open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Q'iru

**Q'iru** (kichwapi *Kiru*, wankapi *Qilu*) icha **K'ullu** nisqaqa huk ancha llamk'achisqam imaykanam. Sach'akunapi yuriptin, sach'ap chillkinkunamantam - kurkunmanta k'allmakunamantapas - hurqunchik. Thansakunapas q'iruyuq yurakunam. Sach'ap chillkinkunataqa q'iru k'aspi hinam llamk'achinchik. Rakhu kurkumantaqa q'iru p'alltakunatam kuchunchik.

**[[K'ullu]]** nisqataqa llamk'achinchik wasichaypaq, kuyuylla (kawitu, tiyana, hamp'ara, k'irana) ruranapaq, ima ruranapaqpas.

Q'irup puchunkunamanta, kallmakunamantapas **[[yamt'a]]** nisqatam ruranchik, kañaspa wasita q'uñichinapaq yanunapaqpas.

## Kaypipas qhaway
* Qiruwillka (Quiruvilca, región La Libertad-Perú), Qiruwillka distritu.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Pearl S. Buck

**Pearl Sydenstricker Buck** (chinesischer simi 賽珍珠 Sai Zhenzhu; icha *John Sedges*; (*  paqarisqa Hillsboro, West Virginia suyupi - †  wañusqa Danby llaqatapi, Vermont suyupi).  mama llaqtap qillqaqmi qarqan.

 Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1938 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.

## Qillqasqankuna
* *East wind, west wind* (1930])
* *The good earth* (1931)
* *The mother* (1934;)
* *The exile* (1936];)
* *Dragon Seed* (1942;)
* *Pavilion of women* (1946;)
* *Far and near* (1948;)
* *The townsman* (1952;)
* *Imperial Woman* (1956;)

## Suñaykuna
* 1938 Nobel suñay 
* 1935 Pullitzer suñay
## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Wu Zetian

**Wu Zetian** () (625 - 16 - XII - 705), **Wu Zhao** (武曌) sutiyuq warmiqa Chunwa mama llaqtap wiñay kawsasqanpi huklla hatun quya warmis karqan (*[[Huangdi]]*; 皇帝'').
Kleopatra VII

**Kleopatra qanchis ñiqin Philopator** *(Κλεοπάτρα Ζ' Φιλοπάτωρ)* sutiyuq warmiqa (iniru killapi 69 kñ paqarisqa;30 ñiqin ayamarq'a killapi 30 kñ wañusqa) Iqiptupi huk quyas karqan. Qhaparqanqa taytanwan (Ptolemayos XII Auletes), turinkunawan, qusankunawan Ptolemayos XIII, Ptolemayos XIV, Gaius Julius Caesar romanu qhapaqwantaq kawsanakurqansi, quya tiyayninta sinchichaspa. Caesar sipisqa karqaptin, Marcus Antoniuswansi kawsanakurqan, pitu wawata wachakuspa.
Katharina I

Marta Skavronska, **Katarina I** sutiyuq warmiqa (  paqarisqa Jakobstadt llaqtapi -  wañusqa San Petersburg llaqtapi ), huk Rusyap quyansi karqan 1725 watamanta 1727 watakamas.

Taytaː Samuel Skavronsky; Mamaː Elisabeth Moritz.

## Kaypipas qhaway
Katharina II

## Hawa t'inkikuna
Katharina II

Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst, **Katharina II** sutiyuq warmiqa (Ekaterina Alekséyevna, rusiya simipi: Екатерина Великая) (2 ñiqin aymuray killapi 1729 watapi paqarisqa Stettin llaqtapi, Pomeranyapi, chaypacha Alimanyapi - 17 ñiqin tarpuy killapi 1796 watapi gregoryo kalindaryu nisqakama wañusqa Sankt Peterburg llaqtapi), **Hatun Katharina** nisqapas Rusyap huk hatun quyansi karqan.

Tayta: Cristián Augusto Anhalt-Zerbst; Mama: Juana Isabel Holstein-Gottorp.

## Kaypipas qhaway
Katharina I
Pidru III 
## Hawa t'inkikuna
Elisabeth II

**Elisabeth II** sutiyuq warmiqa (***Elizabeth Alexandra Mary [[Casa de Windsor|Windsor]]***) (*  paqarisqa Mayfair, London llaqtapi - † ) Hukllachasqa Qhapaq Suyup quyanmi kachkan, *[[Commonwealth]]* nisqa qhapay suyukunappas (Antiwa Barbudawan, Awstralya, Bahamas, Barbados, Bilisi, Kanada, Grinada, Shamayka, Musuq Silanda, Papwa Ñukini, San Kitts Niwiswan, Santa Lusiya, San Wisinti Grinadinakunawan, Salumun wat'akuna, Tuwalu).

Tayta: George VI; Mama: Elizabeth Bowes-Lyon.

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Qhapaq Suyu
## Hawa t'inkikuna
Hatshepsut

**Hatshepsut** sutiyuq warmiqa Iqiptup pusaq kaq panakap pichqa kaq pharaw quyansi karqan, 1479 kñ watamanta 1457 kñ watakamas. Quya sutinqa **Maatkara-Hatshepsut** nisqas karqan. Lliw Iqiptuyuq quyakunamanta astawan unayta quyas karqan.
Ingrid Bergman

**Ingrid Bergman** sutiyuq warmiqa (29 ñiqin chakra yapuy killapi 1915 paqarisqa Stockholm llaqtapi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1982 wañusqa London llaqtapi) huk kuyu walltaypi Suysyayuq aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.

## Pilikulakuna

* *[[Sonata de otoño]]* (1978)
* *[[A Matter of Time]]* (1976) 
* *[[Asesinato en el Orient Express (pilikula)|Asesinato en el Orient Express]]* (1974) 
* *[[The Hideaways]]* (1973)
* *[[Walk in the Spring Rain]]* (1970) 
* *[[Flor de cactus]]* (1969) 
* *[[Stimulantia]]* (1967) 
* *[[El Rolls-Royce amarillo]]* (1964) 
* *[[Visit, The]]* (1964) 
* *[[Aimez-vous Brahms?]]* (1961) 
* *[[El Albergue de la Sexta Felicidad]]* (1958) 
* *[[Indiscreet]]* (1958) 
* *[[Anastasia (pilikula)|Anastasia]]* (1956) 
* *[[Elena et les hommes]]* (1956) 
* *[[Juana de Arco (pilikula|Juana de Arco]]* (1954) 
* *[[La paura]]* (1954) 
* *[[Viaggio in Italia]]* (1953) 
* *[[The Greatest Love]]* (1954) 
* *[[Stromboli (pilikula)|Stromboli]]* (1950) 
* *[[Under Capricorn]]* (1949) 
* *[[Juana de Arco (pilikula)|Juana de Arco]]* (1948) 
* *[[Arch of Triumph]]* (1948) 
* *[[Encadenados]]* (1946) 
* *[[Saratoga Trunk]]* (1946) 
* *[[Las campanas de Santa María]]* (1945) 
* *[[Recuerda]]* (1945) 
* *[[Gaslight|Luz que agoniza]]* (1944) 
* *[[¿Por quién doblan las campanas?]]* (1943) 
* *[[Casablanca (película)|Casablanca]]* (1942) 
* *[[Dr. Jekyll y Mr. Hyde]]* (1941) 
* *[[Adam Had Four Sons]]* (1941) 
* *[[Rage in Heaven]]* (1941) 
* *[[Juninatten]]* (1940) 
* ** (1939) 
* *[[En enda natt]]* (1939) 
* *[[En kvinnas ansikte]]* (1938) 
* *[[Die vier Gesellen]]* (1938) 
* *[[Dollar (pilikula)|Dollar]]* (1938) 
* *[[Intermezzo (pilikula)|Intemezzo]]* (1936) 
* *[[På solsidan]]* (1936) 
* *[[Valborgsmässoafton]]* (1935) 
* *[[Swedenhielms]]* (1935) 
* *[[Bränningar]]* (1935) 
* *[[Munkbrogreven]]* (1935)

## Suñaykuna
* Oskar 1944: Gaslight
* Oskar 1956: Anastasia
* Oskar 1974: Asesinato en el Oriente Express
## Kaypipas qhaway
*Suwidsuyupa kuyu walltaynin

## Hawa t'inkikuna
Sophia Loren

**Sofia Villani Scicolone** sutiyuq warmiqa, icha **Sophia Loren** ( paqarisqa Roma llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.

## Pilikulakuna

## Kaypipas qhaway
* Gina Lollobrigida

## Hawa t'inkikuna
Bette Davis

**Bette Davis** icha **Ruth Elizabeth Davis** (chiqap) sutiyuq warmiqa (5 ñiqin ayriway killapi 1908 paqarisqa Lowell llaqtapi, Massachusetts suyupi; 6 ñiqin kantaray killapi 1989 wañusqa Neuilly sur Seine llaqtapi, Ransiyapi) aranwaypi, kuyu walltaypi, ñawikaruypipas pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq. Oskar Suñaytas chaskirqan.

Qusan: Harmon Nelson (1932-1938); Arthur Farnsworth (1940-1943); William Grant Sherry (1945-1950); Gary Merrill (1950-1960).Churinkuna: Barbara Sherry, Michael Merrill wan Margot Merrill.

## Suñaykuna
* Oskar 1935: Peligrosa.
* Oskar 1938: Jezabel.

## Hawa t'inkikuna
Ava Gardner

**Ava Gardner** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Smithfield llaqtapi -  wañusqaWestminster llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  aranway pukllaqmi qarqan.

Taytan: Jonas Bailey Gardner; Maman: Molly.Qusankuna: Mickey Rooney (1942-1943) / Artie Shaw (1945-1946) / Frank Sinatra (1951

### Pilikulakuna
* *[[Regina]]* (1982) 
* *[[Priest of Love]]* (1981) 
* *[[The Kidnapping of the President]]* (1980) 
* *[[City on Fire]]* (1979) 
* *[[The Sentinel]]* (1977) 
* *[[El puente de Casandra]]* (1976) 
* *[[The Blue Bird]]* (1976) 
* *[[Permission to Kill]]* (1975) 
* *[[Terremoto (película)|Terremoto]]]]* (1974) 
* *[[The Life and Times of Judge Roy Bean]]* (1972) 
* *[[The Devil's Widow]]* (1972) 
* *[[Mayerling]]* (1968) 
* *[[La biblia]]* (1966) 
* *[[La noche de la iguana]] (1964) 
* *Siete días de mayo* (1964) 
* *55 días en Pekín* (1963) 
* *The Angel Wore Red* (1960) 
* *On the Beach* (1959) 
* *La maja desnuda* (1959) 
* *Sun Also Rises, The* (1957) 
* *Little Hut, The* (1957) 
* *Bhowani Junction* (1956) 
* *La condesa descalza (1954) 
* *[[Knights of the Round Table]]* (1953) 
* *[[Mogambo]]* (1953) 
* *[[Ride, Vaquero!]]* (1953) 
* *[[Las nieves del Kilimanjaro]] (1952) 
* *Lone Star* (1952) 
* *Show Boat* (1951) 
* *My Forbidden Past* (1951) 
* *Pandora y el holandés errante* (1951) 
* *East Side, West Side* (1949) 
* *The Great Sinner* (1949) 
* *The Bribe* (1949) 
* *One Touch of Venus* (1948) 
* *The Hucksters* (1947) 
* *Singapore* (1947) 
* *Forajidos* (1946) 
* *Whistle Stop* (1946) 
* *She Went to the Races* (1945) 
* *Three Men in White* (1944) 
* *Maisie Goes to Reno* (1944) 
* *Ghosts on the Loose* (1943) 
* *Mighty Lak a Goat* (1942) 
* *Joe Smith, American'' (1942)

## Kaypipas qhaway
* Humphrey Bogart
* Edmond O´Brien 
* Rossano Brazzi
* Valentina Cortese
* Charlton Heston
* Gregory Peck
* Grace Kelly
* Clark Gable
* Robert Taylor
* Luis Miguel Dominguín
## Hawa t'inkikuna
Olivia Newton-John

**Olivia Newton-John** sutiyuq warmiqa (26 ñiqin tarpuy killapi 1948 paqarisqa Cambridge llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi) huk takiqmi, aranway pukllaqpas, Awstralyayuq.

## Takikuna
* *"*Let Me Be There*" |US #6 | UK - *
* *"*If You Love Me Let Me Know*" |US #5 | UK - *
* *"*I Honestly Love You*" |US #1 | UK #22*
* *"*Have You Never Been Mellow*" |US #1 | UK -*
* *"*Please Mr. Please*" |US #3 | UK -*
* *"*Sam*" |US #20 | UK #6*
* *"*You're The One That I Want*" |US #1 | UK #1*
* *"*Summer Nights*" |US #5 | UK #1*
* *"*Hopelessly Devoted To You*" |US #3 | UK #2*
* *"*A Little More Love*" |US #3 | UK #4*
* *"*Magic*" |US #1 | UK #32*
* *"*Xanadu*" |US #8 | UK #1*
* *"*Physical*" |US #1 | UK #7*
* *"*Make A Move On Me*" |US #5 | UK #43*
* *"*Heart Attack*" |US #3 | UK #46*
* *"*Twist Of Fate*" |US #5 | UK #57*

## Diskunkuna
* *Stronger Than Before* (2005)
* *Gold (2CD Compilation)* (2005)
* *Indigo* (2004)
* * '2' * (album de dúos) (2002)
* *The Christmas Collection* (2001) (Navidad) 
* *Sordid Lives* (2001) (Banda sonora)
* *Tis The Season* (2000) (Navidad)
* *One Woman's Journey* (2000)
* *The Main Event* (1998)
* *Back With A Heart* (1998)
* *Heathcliff* (1995)
* *Gaia* (1994)
* *Back To Basics* (1992)
* *Warm And Tender* (1990)
* *The Rumour* (1988)
* *Soul Kiss (1985)
* *Two Of A Kind* (1983) (Banda sonora)
* *Physical* (1981)
* *Love Perfomance In Japan* (1981)
* *Xanadu* (1980) (Banda sonora)
* *Totally Hot* (1979)
* *Grease* (1978) (Banda sonora)
* *Making A Good Thing Better* (1977)
* *Don't Stop Believin' * (1976)
* *Come On Over* (1976)
* *Clearly Love* (1975)
* *Have You Never Been Mellow* (1975)
* *Long Live Love* (1974)
* *Let Me Be There* (1973)
* *Olivia* (1972)
* *Olivia Newton-John* (1971)
* *If Not For You* (1971)
* *Toomorrow* (1970)

== Pilikulakuna ==
* *The Wilde Girls* (2001) (TV) 
* *Sordid Lives* (2000)
* *The Christmas Angel: A Story on Ice* (1998) (TV) 
* *It's My Party* (1996)
* *A Christmas Romanceee* (1994) (TV) 
* *A Mom for Christmas* (1990) (TV) 
* *Two of a Kind* (1983) 
* *Xanadu* (1980)
* *Grease* (1978) 
* *The Case* (1972) (TV) 
* *Toomorrow* (1970) 
* *Funny Things Happen Down Under'' (1965)
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn** sutiyuq warmiqa (4 ñiqin aymuray killapi 1929 watapi paqarisqa Ixelles llaqtapi, Brussel k'itipi, 20 ñiqin qhulla puquy killapi 1993 wañusqa Tolchenaz llaqtapi, Suysapi) kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq, Bilhikapi paqarisqa.

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Cary Grant 
* Humphrey Bogart 
* George Peppard
* Rex Harrison
* UNICEF
## Pilikulakuna
* *[[Always (película)|Always]]* (1989) 
* *[[They All Laughed]]* (1981) 
* *[[Bloodline]]* (1979) 
* *[[Robin and Marian]]* (1976) 
* *[[Wait Until Dark]]* (1967) 
* *[[Two for the Road]]* (1967) 
* *[[How to Steal a Million]]* (1966) 
* *[[My Fair Lady]]* (1964) 
* *[[Together in Paris]]* (1964)]]* (USA) 
* *Charada* (Charade - 1963)
* *The Children's Hour* (1961) 
* *Desayuno con diamantes* (1961) 
* *The Unforgiven* (1960) 
* *The Nun's Story* (1959) 
* *Green Mansions* (1959) 
* *Love in the Afternoon* (1957) 
* *Funny Face* (1957) 
* *Guerra y paz* (1956) 
* *Sabrina* (1954) 
* *Vacaciones en Roma* (1953) 
* *We Will All Go to Monte Carlo* (1952) 
* *The Secret People* (1952) 
* *Monte Carlo Baby* (1951) 
* *One Wild Oat* (1951) 
* *Young Wives' Tale* (1951) 
* *Laughter in Paradise* (1951) 
* *The Lavender Hill Mob* (1951)
* *Dutch in Seven Lessons'' (1948) (documental
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 watapi paqarisqa Dole llaqtapi, Ransiyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1895 watapi wañusqa Villeneuve-L'Etang llaqtapi Paris ñiqpi) huk  mama llaqtap chaqllisinchi, yachaq karqan. 

Arpaysapa ruraykuspas unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan. 

Tayta: Jean Pasteur ; Mama: Marie Laurent.

## Suñaykuna
* Medalla Rumford (Royal Society)

## Kaypipas qhaway
* Hamut'ay
* Justus von Liebig

## Hawa t'inkikuna
Alexander Fleming

Sir **Alexander Fleming** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Darvel llaqtapi -  wañusqa, London llaqtapi) huk  (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.

Lisusima nisqa añaki qulluq prutinatas, *[[Penicillium notatum]]* nisqa qurwara rikch'amanta chaskisqa pinisilina nisqatapas tarirqan.

Taytan: Hugh Fleming (1816–1888), Maman: Grace Stirling Morton (1848–1928).Warmikuna: Sarah Marion McElroy (†1949) / Amalia Koutsouri-Voureka.Churi: Robert Fleming (1924–2015).

## Suñaykuna
* Nobel Suñay

## Kaypipas qhaway
* Howard Florey
* Ernst Boris Chain

## Hawa t'inkikuna
Isaac Newton

Sir **Isaac Newton** sutiyuq runaqa (4 ñiqin qhulla puquy killapi 1643 NS paqarisqa Lincolnshirepi; 31 ñiqin pawqar waray killapi 1727 NS wañusqa Kensingtonpi, kunan London llaqtapi) huk pachaykamaymanta, yupanamanta yachaqsi, yachay wayllukuqsi, alkhimistas karqan, Inlatirrayuq.

*[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]* nisqa liwrunpi sapsi llasaturaku kamachi nisqamanta willarqan, Klasiku Mikhanika nisqap tiksinta churaspa, chaymanta *[[Newtonpa kamachinkuna]]* nisqakunawan. Hinallataqsi achkiymanta (*[[optika]]* nisqamanta), yupanamantapas willaspa qillqarqan.
Alexander Graham Bell

**Alexander Graham Bell** sutiyuq runaqa (3 ñiqin pawqar waray killapi 1849 paqarisqa Edinburgh llaqtapi - 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1922 watapi wañusqa Beinn Bhreagh llaqtapi, Kanadapi)  huk  mama llaqtayuq rimaymanta, pachaykamaymantapas yachaqsi, rimay allinchina kamayuqsi, musikuqsi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi New York llaqtapi AT&T nisqa karu rimay ruruchinap kamaqninsi.

Taytan:	Alexander Melville Bell; Maman:  Eliza Grace. Warmi: Mabel Hubbard (1857-1923).

## Kayipas qhaway
* Antonio Meucci
* Thomas Watson

## Hawa t'inkikuna
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** sutiyuq runaqa (29 ñiqin tarpuy killapi 1901 paqarisqa Roma llaqtapi - 28 ñiqin ayamarq'a killapi 1954 wañusqa Chicago llaqtapi), huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna pachaykamay yachaqsi karqan.

 1938 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).

Alma mater: Scuola Normale Superiore Pisamanta.

Warmi: Laura Capon. Churinkuna (2): Giulio wan Nella. 
## Kaypipas qhaway
* Nobel Suñay
* Iñuku
* Owen Chamberlain
* Emilio Segrè
* Jack Steinberger

## Hawa t'inkikuna
Henry Ford

**Henry Ford** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Greenfield llaqtapi, Michigan suyupi - †  wañusqa Fair Lane llaqtapi) huk l  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchiqmi qarqan.

Ford Motor Company sutiyuq antawa ruruchinap kamariqninsi, tawqa ruraykuypa kamariqninsi.

Taytan: William Ford (1826-1905); Maman: Mary Litogot (c. 1839-1876).

Warmi: Clara Jane Bryant (1888–1947). Churi: Edsel Bryant.

## Kaypipas qhaway
* Diesel

## Hawa t'inkikuna

* Ford Foundation
Vivien Leigh

**Vivien Leigh**, **Vivian Mary Hartley** chiqap sutiyuq warmiqa (5 ñiqin ayamarq'a killapi 1913 p'unchawpi paqarisqa Darjeeling, Barat; 7 ñiqin anta situwa killapi 1967 p'unchawpi wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.

* Qusan: Herbert Leigh Holman (1932-1940) / Laurence Olivier (1940-1960) Churinkuna: Suzanne Farrington (* 1933 - ).

## Suñaykuna
* Oscar 1939: Lo que el viento se llevó
* Oscar 1951: Un tranvía llamado deseo

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)

## Hawa t'inkikuna
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** sutiyuq runaqa (15 ñiqin hatun puquy killapi 1564 paqarisqa Pisa llaqtapi - 8 ñiqin qhulla puquy killapi 1642 wañusqa Arcetri llaqtapi) huk  mama llaqtap pachaykamaymanta, quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, yachay wayllukuqsi karqan.

Taytanː Vincenzo Galilei; Mamanː Giulia Ammannati.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Edward Jenner

**Edward Jenner** sutiyuq runaqa (17 ñiqin aymuray killapi 1749 paqarisqa; 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1823 wañusqa) huk inlish hampi kamayuqsi karqan, Berkeley llaqtapi (Gloucestershire k'itipi, Inlatirrapi) llamk'aq, *[[wakuna]]* nisqap kamariqninsi, John Hunter sutiyuq siruhanup yachay masinsi.
Yupa hap'ichiy

**Yupa hap'ichiy** icha **Arithmitika** (grigu simimanta: *αριθμητική τέχνη [arithmītikī´ téchnī]* > kastilla simipi *aritmética*; latin simipi: *calculare, calculatio* > *calcular, calculación*) nisqaqa yupay yachaypi kay yupaylliykunam:

* Yapay (+)
* Qichuy (-)
* Miray (*)
* Rakiy (/)

* Yupa huqariy *(potentia)*
* Yupay saphi *(radix)*
Emmeline Pankhurst

**Emmeline Pankhurst** sutiyuq warmiqa (14 ñiqin anta situwa killapi 1858 paqarisqa Manchester llaqtapi *Emmeline Goulden* sutiwan; 14 ñiqin inti raymi killapi 1928 wañusqa London llaqtapi) huk inlis pulitiku warmis karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi warmikunap akllanakuy hayñinpaq rikch'arimuypa kamariqninsi.
Sojourner Truth

**Sojourner Truth** sutiyuq warmiqa (chay sutinwanqa 1843 watamantas, 1797-cha watapi paqarisqa **Isabella Bomefree** sutinchasqa kaspa; 1883 watapi wañusqa) Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq, isklaw kaq yana runap qispi kayninpaq rimapuq kawpaqsi karqan.

Paqarirqanqa isklawsi kaspa.
Germaine Greer

**Germaine Greer** sutiyuq warmiqa (29-I-1939 paqarisqa) huk Awstralyayuq qillqaqmi. 

## Liwrukuna

*Whitefella Jump Up: The Shortest Way To Nationhood (2004), Profile Books
*Chico, El - El Efebo En Las Artes (2004), Grupo Océano
*The Beautiful Boy (2003), Rizzoli
*Libraries (2003), Lemon Tree Press
*Shakespeare: A Very Short Introduction (2002), Very Short Introductions series, Oxford University Press
*One Hundred Poems by Women (2001), Faber and Faber
*The Whole Woman (1999), this edition 2000
*The Change : Women, Aging and the Menopause, this edition 1993 Books
*Daddy, We Hardly Knew You, 1989
*The Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings (1986), Atlantic Monthly Press
*Shakespeare (1986), Past Masters series, Oxford University Press
*Sex and Destiny: The Politics of Human Fertility (1984), this edition 1985, Olympic Marketing Corp
*The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work (1980), 2001, Tauris Parke Paperbacks
*The Female Eunuch (1970) se ha traducido a ocho idiomas.
Leonardo da Vinci

:*Ama *'Leonardo Vinci** sutiyuq taki kapchiq runawan (1690-1730 kawsasqa) pantaychu!''

**Leonardo di Ser Piero da Vinci** sutiyuq runaqa, icha  **Leonardo'''   (*  paqarisqa Anchiano llaqtapi, Italyapi -  † wañusqa Cloux llaqtapi, Fransyapi), huk  mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi (arkitiktu), rumirum (iskultur), llimphiqmi, tarina kamaqmi, pachaykamay yachaqmi, quyllur yachaqmi, pacha yachaqmi, pacha tupuy yachaqmi, yura yachaqmi, chaqllisinchi yachaqpas qarqan.

Taytanː Piero Fruosino di Antonio; Mamanː Caterina.
## Qillqaskankuna

## Kaypipas qhaway
* Renacimiento
## Hawa t'inkikuna

* Biografía Interactiva de Leonardo da Vinci (Formato Flash)
* Biografía de Leonardo da Vinci en español
* Biografía detallada y galería de pinturas y dibujos de Leonardo
* Vida y obra de Leonardo, curiosidades sobre su vida, pinturas, dibujos e inventos
* Leonardo da Vinci, Biography, Paintings and Drawings
* La Última Cena (Versión Zoomable)
* Fotos de los inventos de Leonardo da Vinci
* La Gioconda (Versión Zoomable)
* Las Maravillosas Invenciones
* Citas y Frases Célebres de Leonardo da Vinci clasificadas por temas
* Leonardo da Vinci, Galería de pinturas y dibujos
* Fotos: Grupo "Leonardo da Vinci" en Flickr
* Video: Diseño de Leonardo Da Vinci transformación del movimiento continuo en alterno
* Video: Diseño de Leonardo Da Vinci del Efecto Volante
* Video: Sistema de Leonardo da Vinci para reducir el Rozamiento mediante bolas
* Video: Sistema de Engranajes Helicoidal de Leonardo da Vinci
* Video: Sistema de Cadenas Inventado por Leonardo da Vinci
* Video: Cámara de los espejos de Leonardo da Vinci
María Eva Duarte

**María Eva Duarte** sutiyuq warmiqa, icha **Eva Perón** (*  p'unchawpi paqarisqa Los Toldos llaqtapi, Arhintinapi - †   wañusqa Buynus Ayris llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq, pulitikupas warmim karqan. 

Juan Domingo Perón sutiyuq umalliqpa warmin kaptinmi, **Eva** icha **Evita Perón** nirqanku. 

Llamk'aqkunap hayñinkunapaq, warmikunap akllanakuna hayñinpaqpas rurarqan. *[[Fundación Eva Perón]]* nisqa qullqi qullqatam kamarqan.

Qusan: Juan Domingo PerónChurinkuna: Blanca (1908-2005), Elisa (1910-1967), Juan Ramón (1914-1953), Erminda Luján (1916-2012) & Eva María (1919-1952).

## Pilikulakuna

## Qillqasqankuna
* *[[La razón de mi vida]]* (1951).
* *[[Mi mensaje]]* (1952).

## Kaypipas qhaway
* Juan Duarte
* Agustín Magaldi
* Marcos Zucker
* Ángel Borlenghi
* Hernán Benítez
* Victoria Ocampo

## Hawa t'inkikuna
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** icha **Rozalia Luksenburg** ( paqarisqa Zamość llaqtapi, Pulunyapi;  wañusqa (sipisqa) Berlin llaqtapi) huk aliman kumunista pulitiku warmim, yachay wayllukuqpas karqan. Alimanyapiqa Karl Liebknecht sutiyuq masinwan Alimanyap Kumunista Partiduntam kamarqan. Susyalista pachakutiypaq llamk'aspa, maqanakuyta rurachkaq kapitalista, qhapaqkunaman hayu kaspa, awqankunap wañuchisqan karqan.

## Hawa t'inkikuna
Inti Llikacha

**Inti llikacha** icha **Inti sistima**qa intim, lliw muyupayaqnin puriq quyllurkunawan, huk muyupayaqnin hawa pacha pachankachakunawanpas.

Inti llikachapiqa pusaq puriq quyllurkunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):

# Qatuylla *(Mercurio)*
# Ch'aska *(Venus)*
# tiqsi muyu *(Tierra,* kay pacha)
# Awqakuq *(Marte,* Atich'aska)
# Pirwa *(Júpiter)
# [[Hawcha]] *(Saturno)*
# [[Uranu]] *(planeta Urano)*
# [[Niptun]] *(planeta Neptuno)*

[[Inti llika|Inti llikacha]]piqa [[kimsa]] tuna planitakunam ([[inti]]manta karu kayninkukamam sinruchasqa):
# [[Siris]] *(Ceres)*
# [[Plutun]] *(Pluto, Plutón)*
# [[Hawumiya]] *(Haumea)*
# [[Makimaki]] *(Makemake)*
# [[Iris (tuna puriq quyllur)|Iris]] *(Eris)*

Astawanpas, [[puriq quyllurcha]]kunam (planitachakuna, *asteroides*) [[aquchinchay]]kunapas *(cometas)'' intita muyupayanku.
Tiqsimuyuhina

**Quyllurhina, Tiqsimuyuhina,** **Sinku tiqsi**, **Rump'u**, **Latina** icha **Palanita**qa (Ilinusuyu simimanta: *Πλανήτης [Planī´tīs]*, Kastilla simipi *planeta*) intita (icha huk quyllurta) muyupayaq hanan pacha pachankam. Hanaq pachata qhawapayaspanchikqa, palanitakunata quyllurpura kaptin puriq quyllurhinata rikunchik. Chayruku *puriq quyllur* ninchik.

## Inti Llikacha
### Tiqsimuyuhinakuna
Inti llikachapiqa pusaq palanitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):
# Qatuylla *(Mercurio)*
# Ch'aska *(Venus)*
# Tiqsimuyu *(Tierra,* kay pacha)
# Awqakuq *(Marte,* Atich'aska)
# Pirwa *(Júpiter)
# [[Hawcha]] *(Saturno)*
# [[Uranu]] *(Urano)*
# [[Niptun]] *(Neptuno)*

=== Tuna puriq quyllurkuna ===

[[Inti Llikacha|Inti llikachapiqa]] [[pichqa]] tuna planitakunam ([[inti]]manta karu kayninkukamam sinruchasqa):
# [[Siris]] *(Ceres)*
# [[Plutun]] *(Pluto, Plutón)*
# [[Hawumiya]] *(Haumea)*
# [[Makimaki]] *(Makemake)*
# [[Iris (tuna puriq quyllur)|Iris]] *(Eris)''

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Inti Llikacha
* Tuna puriq quyllur
2008

**2008** wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna
* : Charlton Heston, aranway pukllaq
* : Hua Guofeng, chinu pulitiku
* : Doris Gibson, piruwanu qillqaq
* : Angel Aníbal Rosado
* : José Dammert
* : Paul Newman, aranway pukllaq
* : Angel Uribe, piruwanu piluta hayt'aq

## Hawa t'inkikuna
2009

**2009** wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
1996

**1996** wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna
* 17 ñiqin tarpuy killapi: Teodoro Fernández, Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi (p. 1913)

## Hawa t'inkikuna
1992

**1992** wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Killa pacha

Iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpi - tawa simanapi - killaqa huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta **killa** icha **killa pacha** ninchik.

Qhichwa simipi rimasqa killa sutikunaqa ancha ñawram (chaypi qhaway).

Griguryanu nisqa kalindaryukamataq huk watata chunka iskayniyuq **killa** pachamanmi rakinchik. Chay killakunaqa kimsa chunka, kimsa chunka hukniyuq, iskay chunka pusaqniyuq icha iskay chunka isqunniyuq p'unchawniyuqmi:

Kaymi watap killankuna: 
# **[[Qhulla puquy killa]]** icha **Iniru** (kastilla simipi: *Enero*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Hatun puquy killa]]** icha **Phiwriru** (kastilla simipi: *Febrero*) - 28 p'unchawniyuq, sapa tawa kaq watapitaq 29 p'unchawniyuq
# **[[Pawqar waray killa]]** icha **Marsu** (kastilla simipi: *Marzo*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Ayriway killa]]** icha **Awril** (kastilla simipi: *Abril*) - 30 p'unchawniyuq
# **[[Aymuray killa]]** icha **Mayukilla** (kastilla simipi: *Mayo*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Inti raymi killa]]** icha **Hunyu** (kastilla simipi: *Junio*) - 30 p'unchawniyuq
# **[[Anta situwa killa]]** icha **Hulyu** (kastilla simipi: *Julio*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Chakra yapuy killa]]**, **Qhapaq situwa killa** icha **Awustu** (kastilla simipi: *Agosto*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Tarpuy killa]]**, **Quya raymi killa**, **Uma raymi killa** icha **Sitimri** (kastilla simipi: *Septiembre*) - 30 p'unchawniyuq
# **[[Kantaray killa]]** icha **Uktuwri** (kastilla simipi: *Octubre*) - 31 p'unchawniyuq
# **[[Ayamarq'a killa]]** icha **Nuwimri** (kastilla simipi: *Noviembre*) - 30 p'unchawniyuq
# **[[Qhapaq raymi killa]]** icha **Disimri** (kastilla simipi: *Diciembre*) - 31 p'unchawniyuq
P'unchaw

Huk **p'unchaw**, **p'unchawnintin** nisqaqa (chanka runasimipi: **punchaw**, Qusqu-Qullawpi: **p'unchay**, kichwapi: **punlla** icha **puncha**, wankapi: **pun**, anqash rimaypi: **hunaq**) 24 ura icha pacha nisqayuqmi, uras nisqapi yupana. Huk chawpi tutamanta qhipaqnin chawpi tutakamaqa huk p'unchaw tupum.

Inti k'anchachkaptin, inti lluqsiymanta inti yaykuykama pachataqa **p'unchaw** ninchikmi. Manataq inti k'anchaptin, inti yaykuymanta inti lluqsiykama, **[[tuta]]** ninchik. P'unchawpa qallariynintaqa paqarin, puchukaynintaqa ch'isi ninchikmi.

Chawpi p'unchawpiqa inti lliw pachamanta aswan hanaqpim k'anchan, urinpi kachkaspa. Chaymanta ch'isikama pachataqa inti t'iksuy nichikmi.

Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq.

Qanchis p'unchawtaqa simana ninchik. Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:
* Killachaw *(Killa P'unchay,* kichwapi: *awaki puncha)*
* Atipachaw icha Atichaw *(Ati P'unchay,* kichwapi: *wanra puncha)*
* Quyllurchaw *(Quyllur P'unchay,* kichwapi: *chillay puncha)*
* Illapachaw *(Illa P'unchay,* kichwapi: *kulla puncha)*
* Ch'askachaw *(Ch'aska P'unchay,* kichwapi: *chashka puncha, chaska puncha)*
* K'uychichaw *(K'uychi P'unchay,* kichwapi: *wacha puncha, wakma puncha)*
* Intichaw *(Inti P'unchay,* kichwapi: *inti puncha)*
Quyllur

**Quyllur** nisqaqa kikin achkiq (k'anchaq) hawa pacha pachankam.

Tiksi muyuman lliwmanta aswan qaylla quyllurqa intim, muyupayasqam. Hanaq pachata qhawapayaspanchikqa, quyllurkunata ancha uchuylla hina kaqta rikunchik, ancha hatun kaptinpas, ancha karukaray kayninrayku.

## Kaypipas qhaway
* Inti
* Killa
* Puriq quyllur (Planita)
* Unquy quyllurkuna
* Chuqichinchay *(Antares)*
* Willkawara *(Sirius)*
* Qullqaquyllur
* Chakana warani
* Ch'aska
* Pachakawri *(meteoro)*
* Pachakawri rumi (hanaq rumi, rawraq rumi) *(meteorito)*
* Tiksi muyu (kay pacha, allpa pacha)
K'anas puruwinsiya

**K'anas** (aymara simipi: *K'anas jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Canas*) nisqaqa Qusqu suyupi (Piruwpi) huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Yanawqa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Yana Urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Qullamayu - *Hercca* - *Huacrahuachos* - Jaruma - Laramani - Payachuma 
* **[[Qucha]]kuna:**: Lankilayu qucha (Lanki thisritupi) - Pampamarka qucha - Quchapata 
* **[[:Katiguriya:Piruwpi sallqa suyu|Sallqa suyu]]kuna:** Qhichwa - Suni - Puna

## Pulitika rakiy
K'anas puruwinsiyapiqa pusaq distritum.

## Wiñay kawsay
Ñawpa pacha chay k'itipiqa K'ana runakunap mama llaqtansi karqan. Chay K'ana runakunaqa Qanchi runakunawan Pachakutiq Inka Yupankiwanpas 1438 watapi Yawarpampa nisqapi Chanka runakunatas atirqan.

## Runakuna
*Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a, 1909-1984), qhichwa qillqaq

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Qiswa chaka (Q'iwi distritupi)
* San Juan Apóstol inlisya (Yanawqapi)
* Ccarañahui mach'aykun (Yanawqa distritupi)
* San Felipe Apóstol de Tunka Suka inlisya (Tupaq Amaru distritupi)
* Inlisya (Pampamarkapi)
* Lankilayu qucha (Lanki distritupi) 
* Inlisya (Lankipi)
* Chaka (Lankipi)

## Kaypipas qhaway
* K'ana runa
* Raya q'asa
* Qusqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Ayamarka

**Ayamarka** nisqaqa ayakunata, wañusqa runakunata p'ampachanapaq pampam.

## Kaypipas qhaway
* Sillustanipi chullpakuna 
## Hawa t'inkikuna
Qhapaq Raymi

**Qhapaq Raymi** nisqaqa huk hatun raymim, 24 ñiqin qhapaq raymi killapi p'unchawpi kaq intip ruphay mit'a kinray llipyayninpi phistasqam.

Tawantinsuyu achapiqa Inkakuna sapa watas chay Qhapaq Raymita phistarqan.

## Kaypipas qhaway
* Inti Raymi

## Hawa t'inkikuna
Killachaw

**Killachaw** nisqaqa (kichwapi: *awaki puncha*, kastilla simipi: *Lunes*) ñawpaq ñiqin p'unchaw simanapi, killamantam sutinchasqa.
Illapachaw

**Illapachaw** nisqaqa (kichwapi: *kulla puncha*, kastilla simipi: *Jueves*) tawa ñiqin p'unchaw simanapi, illap'umantam sutinchasqa.
K'uychichaw

**K'uychichaw** nisqaqa (kichwapi: *wacha puncha* icha *wakma puncha*, kastilla simipi: *Sábado*) suqta ñiqin p'unchaw simanapi, k'uychimantam sutinchasqa.
Intichaw

**Intichaw** nisqaqa (kichwapi: *inti puncha*, kastilla simipi: *Domingo*) qanchis ñiqin p'unchaw simanapi, intimantam sutinchasqa.
Atipachaw

**Atipachaw** icha **Atichaw** nisqaqa (kichwapi: *wanra puncha*, kastilla simipi: *Martes*) iskay ñiqin p'unchaw simanapi, atich'askamantam sutinchasqa.
Simana

**Simana** (kastilla simimanta: *semana*) icha Hunqaquna qanchisnintin p'unchawmi. Simana = **Panas**; Simana = **Hunqaqu** 

Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:
* Killachaw (kichwapi: *awaki puncha*)
* Atipachaw (kichwapi: *wanra puncha*)
* Quyllurchaw (kichwapi: *chillay puncha*)
* Illapachaw (kichwapi: *kulla puncha*)
* Ch'askachaw (kichwapi: *chashka puncha, chaska puncha*)
* K'uychichaw (kichwapi: *wacha puncha, wakma puncha*)
* Intichaw (kichwapi: *inti puncha*)

## Pukyukuna
Kawsay pacha

**Kawsay pacha** (kastilla simipi: *biosfera*, grigu simimanta: *Βιόσφαιρα*, *βίος [bíos]* "kawsay", *σφαίρα [sphaíra]* "rump'u") nisqaqa tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas *(Bacteria)*. Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.

Kawsay pachamanta yachayqa kawsay pacha yachay *(ecologia)* ninchik.
Kawsay pacha yachay

**Kawsay pacha yachay** (kastilla simipi: *ecología*, grigu simimanta: *Οικολογία*: *οίκος*, "wasi", *λόγος* "simi") nisqaqa kawsay pachamanta yachaymi, tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunamantam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas *(Bacteria)*. Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.

Kawsay pachapiqa chikan kawsaqkuna kay hinam kawsan, hatun kawsay llika nisqapi:

* **[[Wayllaq]]kuna** - yurakuna anqas añakikunapas - mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta ruraykunku. Raphi q'umir nisqawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam wayra pachaman kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Wayllaqkunaqa mana wakinpa kawsa imayaynintachu mat'ipayanku, ichaqa mana kawsa imayayllatam, waya pachamanta chimlasayta, allpapi t'inkisqa qullpachaqta, phusphuruta, huk t'inkisqa qallawakunatapas.

* **[[Mikhuq]]kuna** - uywakuna runakunapas - yurakunata icha huk uywakunata mikhuspa kawsa imayayta mat'ipayanku. Huk kawsaqkunap kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta mana kawsa imayaykunatapas ruraykunku, chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykuspa.

* **[[Ismuchiq]]kuna** - k'allampakuna añakikunapas - wañusqa kawsaqkunata akasqakunatapas ismuchispa kawsanku. Mikhuq hinam hukkunap kawsa imayayninta mat'ipayanku, ichaq wañusqa imayaytam. Hinallataq chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykunku.

Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
Siwayru

**Siwayru** (latin simipi: *Cuprum aceticum* icha *Aerugo*), C4H6CuO4 icha (CH3COO)2Cu nisqaqa **[[anta]] [[aqha p'uchqu]]chasqa**m. Wasikunap anta qatankunapim paqarin.
Siwi Chimpu Runtukay

**Siwi Chimpu Runtukay** sutiyuq warmiqa Wayna Qhapaq Inkap kimsa kaq warminsi karqan, Manqu Qhapaq Yupankip mamansi.
Such'i

**Such'i** (*Trichomycterus rivulatus*) nisqaqa Titiqaqa quchapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, Inkakunap yupaychasqansi.

Such'iqa bagricham, kimsa chunka sintimitru sunim, pisilla ñawiyuq, lluchk'a, ch'ikchi qarayuq, sinqa saprayuq, tutapi wayt'aq.

Nisyu challwayrayku kunanqa pisillañam such'ikunam kachkan. Trucha, huk Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwakunapas aswan allinta miraykuptinmi, such'i llakipayaspa pisiykuchkanmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Surit'i

**Surit'i**; **Suriti**, (Kastilla simipi: *Zurite*. Llaqta.Surit'i distritu, Anta pruwinsya, Qusqu suyu, Piruw.
*Surit'i distritu: 8,703 runakuna (1981)
Yaku pacha

**Yaku pacha** nisqaqa tukuy Tiksi muyuntinpi yakukunam, mayukunapim, quchakunapi, wayra pachapi kaq yaku wapsipas, hatun muyuntinpi muyuriq.

Tiksi muyupiqa kay yakukunatam riqsinchik:
* Mama quchakuna (Pasiphiku, Atlantiku, Indiku)
* Hatun quchakuna (Chawpi hatun qucha, Yana hatun qucha, Chinchay hatun qucha, Kaspi hatun qucha hukkunapas)
* Quchakuna (Piruwpi: Titiqaqa qucha, Chinchayqucha hukkunapas) 
* Mayukuna
* Allpa ukhupi yaku
* Wayra pachapi yakukuna
** Yaku wapsi
** Phuyukuna
** Paray *(tamyay)*
** Urmachkaq rit'i *(lastay)*
* Tiyaq rit'i: hatun chullunkukuna (Antartikapi, Kalalit Nunatpi, urqukunapi chullunkukuna)

Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.
Surit'i distritu

**Surit'i distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Zurite*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anta  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Surit'i llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
* Urqukuna:
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
## Karu puriy
## Raymikuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Sulla

**Sulla**, chinchaysuyupi **Shulla** nisqaqa wayra pachapi karqaspa yakuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas yaku sut'u tukukuq, hawa pachamanta urmamuq yakukunaman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
Tintaya

**Tintaya** nisqaqa Yawri listritupi, Kiskachay wamanipi, Qusqu suyupi, Piruwpi huk hatun anta qhuyam. 

1980 watapis piruwanu kamachiyqa 2368 hiktarya chakrakunata qhichwa runa ayllu llaqtakunamantam qichurqan, chay allpataqa piruwanu mamallaqta q'uya ruruchinaman quspa. 1985 watapitaq anta ch'uqita hurquytas qallarirqanku.

Nuwimri killapi 1994 watapi chay qhuyataqa Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq *Magma Copper Company* sutiyuq ruruchinaman qurqan. Inirupi 1996 watapitaq *BHP Billiton* ruruchinam chay Magma Copper nisqataqa rantirqan. 2006 watapi Xstrata sutiyuq suwisa ruruchinam Tintaya qhuyata rantirqan.

Sallqa waqlliyrayku Tintaya runakunam qhuyawan awqa kaspa thutunku. 2012 watapi thutuykunapiqa wardyakuna iskay runatam wañuchirqan. Kiskachay pruwinsyap Oscar Mollohuanca sutiyuq kurakantam wardyankuna (policía nacional)  wichq'aspa Ika suyupi *Cristo Rey de Cachiche* wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi  payta qispichirqan.

Kamachiqkunap runakunaman hayu kawpayrayku, iskay wañuchisqa runarayku Verónika Mendoza sutiyuq kunrisistam  Gana Perú nisqap kunrisista huñuntam saqirqan.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Gobernanza ambiental y territorial en comunidades afectadas por la explotación minera: La experiencia de las comunidades campesinas de la provincia de Espinar. Perú 
*Tintaya (Inlish simipi)
William Shakespeare

**William Shakespeare** ( paqarisqa Stratford-upon-Avon llaqtapi, Inlatirrapi;  *[[hulyanu kalindaryu]]kama*,  *[[griguryanu kalindaryu]]kama* wañusqa Stratford-upon-Avon llaqtapi) huk Inlatirra mama llaqtayuq qillqaq runam karqan. 

## Aranwaykuna

* *[[The Tempest]]*
* *[[The Two Gentlemen of Verona]]*
* *[[The Merry Wives of Windsor]]*
* *[[Measure for Measure]]*
* *[[The Comedy of Errors]]*
* *[[Much Ado About Nothing]]*
* *[[Love's Labour's Lost]]*
* *[[A Midsummer Night's Dream]]*
* *[[The Merchant of Venice]]*
* *[[As You Like It]]*
* *[[Taming of the Shrew]]*
* *[[All's Well That Ends Well]]*
* *[[Twelfth Night, or What You Will]]*
* *[[The Winter's Tale]]**
* *[[Pericles, Prince of Tyre]]*
* *[[The Two Noble Kinsmen]]*
* *[[Cymbeline]]*

.

* *[[King John]]*
* *[[Richard II (play)|Richard II]]*
* *[[Henry IV, part 1]]*
* *[[Henry IV, part 2]]*
* *[[Henry V (play)|Henry V]]*
* *[[Henry VI, part 1]]*
* *[[Henry VI, part 2]]*
* *[[Henry VI, part 3]]*
* *[[Richard III (play)|Richard III]]*
* *[[Henry VIII (play)|Henry VIII]]*

.

* *[[Romeo and Juliet]]*
* *[[Coriolanus (play)|Coriolanus]]*
* *[[Titus Andronicus]]*
* *[[Timon of Athens]]*
* *[[Julius Caesar (play)|Julius Caesar]]*
* *[[Macbeth]]*
* *[[Hamlet]]*
* *[[Troilus and Cressida]]*
* *[[King Lear]]*
* *[[Othello]]*
* *[[Antony and Cleopatra]]*

### Harawikuna
* *[[Shakespeare's Sonnets]]*
* *[[Venus and Adonis (Shakespeare poem)|Venus and Adonis]]*
* *[[The Rape of Lucrece]]*
* *[[The Passionate Pilgrim]]*
* *[[The Phoenix and the Turtle]]*
* *[[A Lover's Complaint]]*

### ''Apocrypha''

* *[[The Birth of Merlin]]* 
* *[[Locrine]]* 
* *[[The London Prodigal]]* 
* *[[The Puritan]]* 
* *[[The Second Maiden's Tragedy]]* 
* *[[Sir John Oldcastle]]*
* *[[Thomas Lord Cromwell]]* 
* *[[A Yorkshire Tragedy]]* 
* *[[Edward III (play)|Edward III]]*
Mama qucha

]

**Mama qucha** (Kastilla simipi: *Océano*, qirisya simimanta: *Ωκεανός [Ōkeanós]*) nisqaqa Tiksi muyupi ancha hatun yakum, kachisapa hatun qucham, lliw yaku pachamanta aswan hatun yakum.

Mama quchapi kaq yakuqa kachisapam, mamaqucha yaku nisqam.

Pichqantinmi mama qucha kan:
* Pasiphiku mama qucha
* Atlantiku mama qucha
* Indiku mama qucha
* Artiku mama qucha
* Antartiku mama qucha

## Hawa t'inkikuna
George Orwell

**George Orwell** (**Eric Arthur Blair**) (*  paqarisqa Motihari llaqtapi - †  wañusqa London Castaño) huk  Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq qillqaq runam qarqan.

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'a
* *Sin blanca en Paris y Londres* (1933)
* *Burmese Days* (1934)
* *A Clergyman's Daughter* (1935)
* *Keep the Aspidistra Flying* (1936)
* *El camino a Wigan Pier* (1937)
* *[[Homenaje a Cataluña]]* (1938)
* *[[Subir a por aire]]* (1939)
* *[[Rebelión en la granja]]* (1945)
* *[[Mil novecientos ochenta y cuatro|1984]]* (1949)

### Payyuyay
* *A Good Word For The Vicar of Bray*
* *A Hanging*
* *A Nice Cup of Tea*
* *AntiSemitism In Britain*
* *Arthur Koestler*
* *Benefit of Clergy: Some Notes on Salvador Dali*
* *Books vs. Cigarettes*
* *Bookshop Memories*
* *Boys' Weeklies and Frank Richards's Reply*
* *Charles Dickens*
* *Charles Reade*
* *Confessions of a Book Reviewer*
* *Decline of the English Murder*
* *Down The Mine*
* *Freedom of the Park*
* *Future of a Ruined Germany*
* *Good Bad Books*
* *How The Poor Die*
* *In Defence of P. G. Wodehouse*
* *Inside The Whale*
* *James Burnham and the Managerial Revolution*
* *Lear, Tolstoy and the Fool*
* *Looking Back On The Spanish War*
* *Mark Twain -- The Licensed Jester*
* *Marrakech*
* *Nonsense Poetry*
* *North And South*
* *Notes on Nationalism*
* *Pleasure Spots*
* *Poetry and the Microphone*
* *Politics and the English Language*
* *Politics vs. Literature: An Examination of Gulliver's Travels*
* *Raffles and Miss Blandish*
* *Reflections on Gandhi*
* *Revenge is Sour*
* *Riding Down The Bangor*
* *Rudyard Kipling*
* *Shooting an Elephant (1936)*
* *Some Thoughts on the Common Toad*
* *Spilling The Spanish Beans*
* *Such, Such Were The Joys*
* *The Art of Donald McGill*
* *The Lion and the Unicorn: Socialism And The English Genius*
* *The Prevention of Literature*
* *The Spike*
* *The Sporting Spirit*
* *W B Yeats (ensayo)*
* *Wells, Hitler And The World State*
* *Why I Write*
* *Writers and the Leviathan*
* *You and the Atomic Bomb*

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Inlatirra)

## Hawa t'inkikuna
Waqachina

**Waqachina** icha **Taki waqachina** nisqaqa takinapaq, taki kapchiyta ruranapaq llamk'achinam.

Kaymi huk waqchinakuna (kastilla simipi sutinkunapas):
## [[Phukuna waqachina]]
### [[Qiru phukuna waqachina]]kuna
* Pitucha 
* Pitu 
* Uwuy pinkuyllu
* Inlish pinkuyllu 
* Qipa pinkuyllu 
* Hatun pinkuyllu, Phaqut 
* Hatunkaray pinkuyllu, Kuntraphaqut 
* Misk'i sirinka 
* Saksuphun
* Qina
* Antara
* Siku
* Wankani
### [[Lata phukuna waqachina]]kuna
* Q'ipa 
* Trumpun 
* Tuwa 
* Qiqiri 

## [[Tiwlli waqachina]]
* Piyanu, Yatana qallwa (+ Takana waqachina, + Yatana waqachina)
### [[Rachina waqachina]]
* Charanku 
* Kitara (+ Takana waqachina)
* Guqin, Yueqin, Guzheng, Sanxian
* Sitar
* Balalaika
* Sitara
* Lawt
* Harpa
* Mandulina
* Banjo 
### [[Phiskuna waqachina]]
* Llikilliki *(Violino)*
* Wiyula *(Viola)*
* Chilu *(Violoncello)*
* Hatunkaray llikilliki / Kuntrawasu 
* Dihu, Huqin, Yehu, Morin khuur, Yangqin
## [[Takana waqachina]]
* Wanqara, Tinya 
* Piyanu, Yatana qallwa (+ Tiwlli waqachina, + Yatana waqachina)
## [[Yatana waqachina]]
* Yatana takiy phukulli (Yatana phukuna waqachina)
* Puywanku (Yatana phukuna waqachina)
* Piyanu, Yatana qallwa (+ Tiwlli waqachina, + Takana waqachina)

## Ñawrakuna
### Tawantinsuyu [[sirinka]]kuna
* Pinkuyllu
* Pututu
* Siwina icha (K'uypi) (*Silbato*)
* Qina
* Antara
* Siku
* Kachu
* Wankani
* Kipa
* Kachu
### China llaqtap [[sirinka]]nkuna
* Hulusi, Sheng, Suona, Xiao
### [[Folk]] waqachinakuna
* autoharp
* bagpipe
* banjo
* bouzouki
* Bullroarer
* cavaquinho
* çiftelia
* didjeridoo
* dhol
* dhalak
* dotara
* doyra
* ektara
* harmonica
* hammer dulcimer
* haat baya
* hurdy gurdy
* jew's harp
* kantele
* khamak
* klopotec
* mandulina
* mridangam
* musical saw
* naal
* prem juri
* quena
* salamiyyah
* shofar
* tin whistle
* ukulele
* llikilliki
* washboard
* willow flute
* zither

## Hawa t'inkikuna
* Folk waqachinakuna

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa t'inkikuna
* perueduca.edu.pe pdf
Charlie Chaplin

**Charles Spencer Chaplin** icha **Charlie Chaplin** ( paqarisqa London llaqtapi, 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1977 wañusqa Vevey llaqtapi, Suysapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi, kuyu walltay pusaqpas karqan.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Hollywood llaqtapi achka pilikulatam rurarqan, amupas kunkayuqpas.

Geraldine Chaplin sutiyuq ususin hinallataq aranway pukllaqmi.

## Pilikulankuna
Tiwlli waqachina

**Tiwlli waqachina** nisqa, tiwllikunayuq waqachinata rachispa (chhilquspa, mithaspa) icha phiskuspa waqachinchik.

Kaymi huk tiwlli waqchinakuna:

*Yatawakipi waqachisqa phiskuna waqachina (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*)
**Llikilliki *(Violino,* kastilla simipi: *Violín)*
**Wiyula *(Viola)*
**Chilu *(Violoncello)*
**Hatunkaray llikilliki / Kuntrawasu *(Contrabbasso)*

*Wakin phiskuna waqachina
**Dihu, Huqin, Yehu, Morin khuur (Chunwa mama llaqtamanta)

*Rachina waqachina
**Charanku *(Charango)*
**Kitara *(Guitarra)*
**Sitar (Barat mama llaqtamanta)
**Guqin, Yueqin, Guzheng, Sanxian (Chunwa mama llaqtamanta)
**Balalayka (Rusiya mama llaqtamanta)
**Sitara *(Cítara)*
**Lawt *(Laúd)*
**Harpa
**Mandulina
**Banjo (USA mama llaqtamanta)

*Takana tiwlli waqachina
**Piyanu icha Yatana qallwa *(Piano)*
**Yangqin (Chunwa mama llaqtamanta)
Takana waqachina

**Takana waqachina** nisqa waqachinata takaspa waqachinchik.

Kaymi huk takana waqchinakuna:
* Wanqara
* Tinya
* Chinisku
* Kampana
* Chanrara (Kaskawil)
Phukuna waqachina

**Phukuna waqachina** nisqa waqachinata phukuspa waqachinchik.

Phukuna waqachinakunap samiyachiynin *(klasifikasyun):*

* Lata phukuna waqachinakuna
* Qiru phukuna waqachinakuna
** Sirinkakuna (Flawtakuna)
** Wiru raphi waqachinakuna
* Raphicha waqachinakuna
** Yatana takiy phukulli *(Fisarmonica,* kastilla simipi: *Acordeón)*

## Yatawakipi phukuna waqachinakuna
Kaymi yatawakipi waqachisqa phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: *[[italya simi]]pi*):

**[[Qiru phukuna waqachina]]kuna** 
* Pitucha *(Flauto piccolo)* 
* Pitu *(Flauto traverso)*
* Uwuy pinkuyllu *(Oboe)*
* Inlish pinkuyllu *(Corno inglese)* 
* Qipa pinkuyllu *(Clarinetto)*
* Qipa pinkuyllu B 
* Hatun pinkuyllu, Phaqut *(Fagotto)* 
* Hatunkaray pinkuyllu, Kuntraphaqut *(Contrafagotto)* 
* Misk'i sirinka *(Flauto dolce)* 

**[[Lata phukuna waqachina]]kuna** 
* Q'ipa *(Tromba,* kastilla simipi: *Trompeta)* 
* Trumpun *(Trombone)* 
* Tuwa *(Tuba)* 
* Qiqiri *(Corno,* kastilla simipi: *Trompa)*

**[[Saksuphun]]** nisqaqa latamanta rurasqam, ichaqa simi rakin qipa pinkuyllu, qiru phukuna waqachinapi hinam. Chayraykum mana qiru phukuna waqachinachu, mana qiru phukuna waqachinachu.

## Tawantinsuyu phukuna waqachinakuna
* Sirinkakuna (Flawtakuna)
** Siwina icha K'uypi *(Silbato)*
** Qina
** Antara
** Siku
** Pinkuyllu
* Ch'urup sillp'inmanta rurasqa phukuna waqachina
** Pututu (wayllaqipa ch'urumanta rurasqa)
* Kachu
* Kipa
## China suyup phukuna waqachinankuna
* Hulusi
* Sheng
* Suona
* Xiao
Tintawku

**Kitara** (grigu simimanta: *Κιθάρα [Kithára]*, kastilla simipi: *guitarra*) nisqaqa huk rachina tiwlli waqachinam.

: **Wallmillku** = Guitarra. / QII Tintawku.
## Hawa t'inkikuna
Yatana takiy phukulli

**Yatana takiy phukulli** icha **Akurdiyun** nisqaqa (kastilla simimanta: *acordeón*, italya simipi: *fisarmonica*) huk yatana llumpayuq phukuna waqachinam (yatana phukuna waqachina nisqa). Wayra q'illay raphichakunanta phukuptinmi, raphicha waqachina ninchik. Yatana takiy phukullitaqa yatana llumpapi ñit'inakunata (yatanakunata) ñit'ispa, waqachinap phukuna wayaqanta ñit'istin waqachinchik.

## Kaypipas qhaway
* Bandoneon