open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinaqara

**Sinaqara** nisqaqa (*Sinakara* nisqapas) Awsanqati urqupi, Uqunqati distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi huk ayllu llaqtacham.

Sinaqara llaqtapiqa runakuna sapa wata Quyllur Rit'i raymitam phistakunku, Apu Awsanqatitam yupaychaspa.
Utusku qhawanachakuna

**Utusku qhawanachakuna** (kastilla simii: (*Ventanillas de Otuzco*) nisqaqa Piruwpi huk mach'aykunam, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Pultumarka distritupi. Kashamarka llaqtamantaqa 8 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
## Pukuykuna
* www.andarperuano.com
Titankayuq

**Titankayuq** nisqaqa huk titanka sach'a sach'am Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi.
* Hanaq kay: 3.250 - 4.250 m
* Wamanqa: 98 km
* Vischongo: 8 km
Wiraquchapampa

***[[Wiraquchapampa (Wamachuku)]]**: Wamachuku distritupi huk mawk'a llaqta;
***[[Wiraquchapampa (Q'iru)]]**: Q'irus llaqta ñiqpi huk puystu, maypis *Wiraquchapampa maqanaku* kasqa.
Wamachuku distritu

**Wamachuku distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huamachuco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wamachuku pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Wamachuku llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Karu puriy

* Markawamachuku
* Wiraquchapampa

## Distritupi paqarisqa
* José Faustino Sánchez Carrión
* Ciro Alegría, qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Utusku

**Utusku** (kastilla simipi: *Otuzco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Utusku pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Wiraquchapampa (Q'iru)

**Wiraquchapampa** *(Wiraqochapampa)* nisqaqa Q'irus ayllu llaqta ñiqpi (Pawqartampu distritupi) huk puystum. Q'irus runakunaqa urqup apunkunap ispañulkunata atisqanmanta willakunmi.

Kastilla Atiy pachapi chay ispañul awqaqkunaqa Inkarrita atirqaspa tukuy Tawantinsuyuta hap'iykachaspa tukuy Inka runakunata wañuchinayaspa qhipaq puchuq inkakunatas Awsanqati k'itiman, Q'irusmansi qatisqa. Chayta rikuspas Apu Awsanqati huk urqukunap apunkunawanqa ninakusqa, ispañulkunata wañuchispa hark'asunchik, nispa. Ispañul wiraquchakuna Wiraquchapampaman chayamuptinsi apukuna rumikunata achka allpatapas chamqaspa lluqllatas qallarichisqa. Hinaspas kawsaqraq inkakunas ayqispa Q'irus llaqtata kamarispa qispichikurqan. Kunan Q'irus runakunaqa inkakunap churinkunas.
Uetersen

**Uetersen** llaqtaqa Schleswig-Holstein/Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Uetersen llaqtapiqa 17.865 runakunam kawsachkanku (2006 watapi).

## Ñaña llaqtakuna
*  Wittstock, Alimanya (1990)

## Hawa t'inkikuna
Rumi Tiyana

**Rumi Tiyana** icha **Santa Apolonia** nisqaqa Kashamarka ñiqpi huk urqum, Piruwpi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi.
Kumpi Mayu

**Kumpi Mayu** nisqaqa huk ñawpa k'itim Piruwpi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka distritupi. Kashamarka Kumpi mayumantaqa 20 km karum.

## Rikchakuna

Rikcha:Cumbemayo aqueduct.JPG
Rikcha:Complejo Arqueológico Cumbemayo Acueducto.jpg
Rikcha:Cumbe Mayo Archaeological site - bridge.jpg
Rikcha:Cumbe Mayo Archaeological site - petroglyph.jpg


## Kaypipas qhaway
* Kunturwasi qhapana
* Utusku qhawanachakuna
## Hawa t'inkikuna
Vavá

**Edvaldo Izidio Neto** icha **Vavá** (* 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1934 watapi paqarisqa Recife llaqtapi Pernambuco suyupi - † 19 ñiqin qhulla puquy killapi 2002 wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
## Klubkuna
*  1949-1950 : Sport Club do Recife (Brasil) 
*  1951-1958 : CR Vasco da Gama (Brasil) 
*  1958-1961 : Atlético Madrid (Ispaña) 
*  1961-1963 : Sociedade Esportiva Palmeiras (Brasil) 
*  1964-1967 : CF America (Mishiku) 
*  1967-1968 : Toros Neza (Mishiku) 
*  1968-1969 : San Diego Toros (USA) 
*  1969 :Associação Portuguesa de Desportos (Brasil) 

## Hawa t'inkikuna
* Vavá en www.lfp.es
* Noticia de la muerte de Vavá
Rintima punku

**Rintima punku** (kastilla simipi: *Pongo de Rentema* nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Bagua pruwinsyapi huk mayu punkum. 
## Allpa saywachi
## Kaypipas qhaway
* Mayniki
* Mansirichi punku
## Hawa t'inkikuna
Wankapi distritu

**Wankapi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huancapi *) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wankapi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kunturraylla (+4.200 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chumi mayu - Kinwamayu (*Ccuenhuamayo*) - Wankapi mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Paryaqaqa

**Paryaqaqa** (kastilla simipi: *Nevado Pariacaca*) nisqaqa Piruwpi, Paryaqaqa wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi, Waruchiri pruwinsyapipas, Qinti distritupi, Hunin suyupipas,  Shawsha pruwinsya, Kanchayllu distritupi, Chinchay Yawyu-Quchas risirwapi. Chincha pikchunqa mama quchamanta 5.730 mitrum aswan hanaq, uralan pikchuntaq 5.750 mitrum.

Ñawpa pacha Apu Paryaqaqaqa Waruchiri runakunap yupaychasqansi karqan, chaymantaqa Waruchiri qillqasqam willawanchik. Wankakunap yupaychasqan Wallallu Kharwinchu sutiyuq wak'atas atiparqan.

## Kaypipas qhaway
* Qullqip'ukru
## Pukyukuna

* Saywitu: Yawyu pruwinsya pdf
* Saywitu: Paryaqaqa walla
Lunawana distritu

**Lunawana distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Lunahuaná*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kañiti pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Lunawana llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna**: Kañiti mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Inkawasi
## Wiñay kawsay
* Santiago Apóstol
* Señor de los Milagros

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Kañiti mayu
* Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
* Ukira
* Santa Rosa Limamanta
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Paytiti

**Paytiti** nisqaqa Inkakunap chinkasqa llaqtansi, Antisuyupis, umawa paray sach'a-sach'apis.

Q'irus runakunaqa willakunmi, ispañulkuna inkakunata atirqaptinsi, Inkarrí Paytitiman ayqispas chinkasqa, nispa.
Tuwi puma

**Tuwi puma** icha **Uchu mishi** *(Puma yagouaroundi, Puma yaguarondi *icha* Herpailurus yaguarondi)* nisqaqa huk hatun aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq uywam.

## Hawa t'inkikuna
Pampa Galeras - Bárbara D'Achille mama llaqta risirwa

**Pampa Galeras - Bárbara D'Achille mama llaqta risirwa** nisqaqa sallqa wik'uñakunapaq (*Vicugna vicugna*) wanakukunapaqpas (*Vicugna pacos*) huk sallqa pachap risirwam Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Lukana distritupi .
* Naska 90 km

## Yurakuna
* Wiru yura rikch'aq ayllu (*Poaceae*):
** Q'uya (*Festuca sp.*)
** Ichhu (*Stipa ichu*)
** Chillwar / Pumachu (*Calamagrostis sp.*) 
* (Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu) (*Senecio sp.*)
* Kiswar (*Buddleja incana*) 
* Pachataya (*Lepidophyllum quadrangulare*)
* Qiwuña (*Polylepis sp.*)

## Uywakuna
* Pili (*familia Anatidae*):
** Patu jirka (*Anas georgica*)
** Sutru (*Anas flavirostris*)
* Q'arachupa: (*Didelphis marsupialis*)
* Taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Wanaku (*Lama guanicoe*) / (*Vicugna pacos*))
* Piruwanu Wisk'acha (*Lagidium peruanum*) 
* Chupasapa achuqalla (*Mustela frenata*)
* P'isaqa:(*Nothoprocta ornata*)
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*)
* Wik'uñakuna (*Vicugna vicugna*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Yuthu: Puna yuthu (*Tinamotis pentlandii*) 

## Wiñay kawsay
* : (R.S. Nº 017-93-PCM): *Reserva Nacional Pampa Galeras*
* : (D.S. Nº 017-93-PCM): *Reserva Nacional Pampa Galeras-Bárbara D'Achille*

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Bárbara D'Achille
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.enjoyperu.com/naturaleza/ (kastilla simi)
* Pampa Galeras
Kunturiri distritu

**Kunturiri  distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Conduriri*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qullaw pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Kunturiri llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  Titiqaqa
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Gurmecindo Ninaraqui Cutipa.
* 2007-2010: Pedro Montalico Quenta.

## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Iscailarjanco rit'i urqu
* Larjanco rit'i urqu

## Pukyukuna

* Saywtu: Qullaw pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
* INEI Piruw
Tumpis distritu

**Tumpis distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Tumbes*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Tumpis pruwinsyapi, Tumpis suyupi. Uma llaqtanqa Tumpis llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Tumpis mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
†92 646 runakuna

## Wiñay kawsay
* Mamacha Inmaculada
* Señor de los Milagros

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Santa Rosa Limamanta

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tumpis suyu
* Municipalidad Distrital de Tumpis
* www.munitumbes.gob.pe
Charasani munisipyu

**Charasani munisipyu** icha **General Juan José Perez munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de General Juan José* icha *Municipio de Charazani*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Bautista Saavedra pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* Quchakuna: Ch'uxña Quta

## Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta:
* Charasani kantun (General Juan Jose Perez) - Charasani
* Amariti kantun (Amarete) - (Amariti (Amarete) 
* Chaqlaya kantun (Chajlaya kantun) / (Ramon Gonzales)  - Chaqlaya
* Chullina kantun - Chullina
* Qarijana kantun - Qarijana (Carijana)
* Chari kantun - Chari
* Santa Rosa Qata kantun - Santa Rosa Qata (Santa Rosa de Caata)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Kallawaya

## Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Bautista Saavedra pruwinsya
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)
Sanku distritu (Lukana)

**Sanku distritu** (kastilla simipi: * Distrito de Sancos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sanku llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pampa Galeras - Bárbara D´Achille mama llaqta risirwa 
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Qataqura munisipyu

**Qataqura munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Catacora*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu José Manuel Pando pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qataqura llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
* Qataqura kantun
* Pairumani Grande kantun 
* Thula Khullu kantun
* Puju Pajchiri kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qataqura munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tawllirahu

**Tawllirahu**, **Tawlli Rahu** icha **Tawlli rahu** nisqaqa Piruwpi, huk urqum  Yuraq Wallapi, Waskaran mamallaqta parkipi, Anqash suyupi, Pumapampa pruwinsyapi, Pumapampa distritu, Waylas pruwinsyapipas, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.830 mitrum aswan hanaq.

## Flora Faunapas
Tawlli nisqaqa k'itipi huk uchuy waytam.

## Kaypipas qhaway
* Tawlliqucha
## Pukyukuna

* Saywitu: Waylas pruwinsya pdf
* Instituto Geográfico Nacional

## Hawa t'inkikuna
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Rit'i urqu

**Rit'i urqu**, kichwapi **Rasu urku**, anqash rimaypi **Rahu hirka** (kastilla simipi: *Nevado*) nisqakunaqa rit'isapa, hanka nisqapi hatun chullunkuyuq urqukunam.

## Kaypipas qhaway
*Rasu
Tuqllarahu

**Tuqllarahu**, **Tuqlla rahu** icha **Tuqlla Rahu** (*Tocllaraju*) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Urqukunapi, huk urqum, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 6.034 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chinchiy
* Ishinka
* Pallqarasu
* Phaqcharahu
* Pukaranra
* Ranrapallqa
* Tullparahu (Wantuy)
* Urus
* Qupa
* Waskaran mama llaqta parki 
* Pallqaqucha 
* Yuraq Urqukuna
* Waylas
## Pukyukuna
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chinchiy, Ishinka, Qupa, Pallqarasu, Ranrapallqa, Tuqllarahu, Uqshapallqa
Sawkari

**Sawkari** (kastilla simipi: *Saucari*) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sawkari pruwinsyapi, huk llaqtam, Sawkari kantunpa uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sawkari pruwinsya
Uchuru

**Uchuru** (aymara simipi: *Uchuru*; kastilla simipi: *Ochuro*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Antaray distritupi.

## Karu puriy
* Pallarqucha (qucha)
* Wasarara (Inka llaqtacha)
* Saywa qhawana
* Waycha 
* Jamayu
* Siñiwillka (llaqtacha)
* Wamanmarka

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qurupuna
## Pukyukuna


## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Enzo Francescoli

**Enzo Francescoli Uriarte** (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Página no oficial de Enzo Francescoli
* Biografía y fotos de Enzo Francescoli
* Sitio No Oficial River Plate - Enzo Francescoli
* Sitio No Oficial River Plate - Galeria de Fotos Enzo Francescoli
* Ficha técnica de Enzo Francescoli
Bobby Moore

**Robert Frederick Chelsea Moore** sutiyuq runaqa, icha *"Bobby Moore"* (* paqarisqa Barking London llaqtapi,, - †  wañusqa London llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Inlatirra quchu
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa (1): 1966 

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Inlatirra)
* Bobby Charlton
* Gordon Banks

## Hawa t'inkikuna

* Bobby Moore photos, biography & statistics at sporting-heroes.net
* Bobby Moore, West Ham Football Club
* Bobby Moore Online
* English Football Hall of Fame Profile
* UEFA.com - Golden Player of England
* The Bobby Moore Fund for Cancer Research UK Official Site
Lachay mama llaqta risirwa

**Lachay mama llaqta risirwa** nisqaqa huk sallqa pachap risirwam Piruwpi, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Sayan distritupi, Waral pruwinsyapipas.
* Lima: 105 km

## Yurakuna
* Tara (*Caesalpinia tinctoria* /  *Caesalpinia spinosa*) 
* Mitu (*Carica candicans*)
* Palillu (*Capparis prisca*)
* Shinwa (*Loasa urens*)

## Uywakuna
* Khankiq (*Rodentia')
* [[Sichura atuq]] (*Pseudalopex sechurae*)
* [[Añas]]: Qhapaq añas (*Conepatus rex*)
* [[Ukucha]]: (*Phyllotis spp.)* 
* [[Wisk'acha]]: (*Lagidium peruanum*).
* [[Ch'usiq]]: [[Piypiri]] (*Athene cunicularia*)
* [[P'isaqa]]: (*Nothoprocta pentlandii*)
* Piruwanu [[K'illichu]] (*Falco sparverius peruvianus*)
* [[Q'inti]] (*Trochilidae*)
* [[Amu kaskawil]]: (*Bothrops pictus*)
* [[Qaraywa]]: (*Tropidurus sp.*)

<gallery>
Rikcha:Caesalpinia spinosa.jpg|[[Tara]] (*Caesalpinia spinosa*)
Rikcha:Burrowing Owl3.jpg|[[Piypiri]] (*Athene cunicularia*)
Rikcha:Sechuran fox.jpg|[[Sichura atuq]] (*Pseudalopex sechurae''), Kunti Piruw


## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

* www.parkswatch.org
* www.mpfn.gob.pe
## Hawa t'inkikuna

* www.enjoyperu.com/naturaleza/ (kastilla simipi)
Kaqniyuq sutip rantin

**Kaqniyuq sutip rantin** nisqaqa (kastilla simipi *Pronombre posesivo*) sutirimanaman yapana rimakunam, chay sutirimana kaqniyuqta ninapaq. Qhichwa simipi, huk k'askachakuq rimaykunapipas chay kaqniyuq sutip rantinqa sutirimanaman yapana k'askaqkunam, **kaqniyuqpaq k'askaq** nisqam.

## Kaypipas qhaway
*Simi kamachiy
*Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
Laja

**Laja** nisqaqa Buliwyapi juk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Laja munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Hawa t'inkikuna
* Laja munisipyu: yupaykuna,, saywitu
Salvador Dalí ch'in pacha

**Salvador Dalí ch'in pacha** nisqaqa huk ch'in pacham Buliwyapi, P'utuqsi suyupi...
* Tinkurachina siwikuna: . 
* Hallka k'iti kanchar: 110 km²
## Kaypipas qhaway
* Siluli ch'in pacha
* Atakama
Inka Wasi (Lima)

**Inkawasi** nisqaqa Piruwpi huk ñawpa Inka llaqtam, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Lunawana distritupi, Pawllu sapsipi.
## Kaypipas qhaway
* Unkara pukara
* Ukira
* Kañiti mayu
* Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Quchapampa distritu (Anqash)

**Quchapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cochabamba*) nisqaqa huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quchapampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Yana Walla
* Quchakuna:
* Mayukuna: Yawtan mayu *(Río Yautan)*

## Simikuna
Quchapampa distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waylas
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
*Simana Santa - Waraspi
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
Rakishqakay listritu (Waras)

**Rakisakay kiti**( Runa simipi),  nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Independencia*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Centenario llaqtam, Waras llaqtap chincha rakiyninmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Antawiti rit'i urqu - Churup rit'i urqu (Wamanripa) - Uqshapallqa rit'i urqu- Ranrapallqa - Rurichinchay rit'i urqu - Wapi rit'i urqu
* **[[Qucha]]kuna:** Churup qucha - Llaqa qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Waskaran mamallaqta warikancha

## Rikchakuna

## Kitipi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Yuraq Walla
* Waylas
* Wantar Chawin
* Willkawasi
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Saywitu: Waras pruwinsya
*Simana Santa - Waraspi
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
Buena Vista Alta distritu

**Buena Vista Alta distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Buena Vista Alta*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Kasma pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Buena Vista Alta llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: Sechín mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Chankillu mawk'a llaqta
* Sechín, mawk'a llaqta, Kasma distritupi

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Kusuwu

**Kusuwu** icha **Kosovo** icha **Kosova** (albanya simipi: *Kosovë*, sirbya simipi: *Косово, Kosovo*) nisqaqa Iwrupapi huk suyum, Huñusqa Nasyunkunap Iwrupa Huñuppas amachasqa suyunmi. Uma llaqtanqa Prishtina llaqtam.

17 ñiqin hatun puquy killapi 2008 p'unchawpi Sirbya mama llaqtamanta kachariynintam rimarirqan. Huk mama llaqtakunam kachariyninta riqsichirqan, wakin mama llaqtakunataq manaraqmi riqsichichinchu.

Kusuwuqa 10.887 km²-yuqmi, 2.200.000 runayuqmi 2005 watapi.

## Hatun llaqtakuna
* Prishtina

## Hawa t'inkikuna
Kacha kitilli

**Kacha kitilli** nisqaqa (kastilla simipi: *Parroquia Cacha*) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Rispampa kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Kacha llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chuyug  
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Runakuna
Kacha kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.


Image:Vestimenta cacha.jpg|Kachamanta p'achallina
Image:Tejedor cacha.JPG|Kacha llaqtamanta awaqmi
Image:Poncho cacha.jpg|Kachamanta punchu
Image:INDIGENA BOCINA.jpg| Kachamanta *bocinero*
Rikcha:Cachaton.jpg|Kacha kitilli


## Karu puriy

* Kacha llaqtap musiyun, Pukara tampu nisqa
## Kitillipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu
* Kapak Urku
* Tunkurawra
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka
* www.chimborazo.gov.ec  *Noticias Kichwa* - Chimpurasu markamanta willakuna  (kichwa simi)
* www.edym.com (kastilla simi)
Killawaya munisipyu

**Killawaya munisipyu**, **Qhillawaya munisipyu**, **Khillawaya munisipyu** icha **Qillawaya munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Quiabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Killawaya / Qhillawaya / Khillawaya / Qillawaya *(Quiabaya)* llaqtam (357 runa, 2001 watapi).

Kay llaqtap sutinqa aymara simim.    
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Killawaya kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Kiyawaya munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Killawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tipuani munisipyu

**Tipuani munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Tipuani*) nisqaqa suqta ñiqin munisipyu Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tipuani llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
* Tipuani kantun 
* Carguarani kantun 
* Cotapampa kantun 
* Paniagua kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tipuani munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Tipuani munisipyu: yupaykuna, saywitu
Mapiri munisipyu

**Mapiri munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Mapiri*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Mapiri llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Mapiri mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
* Mapiri 
* Sarampiuni

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Mapiri munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* [www.ine.gob.bo/publicaciones/visorPdf.aspx?Codigo=020607&tipo=1 Mapiri munisipyu: yupaykuna, saywitu]
Tiyupunti munisipyu

**Tiyupunti** (kastilla simipi: *Teoponte*) nisqaqa pusaq ñiqin munisipyu Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tiyupunti llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Qaqa mayu

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta:
* Tiyupunti kantun - Tiyupunti (Teoponte)
* Mayaya kantun
* Santo Domingo kantun
* 2 de Agosto kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam, mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tiyupunti munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna


## Hawa t'inkikuna
* Tiyupunti munisipyu: yupaykuna, saywitu
* www.nortepaceno.org / Tiyupunti munisipyumanta (kastilla simi)
Pukarani munisipyu

**Pukarani munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Pucarani*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukarani llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna: Titiqaqa qucha

## Kantunkuna
Chunka iskayniyuq kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kunturiri 5.648 m
* Ala Derecha 5.482 m
* Wyoming 5.463 m 
* Ch'iyarquta 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Pukarani sapsi: yupaykuna, saywitu
Takakuma munisipyu

**Takakuma munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Tacacoma*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takakuma llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Charantasi - Pata Kiswar
* **[[Mayu]]kuna:** Llika mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Takakuma munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa sallqa pacha suyu
* Chilata qucha
* Illampu 
* Janq'u Uma 
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
* Qaqa mayu
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* [www.ine.gob.bo/publicaciones/visorPdf.aspx?Codigo=020603&tipo=1 Takakuma munisipyu: yupaykuna, saywitu]
Batallas munisipyu

**Batallas munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Batallas*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Batallas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chachakumani - Ch'iyar Juqhu - Jallawaya (Jach'a Pata) - Jisk'a Pata - Ñiq'i Iruni *(Nigruni)* - Wila Lluxi
* Mayukuna: Jach'a Jawira
* Quchakuna: Q'ara Quta - *Lago Kkota / Kkotia / Quta Thiya* - Lawrawani qucha - Warawarani qucha

## Kantunkuna
Pusaq kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Ayllu llaqtakuna
* Batallas kantunpi:  Batallas, Chirapaqa, Catacora, Igachi, Pariri, Yawrichampi, Qullukachi, Qutusuma,
* Chachakumani kantunpi: Chachakumani / San Juan de Chachacomani, Surapujru, Coroyo, Purapurani, Japupampa, Quellhuani, Alto c. Pampa
* Kirani kantunpi: Kirani, Kurapata, Jailliwaya, Sankajawira, Chujñapata, Huncallani
* Piñas kantunpi: Piñas, Phaqcha piñas, Sujata, Wankuyu, Challapata
* Qalasaya kantunpi: Qalasaya, Caluyo, Wayrukuntu, Chijipata alta, Chijipata baja
* Wankani kantunpi: Wankani
* Tukiya kantunpi: Tukiya, Suriquiña, Krusani, Alto Piñas, Isquillani
* Qarwisa kantun - Qarwisa

## Karu puriy
 
* Chirapaqa llaqtapi: Mach'ay siq'ikuna

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.nlcap.net
## Hawa t'inkikuna
* Batallas sapsi: yupaykuna, saywitu (PDF; 497 kB)
Quruyqu munisipyu

**Quruyqu munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Coroico*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Chinchay Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quruyqu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: Quruyqu mayu
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Quruyqu kantun - (Quruyqu)
* Mururata kantun - (Mururata)
* Pacollo kantun - (Pacollo)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Munisipyupiqa Aphru-buliwiyanu runakunam tiyanku.

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Yachachiy

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chinchay Yunka pruwinsya
Jach'ak'achi munisipyu

**Jach'ak'achi munisipyu** (aymara simi: *Jach'ak'achi jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio Achacachi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Umasuyu pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Jach'ak'achi llaqtam (7.540 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Ch'iyar Juqhu mayu *(Río Chiar Jokho)* - Jach'a Jawira 
* **[[Qucha]]kuna:** Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)

## Kantunkuna
2005 watakama chunka tawayuq kantunmi karqan.

Musuq munisipyukuna, 2005, 2009, 2010 watakunapi kamasqa:

* Warina (Warina kantun, Copancara kantun)
* Santiago Wata (Santiago Wata kantun, Q'alaki kantun)
* Watajata (Watajata kantun)
* Chuwa Kukani (Chuwa Kukani kantun, Chuwa Wisalaya kantun, Sunkachi kantun kimsa  llaqtanwan: *Comunidad Corpa Chilaya*, *Comunidad Lacachi*, Jach'a Sunkachi *(Soncachi Grande)*)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Indihina yachay suntur:
***Tupaq Katari Yachay Suntur (aymara simipi: *Tupak Katari Jach'a Yatiñ Uta*)

## Munisipyupi paqarisqa
* Felipe Quispe

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Jach'ak'achi munisipyu: yupaykuna, saywitu
* Wiñay kawsay: Santiago de Huata (kastilla simi)
* Tupaq Katari Yachay Suntur (kastilla simi)
Janq'ulaymi munisipyu

**Janq'ulaymi** icha **Janq'u Laymi** (aymara simi: *Janq'ulaymi jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Municipio de Ancoraimes*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Umasuyu pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Janq'ulaymi llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'a P'iq'iñ Q'ara - Jichu Qullu - Pukarani
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Wiñaymarka qucha
## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Yachay Suntur Tupaq Katari, Warisata kantunpi
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Janq'ulaymi munisipyu: yupaykuna, saywitu
* www.nlcap.net (kastilla simi)
Miqapaka munisipyu

**Miqapaka munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Mecapaca*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Miqapaka llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Chuqiyapu mayu

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illimani
* Killa Qhichwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Miqapaka munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 447 kB)
Ch'ililaya munisipyu

**Ch'ililaya munisipyu** icha **Puerto Pérez munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Puerto Pérez*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ch'ililaya (Puerto Pérez) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

Kantun - Uma llaqta
* Ch'ililaya kantun - Ch'ililaya *([[Puerto Pérez]])*
* Aykachi kantun - Aykachi (Aygachi)
* Suriki kantun  - Suriki (Suriqui)
* Kaskachi kantun  - Kaskachi (Cascachi)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Ch'ililaya
* Kachilaya

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Suriki wat'a
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Antikuna pruwinsya
* www.katari.org / Kachilaya llaqtamanta (kastilla simi)
Chulumani munisipyu

**Chulumani munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Chulumani*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chulumani llaqtam (2.724 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Chulumani kantun / Villa de La Libertad kantun - (Chulumani)
* Chirca kantun - (Chirca) 
* Uquwaya kantun - (Uquwaya) 
* Wankani kantun  - (Wankani)
* Kutusuma kantun / Villa Asunta kantun - (Kutusuma)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Chulumani munisipyupiqa Aphru-buliwiyanu runakunam tiyanku.

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chulumani munisipyu: yupaykuna saywitupas
Irupana munisipyu

**Irupana munisipyu** icha **Villa de Lanza munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Irupana / Villa de Lanza*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Irupana llaqtam (1.882 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Illimani - Mururata
* **[[Qucha]]kuna:** Arkhata qucha - Arteza Pata qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Chuqiyapu mayu - (*Río La Paz*) - Quiquibey mayu

## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

## Runakuna

Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Irupana munisipyu: yupaykuna saywitupas
Yuraqk'aspi munisipyu

**Yuraqk'aspi munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Palos Blancos*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yuraqk'aspi (Palos Blancos) llaqtam (2.961 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Iwa Iwa walla (*Serrania Eva Eva*) - Tacuaral walla (*Serrania Tacuaral*)
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Beni mayu - Boopi mayu - Quiquibey mayu - San Luis mayu

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Yuraqk'aspi kantun (Palos Blancos kantun).

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Yuraqk'aspi munisipyu: yupaykuna saywitupas
Asunta munisipyu

**Asunta munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio La Asunta*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Asunta llaqtam (1.466 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Boopi mayu - Cotacajes mayu 

## Kantunkuna
Chunka kimsayuq kantunmi kan.
* Asunta kantun
* Calisaya kantun 
* Qutapata kantun (Cotapata)
* Chamaca kantun 
* Chariya kantun 
* Huayabal kantun 
* La Calzada kantun
* Las Mercedes kantun
* Puerto Rico kantun
* San José kantun
* Yanamayu kantun
* Colopampa Grande kantun
* Villa Barrientos kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Asunata munisipyu: yupaykuna saywitupas
Chuqiyapu munisipyu

**Chuqiyapu munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio La Paz*) nisqaqa uma llaqta munisipyu Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuqiyapu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Wayna P'utuqsi
* Quchakuna: Inkachaka qucha
* Mayukuna: Chuqiyapu mayu - Unduavi mayu - Sunqu mayu (*Río Zongo*)

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam, mana indihina, Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
* Pedro Domingo Murillo

## Kaypipas qhaway
* Alonso de Mendoza
* Chakaltaya
* Illimani
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chuqiyapu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Luriway munisipyu

**Luriway munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Luribay*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Luriway llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Luriway mayu

## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

* Luriway kantun
* Anchallani kantun
* Porvenir kantun
* Taucarasi kantun
* Eduardo Abaroa Qulliri kantun *(Eduardo Abaroa Colliri)*
* Puruma kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Luriway munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sapajaqi munisipyu

**Sapajaqi munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Sapahaqui*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi. Uma llaqtanqa Sapajaqi *(Sapahaqui)* llaqtam (219 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna:

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan. 
* Sapajaqi kantun *(Sapahaqui)*
* Q'araqhatu kantun *(Caracato)*
* Muruhuta kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Sapajaqi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yaku munisipyu

**Yaku munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Yaco*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi, Buliwya mama llaqtapi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Yaku llaqtam (640 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Wisk'achani
* **[[Mayu]]kuna:** Yaku mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Pusaq kantunmi kan: 
* Yaku kantun
* Q'ajata kantun
* Challuma kantun 
* Chhuqhamarka kantun
* Llipi Llipi kantun
* Umalaqu kantun
* Puchuni kantun
* Tawlachaka kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Yaku munisipyu: yupaykuna, saywitu
Malla munisipyu

**Malla munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Malla*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu  suyupi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Malla llaqtam (876 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Bengala - Chuxña Quta (Rodeo kitipi) - Itapalluni (Malla kitipi) - Kunturiri - Quri Ch'uma rit'i urqu - Wayllani (Rodeo kitipi) - Yaypuri
* **[[Mayu]]kuna:** Kapinuta mayu - Malla Jawira mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Ukta quta - Wallatani qucha - Wayllani qucha

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:

* Malla kantun - 2.920 runa (2001 watapi)
* Rodeo kantun - 293 runa
* Coque kantun - 520 runa 

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Malla munisipyu: yupaykuna, saywitu
K'ayruma munisipyu

**K'ayruma munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Cairoma*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa K'ayruma llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'a Kunturiri (Chuqiyapu) (Araka kitipi) - Salvador Apachita (Tienda Pata kitipi) - Turrini (saywapi Inkisiwi pruwinsyawan)
* **[[Mayu]]kuna:** Luriway mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:

* K'ayruma kantun
* Saya kantun
* Kiraya kantun
* Asiento Araca kantun
* Tienda Pata kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kimsa Krus walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* K'ayruma munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ayata munisipyu

**Ayata** (kastilla simipi: *Ayata*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Ayata llaqtam.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: ''
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muñecas pruwinsya
Awqapata munisipyu

**Awqapata** (kastilla simipi: *Aucapata*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Awqapata llaqtam (183 runa, 2001 watapi).

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Iskanwaya
## Pukyukuna
Kuru Kuru munisipyu

**Kuru Kuru munisipyu** icha **K'uru K'uru munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Corocoro*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Paqaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kuru Kuru llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna: 

## Kantunkuna
Chunka kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta): 
* Kuru Kuru kantun - (Kuru Kuru)
* Topohoco kantun - (Topohoco)
* Qaqinkura kantun - (Qaqinkura) 
* Rusapata Wankarama kantun - (Rusapata Wankarama)
* Jayuma Llallawa kantun - (Jayuma Llallawa)
* Janq'u Marka Sirpa kantun - (Janq'u Marka)
* Villa Exaltacion de Enequella kantun - (Villa Exaltacion de Enequella)
* Porvenir de Quilloma kantun - (Santiago de Quilloma)
* Muro Pilar Mejillones kantun - (Muro Pilar)
* José Manuel Pando kantun - General Pando

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
* Ismael Montes

## Kaypipas qhaway
* Anallaqsi
* Kunturiri
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Kuru Kuru munisipyu: yupaykuna, saywitu
Q'aqyawiri munisipyu

**Q'aqyawiri** **Qaqayawiri** icha **Axawiri** (kastilla simipi: *Caquiaviri*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Q'aqyawiri llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Huchusuma mayu

## Kantunkuna
Chunka hukniyuq kantunmi kan.
* Q'aqyawiri kantun 
* Achiri kantun 
* Jiwaquta kantun 
* Kasillunca kantun 
* Choxñapampa Wichaya kantun *(Chojñapampa de Vichaya)*
* Wichaya kantun 
* Villa Anta kantun 
* Villa Chocorosi kantun 
* Antaquira kantun 
* Laura Lloko Lloko kantun 
* Tinkachi kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Caquiaviri munisipyu: yupakuna, saywitu
Qalaqutu munisipyu

**Qalaqutu munisipyu** (aymara simi: Qalaqutu jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: *Municipio Calacoto*) nisqaqa  Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaxi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Qalaqutu llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, *qala* rumi, *qutu* qutu,  "rumi qutu".
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Achuta mayu - Mawri mayu

## Kantunkuna
Chunka kimsayuq kantunmi kan.
* Qalaqutu kantun
* Julluma kantun
* General Camacho kantun
* Qaraqullu  kantun
* Rusaryu kantun
* General Campero kantun
* Challuyu kantun
* Audiencia kantun
* Laguna Blanca kantun
* Playa Verde kantun
* Max Toledo kantun
* Kuntur Ikiña kantun
* Ukururu kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Jach'a Phasa pukara
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qalaqutu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuma munisipyu

**Chuma** icha Aymara simimanta **Ch'uma** (kastilla simipi: *Municipio Chuma*) nisqaqa huk munisipyum Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuma / Ch'uma llaqtam (392 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Chuma munisipyu: yupaykuna, saywiwtu
Qumanchi munisipyu

**Qumanchi** (kastilla simipi: *Comanche*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Paqaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Qumanchi llaqtam.

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
* Qumanchi kantun
* General José Ballivian kantun
* Rusas Pata Tuli kantun
* Tocopilla Cantuyo kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Qumanchi munisipyu: yupaykuna, saywitu]
Tumarapi munisipyu

**Tumarapi munisipyu** icha **Waldo Ballivián** (kastilla simipi: *Waldo Ballivián*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Paqaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Tumarapi (Waldo Ballivián) llaqtam (436 runa, 2001 watapi).

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Tumarapi kantun** icha **Waldo Ballivian kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukykuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qumanchi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pakaqi Nasa Q'ara munisipyu

**Pakaqi Nasa Q'ara** (kastilla simipi: *Nazacara de Pacajes*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Nasa Q'ara *(Nazacara)* llaqtam (198-208 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Aripunu qucha
* Mayukuna: Huchusuma mayu
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Pakaqi Nasa Q'ara kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Anallaqsi
* Laram Q'awa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Pakaqi Nasa Q'ara munisipyu: yupaykuna, saywitu