open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manawi marka

**Manawi marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Manabí*) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Portoviejo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Machalilla mama llaqta parki (Puerto López kitipi) - Mache Chindul kawsaykuska amachasqa allpa - Sunqu wat'a risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika rakiy
Iskay chunka iskayniyuq kitinmi kan.

## Markapi paqarisqa
* Eloy Alfaro, Ikwadurpa umalliqnin

## Rikchakuna

Rikcha:Ecuador Coast northofPuertoLopez.JPG|Pasiphiku mama qucha, Puerto López llaqtañiq
Rikcha:Ecuador- Manabi - Ceibo.JPG|*[[Ceiba trischistandra]]*, Manawi marka.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
Kuri marka

**Kuri marka** (kichwapi; urin runasimipi: **[[Quri]] laqta**, kastilla simipi: *El Oro*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Machala llaqtam. Qhichwa I: *Quri marka* 

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  Arinillas kawsaykuska amachasqa allpa - Santa Klara wat'a risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** Jubones mayu - Arinillas mayu - Sarumilla mayu - Puyanku

## Pulitika rakiy
Chunka tawayuq kitinmi kan.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Morona Santiago marka

**Morona Santiago marka** (kastilla simipi: *Provincia Morona Santiago*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Makas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]**: Sankay mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Sangay
* **[[Mayu]]kuna:** Pastasa mayu - Pawti mayu - Santiago mayu - Upanu mayu - Yaya mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Morona Santiago markapiqa Achuar, Shuwar runakunam tiyanku.  
## Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq kitinmi kan. 

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qhapaq Walla (Ikwadur)
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Morona Santiago marka
* turismo.moronasantiago.gov.ec (kastilla simi)
Orellana marka

**Orellana marka** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Orellana*) Ikwadur mama llaqtap markam. Uma llaqtanqa Puerto Francisco de Orellana llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki - Yasuni mama llaqta parki - Kuyawinu risirwa - Limunqucha risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Sumaku nina urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Napu mayu - Kuka mayu - Payaminu mayu (*Payamino*) - Tiputini mayu - Yasuni mayu (*Yasuní*) - Awariku mayu - Jivino mayu - Cononaco mayu - Nashiñu mayu (*Nashiño*) - Intillama mayu (*Indillama*) - Sunu mayu (*Suno*)
* **[[Qucha]]kuna:** Taracoa qucha - Hatunqucha (*Jatuncocha*) - Tampuqucha (*Tambococha*) - Chorro Blanco qucha
* **[[Phaqcha]]kuna:** La Belleza phaqcha
* **[[Wat'a]]kuna:** Pompeya wat'a

## Pulitika Rakiy
Tawa kitinmi kan.

## Runakuna
Orellana markapiqa Napurunakunam, Waorani Shuwar runakunapas tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi tiyanku: , 

## Simikuna
Orellana markapiqa kastilla simitam, , kichwa simitam, shuwar simitam rimanku.
## Karu puriy

* Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
* Sumaku nina urqu

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Francisco de Orellana

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001

* www.recorrecuador.com / Orellana marka
* www.orellanaturistica.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec
Pichincha marka

**Pichincha marka** nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Pichincha) Ikwadur mama llaqtap markam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Antisana kawsaykuska amachasqa allpa - Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa - Makipuquna risirwa - Pasochoa risirwa - Pululawa risirwa - Kutupaksi mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Antisana -  Atakasu nina urqu 4.750 m (Mejía, Alóag kitilli) - Illinisa  5.116 m (Mejía, Chawpi kitilli) - Italó nina urqu - Kayampi 5.790 m (Kayampi kiti, Kayampi kitilli) - La Viudita 4.000 m (Mejía, Tampillu kitilli) -  Pasochoa 4.199 m  (Mejía, Uyumbichu / Machachi)  - Pichincha  (Wawa Pichincha nina urqu, Ruku Pichincha urqu) - Pululawa - Rumiñawi 4.722 m (Mejía, Tampillu / Uyumwichu)- Kutupuksi - Sinchulawa 4.916 m (Mejía, Machachi kitilli) - Sara-Urqu 4.676 m (Kayampi kiti, Kayampi kitilli) - Sunqu 4.788 m 

* **[[Mayu]]kuna:** Abundancia mayu - Achiote mayu - Achutillu mayu (*Achotillo*) -  Alampi mayu (*Alambí*) - Bagasal mayu -  Bravo mayu - Cabuyal mayu - Canchupi mayu - Caoní mayu - Chalguayacu Chico mayu - Cinto mayu - Inga mayu - Jordán mayu - Macallares mayu - Mindo mayu - Mojarrero mayu - Mulaute mayu - Nambillo mayu - Pachijal mayu - Pita mayu - Pitsara mayu (Pitzará) - Sábalo mayu - Saluya mayu (Saloya) - San  Antonio mayu - San Dimas mayu -  San Pedro mayu - Santa Klara mayu - Silanchi mayu (Silanche) - Silanche Chico mayu - Tinas mayu (Las Tinas) - Yuraqmayu (*Río Blanco*) 
* **[[Qucha]]kuna:** Boyeros qucha - Limpyupunku - Karikucha - Yuyus qucha (*Yuyos*)
* **[[Phaqcha]]kuna:** Chirapi phaqcha - Pirawa phaqcha (*La Piragua*)

## Runakuna
Pichincha markapiqa Kayampi Kitukarapas Kichwa runakunam tiyanku.  

## Pulitika Rakiy
Pusaq kitinmi kan.

## Karu puriy
* Pululawa risirwa
## Raymikuna

## Markapi paqarisqa

* Tránsito Amaguaña
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Sukumpiyu marka

**Sukumpiyu marka** nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Musuq Loja llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Limunqucha risirwa - Kuyawinu risirwa - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa - Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Awariku mayu - San Miguel mayu - Putumayu
* **[[Qucha]]kuna:** Limunkucha
* **[[Phaqcha]]kuna:** San Rafael phaqcha

## Pulitika rakiy
Qanchis kitinmi kan.

## Runakuna
Sukumpiyu markapiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Tunkurawa marka

**Tunkurawa marka** (kastilla simipi: *Provincia de Tungurahua*) nisqaqa  Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Ampatu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Chimpurasu fauna risirwa - Llanganati mama llaqta parki - Sankay mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Qariwayrasu - Tunkurawa
* **[[Mayu]]kuna:** Pastasa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Isqun kitinmi kan.

## Runakuna
Tunkurawa markapiqa Chibuleo, Salasaka, Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku.

## Llaqtakuna

Image:Cotalo.jpg|Cotaló llaqta Tunkurawa nina urquwan, Pelileo kiti
Image:Cotalochurch.jpg|Inlisya, Cotaló llaqta Tunkurawa nina urquwan, Pelileo kiti
Image:Cusua.JPG|Cusúa llaqta Tunkurawa nina urquwan, Pelileo kiti
Rikcha:Cascadas (Baños).jpg|Q'umirmayu phaqcha icha *Pailón del Diablo*, Baños kiti


## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas rikupay
## Pukyukuna

* http://www.inec.gov.ec / Markakunamanta yupaykuna, Hatun Yupay 2001 watapi
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Tunkurawa marka
* www.dspace.espol.edu.ec doc
Budapest

**Budapest** icha **Puthapis** llaqtaqa Unriya mama llaqtap uma llaqtanmi.


Rikcha:Széchenyi Chain Bridge in Budapest at night.jpg
Rikcha:HUN-2015-Budapest-Hungarian Parliament (Budapest) 2015-02.jpg
Rikcha:Matthias Church Budapest Corrected.jpg
Rikcha:Chain Bridge (Budapest) - Kettingbrug.jpg
Rikcha:A Váci utca a Szerb utca felől a Szent Mihály templom felé nézve, 2013 Budapest (427) (13227156615).jpg
Rikcha:Budapest Fischerbastei 02.jpg


## Allpa saywachi
* Danuwyu mayu

## Hawa tinkikuna
Juan Perón

**Juan Domingo Perón** sutiyuq runaqa (*8 ñiqin kantaray killapi 1895 p'unchawpi paqarisqa Lobos llaqtapi - †1 ñiqin anta situwa killapi 1974 wañusqa Olivos llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu awqaq pusaq, pulitikupas runam karqan.

1945 watamanta 1952 watakamaqa María Eva Duarte sutiyuq (*Evita* nisqapas) warmiwan kasarakusqa karqan, 1956 watamanta wañuyninkamataq María Estela Martínez (*Isabelita* nisqapas) warmiwanmi.

Kimsa kuti Arhintinap umalliqninmi akllasqa karqan: 1946, 1951, 1973 watakunapi. 1946 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 16 ñiqin tarpuy killapi 1955 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan. Chaymanta pacha Arhintinamanta mitikuspa chunka pusaqniyuq wata karu llaqtapi karqan. Arhintinaman kutimuspa, 23 ñiqin tarpuy killapi 1973 musuqlla umalliq tukurqan, ichaqa 1974 watapiña wañurqan.

Tayta: Mario Tomás Perón (1867-1928), Mama: Juana Sosa (1875-1953).

Warmikuna: Aurelia Gabriela Tizón de Perón (1929-1938), María Eva Duarte de Perón (1945-1952) wan María Estela Martínez de Perón (1961-1974).

## Qillqasqankuna

* *"La Comunidad Organizada", Edición Cuadernos del Instituto Nacional Juan Domingo Perón, Buenos Aires, 1999.
* *"Conducción Política", Ediciones Freeland, Buenos Aires, 1974.
* *"Del poder al exilio. Quienes me derrocaron", Ediciones Argentinas, Bs. As., 1974.
* *"La fuerza es el derecho de las bestias", Ediciones Síntesis, Buenos Aires, 1976.
* *"La hora de los pueblos", Editorial Pleamar, Buenos Aires, 1973.
* *"Latinoamérica, ahora o nunca", Editorial Pleamar, Buenos Aires, 1976.
* *Silvino Abrojo* (ca. 1920), comedia teatral
* *El detective de la máscara negra* (ca. 1920), comedia teatral
* *Moral Militar* (1925), ensayo
* *Campañas del Alto Perú* (1928), ensayo
* *Guerra Mundial 1914* (1931), ensayo
* *Memoria geográfica sintética del territorio nacional del Neuquén* (1934), ensayo
* *Toponimia patagónica de etimología araucana* (1935-1936)
* *Lo que yo vi de la preparación y realización de la revolución del 6 de septiembre de 1930* (1930)
* *La idea estratégica y la idea operativa de San Martín en la campaña de los Andes* (1937)

## Kaypipas qhaway
* Arhintina
## Hawa t'inkikuna
* Instituto Nacional Juan Domingo Perón
* Perón vence al tiempo (colección de reportajes y discursos en audio y video)
Thuminikana

**Thuminikana** nisqaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi, Ayti wat'api huk mama llaqtam.

Thuminikanapiqa 9.200.000 (2006) runakunas kawsachkanku.

Uma llaqtanqa Santo Domingo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Llaqtakuna
Aytiy

**Aytiy** nisqaqa Chawpi Apya Yalap Wat'ankunapi, Hayti wat'api huk mama llaqtam.

Hayti mama llaqtapiqa 8.121.622 (2005) runakunas kawsachkanku. Uma llaqtanqa Port au Prince llaqtam (1.900.000 runakuna (2003)).

## Hallp'a saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kawpay Rak'iy
## Llaqtakuna
Purinkin

**Purinkin** icha **Puwirtu riku** utaq **Puwirturiku** nisqaqa (kastilla simipi: *Puerto Rico*) Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk mama llaqtam, Hukllachasqa Amirika Suyukuna-manta warkukuq. Uma llaqtanqa San Huwan llaqtam.

Purinkin mama llaqtapiqa 3.916.632 (2005) runakunas kawsachkanku.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
***Cerro de Puntas: 1,338 mitrum aswan hanaq
* **[[Qucha]]kuna:**
**Carraízo Qucha
**La Plata Qucha
**Dos Bocas Qucha
* **[[Mayu]]kuna:**
**Loízamanta Hatun Mayu (Río Grande de Loíza)
**La Plata Mayu (Qullqui Mayu)
**Manatimanta Hatun Mayu
**Yagüez Mayu
**Culebrinas Mayu

## Partidukuna
* Partido Nuevo Progresista
* Partido Popular Democrático
*Movimiento Victoria Ciudadana
*Partido Independentista Puertorriqueño
Ayti wat'a

**Ayti wat'a** (latin simipi: *Hispaniola*, kastilla simipi: *La Española*, fransis simipi: *Île d'Haïti*) nisqaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk wat'am.

Ayti wat'apiqa iskaynintin mama llaqtam:

* Ayti mama llaqta
* Duminikana
Salwathur

**Salwathur** icha **Salwayur** (kastilla simi: El Salvador, *"[[Qispichiq]]"*) nisqaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam. * Uma llaqta: San Salwathur *(Qispichiq Santu Llaqta)*

Salwathurpiqa 6 822,378 runakunam (2006 watapi) kawsachkanku.

## Wiñay kawsay
Kamasqa Ispañamanta 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Waki
### Runakuna
### Simikuna
* Kastilla simi
* Nawat simi (yaqa wañusqa)
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

## Llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Salwathur)

## Hawa t'inkikuna
Pastasa marka

**Pastasa marka** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Puyu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Yasuni mama llaqta parki - Llanganati mama llaqta parki 
* **[[Mayu]]kuna:** Bubunasa mayu - Cononaco mayu - Kuraray mayu - Pastasa mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Pastasa markapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku: Andoa, Achuar, Kichwa (Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan: Pastasa runa), Waorani, Sapara, Shuwar, Shiwiar.

## Pulitika Rakiy
Tawa kitinmi kan.

## Llaqtakuna
* Puyu
* Sarayaku

## Suyupi paqarisqa
* Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin
## Rikchakuna

Rikcha:Mashient.jpg|Mashient, huk uchuy Achuar llaqta, Pastasa mayup patanpi, Pastasa marka
Rikcha:Rio_Amazonas_Airport_aerial_view.jpg|Amarumayu antanka pampa


## Kaypipas qhaway
* Amarumayu antanka pampa
## Pukyukuna

* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, 2001
* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, 2001
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* ec.lirondo.com/Pastaza / Pastasa markap llaqtankuna
Pikin

**Pikín**, **Piyyin, Piychhim, Piyyim** icha **Pikin**qa () China llaqtap uma llaqtanmi.

### Lisritukuna
16 lisritu:

### Barriukuna

## Jatun Pata
* Tian an men

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Pikkin Yachay sunturnin
** Tsinghua Yachay sunturnin
** Pikkin Normal Yachay sunturnin
** Chunwa Comunicación Yachay sunturnin
** Renmin China Yachay sunturnin.
** Mamallaqtapura Yachay sunturnin.

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna 2008
## Hawa t'inkikuna

* Vista interactiva de la ciudad
* Imagen de satélite de la ciudad en NASA Earth Observatory
Allpapura hatun qucha

**Hallp'apura hatun qucha**, **Chawpin-hallp'a hatun qucha** icha **Miritiraniw** (latin simipi: *Mare Mediterraneum*) nisqaqa Asyap Iwrupap Afrikap chawpinpi huk hatun qucham, Gibraltar k'ikllupiqa Atlantikuwan t'inkisqa, Dardanilapitaq, Marmara quchapi, Bosporuspi Yana hatun quchawan t'inkisqa.
Yana hatun qucha

**Yana hatun qucha** (grigu simipi: *Εύξεινος Πόντος*, chaymanta latin simipi: *Pontus Euxinus*, turku simipi: *Kara Deniz*, rusu simipi: *Черное Море*) nisqaqa Asyap Iwrupap chawpinpi, Turkiyap, Kartulsuyup, Rusyap, Ukraynap, Rumanyap, Bulgaryap chawpinpi huk hatun qucham, Bosporuspiqa, Marmara quchapi, Dardanilapi Allpapura hatun quchawan t'inkisqa.

## Allpa saywachi

## Hatun llaqtakuna

* Constanţa (401,613 runakuna)
* Mangalia
* Burgas
* Constanţa (357,752 runakuna)
* Odessa
* Sevastopol
* Yalta
* Kerch
* Novorossiysk (281,400 runakuna)
* Sochi
* Sukhumi
* Poti
* Batumi
* Trabzon
* Samsun
* Zonguldak

### Karu puriy llaqtakuna
* 2 Mai (Rumanya)
* Ahtopol (Bulgarya)
* Anapa (Russia)
* Albena (Bulgarya)
* Alupka (Crimea, Ukranya)
* Alushta (Crimea, Ukranya)
* Balchik (Bulgarya)
* Batumi (Georgia)
* Burgas (Bulgarya)
* Byala (Bulgaria)
* Chakvi (Georgia)
* Constantine and Helena (Bulgarya)
* Costineşti (Rumanya)
* Eforie Nord (Rumanya)
* Eforie Sud (Rumanya)
* Emona (Bulgarya)
* Eupatoria (Crimea, Ukranya)
* Feodosiya (Crimea, Ukranya)
* Giresun (Turkiya)
* Gagra (Abkhazia, Georgia1)
* Gelendzhik (Rusya)
* Golden Sands (Bulgarya)
* Gonio (Georgia)
* Gurzuf (Crimea, Ukranya)
* Jupiter (Rumanya)
* Kamchia (Bulgarya)
* Kavarna (Bulgarya)
* Kiten (Bulgarya)
* Kobuleti (Georgia)
* Koktebel (Crimea, Ukranya)
* Kvariati (Georgia)
* Lozenetz (Bulgarya)
* Mamaia (Romania)
* Mangalia (Rumanya)
* Neptun (Rumanya)
* Nesebar (Bulgarya)
* Novorossiysk (Rusya)
* Obzor (Bulgarya)
* Odessa (Ukranya)
* Olimp (Rumanya)
* Pitsunda (Abkhazia, Georgia1)
* Pomorie (Bulgarya)
* Primorsko (Bulgarya)
* Rize (Turkiya)
* Rusalka (Bulgarya)
* Samsun (Turkiya)
* Saturn 
* Sinop (Turkiya)
* Sochi (Rusya)
* Sozopol (Bulgarya)
* Sudak (Crimea, Ukranya)
* Sunny Beach (Bulgarya)
* Şile (Turkiya)
* Sveti Vlas (Bulgarya)
* Trabzon (Turkkya)
* Tuapse (Rusya)
* Ureki (Georgia)
* Vama Veche (Rumanya)
* Venus (Rumanya)
* Yalta (Crimea, Ukranya)
Mihiku llaqta

**Mihiku llaqta** (nawa simi *Āltepētl Mēxihco*) nisqaqa Mihiku mama llaqtap uma llaqtanmi.

Ancha hatun llaqtam. Ñawpa pacha chaypiqa Texkoko quchas, Tenochtitlan llaqtas, Tlakopan llaqtas, huk llaqtakunas karqan.
Musuq Dilhi

**Musuq Dilhi** (hindi simipi: नई दिल्ली, *Naī Dillī*) llaqtaqa Indya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Qahira

**Kayru, Qahira** icha **Al Qahira** (arapya simipi: القاهرة‎) llaqtaqa Ihiptu mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
Kolkata

**Kolkata** (banla simipi: কলকাতা) llaqtaqa Indya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Kunti Banla suyup uma llaqtanmi. Kalkutapiqa 4.638.350 runakunam kawsachkanku.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Rabindranath Tagore‎

## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Shanghai

**Shanghai** llaqtaqa Chunwa mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Shanghai llaqtapiqa 18.675.000 runakunam kawsachkanku.
## Wiñay kawsay

## Pulitika rakiy

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
São Paulo

**San Pawlu** (purtuyis simipi: *São Paulo*) llaqtaqa Brasil mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

San Pawlupiqa 11.016.703 runakunam kawsachkanku.

## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Universidade de São Paulo

## Ñaña llaqtakuna
*  Abidjan, Costa de Marfil (1981)
*  Alta Floresta, Brasil (1995)
*  Aman, Hurdanya (1997)
*  Asunción, Paraway (1998)
*  Bamako, Mali (2000)
*  Barcelona, Ispaña (1985)
*  Budapest, Hungría (2000)
*  Buenos Aires, Arhintina (1999)
*  Cluj-Napoca, Rumanya (2000)
*  Coimbra, Purtugal (1996)
*  Córdoba, Ispaña (2001)
*  Damasku, Sirya (1999)
*  Funchal, Purtugal (1998)
*  Góis, Purtugal (2000)
*  La Habana, Kuba (1997)
*  La Paz, Bolivia (1999)
*  La Plata, Arhintina (1988)
*  Lima, Piruw (2002)
*  Leiria, Purtugal (1996)
*  Lisboa, Purtugal (1995)
*  Luanda, Angola (1993)
*  Macau, Chunwa (1999)
*  Milano, Italya (1962)
*  Mendoza, Arhintina (1998)
*  Miami, Hukllachasqa Amirika Suyukuna (1988)
*  Montevideo, Uruway (2001)
*  Naha, Nihun (1998)
*  Osaka, Nihun (1985)
*  Beijing, Chunwa (1999)
*  Presidente Franco, Paraway (1994)
*  San Cristóbal de La Laguna, Ispaña (1990)
*  Santiago de Chile, Chili (1998)
*  Santiago de Compostela, Ispaña (2000)
*  San José, Kustarika
*  Seoul, Urin Kuriya (1997)
*  Shanghai, Chunwa (1988)
*  Tel Aviv, Israyil (2004)
*  Toronto, Kanada (1999)
*  Yiriwan, Arminya (1999)

## Hawa t'inkikuna

* Prefectura de São Paulo en portugués
* Sitio oficial de turismo de São Paulo
* Información útil para el turista
* Real Estate Trancoso 
* Taxi Porto Seguro
*  SaoPauloPHOTO.com Sitio com fotos de la ciudad de São Paulo (in English)
* Poema de Mário de Andrade del alma de São Paulo (en)
* Universidade de São Paulo (USP)
* Casas em Trancoso fotos
Baden-Württemberg

**Baden-Württemberg** nisqaqa huk suyum (*Land*/ *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Stuttgart llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Rhein

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Freiburg, Heidelberg, Mannheim, Karlsruhe, Tübingen (Tübingen Yachay Suntur), Stuttgart, Ulm, Konstanz llaqtakunapi

## Suyupi paqarisqa
* Friedrich Schelling 
* Friedrich Schiller 
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel 
* Johannes Kepler 
* Johannes Reuchlin
* Philipp Melanchton
* Theodor Von Heuglin 
* Richard Willstätter 
* Joschka Fischer
* Martin Heidegger
* Friedrich Hölderlin
* Carl Friedrich Benz
Manila

**Manila** llaqtaqa Philipinakuna mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway
* Quezon llaqta

## Hawa t'inkikuna
Lwiw

**Lwiw** (ukranya simipi: *Львів*; pulska simipi: *Lwów*; aliman simipi: *Lemberg*) nisqaqa Ukranya mama llaqtap huk hatun llaqtam , Lwiwska oblast suyup uma llaqtanmi. Lwiw llaqtapi 808.900 runakuna kawsachkanku (2005).

## Pulitika Rakiy
6 distritunmi kan:
* Halytskyi (*Галицький район*)
* Zaliznychnyi (*Залізничний район*)
* Lychakivskyi (*Личаківський район*)
* Sykhivskyi (*Сихівський район*)
* Frankivskyi (*Франківський район*)
* Shevchenkivskyi (*Шевченківський район*)

## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin (mawk'a llaqta)

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna



## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa tinkikuna
Wiesbaden

**Wiesbaden** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Wiesbaden llaqtapiqa 274.640 runakunam kawsachkanku (2007 watapi).

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna
La Acebeda

**La Acebeda** nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk uchuy llaqtam.

Chaypiqa 55 runakunam kawsanku (2004 watapi).
Alameda del Valle

**Alameda del Valle** nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.

Chaypiqa 206 runakunam kawsanku (2004 watapi).
Bayern

**Bayern** icha **Bawarya** nisqaqa huk suyum (*Land*/ *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi.

Uma llaqtanqa München llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Zugspitze
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Danuwyu mayu
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: München, Regensburg, Passau, Würzburg, Augsburg, Erlangen - Nürnberg, Bayreuth llaqtakunapi
Paruru

**Paruru** nisqaqa (kastilla simipi: *Paruro*) huk llaqtam Paruru pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Karu puriy
Qusqumantaqa Parurumanqa uniwuspim llaqtaymanqa yaqa kimsa pachapi chayakun.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Nordrhein-Westfalen

**Nordrhein-Westfalen** nisqaqa huk suyum (*Land*/ *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi. 

Uma llaqtanqa Düsseldorf llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kahler Asten
* **[[Qucha]]kuna:** Möhnesee
* **[[Mayu]]kuna:** Ems - Lippe - Rhein

## Pulitika Rakiy
Distritukuna:

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Düsseldorf, Köln, Aachen, Münster, Essen, Bochum, Siegen llaqtakunapi

## Hawa t'inkikuna
Llaqta taki

**Llaqta taki** nisqaqa (kastilla simipi: *himno nacional*) mama llaqtap kikin takinmi, sikllalla takina harawim.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa llaqta takin
* Buliwyap llaqta takin
* Ikwadurpa llaqta takin
* Arhintinap llaqta takin

## Hawa t'inkikuna
* Runasimi.de: Runasimipi llaqta takikuna (willka takiy)
Kamachiy

**Kamachiy** icha **Kuwirnu** (kastilla simimanta: *gobierno*) nisqaqa mama llaqtap pusaqnin runakunam.

## Kamachiy layakuna
* Qhapaq suyu
* Ripuwlika

## Kaypipas qhaway
Niedersachsen

**Niedersachsen** nisqaqa huk suyum (*Land* / *Bundesland*) Alimanya mama llaqtapi. 

Uma llaqtanqa Hannover llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Elbe

## Hatun llaqtakuna

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: Braunschweig, Hannover, Göttingen, Osnabrück, Oldenburg llaqtakunapi

## Hawa t'inkikuna
Llaqta qhayanqillqa

**Llaqta qayanqillqa** nisqaqa (ispaña simipi: *lema nacional*) mama llaqtap kikin qayanqillqanmi, uchuy rimananmi, mutiwunmi.
Runa ñit'inakuy

**Runa ñit'inakuy** (kastilla simipi: *densidad de población*) nisqaqa huk hallka k'iti k'ancharpi kawsaq runakunatam niyta munan.
Kuraka

**Kuraka** nisqaqa (kastilla simipi: *alcalde*) huk llaqtap (hatun llaqtap, uchuy llaqtap, ayllu llaqtap) pusaqnin runam.

## Kaypipas qhaway
* Kawpaq runa
Umalliq ranti

**Umalliq ranti** (kastilla simipi: *Vicepresidente*) nisqaqa umalliq ranti kawpaq runam.

## Kaypipas qhaway
* Kawpaq runa
Qullqa qhichwa

**Qullqa qhichwa** (ispaña simipi: *Valle del Colca*) nisqaqa piruwanu Qullqa mayup qhichwanmi, Antikunapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Wampu distritupi Callalli distritupipas (15°35′50″S, 71°52′45″W).

## Allpa saywachi
* Qullqa mayu -> Mahis mayu -> Kamana mayu -> Pasiphiku mama qucha
* Qullqa wayq'u. 
## Chiriqunuy
## Flora
* Ichhu *Stipa ichu*
## Fauna

* Kuntur *Vultur gryphus*
* K'illichu *Falco sparverius*
* Waman: *Falco peregrinus*
* P'isaqa: *Nothoprocta pentlandii*
* Puma *Puma concolor* 
* Wik'uña *Vicugna vicugna*
* Wanaku *Vicugna pacos*
* Llama *Lama glama* 
* Paqucha *Vicugna pacos* 

## Wiñay kawsay
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Qullqa qhichwapi llaqtakuna Chiwaymanta Qhawanakuntikama: 

Achuma, Canacota, Chiway, Ichupampa, Lari, Maca, Madrigal, Pinchullu, Qhawanakunti, Qupuraki, Tuti, Yanque

## Karu puriy

* Chiway (qhawana)
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Kuntur Krus (qhawana)
* Qutawasi qhichwa
* Mismi
* Hamp'atu
* Qurupuna
## Hawa t'inkikuna
Piruwanu pasu kawallu

**Piruwanu pasu kawallu** (kastilla simipi: *Caballo peruano de paso*) nisqaqa huk piruwanu kawallu chawchum.
Waylas P'ukru

**Waylas P'ukru** nisqaqa (kastilla simipi: *Callejón de Huaylas*) huk hatun qhichwam, Santa mayup qhichwan, uralan Antikunapi, Piruwpi, Anqash suyupi, Yuraq Urqukunap Yana Urqukunawan chawpinpi, Rikuway, Waras, Qarwas, Yunkay, Waylas pruwinsiyakunapi. **Waylas kallki** Ankash qallupi.
* Suni: 150 km - 180 km
* Hanaq kay: < 2.000 m - 4.000 m

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Waskaran - Shuyturahu - Pastururi - Tullparahu - Tawllirahu
* Mayukuna: Santa mayu
* Quchakuna: Qunuqucha, Llankanuku quchakuna (Waskaran mama llaqta parkipi, Yunkay pruwinsya): Chinanqucha, Urqunqucha; Canrash, Ventanilla, Pagarisha, Sacracocha, Waskaqucha, Yanallullimpa, Huacuyacocha, Wachuqucha, Purway, Librón, Wamanripa. 
 
## Chiriqunuy
* 12,6&nbsp;°C - 16,6&nbsp;°C 
## Yura yura Uywa uywapas

## Wiñay kawsay
* Chawin
## Runakuna
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna Ayllu llaqtakuna

* Qaras
* Yunkay
* Ramrahirka
* Manqus
* Mita (Manqus distritupi)
* Qarwas
* Marcará
* Waras
* Rikuway
## Karu puriy
* Wantar Chawin, UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
* Waskaran mama llaqta parki, UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
* Yuraq Urqukuna
* Waywash Urqukuna
* Llaqtakuna: Waras, Yunkay, Rikuway, Qaras, Qarwas
* Guitarrero mach'ay (Shupluy: 2 km; Manqus: 1 km), Santa mayup patanpi.
* Monterrey pukyu (Waras: 7 km)
## Raymikuna
## Apaykachana
* Lima - Waras: 400 km
* Truhillu - Patiwillka - Waras: 480 km
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Hallka k'iti k'anchar

**Hallka k'iti k'anchar** (kastilla simipi: *área*, *superficie*) nisqaqa pacha tupuypi hallka k'itip tupuyninmi, huk imappas iskaynintin chiqanyachikuq pustun (*diminsyun* nisqakuna): suni kaywan sayt'u kay.

Huk *f(x)* kancha chani suyup ukhunpi hallka k'iti k'anchartaqa intigral huchhay nisqawanmi yupahap'inchik.

## Kaypipas qhaway
* P'ulin *(Volumen)*
Uma kamayuq

**Qullana Minisru, Uma kamayuq** icha **Ñawpaq umalliq yanapaq** (kastilla simipi: *Primer Ministro*) nisqaqa mama llaqtap kamachinanpa pusaqninmi kawpaq runa.
Tinkurachina siwi

**Tinkurachina siwi** nisqakunaqa (kastilla simipi: *coordenada geográfica*) Tiksimuyupi ima puystutapas sut'ichanapaq, taripanapaq runap kamachisqan siwi hina muyukunam.

**Kimra siwi** icha **Tinkurachina hanaq** *(latitud)* nisqaqa chawpipacha siq'imanta qhipakunakama yupasqam. Chawpipachapiqa ch'usaq k'atma (0°), chinchay qhipapiqa *chinchay hanaq isqun chunka k'atma* (90° Ch / 90° N), urin qhipapitaq *urin hanaq isqun chunka k'atma* (90° Ur / 90° S).

**Suni siwi** icha **Tinkurachina suni** *(longitud)* nisqataq London llaqtanta puriq Greenwich siwimanta iskaynintin kinraymanmi yupasqa. Greenwich siwipiqa London llaqtapi ch'usaq k'atma (0°), chay siwipqa huk kinrayman, anti puriyllaman *anti pachak pusaq chunka k'atma* (180° An / 180° E) nisqakama, kunti puriyllaman *kunti pachak pusaq chunka k'atma* (180° Ku / 180° W) nisqakamam yupanchik.
Alpikuna

**Alpikuna** (ransis simipi kastilla simipipas: *Alpes*; aliman simipi: *Alpen*; italya simipi: *Alpi*) nisqaqa ancha hatun urqukunam Alimanya, Ransiya, Italya, Munaku, Suwisa, Liechtenstein, Awstiriya Isluwinyawan mama llaqtakunapi.

## Hawa t'inkikuna
Putuq

**Putuq**, **Pilla t'asra** icha **Inkapunku** (kastilla simimanta: *trapecio*) nisqaqa iskay chimpa kaq chimpanasqa (chasllasqa) kaq chiruyuq kaq, wakin chiruntaq mana chimpanasqa kaptintaqmi.

## P'atachana
* Wakna inkapunku ( trapeze escalene)
* Iskapasa inkapunku ( trapeze isoscely)
* Chiqa inkapunku ( trapecio rectángulo)
P'ulin

**P'ulin** (kastilla simipi: *volumen*) nisqaqa pacha tupuypi huk pachankap tupuyninmi, huk imappas kimsantin chiqanyachikuq pustun (*diminsyun* nisqakuna): suni kaywan sayt'u kaywan lank'u kay (*hanaq* icha *altu* nisqapas).

## Kaypipas qhaway
* Hallka k'iti k'anchar *(Area)*
Puytu

**P'uytu**, **Puytu**, **T'iksu** icha **Rumpu** *(Rhombus)* nisqaqa tawantin kaqlla manyayuq tawa k'uchum, iskaynin chimpa manya chimpanasqam, iskaynin chimpa chhukataq kaqllam.

## Niraqpura
* Muyukuchu taw'akawan; circunference with square; 
* l'unpu puytuwan.

## Pukyukuna
Iruru muyu

**Iruru muyu** (kastilla simipi: *circunferencia*) huk pampa suyup hawan muyupayaq siq'im.

Kayhinam p'allta muyup iruru muyunpa minuywan: 

: U = d \cdot \pi = 2 r \cdot \pi = 2 \pi r 

::U: P'allta muyup iruru muyun
::r: P'allta muyup illwan
::\pi: Chiqaluwa (pi 3,14159265...)
::d: P'allta muyup raqtan
Tiñiqi

**Tiñiqi**, **Chhuqulla** icha **Mulqi**; ankash qallupi **wirush**, (kastilla simipi: *cilindro*) nisqaqa pachankam, iskay kaqlla p'allta muyuyuq, chay muyukunataq achka siwk siq'ikuna hina muyupayaq kinraypa t'inkisqanmi.

Tiñiqip p'ulintaqa *V* tiksi nisqa p'allta muyup hallka k'iti k'ancharnin kuti tiñiqip hanaq kaynin:
**r* - p'allta muyup illwanpa suni kaynin
**h* - tiñiqip hanaq kaynin = huk muyup huk muyumanta karu kanyin
:V = \pi r^2 \cdot h

Tiñiqip kinrayninpa hallk'a k'iti k'ancharnin, *S*kinray nisqaqa kay hinam:
**r* - p'allta muyup illwanpa suni kaynin
**h* - tiñiqip hanaq kaynin = huk muyup huk muyumanta karu kanyin
:  S_{lateral} = 2\pi r \cdot h

Tiñiqip llapa hallka k'iti k'ancharnintinqa, *S* nisqaqa kay hinam:
**r* - p'allta muyup illwanpa suni kaynin
**h* - tiñiqip hanaq kaynin = huk muyup huk muyumanta karu kanyin
: S = 2 \cdot S_{tiksi} + S_{kinray} = 2 \cdot \pi r^2 + 2\pi rh = 2\pi r(r + h)
Pacha tupuy

**Pacha tupuy,** **suyu tupu kamay** icha **chirusqa** (kastilla simipi: *geometría*) yupay yachaypa huk suyunmi, iñu, siq'i, pampa suyu, pachanka, karu kay, chhuka nisqakunamanta, huchhayninkunamantapas yachaymi.
Kuskanachina tupu

**Kuskanachina tupu** icha **tupun tinkuchina** (kastilla simipi: *parámetro*, grigu simimanta: παράμετρος) nisqaqa ima minuywapipas imawanpas urapuyana tiyaqlla, mana hukchanalla tupum.

Ahinataq kay paqtachani kinraysuyupi:
:x(t)=\sin(t)
:y(t)=\sin(t)
Chayqa p'allta muyupaq minuywam. Kaskanachina tupuqa *t* nisqam. Chay minuywamantaqa Cartes paqtachanitam chaskinchik: x^2+y^2=1.
K'atma

**K'atma** (kastilla simipi: *grado*) nisqaqa chhukap huk hukllanmi, huk p'allta muyup 360 (kimsa pachak suqta chunka) ñiqin p'atmanmi.

**Pata** (Kastilla simipi: 90° sexagesimales) ; **Patachak** = grado centesimal; **Liwiki** = radian. Muyuk'uchu = 360 patakuna = 400 patachakkuna = 2Π liwikikuna.
Wamp'artupuykama

**Wamp'artupuykama** nisqaqa (kastilla simipi: *trigonometría*, grigu simimanta *τριγωνο [trigōno]* "kimsa-k'uchu" + *μετρον [metron]* "tupu") kimsak'uchu *(wamp'ar)* nisqakunamanta yachayninmi. Chaywanmi chhukakunata huk tupusqa chhukakunamanta huchhanchik.

## Wamp'artupuykama paqtachikuna

Kimsak'uchu ABC nisqaqa C chhukapi chiqan kimsak'uchum; paywanmi sut'ichasunchik **<math> \alpha \, </math>** nisqa chhukap paqtachinkuna Chimpamanyaypurachi, Qatiq manyaypurachi, Manyakupurachi, **A** k'utmuwan ninakuq, muyup chawpinpi kaq.

* Chimpamanyaypurachi icha Sinu (*sinus* - *sin*) nisqaqa chimpa manyaku (katitu) *a* rakisqa kinray manyawan (hipotenusawan) *c*,
:  \operatorname{sin}(\alpha)= \frac{a}{c} 

* Qatiq manyaypurachi icha Kusinu (*cosinus* - *cos*) nisqaqa qaylla manyaku *b* rakisqa kinray manyawan *c*,
:  \cos(\alpha)= \frac{b}{c} 

* Manyakupurachi icha Tanqinti (*tangens* - *tan*) nisqaqa chimpa manyaku *a* rakisqa qaylla manyaku *b*,
:  \tan(\alpha)= \frac{a}{b}
Mitru

**Mitru** (**metro**) icha **[[thatki]]** nisqaqa (grigu simimanta: *μέτρον [métron] = tupuy*) karu kay tupum SI tupuypi. Sut'inchaku kay hinam: achkiypa ch'usaqpi purisqan karu kay 1/299 792 458 sikundupi (3,34 nanusikundu-chá). Metromanta polomanta - chawpipachakama karu kaypa -n kaq imapas hina ñawpata rimakurqanku.

## Mitrup Multiplunkuna Ura-multiplunkunapas




* (pachakcha thatki / sintimitru (cm) - chunkacha thatki / disimitru (dm) - waranqacha thatki / milimitru (mm))

### Metromanta Rimaypa Wiñay Kawsaynin

## Kaypipas qhaway
* Mitruta huq tupukunapi tukuchiy (inlish simipi)
Paskuwa

**Paskuwa**qa (Iwriyu simipi: פסח [pésah], chaymanta grigu simipi: *πάσχα [páskha],* chaymanta kastilla simipi: *Pascua*) p'unchawpiqa, - ch'iraw mit'api (p'unchawpa tutap kaqlla kachkayninpa qhipaqnin) ñawpaq hunt'a killap qhipaqnin intichawpi, chaypa qhipaqnin killachawpipas - kiristiyanukuna Hisuspa wañusqa kayninmanta sayarisqanmantam yuyaykuspa phistakunku.

Kiristiyanu iñiypiqa lliwmanta aswan hatunmi raymi, Hisuspa kawsarikusqanrayku. Simana Santap tukukuyninmi.

Huryukunataq chay p'unchawpiqa Iqiptumanta ayqisqankumantam (*[[Exodus]]* nisqamantam) yuyaykuspa phistakunku.

## Hawa t'inkikuna
Pintikustis

**Pintikustis** (grigu simipi: *Πεντηκοστή (ημέρα) [Pentikostí (iméra)]* "pichqa chunka ñiqin (p'unchaw)", chaymanta kastilla simipi: *Pentecostés*) nisqa p'unchawpiqa, paskwa intichawmanta pichqa chunka kaq p'unchawpi - mana kikin paskwa intichawta yapasqa tawa chunka isqunniyuq kaq p'unchawpi, qanchis ñiqin intichawpi - kristiyanukuna hanaq pachapi Dyuspa Ch'uya Ispirituta iñiq runakunaman kachasqanmantam yuyaykuspa phistakunku.

Dyuspa Simin Qillqaqa nin, pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan ().

Kristiyanu iñiypiqa ancha hatunmi raymi.
Chunkantin huchha llika

**Chunkantin huchha llika** icha **Chunkaman chunka miraq chayri patmakuq** (kastilla simipi: *sistema decimal*) nisqaqa chunkantin huchharayuq huchha llikam, makinchikkuna hina. Lliwmanta aswan rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq qhichwa simi, manataq Chawpi Abya Yalapi indihina rimaykuna (nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas), *[[iskay chunkantin huchha llika]]* nisqayuq.

Kay hinam chunkantin huchha llika:
huk (1) - (chunka kuti) --> chunka (10) - (chunka kuti) --> pachak (100) - (chunka kuti) --> waranqa (1.000) - (chunka kuti) --> chunka waranqa (10.000) - (chunka kuti) --> pachak waranqa (100.000) - (chunka kuti) --> hunu (1.000.000) - (chunka kuti) --> chunka hunu (10.000.000) - (chunka kuti) --> pachak hunu (100.000.000) - (chunka kuti) --> lluna (1.000.000.000) - ...
Pápa (chakariq)

**Pápa**, manaqa **chakariq** ( pontífice) icha **paapa** (latin simipi: *Papa*, *Summus Pontifex [[Kathuliku Inlisya|Ecclesiae Catholicae Romanae]]*) nisqaqa Kathuliku Inlisyap umanmi, San Pidrup qatiqnin nisqa.  Pápaqa Watikanupi San Pidrup Inlisyanpim tiyanmi. Wañuyninkama  Papam. Kardinal nisqa uwispukunam musuq  Pápata akllan.  Pápa nisqaqa Romap Hatun pusaq.  Pápa nisqaqa Watikanu llaqtap riy.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Watikanu llaqta
* Kristiyanu iñiy
* Tayta kura
* Roma

## Willay pukyukuna
Daniel Estrada

**Daniel Estrada Pérez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Taripay amachaqm wan pulitikupas karqan.

Qusqupi Mama llaqta San Antonio Abad Yachay Sunturpim yachaqarqan. 

1972 watapis abugadu tukurqan, llamk'aqkunap tantanakuyninkunata amachaspa. 1979 Qusqu llaqtapi runakunap hayñinkunata amachaq abugadukunap pusaqnin akllasqa tukurqan. 

1983 watapim Qusqup kurakan akllasqa tukurqan, 1989, 1993 watapi huk kuti akllasqa kaspa. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa yanapaqninsi karqan. Qusqu llaqtap tukri sutinta kastilla simipi *"Cusco"* nisqamanta QSHKS qillqaypi hina *"Qosqo"* nisqaman t'ikraptin, Daniel Estradata *Qosqoruna* nispa suticharqanku.

1995 watapiqa Estradata kunrisistas akllarqanku. 2002 watamanta pacha Unión por el Perú nisqa partidup kunrististan karqan. 

2003 watapim apanqaramanta wañurqan.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna
* Víctor Vidal Pino Zambrano: Democracia participativa para el desarrollo local. La Experiencia del Alcalde Daniel Estrada en el Cusco (PDF). (kastilla simipi)
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarkozy** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Paris llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq pulitiku runam qarqan. 

2007 watamanta 2012 watakama Ransiyap hatun umalliqninmi karqan. 2012 watapi akllanakuykunapi llallisqa kaptin François Hollandemi qatirqan.

 p'unchawmanta Ransiyap hatun umalliqnin kaspa 2012 watapi akllanakuykunapi musuqmantam umalliqman tukunata munarqan. *Paña* nisqaman kapuq UMP (*Union pour un Mouvement Populaire*, *tukuy runakunap rikch'arimuyninpaq huñunakuy*) sutiyuq partidupim wankurisqa karqan. 

1983 watapi 28 watayuq kaspa Neuilly-sur-Seine llaktap kurakanmi tukukurqan, chaymantataqmi 1993 watamanta 1995 watakama qullqi allichiq ministrum tukukurqan Édouard Balladurpa kamachiy pachanpim. 1995 watapi Sarkozyqa Balladur umalliqman tukunanpaq yanapaptinpas, Balladurpa kuntran Jacques Chiracmi hatun umalliqmi tukurqan. Chaymantam Sarkozy 1995 watamanta 2002 watakama manam ministruchu karqan. 2002 watamanta 2007 watakama Chirac hatun umalliq kaptinmi, Sarkozy ukhu ministrum (wardiya pusaq) tukukurqan. 

2007 watapi Sarkozy Ransiyap hatun umalliqninmi tukurqan.  Ransiya runakuna paytam akllarqan, tukuykunamanta 53,07%-nin, *lluq'i* nisqamanta kuntran Ségolène Royal 46,94%-ninllata chaskirqan. Chay watamantas qullqisapallaman aswan qullqitas qararqan, paykunapaq impuwistukunata pisiyachispa, wakcha runakunaman manaña yanapana qullqita qaraspa, sumaqta llamk'anata taripanankupaq. Karu mamallaqtakunapitaq Ransiya Afganistan, Iraq mama llaqtakunapi maqanakurqan, 2011 watapi Libya mama llaqtapipas Muammar al-Gaddafi kuntranpi maqachirqa. Iwrupa allpapachapi, Alimanyap kansillirnin Angela Merkelwan llamk'anakurqan. 

2012 watapi musuqmanta hatun umalliqman tukunanpaq Sarkozy akklanakuykunapi minkarikurqan, *lluq'i* nisqamanta François Hollandetaq payta llallirqan.

Taytan: Pál Sarkozy ; Maman: Andrée Mallah.  Warmikuna: Marie-Dominique Culioli (1982-1996) / Cécilia Ciganer (1996-2007) / Carla Bruni (2008-). Churinkuna: Jean, Pierre, Louis wan Giulia.

## Kaypipas qhaway
Wiñay kawsay (Ransiya)
## Hawa t'inkikuna
Himalaya

**Himalaya** nisqaqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun urqukuna, Asya suyupi. 
Lliwmanta aswan hatun urqunqa Chomolungmam.
Romano Prodi

**Romano Prodi** sutipaq (*9 ñiqin chakra yapuy killapi -1939 p'unchawpi paqarisqa Reggio Emilia, Scandiano llaqtapi, Italyapi) Italya mama llaqtap uma kamayuqninmi kachkan.

Tayta: Mario ;  Mama: Enrica

Warmi: Flavia Franzoni
Wawakuna: Giorgio wan Antonio

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en español por Fundación CIDOB
* Presidente Romano Prodi Europa
Gordon Brown

**James Gordon Brown**  (* 20 ñiqin hatun puquy killapi 1951 p'unchawpi paqarisqa Glasgow llaqtapi, Iskusyapi mama llaqtapi) Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap uma kamayuqninmi kachkan.

2007 watamanta  2010 watakama Hukllachasqa Qhapaq Suyu Uma kamayuq

Tayta:  John Ebenezer Brown (1914-1998), Mama: Elizabeth Souter (1918-2004).
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Vladimir Putin

**Vladimir Putin** icha **Larimir Putin** (rusiya simipi: Владимир Владимирович Путин) (*  paqarisqa Leningrad llaqtapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñunpi, kunan Rusiyapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku wan umalliqninmi kachkan.

Taytan: Vladimir Spiridonovich Putin; Maman: Maria Ivanovna Putina.Warmi: Liudmila Pútina (1983-2013).Churinkuna: María Vladimirovna Pútina (1985) wan
Yekaterina Vladimirovna Pútina (1986).

1999 watamanta 2008 ñawpaq kuti Rusiyap Umalliqnin qarqan,  p'unchawmantataq iskay kutiñam kachkan.

## Kaypipas qhaway
* Rusiyapa wiñay kawsaynin
* Mikhail Mishustin
* Viktor Zubkov

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en Fundación CIDOB (kastillla simipi).
Pachatupuymanta rimakuna, kastilla simi - qhichwa simi

**Rikch'aykuna pachanka pachatupuykunanpi** (*Figuras y cuerpos geométricos*)

#### Kastilla simi - Runasimi
*Recta, Linea recta – Siwk siq'i
*Cuadrado – T'asra, Tawak'a
*Cuadrángulo – Tawak'uchu
*Ángulo – Chhuka (K'uchu)
*Rectángulo – Wask'a, T'aksak'uchu 
*Triángulo – Kimsak'uchu 
*Círculo – P'allta muyu, Muyu, Iruru, Suntur
*Trapecio – Pilla t'asra 
*Ellipse – Lump'u
*Hexaeder – Machina
*Rombo – Puytu, Kuskapa chiruyuq t'asla 
*Romboide – Puytu rikchakuq. **Lupunka**
*Cubo – Wayru, Suqta uya pachanka 
*Esfera – Lunq'u, Sinku, Murq'u, Qhururumpa 
*Diagonal – Ch'iqan
*Diámetro – Raqta (Kuska ch'iqtan siq'i)
*Paralelepípedo – Chimpa pura uyayuq **Runkusa**
*Pirámide – Suntu, Chuntu 
*Cilindro – Tiñiqi, Chhuqulla, Mulqi 
*Cono – Chuqu, Chhuquruqutu, Suyt'u 
*Radio – Illwa (Chawpi ch'iqtan siq'i)
*Geometría – Pacha tupuy
*Hipotenusa – Ch'uytu siq'ip ch'atan
*Cateto – Ch'uytu siq'i
*Tangente (línea) – Patan siq'i
*Línea quebrada, ondulada – Q'inqu siq'i
*Línea oblícua – Tiksa siq'i 
*Pi matemático – Chiqaluwa
*Cuerda – Pisi kuskan siq'i
*Circunferencia – Iruru muyu
*Punto de intersección – Qusqu iñu *Kuchuy aqulla*
*Recta perpendicular – Chakana siq'i
*Recta paralela – Yanantin siq'i
*Plano – P'allta

*Tiyaq yupay

## Willayllaykuna
Pithaquras

**Pitaquras** icha **Samusmanta Pithaquras** (Ilinu simipi: Ό Πυθαγόρας ό Σάμιος) (~582 Kristup ñawpan watapichá paqarisqa Samos wat'api; ~507 Kristup ñawpan watapichá wañusqa Metapontion llaqtapi, kunanqa Italyapi) huk grigu yachay wayllukuqsi runa qarqan, hatun Yupay yachaymanta yuyaychakuq.

## Kaypipas qhaway
* Pacha tupuy
* Yupa hap'ichiy
## Hawa t'inkikuna
Teide

**Teide** icha **Tiyri** (kastilla simipi: *El Teide* / *Pico del Teide*) nisqaqa Ispaña mama llaqtapi (Tenerife wat'api) huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.718 mitrum aswan hanaq.
Wat'a

**Hallp'a wat'a**, **wat'i** icha **tara**qa quchapi, yakupura allpam.

* **Wat'a qutu** ( archipiélago) achka wat'akuna qutunku, mana ancha karu.

Ankash qallupi: **Tishqu**, allpa icha qaqa hatarin qucha rurinmanta, mamaqucha rurinmnta, mayu rurinmanta 

## Pukyukuna
Ch'iqtaku

**Ch'iqtaku**, **Patmaku** icha **P'aki yupay** (kastilla simipi: *fracción*) nisqaqa rakisqa (patmasqa), mana hunt'a kaq, mana k'apak kaq, yupaymi.

Ch'iqtakuqa iskaynintin hunt'a yupayniyuqmi: *yupama*, *rakina yupay* icha *rakiriq yupay* nisqa hanaqpi qillqasqa, *patmama* icha *rakiq yupay* nisqa urinpi qillqasqa.

Ch'iqtaku yupayqa (c) kaqllam yupama (a) patmamawan (b) rakisqa: c&nbsp;=&nbsp;a&nbsp;/&nbsp;b.

Kay hinam chay ch'iqtakuta ninchik: ***a&nbsp;b''&nbsp;ch'iqta''' icha ***a&nbsp;b*&nbsp;patma*' icha **''a&nbsp;b''&nbsp;t'aqa**.

Ahinataq 3/4 kay hinatam ninchik: **kimsa&nbsp;tawa&nbsp;ch'iqta** icha **kimsa&nbsp;tawa&nbsp;patma** icha **kimsa&nbsp;tawa&nbsp;t'aqa**.

1/4 nisqataq kay hinatam ninchik: **tawa&nbsp;ch'iqta** icha **tawa&nbsp;patma** icha **tawa&nbsp;t'aqa**.

Hunt'a yupaypa iskay kaq phatmanqa kuskan nisqam.

\frac{1}{2} = kuskan

Yupamata patmamawan rantimpaspaqa, ch'iqtakup t'ikrasqa yupaynintam chaskinchik.

Ch'iqtaku yupaykunata yapanapaq icha qichunapaqqa, paqta patmamayuq ch'iqtakukunatam (paqta rakiqniyuq p'aki yupaykunatam) ruranchik. Chaypaqqa yupamata patmamatapas kaqlla hunt'a yupaywanmi miranchik: 

\frac{a}{d} + \frac{b}{d} = \frac{a+b}{d}

\frac{a}{d} - \frac{b}{d} = \frac{a-b}{d}

Ch'iqtakuta hunt'a yupaywan miranapaqqa yupamallatam hunt'a yupaywan miranchik:

\frac{a}{d} * b = \frac{a*b}{d}

Iskay ch'iqtakunatataq miranakunapaq iskaynintin yupamakunatam miranachinchik, iskaynintin patmakunatapas miranachinchik:

\frac{a}{d} * \frac{b}{e} = \frac{a*b}{d*e}

Ch'iqtakuta huk ch'iqtawan rakinapaqtaq ñawpaq ch'iqtakuta iskay ñiqin ch'iqtakup t'ikrasqa yupaywanmi miranchik:

\frac{a}{d} / \frac{b}{e} = \frac{a*e}{d*b}
Saddam Hussein

**Saddam Hussein** sutiyuq runaqa (arabya simipi: ** صدام حسين عبد المجيد التكريتي**, **Ṣaddām Ḥusayn Abd al-Maŷīd al-Takrītī**, 28 ñiqin ayriway killapi 1937 paqarisqa Al-Awja llaqtapi, Iraqpi; 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 wañusqa Al-Kazimiyya llaqtapi, Bagdad ñiqpi) huk Iraq mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam, sunita islam iñiqmi karqan. 1979 watamanta 2003 watakama Iraqpa umalliqninmi karqan.

1957 watapis Baath nisqa partidupi wankurikurqan.

7 ñiqin kantaray killapi 1959 p'unchawpi Saddam Husseinqa chunka masinwan Abdel Karim Kassem sutiyuq ñawpaq ministruta wañuchiyta munaspa manas atirqanchu, chayrayku karu llaqtaman ayqispa. Iqiptu mama llaqtap Gamal Abdel Nasser sutiyuq umalliqninsi Husseinta yanapaspa qurpacharqan. 

1963 watapi huk awqaq pusaqkuna Abdel Karim Kassem-ta wañuchiptin, Husseinqa Bagdad llaqtaman kutirqan. 17 ñiqin anta situwa killapi 1968 p'unchawpi Baath partidum ayñikunawan atipayta hap'irqan. 1969 watamanta umalliqpa rantin kaspa, 1979 watapi umalliqmi tukurqan.

Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Fransya, Suwit Huñupas yanapaptinmi, 1980 watamanta 1988 watakama Iran mama llaqtawan awqanakurqan. Ancha achka runakuna wañuptinpas, manam atiqchu tukurqan.

2-XIII-1990 p'unchawpi Iraq awqaqkuna Kuwayt qhapaq suyuta atirqan, Iraq mama llaqtaman ukhuchaspa. 1991 watap qallariyninpitaq Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqkunam Iraq awqaqkunata Kuwaytmanta ayqichirqan, ancha achka Iraq runakunata wañuchispa. 

George Walker Bush sutiyuq Hukllachasqa Amirika Suyukunap umalliqnin terrorismu hayu maqanakuyta rimariptin, 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunam Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Huseinta urmachispa hap'ispa. Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.

## Hawa tínkikuna
Gregor Mendel

**Johann Gregor Mendel** (Aliman simipi: Johann Mendel, qhichwa simipi: Griguriw Mendel,Chiku simipi: Řehoř Mendel, Latin simipi: Ioannes (in religione Gregorius) Mendel) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Heinzendorf llaqtapi (Awstiriya Silisya resp. Murawya-Silisya) - †  wañusqa Brno-(Aliman simipi:Brünn ) llaqtapi (Awstiriyapi, kunantaq Chiksuyupi) ) huk   mama llaqtap yachaqmi karqan.

Tayta: Anton Mendel; Mama: Rosine Schwirtlich.

## Kaypipas qhaway
* Hamut'ay
* Kawsay yachay
* Charles Darwin
## Hawa t'inkikuna
Hananqucha

**Hananqucha** (inlish simipi: *Lake Superior*) nisqaqa Kanadap Hukllachasqa Amirika Suyukunawan saywanpi kaq ancha hatun misk'i yaku qucham.

## Allpa saywachi
Sahtu qucha

**Hatun ukumari qucha** icha **Sahtu qucha** (Slavey simipi: *Sahtu*; Inlish simipi:*Great Bear Lake*; fransis simipi: *Grand lac de l'Ours*; kastilla simipi: *Gran Lago del Oso*) nisqaqa Kanada mama llaqtapi huk qucham.
Sahtu quchap patanpiqa Chipewyan *(Dene)* runakunam kawsachkan.
Hulukawustu

**Hulukawustu, Ulukawustu** icha **Ulukawtuma** (grigu simimanta: *Ολοκαύτωμα [Olokaútoma]*, "lliwta kañay") nisqaqa, **Shoá** (iwriyu simimanta: שואה "k'asu, qulluy") nisqapas Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi Adolf Hitlerpa kamachisqan Huriyukunata wañuchiymi karqan.

Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq huriyukunata wañuchiyta kamachiptin, *Nazi* nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (*Konzentrationslager* nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku.

## Kaypipas qhaway
* Iskay ñiqin pachantin maqanakuy
* Anne Frank