open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Allin simi

**Allin simi** nisqaqa runap huk runata chaninchaspa sumaq rimayninmi. Mana allin simiqa *[[millay simi]]m*.

Allin simiwan rimaspaqa ama kamacharillasunchikchu - *Yaw runa, ruray, rimay!* nispa - ichataq sumaqta rimaspa mañakullasunchik, ahinataq *Ama hina kaspayki masillay, yanapallaway, rimariy ...*

Allin simiyuq runaqa huk runata napaykunmi, yanapaptinqa añaychanmi.
Añaychay

**Añaychay** nisqaqa runap huk runaman allin samita munayninmi, chay runa yanapaptinqa.

Runa allin simiwan rimaspaqa yanapaqninta añaychanmi, *Añaychayki* nispa.
Q'amiy

**K'amiy** nisqaqa huk runaman ima millay, mana allin simiwan rimasqapas, manchachinapaq, llakichinapaq. **Ashlliy**, ankash qallupim.

## Hawa t'inkikuna
* K'aminakuna
Samincha

**Samincha** nisqaqa dyuspa icha runap huk runaman allin samita munayninmi, allin rimasqanmi. Saminchap hayunqa ñakaymi.
Marka kamachiq

**Marka kamachiq**, **Llaqta kamachiq** icha **Hatun llaqtakamayuq** (kastilla simipi: *Prefecto*) nisqaqa pruwinsyap, suyup icha markap kamachiqninmi, kawpaq runam.

Ahinataq Ikwadurpa markankunap kawpaq pusaqninkunaqa *marka kamachiq* nisqam.

* Llaqta sullk'a kamachiq *(subprefecto)*
Tapuy

**Tapuy** icha **Tapuq yuyay** nisqa hunt'a rimaywanqa tapusqa runamanta willaykunatam uyariyta munanchik.

Tapuykunap qhipaqninmanqa *[[tapuna unancha|tapuna chiku]]* (**?**) nisqatam qillqanchik.

Kay hinam tapuykuna:
*Ari mana tapuy: Tapuq runaqa *-chu* nisqa k'askaqta huk rimaman yapaspa tapun. Tapusqa runaqa **arí** icha **mana** nispa kutichin;
*Willachiq tapuy: Tapuq runaqa *[[tapukuq sutip rantin]]* nisqa rimakunawanmi *(pi, ima, may, hayk'a, ...),* *-taq, -m(i), -s(i)* nisqa k'askaqkunata yapaspa tapun. Tapusqa runaqa imatapaq willaspa kutichin.
Runa yupay

**Runa yupay**, **Llaqta yupay** icha **Runa hallch'ay** *(censo)* nisqapiqa mama llaqta tukuy llaqtayuq runakunata yupachiyta kamachinmi, tukuy runakunap yupayninta riqsinanpaq.
Hunt'a rimay

**Hunt'a rimay**, **Hunt'a yuyay** icha **Hunt'a willay**, **Urasyun** icha **Phrasi** *(oración, frase)* nisqaqa rimakunap tantachisqanmi, rimasqapas qillqasqapas, imatapas willanapaq.

Kay hunt'a rimay layakunatam riqsinchik:
* willaq yuyay *(oración enunciativa)*
* tapuq yuyay *(oración interrogativa)*
* ichañiq yuyay *(oración dubitativa)*
* sinchiyachiq yuyay *(oración exclamativa)*

Kay hinam ch'antasqa hunt'a rimaykunam:
* huknipa yuyay *(oración unimembre)*
* iskay nipa yuyay *(oración bimembre)*
* q'imirisqa yuyay *(oración subordinada)*
* sasa yuyay *(oración compuesta, oración compleja)*
* t'inkiriq yuyay *(oración coordinada)*

## Kaypipas qhaway
* hunt'a rimaypa t'aqankuna
Qillqa unancha

**Qillqa unancha** icha **Qillqa sanancha** nisqakunaqa hunt'a rimaykunata icha rikunkunata rakinapaq sananchakunam.

Kaymi qillqa unanchakuna:
* chikanchiq iñu, ch'iñi unancha, sut'u, ch'usu: huk iñu, t'upsi (**.**);
* tapuna unancha, chiku, tapuna chiku (**?**);
* sinchiyachiq unancha (**!**);
* ch'iwicha (**,**);
* sut'u ch'iwicha (**;**);
* iskay sut'u (**:**);
* aspi (**-**);
* wichq'achiq, q'inquq, winkuchiq **( )**.
Tapuna unancha

**Tapuna unancha**, **tapuna chiku** icha **chiku** chaylla nisqaqa qillqapi tapuykunata sananchapaq qillqa unancham, kay hinam: **?**.

Lliwmanta aswan rimaykunapiqa hunt'a rimaypa qhipallanmanmi chay tapuna unanchataqa qillqamunchik. Kastilla simitaq iskaynintin tapuna unanchayuqmi. Hunt'a rimaypa ñawpanpipas huk sanancham, t'ikrasqa chikum:

* Qhichwa simipi: Munawankichu**?** - Arí. / Manam.
* Kastilla simipi: **¿**Me quieres**?** - Sí. / No.
Wayruru

**Wayruru** icha **Waylur** nisqaqa ima puka yanawanmi kaqpas, icha ima iskaynintin llimphiyuqmi, yanantin llimphim.

Chayrayku huk yurakunam chay sutiyuq, puka yana muruyuq yuram:
*Anamura (genus *Ormosia*, familia Fabaceae): Amarumayu sach'a-sach'a k'itikunapi, Anti nisqa urqukunapipas;
**Wayruru sach'a (*Ormosia coccinea*): sach'a-sach'a k'itikunapi, Anti nisqa urqukunapipas;
* Wayruru (*[[Abrus precatorius]]*, familia Fabaceae)
*Wayruru (wirwina) (*Citharexylum herrerae*, familia Verbenaceae): Qusqu k'itillapi, manam sach'a-sach'a k'itikunapichu;
*Wayruru (lunanya) (*Lunania parviflora*, familia Flacourtiaceae)
Huk kusi-kusipas:
*Kuyucha icha Wayruru kusi-kusi (*Latrodectus mactans*, familia Theridiidae, ordo Araneae), wañuy miyusapa.

## Kaypipas qhaway
*Wayrukuna
Kawallu kastaña

**Kawallu kastaña** *(genus Aesculus)* nisqakunaqa Chinchay Awya Yalapi, Asyapipas wiñaq sach'akunam.

## Hawa t'inkikuna

* Kawallu kastaña
Chipin urqu

**Chipin urqu** (kastilla simipi: *Cerro Chepén*) nisqaqa Piruwpi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi, huk urqum.
Qarquy

*Imatapas **[[q'upa]]** nisqaman qarquy;
*Pitapas, pikunatapas **[[llamk'aymanta qarquy]]**;
*Pitapas, pikunatapas llaqtanmanta, wasinmanta qarquy, qhaway **[[ayqichiy]]**.
Rima laya

**Rima laya** nisqakunamanqa rimakunatam kayninkunakama sapaqchanchik.

Kaymi rima layakuna:
*Sutirimana
*Ruray rimana
*Rikch'ayrimana
*Hinarimana
*Sutip rantin
**Kaqniyuq sutip rantin
**Mana chaninchaq sutip rantin
**Tapukuq sutip rantin
*K'askaq (rimaman yapana)
Kuyucha

**Kuyucha** icha **[[wayruru]] kusi-kusi** *(genus Latrodectus)* nisqaqa runapaq wañuna miyusapa urum.

## Hawa t'inkikuna
Wayruru sach'a

**Wayruru sach'a** icha **Anamura** *(Ormosia coccinea)* nisqaqa Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi wiñaq chaqallu sach'am, *[[wayruru]]* nisqa puka yana muruyuq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wayq'u

**Wayq'u** nisqaqa urqukunap chawpinpi mayuchayuq k'ichki p'ukrum, k'ichki qhichwam.
* **Waqyaa** ( huaico, aluvión): hirka uranpa yaku qitawan qayarar aywamun, tarinqanta qarachar ushan. (Ankash qalluchaw)
* **Raqra** ( quebrada, acequia) ichik mayu aywan wallka yakuyuq.

## Hawa t'inkikuna
Lluqlla

:*Lluqllataqa kastilla simipi "huayco" ninku. Ama *'wayq'u** nisqawan pantaychu.''



**Lluqlla''' nisqaqa urqukunamanta lluchk'aspa suchumuq allpam, ancha hatun allpa chinkarim.

Lluqllakunaqa chakrakunatam, llaqtakunatapas p'ampachaspa llik'in, achka runakunatapas wañuchispa. Antikunapiqa, huk urqukunapipas lliwmanta aswan millay chikim. Rit'i urqukunapi chullunku nisyu utqaylla yukuyaptin chay yakuqa urqup allpanta apakuspa qhichwakunamanmi urman.

## Waras thuñisqa 1941 watapi

13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpi Anqash suyupi huk ancha hatun lluqlla Waras llaqtatas thuñichirqan. Huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywarqan, suqta icha qanchis waranqa runatatas wañuchispa.
Tequixquiac

**Tequixquiac** nisqaqa (nawa simi: *tequixquitl* "qullpa", *atl* "yaku", *-c* "patapi", "qullpa yaku patapi") Mishiku mama munisipyupi Mishiku suyupi huk llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
Llaki tukuy

**Llaki tukuy** nisqaqa achka runakunata llakichiq tukuykunam, sallqa pachap icha runakunap paqarichisqan.

Llaki tukuykunaqa runakunata tuyllallam wañuchin icha qhipaq unquykunawan, yarqaywan llakichin.

Kaymi huk sallqa pachap paqarichisqan llaki tukuykuna:
*Lluqlla
*Pacha kuyuy
*Hatun pillunkuy
*Sinchi muyuq wayra
*Nuyuy
*Ch'akiy

Kaymi huk runap paqarichisqan llaki tukuykuna:
*Iñuku huk'i llaki tukuy
*Maqanakuy
Ch'akiy

**Ch'akiy** nisqa pachapiqa manañam paranchu, icha aswan pisillatam paran, mayukunamanta quchakunamantapas yaku chinkaptin allpa ch'ak'iyanmi.

Chaywan runakuna, yurakuna uywakunapas yakunayaspa yakuta muchuspa wañun. Chakrakunapi yurakuna manaña puquptinmi runakuna yarqanmi.

## Hawa t'inkikuna
Yakunayay

**Yakunayay** nisqaqa runap icha uywap mana upyarqaspa upyanayananmi, yakuta muchuspa kawsanapaq.

Runa unayta mana upyaspa yaku muchuymanta wañunmi.

Sallqa pachapi ch'akiptinqa, achka runakuna yakunayaymanta mana qispispa wañun.

**Ununayay** nirkupas.

## Hawa t'inkikuna
San Juan (Burinkin)

**San Juan** nisqaqa Burinkin *(Puerto Rico)* mama llaqtap uma llaqtanmi, Kariwi hatun quchap chalanpi. San Juan llaqtapi 434.374 runakunam kawsachkanku.

## Raymikuna
* *Fiestas de la Calle San Sebastián* (San Siwastyan k'ikllu ñanpi rayikuna)
* *Noche de San Juan* (San Huwanpa tutan)

## Pulitika Rakiy
* Caimito 
* Cupey 
* El Cinco 
* Gobernador Piñero
* Hato Rey Central
* Hato Rey Norte
* Hato Rey Sur
* Monacillo
* Monacillo Urbano 
* Oriente 
* Pueblo
* Quebrada Arenas 
* Sabana Llana Norte 
* Sabana Llana Sur
* San Juan Antiguo 
* Santurce 
* Tortugo 
* Universidad 

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Puerto Rico

## Ñaña llaqtakuna
*  Cartagena (Kulumbya)
*  Honolulu
*  Madrid

## Hawa t'inkikuna

* El Nuevo Día
* Ciudad de San Juan
* The San Juan News
* Universidad de Puerto Rico, Recinto de Río Piedras
* San Juan Metro Web Portal
* Alicea's Photo Gallery (Pagina Web de imágenes de Puerto Rico, San Juan y su cultura)
Inkisisyun

**Inkisisyun** (kastilla simipi: *inquisición*, latin simimanta: *Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium*) nisqapiqa Kathuliku inlisya Iwrupapi kamachiqkunapas hayunta rimaq runakunata dyusta ñakaymanta ch'ataspa qatipayarqan, ancha achka runakunata wañuchispa.

Hipachiywan chay runakunamantaqa *[[kunfisyun]]* willakuytam atipayarqan. Achka runakunatas wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.

Chay kunfisyun nisqata wañuy wanayta ruraytapas *auto de fe* ("iñiy ruray") nispas sutincharqan.

Chay inkisisyun nisqapiqa layqa qulluy nisqapi *[[layqa]] (bruja)* sutinchasqa runakunata - lliwmanta astawan warmikunatas - wañuchirqan.

## Hawa t'inkikuna
Ikwadurpa llaqta takin

Ikwadurpa llaqta takin, kichwa shimipi.

:CORO

:Ñuka llakta kanta alli nini.
:Sumakmi. Sumakmi.
:Kanpak shunku ukupi kushikuy,
:kanpak ñawi intita yallinmi,
:waranka, warankata kushikuy
:kanka sumak allpami kanki.

:ESTROFA

:Kay allpapi punta yayakuna
:Pichincha urkupi makanakushka,
:kantaka wiñaypak alli nishka,
:kanmanta yawarta jichashka.
:Dioska chayta rikushpa chaskishka,
:chay yawar muyushina mirarik.
:Kay runakunaka mancharishka
:chasna alli runakunami.
:Mirarishkamari. Mirarishkamari.

*Musika: Antonio Neumane, 1866
*Kastilla simipi simikuna: Juan León Mera, 1865

## Kaypipas qhaway
*Ikwadur

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Ecuadorpak Llakta taki
Piruwpa Wirriynin

**Piruwpa Wirriynin** nisqakunaqa Wirrinatu Piruwta kamachiq, Ispañap qhapaqninpa kamachisqan wirriykunas karqan, 1542 watamanta 1824 watakamas.
Papa lancha

**Papa lancha** icha **Papa ismuy** *(Phytophthora infestans)* nisqaqa kaqlla sutiyuq papa yurap unquyninta paqarichiq qurwaram, runtu k'allampa *(Oomycetes)* nisqa kawsaqkunaman kapuq.

Chay papa lanchaqa 1845 watamanta 1849 watakamas Ilandapi hatun yarqaytas paqarichisqan.

*Solanum bulbocastanum* nisqa k'ita papa chay papa lanchawanqa manam unqunchu.

Qurwarap muruchankuna unqusqa papakunapi allpapim chiri mit'anta kawsan. Q'uñi, huq'u mi'apim ancha utqayllam wiñan.

## Hawa t'inkikuna

*Papalanchata jarkanatayachankapak ñankamu (PDF)
Papa ismuy

**Papa ismuy** nisqaqa papa yurap huk unquyninkunam, ahinataq:
*Papa qaqa: Papapi k'akakunata paqarichiq qurwara
*Papa lancha *(Phytophthora infestans)*
*Papa ch'ikchi ismuy *(Alternaria solani)*
*Papa saphi ismuy *(Rhizoctonia solani)*
Karpawasi

**Karpawasi**qa p'achamanta k'aspikunamantapas rurasqa kawsanam, wasicha hina, ichataq utqaylla hatarichinapaq utqayllapas chaqunapaqpas.

## Hawa t'inkikuna
K'aspi

**K'aspi** nisqaqa ima suyt'u, suni kaqpas, q'irumanta, maychus hina qhachqa (chhanqa, khallka) hawayuq, k'allmamanta icha yura kurkumanta rurasqa, imatapas llamk'anapaq kanman.

Q'illaymanta lluchk'a k'aspitaqa tawna ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Kaspi

*Ima suyt'u, suni kaqpas, q'irumanta, imamantapas rurasqa, qhaway **[[k'aspi]]**;
*Hatun q'iru kurkuyuq yura (huk kichwa rimaykunapi), qhaway **[[sach'a]]**;
**Chaymanta hamuq sach'akunap kichwa sutinkuna;
*Sach'a kurkumanta imaykana, qhaway **[[q'iru]]**;
****[[K'ullu]]**;
****[[Yamt'a]]**;
*Asyapi huk hatun qucha, qhaway **[[Kaspi hatun qucha]]**.
Tawna

**Tawna** nisqaqa q'illaymanta icha allin q'irumanta rurasqa lluchk'a k'aspim, hatun yawri hina.

Inkarrípa chamqasqan quri tawnaqa tupa yawri nisqapas karqansi.

## Hawa t'inkikuna
Tupa yawri

**Tupa yawri** icha **Thupa yawri** nisqaqa Inkarrípa, Manqu Qhapaqpa Qusqu kanaman chamqasqan quri tawnas karqan.
Achiwiti

**Achiwiti** (nawa simimanta: *Āchiyōtl*, *Bixa orellana*) nisqaqa huk wayuq yuram, sach'am. Rurunkunawanmi tullpunku. Hampi yurapas.

 

## Hawa t'inkikuna
Yawar phista

**Yawar phista** nisqaqa Antikunapi huk ayllu llaqtakunapi phistasqan turu pukllaymi. Chay yawar phistapaqqa kunturta chakuspa chay kunturta turuman watanku, maqanakunapaq.

Wirrinatu Piruwpi, Kastilla Kamachiy pachapiñas chay phistataqa ruraq karqan, asindadu piyunkunata saruptin. Turuqa ispañulkunap uywan kaptinsi, indihinakunap kunturninsi paywan maqanakurqan, ispañul awqakunaman hinas.

José María Arguedas chay phistamantaqa *Yawar fiesta* nisqa kawsay rikch'anpim willakun. Kunan pacha chay yawar phistaqa yaqa qunqasqañam.

## Hawa t'inkikuna
*Turu Puxkllay, Quyllurki, Kutawanbas llahtakunapi, yachay.com.pe (Turu pukllay, Quyllurki, Qutapampa llaqtakunapi)
*Quechua - Runasimi del MNC (Clodoaldo Soto Ruizpa qillqasqan), p. 62: Capítulo 16, Turu Pukllay. Wayllaypim turu pukllay kanqa.
Tuwru pukllay

**Tuwru pukllay** nisqapiqa huk *torero* icha *matador* (wañuchiq) nisqa runam huk Tuwruwan maqanakunmi, Tuwrup wañuyninkama. Kay hinam Ispañapi hatun pukllaykuna.

Antikunapitaq huk ayllu llaqtakunapi Yawar phista nisqapi kunturta Tuwruwan maqanachinku. Chay yawar phistataq yaqa qunqasqañam.
Kutapampa

**Kutapampa** nisqaqa (kastilla simipi: *Cotabambas*) Piruw mamallaqtapi huk llaqtacham, Kutapampa distritup uma llaqtanmi, Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi.

## Kaypipas qhaway
*Yawar phista
* Chabuca Granda
## Pukyukuna
Tampupampinu maqt'a

**Tampupampinu maqt'a** nisqamantaqa **Tampupampa Karnawal** nisqapi takisqa harawim willakun.

Chay harawipiqa huk p'asñas yananta maskaspa manas tarinchu, *[[yawar mayu]]* maqt'ata apakuptinsi.

José María Arguedas chay harawita Tampupampa llaqtapi Karnawal p'unchawpi uyarispa qillqamurqan.

## Kaypipas qhaway
*Runasimi.de: Tambubambinu maqta (Tampupampa Karnawal - Carnaval de Tambobamba)
Ruqyay

**Ruqyay**, **Chanra** (taki), **Uyarikuq** (ima ruqyakunapis) icha **T'uqyay** (phatay) nisqaqa ima uyarinallapaqpas, rimasqapas, takisqapas, waqachisqapas, kunkallapas, rinrinchikkunawan ima musyanapaqpas.

Ruqyayqa wayra pachapi, imayaykunapi pillunyakunam, maywiq iñukukunawan iñuwakunam.

Wayra pachapi ruqyaypa utqayninqa kimsa pachak mitru sikundumanmi (300 m/s).

Takipi, waqachinawan rurasqa, sapaq hayñiq kayniyuq, sapaq maywiy kutinchiqniyuq kaq ruqyayqa suynay nisqam.
Sachsen

**Sachsen** nisqaqa huk suyum (*Land* / *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi. 

Uma llaqtanqa Dresden llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Elbe - Oder

## Pulitika Rakiy

### Distritukuna
* Annaberg (ANA) 
* Aue-Schwarzenberg (ASZ) 
* Bautzen (BZ) 
* Chemnitzer Land (GC) 
* Delitzsch (DZ) 
* Döbeln (DL) 
* Freiberg (FG) 
* Kamenz (KM) 
* Leipziger Land (L) 
* Löbau-Zittau (ZI) 
* Meißen (MEI) 
* Mittlerer Erzgebirgskreis (MEK) 
* Mittweida (MW) 
* Muldentalkreis (MTL) 
* Niederschlesischer Oberlausitzkreis (NOL)
* Riesa-Großenhain (RG) 
* Sächsische Schweiz (PIR) 
* Stollberg (STL) 
* Torgau-Oschatz (TO) 
* Vogtlandkreis (V) 
* Weißeritzkreis (DW) 
* Zwickauer Land (Z)
### Hatun llaqtakuna
* Chemnitz (C) 
* Dresden (DD) 
* Görlitz (GR) 
* Hoyerswerda (HY) 
* Leipzig (L) 
* Plauen (PL) 
* Zwickau (Z) 

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Dresden, Leipzig, Freiberg, Chemnitz llaqtakunapi

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* www.sachsen.de
Muyuriq pacha

**Muyuriq pacha** icha **Awariy pacha** nisqaqa (kastilla simipi: *medio ambiente*) runap icha huk kawsaqpa - yurap icha uywap - muyuriqnin ima kaqninkunapas, kawsaqkunapas mana kawsaqpas, ichataq wakin runakunapas.

Runap qhali kawsananpaqqa ch'uya muyuriq pachatam muchun, mana waqllisqa sallqa pacham, allin kawsaysapa runakunapas. Waqllisqa muyuriq pachapi kawsaqkuna wañunqam, achka yura, uywa rikch'aqkunam.

Runaqa mana allin rurayninkunawan muyuriq pachata miyuchaspa waqllinmi, ahinataq miyu q'upawan, kuru qullunawan, nisyu wanuchanakunawan, miyuta saqiykuq apaykachanakunawan - antawawan, antankawan - phawrikakunawanpas.

Chayraykum muyuriqninchik pachata amachananchikmi anchata tiyan.
Yawar mayu

**Yawar mayu** nisqaqa ima yawarhina puka kaq, allpasapa mayupas, allpa mayu.

Antikunapi runakuna willakun, chay yawar mayu runap yawarninta apakun, ima hinachus indihinakuna wiraquchakunap, asindadukunap atiyninmanta muchuspa wañurqan.

José María Arguedaspa uyarispa qillqasqan *[[Tampupampinu maqt'a]]* nisqa harawipas chay yawar mayumantam willakun.
Karta

***[[Chaski qillqa]]**;
***[[Chaski last'a]]**, **[[Napaykuy qillqa]]** *(tarjeta postal)*;
***[[Kartas]]** pukllaypi llamk'achisqa kartun last'a;
*ima **[[last'a]]chapas**:
****[[Qullqi karta]]**, **[[Kriditu karta]]**;
****[[Imamayta karta]]** *(tarjeta de visita)*;
***[[Tukri qillqa]]**:
****[[Hatun Karta]]** *(Carta Magna)*.
Last'a

**Last'a** nisqaqa ima p'allta (pampa, last'a), ñañu kaqpas, kartunmantapas, q'irumantapas, plastikumantapas, q'illaymantapas, ahinataq:
***Kartunmanta last'a**:
****[[Chaski last'a]]**, **[[Napaykuy qillqa]]** *(tarjeta postal)*;
****[[Kartas]]** pukllaypi llamk'achisqa kartun last'a;
****[[Imamayta last'a]]** *(tarjeta de visita)*;
***Plastikumanta last'a**:
****[[Qullqi karta]]**, **[[Kriditu karta]]**;
***[[Antañiqiq]]pi last'akuna**:
****[[Mama last'a]]** *(motherboard)*;
****[[Siq'ina last'a]]** *(graphic card)*;
****[[Ruqyana last'a]]** *(sound card)*;
****[[Antañiqiq llika last'a]]** *(network card)*;
Chanlanlanyaq

**Chanlanlanyaq** icha**Kalanka**  (kastilla simimanta: *campana*) nisqaqa huk takana waqachinam, q'illaymantam. Pukuchu hina hawam *tanlin* nispa ruqyan, ukhunpi warkuq takana k'aspi takaptin.

Inlisyap *[[kampanaryu|Chanlalakuchu]]* nisqa pukarakunapi warkuq chanlanlanyaqkunaqa tanlinyaspa iñiq runakunata Dyusta yupaychayman qayakunmi.
Chupa

**Chupa** nisqaqa huk uywakunap sikinmanta warkukuq ima ñañu, suni kaqpas. Tulluyuq uywap chupanqa wasa tulluyuqmi.
Wach'i (sut'ichana)

***[[Wach'i]]**: t'iwkawan chuqanapaq ayñi;
***[[Palama wach'i]]**: huk palamakunap t'uksina ayñin;
***[[Wach'i siq'i]]**: huk iñumanta huk puririyllaman lluqsiq siwk siq'i;
***[[Illwa]]**: p'allta muyup chawpinta hawanwan kuskachaq siwk siq'i;
*Intip wach'inkuna: intip **[[achkiy]]nin**;
Hunu

**Hunu**, **yaku**, **waranqa-waranqa** icha **millun** nisqaqa tiyaq yupaymi. Hunuqa waranqa kuti waranqam.

Ñiqi yupayninqa *hunu ñiqi* icha *hunu kaq*.

Yupay sanampanqa **1&nbsp;000&nbsp;000**, huqarisqa hina qillqasqataq **10<sup>6</sup>**.
Amirikanu dollar

**Amirikanu dollar** icha **Amirikamanta thular** nisqaqa (inlish simipi: *[[Hukllachasqa Amirika Suyukuna|United States]] dollar*, **USD**, **US$**, **HASD**, **$**) Hukllachasqa Amirika Suyukunapa kañinanmi. Ñataq, amirikanu dollarqa Ikwadurpi, Panamapi, El Salvadorpipas llamk'achisqan kañinam. 

Dollar suñayakunapi p'anqa qullqikunapipas kaymi qillqasqa:
* *In God we trust.* (Dyuspim suyakunchik.)
* *Liberty* (Qispi kay)

Uchuy kañinaqa sintum. Pachak sintuqa huk dollarmi:&nbsp;• 100 **¢** = 1 $

## Hawa t'inkikuna

*  (Inlish simi) (Aliman simi)
Firme y feliz por la unión

**Firme y feliz por la unión** (kastilla simi) nisqaqa, qhichwa simiman t'ikrasqa *"sinchita kusilla huñunapaq"* nisqa Piruwpa llaqta qayanqillqanmi.

## Kaypipas qhaway
* Piruw
* Piruwpa unanchan
* Piruwpa wallqanqan
* Piruwpa llaqta takin
* Tunki
* Qantu
Huwan Pawlu II

**Juan Pawlu II** icha **Juan Pawlu iskay ñiqin** (latin simipi: *Ioannes Paulus PP. II*, Italya simipi: *Papa Giovanni Paolo II*) sutiyuq runaqa (* 18 ñiqin aymuray killapi 1920 watapi paqarisqa Wadowice llaqtapi - † 2 ñiqin ayriway killapi 2005 watapi wañusqa Watikanu llaqtapi) huk Pulunya mama llaqta taytakura, Tayta Papam karqan.

## Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
* ''Redemptor Hominis'' (4-IV-1979) *Runa qispitsiq*
* ''Dives in Misericordia'' (30-XII-1980) *May kuyapaakuq*
* ''Laborem Exercens'' (14-IX-1981) *Rurapakuychaw*
* '''Laborem Exercens'' (2-VI-1985)
* ''Dominum et Vivificantem'' (18-V-1986) *Riqishqa qarakuqpis*
* ''Redemptoris Mater'' (25-III-1987)
* ''Sollicitudo Rei Socialis'' (30-XII-1987)
* ''Redemptoris Missio'' (7-XII-1990)
* ''Centesimus Annus'' (1-V-1991)
* ''Veritatis Splendor'' (6-VIII-1993)
* ''Evangelium Vitae'' (25-III-1995)
* ''Ut Unum Sint'' (25-V-1995)
* ''Fides et Ratio'' (14-IX-1998)
* ''Ecclesia de Eucharistia'' (17 Ayriway killa 2003)

## Rikchakuna

Rikcha:Geb-Haus Papst.jpg
Rikcha:The holy water stoup in Wadowice Poland where the Pope J.Paul.II received the baptism.jpg
Rikcha:John Paul II Brazil 1997 3.jpg
Rikcha:JPIITravelsMap.PNG
Rikcha:John Paul II Medal of Freedom 2004.jpg
Rikcha:JPII 29-09-2004 portret.jpg
Rikcha:Pope John Paul II funeral.jpg
Rikcha:Body of John Paul II Daniel Scioli.jpg


## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya

## Hawa t'inkikuna
Huwan Pawlu I

**Huwan Pawlu I** icha **Huwan Pawlu huq ñiqin** (latin simipi: *Ioannes Paulus PP. I*, Italya simipi: *Papa Giovanni Paolo I*) sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin kantaray killapi 1912,  Canale d'Agordo, Belluno [Forno di Canale], Italyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1978, Watikanu llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya

## Hawa t'inkikuna
Pawlu VI

**Pawlu VI** icha **Pawlu suqta ñiqin** (latin simipi: *Paulus PP. VI*, Italya simipi: *Papa Paolo VI*) sutiyuq runaqa (*26 ñiqin tarpuy killapi - 1897, Concesio, Brescia, Lombardia, Italyapi - † 6 ñiqin chakra yapuy killapi -1978, Castell Gandolfo, Watikanu mama llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.

## Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
* *Ecclesiam Suam* (6 ñiqin chakra yapuy killapi 1964 watapi) 
* *Mense Maio* (29 ñiqin ayriway killapi 1965 watapi) 
* *Mysterium Fi-i* (3 ñiqin tarpuy killapi 1965 watapi) 
* *Christi Matri* (15 ñiqin tarpuy killapi 1966 watapi) 
* *Populorum Progressio* (26 ñiqin pawqar waray killapi 1967 watapi) 
* *Sacerdotalis Caelibatus* (24 ñiqin inti raymi killapi 1967 watapi) 
* *Humanae Vitae* (25 ñiqin anta situwa killapi 1968 watapi)

## Rikchakuna

Rikcha:Pope Paul VI. 1967.jpg
Pope Paul VI Travels.svg


## Hawa tinkikuna
Huwan XXIII

**Biatu Huwan XXIII** icha **Biatu Huwan iskay chunka kimsa ñiqin** sutiyuq runaqa (latin simipi: *Beatus Ioannes PP. XXIII, T.O.R.*, Italya simipi: *Beato Papa Giovanni XXIII*, kastilla simiː Papa Juan XXIII ) nisqaqa (*25 ñiqin ayamarq'a killapi - 1881,  Sotto il Monte,Bergamo, Lombardia, Italyapi - † 3 ñiqin inti raymi killapi - 1963, Watikanu llaqtapi) huk pápam karqan, Watikanu umalliq.

## Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
* *Ad Petri Cathedram* (29-VI-1959)  
* *Sacerdotii Nostri Primordia* (1-VIII-1959)
* *Grata Recordatio* (26-IX-1959)
* *Princeps Pastorum* (28-XI-1959)
* *[[Qullana Mariya|Mater et Magistra]]* (15-V-1961)
* *Aeterna Dei Sapientia* (11-XI-1961)
* *Paenitentiam Agere* (1-VII-1962)
* *[[Thak|Pacem]] in [[Tiksi muyu|Terris]]* (11-VI-1963)

## Rikchakuna

Rikcha:Udienza dal Papa Giovanni XXIII.jpg
Rikcha:Reliquienschrein Papst Johannes XXIII - Petersdom.jpg


## Hawa tinkikuna
Iwru

Iwrupa Huñupi llamk'achisqa kañinam, 26 mamallaqtap kañinan:

**Iwru** nisqaqa (*euro*, grigu simipi: *ευρώ*, *<&nbsp;[[Iwrupa|Europa]]*, sananchan: **€** icha **EUR**)
* Iwrupa Huñupi:
# Alimanya
# Awstiriya
# Bilhika
# Hurwatsuyu
# Kipru
# Isluwakya
# Isluwinya
# Ispaña
# Istunya
# Phinsuyu
# Ransiya
# Grisya
# Ilanda
# Italya
# Malta
# Litunya
# Lituwa
# Luksimbur
# Urasuyu
# Purtugal
* Huk suyukuna:
# Andurra
# Watikanu llaqta
# Kusuwu
# Munaku
# Yanaurqu
# San Marinu

* **[[Q'illay kañina|Q'illay suñayankuna]]:** 0,01&nbsp;€; 0,02&nbsp;€; 0,05&nbsp;€; 0,10&nbsp;€; 0,20&nbsp;€; 0,50&nbsp;€; 1&nbsp;€; 2&nbsp;€.
* **[[P'anqa kañina|Kañina p'anqankuna]]:** 5&nbsp;€; 10&nbsp;€; 20&nbsp;€; 50&nbsp;€; 100&nbsp;€; 200&nbsp;€; 500&nbsp;€.

Kunanqa Iwrup Amirikanu dollarwan apanakuyninqa kay hinam:1 € = 1,552 US$.

## Hawa t'inkikuna

*  (Inlish simi) (Aliman simi)
Wirpakancha

**Wirpakancha** *(San Juan de Huirpacancha)* llaqtaqa Wirpakancha distritup (*distrito de San Isidro* nisqap) uma llaqtanmi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi, Piruwpi.
Q'illay kañina

**Phisu**, **Antaqullqi** (kichwapi *antakullki*), **Q'illay kañina** icha **Q'illay suñaya** nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa kañinam, p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.

## Kaypipas qhaway
*P'anqa kañina

## Pukyukuna
P'anqa kañina

**P'anqa kañina** (kastilla simipi "papel moneda" "dinero de papel" "billete") icha **P'anqa qullqi** (**P'anqaqullqi**, kichwapi *pankakullki*), nisqaqa papilmanta rurasqa kañinam, mana chawkachanalla p'anqakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.

## Kaypipas qhaway
*Q'illay kañina

## Pukyukuna
Sintu

**Sintu** icha **Sintaw** nisqaqa (inlish simipi: *cent*, huk kastilla simiyuq mamallaqtakunapi: *centavo*, latin simimanta *centum*, "pachak") huk kañinakunap uchuy huklla kayninmi.

Ahinataq, pachak amirikanu sintuqa huk amirikanu dollarmi:&nbsp;&bull; 100 **¢** = 1 $

Pachak iwru sintuqa huk iwrum.
'''
Waña Quta (Uru Uru)

**Waña Quta** (aymara simi *waña* ch'aki, *quta* qucha, "ch'aki qucha", kastilla qillqaypi *Huañakota, Huaña Kota, Huaña Khota, Huayñakota*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama llaqtap chinchayninpi. (Tinkurachina siwikuna: S 18°17’, W 69°02’)

## Uywakuna
Wañaqutapi kay yaku pisqukunam kawsanku: 

* Puka pili *Anas cyanoptera*
* Sutru *Anas flavirostris*
* Patu jirka *Anas georgica*
* Puna pili *Anas puna*
* *Bubulcus ibis*
* Wachwa *Chloephaga melanoptera*
* *Egretta caerulea*
* Yuraq waqar *Egretta thula*
* Suk'a *Fulica ardesiaca*
* Wari *Fulica cornuta*
* Turpiña *Fulica gigantea*
* *Himantopus mexicanus*
* Qiwlla *Larus serranus*
* *Lophonetta specularioides*
* Panama *Oxyura jamaicensis*
* Mayu patu *Merganetta armata*
* Waqwa *Nycticorax nycticorax*
* Uchuqu *Phalacrocorax brasilianus*
* Chururu *Phoenicoparrus andinus*
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
* Jututu *Phoenicoparrus jamesi*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
* Yanawiku *Plegadis ridgwayi*
* *Recurvirostra andina*
* K'ili *Rollandia microptera*
* Chulla uywampullu *Rollandia rolland*
* Likichu *Vanellus resplendens*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* ''Censo Neotropical de Aves Acuáticas'' 2006 (kastilla simi)
Sulis

**Sulis** nisqaqa (kastilla simipi: *Sol*, "inti") Piruwpa kañinanmi.

S/. = Sulis Kañinanmi unancha (?)

Sulis Q'illay kañinanmi  (?)

1 Sintu (S/ 0.01) (machurukuni/achullanmi?)

5 Sintus (machurukuni/achullanmi?)

10 Sintus

20 Sintus

50 Sintus

1 Sulis

2 Sulis

5 Sulis

Sulis P'anqa kañinanmi (?)

10 Sulis

20 Sulis

50 Sulis

100 Sulis

200 Sulis 

1 Amerikanu Dollar = 3.65 - 3.85 Sulis (2021 Aymuraynmi killanmi (?))
Sumaqrikuy (Sawaya)

**Sumaqrikuy** (kastilla simipi: *Bella Vista*) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, huk llaqtam, Sumaqrikuy kantunpa uma llaqtanmi.
Lluna

**Lluna** icha **waranqa hunu** nisqaqa tiyaq yupaymi. Llunaqa waranqa kuti hunum, icha chunka isqunwan huqarisqa.

Ñiqi yupayninqa *lluna ñiqi* icha *lluna kaq*.

Yupay sanampanqa **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**, huqarisqa hina qillqasqataq **10<sup>12</sup>**.
Oropesa

*Francisco de Toledo, Conde de Oropesa, 1568 watamanta 1581 watakamataq Piruwpa wirriynin;
*Oropesa (Ispaña), Ispañapi huk llaqta;
*Urupisa, Piruwpi, Qispiqanchi pruwinsyapi huk llaqta, Francisco de Toledomanta sutinchasqa.
*Urupisa (Antapampa), Piruwpi, Antapampa pruwinsyapi, huk llaqta
Urupisa (Antapampa)

**Urupisa** (kastilla simipi: *Oropesa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi. Urupisa distritup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Wayana llaqta (Antawaylla)

**Wayana** (kastilla simipi: *Huayana*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Wayana distritup uma llaqtanmi.

## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Qurqa

**Qurqa** (kastilla simipi: *Ccorca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu pruwinsyapi, huk llaqtam, Qurqa distritup uma llaqtanmi.

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku (88.3 %).
## Llaqtapi paqarisqa
* Pedro Huilca Tecse (1949-1992), piruwanu sindikalista

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Machu Pikchu llaqta

**Machu Pikchu llaqta** (kastilla simipi: *Machupicchu Pueblo* icha *Aguas Calientes* ("Q'uñiyaku")) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, huk llaqtam, Machu Pikchu distritup uma llaqtanmi.
* Qusqu: 110 km
* Machu Pikchu: 8 km
## Allpa saywachi

* Amachasqa suyukuna: Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Urqu: Putukusi
* Mayu: Willkamayu

## Karu puriy
* Armakuna
* Qhatu
* Machu Pikchu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wayllapampa ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chunka Pichqayuq Waranqa llaqta

**Chunka Pichqayuq Waranqa** (kastilla simipi: *Quince Mil)*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk llaqtam, Kamanti distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Amarakaeri 
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Tinta

**Tinta** (kastilla simipi: *Tinta*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Tinta distritup uma llaqtanmi. Tinta llaqtapiqa  watapi Tupaq Amaru iskay ñiqin paqarisqa karqa.

## Llaqtapi paqarisqa
Tinta llaqtapiqa  Tupaq Amaru iskay ñiqin paqarisqa karqa.

## Kaypipas qhaway
* Siwinaqucha
* Willkanuta walla
* Raqch'i
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Santa llaqta

**Santa** (kastilla simipi: *Santa*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Santa distritup uma llaqtanmi. *Saqta llaqtam sutin*

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Napuruna

**Napuruna** icha **Sunu** nisqa runakunaqa huk kichwa rimaq runa llaqtam, Ikwadurpi, Napu markapi, Sukumpiyu markapi, Orellana markapi, Kulumbyapi, Piruw suyupipas, Luritu suyupi, Mayutata suyupipas, Napu mayup suyunpi. Piruwpa Luritu suyunpi 35 ayllu llaqtapi kawsaq 12.680 napuruna 2008 watapi. Kulumbyap Putumayu suyunpi 7.607 napuruna karqan, Ikwadurpipas 5.943 napuruna karqan 2008 watapi. Qaynaraq Ikwadurpi tiyaq napurunaqa "yumbo" sutichasqankum.

Napurunaqa misti qhatuq patrunkunap piyunninkunas karqan. 1978 watapi *[[Kichwaruna]] Wangurina* (ORKIWAN - *Organización Kichwaruna Wangurina*) nisqa tantanakuynintas kamarirqan, patrunkunamanta qispichikunanpaq. 1989 watakamas chay patrunkunatas qarqurqan.

## Tiyay
* Mayukuna: Napu mayu, Awariku mayu, San Miguel mayu, Putumayu 

### Piruwpi Napurunakuna

Pukyu: 

### Ikwadurpi Napurunakuna

Pukyu: 

## Indihina tantanakuykuna
* ORKIWAN - *Organización Kichwaruna Wangurina*
* FECONAMN - *Federación de Comunidades Nativas del Medio Napo*
* FECONAFROPU - *Federación de Comunidades Nativas Fronterizas del Putumayo*

## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
* Ikwadurpi Indihina runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna
* Inga
* Kichwa runa
* Qhichwa runa 
* Qhichwa simi

## Pukyukuna

* www.municipiolagoagrio.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
*Gabriel Ashanga Jota, Rosa E. Vera, Gloria San Román, Lucas Tushupe: Catorce años de educación bilingüe en la Amazonía - Análisis y Prospectiva Programa de Educación Bilingüe e Intercultural del Alto Napo (PDF)
Quyishqu

**Quyishqu** (kastilla simipi: *Coishco*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Anqash suyupi, Saqtan pruwinsyapi, Quyishqu distritup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Napu

***[[Napu mayu]]** *(río Napo)*:
***[[Napu marka]]** *(provincia de Napo)*, Ikwadurpi huk marka;
***[[Napuruna]]**, Piruwpi huk kichwa runallaqta.
Wanqhana

**Wanqhana** icha **Palanka** nisqaqa huk iñupi t'ikrana k'aspim, huk ñawch'ipi urinman ñit'ispa icha aysaspa wakin ñawch'ipi llasaq kaqtapas, wisnuta huqarinapaq. Wanqhanaqa sikllalla kuyuna nisqa llamk'anam.

Arkhimidis *(Αρχιμήδης)* wanqhana kamachinataqa kay hinam kamarqan:
:*Aysana kuti aysana marq'a, kaqlla llasaq kuti llasaq marq'a:*
:F_\mathrm{K} \cdot l_\mathrm{K} = F_\mathrm{L} \cdot l_\mathrm{L}
Sikllalla kuyuna

**Sikllalla kuyuna** icha **Sikllalla makiq** (Sikllalla: sillp'a, chhilli) nisqakunaqa huk kallpap akna iñunta, puririyninta icha chhikan kayninta hukchaq llamk'anakunam.

Kay sikllalla kuyunakunatam riqsinchik:
* Waska, K'aspi
* Phiruru
* Wanqhana
* T'iksu pampa, Chinru pampa (q'imina: iskaynintin t'iksu pampa)
Phiruru

**Phiruru** nisqaqa muyuriq qalla. Puchkap phirurunqa kuyuy michanwan puchkata muyurichin. Allwiyapi phirurutaq waskata pusaq qallam, aysana kallpata huk puririyman pusanapaq. Sikllalla kuyunam.

Tiyaq phiruruta kuyuq phirurutapas riqsinchik.

Iskyanintin phiruru layakunamanta allinchasqa llamk'anaqa aysana phiruruntinmi (*polipasto* nisqapas). Chay aysana phiruruntinpiqa waskap huk puchunqa tiyaqlla watasqam. Chay watasqa iñupiqa tukuy kallpanpa kuskan kaq hap'ikuptinmi, ima wisnutapas huqarinapaq kuskallanmi kallpawan aysana tiyan.

## Hawa t'inkikuna
T'iksu pampa

**T'iksu pampa** icha **Chinru pampa** nisqaqa allpa hawawan ñawch'i chhukata ruraq, mana siriq, aswantaq t'iksu kaq p'alltam, llasaq wisnukunata aswan pisilla kallpawan huqarinapaq. Sikllalla kuyunam.
Q'imina

**Q'imina** icha **Kuña** nisqaqa huk sikllalla kuyuna nisqa llamk'anam, ancha sinchi imaykanamanata - q'irumanta, q'illaymanta -, iskaynintin ñawch'i chhukata ruranakuq p'alltakunayuq, imakunatapas ch'iqtanapaq icha q'iminapaq.

Kallpakunaqa t'iksu pampapi hinam ruran.

## Hawa t'inkikuna
Q'illay llamk'ay

**Q'illay llamk'ay** *(metalurgia)* nisqaqa tukuy q'illaykunawan llamk'aykunam.

Ñawpaqta qhuyapi chuqitam hurqunku. Qhapaq q'illaykuna - quri, qullqiyapas - chay qhuyapiña q'illay hinam. Huk q'illaykunataq - khillay, hukkunapas - manaraq q'illay hinachu, ichataq chuqi nisqapi t'inkisqam. Chay chuqimanta hurqunam, q'illaychay nisqa allwiyakunapi.

Chaymantataq q'illay takaqkunam, irrirukunam q'illayta takaspa llamk'apun, irramintakunata, achalata, hukkunatapas ruraspa.
Titiqaqa qucha

**Titiqaqa qucha** nisqaqa Antikuna urqukunapi hatun qucham, Piruw Buliwyapas mama llaqtakunapi. Titiqaqa quchaqa 8.288&nbsp;km² hatunmi. Quchap hawanqa mama quchamanta 3.810 mitrum aswan hanaq.

Titiqaqa quchamantaqa Huchusuma mayu *(Risawariru* nisqapas) Puwpu quchaman purinmi.

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Titiqaqa mama llaqta risirwa

Titiqaqa quchapi achka wat'akunam kan, chay hinataq:

Kapachika Qutuswan, Chukuwitu yaqa wat'a, Wat'a yaqa wat'a, Wat'asani yaqa wat'a nisqaqa yaqa wat'akunataqmi, Piruw mama llaqtapi.
Yampupata, Qupaqhawana yaqa wat'a, Taraqu yaqa wat'a nisqakunaqa Buliwya mama llaqtapi yaqa wat'akunataqmi.

## Yurakuna

* (*Myriophyllum quitense*)
* Tutura spp. *(Schoenoplectus californicus)*
* (*Scirpus rigidus*)

## Uywakuna
**[[Pisqu]]kuna:**
* Puka pili (*Anas cyanoptera*)
* Sutru (*Anas flavirostris*)
* Patu jirka (*Anas georgica*)
* Puna pili (*Anas puna*)
* (*Bubulcus ibis*)
* Wachwa (*Chloephaga melanoptera*)
* Hatun waqar *(Egretta alba)*
* Yuraq waqar (*Egretta thula*)
* (*Egretta caerulea*)
* Suk'a (*Fulica ardesiaca*)
* Tiki (*Gallinula chloropus*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)
* (*Lophonetta specularioides*)
* Waqwa (*Nycticorax nycticorax*)
* Q'upu *(Oxyura ferruginea)*
* Panama (*Oxyura jamaicensis*)
* Uywantullu (*Podiceps occipitalis*)
* Uchuqu (*Phalacrocorax brasilianus*)
* Chururu *(Phoenicopterus andinus)*
* Chulla uywampullu (*Rollandia rolland*)
* K'ili (*Rollandia microptera*)
* Yanawiku (*Plegadis ridgwayi*)
* (*Pardirallus sanguinolentus*)
* Likichu, liki-liki icha liclish (*Vanellus resplendens*)

** [[Challwa]]kuna:**
* Such'i
* Qarachi
** Q'illu qarachi *(Orestias luteus)*
** Ispi *(Orestias ispi)*
** *(Orestias mulleri)*
** Amantu *(Orestias cuvieri)* (wañusqaña)
* Trucha - musuq, runap apamusqan rikch'aq

## Runakuna

Titiqaqa qucha patapiqa Qhichwa runakunapas Aymara runakunapas kawsanku, Uru wat'akunapiqa Uru runakuna kawsanku.

## Simikuna
* Qhichwa simitam, aymara simitam, kastilla simitam rimanku.

## Llaqtakuna

Manyanpi llaqtakuna:
* Punu (Piruwpi)
* Chulli
* Pumata
* Yunkuyu
* Qupaqhawana (Buliwyapi)

## Karu puriy

* Uru wat'akuna
* Sillustani
## Raymikuna
* Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
## Kaypipas qhaway
* Manqu Qhapaq
* Inka
* Hullaqa
* Titiqaqa mama llaqta risirwa
* Jisk'airumuqu
* Buliwyapi Ramsar k'itikuna
* Huchusuma mayu

## Pukyukuna
* www.birdlife.org / Waterbird Report pdf (kastilla simi), r. 10 (yurakuna)

## Hawa t'inkikuna
Manifiesto de Taquile (Kastilla simipi)
Qutus

**Qutus** *(Ccotos)* nisqaqa Piruw suyupi huk yaqa wat'am llaqtapas, Kapachika yaqa wat'api, Titiqaqa quchapi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Kapachika distritupi..
## Allpa saywachi

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Isañata (wat'a)
* Amantani 
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Chukuwitu yaqa wat'a
* Uru wat'akuna
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Uru wat'akuna
* Punu
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Wayra tanqana

**Wayra tanqana p'acha**, **Wayra apana p'acha** icha **Wamp'una p'acha** nisqaqa wamp'uta wayrawan kuyuchinapaq hatun p'acha p'alltam, wayra wamp'u nisqa wamp'u chawpinpi t'uyurka nisqa sayaq hatun k'aspipi watasqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Vela

***[[Wayra tanqana]]** p'acha, wamp'uta wayrawan kuyuchinapaq;
***[[Wariqulli]]** *(bila)*, ninawan k'anchanapaq.
Wariqulli

**Wariqulli** icha **Bila** nisqaqa mapamanta rurasqa k'aspim, chawpipi achipsa nisqa q'aytuyuq, nina rapawan k'anchanapaq. Achipsa ninachasqa kaptinqa, mapa rawranmi.
Apaykachay

**Apaykachay** icha **Astaykachay** nisqaqa runakunap huk puystukunamanta huk puystukunaman puriyninmi, kuyuyninmi, kikinta icha ima qhatunakunatapas apaspa, kikillanpa chakinwan rispa icha apaykachanawan, ñankunapi. Apaykachasqakunata qhawaspaqa, iskaynintin apaykachaykunatam riqsinchik: runa apaykachaypas chaqna apaykachaypas.

Tawantinsuyu pachapi chakillanwan riqllas karqan, qhatunakunatataq llamap wasanpi chaqnaspa icha kikinpa wasanpi q'ipispa apaykacharqan. Iwrupapitaq Asyapipas Aphrikapipas ñawpa pachañas kawallupi rirqan, kawallukuna qallapurinakunatas aysarqan.

Kunan pacha lliwmanta aswan apaykachaytaqa rawray kuyuchinayuq apaykachanakunawanmi - antawakunawan - ruranku. Chaywan ancha achka runakunata, qhatunakunatapas apaykachayta aypanku, ichataq chaywan wayra pachata q'upa wapsikunawan miyuchaspa muyuriq pachata anchata waqllinku. Hatun llaqtakunapi llimanta aswan puriykunaqa manam karuchu. Chakillawan icha iskaymuyuwan rispa muyuriq pachata mana waqllinkumanchu, chaywanpas achka runakuna, antawan kaptin, antawan rin, sallqa pachapaq mana allin kaptinpas.
Piruwpa unanchan

**Piruw Ripuwlikap unanchan** (kastilla simipi: *Bandera Nacional del Perú*) nisqa huq Piruwpa sananchan.

### Unancha
* **[[Llimphi]]kuna:**   
* **[[Tupu]]kuna:** 3:2
#### Wiñay kawsay

|Tawantinsuyup Wiphalan14 kaq pachakwata–16 kaq pachakwata
Image:Estandarte real de 1761-1833.svg|Ispañap Monarkhiyap unanchan1532–1824
Rikcha:Flag of New Spain.svg|Wirrinatupa unanchan1542–1824
Image:Flag_of_Tacna_Regiment_(1820_proposal).svg|Millerpa unanchan1820
Image:Flag of Peru (1821-1822).svg|San Martinpa unanchan1821–1822
Image:Sueño de San Martin.jpg|San Martinpa musquynin
Image:Flag of Peru (1822).svg|Torre Taglepa unanchan huq ñiqin Pawqar waray killa-1822
Image:Flag of Peru (1822–1825).svg|Torre Taglepa unanchan iskay ñiqin Aymuray killa-1822–1825
Image:Flag of Peru (1825–1950).svg|Bolivarpa unanchan1825–1950
Image:Flag of Peru (1825–1950).svg|Chinchay Piruwpa unanchan1836–1839
Image:Flag of South Peru.svg|Uralan Piruwpa unanchan1836–1839
Image:Flag of the Peru-Bolivian Confederation.svg|Piruw-Buliwyap Kunfidirasiuwnpa unanchan1836–1839
Image:Flag of Peru.svg|Kunan unanchan1950–

#### Huq unanchakuna

Image:Flag of Peru.svg|Piruwpa unanchan
Image:Flag of Peru (state).svg|Piruwpa mama llaqtap unanchan
Image:Flag of Peru (war).svg|Maqanakuypa unanchan
Image:Naval Jack of Peru.svg|Piruwpa hatun quchap unanchan


## Kaypipas qhaway
* Piruw
* Piruwpa wallqanqan
* Piruwpa llaqta takin
* Firme y feliz por la unión
* Tunki
* Qantu
Piruwpa wallqanqan

**Piruw Republikap wallqanqan** (kastilla simipi: *Escudo Nacional del Perú*) nisqa huq Piruwpa sananchan.

### [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]]
**[[Rikcha]]kuna:**
* Chuntap mascaipacha
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Kina-kina (*Cinchona pubescens*)
* Quripa kurnukupiya.
#### Wiñay kawsay

Image:Coat of arms of Peru (1821-1825).svg|San Martinpa wallqanqan1822–1825
Image:Escudo de la República Peruana (1825-1950).svg|Bolivarpa wallqanqan1825–1950
Image:Escudo nacional del Perú.svg|Kunan wallqanqan1950–

#### Huq [[wallqanqa sanancha|wallqanqakuna]]

Image:Escudo nacional del Perú.svg|Piruwpa wallqanqan
Image:Escudo de armas del Perú.svg|Ayñikunapa wallqanqan
Image:Gran Sello de la República del Perú.svg|Piruwpa mama llaqtap sillu

## Kaypipas qhaway
* Piruw
* Piruwpa unanchan
* Piruwpa llaqta takin
* Firme y feliz por la unión
* Tunki
* Qantu
Antachikaru

**Antachikaru** icha **pillwinkumpa** nisqaqa (**hilikuptiru** nisqapas, kastilla simipi: *helicóptero*) wayra pachapi phawaq apaykachanam.

## Pukyukuna
Chaqna antawa

**Chaqnaq antawa**/**awtu** icha **kamyun**/**kamiyun** chaqnakunata, qhatunakunata apanapaq antawam.

## Hawa t'inkikuna
Qallapurina

**Qallapurina** icha **Karru** nisqaqa qallayuq apaykachanam, ñankunapi icha hukpi purinapaq, astanapaq, aysanapaq icha tanqanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Urmiyun

**Urmiyun** nisqaqa (kastilla simimanta: *hormigón*) simintu, rumichakuna, aqu, yaku chaymanta chaqrusqam, huk urakunapi sinchiyaq, wasichaypi llamk'achisqa.
Simintu

**Simintu** nisqaqa (kastilla simimanta: *cemento*) sallqa pachapipas tarina qiqlla chaqrusqam, wasichaypi llamk'achisqa urmiyunta, simintuwan isku chapusqatapas ruranapaq. Chay yakuwan chaqrusqakunaqa huk urakunapi sinchiyanmi.

Portland simintu nisqaqa kaykunamantam chaqrusqa:
* CaO (44%),
* SiO2 (14,5%),
* Al2O3 (3,5%),
* Fe2O3 (3%)
* MnO (1,6%).
Kuyuchina

**Kuyuchina, kuyuchiq** icha **Mutur** *(motor)* nisqaqa imatapas kuyuchinapaq llamk'anam. Huk michatam - pinchikilla, chaqllisinchi - kuyuy michamanmi t'ikran.

Huk kuyuchinakunaqa apaykachanapim, purichinapaq, hukkunataq tiyaq kuyuchinam, imatapas muyurinallapaq, huk tiyayllapi kuyunapaq - ahinataq pinchikilla hutk'unapi, kuyuchinayuq kuchupayanapi, huk llamk'anakunapi.

Kaymi huk kuyuchina layakuna:
* Wapsi kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
* Rawray kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
* Pinchikilla kuyuchina: pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikran.
Birmingham (sut'ichana)

* Birmingham, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi
* USA-pi:
** Birmingham (Alabama)
** Birmingham (Georgia)
** Birmingham (Iowa)
** Birmingham (Kentucky)
** Birmingham (Michigan)
Banco Interbank

**Banco Interbank** nisqaqa huk piruwanu ruruchinam. Uma tiyananqa La Victoria distritupim, Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi.
Pachamanka

**Pachamanka** icha **Watya** allpapi kaq mankapi yanusqa mikhunam.

K'urpa ruphachisqapi papapas uqapas huk rurukunapas wayk'uy, chayachiy. 

Watya nisqaqa Piruwpi huk mikhunam
# Wallaqa qhichwapi, Wanuku suyupi Pasqu suyupipas.
# Mantaru qhichwapi, Wankayupi, Tarmapi, Shawshapi 
# Ayakuchu suyupi.

Watya ruranapaqqa misk’i papakunata akllana, hurnuta k’urpakunamanta pirqaspa k’iriwan q’uñichina chaymantaq papata churaykuna. 

## Rikchakuna


Rikcha:PachaPiedras.jpg|
Rikcha:PachaCarne.jpg|
Rikcha:PachaTapado.jpg|
Rikcha:PachaDestap.jpg|


## Hawa t'inkikuna
*www.yachay.com.pe: História de la Pachamanca
Muya

**Muya** nisqaqa tukuy rikchaq qurayuq, wayuqsapa, waytasapa chakracham.

Mallkisapa allpatataq mallki-mallki ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Mutur phirunku

**Mutur phirunku**, **Mutur iskaymuyu, muturmuyu** icha **Mutusikilita** nisqaqa (kastilla simipi: *motocicleta*) allpa wira mikhuq rawray kuyuchinayuq, iskaymuyu hina iskay qallayuq apaykachanam, ñankunapi purinapaq.
Piruwpa iskarapilan

**Piruwpa iskarapilan** (kastilla simipi: *Escarapela del Perú*) nisqa huq Piruwpa sananchan.

## Kaypipas qhaway
* Piruw
* Piruwpa unanchan
* Piruwpa wallqanqan
* Piruwpa llaqta takin
* Tunki
* Qantu
Pitunilla Antikuna parki

**Pitunilla Antikuna parkiqa** huk butaniku parkim kanqa, Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Chumpi distritupi (2009 watapi, muyuriq). 
* Qura Qura: 6 km


Rikcha:Begonia octopetala L'Héritier Domaine Les Vaux de Pitunilla Photo Pierre-Olivier Combelles Tous droits.jpg|*Begonia octopetala*, huk Pitunilla parkipi kawsaq achanqaray
Rikcha:Equisetum giganteum (Hacienda Les Vaux de Pitunilla, Ayacucho-Pérou, 2005).JPG|Akurma: *Equisetum giganteum*, Pitunilla
Rikcha:Lycianthes lycioides Pitunilla janv 2005.JPG|*Lycianthes lycioides*, Pitunilla
Iskayqalla

**Iskayqalla** icha **Iskay phirunku** nisqakunaqa mana huklla t'urpipi, ichataq sapallan kikinpa t'urpinniyuq iskay qallayuq (iskay phirunkuyuq) apaykachanakunam, huklla yupiyuq:

*Iskaymuyu *(bicicleta)*
*Mutur phirunku *(motocicleta)*
Aysana phiruruntin

**Aysana phiruruntin** icha **Pulipastu** *(polipasto)* nisqaqa waskamanta iskyanintin phiruru layakunamanta - *tiyaq* phirurumanta *kuyuq* phirurumantapas - allichasqa llamk'anam. Chay aysana phiruruntinpiqa waskap huk puchun tiyaqlla watasqam. Chay watasqa iñupiqa tukuy kallpanpa kuskan kaq hap'ikuptinmi, ima wisnutapas huqarinapaq kuskallanmi kallpawan aysana tiyan.
Wapsi antakuyu

**Wapsi antakuyu** nisqaqa wapsi kuyuchina antakuyum, yaku wapsiwan (k'illimsawan quñichisqa) kuyuchisqa.

Kunan pacha manañam achkatachu llamk'achisqa, chay rantitaq Diesel antakuyu, pinchikilla antaykuyukunapas.
Pinchikilla kuyuchina

**Pinchikilla kuyuchina** nisqaqa pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikraq kuyuchinam.

Pinchikilla kuyuchinapiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, t'urpita muyurichispa. Hukchana nisqawan hukchaykuq pinchikilla puriyrayku kururpa llut'ariyninpas hukchaykun, chaywan tiyaq llut'arinap puchunkunawan aysanakuspa karunchanakuspa kuyunmi.

Pinchikilla kuyuchinaqa pinchikilla ruraqpa t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.
Purani Churikimpaya

**Purani Churikimpaya** nisqaqa (kastilla simipi: *Jardín Botánico de Purani Churiquimbaya*) huk butaniku muyam Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata llaqta ñiqpi, mama quchap hawanmanta 2700 mitrumanta 3100 mitrukama aswan hanaq, 1999 watapi kamasqa.
Arkhimidis

**Arkhimidis** (grigu simipi: Αρχιμήδης) (287 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Siracusa llaqtapi; 212 Kristup ñawpan watapis wañusqa) huk grigu yupay yachaqsi karqan. Arkhimidispa kamariynin nisqamanta, chiqaluwamanta, muyu t'asrachay nisqamanta, wanqhanamanta, pillinku tanqanamanta, kururaymanta hukkunamantapas yuyaychakurqan.

## Kaypipas qhaway
* Pachaykamay
* Thalis Militumanta 

## Hawa t'inkikuna
Rawray kuyuchina

**Rawray kuyuchina** nisqaqa ukhunpi rawranap (allpa wiramanta rurasqa, hukkunapas) rawrayninwan tukukuq wapsikunap ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.

Antawakunam rawray kuyuchinayuq.

Rawraywan tukukuq wapsikunam ñit'iyninwan asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun. Tanqana p'allta uraman tanqasqa kaptin, hawan kutimun muyuriq t'urpipi kachkaqraq kuyu michawan. Chayqa iskay ñiqin kuyuy mit'a nisqam.

Rawranap pusampuyninkamaqa kay rawray kuyuchinakunatam rakinachinchik:
* Otto kuyuchina
* Diesel kuyuchina

Huk asiru tiñiqipi hayk'a kuyuy mit'akunakamataq kaykunatam rakinachinchik:
* Iskaynintin mit'a kuyuchina
* Tawantin mit'a kuyuchina
Huklla kuyuy mit'apim rawraq rawrachina kuyuchina p'alltatam kuyuchin. Huk mit'akunapitaq kachkaqraq kuyuy michawan purin.