open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qalamarka kantun

**Qalamarka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Calamarca*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Qalamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Qalamarka llaqtam (943 runa, 2001).

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qalamarka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'iyar Umani kantun

**Ch'iyar Umani kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chiar Umani / Chiarumani*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'iyar Umani llaqtam (336 runa, 2001 watapi).

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, *ch'iyar(a)* yana, *uma* yaku, *-ni* aymara k'askaq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Wayrata Punta *(Huayrata Punta)*
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Patakamaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tupaq Katari kantun

**Tupaq Katari kantun** nisqaqa (Tupaq Katarimanta sutichasqa) huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Aruma pruwinsyapi, Ayu Ayu munisipyupi. Uma llaqtanqa  llaqtam.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: 

## Apaykachana
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kuchara

**Kuchara** nisqaqa puriqllata - chupita, lawata -, sankhutapas mikhunapaq llamk'anam.

## Kaypipas qhaway
* Wislla
Patarani kantun

**Patarani kantun** (kastilla simipi: *Cantón Patarani*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Aruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Patarani llaqtam.

## Allpa saywachi
## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Qullana Unqallamaya kantun

**Qullana Unqallamaya kantun**  (kastilla simipi: *Cantón Collana Uncallamaya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Qullana munisipyupi. Uma llaqtanqa Qullana Unqallamaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Llallawa - Phaltani (*Faltani*)
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qullana munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 355 kB)
Wisk'achani kantun

**Wisk'achani kantun** (kastilla simipi: *Cantón Viscachani*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Aruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Wisk'achani llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Ayawayq'u Apachita - Jaqhi Chata *(Jakke Chata)* - Puna Pata
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Irutira qucha *(Laguna Irutira)*

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Patakamaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuchulaya kantun

**Chuchulaya kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chuchulaya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuchulaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Coaca - Choque Chiguani - Liqui Liquini- Mamalaya -  Paje
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Surat'a sapsi: yupaykuna, saywitu (PDF: 898 kB)
Tintilaya kantun

**Tintilaya kantun** icha **Obispo Bosque kantun** (kastilla simipi: *Cantón Tintilaya / Obispo Bosque*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Tintilaya  *(Obispo Bosque)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Churu Pata - Juru Juru *(Joro Joro)*
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Surat'a sapsi: yupaykuna, saywitu (PDF: 898 kB)
Surat'a kantun

**Surat'a kantun** (kastilla simipi: *Cantón Sorata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surat'a munisipyupi. Uma llaqtanqa Surat'a llaqtam.

* **[[Urqu]]kuna:** Janq'u Uma 6.425 m - Illampu 6.421 - P'iqin Qullu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Illampu chullunku qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Challa suyu mayu 
* Purani Churikimpaya
* San Cristobal mayu
*  Chilata qucha
## Hawa t'inkikuna
* Surat'a sapsi: yupaykuna, saywitu (PDF: 898 kB)
Tinirur

**Tinirur,** **Tiniyur**, **Tinithur** icha **Tinitur** nisqaqa sinchiyasqa kaqta mikhunapaq llamk'anam.

## Kaypipas qhaway
*Mikhuy
Takakuma kantun

**Takakuma kantun** (kastilla simipi: *Cantón Tacacoma*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyupi. Uma llaqtanqa Takakuma llaqtam (684 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pata Kiswar
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Takakuma munsipyu: yupaykuna, saywitu
Chaka Marka kantun

**Chaka Marka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Desaguadero*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Huchusuma munisipyupi. Uma llaqtanqa Chaka Marka *(Desaguadero)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jallamarini - Kuntur Imaña *(Condor Imana)* - Llallawa *(Llallagua)* - Paryatani *(Pariatani)* - Waman Qala *(Huamancala)*
* **[[Qucha]]kuna:** Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)
* **[[Mayu]]kuna:** Huchusuma mayu

## Rikchakuna

Rikcha:Titicacabolivia.JPG|Wiñaymarka qucha


## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tiwanaku
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Huchusuma munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuma kantun

**Chuma** icha Aymara simimanta **Ch'uma**  (kastilla simipi: *Cantón Chuma*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, Chuma munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuma / Ch'uma llaqtam (392 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chuma munisipyu: yupaykuna, saywiwtu
Timusi kantun

**Timusi kantun** (kastilla simipi: *Cantón Timusi*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, Chuma munisipyupi. Uma llaqtanqa Timusi llaqtam (275 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: 

## Apaykachana
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
Wiyacha kantun

**Wiyacha kantun** (kastilla simipi: *Cantón Viacha*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Wiyacha munisipyupi. Uma llaqtanqa Wiyacha llaqtam (29.108 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Putu Putuni
* **[[Qucha]]kuna:** Imat Quta 
* **[[Mayu]]kuna:** Pallina mayu
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Altu llaqta
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Wiyacha munisipyu: yupaykuna, saywitu
Surijaya kantun

**Surijaya kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Pedro de Sorejaya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Qumpaya munisipyupi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Negroni - Yunka Qarqa *(Yunca Kharka)*
* **[[Mayu]]kuna:** Mulinu mayu - Jawira
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qumpaya munsipyu: yupaykuna, saywitu
Yana K'achi kantun

**Yana K'achi kantun** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Yana K'achi munisipyupi. Uma llaqtanqa Yana K'achi llaqtam (504 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Warawarani
* **[[Mayu]]kuna:** Unduavi mayu

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Yanakachi munisipyu: yupaykuna saywitupas
Chulumani kantun

**Chulumani kantun** icha **Villa de La Libertad kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chulumani / Villa de La Libertad*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Chulumani munisipyupi. Uma llaqtanqa Chulumani llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Kaypipas qhaway
* Illimani
* Mururata
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chulumani munisipyu: yupaykuna saywitupas
Irupana kantun

**Irupana kantun** (kastilla simipi: *Cantón Irupana*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi. Uma llaqtanqa Irupana llaqtam (1.882 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chuqiyapu mayu (*Río La Paz*)

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illimani
* Mururata
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Irupana munisipyu: yupaykuna saywitupas
Pallqa kantun

**Pallqa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Palca*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi , Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Pallqa munisipyupi. Uma llaqtanqa Pallqa llaqtam (894 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: 
## Runakuna
Kantunpiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illimani
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna

* Pallqa munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 534 kB)
Achuqalla kantun

**Achuqalla kantun** (kastilla simipi: *Cantón Achocalla*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Achuqalla munisipyupi. Uma llaqtanqa Achuqalla llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: 
## Runakuna
Kantunpiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
*  Killa Qhichwa
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Achuqalla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Apachita kantun

**Apachita kantun** (kastilla simipi: *Cantón Apacheta*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi. Uma llaqtanqa Apachita llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Uyuni kachi qucha
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tumawi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ch'urquwita kantun

**Ch'urquwita kantun** (kastilla simipi: *Cantón Churcuita*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Purqu munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'urquwita llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Mayukuna: 
* Quchakuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Purqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chita kantun

**Chita kantun** icha **Chacala kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chita / Chacala*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Uyuni munisipyupi. Uma llaqtanqa Chita llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Uyuni kachi qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
## Hawa t'inkikuna
* Uyuni munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 1,79 MB) (kastilla simi)
Pulakayu kantun

**Pulakayu kantun** (kastilla simipi: *Cantón Pulacayo*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Uyuni munisipyupi, Chichas wallapi. Uma llaqtanqa Pulakayu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Uyuni kachi qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Uyuni munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 1,79 MB) (kastilla simi)
Iskinkachi kantun

**Iskinkachi kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Eskencachi*) Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, San Pedro de Buena Vista munisipyupi. Uma llaqtanqa Iskinkachi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* T'uru T'uru mamallaqta parki
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antonio Quijarro pruwinsya
Tampu Q'asa kantun

**Tampu Q'asa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Tambo Khasa*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, T'uru T'uru munisipyupi. Uma llaqtanqa Tampu Q'asa llaqtam (469 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* T'uru T'uru mamallaqta parki
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Charkas pruwinsya
Chayrapata kantun

**Chayrapata kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chairapata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Chayanta pruwinsyapi, Uquri munisipyupi. Uma llaqtanqa Chayrapata llaqtam (155 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
## Kantunapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chayanta pruwinsya
Manuel Prado Ugarteche

.
**Manuel Ignacio Prado y Ugarteche** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †    wañusqa Paris llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Allwiya kamayuqmi, pulitiku kawpaqpas qarqan.

Taytan: Mariano Ignacio Prado. Maman: María Magdalena Ugarteche Gutiérrez de Cossío. Warmikuna: Enriqueta Garland Higginson / Clorinda Málaga Bravo.Churinkuna: Rosa wan Manuel Prado Garland.  Wawqikunaː Leoncio, Javier, Mariano wan Jorge.

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Millp'uy

**Millp'uy** nisqawanqa runa, uywakunapas mikhusqantam thuqantapas simi ukhunmanta hiq'iman kachan, samana yawrikunata wichq'aspa mikhusqap mana surq'anman rinanpaq.

Qallup pachan ch'itichasqa kaspa millpuyqa qallarinmi.

Runaqa huk p'unchawpi 580-manta 2000-kama kuti millp'un. 

Millp'uypaq chayniyuqqa simi ukhupi qallupas sankapas, millp'utim, tunqur muqum, tunquchum, hiq'ipas.
Kaniy

**Kaniy** nisqawanqa runa icha uywa mikhunamanta rakinkunata kirukunawan kuchunmi, chaymanta simi ukhupi khachunapaq.
Khachuy

**Khachuy** nisqawanqa runa icha uywa kanisqa mikhunatam simipi kirukunawan ch'amqanmi, chaymanta millp'unapaq.
Nicolás de Piérola

**Nicolás Fernández de Piérola y Villena** sutiyuq runaqa icha *El Califa* (* 5 ñiqin qhulla puquy killapi 1839 paqarisqa Alpacay haciedapi Yanaqiwa distritupi,   Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi - † 23 ñiqin inti raymi killapi 1913 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Guano
Wayt'ampu

**Wayt'ampu** *(Metardaris cosinga)* nisqaqa huk pillpintum, Antikunapi kawsaq.

Qirisankunaqa chachakumap raphinkunata mikhuspa kawsan. Runakunataq maruchankunatam mikhunku.

## Hawa t'inkikuna
*Pillpintu rikch'akuna: Metardaris cosinga
Armakuy

**Armakuy** icha **Bañakuy** nisqata ruraspaqa runa (icha uywa) tukuy kurkunwan yakup ukhunman rin, kaykunata ruranapaq:
***[[Wayt'ay]]**
***[[Ch'ultikuy]]**
***[[Mayllakuy]]**
***[[Armakuna]]** nisqapi hampikuy.
Ch'ultikuy

**Ch'ultikuy** nisqaqa runap tukuy kurkunwan yakup ukhunman wayt'aspa riyninmi, mana ima rakintapas yakup hawanninta paqarichispa.

Ch'ultikuq runaqa yakup ukhunpi kaqkunata maskan - ima chinkasqakunatapas, ima mikhunalla uywachakunatapas -, imakunatapaq k'uskiykuspa qhawanapaq icha kurkunta kallpanchakuspa.
Ch'illami

**Ch'illami** nisqaqa runap armakunanpaq, tukuy kurkunta mayllakunanpaq hatun asiru icha k'apra wisinam.
Uquri

**Uquri** (kastilla simipi: *Ocurí*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Chayanta pruwinsyapi, Uquri munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Los Frailes walla
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Uquri munisipyu: yupaykuna, saywitu
Manuel A. Odría

** Manuel Arturo Odría Amoretti** icha * Manwil Arturu Uriya Amuritti* ( Runa simipi)  sutiyuq runaqa (*26 ñiqin ayamarq'a killapi 1896 paqarisqa Tarma llaqtapi - †18 ñiqin hatun puquy killapi 1974 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Warmi: María Delgado Romero

29 ñiqin kantaray killapi 1948 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan José Luis Bustamante y Rivero sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. 

## Ruwanakuna
* *Rebagliati* sitiyuq sapan hanpi wasi.
* Aska Yachay sapankunata.
* Llaqtahuñuypa kancha (1952) 
* Alli qillayta chaskiyaq llamk'akuq runakuna
* Aristoteles Onassista aqtuchiran qillayta, Piruwki hatun quchaman hatikamunqanmanta .

## Pukyu willanakunakuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Yaku runa

**Yaku runa** nisqaqa yakukunapi - mayukunapi, quchakunapi - kawsaq millay runa kaysi.

Ñawpa pacha yaku runaqa chiqap runas kasqa, kunantaq manati icha bukya - puka bukya, yana bukya - hinas kachkan. Sipaskunata wayllukuspa millaytayachachispa yakup ukhunman ch'ultichinsi.

## Hawa t'inkikuna
*Ayni projects: Yaku runamanta (San Martin kichwa rimaypi)
Ukumpi

**Ukumpi** icha **K'uychi amaru** *(Epicrates cenchria)* nisqaqa huk amarum, Umawa nisqapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'a-sach'api kawsaq.
Sajama chullpakuna

**Sajama chullpakuna** nisqakunaqa  Buliwya mama llaqtapi huk chullpakunam (ayamarka llaqtakuna), Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama mamallaqta parki ukhupi. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Sajama siq'ikuna

## Pukyukuna

* www.sajamabolivia.com / Sahama mamallaqta parki: Karanka chullpakuna
Saqawaya qucha

**Saqawaya qucha** (kastilla simipi: *Laguna Sacabaya*) nisqaqa Buliwya suyupi huk qucham, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi.

## Pukyukuna
* aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/oruro/atahuallpa.htm
Tunupa

**Tunupa** (**Thunupa**, **Tunapa**) nisqaqa ñawpa pacha Tawantinsuyu iñiypi huk dyus kaysi karqan.

Qulla nisqa runakunap lliwmanta aswan hatun dyusninsi karqan, Pachakamaq apu hinas.
Laqaya

**Laqaya** icha **Lakaya** nisqaqa Buliwya suyupi huk mawk'a llaqtam , P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

* www.scielo.cl: El Proyecto Lakaya (kastilla simi)
* www.laqayatours.com / Laqayamanta (inlish simi)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Lipis pruwinsya
* Monumento Nacional Arqueológico
Laya

**Laya** nisqaqa ima tantachisqa (huñu) nisqamanpas kapuq nipakunap urin huñum, kikinpa kaqninkunayuq. Kaypi qhaway:
*Kawsaqkunap layankuna: qhaway **[[mitan kamay]]**;
**Kikinpura miranakuq kawsaqkuna: qhaway **[[rikch'aq]]**;
**Huk rikch'aqpi urin layakuna, akllaspa mirachispa paqarichisqa layakuna: qhaway **[[chawchu]]**;
*Taki kapchiy layakuna: qhaway **[[taki istilu]]**;
*Uyaywa pata-pata layakuna: qhaway **[[uyaywa laya]]**.
Yana amaru

**Yana amaru** icha **Yakumama** *(Eunectes murinus)* nisqaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq yana amarum.

Hap'isqa uywakunatam muyurikuspa ñit'ipaspa wañuchin mikhunapaq. Manam miyuyuqchu.

Umawa runakuna nin, yana amaruqa yaku mamas, nispa.
Yaku mama

**Yaku mama** nisqaqa yakukunapi - mayukunapi, quchakunapi - kawsaq runa kaysi, tukuy yakupi kawsaqkunap mamansi.

Chay yaku mamaqa yana amaru kaqsi.
Huñu

**Huñu** nisqaqa ima hukllachasqa, huñunakusqa kaqkunapas.

Yupay yachaypiqa kaytam niyta munan:
***[[Tantachisqa]]**;
***[[Huñuy]]**, tantachisqakunata hukllachay;

Kawpaypitaq kaytam niyta munan:
*Huñunakusqa runakuna:
****[[Tantanakuy]]**;
****[[Partidu]]**;
*Huk mama llaqtapi huñunakusqa suyukuna, ahinataq:
****[[Suwit Huñu]]**;
****[[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]]**;
****[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]]**;
*Huk tantanakuypi huñunakusqa suyukuna, ahinataq:
****[[Huñusqa Nasyunkuna]]**;
****[[Iwrupa Huñu]]**.
Raki huñu

**Raki huñu** *(taxon)* nisqaqa mitan kamaypi huk tantachisqaman allinchasqa kuskan kaqninkunayuq kawsaqkunam.
Munti hamanq'ay

**Munti hamanq'ay** *(Sobralia dichotoma)* nisqaqa huk hillurina yuram, Piruwpi wiñaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sama walla kawsay risirwa

**Sama walla kawsay risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Biologica Cordillera de Sama*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, Eustaquio Méndez pruwinsyapi, José María Avilés pruwinsyapi, Tarija pruwinsyapipas. 

Kay risirwapiqa ancha mawk'a llaqtakunam kan.

## Tiyay

## Yurakuna

* Yarita *Azorella yareta*
* Qiwuña *genus Polylepis*
* T'ula *Baccharis sp.*
* Waraqu yura rikch'aq ayllu: *Trichocereus sp.*
* Intimpa: *Podocarpus parlatorei* 
* Ramran / Alisu Alnus acuminata
* *Acacia cavens*
* Thaqu *Prosopis spp.*
* *Escallonia resinosa*

## Uywakuna
* Wik'uña *Vicugna vicugna*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Taruka: Hatun taruka *Hippocamelus antisensis*
* Puma *Felis concolor*

**[[Pisqu]]kuna:**
* *Cinclus schulzi*
* Wari *Fulica cornuta* 
* Turpiña *Fulica gigantea* 
* *Saltator rufiventris*
* *Poospiza baeri*
* *Poospiza boliviana*
* Kuntur *Vultur gryphus*

Sama walla kawsay risirwapiqa kanmi kimsa rikch'aq pariwanakuna (*genus Phoenicopterus*).  
* Chururu *Phoenicoparrus andinus*
* Tukuku Phoenicopterus chilensis
* Jututu *Pheonicoparrus jamesi*

## Apaykachana
* Tarija - Villazón 
* Tarija - San Andrés 
* Tarija - San Lorenzo

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna

## Pukyukuna

* www.sernap.gov.bo / Sama urqukuna kawsay risirwa
## Hawa t'inkikuna
Karanka Kurawara kantun

**Karanka Kurawara kantun** (kastilla simipi: *Cantón Curahuara de Carangas*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Sajama  pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam (1.314 runa, 2001 watapi).

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Sajama
## Hawa t'inkikuna
* Karanka Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sajama kantun

**Sajama kantun** (kastilla simipi: *Cantón Sajama*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi juk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sajama  pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi. Uma llaqtanqa Sajama llaqtam (198 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Sajama mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'a Kunturiri - K'isi K'isini - Parina Quta - Pumirapi - Sajama - Wayna P'utuqsi - Wisalla
* **[[Qucha]]kuna:** Waña Quta
* **[[Mayu]]kuna:** Kunturiri mayu

## Kaypipas qhaway
* Kimsachata
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Sajama
* Waña Quta
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Karanka Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Lagunas kantun

**Lagunas kantun** (kastilla simipi: *Cantón Lagunas*) nisqaqa Buliwya suyupi juk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sajama  pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi. Uma llaqtanqa Lagunas  llaqtam (305 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Sajama mamallaqta parki

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Ruphasqa Tampu (saywapi: Chili - Buliwya)

## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Chunkara–Ruphasqa Tampu q'asa
* Chunkara qucha (Chili suyupi)
* Jach'a Kunturiri 
* K'isi K'isini 
* Parina Quta 
* Pumirapi 
* Sajama
* Waña Quta

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Karanka Kurawara munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pakasu

**Pakasu** *(Iguana iguana)* nisqaqa lliwmanta aswan hatun iwanam, iskay mitrukama suni yura mikhuqmi, Awya Yalapi kawsaq.
Ukhuqucha (Urin Lipis)

**Ukhuqucha** (kastilla simipi: *Laguna Honda*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk  qucham. 

## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Uyuni kachi qucha
* Yuraqqucha
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Pinsha

**Pinsha** *(Ramphastidae)* nisqakunaqa huk Chawpi Awya Yalapi Uralan Awya Yalapi kawsaq, ancha chhukrunasapa pisqukunam - sikwanka *(Ramphastos)*, kuyllin icha pinshilla *(Pteroglossus)*, pisyaru, hukkunapas.

Lliwmanta aswan hatun pinshaqa hatun sikwanka *(Ramphastos toco)* nisqam.

## Hawa t'inkikuna
Hatun sikwanka

**Hatun sikwanka** *(Ramphastos toco)* nisqaqa lliwmanta aswan hatun pinsham, sikwankam, ancha hatun killmu chhukrunayuqmi, Urin Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi kawsaq. 

 
Image:Toco_toucan_london.jpg
Image:Ramphastos_toco2.jpg
Image:Ramphastos_toco4.jpg
Image:Ramphastos_toco5.jpg
image:Ramphastos toco 001.jpg
Image:Ramphastos toco 000.jpg


## Hawa t'inkikuna
Kuyllin

**Kuyllin** *(genus Pteroglossus)* nisqakunaqa huk pinshakunam, Urin Awya Yalapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
## Lista de especies
*  (*[[Pteroglossus inscriptus]]*)
* (*[[Pteroglossus viridis]]*)
* (*[[Pteroglossus bitorquatus]]*)
* (*[[Pteroglossus azara]]*)
* (*[[Pteroglossus castanotis]]*)
*  (*[[Pteroglossus aracari]]*)
* (*[[Pteroglossus torquatus]]*)
* (*[[Pteroglossus frantzii]]*)
* (*[[Pteroglossus sanguineus]]*)
* (*[[Pteroglossus erythropygius]]*)
* (*[[Pteroglossus pluricinctus]]*)
* (*[[Pteroglossus beauharnaesii]]*)
* (*[[Pteroglossus bailloni]]*), maw'ka sutin: *Baillonius bailloni*

## Hawa t'inkikuna
Iwana

**Iwana** (kichwa simipi: **hayampi**) *(familia Iguanidae)* nisqakunaqa huk yura icha aycha mikhuq qaraywakunam, Awya Yalapi, Usyanyapipas kawsaq.

Lliwmanta aswan hatun Iwanaqa pakasum, yura mikhuq, iskay mitrukama hatun iwanam. Huk rikch'aqkunaqa ayampim (aycha mikhuq), lluku-lluku (shampillu), pasarantu (puka kunkanta punkichin), qaraypuka, wisun.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa

**Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa** (kastilla simipi: *Reserva Nacional de Vida Silvestre Amazónica Manuripi-Heath*) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, Manuripi pruwinsyapi, Mayutata pruwinsyapipas. 

## Yurakuna

* Kastaña *Bertholletia exelsa* 
* *Tetragastris altissima*
* *Inga ingoides*
* Qatawa *Hura crepitans*
* Lupuna *Ceiba pentandra* 
## Uywakuna

* K'usillu 
* Sach'awaka *genus Tapirus* 
* Khirkinchu *ordo Cingulata, familia Dasypodidae* 

**[[Pisqu]]kuna:**
* *Crypturellus strigulosus*
* Sach'a ansu *Neochen jubata*
* Chullu walli *Harpia harpyja*
* *Psophia leucoptera*
* *Primolius couloni*
* *Pyrrhura rupicola*
* Luru: *Pionites leucogaster*
* *Phaethornis philippii*
* *Pteroglossus beauharnaesii*
* Yaka-yaka: *Picumnus aurifrons*
* *Galbalcyrhynchus purusianus*
* *Brachygalba albogularis*
* *Galbula cyanescens*
* *Malacoptila semicincta*
* *Neopelma sulphureiventer*
* *Hemitriccus flammulatus*
* *Lophotriccus eulophotes*
* *Cymbilaimus sanctaemariae*
* *Thamnomanes schistogynus*
* *Epinecrophylla leucophthalma*
* *Myrmotherula sclateri*
* *Hypocnemoides maculicauda* 
* *Percnostola lophotes*
* *Myrmeciza goeldii*
* *Gymnopithys salvini*
* *Hylopezus berlepschi* 
* *Simoxenops ucayalae*
* *Lanio versicolor*

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

* www.birdlife.org / Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa (kastilla simi)
Puma sunkaru

**Puma sunkaru** icha **Yuraq bagri** (ruyak bagri) nisqaqa (*Pseudoplatystoma fasciatum*), **Pintarillu** (Pintadillo) nisqapas, 130 sintimutrukama suni, 30 kilugramukama llasaq, p'aspannaq challwam, ancha hatun bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.

Puma sunkaruqa challwakunatam mikhun, ahinataq kutukiru tanlata *(Leporinus obtusidens)* huk tanlakunatapas, p'allta sawaluta *(Curimatorbis platanus),* hitun sawalutapas *(Prochilodus platensis)*.

Ancha sunkhasapam, chayrayku *[[sunkaru]]* nisqam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yana machin

**Yana machin** icha **Sukali** (*Cebus apella*) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq machinmi, huk k'usillu.

## Kaypipas qhaway
* Yuraq machin *Cebus albifrons*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sunkaru

**Sunkaru** (genus *Pseudoplatystoma*) nisqakunaqa ancha suni sunkhayuq, ancha hatun challwakunam, bagrikunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq challwa mikhuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Puma sunkaru / Yuraq bagri (*Pseudoplatystoma fasciatum*)
* Kañun uma / Pintarillu (*Pseudoplatystoma tigrinum*)
* Hatun sunkaru (*Pseudoplatystoma corruscans*)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Yuraq machin

**Yuraq machin**, kichwapi **Yurak machin** (**Yura machin**), **Miyaw** icha **Machin** chaylla (*Cebus albifrons*) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq machinmi, huk k'usillu.

## Urin rikch'aqninkuna
* *Cebus albifrons albifrons*
* *Cebus albifrons aequatorialis*
* *Cebus albifrons cuscinus*
* *Cebus albifrons trinitatis*
* *Cebus albifrons unicolor*
* *Cebus albifrons versicolor*

## Kaypipas qhaway
* Yana machin *Cebus apella*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ima Sumaq

**Zoila Augusta Emperatriz Chávarri del Castillo** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kallaw, Piruwpi,  wañusqa, Los Angeles llaqtapi, California suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), **Ima Sumaq** *("Yma Sumac")* nisqa sutinwan lliwmanta astawan riqsisqa huk piruwanu supranu takiq warmis karqan.

## Killimsa takiqkuna

* Voice of the Xtabay (1950) *(Xtabay nisqap Rimaynin / Itsaway shimi)*
* Legend of the Sun Virgin (1953) *(Inti Ñust'amanta Willakuy)*
* Inka Taki (1953)
* Mambo! (1955)
* Legend of the Jivaro (1957) *(Hiwaru willana)*
* Fuego del Ande (1959) *(Antipa Shankan)*
* Miracles (1972) (*[[rock]]* nisqa disku)

### Hupaykuyuqkuna
* Secret of the Incas (1954) (Inkakunapa pakaynin)
* Omar Khayyam (1957) ( Umar Kayam)

### Tusuy
* Flahooley

### 1944 watapi ñawpaq ruqyay yuyachakusqankuna

## Hawa t'inkikuna
* Kikinpa p'anqan (Yma Sumac - Sun Virgin "inti ñust'a")
* Yma-Sumac.com  "Mama wachamaran Qallawchu"

## Pukyukuna
José Luis Bustamante

**José Luis Bustamante y Rivero** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Taripay amachaq wan pulitiku, awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta:  Manuel Bustamante y Barreda
Mama: Victoria de Rivero y Romero

Warmi: María Jesús Rivera
Wawa: Beatriz wan José Luis.

## Qillqasqankuna
* *Arequipa* (1947)
* *Tres años de lucha por la democracia en el Perú* (1949)
* *Panamericanismo e iberoamericanismo* (1951)
* *Artesanía textil en el Perú* (1952)
* *Mensaje al Perú: Perú, estructura social* (1960)
* *La Corte Internacional de justicia* (1964)
* *Una visión del Perú* (1972)
* *Derecho del mar* (1972)
* *Ley de las 200 millas*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Biografía que posee la Universidad de Lima
Wampurushu

**Wampurushu** (*Leopardus wiedii* = *Felis wiedii*) nisqaqa huk aycha mikhuq, aycha uquq ñuñuq uywam, Awya Yalapi kawsaq.
Wasay

**Wasay** (*Euterpe precatoria*) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Buliwyapi, Piruwpipas, aswanta wiñaq chunta yuram.
Chiñichallwa

**Chiñichallwa** icha **Yana qarachi** *(Orestias agassizii)* nisqaqa Titiqaqa quchapi kawsaq challwacham, huk qarachim.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Oscar R. Benavides

**Uskar Rimunyu Winawiyis Larriya**, kastilla simipi *Oscar Raymundo Benavides Larrea* sutiyuq runaqa (*15 ñiqin pawqar waray killapi 1876 paqarisqa Lima llaqtapi, †2 ñiqin anta situwa killapi 1945 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Yaya: Miguel Benavides y Gallegos
Mama: Erfilia Larrea

Warmi: Francisca Benavides Canseco

## Kastilla simipi pukyu

*El Mariscal Benavides, su vida y su obra*. 1976, 1981. Lima, Editorial Atlántida, 2 volúmenes.

Basadre, Jorge. 1963. *Historia de la República del Perú*, Quinta edición, Volumen VIII. Lima, Ediciones Historia.

Orrego, Juan Luis. 2000. *La República oligárquica (1850-1950).* En: *Historia del Perú*, Lima, Lexus.

Tauro (del Pino), Alberto. 1988. *Enciclopedia ilustrada del Perú*. Lima, Peisa.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'intikuna
*
Manuel Candamo

**Manuel Candamo Iriarte** sutiyuq runaqa (14 ñiqin anta situwa killapi 1841 paqarisqa Lima llaqtapi - 7 ñiqin aymuray killapi 1904 wañusqa Mullintu llaqtapi) huk piruwanu Taripay amachaqmi, kawpaqpas - Limap kurakansi - karqan.

## Hawa t'inkikuna
*
Pisqu mayu

**Pisqu mayu** (kastilla simipi: *Río Pisco*) nisqaqa huk 170 km suni mayum, Piruwpi, Ika suyupi, Pisqu pruwinsya, Wankawillka suyupipas, Chuqlluqucha pruwinsyapi. Pasiphiku mama quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
* Chiris mayu
Barack Obama

**Barack Hussein Obama Jr.** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Honolulu llaqtapi, Hawaii suyupi, USApi) huk US-amirikanu pulitiku runam. 2008 watamantapacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap 44 kaq umalliqninmi kachkan. 

Utaq Runa Simipi: **Warak Husi Uwama churikaq**.

Demokratikanu partidupi wankurisqan kaspa, 2008 watapipas umallinapaq akllanakuykunapim Republikanu partidupi John McCain sutiyuqta yallirqan.

 2009 watapiqa Nobel Suñayta Qasikaypim chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* *Dreams from My Father: A Story of Race and Inheritance*, 1995, Nueva York: Three Rivers Press, ISBN 1400082773.
* *The Audacity of Hope: Thoughts on Reclaiming the American Dream*, 2006, Nueva York: Crown Publishers, ISBN 0307237699
* *Barack Obama in His Own Words*, 2007, Nueva York: Carroll & Graf, ISBN 9780786720576
* *The State of Black America 2007 Portrait of the Black Male: Prólogo*, 2007, Silver Spring: Beckham Publications Group, ISBN 9780931761850.
* *Renewing American Leadership: America Cannot Meet This Century's Challenges Alone; The World Cannot Meet Them Without America*, 2007, Nueva York: Foreign Affairs-New York, OCLC 209608319.
* *Barack Obama: What He Believes In - From His Own Works*, 2008, Nueva York: Arc Manor, ISBN 1604501170
* Side by Side Senate Voting Record for Easy Comparison, 2008, Nueva York: Arc Manor, ISBN 1604502495
* *Change We Can Believe In : Barack Obama's Plan to Renew America's Promise*| año = 2008, Nueva York: Three Rivers Press, ISBN 9780307460455
## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukunapa wiñay kawsaynin
## Hawa t'intikuna

* Barack Obama (kastilla simipi)
* Web site oficial del senador
* Barack Obama página oficial de la campaña
* Biografía de Barack Obama *Directorio biográfico del congreso de los Estados Unidos* 
* Biografía extensa por Fundación CIDOB (kastilla simipi)
* Obama: 150 años de Vía Crucis Jurídico, Legaltoday.com
Pachitiya mayu

**Pachitiya mayu** (kastilla simipi: *Río Pachitea*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 393 km suni mayum,  Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Wanuku suyupipas, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Ukayali mayuman rin.

## Kaypipas qhaway
* Wallaqa mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Wankapampa

**Wankapampa** (kastilla simipi: *Huancabamba*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Piwra suyupi, Wankapampa distritupi, Wankapampa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Mutupi mayu

**Mutupi mayu** icha **La Leche** (kastilla simipi: *Río Motupe / La Leche*) nisqaqa Piruwpi huk mayum, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Pitipu distritupi. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Pirini mayu

**Pirini mayu** (kastilla simipi: *Río Perené*) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk 165 km suni mayum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Puerto Prado llaqtapiqa Iniy mayuwan tinkun (Tampu mayu).

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Wiru mayu

**Wiru mayu** (kastilla simipi: *Río Virú*) nisqaqa huk 89 km suni mayum, Piruwpi, Qispi kay suyupi, Wiru pruwinsyapi, Hulkan pruwinsyapi, Truhillu pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
Muchik mayu

**Muchik mayu** (kastilla simipi: *Río Moche*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 102 km suni mayum, Qispi kay suyupi, Hulkan pruwinsyapi, Santiago Chuku pruwinsyapi, Truhillu pruwinsyapi, Utusku pruwinsyapi. Pukyunqa Hatun Quchapim *(Laguna Grande)*.
Guillermo Billinghurst

**Willirmu Inriki Willinhurs Anyulu**; Kastila simipi: *Guillermo Enrique Billinghurst Angulo* sutiyuq runaqa (*27 ñiqin anta situwa killapi 1851 paqarisqa Arica llaqtapi, †28 ñiqin inti raymi killapi 1915 wañusqa Iquique llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Yaya: Guillermo Billinghurst
Mama: Angulo

Warmi: 
 
Uskar Winawiyis, intur Hapi Prayuwan, Manuwil Prayuwan, rakisa llaqtatukuqpa waqaychasa qillinkunawan, qarquran Willirmu Willinhursta awqa hitaywan ( 04-02-1914pi).

Guillermo Billinghursttaqa  umallinamanta urmachirqanku wamink'a maqaypi, kurunil Oscar R. Benavides, Javier, Manuel Prado Ugarteche, wakinpas *partido Civilista* nisqapi wankurisqakunap pusasqan. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'intikuna
*
Kasma mayu

**Kasma mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Casma*) Piruwpi huk mayum, Anqash suyupi, Kasma pruwinsyapi, Kasma distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Sechín
* Chankillu
## Hawa t'inkikuna
Mala mayu

**Mala mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Mala*) huk 150 km suni mayum, Piruwpi, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi. Pasiphiku mama quchaman purin.

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
Aqri mayu

**Aqri mayu** (kastilla simipi: *Río Acre*) nisqaqa huk 1.190 km suni mayum, Buliwyapi, Pando suyupi, Brasilpi, Piruwpipas, Mayutata suyupi. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Heath mayu

**Heath mayu** icha **Sonene mayu** (ese'eqha simipi: Sonene; kastilla simipi: *Río Heath*, k'uskiykuq Edwin Heath sutiyuqmanta sut'ichasqa) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk mayum, Piruw mama llaqtapipas, Mayutata suyupi, Punu suyupi. Mayutata mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Ese'eqha
* Inampari mayu

## Pukyukuna
Sinipa mayu

**Sinipa mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Cenepa*) Piruwpi huk mayum, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi, El Cenepa distritupi. Marañun mayuman purin.

## Llaqtakuna
* Wampami, El Cenepa distritupi
* Orellana

## Kaypipas qhaway
* Kuntur walla
Pususu mayu

**Pususu mayu** (kastilla simipi: *Río Pozuzo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 20 km suni mayum, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Puerto Bermudez distritupi, Wanuku suyupipas, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi, Codo del Pozuzo distritupi. Palkasu mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Pachitiya mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
Kumayna mayu

**Kumayna mayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Río Comaina*) Piruwpi huk mayum, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi, Sinipa distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Sinipa mayu
* Nieva mayu
* Marañun mayu
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
Nanay mayu

**Nanay mayu** (kastilla simipi: *Río Nanay*) nisqaqa huk mayum, Piruwpi, Luritu suyupi. 

## Llaqtakuna
* Ikitus, Santo Tomás, Padre Cocha, Santa Clara

## Kaypipas qhaway
Yuruá mayu

**Yuruá mayu** (kastilla simipi: *Río Yuruá* (Piruwpi) / *Juruá*) nisqaqa huk 3.350 km suni mayum, Piruwpi, Ukayali suyupi, Brasilpipas, Aqri suyupi. Amarumayuman purin.

## Hawa t'inkikuna
Tiqri mayu

**Tiqri mayu** (kastilla simipi: *Río Tigre*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ikwadur mama llaqtapipas huk 598 km suni mayum, Luritu suyupi, Pastasa markapipas, Mera kitipi  (Tiqri mayu icha Pintuyaku), Pastasa kitipi (Tiqri mayu icha Pintuyaku). Marañun mayuman purin.

## Pukyukuna
Fernando Cuéllar

**Fernando Cuéllar Ávalos** sutiyuq runaqa, icha "**Gato**" , (*  paqarisqa Muqiwa  llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

### Klubkuna
*  Universitario de Deportes (1968 - 1980)

## Hawa t'inkikuna
* Universitario de Deportes
Amakari

**Amakari** (*Bocconia*) nisqakunaqa huk yurakunam, thansakunam, P'akincha yura rikch'aq ayllu (Papaveraceae) nisqaman kapuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* yanali (Bocconia frutescens)
* sunchu amakari (Bocconia pearcei)
* chunchu amakari (Bocconia integrifolia)

## Hawa t'inkikuna
Juan Camilo Mouriño

**Juan Camilo Mouriño Terrazo** (*  paqarisqa Madrid llaqtapi, Ispaña - †  wañusqa Mishiku llaqtapi) sutiyuq runaqa huk mishiku runa pulitiku, ikunumista runam, umalliq ranti.

Tayta: Carlos Mouriño Atanes; Mama: Ángeles Terrazo.

## Kaypipas qhaway

## Hawa tinkikuna
Luis Sánchez Cerro

**Luis Miguel Sánchez Cerro ** sutiyuq runaqa (*12 ñiqin chakra yapuy killapi 1889 paqarisqa Piwra llaqtapi - †30 ñiqin ayriway killapi 1933 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta: Antonio Sánchez 
Mama: Rosa Cerro

27 ñiqin chakra yapuy killapi 1930 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan Augusto B. Leguía sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. 

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Amawaka runa

**Amawaka**, **Amahuaca**, **Amaguaco**, **Ameuhaque**, **Ipitineri** icha **Sayaco** (*autodenominación*: **Yora**)  nisqakunaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Aqri suyupi, Piruwpipas, Mayutata suyupi, Ukayali suyupipas, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq amawaka simita rimaq.

## Tiyay
### Brasilpi
Brasilpi 220-chá runa Aqri suyupi Yuruá mayup patanpi aswanta kawsan.

### Piruwpi
Paykunaqa  kay mayukuna ñiqpi tiyanku: Mapuya mayu, Curanja mayu, Sipawa mayu, Inuya mayu,  Yuruá mayu.

## Tantanakuykuna
* FECONAP - *Federación de Comunidades Nativas del Purús*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
* Altu Purus mamallaqta parki 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
* Saywitu: Luritu suyu
Kulina runa

**Kulina**, **Culina**, **Kulino**, **Kulyna**, **Kurina**, **Kollina**, **Madija** icha **Madihá** (*autodenominación*: **Madija**)  nisqakunaqa Brasilpi, Amarumayu suyupi, Aqri suyupipas, Piruw mama llaqtapipas, Ukayali suyupi, Purus pruwinsyapi, tiyaq runa llaqtam, arawak rimaykunaman kapuq kulina simita rimaq.

## Tiyay
### Brasilpi
Brasilpiqa 865-chá Kulina runa tiyan.
* Mayukuna: Alto Purús, Chandles, Acarauá, Tarauacá, Envira

### Piruwpi
* Mayukuna: Alto Purús, Santa Rosa  

## Tantanakuykuna
* FECONAP - *Federación de Comunidades Nativas del Purús*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Chamikuru

**Chamikuru** icha **Chamicuro** nisqakunaqa Piruwpi, Luritu suyupi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapi, Lagunas distritupi, Wallaqa mayup patanpi, tiyaq runa llaqtam, arawaka simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa huk ayllu llaqtapi Wallaqa mayup patanpi tiyanku.

## Tantanakuykuna
mana
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Numatsiqinqa

**Numatsiqinqa** (*Nomatsiguenga*, *autodenominación*: **Matsiguenga**, **Atiri**)  nisqakunaqa Piruwpi, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Masamari distritupi, Pangoa distritupi, Satipu distritupipas tiyaq runa llaqtam, arawaka simita rimaq.

## Tiyay
* Mayukuna: Alto Pangoa, Sanibeni, Anapati, Kiatari.
Paykunaqa 11 ayllu llaqtapi tiyanku.

## Tantanakuykuna
* CONOAP - *Consejo de Comunidades Nativas Nomatsguenga y Asháninka de Pangoa*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Piru runa

**Piru**, **Piro**, **Yine**, **Yini**, **Pirro**, **Pira**, **Simirinche**, **Simiranch**, **Contaquiro**  icha Brasilpi **Manetireni** (*autodenominación*: **Yine**)  nisqakunaqa Brasilpi, Piruwpipas, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Luritu suyupi, Ukayali pruwinsyapi, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Tawamanu pruwinsyapi, Atalaya pruwinsyapipas, tiyaq runa llaqtam, arawaka simita rimaq.

## Tiyay
### Brasilpi
* Mayukuna: Purus mayu, Iaco mayu, Curinaha mayu,  Maloca mayu, Caspahá mayu.

### Piruwpi
Paykunaqa  15 ayllu llaqtapi tiyanku.
Mayukuna: Urupampa mayu, Cushabatay mayu, Mayutata,  Las Piedras mayu.

## Tantanakuykuna
* FECONAYA - *Federación de Comunidades Nativas Yine-Yami del Río Urubamba*
* OIRA - *Organización Indígena Regional de Atalaya*

## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Saywitu: Ukayali suyu
* Saywitu: Luritu suyu
* Saywitu: Mayutata suyu
Kapanawa

**Kapanawa** *(Capanahua)* nisqakunaqa, **Nukenkaibo** *(Nuquencaibo)* nikuq, Piruwpi, Luritu suyupi, Rikina pruwinsyapi, Hanan Tapichi distritupi, Emilio San Martín distritupipas, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapanawa simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa kimsa ayllu llaqtapi tiyanku.

## Tantanakuykuna
Mana.
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
* Saywitu: Luritu suyu
Mayo-Pisabo

**Mayo-Pisabo**  nisqakunaqa Piruwpi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, tiyaq runa llaqtam, panu simita rimaq.

## Tantanakuykuna
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna
## Hawa t'inkikuna
Sharanawa

**Sharanawa** icha **Sharanahua** nisqakunaqa, **Onikoin** *(Onicoin)* nikuq, Brasilpi, Piruwpipas, Ukayali suyupi, Purus pruwinsyapi, Purus distritupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq sharanawa simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa 7 ayllu llaqtapi tiyanku.
* Mayukuna: Hana Purus, Curanja mayu, Chandless mayu, Aqri mayu.

## Tantanakuykuna
* FECONAP - *Federación de Comunidades Nativas del Purús*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata suyu (Mawk'a saywitu mayukunawan)
* Saywitu: Ukayali suyu
Uni runa

**Uni** (kay hinatam nikun), **Kashibo-Kakataibo** icha **Kashiwu-Kakataywu** nisqakunaqa (kastilla simipi *Cashibo-Cacataibo*, *Cachibo*, *Cacibo*, *Cahivo*, *Caxibo*, *Hagueti* icha *Managua*  nisqa) Piruwpi, Wanuku suyupi, pruwinsyapi, Ukayali suyupi, Luritu suyupipas, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq kashibu simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa 6 ayllu llaqtapi, tiyanku.
* Mayukuna: Aguaytía mayu, San Alejandro mayu, Shampuyaku mayu, Sungaroyacu mayu, Pachitiya mayu purimuq mayukunapas 

## Tantanakuykuna
* FENACOCA - *Federación Nativa de Comunidades Cacataibo*
* FENACASAA - *Federación de Nacionalidades Cacataibo de San Alejandro*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
* Saywitu: Ukayali suyu
* Saywitu: Luritu suyu
Kashinawa

**Kashinawa**, **Cashinahua**, **Kaxinawá**, **Kaxynawa**, **Caxinawa** icha **Caxinawáicha** nisqakunaqa, **Junikuin** nikuq, Brasilpi, Piruwpipas, Ukayali suyupi, Purus pruwinsyapi, Purus distritupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq kashinawa simita rimaq.

## Tiyay
### Brasilpi
Brasilpiqa 775-chá Kashinawa runakuna kawsan.
* Mayukuna:: Hanan Envira mayu purimuq mayukunapas: Jordao mayu, Humaita mayu, Yuruá mayu, Breu mayu.
### Piruwpi
Paykunaqa  15 ayllu llaqtapi tiyanku.
* Mayukuna: Curanja mayu,  Hanan Purus

## Tantanakuykuna
* FECONAP - *Federación de Comunidades Nativas del Purús*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Chayawita

**Chayawita**, **Chawi** icha **Shawi** *(Chayahuita)* nisqakunaqa, **Campo Piyapi** nikuq  Piruwpi, Luritu suyupi, San Martin suyupipas, tiyaq runa llaqtam, kawapana rimaykunaman chayawita simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa 85 ayllu llaqtapi tiyanku.
* Mayukuna: Paranapura mayu purimq mayukunapas, Kawapanas mayu, Sillay mayu, Supayaku mayu, Shanusi mayu.

## Tantanakuykuna
* FECONACHA - *Federación de Comunidades Nativas Chayahuita*
* FECONADIC - *Federación de Comunidades Nativas del Distrito de Cahuapanas*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
* Saywitu: San Martin suyu
Juan Antonio Pezet

**Juan Antonio Pezet Rodríguez de la Piedra** sutiyuq runaqa (* 11 ñiqin anta situwa killapi 1809 paqarisqa Lima llaqtapi - † 24 ñiqin pawqar waray killapi 1879 wañusqa Chorrillos Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta: José Pezet MonelMama: María del Rosario Rodríguez de la Piedra.

Warmi: 

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Franklin Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hyde Park - New York) llaqtapi - †  wañusqa Warm Spring - Georgia llaqtapi) huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas qarqan.

32 kaq umalliqnin (1933 watamanta 1945 watakama), ñawpaq Demokratikanu Partidupi kaq umalliqsi.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.

Taytan: James Roosevelt; Maman: Sara Ann Delano.Warmi: Eleanor .Churinkuna:Anna Eleanor (1906–1975), James (1907–1991), Franklin Delano, Jr. (Marzo a Abril de 1909), Elliott (1910–1990), Franklin Delano Jr. (1914–1988), 
John Aspiwall (1916–1981). 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna