Saavedra** sutiyuq runaqa (* 2005 paqarisqa Limaq llaqtapi -  )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

### Piluta hayt'aq

## Willay pukyukuna



## Kaypipas qhaway

* Jhilmar Lora
LibreWolf

**LibreWolf**qa huk web wamp'uq, Firefoxmanta huk fork sapachanapi, waqaychakunapi ima aswan chawpichakun.

## Wiñarichiy
LibreWolfqa qallariypiqa Linux llamk'anapaqmi lluqsirqan 7 ñiqin Ayamarq'a killa 2020 watapi Windows kaqpaq huk ayllumanta waqaychasqa laya huk wata qhipaman lluqsinman huk macOS yaykuna musikasqa kaqwan. Chantapas huk apaykachana AppImage kaqninta utaq Microsoft Store chaymanta Windows Package Manager kaqnintakama churayta atikun.

## Imayna kanankuna
Sapanchana wamp'uq kasqanrayku, LibreWolf mana karutupuna kaqwanchu kachkan chaymanta uBlock Origin ñawpaqmanta churasqa kachkan. Pockethina wakin ruwanakunapas mana llamk'achisqachu.

## Lisinsiya
Wamp'uqqa Mozilla Public License 2.0 lisinsiyawan kachkan chaymanta web k'ititaqqa GNU AGPL 3.0 lisinsiyawan kachkan.

## Pukyukuna
Parariqma

Hamut'aypi, hamawt'aypipas, **parariqma** icha **rikuchinawaqta** nisqaqa huk sapaq huñusqa hamut'anakuna icha yuyaypa awasqanmi, chaypiqa ñasakuna, k'uskiykuy allwiyakuna, pustulathukuna, ñancharikunam imakunam huk pampaman ñachuq yanapakuykunata ruwanku. *Parariqma rimaqa* Ilinika simimantam, "awasqap rikch'aynin" niyta munan, chayman rikchakuq rikurimuykunata qhawachinapaqmi.
Kikuyu runa

**Kikuyu** (icha *Agĩkũyũ/Gĩkũyũ*) nisqaqa huk Pantu ayllum, Chawpi Kinya mama llaqtayuq. 2019 watapi 8.148.668 runayuq, 17,13% Kinya mama llaqtapi, Kinya mama llaqtapi aswan hatun ayllu runakunam.

## Pukyukuna
Konqueror

**Konqueror**qa huk qhispi, kicha-pukyu ima web wamp'uq chaymanta willañiqi kamachiq, web yaykuy, willañiqi-qhawaq ruwayta willañiqi llikachakunapaq qun ima (ahinataq chayllapi willañiqikuna, karumanta FTP qaraqpi willañiqikuna, phururu rikch'api willañiqikuna ima). KDE Software Compilationpa huk ukhun rak'inmi. Munaq runakunap ruwasqan, Konqueror aswan Unixhina llamk'achiy llikachakunapi puriyta atin. KDE aylluqa Konquerorta GNU GPL-2.0-utaq-qhipaman lisinsiyata qun, rak'in ima.

"Konqueror" sutiqa huk mitmay parariqma nisqatam anqayllichan, iskay ñawpaq atipanakuqkunaman riqsichinapaq, kay wamp'uqpa ñawpaq lluqsiynin pachapi: "ñawpaqtaqa hamun Navigator (Wamp'uq), chaymanta Explorer (Kamanipuriq), chaymanta Konqueror (Atipaq)". Hinallataqmi KDE sutichay kamachiyta qatin: aswan KDE wakichikunap sutinkunaqa K qillqawanmi qallarikun.

## Web wamp'uq

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Sailfish OS

**Sailfish OS** nisqaqa Linuxpi tiksichasqa llamk'achiy llikacham, mana qullqipaq llamp'ukaqpi sayasqa, chaymanta kicha-pukyu yuyay wakichiykuna Merhina chaymanta wichq'asqa pukyuta UI nisqatawanpas. Kay yuyay wakichiytaqa Phinsuyumanta Jolla tantanakuypa wiñarichichkan.

## Softwaremanta (llamp'ukaq) qhaway
KDE

**KDE** nisqaqa huk kawsayllaqtapura kacha llamp'ukaq ayllu markam, yanqalla, kicha-pukyu llamp'ukaqta wiñarichiq. Chawpi wiñarichiy hubhina, yanapakuykunata chaymanta yanapakuykunata qun chaymanta kayhina software kaqpi yanapanakuy llamk'ayta saqin. Ancha riqsisqa rurukuna Plasma Desktop (achka Linux rak'iykunapi ñawpaqmanta ruwasqa hamp'ara muyuriq), KDE Frameworks, chaymanta huk lliw chimpa-patapata ruwachinakuna Amarok, digiKam chaymanta Kritahina Unix, Unixhina llamk'achiy llikachakunapi ima purinapaq ch'antasqa, Microsoft Windows, Android ima.

## Qallarkuna

KDE nisqaqa 1996 watapi Matthias Ettrich sutiyuq runap kamasqanmi karqan, payqa Tübingen Yachay Sunturpi yachakuqmi karqan.

### Software kacharisqakuna

## Pukyukuna
Ruk'asqa willaku

**Ruk'asqa willaku**, willakuy ñasapi, willakuy llikachakunapipas, willam huk sapaqchasqa unanchakunahina rikuchisqa, sapankanku wakin siq'i llumpamanta huk tukukuq yupalla chanikunamanta hap'iyta atin, ahinataq chaski qillqakuna icha yupakuna.

Huk rikch'anachiyqa qillqa qillqa willakuqmi, alphayupa sanampakunap llikanmanta ruwasqa. Kunan pacha willay llikachakunapi ruk'asqa willakup aswan riqsisqa rikch'ayninqa *[[Iskayniyuq willakuy|iskayniyuq willakum]]*, iskayniyuq yupakuna (bits) nisqakunap llikanwanmi rikuchisqa, sapankan iskay chanimanta hukninmi kanman, 0 icha 1.
HSBC

**HSBC** icha **HSBC Holdings plc** ñisqaqa Piritañamanta tiqisimuyuntinpi qullqiwasi, qullqimanta yanaykuna qutum, Lunrun, Inlispampa suyupi umalliq wasiyuq, sapalla wiñay kawsasqa chaymanta qhatuy t'inkiykunayuq Kuntu Apya Yalapi chaymanta ancha achka kawsayllaqtachasqa chakiyuq. Iwrupapi aswan hatun qullqiwasim tukuy p'itiwan, BNP Paribasmanta ñawpaqpi, 2021 watapi Qhapay raymi killakama $2.953 hunu thularkunawan. 2021 watapi, HSBC $10.8 hunu thular qullqita p'itukunapi arariway urapi (AUC) hinallataq $4.9 hunu thular qullqita p'itupi kamachiy urapi (AUA). 

## Pukyukuna
Moodle

**Moodle** nisqaqa yanqalla, kicha-pukyu ima yachaqay kamachiy llikacham, PHP nisqapi qillqasqa, GNU General Public License lisinsiyawan rak'isqa. Moodle llamk'achkan chaqrusqa yachaqaypaq, karumanta yachaqaypaq, t'ikrarqusqa yachaywasi chaymanta wak internetpi yachay yuyay wakichiykunapaq yachaywasikunapi, yachay sunturkunapi, llamk'anawasikunapi chaymanta wak sikturkunapi.

Moodle llamk'achkan sapa sapanchasqa web k'itikuna ruwanapaq internetpi yachaypurinakunawan, ayllu markamanta-pukyusqa pluginkuna kamayta saqin ima.

## Sapsi sut'inchana

Moodle qallariyninpi Martin Dougiamas wiñarichisqa karqan yachachiqkunata yanapanapaq tarinayuq internetpi yachaypurinakunata kamanankupaq chaymanta ruwaypurapi chawpichanankupaq chaymanta winanap yanapanakuy wallpaynin. Moodlep ñawpaq kaqninqa 20 p'unchawpi kacharisqa, hinallataqmi wiñay wiñayllapuni wiñarichichkan.

## Pukyukuna
PHP

**PHP** nisqaqa sapsi-munanayachi scripting simim, web wiñarichiyman churasqa. Qallariyninpiqa Thanis-Kanatamanta Rasmus Lerdorf sutiyuq wakichiqpa kamasqanmi karqan 1993 watapi, 1995 watapitaq lluqsirqan. PHP willaparquna tarpuyqa kunan PHP Qutumanta ruwasqa. PHP qallariyninpiqa ***Personal Home Page*** (*Sapallap Wasi P'anqap)* pisichasqanmi karqan, ichataq kunanqa **''PHP: Hypertext Preprocessor** (Hanaqqillqa Ñawpaqmantaraq thatkichiypa)'' kuti kutikun qallariyninpaqmi sayan.


Rikcha:Rasmus_Lerdorf_cropped.jpg|Rasmus Lerdorf, PHP kamaq
Rikcha:Andi_Gutmans_1.jpg|Andi Gutmans, Zend Engine kamaq
Rikcha:Zeev_Suraski_2005_cropped.jpg|Zeev Suraski, Zend Engine kamaq


## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

### Kachariy wiñaykawsay

## Pukyukuna
Kicha-pukyu llamp'ukaq

**Kicha-pukyu [[Llamp'u kaq|llamp'ukaq]]** icha **kicha-pukyu software** (Inlis simipi: open-source llamp'ukaq (OSS), Kastilla simipi: software de código abierto) nisqaqa antañiqiq llamp'ukaq, lisinsiyawan lluqsisqa, maypichus copyright h'ipiqqa llamk'achinapaq, yachaqaypaq, waktaqyachinapaq chaymanta llamp'ukaqta, pukyuta qillqatapas pimanpas, imapaqpas rak'inapaq chayaqikunata qun. Kicha-pukyu llamp'ukaqqa llamk'achisqa, llapa runap yanapanakuyninpi wiñarichisqa kanman. 

Kicha-pukyu llamp'ukaqqa huk aswan riqsisqa kicha yanapanakuymanta rikuchinam, niyta munan mayqin atiq ruwaqpas internetpi wiñarichiypi yanapakuyta atin, atikuq yanapakuqkunap yupanta mana tukukuyniyuqta ruwan. Khiputuyru qhaway atiyqa llamp'ukaqpi llapa runap iñiyninta yanapan.

## Pukyukuna
Stardock

**Stardock Corporation** nisqaqa 1991 watapi kamasqa llamp'ukaq ruruchim, 1993 watapi **Stardock Systems** yaykuchisqa. Stardock qallariyninpi OS/2 patapatapaq ruwasqa karqan, ichataq Microsoft Windowsman t'ikrakunanpaq hikutasqa karqan OS/2 software qhatu urmasqanrayku 1997 watamanta 1998 watakama. Kay ruruchiqa aswan riqsisqa antañiqiq wakichikunaraykum, chaykunam huk ruwaqta huk t'iktuta ruwaq chawpin uyata waktaqyachiyta icha mast'ariyta atin chaymanta sapallap antañiqiq pukllakunata, aswanta imaymanay pukllakuna ahinataq *[[Civilizaciones Galácticas nisqakuna|Galactic Civilizations]]* sinrucha, *[[Inti Imperiomanta Huchakuna: Rebelión|Sins of a Solar Empire: Rebellion]]*, **, Ashes of the Singularity ima.

## Pukyukuna
GNOME

**GNOME**qa qallariyninpiqa *[[GNU]] Network Object Model Environment* nisqap k'utu rimanmi karqa, Linuxpaq utaq wak Unixhina llamk'achiy llikachakunapaqpas yanqalla, kicha-pukyu ima hamp'ara muyuriqmi.

## Hawa t'inkikuna

* GNOME tukri webp'anqa

### Kachariy wiñaykawsay

## Pukyukuna
Chawpi llamp'ukaq

**Chawpi llamp'ukaq**, **chawpikaq** icha **chawpi software** (Inlis simipi: middleware**)** nisqaqa huk antañiqiq software laya kaqmi, software ruwachinakunaman qaranakunata qun, llamk'achiy llikachamanta kaqkunamanta aswan. Chaytaqa "llamp'ukaq llut'ana" nispam nisunman.

## Pukyukuna
Red Hat

**Red Hat, Inc.** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtamanta llamp'ukaq ruruchim, kicha-pukyu llamp'ukaq rurukunatam ruruchiykunaman qun, IBM nisqap huk ura-tantankuyninmi. 1993 watapi kamasqa, Red Hat nisqaqa Raleigh, Chinchay Carolina suyupi, umalliqwasiyuqmi, tukuy tikismuyuntinpi wak llamk'aywasikunayuq.

Red Hatqa Red Hat Enterprise Linux ruruchiy llamk'achiy llikachanwan aswan t'inkisqa kan. Red Hat Red Hat Virtualization (RHV) nisqatapas qusunki chaytaqa kicha-pukyu ruruchiy chawpi-llamp'ukaq icha chawpikaq ranqhaq JBoss rantisqarayku, huk ruruchiy sirmachiy ruru. Red Hat hallch'ana, llamk'achiy llikacha patapatakuna, chawpi llamp'ukaqkuna, ruwachinakuna, kamachiy rurukuna chaymanta yanapakuy, yachapakuy, kunaykuchikuy qaranakuna ima qun.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa
Ruwaqi

**Ruwaqi** icha **paqarichiq** (Kastilla simipi: autor) nisqaqa huk mayt'u, qillqasqa, aranway icha huk qillqasqa llamk'anap qillqaqninmi. "Ruwaqi" simimanta aswan hatun sut'inchayninqa ninmi:

"Ruwaqi*qa 'imatapas paqarichiq icha kawsayta quq runam', ruwaqi kayninmi kamasqamanta llamk'ayta kamachin*'"

## Pukyukuna
Huawei AppGallery

**Huawei AppGallery** (qhawanapampapi **AppGallery** pisichasqa) huk mayt'u kamachiq, ruwachinakuna ruk'asqa rak'iy patapata ima, utaq qhatuypampa 'ruwachina qhatu', Huawei Technologies Co., Ltd. kaqwan wiñarichisqa Google-wiñarichisqa kicha-pukyu Android llamk'achiy llikachapaq, Huaweipa HarmonyOSpaq chaymanta Microsoftpa Windows 11paq. AppGalleryqa 420 hunu kawsaq ruwaqwan llamk'achisqanmi chay 700 hunu Huawei q'illaysapakunapi.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
PipeWire

**PipeWire** nisqaqa Linuxpi uyari, kuyuq rikch'a qatipanaykuna, sinchikaqkuna llamk'achinapaq qaraqmi. Wim Taymans sutiyuq runap kamasqanmi karqan, Red Hatpi. Achka-chawpinniyuq ñanta chaymanta pipeline thatkichiyta llamk'achin.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
NixOS

NixOS nisqaqa huk Linux rak'iymi, Nix mayt'u kamachiqpa patanpi ruwachasqa. Mast'arakuq illawachiyninqa iñichikuq llikacha patawasachiykunata chay achka takyasqa kaymanta, chhikanmanta ima tukri kanalninkunatapi saqin. NixOS DevOpspaq, mast'arichiy ruwanakunapaq ima ruwasqa ruwallakunayuq.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Wiñaykawsay qillqa
2003 watapi, Eelco Dolstra NixOS yachay mask'aykachay yuyay wakichiyhinam qallarirqan. 2015 watapi, Stichting NixOS kamasqa karqan NixOShina yuyay wakichiykunata yanapayta munaspa, chaykuna ch'uyalla llamk'achikuq mast'arichiy wallpamata ruwanku.

### Niraqkuna

## Imayna kanankuna

### Mast'arakuq illawachiy wallpama

```nix
{
  boot.loader.grub.device = "/dev/sda";
  fileSystems."/".device = "/dev/sda1";
  services.sshd.enable = true;
}
```


## Pukyukuna
Hallch'ana

**Hallch'ana**qa kaykunatam qhawarinman:

## Allwiya kamay

* Phuyu hallch'ana
* Anatañiqiq willaku hallch'ana, ruk'asqa willakuta waqaychaypaq huk ñan
* Willaku hallch'ana, tukuypaq qillqay chaymanta willata waqaychay
* Kallpa hallch'ana
* Huk kaq hallch'ana, huk hallp'a ukhupi yakupi pampa ukupi yaku
Speedtest.net

**Speedtest.net**, **Speedtest Ookla** sutiwanpis riqsisqa, huk web qaranam, Internet yaykuy atina allin llamk'ay atiynin tupuyñankuna yanqalla khuskita qun, ahinataq t'inkinakuy willaku taripa chaymanta qhipayaynin. **Ookla**, huk web ch'iklluriy chaymanta llika sasachaku mask'aq ruruchi 2006 watapi kamasqa, chaymanta Seattle, Washington, Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunapi tiyaqpa hatun rurunmi.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Masturunti

**Masturunti** (ilinika simipi: mastós 'ñuñu' + odoús 'kiru') nisqaqa mayqin proboscidea kaqpas chinkasqa ***Mammut*** rikch'aq aylluman kapuq. Masturuntikunaqa Chawpi musuq pacha (Miyusinu) mit'a tukukuymanta pacha Waktaqyaq musuq pacha (Piliyistusinu) mit'a tukukuyninpi chinkanankama 10.000 watamanta 11.000 watakamam Chinchay, Chawpi Apya yala imapi tiyarqanku.

## Pukyukuna
Mastodon (qutukawsay llika)

**Mastodonqa huk** yanqalla, kicha-pukyu software kikinmanta qurpachasqa qutukawsay llikay qaranakuna purichinapaq. Twitterman rikch'akuq t'una-blogging imayana kanankunayuq, mayqinkunachus achka sapanchasqa purichisqa khipukunawan qusqa kanku, kutikunahina riqsisqa, sapa huk kikin ruway kamachiyniyuq, qaranap kamachiyninkuna, sapanchana willay kamachiy, sapancha willay akllanakuna chaymanta winana kamachiy kawpaykuna.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Truth Social

**Truth Social** (**TRUTH Social**hina istilisasqa) nisqaqa huk alt-tech qutukawsay chawpin patapatam, Trump Media & Technology Group nisqap kamasqan, huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta willanakuy chawpin, allwiyakama tantanakuymi, 2021 wata inti raymi killapi ñawpaq Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunap umalliqnin Donald Trumppa kamasqan. Kaytaqa Twitter kulun nispa sutichanku, chaymi Parler, Gab, Mastodonwan atipanakunku Twitter, Facebook nisqakunaman huk mit'anayta quyta munaspa.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Steam Deck

**Steam Deck**qa Valvepa kamasqan makipi hap'ina pukllay kumputaqmi, Steam qhatupi kaq pukllakunata purichinapaq ch'antasqa, 25 kaq Qhulla Puquy killa, 2022 watapi lluqsichimusqa.

Kay q'illaysapaqa Valvepa Linux rak'iynin SteamOSwan llamk'achkan, mayqinchus Steam sutiyuq qhatu ñawpanta yapan. SteamOS Valvepa Proton kuskallamk'akuy atiy last'ata llamk'achin, ruwaqkunata Windows ruwachinakuna chaymanta pukllakuna purichiyta saqin. Makiwan-hap'ina llamk'aymanta aswanta, Steam Deck huk TV utaq qhawapayaqman huk docking stationnintakama t'inkiyta atikun chaymanta huk antañiqiq hamp'ara utaq wasi kuyuq-rikch'a puklla kunsulahina llamk'achiy atikun. Hamp'ara kananpi, ruwaqkuna Linuxpi-sayasqa kimsa kaq-rak'isqa ruwachinakuna ukhunayta atinku.

## Hawa t'inkikuna

* Chiqan webp'anqa
GNOME Web

**GNOME Web**, **Epiphany** sutiyuq 2012 watakama karqa, kunankamapas chay chiqap sutiwan riqsisqa, kayqa yanqalla, kicha-pukyu web wamp'uqmi, Applepa WebKit rikch'a yallichiy kuyuchinanpa GTK yaykunanpi sayasqa, WebKitGTK sutiyuq. Unixhina llikachakunapaq GNOME yuyay wakichiywan ruwasqa. GNOMEp ñawpaqmanta churasqa chaymanta tukri kamachisqa web wamp'uqninmi, GNOME Core Applications nisqap hukninmi.

## Pukyukuna
Midori (web wamp’uq)

**Midori** (Nihun simipi: 緑, rumanisasqa: midori 'q'umir') nisqaqa huk yanqalla, kicha-pukyu ima web wamp'uqmi. 2019 watapi, Midori yuyay wakichiyqa Astian Foundationwan hukllanakuchirqa, chaymanta Midori tukuyninpi musuqchasqa karqan, WebKitGTKmanta Electron llamk'achiyta t'ikraspa.

Gecko se utiliza como software de renderizado desde 2023. Esto se debe a que está basado en el nuevo navegador Floorp basado en Firefox.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
Waterfox

**Waterfox** huk kicha-pukyu web wamp'uqmi, Firefoxmanta p'allqasqa, System1pa wiñarichisqan. Windows, macOS, Linuxpaqpas tukri Waterfoxpa kamachisqa kachariyninkunam kan.

## Pukyukuna
Maxthon

**Maxthon** (Chunwa simipi: 傲游浏览器, ñawpa *MyIE2* sutichasqa) nisqaqa huk yanqalla llamp'ukaq web wamp'uqmi, JeffChenpa kamasqan Singapur llaqtapi. Windows, macOS, Linux, hinallataq *Maxthon Mobile*hina Android, iOS, Windows Phone 8 nisqapaqpas. 6 kaq layamanta pacha, Maxthon Chromiumpi sayasqa. 

## Pukyukuna
UC Browser

**UC Browser** nisqaqa huk web wamp'uqmi, UCWeb apaychana internet tantanakuyp wiñarichisqan, Alibaba Grouppa huk ura-tantanakuyninmi. Inryiapi Inrinisyapipas aswan riqsisqa apaychana wamp'ukaqmi karqan, Chunwapitaq iskay ñiqin aswan riqsisqa 2017 watamanta. Kaypa tiksimuyuntinpi wamp'uq rak'iynin Aymuray killamanta 2022 0,86% tukuyninpi (hinallataq 1,48% yuyaysapa karurimanapi) StatCountermanhina.

## Pukyukuna
360 Secure Browser

**360 Secure Browser** (360 Security Browser), **360 Extreme Explorer** utaq **360 Safe Browser** (Chunwa simipi: 360安全浏览器) nisqaqa huk web wamp'uqmi, Qihoo ruruchip wiñarichisqan. Ñawpaq kuti 2008 wata Sitwa killapi kacharirqan.

## Pukyukuna
QQ Browser

**QQ Browser** nisqaqa huk web wamp'uqmi, Chunwamanta allwiyakama ruruchi Tencent tantanakuypa wiñarichisqan. Iskay wamp'uq kuyuchinakunata llamk'achin: WebKit, Trident ima. Ñawpaqta, Tencent Tencent Explorer (**Tencent TE**) chaymanta **Tencent TT**, iskay wamp'uqkuna Trident kuyuchinapi sayasqa, chaymanta QQ Browser 5 chaymanta 6 layakuna, WebKit kuyuchinata hukllachasqa.
Torch (web wamp'uq)

**Torch** nisqaqa huk Chromiumpi-sayasqa web wamp'uqmi karqan, Internet q'ipipas, Chinchay Carolinapi kaq Torch Mediap wiñarichisqan. Qhapaq raymi killa 2022 watamanta, Torchpaq uraykachiykuna manaña kanchu, chaymanta uraykachiy ñit'iypi, ruwaqkuna Torch Mask'ay mast'ariyman Chrome Web Qhatupi kutichisqa kanku.

## Pukyukuna
SRWare Iron

**SRWare Iron** nisqaqa huk Chromiumpi tiksichasqa web wamp'uqmi, SRWare Alimañamanta tantanakuyninpa wiñarichisqan. Ñawpaqta munan chinkachiyta llamk'achiyta qatiy chaymanta wak sapanchana-pantachiq ruwanakuna Google Chrome wamp'uqpi churan. Iron wakin Chromium pakasqa akllanakuna ñawpaqmanta llamk'achisqawan apachin, wakin yapasqa ruwanakunata qun chaymanta Google Chromemanta t'aqakun.

## Pukyukuna
Comodo Dragon

**Comodo Dragon** nisqaqa huk yanqalla llamp'ukaq web wamp'uqmi. Kayqa Chromiumpi-tiksichasqam, Comodo Group nisqap rurasqanmi. Huk Google Chromehinata rikch'aq chawpin uyata apaychan, Dragon mana Chromepa ruwaq qatiyninta chaymanta wakin wak atiyniyuq sapanchana-pantachiy imayna kanankunata ruwanchu, chaykunata kikin ruwaq qatiy ruwanakunawan t'ikran, chaymanta yapasqa waqaychana tupuykunata qun, kayhina chiqap kayninta chaymanta imapurapas kallpan huk web k'itimanta rikuchiy Secure Sockets Layer (SSL) chiqaq hap'iku.

## Pukyukuna
Microsoft SwiftKey

**Microsoft SwiftKey** huk sirma yatana ruwachina qallariyninpi TouchTypewan wiñarichisqa Android, iOS q'illaysapakunapaq ima. Ñawpaq kuti Androidpaq kacharirqa Chakraqunakuy killa 2010 watapi, chaymanta iOS kacharirqa Tarpuy killa 2014 watapi Apple kimsa kaq-rak'isqa yatana yanapakuypa ruwayninta qatispa.

SwiftKey makirina yachaqayta llamk'achin qillqa yaykuykunata willanapaq, chaymanta ruk'ana aysay yachapayana, tika churana imayna kanankunata ima yanapakuy.

## Pukyukuna
Comodo IceDragon

**Comodo IceDragon** nisqaqa huk saqisqa llamp'ukaq Firefoxpi-ruwasqa kicha pukyu web wamp'uqmi, Comodo Groupmanta Microsoft Windowspaq.
Avast Secure Browser

**Avast Secure Browser** (ñawpa Avast! SafeZone) huk Avast Software web wamp'uq kan munasqa churanapaq Avast Añaw Awqaq churaqpi 2016 watamanta pacha, ichaqa web k'itinpipas tarikun. Kayqa Chromium kicha-pukyu yuyay wakichiypi sayasqa. Microsoft Windows, macOS, iOS, Androidpaqpas kanmi.
Gboard

**Gboard** nisqaqa huk sirma yatana ruwachina Googlep wiñarichisqan Android, iOS q'illaysapakunapaq ima. Ñawpaqta iOSpi Aymuray killa 2016 watapi kacharirqa, chaymanta Androidpi Qhapaq raymi killa 2016 watapi kacharirqa, huk hatun musuqyachiyhina qallarirqa chayña takyasqa **Google Keyboard** app Androidpi.
Xenobot

**Xenobotkuna** (sinawut nisqa (wamaq-punqu)), Aprikamanta silluyuq hamp'aturayku chayhina (*[[Xenopus laevis nisqa|Xenopus laevis]]*) sutichasqa, ch'antakusqa kawsay rikch'aqkunam, antañiqiqkunap ch'antasqanmi, wakin munasqa llamk'ayta ruwanapaq, wak rikch'aq kawsaq aychakunata hukllachaspa ruwachasqa. Manaraq yachanchikchu sichus xenobotkunaqa antapunqukuna, kawsaqkuna, utaq imapas llapanpichus kasqanmanta, kayqa hamut'aykamyuqpuranpi huk yachaywamanta siminakuyraq kachkan. 

## Kunan kaq xenobotkuna
Ñawpaq kaq xenobotkunataqa Douglas Blackiston sutiyuq runam ruwacharqan, kapchisqa yuyay wakichip mirachisqan t'astara nisqakunamanhina, Sam Kriegman sutiyuq runap wiñarichisqan. Kunankama ruwachasqa Xenobotkunaqa manan 1 waranqa thatki (0.04 paya ruk'a) kimrayuqmi, iskay imakunamantapas ruwasqa: aycha qarapi kawasykuqkuna, sunqu ankupi kawsaykuqkuna, iskayninkutaqmi hamun ñawpaq (Palastula khapay) hamp'atu uqullukunamanta aymurasqa purun kawsaykuqkunamanta urqusqa kanku. Qara kawsaykuqkunaqa sinch'i yanapayta qunku, sunqup kawsaykuqkunataq huch’uy kuyuchinakunahina llamk’anku, p'ulinkunapi q'intikuspa mast’arikuspa xenobot ñawpaqman puririchinapaq. Xenobotpa kurkunpa rikch'aynin, qara, sunqu imamanta kawsaykuqpa rak'ikuyninpas, kikillanmantam kananhinachaypi ch'antasqa kachkan huk kaq ruwanata ruwanapaq, llamina, pantachina ima thatkichiywan (huk rikch'aqyay allquritmu). Xenobotkunaqa ch'antasqa kanku purinankupaq, wayt'ankupaq, chaqnamarukunata thanqanankupaq, yanqa chaqnakunata apanankupaq, huk thapapuriypi kuska llamk’anankupaq, p'ukunkup patanpi ch’iqisqa q’upakunata huñunankupaq, allin allichasqa tunukunaman. Mana mikhuspa qanchischawkuna kawsankuman, llik’isqa kasqanku qhipamantaq qhaliyankuman.

## Maypi churanapaq atikuq kaqkuna
Kunanqa, xenobotkunataqa ñawpaqtaqa hamut'asqa ruwallahinam llamk'achinku, chaywanmi hap'iqanku imaynatas kawsaykuqkuna yanapanakunku paqarina-rikch'ayninpi sasachakuyniyuq kurkukunata ruwanankupaq. Ichaqa, kunan xenobotkunap kasqannin hinallataq kawsay kuskallamk'ay askha atikuq churanakunatan yuyaychakun, chaykunamanmi hamuq pachapi churasqa kanman.

## Hawa t'inkikuna

* Xenobot Lab webk'iti

## Pukyukuna