open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Phutuy

**Phutuy** nisqaqa yura murukunap musuq yura tukukuyninmi.

Muru allpapi, maypipas kaspa yakuta hurquspa t'uqyaspa kikinpa ukhunpi waqaychasqa kawsa imayaykunata - miquta, yura wirata - kuyuchispa yuracha tukukuspa wiñarinmi.

Llat'an muruyuq yurakunap murunkunaqa achka phutuy raphiyuqmi. Qatasqa muruyuq yurakunataq iskay phutuy raphiyuq icha ch'ulla phutuy raphiyuqmi. Huk kinrayninpi phutuy raphiyuq apaq chillkicham hanaqman, intip achkiyninman wiñarin, huk kinraypitaq saphicham allpap ukhunpi wiñarin. Allpapi saphi, hananpitaq q'umir raphipas tukurqaspaqa, musuq yura inti wayllaspa allpamanta kawsa imayaykunata hurquykuspa allinta wiñayta atinñam.

K'allampap muruchankunap wiñariynintaqa hinallataqmi *phutuy* ninchik.
Piwin yura rikch'aq ayllu

**Piwin yura rikch'aq ayllu** *(Araucariaceae)* nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Urin Awya Yalapi, Awstralyapi, Musuq Silandapipas wiñan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna:
* *[[Agathis]]* 
:: *[[Agathis australis]]* (kauri).

* *[[Araucaria]]* araucaria
:: *[[Araucaria angustifolia]]* (Bertol.)Kuntze; Parana piwin
:: *[[Araucaria araucana]]* (Molina) K. Koch; Piwin
:: *[[Araucaria bidwillii]]* Hook. 
:: *[[Araucaria columnaris]]* (Forster) Hook. 
:: *[[Araucaria cunninghamii]]* Aiton ex D. Don  
:: *[[Araucaria heterophylla]]* (Salisb.) Franco; Pino de la isla de Norfolk

* *[[Wollemia]]* 

## Hawa t'inkikuna
Mayu khuchi

**Mayu khuchi** icha **Ipuputamu** *(familia Hippopotamidae)* nisqakunaqa Aphrikapi kawsaq, iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam.
Misti luwichu

**Misti luwichu** (**Misti luychu**, *genus Gazella*) nisqakunaqa Aphrikapi, Asyapipas kawsaq huk hatun iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam, ancha utqaylla kallpaq antilupikunam.
Eduardo López de Romaña

**Eduardo López de Romaña y Alvizuri** sutiyuq runaqa,  (* 19 ñiqin pawqar waray killapi 1847 paqarisqa Ariqipa llaqtapi - † 26 ñiqin aymuray killapi 1912 wañusqa Yura llaqtapi) huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuqmi, kawpaqpas qarqan.

Taytan: Ariqipayuq taripakuq Juan Manuel López de Romaña  y Fernández Pascua Maman:María Josefa Alvizuri y Bustamante Ariqipapis istudyarqan. Warmi: Josefa de CastresanaChurinkuna: Eduardo, Carlos wan Hortensia.

## Willay pukyukuna
* Basadre, Jorge: Historia de la República del Perú. 1822 - 1933, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomos 9 y 10. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Chirinos Soto, Enrique: Historia de la República (1821-1930). Tomo I. Lima, AFA Editores Importadores S.A., 1985.
* Orrego, Juan Luis: La República Oligárquica (1850-1950). Incluida en la Historia del Perú. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-35-4
* Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 14, QUI/SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3
* Vargas Ugarte, Rubén: Historia General del Perú. Tomo XI. Primera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971.
* Varios autores: Grandes Forjadores del Perú. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-50-8

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Llawlli

**Llawlli** *(Barnadesia horrida)* nisqaqa huk kichkasapa thansacham, Antikunapi wiñaq, ancha riqsisqa yuram. Kay yuraqqa Urin Awyayalamanta hamun, Kolombyamanta Arhintinakama t'aqasqankutaq, aswantaq Anti urqukunapi wiñanku. Waqnin sut'inchasqapas ***clavelillo***, ***chivo caspi***, ***espino de gato***, ***espino santo***.

Kay yurakunaqa huch'uylla sach'am kiskakunayuqmi kanku,  
aswan hatunpa say'tukaqnintaqa 4 metrum. 
Kullunkunaqa kiskakunayuqmi, imapaskunayuqmitaq. Tik'anpa umankunaqa puka, llamkha, kulli waytayuqmi kanku, chaykunapas 8 - 13 t'ikakunayuqmi, 1-3kama diskuyuqmipas. kay t'ikaqa shuk rurum qupun.

; Rakinkuna
* *[[Barnadesia aculeata]]* 
* *[[Barnadesia arborea]]*  
* *[[Barnadesia blakeana]]* 
* *[[Barnadesia caryophylla]]* 
* *[[Barnadesia ciliata]]*
* *[[Barnadesia corymbosa]]*
* *[[Barnadesia dombeyana]]* 
* *[[Barnadesia glomerata]]*
* *[[Barnadesia horrida]]*
* *[[Barnadesia inermis]]*
* *[[Barnadesia jelskii]]* 
* *[[Barnadesia kingii]]*  
* *[[Barnadesia lehmannii]]* 
* *[[Barnadesia macbridei]]* 
* *[[Barnadesia macrocephala]]*
* *[[Barnadesia odorata]]* 
* *[[Barnadesia parviflora]]* 
* *[[Barnadesia polyacantha]]* 
* *[[Barnadesia pycnophylla]]* 
* *[[Barnadesia reticulata]]* 
* *[[Barnadesia spinosa]]* 
* *[[Barnadesia woodii]]* 
* *[[Barnadesia wurdackii]]* 

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Philli-philli

**Philli-philli** icha ***[[Pilli-pilli]]*** *(Hypochaeris)* nisqaqa huk Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu, q'illu waytaq, lichi hillisapa quram, hampi yuram.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* *Hypochaeris achyrophorus* 
* misk'i pilli (*Hypochaeris arenaria*)
* *Hypochaeris brasiliensis*
* qhichwa pilli (*Hypochaeris chillensis*)
* *Hypochaeris ciliata*
* *Hypochaeris elata*
* *Hypochaeris glabra*
* *Hypochaeris maculata*
* *Hypochaeris oligocephala*
* *Hypochaeris radicata*
* *Hypochaeris scorzonerae*
* yuraq tani, yuraq pilli (*Hypochaeris sonchoides*)
* ayaq pilli, q'illu tani (*Hypochaeris sessiliflora*)
* *Hypochaeris stuebelii*
* ch'aran pilli (*Hypochaeris taraxacoides*)

## Hawa t'inkikuna
Antilupi

**Antilupi** nisqakunaqa Aphrikapi kawsaq waka rikch'aq ayllu *(Bovidae)* nisqaman kapuq iskay ruk'anayuq rikch'aqkunam, yura mikhuq ñuñuqkunam.
Ñu

**Ñu** *(genus Connochaetes)* nisqakunaqa Aphrikapi, Asyapipas kawsaq huk hatun iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam, antilupikunam.
Kaplina mayu

**Kaplina mayu** (kastilla simipi: *Río Caplina*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. 

## Llaqtakuna
* Taqna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Instituto Geográfico Nacional
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Rutuy

**Rutuy** nisqaqa ima sunikunatapas kuchuymi. Kaypi qhaway:
***[[Qallchay]]**
***[[Ichhuy]]**
***[[Chukcha rutuy]]**
***[[Rutuna]]** (ichhuna, kuchuna, tihiras)
Chankay mayu (Lampalliqi)

**Chankay mayu** (kastilla simipi: *Río Chancay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 170 km suni mayum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Lampalliqi suyupipas.
Chandless mayu

**Chandless mayu** (kastilla simipi: *Río Chandless*) nisqaqa huk 370 km suni mayum, Brasil mama llaqtapi, Aqri suyupi, Piruw mama llaqtapipas, Mayutata suyupi. Purus mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Yaminawa runa
* William Chandless
Chaw mayu

**Chaw mayu** (kastilla simipi: *Río Chao*) nisqaqa huk mayum, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Hulkan pruwinsyapi, Santiago Chuku pruwinsyapi, Wiru pruwinsyapipas.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chillun mayu

**Chillun mayu** (kastilla simipi: *Río Chillón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk mayum. Pasiphiku mama quchaman purin.
Qhunas mayu

**Qhunas mayu** (kastilla simipi: *Río Cunas*) nisqaqa huk 724 km suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi, Kunsipsyun pruwinsyapi, Wankayu pruwinsyapipas. Mantaru mayuman purin.
Yaku mayu

**Yaku mayu** (kastilla simipi: *Río Yaco / Iaco*) nisqaqa huk 480 km suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Brasil mama llaqtapipas, Aqri suyupi.

## Llaqtakuna
* Amapa, Curitiba, Sao Pedro do Iço, Sao Jose, Sena Madureira (Brasilpi)

## Kaypipas qhaway
* Chandless mayu
Chankay mayu (Waral)

**Chankay mayu** (kastilla simipi: *Río Chancay*) nisqaqa huk mayum, Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi.

## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Fauna Faunapas
## Llaqtakuna
## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chaman mayu

**Chaman mayu** (kastilla simipi: *Río Chamán*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Qispi kay suyupi. Pasiphiku mama quchaman purin.
Ichhu mayu

**Ichhu mayu** (kastilla simipi: *Río Ichu*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka pruwinsyapipas, Aquyra distritupi, Wankawillka distritupi, Yawli distritupi. Pukyunmi yaku tinkuqmi Astupampamanta Kachimayumantawan. Mantaru mayuman purin.

## Llaqtakuna
* Wankawillka
* Yawli
* Aquyra
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.sinadeci.gob.pe (kastilla simi), p. 21, pdf
Inampari mayu

**Inampari mayu** (kastilla simipi: *Río Inambari / Inampare / Azul*) nisqaqa huk 437 km suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Punu suyupi, Qusqu suyupipas. 

## Llaqtakuna
* Belem, Phaqchani, Puerto Leguia, Puerto San Carlos, Las Hormigas, Inampari

## Kaypipas qhaway
* Chandless mayu
* Yaku mayu
## Hawa t'inkikuna
Ispinku

*ima **[[wayuq]]** yurapas
****familia [[Lauraceae]]***
**Akwa ishpinku *(Ocotea quixos)*
**Q'illu akwa *(genus Nectandra)*
****familia [[Fabaceae]]***
**Ishpinku *(Amburana cearensis)*
****familia [[Bignoniaceae]]***
**Hamp'atu k'aspi, qupa yura icha wamansamana *(Jacaranda copaia)*
Ishpinku

**Ishpinku** *(Amburana cearensis)* nisqaqa huk sach'am, ancha sinchi q'iruyuq, Uralan Awya Yalapi wiñaq.

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Akwa ishpinku

**Ishpinku**, **Akwa**, **Akwa ishpinku**, **Ikwadur [[kanilu|kanila]]** icha **Ikwadur ishpinku** *(Ocotea quixos)* nisqaqa huk sach'am, ancha sinchi q'iruyuq, Ikwadurpa, Kulumbyap paray sach'a-sach'akunapi wiñaq. Qarantaqa q'apachanapaqmi, hampinapaqpas hurqunku.

## Hawa t'inkikuna
Güeppí risirwa suyu

**Güeppí risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Güeppí*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, Maynas pruwinsyapi.
## Allpa saywachi
* Mayu: Lagartuqucha mayu
## Chiriqunuy
## Fauna

* Uturunku *Panthera onça*
* Yaku puma *Pteronura brasiliensis*
* Challwa lagartu *Caiman crocodilus*
* Trichechus inunguis
* Mayu delphin *Inia geoffrensis* 
* Delphin: *Sotalia fluviatilis*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger*
* Paychi *Arapaima gigas*
## Runakuna
### Runa llaqtakuna
* Kichwa runa, Secoya runa, Bora runa
## Wiñay kawsay
## Mawk'a llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Güeppí risirwa suyu (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Mayu-Chinchipi mayu

**Mayu-Chinchipi  mayu**, **Chinchipi**, **Mayu**, **Chuqimayu** icha **Canananbo** (kastilla simipi: *Río Mayo-Chinchipe*) nisqaqa huk 3.800 km suni mayum, Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, Piruw mama llaqtapipas, Amarumayu suyupi, Kashamarka suyupi, Piwra suyupipas. Mayu-Chinchipi mayuqa yaku tinkuqmantam Palanta mayu *(río Palanda)* Numbala mayuwan *(río Numbala)* qallarin. Marañun mayuman purin.
Wamanripa

**Wamanripa** (**Wamanlipa**), **Maych'a** (**Waych'a**) icha **K'ana** (genus ***Senecio***) nisqa yurakunaqa hatunkaray yura rikch'anam, ancha rikch'aqsapa, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu *(Compositae)* nisqaman kapuq. 1250 rikch'aqninmi kan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi Antikunapi wiñaq huk rikch'aqninkuna:
*wamanlipa (*Senecio caemantarius*)
*waych'a (*Senecio clivicolus*)
*pukasiki (*Senecio culcitioides*)
*ichiripa (*Senecio hyoseredifolius*)
*wachuka (*Senecio multidentatus*)
*chachaq'uma (*Senecio nutans* - ama chachakumawan pantaychu)
*wira-wira (*Senecio oudberkiaefolius*)
*maych'a (*Senecio pseudotites*)
*tiqllaywarmi (*Senecio rhizomatosus*)
*chakampuka (*Senecio rudbeckaefolius*)
*urqu wamanripa (*Senecio tephrosioides*)
*asnan qura (*Senecio vulgaris*)

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Chankaybaños risirwa suyu

**Chankaybaños risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Chancaybaños*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi, Chankaybaños distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Chancaybaños risirwa suyu (kastilla simipi)
Santiago-Kumayna risirwa suyu

**Santiago-Kumayna risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Santiago-Comaina*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Kumayna mayu, Sinipa mayu, Marañun mayu, Nieva mayu, Santiago mayu

## Yurakuna
* 40 laya hillurina (26-chá musuq laya)
* Siwis *Cedrela sp.* 
* Wayra k'aspi *Cedrelinga catenaeformis*
* Kina-kina *Cinchona sp.*
* Wasay *Euterpe precatoria*
* Pona *Iriartea sp.*
* Kumaka icha kumala *Iryanthera sp.*
* Unkurawi *Jessenia bataua*

## Uywakuna

* K'usillu: *Saimiri sp.*
* Uturunku *Panthera onca*
* Mitu-mitu: *Crax globulosa*
* Lagartu: Challwa lagartu *Caiman crocodilus*
* Lagartu: Yana lagartu *Melanosuchus niger* 
* Qhampu k'usillu: Yuraq mat'i makisapa / Yuraq wiksa makisapa *Ateles belzebuth*
* *Caenolestes condorensis* (musuq laya) 
* **[[Challwa]]kuna:** 
* *Creagrutus sp.* (musuq laya) 
* *batracio Ramphophryne*
* **[[Pisqu]]kuna:** 
* Luru: *Leptosittaca branickii*
* Kuntur *Vultur gryphus*

## Runakuna
Risirwapiqa Hiwaru runakunam tiyanku: Awahun, Wampisa (Sinipa mayu, Marañun mayu, Nieva mayu, Santiago mayu)

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Santiago-Comaina risirwa suyu (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Puhuyu

**Puka bukllu**, **Puka bukya** (icha **Bukya** chaylla), **Bukyu** icha **Puhuyu** *(Inia geoffrensis)* nisqaqa Amarumayupi kawsaq bukyam, wallinacham, kimsa mitrukama sunim, 200 kilugramukama llasaqmi.

## Hawa t'inkikuna
 

## Pukyukuna
Qulan walla risirwa suyu

**Qulan walla risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Cordillera de Colán*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Bagua pruwinsyapi, Utkupampa pruwinsyapipas.
## Allpa saywachi

## Chiriqunuy
## Flora
* Kakawa k'aspi *Theobroma cacao*
* *Rheedia sp.* ("Achachairú")
* Lan wiqi *Croton sp.*

## Fauna

* K'usillu: Q'illuchupa k'usillu *Lagothrix flavicauda*
* K'usillu: *Aotus miconax*
* *Vampyressa melissa*
* *Telmatobius colanensis* 

* **[[Pisqu]]kuna:** 
* Tayu *Steatornis caripensis*
* *Otus sp. nov*
* *Xenoglaux loweryi*
* *Grallaria carrikeri*, *G. ochraeifrons*
* *Hemotriccus sp. nov.*
* *Q'inti: *Heliágelus regalis* 
*  *Thripophaga berlepschi*

## Karu puriy
* Phaqchakuna: Yakum Naim
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna
* www.enjoyperu.com / Qulan walla  risirwa suyu (kastilla simipi)
## Hawa t'inkikuna
Pukya

**Pukya** icha **Bukya** *(Platanistoidea)* nisqakunaqa mayukunapi kawsaq wallinakunam, Tiksimuyuntinpi pichqantin rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna
Shanshu

**Shanshu** icha **Shasha** *(Opisthocomus hoazin)* nisqaqa huk pisqum, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Tukuchhi

**Yana bukllu**, **Yana bukya**, **Yana bukyu** (icha **Bukyu** chaylla) icha **Tukushi** (tupi simimanta) *(Sotalia fluviatilis)* nisqaqa Amarumayupi kawsaq wallinacham. Bukya nisqapas, puka bukyawan manam kaqllachu, chiqap delphinmi.

## Hawa t'inkikuna
 

## Pukyukuna
Suyt'u usiku delphin

**Suyt'u usiku delphin** *(Tursiops truncatus)* nisqaqa lliw delphinkunamanta aswan tawqa kaq rikch'aqmi, tukuy mama quchakunapim, hatun quchapim kawsaq. 

## Hawa t'inkikuna
Manati

**Manati** (genus *Trichechus*) nisqakunaqa mayukunapi, mama quchapipas kawsaq, ancha hatun ñuñuqkunam, yura mikhuqmi.

Amarumayupi kawsaq rich'aqninqa yaku wakra nisqam.

Huk runakuna manatikunataqa *[[Yaku runa]]* nispam ninkupas, runa kasqa iñispam.

## Hawa t'inkikuna
Yaku waka

**Yaku waka** *(ordo Sirenia)* nisqakunaqa yakukunapi kawsaq, hatun ñuñuqkunam, yura mikhuqmi.

Iskaynintin rikch'aq ayllunkunam kan: manatikunapas, Awya Yalapi Aphrikapipas kawsaq, dugungukunapas, urin anti Asyapi Usyanyapipas kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Dong Hoi antanka pampa

**Dong Hoi antanka pampa** (: *Sân bay Đồng Hới*) nisqaqa Witnampi, Dong Hoi llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Hatun Batan parki

**Hatun Batan parki** (kastilla simipi: *Parque Arqueológico y Ecológico de Batán Grande*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Pitipu distritupi,  kamasqa.

## Yurakuna
* Allqu thaqu *Acacia macracantha* 
* *Capparis angulata* 
* *Capparis ovalifolia*
* *Cercidium praecox*
* Thaqu *Prosopis*
* *Vallesia dichotomica*

## Uywakuna
* Antikuna ukumari *Tremarctos ornatus*
* Illawi: *Boa constrictor ortonii*
* Sallqa quwi:*Cavia tschudii*
* *Galictis vittata* 
* Puma *Puma concolor* 

## Rikchakuna

Rikcha:Greater grison.jpg|*Galictis vittata*
Rikcha:Professor Izumi Shimada holding tumi knife excavated at Huaca Loro in 2006.jpg|Izumi Shimada tumi kuchilluwan (Wak'a Lurumanta, Hatun Batan)


## Kaypipas qhaway
* Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Hatun Batan parki
## Hawa t'inkikuna
* www.sernanp.gob.pe / Antikuna ukumarimanta
Paychi

**Paychi** *(Arapaima gigas)* nisqaqa ancha hatun challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, lliw mayu challwakunamanta aswan hatunmi, kimsa mitrukama suni, 250 kilugramukama llasaqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Paqris

**Paqris,** **Paqras**, **Phaqru** icha **Michi challwa** *(Siluriformes)* nisqakunaqa saprasapa challwakunam, 2.000-chá rikch'aqniyuq rikch'aq ñiqim, Uralan Awya Yalapitaqmi 1.200 rikch'aqchá.

Kichwa runap riqsisqan rikch'aqninkunaqa sunkarum *(Pseudoplatystoma)*, ch'ullasimim *(Sorubim lima)*, such'im *(Trichomycterus rivulatus)*, impam *(Astroblepus ubidiai)*, challwa yawarta ch'unqaq kanirum *(Vandellia cirrhosa)*, kalarmunam, kumparam, hukkunapas.

## Hawa t'inkikuna
Pawyun

**Pawyun** icha **Pawyan** *(genus Papio)* nisqakunaqa Aphrikapi kawsaq k'usillukunam.

## Hawa t'inkikuna

* Pawyun phutukuna
Makaka

**Makaka** icha **Makaku** *(genus Macaca)* nisqakunaqa Aphrikapi Asyapipas kawsaq k'usillukunam.

## Hawa t'inkikuna
Piraña

**Paña** icha **Piraña** nisqakunaqa aycha mikhuq challwakunam, Uralan Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Pukañawi paña *(Serrasalmus rhombeus)*
* Qucha paña *(Pristobrycon striolatus)*
* Kutu paña *(Pygocentrus nattereri)*

## Hawa t'inkikuna
Sierra del Divisor risirwa suyu

**Sierra del Divisor risirwa suyu** (kastilla simipi: *Zona Reservada Sierra del Divisor*) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, Coronel Portillo pruwinsyapi, Callería distritupi, Luritu suyupipas,  Ukayali pruwinsyapi, Sumaq Pampa distritupi, Vargas Guerra distritupi, Kuntamana distritupi,  Padre Márquez distritupi, Rikina pruwinsyapi, Maquia distritupi, Emilio San Martín distritupi, Hanan Tapichi distritupi, Suplin distritupi, Yakirana distritupipas.

## Flora
Kay risirwa suyupiqa kanmi 3.000 - 3.500 laya yurakuna.
## Fauna

* K'usillu: *Cacajao calvus*
* K'usillu: *Callimico goeldi* 
*** [[Pisqu]]kuna:** 300 laya (600-chá)
* *Thamnophilus divisorius* (Piruwpi musuq laya)
* Wakamayu: *Ara chloroptera*
## Runakuna
Risirwapiqa Isconahua runakunam (*Isconahuas*) kawsanku.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Pukyukuna

* media.peru.info / Sierra del Divisor risirwa suyu
## Hawa t'inkikuna
* www.amazonjungleperu.es. / Sierra del Divisor (kastilla simi)
Waqra

**Waqra** nisqaqa huk uywakunap umanpi sinchi, ichataq ukhunpi ch'usaq kaqmi, hatun kichkaman rikch'akuq, kiratina nisqa imayaymanta.

Runakuna waqrakunamantaqa waqra phuku nisqa waqachinakunatam ruranku, suyk'ukunatapas.

Rikcha:The three-horned one again.jpg|Tawantin waqrayuq uwiha (*inka* nisqapas).
Rikcha:HighlandCow.01.jpg|Iskay hatun waqrayuq iskusya waka.
Rikcha:Silz_cerf20.jpg|Luwichukunaqa hatun p'allqasapa waqrayuqmi: *[[Cervus elaphus]] hippelaphus*, Alimanyapi.


## Hawa t'inkikuna
Yurakari runa

**Yurakari**, **Yuracaré**, **Yurujare**,  icha **Yuracare** nisqaqa lliw yurakari simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Quchapampa suyupipas, Chapari mayu patapi tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Yurakari runakunaqa yurakari simitam rimanku.

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
## Pukyukuna
Shipapa

**Shipapa** *(Diloboderus abderus)* nisqaqa huk ch'umpi suntum, umanpi waqrayuqmi. Urqu shipapaqa umapi qhasqhupipas waqrayuqmi, chinataq manam waqrayuqchu. Yuraq qirisankunaqa papa mikhuq kurum, yuraq kuru nisqapas, chakra yura waqlliqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yaminawa runa

**Yaminawa**, **Yaminahua**, **Jaminawa** icha **Yamanawa**  nisqaqa lliw yaminawa simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Buliwyapi, Piruwpipas tiyaq.

## Tiyay
### Brasilpi
Paykunaqa Chandless mayuwan Yurúa mayuwan patakunapi kawsanku.
### Buliwyapi
Buliwyapiqa paykuna Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsanku.

### Piruwpi
Piruwpiqa Yaminawa runakuna kay mayu patakunapi kawsanku: Purus mayu, Curanja mayu, Piedras mayu, Mapuya mayu, Wakapishtiya mayu, Tawamanu mayu, Cashpajali mayu,  Sipawa mayu

## Rimay
Yaminawa runakunaqa yaminawa simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - yaminawa simi):
* Runakuna - iodapo
* Warmi - apuí
* Wasi -  üuü
* Wasa - pimiti
* Sinqa - rüchüco
* Mat'i - poimana
* Utku - sharapo
*Tayta - ipo

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Lichi hilli

**Lichi hilli** nisqaqa lichiman (ñukñuman) rikch'akuq yuraq (icha q'illupas, killmupas) hillim, huk yurakunamanta paqariq.

Huk lichi hillikunamantaqa k'awchutam ruranchik.

Kaymi huk lichi hilli ruraq yurakuna:
* Wachanqa yura rikch'aq ayllu *(Euphorbiaceae):* k'awchu sach'a *(Hevea brasiliensis)*, wachanqa *(Euphorbia penicillata)*, pinchu *(Euphorbia sp.)*, hukkunapas.
* P'akincha yura rikch'aq ayllu *(Papaveraceae):* puñuchiq amapula *(Papaver somniferum)*, *[[Chelidonium maius]]*, hukkunapas.
* Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu *(Asteraceae):* tukuy lichi-lichi, salsa-salsa nisqa yurakunam, huk pilli-pillikunapas, ahinataq saqa-saqa *(Taraxacum officinale)*, kanachu *(Sonchus spp.)*, pilliyuyu *(Lactuca sativa)*, hukkunapas.
* Paparawa yura rikch'aq ayllu *(Moraceae):* igu *(Ficus carica)*, tankama *(Ficus insipida)*, antikuna murira *(Morus insignis)*, hukkunapas.
* Allqumiyu yura rikch'aq ayllu *(Apocynaceae):* *[[Vinca minor]]*, hukkunapas. 
** *Asclepiadoideae*: *[[Vincetoxicum hirundinaria]]*, hukkunapas.

## Hawa t'inkikuna
Iberia

***[[Iberia yaqa wat'a]]**: Ispañapas Purtugalpas;
***[[Iberia Líneas Aéreas de España]]**: huk ispañul antanka phawaq ruruchina;
***[[Viajes Iberia]]**: huk ispañul karu purina ruruchina;
***[[Iberia caucasica]]**: kunan Kartulsuyupi ñawpa pacha kasqa suyu;
***[[Iberia distritu]]**: Tawamanu pruwinsyapi (Piruwpi) huk distritu;
***[[Iberia (Tawamanu)]]**: Tawamanu pruwinsyapi (Piruwpi) huk llaqta.
Salsa

**Salsa** nisqaqa kachichasqa yakumanta, q'apachanamanta, kutasqa rurukunamanta, kutamanta, lawa hina rurasqa khaka mikhunam, huk mikhunaman yapanapaq, q'apachanapaq.

Ruqutuwan chilltumanta yanusqa salsaqa llaqwa nisqam.
Aphuru-puliwyanu runa

**Aphuru-puliwyanu** icha **Apru-puliwyanu** nisqaqa lliw kastilla simita * / aymara simita * rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Puliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Urin Yunka pruwinsyapipias tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Aphru-buliwyanu runakunaqa kastilla simitam / aymara simitam rimanku.

(** castellano y el aymara deformados en la pronunciación y a veces en lo semántico*)

Huk sutikuna (kastilla simi - aphru-buliwyanu runakunap simin):
* arroz: Aró, aló
* tamboril: bomba
* vela: candela
* mayordomo: caporal
* lo he: loi
* usted: oté
* látigo: suraigo
* llores: yorís
* madre: mai
* padre: pai
* compadre: compai
* choza, casa: bohío
* Qué dice?: Insé?
* negro: prieto-preto
* depósito de coca: matuasi
* eres: sois
* regalar: rigalar
* estar: istar 

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Kayuwawa runa

**Kayuwawa**, **Cayuvava** icha **Cayubaba** nisqaqa lliw kayuwawa simita rimaq runakunam, Urin Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Yakuma pruwinsyapi tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Kayuwawa runakunaqa kayuwawa simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - kayuwawa simi):
* Kay - Arenahi 
* Qhari - 'Iasi
* Mama - 'Dapidi
* Warmi - 'Torene
* Papay - Na'motoi
* mawk'a - Ta'kaasi
* Uma - Ba'rakame
* Wasi - 'Ñika
* Yawar - Tîtîbo
* Yaku - 'Kita

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna


Cayubaba (peuple)
Yuraq p'akincha

**Yuraq p'akincha** icha **Puñuchiq amapula** *(Papaver somniferum)* nisqaqa huk musphachinayuq quram, hampi yuram.

Amapulap rurunpa qaranta khallaspa, k'utuspa lichi hillintam hurqunku. Chay hillitaqa ch'akispa upyutam ruranku.

Musphachinanrayku huk mama llaqtakuna puñuchiq amapula puquchiytaqa manam saqillankuchu.

## Hawa t'inkikuna
Araona runa

**Araona** icha **Cavina** nisqaqa lliw takana simita  rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Abel Iturralde pruwinsyapi, tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Araona runa runakunaqa takana rimaykunaman kapuq araona simitam rimanku.

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Chinkirma

**Chinkirma** (**Tsinkirma**), **Puraki** icha **Ankilla** *(Electrophorus electricus)* nisqaqa ancha suni challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.

Pichikillawanmi challwakunata wañuchispa mikhun, awqakunatataq ayqichinmi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Turanku

**Turanku** *(Synbranchus marmoratus)* nisqaqa 150 sintimutrukama suni challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap t'uru tiksinkunapi kawsaq.

Wayra pachata millp'uspa simi ukhuwanmi saman.

## Hawa t'inkikuna
Ukupanku

**Ukupanku**, **Kunkumpi** icha **Chinanku** (genus *Megalobulimus*) nisqakunaqa ancha hatun ch'urukunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, yura mikhuq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Hatun ukupanku (*Megalobulimus popelairianus*)
* Kunkumpi (*Megalobulimus maximus*)
* Siq'ichasapa ukupanku (*Megalobulimus capillaceus*)
* Yuraqhutk'u ukupanku (*Megalobulimus leucostoma*)
* Sawpawlu ukupanku (*Megalobulimus parafragilior*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kunkumpi

**Kunkumpi** *(Megalobulimus maximus)* nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq ukupankum, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, yura mikhuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kanichana runa

**Kanichana**, **Canichana** icha **Canesi** nisqaqa lliw kanichana simita  rimaq runakunam, Urin Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Qincha pruwinsyapi, tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Kanichana runakunaqa kanichana simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - kanichana simi)
* Ñuqa - eujale
* Qam  - enjale 
* Pay -  jeencoye
* Qamkuna -  eujaljina
* Ñuqanchik -  jeujaljina
* Paykuna -  jeenco
* Mana - sitá
* Ari - hejé
* Yaku - nissi
* Killa - nimilacu
* Inti - nicol

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Mayuruna

**Mayuruna**, **Mayoruna** icha **Matis** nisqakunaqa, **Matsé** nikuq, Brasilpi, Amarumayu suyupi, Atalaia do Norte munisipyupi, Piruwpipas, Luritu suyupi, Rikina pruwinsyapi, Yaquerana distritupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman mayuruna simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa  10 ayllu llaqtapi, kay mayu patakunapi tiyanku: 
* Yaqirana mayu, Yawari mayu, Gálvez mayu,  Yuraqmayu (Piruwpi)
* Kuruka mayu, Yawari mayu (Brasilpi, Atalaia do Norte munisipyu, Amarumayu suyu (Brasil). 696-chá runa)

### Brasilpi

### Piruwpi

## Tantanakuykuna
mana
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Q'uñi yaku

**[[Q'uñi]] [[yaku]]** icha **Q'uñi unu**, chaymanta ñawirinaykupaq kaypi qhaway:
*Allpamanta paqarimuq q'uñi yaku, qhaway **[[q'uñi pukyu]]**;
*Armakunapaq *(bañanapaq)* llamk'achisqa q'uñi yaku, qhaway **[[armakuna]]** *(bañu, baño);*
*T'impuchkaq yaku, qhaway **[[t'impuy]]**, **[[yaku wapsi]]**;
*Q'uñi yakuwan chayachiy, qhaway **[[yanuy]]**;
*Q'uñi yakumanta upyana, qhaway **[[q'uñi yaku upyana]]**:
**Qurayuq q'uñi yaku, qhaway **[[qura yaku]]**;
**Kuka raphimanta qura yaku, qhaway **[[kuka q'uñi yaku]]**;
**Mati wayusa raphimanta qura yaku, qhaway **[[mati upyana]]**;
**Tiy raphimanta qura yaku, qhaway **[[tiy]]**;
*Tutallamanta q'uñi yaku upyay mikhuypas, qhaway **[[yaku q'uñi]]** *(desayuno)*;
*Huk llaqtakuna:
****[[Q'uñiyaku]]**, Piruwpi, Qusqu suyupi huk llaqta;
****[[Q'uñiyaku (Surakachi)]]**, Buliwyapi, Surakachi munisipyupi huk llaqta.
Q'uñi yaku upyana

**Q'uñi yaku upyana** nisqaqa q'uñi yakupi aytisqa qurakunam icha yura rakikunam - raphipas saphipas hunt'a yurapas -, chay yuramanta chullusqa imayaykunayuq q'uñi yakum.

Kaymi huk q'uñi yaku upyanakuna:
*Tiy (tiy raphiyuq q'uñi yaku)
*Kaphiy (kutasqa kusasqa kaphiy ruruyuq q'uñi yaku)
*Mati upyana (mati wayusa raphiyuq q'uñi yaku)
*Kuka q'uñi yaku (kuka raphiyuq q'uñi yaku)
*Qura yaku nisqakuna (qurayuq q'uñi yaku)
* *Quñu yaku* niyan yaku tinpushqaman, achaykaptin, wiñantsik muñaata, manaqa sidruunta, manaqa tiita, manaqa yirwa luyisata, mishkiwan, tantawankar, manaqa kamtsawan, upuntsik waaraypa mana papa kashki kaptin. Manam 'mati' niyantsu. Wakin atska yuraman washkuta wiñayan, *kalichi* nir upuyan, tsaka tsakallana makita shupapaakur.
Qura yaku

**Qura yaku** nisqaqa ima qurakunamantapas, hampi yurakunamantapas rurasqa q'uñi yaku upyanam, hampinapaq llamk'achisqa, runap qhali kananpaq.
Wampisa runa

**Wampisa runa** nisqakunaqa (kikinpa rimayninpi: **Wampis / Shuar**, kastilla simipi *Huambisa* nisqa) Piruwpi, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi, Luritu suyupi, Datem del Marañón pruwinsyapi, tiyaq runa llaqtam, shuwar simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa 37 ayllu llaqtapi, Muruna mayup, Santiago mayup patankunapi tiyanku.

## Tantanakuykuna
* CAH - *Consejo Aguaruna Huambiza*
* FECONARSA - *Federación de Comunidades Nativas del Río Santiago*
## Kaypipas qhaway
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
* Saywitu: Luritu suyu
Yura runa

**Yura runa** nisqakunaqa (**Nawa**, *Nahua* nisqapas) panu rimaykunaman kapuq yura simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Pando suyupi, Piruwpipas, Ukayali suyupi, tiyaq.

Nawa runa qutu uhupi kanmi: Chitonawa runakuna, Morunawa, Chandinawa, Maxonawa icha Kujareño. 

## Tiyay
Paykunaqa kay mayu patakunapi kawsanku:  Mishagua mayu, Cújar mayu, Purus mayu, Yuruá mayu, Mapuya mayu, Wakapishtea mayu.
### Buliwyapi

Pukyu:  
### Piruwpi

## Rimay
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi Nawa runankunaqa panu simitam rimanku.

## Tantanakuykuna
mana

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Amarakaeri

**Amarakaeri**, **Amaracaire** icha **Amarakaire** (*autodenominación*: **Harakmbut**)  nisqakunaqa piruwanu Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Tampupata pruwinsyapi, Tawamanu pruwinsyapi, Qusqu suyupipas,  Pawqartampu pruwinsyapi, Qispiqanchi pruwinsyapipas, tiyaq runa llaqtam, harakmbet simita rimaq.

## Tiyay
Paykunaqa  10 ayllu llaqtapi, kay mayu patakunapi tiyanku: Colorado mayu, Mayutata, Inampari mayu, Yshiri mayu, Punkuri mayu,  Malinowski mayu.

## Tantanakuykuna
* COHAR - *Consejo Harakmbut*
* FENAMAD - *Federación Nativa de Madre de Dios*
## Iñi
* Amarakaeri ayllu llaqta risirwa
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu - Mayutata suyu, Amarakaeri ayllu llaqta risirwawan
Chikitukus

**Chikitukus** kusituyqa Piruwpi, Chuschi distritumanta, Ayakuchu suyu, Kankallu pruwinsya.

## Kunan takikuna
* Carmen Rosa Minas Quispe (huk ñiqin takiq *y coros*)
* Marcos Tucno Rocha (Kitara *y bajo*)
* Teodulfo Pacotaipe Huaycha (Takiq - chinlili)
* Juan Huaycha Rocha (Chinlili)
* Julio Dueñas Ccorahua (Chinlili)
* Guillermo Allcca Juan de Dios (Kitara)
Pindo mayu

**Pindo mayu** (kastilla simipi: *Río Pindo*) nisqaqa huk mayum, Ikwadurpi, Pastasa markapi.

## Hawa t'inkikuna
* www.puyo.gov.ec
Kanilu

***[[Kanila sach'a]]** *(Cinnamomum verum);*
***[[Akwa ishpinku]]** icha **Ikwadur kanila** *(Ocotea quixos);*
***[[Chili kanila]]** *(Drimys winteri).*

***[[Pastasa runa]]**.
Chili kanila

**Chili kanila** icha **Chili [[kanilu]]** *(Drimys winteri)* nisqaqa huk sach'am, Chilipi Arhintinapipas Antikunapi wiñaq. Qaranqa ancha askurbina p'uchqusapam (*C [[witamina]]* nisqa).
Llullu

**[[Runa]]kunapi**:
*Lluqsirqusqa **[[wawa]]**, **[[antaykira]]**;
*Ñuñuqllaraq **[[wawa]]**, **[[pallpa]]** (manaraq suqta killayuq runa);
**[[Uywa]]kunapi**:
*Lluqsirqusqa, ñuñuqllaraq **[[uña]]**;
**[[Palama]]kunapi**:
*Runtumanta lluqsirqusqa **[[qirisa]]**;
**[[Yura]]kunapi**:
***[[Phutuy|Phuturqusqa]]** yuracha;
*Manaraq **[[puquy|puqusqa]]**, q'umirraq **[[ruru]]**.
Marucha

**Marucha**, **Pupa** (latin simimanta) icha **Khrisalida** (grigu simimanta χρυσαλίδα, χρυσαλίς 
Rikcha:Pupation_-_Inachis_io.jpg|*[[Inachis io]]* nisqa pillpintu qirisa maruchayachkan
Rikcha:Hallo, bald bin ich da (Aglais urticae).jpg|*[[Aglais urticae]]* nisqa pillpintu maruchamanta t'uqyachkan
Rikcha:Drohnenpuppen 79d.jpg|Urqu lachiwap maruchankuna
Rikcha:Drohnenpuppen 81a.jpg|Urqu lachiwap maruchankuna
Rikcha:Anopheles puppe.jpg|Qhiti marucha.
Shipipu-Qunipu runa

**Chhipipu-Qunipu** icha **Shipipu-Qunipu** (**Shipibo-Jonibo**, **Shipibo-Conibo**) nisqakunaqa Piruwpi, Luritu suyupi, Wanuku suyupi, Mayutata suyupi, Ukayali suyupipas tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq shipipu simita rimaq.

Qunibu runakunaqa achka yupapi *Jonibo* (runakuna) nispa nikunku, *Joni* (runa) nispataq sapaq yupapi.

## Tiyay
Paykunaqa  116 ayllu llaqtapi, kay mayu patakunapi tiyanku: Ukayali mayu, Pachitiya mayu, Wallaqa mayu, Callería mayu, Awaytiya mayu, Tamaya mayu, Yarinaquchapas.

## Tantanakuykuna
* FECONAU - *Federación de Comunidades Nativas del Ucayali*
* FECONBU - *Federación de Comunidades Nativas del Bajo Ucayali*
* ORDECONADIP - *Organización de Comunidades Nativas del Distrito de Iparía*
* ORDESH - *Organismo de Desarrollo Shipibo*
* OIRA - *Organización Indígena Regional Atalaya*
## Iñi
* Piruw suyupi runa llaqtakuna 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Mayutata suyu
* Saywitu: Luritu suyu
* Saywitu: Wanuku suyu
Inka (sut'ichana)

***[[Inka hawaykawsay]]**, Tawantinsuyupi mawk'a hawaykawsay;
***[[Sapa Inka]]**, chay Inkakunap qhapaqnin;
***[[Kichwa runa]]**, kunanraq *Inka* icha *Inga* nikuq kichwa rimaq runa llaqtakuna:
****[[Pastasa runa]]**, Ikwadurpi Piruwpipas huk runa llaqta;
****[[Inga]]**, Kulumbyapi huk runa llaqta;
*Tawantin waqrayuq uwiha icha kawra;
****Inga***, huk yura rikch'ana, qhaway **[[pakay yura]]** (ahinataq paqay, *Inga feuilleei*).
Wisk'achani (sut'ichana)

**

* [[Chumpi urqu|Wisk'achani]] icha **Chumpi**: Piruwpi, Qusqu suyupi, huk urqu
* [[Wisk'achani rit'i urqu (Qusqu)]]: Piruwpi, Qusqu suyupi, huk urqu
* [[Chawpi Urqu|Wisk'achani]] icha **Chawpi Urqu''': Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Piruwpi, Punu suyupi, huk urqu
*Wisk'achani urqu (Kimsa Krus walla): Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Loayza pruwinsyapi, Yaku munisipyupi, Caxata kantunpi, huk urqu 
* Wisk'achani (Puwpu): Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Puwpu pruwinsyapi, huk urqu 
* Wisk'achani (Surakachi): Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi, huk urqu 
* Wisk'achani urqu (Punu): Piruwpi, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi, Wankani distritupi, huk urqu
* Wisk'achani (mawk'a llaqta): Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi huk mawk'a llaqta
* Wisk'achani llaqta: Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi, Wisk'achani kantunpi huk llaqta
* Wisk'achani kantun: Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi, huk kantun
Chiman runa

**Chiman** icha **Tsiman** nisqaqa lliw simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Ballivián pruwinsyapi, Moxos pruwinsyapi, Yakuma pruwinsyapipas tiyaq.

## Tiyay

## Rimay
Chiman runakunaqa chiman simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - chiman simi):
* Ñuqa - Ye
* Qam - Mï
* Pay - Mu
* Mana - Jam
* Ari - Jé

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna
Asnaqucha (sut'ichana)

***[[Asnaqucha]]**, Piruwpi, Qusqu suyupi huk qucha;
***[[Asnaqucha (Ayakuchu)]]**, Piruwpi, Ayakuchu suyupi huk qucha;
***[[Asnaq qucha (Chinchay Lipis)]]**, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi,  huk qucha;
***[[Asnaq qucha (Uralan Lipis)]]**, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Uralan Lipis pruwinsyapi,  huk qucha;
Qhunqhu Wankani

**Qhunqhu Wankani** icha **Khunkhu Wankani** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Jesus Machaqa ayllu llaqtapi, Qhunqhu Liqiliqi llaqtapi, Kimsachata-Chilla wallap kinrayninpi. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Chiripa
* Iwawi
* Tiwanaku 
* Lukurmata

## Puykukuna

* www.bolivia.com Qhunqhu Wankanimanta (kastilla simi)
* www.khonkhowankane.org
Pukaqucha (sut'ichana)

***[[Pukaqucha]]**, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi huk qucha;
***[[Pukaqucha (Hunin)]]**, Piruwpi, Hunin suyupi huk qucha;
***[[Pukaqucha (Wanuku)]]**, Piruwpi, Wanuku suyupi huk qucha;
***[[Pukaqucha (Ariqipa)]]**, Piruwpi, Ariqipa suyupi huk qucha;
***[[Pukaqucha (Anqash)]]**, Piruwpi, Anqash suyupi huk qucha, Waylas pruwinsyapi, Yuraqmarka distritupi;
***[[Pukaqucha (Punu)]]**, Piruwpi, Punu suyupi huk qucha, Lampa pruwinsyapi, Lampa distritupi;
***[[Hatun Pukaqucha]]**, Piruwpi, Qusqu suyupi huk qucha.
***[[Pukaqucha rit'i urqu]]**, Piruwpi, Hunin suyupi, Lima suyupipas, huk rit'i urqu
Taraqu yaqa wat'a

**Taraqu yaqa wat'a** (kastilla simipi: *Taraco*) nisqaqa Wiñaymarka quchapi, Titiqaqa quchapi, huk yaqa wat'am,  Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi
Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

Kaypi p'anqapiqa **Buliwyapi mawk'a llaqtakuna**  rikunki.

## Pukyukuna
* www.iai.spk-berlin.de (kastilla simipi)
* www.bolivia.com / Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
* www.lostiempos.com / Buliwya suyup mawk'a llaqtakunan saywitu
Chiripa

**Chiripa** nisqaqa Wuliwiya suyupi huk mawk'a llaqtam, Taraqu yaqa wat'api, Wiñaymarka quchapi, (Titiqaqa quchapi), Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Taraqu munisipyupi (Taraqu - Lukurmata ñanpi ), Chiripa llaqta ñiqpi (15 km).
* Tiwanaku: 20 km

## Kaypipas qhaway
* Wuliwkyapi mawk'a llaqtakuna
* Iwawi
* Lukurmata
* Qhunqhu Wankani
* Tiwanaku

## Willay pukyukuna
* archaeology.about.com / Chiripamanta
* archaeology.about.com / Chiripamanta
## Hawa t'inkikuna
* Tiwanaku munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pachataka

**Pachataka** Kastilla simipi: *Horca del Inca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Kisanani urqupi. Qupaqhawana llaqta nisqamantaqa 600 m karum. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Chiripa
* Killawat'a
* Lukurmata
* Sampaya
* Tiwanaku
* Titiqaqa wat'a

## Pukyukuna
* / Pachataka (kastilla simi)
Sampaya

**Sampaya** Kastilla simipi: *Zampaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ñawpa ñanmi, Titiqaqa qucha patapi, Yampupata yaqa wat'api, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Sampaya kantunpi.Qupaqhawana llaqta nisqamantaqa 12 km karum. 

## Karu puriy
* Sampaya llaqta
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Chiripa
* Lukurmata
* Inkallaqta
* Pasto Grande
* Pachataka
* Samaypata pukara
* Tiwanaku
* Titiqaqa wat'a
* Qunchamarka
* Sipi Sipi
* Killa wat'a

## Pukyukuna
* / Sampaya (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Qupaqhawana munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qala Qala

**Qala Qala** (kastilla simipi: *Cala Cala*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk mawk'a llaqtam. Uru Uru llaqta nisqamantaqa 20 km karum. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

* www.enjoybolivia.com / Uru Uru
## Hawa t'inkikuna
* Qala Qalamanta, rikchakuna
Morenada

**Morenada** (kastilla simipi: *Morenada*) nisqaqa huk tusuymi, Uralan Awya Yalapi, Buliwyapi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Morenada
Karnawalitu

**Karnawalitu** (kastilla simipi: *Carnavalito*) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk tusuymi, Arhintinapi (Jujuy wamanipi, Salta wamanipipas), Buliwyapi, Piruwpipas.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Carnavalito
Lukurmata

**Lukurmata** nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Taraqu yaqa wat'api, Wiñaymarka quchapi, (Titiqaqa quchapi), Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Chiripa
* Iskanwaya
* Qhunqhu Wankani
* Tiwanaku
* Titiqaqa wat'a
* Killa wat'a
## Pukyukuna

*Lukurmata, Marc Bermann, Princeton University Press (1994)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Inkawi pruwinsya
Pasto Grande

**Pasto Grande** (kastilla simipi: *Pasto Grande*) nisqaqa Buliwya suyupi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 89 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Tiwanaku
* Titiqaqa wat'a
## Pukyukuna

*www.turismobolivia.bo / Pasto Grande
Tuwas (tusu)

**Tuwas** icha **Tupas**qa (Kastilla simipi: *Tobas*) Hurin Apya Yalapi huk tusuymi, Puliwyapi.

## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Tobas
Marinera

**Marinera** (kastilla simipi: *Marinera*) nisqaqa Uralan Awya Yalapi, Piruwpi,  huk tusuymi.

## Hawa t'inkikuna
Takirari

**Takirari** (kastilla simipi: *Taquirari*) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk tusuymi, Arhintinapi, Buliwyapipas, Takirarita aswanta Santa Krus suyupi, Beni suyupi, Pando suyupi tusunku.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Takirari
Diablada

**Diablada** nisqaqa (kastilla simipi: *Diablada*) huk tusuymi, Urin Awya Yalapi, Buliwyapi, Chinchay Chilipi, Urin Piruwpipas. Icha runa simipi sutin : **Supasqa**.

Tusuqkunaqa saynatankunawan p'achallinakunawanpas supaytam pukllanku. Diabladaqa allinpa saqrawan maqanakuyninmantas willan.

## Rikchakuna

Rikcha:Trajesdeluces207.jpg|Diablada, Punu, Mamacha Kandilarya Raymi, Piruw
Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG|Diablada, Uru Uru
Rikcha:Diablada de La Tirana.jpg|Diablada, T'iraña llaqtapi, Chili


## Taki

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
* Kacharpaya
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com/Diablada
Émile Zola

**Émile Zola** sutiyuqqa (2-IV-1840 paqarisqa Paris llaqtapi, Ransiyapi, 29-IX-1902 wañusqa Paris llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq qillqaq runam karqan. 

## Qillqasqankuna

- la famille des Rougon-Macquart) (1871-1893): 

         * la fortune des rougons : 1871
         
         * Nana : 1880

         * germinal : 1885 

- trois villes (1895

- j'accuse : 1901
Kullawa

**Kullawa** (kastilla simipi: *Kullawada / Kullahuada*) nisqaqa Uralan Awya Yalapi, Buliwyapi, Piruwpipas, Punu suyupi aswanta, huk tusuymi.

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Kullawa
Suri Sikuri

**Suri Sikuri** (*Suri Sicuri*) nisqaqa Uralan Awya Yalapi, Buliwyapi, huk tusuymi.
* Suri
* Sikuri

## Kaypipas qhaway
* Tusuy
## Hawa t'inkikuna
* www.bolivia.com / Suri Sikuri
Beni pampa

**Beni pampa** icha **Moxos pampa** (kastilla simipi: *Llanura beniana* icha *Llanos de Mojos* / *Llanos de Moxos*) nisqaqa Buliwyapi, Beni suyupi, huk pampam. Pilón Lajas kawsay pacha risirwaqa, Beni kawsay pacha risirwaqa  Beni pampa uhupim.

## Uywakuna
Beni pampapiqa kay yaku pisqukunam kawsanku:

* *Anhinga anhinga*
* Ayaya *Ajaia ajaja*
* *Amazonetta brasiliensis*
* Kutsra *Aramides cajanea*
* *Aramus guarauna*
* Hatun waqar *Ardea alba*
* *Ardea cocoi*
* *Butorides striatus*
* *Bubulcus ibis*
* Qucha patu *Cairina moschata*
* *Chauna torquata*
* *Cochlearius cochlearius*
* *Dendrocygna viduata*
* *Dendrocygna autumnalis*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* *Eurypyga helias*
* *Heliornis fulica*
* *Jacana jacana*
* *Mesembrinibis cayennensis*
* Sach'a ansu *Neochen jubata*
* Waqwa *Nycticorax nycticorax*
* *Phaetusa simplex*
* Uchuqu *Phalacrocorax brasilianus*
* *Pilherodius pileatus*
* *Porphyrio martinico*
* *Porphyrio flavirostris*
* *Sterna superciliaris*
* *Syrigma sibilatrix*
* *Theristicus caerulescens*
* *Theristicus caudatus*
* Kunkuwana *Tigrisoma lineatum*
* *Vanellus chilensis*


File:Anhinga crop.jpg|*Anhinga anhinga*
File:Amazonetta brasiliensis.jpg|*Amazonetta brasiliensis*
File:Grey-necked Wood Rail (Aramides cajanea) (28439453400).jpg|Kutsra *Aramides cajaneus*
File:Aramus guarauna.jpg|*Aramus guarauna*
File:Butorides striata-2.jpg|*Butorides striata*
File:Cochlearius cochlearius Dvur zoo 2.jpg|*Cochlearius cochlearius*
File:Dendrocygna viduata upright.jpg|Dendrocygna viduata
File:Vanellus-chilensis-001.jpg|Vanellus chilensis


## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Mamuriy mayu
## Pukyukuna
 
* Waterbird Report 2006 (kastilla simi) r. 12 - 13
Hayñiq kay

**Hayñiq kay** icha **Llamsa kay** nisqaqa uyaywap icha suynaypa sapaqnin maywiy kutinchiqninpa runap uyariynipi musyachisqa sapaqnin kayninmi.

A440 *(La440)* nisqa suynayqa 440 Hertz kaq maywiy kutinchiqniyuqmi.
Qulli Qulli chullpakuna

**Qulli Qulli chullpakuna** (*Culli Culli Chullpares*) nisqakunaqa Buliwya mama llaqtapi huk chullpakunam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi, Pujravi kantunpi, Qulli Qulli llaqtapi. Lawachaka llaqta nisqamantaqa 2 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Pukyukuna

* Qulli Qulli chullpakunamanta; Rikchakuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Aruma pruwinsya
Sika Sika kantun

**Sika Sika kantun** (kastilla simipi: *Cantón Sica Sica*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Aruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Sika Sika llaqtam.

## Allpa saywachi
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Wisina

**Wisina**, chinchaysuyupi **Wishina** nisqaqa imatapas - ima puriqllatapas, ima aqu, hak'u icha muru hina paqtapas - waqaychanam, k'aprapas, q'irupas, q'illaypas, q'ispillupas, plastikupas kaq.

Upyana wisinakunataq kaymi: suyk'u, q'ispillu qiru, q'irumanta qiru, akilla.

 
Rikcha:Noe containers.jpg|Wisinakuna
Rikcha:Pots for sale at the National Museum of the American Indian.jpg|T'ikaq killa, anqara, lata wisina
Rikcha:Vidrarias de Laboratorio.jpg|Chaqllisinchi wisinakuna
Rikcha:Pots for sale in Kenya.jpg|Matimanta rurasqa purukuna


## Hawa t'inkikuna
Machaqa Marka kantun (Chuqiyapu)

**Machaqa Marka kantun** (kastilla simipi: *Cantón Machacamarca*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi juk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Machaqa Marka llaqtam (aymara simi *machaqa* musuq, *marka* llaqta, "musuq llaqta")  (304 runa, 2001 watapi).

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Sika Sika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pujravi kantun

**Pujravi kantun** icha **Lawachaka** (kastilla simipi: *Cantón Pujravi* / *Lahuachaca*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Lawachaka llaqtam.

## Allpa saywachi
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chuwa Qullu kantun

**Chuwa Qullu kantun** (aymara rimakuna, *chuwa* (huk k'apra p'uku), *qullu* (urqu); (kastilla simipi: *Cantón Chuacollo*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuwa Qullu llaqtam.

## Allpa saywachi

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
Panduro kantun

**Panduro kantun** (kastilla simipi: *Cantón Panduro*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Panduro llaqtam.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chiri Warina *(Laguna Khollpa Huarina)*
* Qullpa Warina *(Laguna Khollpa Huarina)*
## Hawa t'inkikuna
* Sika Sika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qhunani kantun

**Qhunani kantun** icha **Germán Busch kantun** (kastilla simipi: *Cantón Cantón Konani / Conani / Germán Busch*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi,  Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi. Uma llaqtanqa Qhunani *(Konani / Conani / Germán Busch)* llaqtam (809 runa, 2001 watapi).

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, *qhuna* kutana, *-ni* aymara k'askaq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Sika Sika munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ayu Ayu kantun

**Ayu Ayu kantun** (kastilla simipi: *Cantón Ayo Ayo*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Ayu Ayu munisipyupi. Uma llaqtanqa Ayu Ayu llaqtam (647 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Ayu Ayu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Umala kantun

**Umala kantun** (kastilla simipi: *Cantón Umala*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Umala munisipyupi. Uma llaqtanqa Umala llaqtam (152 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna