open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
K'allampa

**K'allampa** (latin simipi: *Fungus - (regnum) Fungi*, grigu simipi: *Μύκης - Μύκητες*) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.

K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (*hipha* nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.

K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa *(fungi imperfecti, deuteromycetes)* ninchik.

Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.

P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.

Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (*Lichenes:* rumi qara, sach'a qara) nisqam.

## K'allampa rikch'aq t'aqakuna
* Mankacha k'allampa *(Chytridiomycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* T'inki k'allampa *(Zygomycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* Saphi ukhu k'allampacha *(Glomeromycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* Tiksicha k'allampa *(Basidiomycota)* - hatun, uychuy k'allampakunapas
* Wayaqacha k'allampa *(Ascomycota)* - hatun, uychuy k'allampakunapas

## Pukyukuna
Sunqu hampikamayuq

**Sunqu hampikamayuq** nisqaqa (kastilla simipi: *cardiólogo*) sunqup unquyninkunata hampiq hampikamayuqmi.
Qurwara

**Qurwara** nisqaqa millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunam. Huk qurwarakunaqa ismuchiqmi, hukkunataq unquykunatam paqarichin.

## Hawa t'inkikuna
Punkillikuy

**Punkillikuy** icha **idima** (grigu simimanta: *οίδημα*) nisqaqa unquy hina kawsaykuq tantallipi, kurkup t'uqunkunapi yakup tawqakusqanmi.
Wiksayay

**Wiksayay** icha **Chichuyay** nisqaqa yumasqa warmip icha china uywap mama tukukuyninmi, kismanpi wawanpa wiñayninpas.

Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayaspa **wiksayuq** icha **chichu** warmim tukukun. Kismanpi musuq runacham wiñarin. Chay runayaq wawachaqa thamin nisqapim kawsachikun mawap yawarninmanta kikinpa yawarninman. Yumasqamanta isqun killa pacha, warmiqa wawachanta wachanmi.

China ñuñuq uywakunaqa warmi hinam wiksayan, kikinpa chichu pachan yallisqa wachaspa. Runap chichu pachaqa isqun killam.


Rikcha:Month 1.svg|Killa 1
Rikcha:Month 2.svg|Killa 2
Rikcha:Month 3.svg|Killa 3
Rikcha:Month 4.svg|Killa 4
Rikcha:Month 5.svg|Killa 5
Rikcha:Month 6.svg|Killa 6
Rikcha:Month 7.svg|Killa 7
Rikcha:Month 8.svg|Killa 8
Rikcha:Month 9.svg|Killa 9


## Hawa t'inkikuna
Machuyay

**Machuyay** (qhari), **Payayay** (warmi) nisqaqa runap watasapayayninmi. Chaywanqa qaran k'usuyanmi (chawiyanmi, chullpiyanmi). Chukchankunaqa suquyaspa yuraqyanmi.
Unquy mast'akuy

**Unquy mast'akuy** *(Epidemia)* nisqaqa qatiq unquypa hatun suyupi, achka runapura mast'ariynin, unquy qatinarayku.
Q'uyu

**Q'uyu** *(contusio, ecchymosis)* nisqaqa takaypa paqarichisqan qarap ukhunpi yawarchaymi, yawar wañusqam, kikin qarataq mana k'iriptin. Chay yawarqa lluklluspa yana anqas hina q'uyu llimphita chaskinmi.
Ruphariy

**Ruphariy**, **Rupha unquy** icha **Kalintura** nisqaqa unquq runap nisyu kurku q'uñi kayninmi, 38º C-manta aswan q'uñi.

Umawa suyu nisqapi paqu hampiqkunaqa chiriq sananku nisqa yuratam ruphariyta chirichanapaq llamk'achin.
Q'iwiykuy

**Q'iwiykuy** *(Spasmus)* nisqaqa sinchi aychap kallpasapata k'ustukuyninmi, runa mana munaspa mana atiptin.
Waq'akay

**Waq'akay** *(Schizophrenia)* nisqaqa huk runap iskay nunayuq kayninmi, nuna unquymi. Waq'akaq runaqa mana chiqap kayninkunapi iñinmi.

## Kaypipas qhaway
* Waq'ayay
* Musphay
Achhi

**Achhi** (latin simipi: *Sternutatio*) nisqaqa sinqanta samaytup kallpasapa lluqsiyninmi, sinqapi siqsiymanta, kullamanta paqarichisqan, qhuñata sinqamanta lluqsichinapaq.
Lirq'u

**Lirq'u** *(Strabismus)* nisqaqa huklla icha iskaynintin ñawiwan mana chiqanta rikuymi, chay unquq ñawip sinchi aycha mana allinta llamk'aptinmi. Lirq'uspaqa runa manam iskaynintin ñawinwan tuylla chiqama hinachu rikuyta atin, chayrayku manam k'asatachu rikun.
Qhullquy

**Qhullquy** *(Flatulentia)* nisqaqa ch'unchulpi añakikunap, qunchuppas paqarichisqan wapsikunam - methanu, chimlasay, yakuchaq salinachasqa -, **[[supi]]** nisqawan sip'utinta lluqsichisqa.
Sirk'a unquy

**Sirk'a unquy** *(Thrombosis)* nisqaqa sirk'ap ukhunpi kaq yawar khutum, llukllusqa yawarmi. Yawar puriyta hark'aptinmi, ancha chikichaqmi.
Kawsaykuq tantalli ismusqa

**Ismusqa** *(gangraena)* nisqaqa kawsaykuq tantallip ismuyninmi, muksichaqsapa yawar hamuyta mana atiptinmi.
Wanu

**Wanu** nisqaqa huk uywakunap, chakrata wanuchanapaq allin akanmi.

Chalapi kawsaq, wanay nisqa pisqup wanunqa (wanay wanu) lliwmanta aswan allinmi.
K'ikuy

**K'ikuy** nisqaqa killantin mana runtucha yumasqa kaptin warmip kismanmanta yawarta ch'uwanchayninmi.

Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun, yumasqa warmitaq wiksayanmi. Wiksayuq kachkaspa, manam k'ikunchu.

P'asñaqa ñawpaq k'ikuyninpi (*minarkhi* nisqapas) sipas warmim tukukun. Warmi payayaptin, k'ikuynin puchukanmi (*minupawsi* nisqapas).

## Hawa t'inkikuna
Wanay wanu

**Wanay wanu** nisqaqa huk chalapi kawsaq, wanay nisqa pisqup wanun, lliwmanta aswan allinmi. Piruwpa chalanpi ancha achka wanay wanum karqan. Chaymantaqa aswan puchukasqañam.
Yawar apariy

**Yawar apariy** *(Haemorrhagia)* nisqaqa yawar chinkaymi. K'irisqa sirk'aqa yawarchan kurkup ukhunmanmi (yawar wañusqa, q'uyu), kurkup hutk'unnintam (simi, sinqa, rakha, sip'uti) hawaman icha k'irintam hawaman.
K'iri

**K'iri** icha **Ch'uqri** nisqaqa runap, uywap icha yurap kurkunpi huk waqllichisqam, qarapi, huk tiyakunapi. Runap k'irinqa yawarchanmi. Kikinmanta hampikunapaqqa yawar ch'akispa khutunmi. Hatun k'irikunataqa hampi kamayuqpa sirananmi.
Takiq

**Takiq** nisqaqa kunkanwan huk runakunap rinrinman takita uyarichiq runam, qhari icha warmi.

Kaymi huk ancha riqsisqa takiqkuna:

*Arhintina
**Jorge Cafrune
**Atawallpa Yupanki
*Awstraliya
**Kylie Minogue
**Olivia Newton-John
*Buliwya
**Luzmila Carpio
*Chili
**Víctor Jara
*Hukllachasqa Amirika Suyukuna
**Joan Baez
**Ella Fitzgerald
**John Michael Talbot
*Hukllachasqa Qhapaq Suyu
**Dido Armstrong
**Robbie Williams
*Ikwadur
**Cesar Humberto Cotacachi Velásquez
*Ispaña
**Plácido Domingo
*Italya
**Luciano Pavarotti
*Mishiku
**Armando Manzanero
**Alex Lora
**Lila Downs
*Piruw
**Delfin Garay
**Sonia Morales
**Dina Páucar Valverde
Yanuna kachi

**Yanuna kachi** (NaCl) nisqaqa huk yuraq, sinchi, q'ispi, rumi hinapas kachim, Natriyup (Na+) Kuluruppas (Cl-) q'ipisqa iñukukunayuqmi (iyun nisqakunayuq).

Yanuna kachitaqa astawanmi *kachi* ninchik. Chay yanuna kachitaqa qullpa quchakunamantam hurqunchik.
Hik'i

**Hik'i** *(Singultus)* nisqaqa q'iwiykuchkaq laqullap paqarichisqan, tunqur k'ikllup chayllapi wichq'aywan samaytup yaykuyninta hark'aymanta hamuq ruqyaymi *(hik - hik - hik)*.
Sunqu p'itiy

**Sunqu p'itiy** *(Infarctus cordis)* nisqaqa sunqu sirk'a unquypa paqarichisqan sunqu sinchi aychap yawarmanta muchuyninmi. Paqarinmi sunqu sirk'a iskuyaspa k'ichkisqa kaptin yawar hark'aspa kaptin. Chaywanmi mana muksichaq kaptinmi sinchi aychap kawsaykuqninkuna manañam samayta atispa wañuykun.
Wiqi

**Wiqi** nisqaqa ñawikunamanta paqariq yakum. Waqachkaspanchikqa wiqikunatam hich'anchik.

## Hawa t'inkikuna
Wiki

**Wiki** nisqaqa (hawayi simimanta: "utqaylla") antañiqiq llikapi, internetpipas llikaman yaykusqa ruraqkunapaq atinalla llamk'apunapaq p'anqakunap llikanmi, wiki llamp'u kaq *(wiki software)* nisqawan atichisqa.

Wikimedia foundation sutiyuq ruruchinaqa huk wikikunatam rurachinmi, ahinataq Wikipidiya *(Wikipedia)*, Wikisimitaqi *(Wiktionary)*, Wikiliwrukuna *(Wikibooks)*.
Uta

**Uta** *(Leishmaniasis)* nisqaqa *[[Leishmania]]* nisqa ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan unquymi, qarapi anaq k'irita (ch'uqriyku nisqata) paqarichiq, kukupinta k'ayrapintapas unquchiq, ancha millaymi, achka runakuna wañuptinmi.

Uti unquytaqa titira nisqa millay yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunam apaykun.
Rumi unquy

**Rumi unquy** *(Lithiasis)* nisqaqa wasa rurupi (wasa ruru rumi) icha ispay purupi (ispay puru rumi) paqariq rumi hinakunam, ispay p'uchqumantam, ispaymanta tukukuq, ancha nanachiq.
Ispay puru rumi

**Ispay puru rumi** *(Lithiasis vesicalis)* nisqakunaqa ispay purupi paqariq rumi unquymi, ispay p'uchqumantam, ispaymanta tukukuq, ancha nanachiq.
Manchakuy

**Manchakuy** nisqaqa runap icha uywap huk millay kawllayninmi (llakusinmi), chiqap icha yuyasqalla chikip paqarichisqan. Runa, uywa manchakuptinqa, ayqiyta munanmi. Mana ayqiyta atiptinqa, amachakuyta, ch'utiyta munanmi.

Runa mana huklla t'ala kaqmanta ichataq tiksi kawllayninmanta anchata manchaykuptinqa, phutikun, ninchik.

Runa chayllapitaq imamantapas mancharikuptinqa, q'aqchakun, ninchik.
Rimay taqi

**Rimay taqi** (Kastilla simipi: *vocabulario*) nisqaqa huk runap riqsisqan, llamk'achisqan icha huk liwrupi, huk simi qullqapi, huk antañiqiq p'anqapi kaq rimakunam.
Quntay

:*Ama *'Qunta** (MgO) nisqawan pantaychu!''


**Quntay** ([[Isku q'illay|Ca]][[Sallina|S]][[Muksichaq|O]]<sub>4</sub>; kastilla simipi: ''yeso'') nisqaqa huk [[qiqlla]]m, **Kalsyu salina puchq'uchasqam'''.

Allpa hina kusasqa quntaytaqa yakuwan chaqruspa p'akisqa tullukunata allichanapaq llamk'achinchik, quntay mayt'ukunata ruraspa. Ch'iquykunatam ruranapaq, wasichaypitaq pirqakunapi khallpasqakunatam allichanapaq llak'achinchink. Chay kusasqa quntayqa yakuwan k'apka quntaymi tukukun.
Punkara

**Punkara** icha **alkatran/alkitran**qa (Kastilla simimanta: *brea*) huk k'illimsa yakuchaqkunap khaka chaqrusqan, allpa wirap rawrasqanmanta icha umya t'impuchisqanmanta paqariq.
Champi

**Champi** (kastilla simipi: *bronce*) nisqaqa q'illay chaqrusqakuna kay q'illaykunamantam:
* Anta (aswan)
* Chayanta (3-20%)
* pisilla huk qallawakuna:
** tsink
** aluminyu
** antimunyu
** phusphuru
Chay yapasqa qallawakunaqa champita sinchiyachinmi.
Ñutqu p'istuq llika unquy

**Ñutqhun p'istuq llika unquy** *(Meningitis)* nisqaqa ñutqup p'istuq llikanpa unquymi, kawsayta chikichaqmi, añawkunap icha añakikunap paqarichisqan.
Huch'uy yachay wasi

**Huch'uy yachay wasi**, *Ñawpaq runayay wayi* (Ankash qallu); (kastilla simipi: *escuela primaria, educación primaria*) nisqaqa wawakunap yachakuyta qallarinanpaq yachay wasim. Yachachiqqa yachakuqkunata ñawiriymanta, qillqaymanta, yupaylliymanta, tiksi kawsay yachaymantapas yachachinmi. Wamra chaykunata yachakurqaspanqa, chawpi yachay wasiman riyta atinmi.

* Chawpi yachay wasi *(Secundaria)*
* Ishkay shimipi yachay
* Willakuykuna
* Waskaran wakichiy *(Programa Huascarán)*
* UNICEF

## Hawa t'inkikuna
* ''Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF'' 
* Waskaran wakichiy, Willakuykuna: qhichwa, aymara, kastilla simipi]
* T'ika (care Perú) Liwrukuna *online*
* Jorge A. Lira: Cuentos del alto Urubamba. BIBLIOTECA DE LA TRADICION ORAL ANDINA / 7. ('''11.''') *Edición bilingue Quechua y Castellano.

* [https://web.archive.org/web/20110824235645/http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_cusco.pdf Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi] (Liwru *online* pdf)
* [http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_ayacucho.pdf Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Quichwa Simipi] Liwru *online* 7,7MB
* [http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_ancash.pdf Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw] (Liwru *online'' pdf, 8,62 MB)
* Piruw Llaqtapi Tukuy Rikchaq Yachaykunamanta Kampaña Nisqan 
* bvirtual.proeibandes.org / Ida Rosa Carcía Cayo: Niños quechuas en una escuela monolingüe en castellano (qhichwa simi, kastilla simi)
* Yupa awa simi taqi pdf

[
Ispa

**Ispa**, Qusqu-Qullawpi **hisp'a** nisqaqa (**[[ispay]]**, **hisp'ay** nisqapas) runap, uywakunappas yawarninmanta wasa rurunpi paqariq, ispay purupi pallasqa, chaymanta ullunta icha chinap ispay hutk'unta, ispana ñanninta wisch'usqa yaku chullusqam.

## Hawa t'inkikuna
Anqara pruwinsya

**Anqara pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Angaraes*) nisqaqa Piruwpi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lirqay llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Tamrayku
* **[[Mayu]]kuna:** Lirqay mayu - Sikra mayu - Upa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Iñiy
* Karmin Pallan
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wankawillka
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Brussel

**Brussel** (nirlandis simipi) icha **Bruxelles** (ransis simipi) llaqtaqa Bilhika mama llaqtap uma llaqtanmi. Chay llaqtapiqa iskaymi simita rimanku: nirlandis simita, ransis simitapas.

## Hawa tinkikuna
Kusituy

**Kusituy** (kastilla simipi: *banda musical*) nisqaqa takiqkunap, waqachinata waqachiqkunappas huñunmi.

## Huk Apya Yalapi kusituykuna
*Piruw
**Uchpa kusituy
**Alborada (Piruw)
*Wuliwya
**Los Kjarkas
**Sukay
Sarwa distritu

**Sarwa distritu** nisqaqa  (kastilla simipi: *Distrito de Sarhua*) Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sarwa llaqtam.

Chakra kamaywan, michiywanpas kawsaqsi kachkanku, ayninakuspa, minkanakuspa.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Chunta urqu (+4.600 m) - Murusq'asa (+4.000 m) - Puywanniyuq (+4.400 m) - Tullpa Rumi (+4.600 m) - Uchuy Pirwalla (+4.600 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: K'aracha mayu - Pampas mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy

Allinta pallaspa kaykunatas awaq, ruraq kanku:
*Muru punchu *(ponchos)*
*Chumpi *(fajas)*
*Chimpita *(cinturones)*
*Simpawataq *(sujetadores)*
*Tawna icha Wara *(bastones tallados)
*[[Llimphisqa p'allta]] *(tablas pintadas: ancestrales y utilitarias)*
*[[Walis]] *(faldas multicolores)''

## Sarwa llaqtayuq runakuna
## Kaypipas qhaway

* Qachwa
* Victor Fajardo
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Sarhuallaqta.blogspot.com (Willakuykuna, Audio, etc.)
* Sarhua para el Mundo (Kastilla simi), Videos
* Tablas de Sarhua (es-Wikipedia)
* Distrito de Sarhua (es-Wikipedia)
* Artesanos de Sarhua (Kastilla simi)
* Puente colgante de Sarhua: Su reconstrucción con técnicas tradicionales prehispánicas (Kastilla simi)
Willkawaman

**Willkawaman** nisqaqa (kastilla simipi: *Vilcashuamán / Vilcas Huamán*) huk piruwanu llaqtam, mawk'a llaqtapas, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyap uma llaqtanmi. .

## Karu puriy

* Inti kanchawan Willkawaman katidral
* Willkawaman usnu, Inkakunap wasichasqan usnu

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Italia simi

**Italia simi** icha **Italianu simi** nisqaqa huk rumanu simim.

* 60.000.000 rimaqkuna
* Italoa, Suysa (Ticino suyupi), San Marino

Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Makiwan qillqay Cursiva en italiano escuela
Idioma%20italiano.png


## Willay pukyukuna


## Qillqasqankuna
* 
* 
* 

## Hawa t'inkikuna
Urasuyu simi

**Urasuyu simi** icha, Nirlanris **Nirlanthis simi** nisqaqa huk Qirmanu simim.

* 25.000.000 rimaqkuna
* Urasuyu, Pilhika (Flander), Surinam, Nirlandis Chawpi Abya Yalap Wat'ankuna
Wanta

**Wanta** (kastilla simipi: *Huanta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Wanta pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Porfirio Meneses Lazón, 1915 watapi Wantapi paqarisqa, 2009 watapi wañusqa, huk qillqaq.
* Magaly Solier Romero, 1986 watapi paqarisqa, huk aranway pukllaq, takiqpas.
* Clodoaldo Soto Ruiz, huk runa simi yachachiq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Wankapi

**Wankapi** (kastilla simipi: *Huancapi* /  *San Luis de Huancapi*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Ayakuchu suyupi, Victor Fajardo pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
U2

**U2** nisqaqa huk Ilanda mama llaqtayuq rock kusituymi, 1976/1977 watapi Baile Átha Cliath llaqtapi paqarisqa. 1980 watakunapim ancha riqsisqam kusituy tukurqan. 

Kaymi wankurisqan waqachiqkuna:
* Bono (Paul David Hewson) - takiq, waskariqlla armunika kitara. 
* The Edge (David Howell Evans) - ch'ulla kitara, tiklaw, takiq.
* Adam Clayton - hatun kitara.
* Larry Mullen Jr. - takana waqachina, (takiq).

### Albumkuna
* *[[Boy]]* (Octubre de 1980)
* *[[October]]* (Octubre de 1981)
* *[[War]]* (28 de febrero de 1983)
* *[[Under a Blood Red Sky]]* (Noviembre de 1983)
* *[[The Unforgettable Fire]]* (Octubre de 1984)
* *[[Wide Awake in America]]* (Julio de 1985)
* *[[The Joshua Tree]]* (9 de marzo de 1987)
* *[[Rattle and Hum]]* (11 de octubre de 1988)
* *[[Achtung Baby]]* (12 de noviembre de 1991)
* *[[Zooropa]]* (6 de julio de 1993)
* *[[Passengers]]* (Original Sountracks no.1) (6 de noviembre de 1995)
* *[[Pop (U2)|Pop]]* (4 de marzo de 1997)
* *[[The Best of 1980-1990]]* (10 de noviembre de 1998)
* *[[All That You Can't Leave Behind]]* (31 de octubre de 2000)
* *[[The Best of 1990-2000]]* (12 de noviembre de 2002)
* *[[How to Dismantle an Atomic Bomb]]* (22 de noviembre de 2004)
* *[[U218 Singles]]* (20 de noviembre de 2006)
* *No Line on the Horizon* (2009)
* *Songs of Innocence* (2014)
* *Songs of Experience* (2017)
* *Songs of Surrender* (2023)

### Videokuna
* *[[Under a Blood Red Sky]]* (en vivo desde el Red Rocks) (1983)
* *[[The Unforgettable Fire Collection]]* (collección de los videos promocionales y documental) (1985)
* *[[Rattle and Hum]]* (documental en vivo del Joshua Tree Tour) (1988)
* *[[Achtung Baby]]* (videos promocionales y documentales) (1992)
* *[[Zoo TV: Live from Sydney]]* (en vivo) (1994)
* **' [en vivo] ([[1998]])
* ''[[The Best of 1980-1990]]'' (videos musicales) ([[1999]])
* **' (en vivo) (2001)
* *[[The Best of 1990-2000]]* (videos musicales) (2002)
* *[[U2 Go Home: Live from Slane Castle]]* (en vivo) (2003)
* **' (en vivo) ([[2005]])
* ''[[Zoo TV: Live from Sydney]]'' (relanzamiento en DVD) ([[2006]])
* **' (en vivo, regalado junto a las primeras ediciones de U218 Singles).

## Hawa t'inkikuna
* Web oficial del grupo
Wanta distritu

**Wanta distritu** (kastilla simipi: *distrito  de Huanta*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wanta llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Rasuwillka (*Razuhuillca*) (+4.800 m)
* **[[Qucha]]kuna:** Rasuwillka quchakuna: Chakaqucha - Ichmaqucha - Mituqucha - Pampaqucha - Pisququcha - Qarqarqucha - San Antonio qucha - Yanaqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Wanta mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Wanta distrupiqa Akchiq Ñanpa maqanakuyninrayku ancha riqsisqa Uchuraqay sutiyuq llaqtacham karqan, chay maqanakuypi qullusqa.

## Karu puriy
* Ricardo E. Urbano musiyu

## Distritupi paqarisqa runakuna
*Porfirio Meneses Lazón (* 1915 Wanta), qillqaq.
*Magaly Solier, (* 1986 Palmayuq ayllu llaqtapi), aranway pukllaq, takiq.
* Gervacio Santillana Alvarez 
* Recaredo Perez Palma Valdivia 
* José Antonio Navala Huachaca 
* José Felix Iguain Cevallos 
* José Salvador Cavero Ovalle 
* Ricardo E. Urbano Boluarte 
* Manuel Jesús Urbina Cardenas 
* Simón Enrique Sanchez Torres 
* Carlos Chirotero Hiraoka 
* Milton Cordova la Torre 
* Amilcar Camarra Altamirano

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Sara Sara

**Sara Sara** nisqaqa Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi,  Puyusqa distritupi, Sarasara Pawqar pruwinsyapipas, Pawsa distritupi, Sara Sara distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.522 mitrum aswan hanaq.
 

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Pariwanaqucha
* Pawsa
## Pukyukuna
* Saywitu: Pariwanaqucha pruwinsya pdf
* Saywitu: Sara Sara, Pawsa llaqta, Incuyo llaqta, Quilcata llaqta, Wanka Wanka mayu, Pararqa mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu / Ayakuchu suyu
Tikti

::*Ama *'Sirk'i** (Bartonellosis, "verruga peruana") nisqawan pantaychu!''


**Tikti** icha **Tiqti*' nisqaqa ([[latin simi]]pi: *Verruca'') huk añawkunap paqarichisqan qarap unquymi, q'umpuyasqa hina mana allin wiñaq qaramantam.
Salzburg

**Salzburg** nisqaqa Awstiriyapi huk hatun llaqtam.

Salzburgpiqa 150 000 runakunam kawsachkan (2006 watapi).

Wolfgang Amadeus Mozart Salzburg llaqtapi paqarirqanmi.
Pariwanaqucha pruwinsya

**Pariwanaqucha** (aymara simipi: *Pariwanaqucha jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Parinacochas*) nisqaqa huk piruwanu pruwinsyam, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Qura Qura llaqtam.

## Wiñay kapwsay
Kamasqa .
## Allpa syawachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Pitunilla Antikuna parki
* **[[Urqu]]kuna:** Iskay Pata (+4.600 m) - Quriwiri (+4.800 m) - Q'illu urqu (+5.000 m) (*Ccellohorcco*) - Runku (+4.600 m) - Sara Sara - Suparawra (+4.800 m) - Surayumi - Walluran
* **[[Qucha]]kuna:** Anqasqucha - Chakiqucha - Parququcha - Pariwanaqucha - Pataqucha - Salwa qucha - Tipiqucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Huray Huma mayu - Pumawiri mayu - Qullpapampa mayu - Q'illu mayu - Sankarara mayu - Urayuma mayu

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Runakuna
## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Pariwanaqucha
* Inkawasi 
* Sara Sara urqu
* Pitunilla Antikuna parki
* Pumawiri urqu
## Raymikuna
* Inkawasi raymi

## Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Wamanqa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* www.ayacuchovirtual.com/Parinacochas (kastilla simipi)
Wanuchana

**Wanuchana** icha **Wanuchay** nisqaqa yurakunap allin wiñananpaq, allpaman churana imayaykunam, yurap muchusqan kawsachikuy imayaykunam, ahinataq wanum, uchpam hukkunapas. Qullpatapas wanuchanapaqmi hurqurqanku.

Allin wanuchaypiqa kay qallawakunam kananmi:
* Qullpachaq (N)
* Phuspuru (P)
* Kalyu (K)
* Kalsyu (Ca)
* Maqnisyu (Mg)
* Sallina (S)
* hukkunapas.

Chay qallawakunaqa allpapi kachkaq yakupi chullusqa iyun hina kaptin, yura saphinkunawan allpamanta ch'unqaykunmi.
Yerupaja

**Yerupaja** (Kastilla simipi: icha *El Carnicero*) nisqaqa lliw Piruwpi iskay kaq aswan hatun urqum, Waywash wallapi, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi, Qirupallqa distritupipas, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.635 mitrum aswan hanaq.

* Huch'uy Yerupaja (*Yerupaja Chico*) (6.089 m)
 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe (pdf), p. 23
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Yerupaja, Hatun Siwla, Rasaq
* Saywitu: Waywash urqukuna
Claude Monet

**Claude-Oscar Monet** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Paris llaqtapi, Ransiya-pi,  wañusqa Giverny-Sur-Eure llaqtapi, Ransiya-pi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.

## Llimphiykuna
## Rikch'akuna

Rikcha:Pierre-Auguste Renoir 112.jpg|Claude Monet (Pierre-Auguste Renoir 1875)
Rikcha:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|Claude Monet, *Impression, soleil levant* (1872)
Rikcha:Claude Monet-Waterlilies.jpg|*Wasserlilien*
Rikcha:Claude Monet 038.jpg|*Seerosen*, 219 x 602 cm, L'Orangerie Musiyu, Paris
Rikcha:Claude Monet - Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay.jpg|Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay
Rikcha:La Seine à Port-Villez - v1890- Claude Monet - Musée d'Orsay.jpg|La Seine à Port-Villez - 1890 - Musée d'Orsay
Rikcha:Claude Monet - Le Givre - 1880.jpg|Le givre - 1880 - Musée d'Orsay


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Medellín

**Medellín** (kastilla simipi: Medellín)  nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam.  Antioquia suyu uma llaqtapmi. 380 km²,

## Wiñay kawsay
Kamasqa 

* Kuraka: Aníbal Gaviria (2012-2015)

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna

* Medellín Munisipyu
Mamallaktata Pushak

**Mamallaktata Pushak** *(Mamallaqtata Pusaq)* icha **Mamallakta Pushak** *(Mamallaqtap Pusaqnin)* nispa Kichwa shimipi ninkum Ikwadur mama llaqtap umalliqnintam, kastilla simipi ufisyaltaqa **Presidente de la República del Ecuador** nisqatam.

Kunanqa Guillermo Lasso *Mamallaktata Pushak* kachkan,  p'unchawmantam.

## Ikwadurpa umalliqninkuna
Luis Cordero Crespo

**Luis Cordero Crespo** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kañar markapi - †  wañusqa Tumipampa llaqtapi), huk  mama llaqtayuq hayñi kamayuqsi, pulitikus, kichwa rimaypi kastilla simipipas qillqaqsi karqan. Katuliku *Partido Progresista* nisqapi wankurisqa kaspa,  p'unchawmanta  p'unchawkama Ikwayurpa umalliqninsi *([[Mamallaktata Pushak]])* karqan.

## Qillqasqankuna
*1892: Quichua Shimiyuc Panca: Quichua-Castilla, Castilla-Quichua = Diccionario Quichua Quichua-Castellano, Castellano-Quichua. Coleccion Kashcanchicracmi, 1, 427 pankakuna, 4th edition, January 1989, ISBN 9978840427
*1911: Enumeración botánica de las principales plantas, así útiles como nocivas, indígenas o aclimatadas, que se dan en las provincias del Azuay y Cañar de la República del Ecuador. Tikray: " Riqisha hachakunapa hacha yachana shinri: wananata, miyuyuqta, patsankaqta, yachakaatsishata; Asway, Kañar wamanichaw miraqta. Ikwatur Runaq Imayka"   
*Dos cantos a la Raza Latina. "Latin kawaq akraypa ishkay taki"
*Elogio de Malo y Solano. "Malupa Sulanuwan shimi pallariqnin."
*Poesías Jocosas. "Asinapaq hawari"
*Poesías Serias. "Tsiqa hawari"
*Rimini llacta
*Cuchiquillca
*El Adios. "Wiñaykama"

## Kaypipas qhaway
* Ikwayurpa wiñay kawsaynin
* Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Genealogía de Luis Cordero Crespo en la base de datos genealógica para Ecuador de Mauricio Alvarado-Dávila.
*Luis Cordero Crespo (1833 - 1912), por Simón Espinosa Cordero
*¡Rinimi, Llacta! - Luis Cordero Crespop qillqasqan kichwa harawikuna, kastilla simipi t'ikrasqapas
Ariruma Kowii

**Ariruma Kowii**qa **Jacinto Conejo Maldonado**pa  sutiyuq runaqa kuynin. Pay runaqa ( paqarisqa Utawalu/Otavalo llaqtapi, Ikwadurpi) ikwayurniyuq kichwa rimaypi kastilla simipipas qillqaqmi, harawiqmi, yachachiqmi, pulitiku runapas.

## Kawsaynin
Jacinto Conejo Maldonadoqa Utawalu llaqtapim wiñamurqan. Universidad Central del Ecuador hatun yachaywasipi *Ciencias políticas y sociales* yachaqarqan. Apuskachaq kichwa runa kayta musyachikuspa musuqta *Ariruma Kowii* nikuspam sutinchakurqan. *[[Hoy willay p'anqa|Hoy]]* nisqa punchawnintin willay p'anqapi qillqaspa sumaq kichwa harawinkunatam uyanchayta qallarirqan. 1988 watapi *[[Mutsuktsurini]]* nisqa harawiyuq liwrunwan ñawpaq kaq kichwa simillapi qillqamayt'utam uyancharqan.

2007 watapi Rafael Correa sutiyuq umalliqmi Arirumata kamachinaman qayarqan. Chaypi Arirumaqa ayllu runakunap yachayninkunata sinchichanapaqmi llamk'an. Rafael Correata qatispam nirqan, Iskay simi yachaywasikunaqa manam CONAIEllapchu, kamachinapmi paykunata pusanan, nispa. Chaymanta 2010 watapi CONAIEp pusaqninkuna Arirumata aylluruna tantanakuymantam qarqurqan.

Arirumap wawqin Mario Conejo Maldonado sutiyuq 2000 watamanta Utawalu llaktap alkaldinmi kachkan.

## Qillqasqankuna
*Ariruma Kowii. Kichwa shutikunamanta shimiyuk panka. Quito: Corp. Ed. Nacional, 1998   
*Ariruma Kowii. Estado de la cuestión: de la obra de Guamán Poma de Ayala. La Paz : Carrera de Liter., Fac. de Humanidades y Ciencias de la Educación, UMSA, 1998   
*Ariruma Kowii. Tsaitsik: poemas para construir el futuro. Ibarra: Centro de Ed. Culturales de Imbabura, 1993   
*Ariruma Kowii. Mutsuctsurini. Quito: Llactamanta Quillcac Tantanacushca, 1988

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*Ariruma Kowii: Pachaka, Allpa mama ama wañuchun.

## Willay pukyukuna
Utawalu

**Utawalu** nisqaqa (kastilla simipi: *Otavalo*, ñawpa pacha: *Sarangue*, *Saransi* icha *Sarance*) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi huk hatun llaqtam. Chay llaqtapiqa achka kichwa rimaq runakunam. Achka runaqa awaqmi, chay away kapchiymantam kawsanku.

2001 watapiqa Utawalu llaqtapi 30.965 runakunam kawsachkanku.

Utawaluqa Kitu llaqtamanta 110 km karum.

## Allpa saywachi
* Nina urqu: Mojanda

## Karu puriy

* Peguche phaqcha
* Impapura nina urqu
* Kutakachi nina urqu
* Mojanda nina urqu
* Phuya Phuya urqu (*Fuya Fuya*)
* Kusin urqu
* Impakucha
* qhatu, Utawalu 

## Llaqtapi paqarisqa
*Cesar Humberto Cotacachi Velásquez, kichwa takiq
*Ariruma Kowii, kichwa qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* www.codeso.com/ Saywitu: Impapura marka
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Otavalo kiti
* world-gazetteer.com
* www.ame.gov.ec
*Inti Raymi 2004 - Llaktapi (Fotokuna)
Kankallu distritu

**Kankallu distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Cangallo *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Kankallu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Urpay Wayq'u
* Quchakuna:
* Mayukuna: Macro mayu - Mayupampa mayu - Pampas mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Kankallu pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Achi tayta

**Achi tayta**; *fam.*: **Achi yaya**; (kastilla simipi: *padrino*)

* **Achi mama** - *madrina*
* **Achi wawa** - *ahijado*
Tika

**Tika** icha **Aruwi** (kastilla simimanta: *adobe*) nisqaqa t'urumanta rurasqa machina hinam wasichanapaq.

T'urumantaqa machina hina p'itikunata tikanchik. Chaymantataqmi intip q'uñichisqan wayrapi ch'akinchik. Ch'akiptin, tikakunawan wasichaytam atinchik.

## Hawa t'inkikuna
Pichincha

**Pichincha** nisqaqa Kitu llaqta niqpi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4,794 mitrum aswan hanaq.
* **Ruku Pichincha**: 4.690 msnm
* **Wawa Pichincha**: 4.794 msnm
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mana q'illay

**Mana q'illay** (latin simipi: *non metallum*) nisqakunaqa mana q'illaychu kaq, mana lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas mana pusaykuq qallawa imayaykunam.

Q'illaywan ruranakuspa mana q'illayqa iliktrunkunata chaskispa niyatiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, q'illaytaq pusitiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun.

Mana q'illaypuraqa iñuwakunatam ruranakunku.

Wayra pachapiqa kay mana q'illaykunam:
* Qullpachaq
* Muksichaq
* Arqun

Allpapi kaq sinchi imayaykunapiqa qullpachaq muksichaqpas t'inkisqakunapim. Kaymi wakin mana q'illaykuna:
* Yakuchaq
* K'illimsayaq
* Phuspuru
* Sallina
* Silinyu

* Kachichaqkuna (Flur, Kuluru, Purumu, Yutyu)
* Umiña wapsikuna
Kawallu chupa

**Kawallu chupa** icha **Akurma** *(genus: Equisetum)* nisqaqa huk muqu-muqu yura rikch'anam.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
*Uchuy kawallu chupa *(Equisetum bogotense)*
*Hatun kawallu chupa *(Equisetum giganteum)*
*Ch'iñi kawallu chupa *(Equisetum arvense)*


Rikcha:Equisetum giganteum (Hacienda Les Vaux de Pitunilla, Ayacucho-Pérou, 2005).JPG|*Equisetum giganteum*, Pitunilla, Ayakuchu, Piruw


## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Yaka-yaka

**Yaka-yaka** *(familia Picidae)* nisqakunaqa yaqa tukuy tiksimuyuntinpi kawsaq pisqukunam, puriq icha tiyapayaq. Akakllukunaqa chhukrunawan sach'akunap qaranpi chhurupayaspa palamakunata qirisakunatam hap'ispa mikhunku, "yaka-yaka" nispa ruqyaspa.

218 rikch'aqnintam riqsinchik. Urin Awya Yalapiqa akakllu (hak'akllu, *Colaptes rupicola*), huk rikch'aqkunapas kawsanmi. Chinchay Awya Yalapiqa lliwmanta aswan achka kaq rikch'aqa Chinchay Awya Yala akakllum *(Colaptes auratus)*.


Rikcha:Colaptes auratus FWS.jpg|*Colaptes auratus*
Rikcha:Jynx torquilla.jpg|*Jynx torquilla*
Rikcha:Sphyrapicus nuchalis1.jpg|*Sphyrapicus nuchalis*
Rikcha:Woodpecker.jpg|*Picoides villosus*
Rikcha:BlackWoods.jpg|*Dryocopus martius*


## Hawa t'inkikuna
SI tupuy

**SI tupuy** icha **Nasyunpura Tupuy Llika** (phransis simimanta: *Système international d'unités*, kastilla simipi: *Sistema Internacional de Unidades*) nisqaqa astawan llamk'achisqa tupukuna llikam kay pachapi. 1960 watapi, Llasaykuna Tupuykunapas Kunphirinsyam kay llikata suqta tupuwan kamasqa. 1971 watapi, qanchis ñiqi tupu, mol, yapakusqa.

Chhikan kaykunapaq llamk'achisqa SI tupuypa tupunkunaqa pachaykamay phinuminukunapi tiksikunkum; wisnu tuputaq, kilugramu, *nasyunpura kilugramu prututipup wisnunmi*: haqay hallchasqa qullqiya irityupas silindrum *Llasaykuna Tupukunapas Nasyunpura Qillqana Ukhu*pi.

## Tupukuna SI tupuypi
### Qhapaq Tupukuna




Kaymi huk SI tupukunam:
* Sikundu **s**: Mit'awi (Pacha)
* Mitru **m**: Karu kay
* Litru **l**: P'ulin
* Kilugramu **kg**: Wisnu
* Voltyu **V**: Pinchikilla mast'ay
* Watyu **W**: Arpay
* Newton (tupu) **N**: Kallpa
Tupu

**Tupu** nisqaqa ima chhikan kaypaqpas kayninta, kachkayninta tupunam.

Riqsinkchik mawk'a, ispañap (icha huk mama llaqtap) tupunkuna, allin kaq SI tupuy nisqakunatapas.

## Ispaña tupukuna
* arruba *(arroba)*
* liwa *(legua)*
* hukkunapas

## SI tupuy
* Sikundu **s**: Mit'awi (Pacha)
* Mitru **m**: Karu kay
* Litru **l**: P'ulin
* Kilugramu **kg**: Wisnu
* Voltyu **V**: Pinchikillay mast'ay
* Watyu **W**: Arpay
* Newton **N**: Kallpa
Q'arachupa

**Q'arachupa**, **Unkaka** icha **Muka**, kichwapi **Chucha**, **Chaha** (**Chaja**, **Chakka**) icha **Lluchuchupa**, anqash rimaypi **Muuka**, **Chanku** icha **Achaku** *(ordo Didelphimorphia, familia Didelphidae)* nisqakunaqa, Wuliwiyapi **Achuqalla** nisqapas huk wayaqayuq ñuñuqkunam, Awiya Yalapi kawsaq, tukuy mikhuq. Q'arachupakunaqa suni q'ara chupayuqmi.

Huk q'arachupakunaqa allpa hawanpim kawsan, hukkunataq sach'akunapim. Yaku q'arachupallam yakupipas kawsan.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Tawañawi, Chuskuñawi *(Philander)*
** Hatun q'arachupa, Hatun chaja *(Philander andersoni)*
** Kilampu *(Philander oppossum)*
* Sinik, Mintal chaja *(Didelphis marsupialis)*
* Aya chaja *(Didelphis albiventris)*
* Chincha q'arachupa *(Didelphis virginiana)* - Chawpi, Chincha Awya Yalapi kawsaq
* Chikayu *(Marmosa)*
** Uqi chikayu *(Marmosa murina)*
** Puka chikayu *(Marmosa rubra)*
* Millma q'arachupa *(Caluromys)*
** Siyantpitsu *(Caluromys lanatus)*
* Yaku q'arachupa *(Chironectes minimus)*
* Ayntaka *(Metachirus nudicaudatus)*
* Chaja *([[Glironia venusta]])*
* Chaja *([[Monodelphis adusta]])*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Misti

**Misti**, kichwapi **Mishu** nisqaqa (kastilla simipi: *mestizo*) Ispañamanta hamusqa icha Kriyullu nisqa churinkunap indihina runakunappas paqarisqan, *chaqrusqa* nisqa runam. Yaqa tukuy mistikunaqa kastilla simitam (Brasilpitaq purtuyis simitam) rimanku.
Musa

*huk yura rikch'ana, qhaway **[[puquchi]]**;
*Mawk'a Grisyapi kapchiypa dyusankuna, qhaway **[[Musa (Mawk'a Grisya)]]**;
Chakuq

**Chakuq** *(Atta sexdens)* nisqaqa huk Abya Yalapi kawsaq sisim, raphikunata kuchuspa chaymanta rurasqan sankhupi k'allampata puquchiq mikhunapaq.
Chaqullu

**Chaqullu**, **Hawas** icha **Habas** *(Vicia faba)* nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Chaqallunpi achka prutinayuq murukunatam yanuspa mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Juan Pablo Montoya

**Juan Pablo Montoya Roldán** (*  paqarisqa Bogotá llaqtapi  - ), huk  mama llaqtap awtu yallinakuyuq.
 

## Rikchakuna

Rikcha:J_p_montoya_usgp_2004.jpg|200px|thumbnail|**Juan Pablo Montoya** *manejando el Williams FW-26 durante el [[Gran Premio de Estados Unidos]] de* 2004.
Rikcha:Jp montoya cheste 2006-02.jpg|thumb|200px|**Montoya** *durante unos entrenamientos en el circuito de [[Valencia]] en el 2006 con el* McLaren

## Hawa t'inkikuna

* Nueva Página Oficial
Challqu Chima

**Challqu Chima** (Kastilla simipi: *Chalcochima*) sutiyuq runaqa huk inka awqaq pusaqsi karqan.

Rumiñawi, Kiskis sutiyuq awqaq pusaqkunawan Atawallpap kimsantin hatun pusaqninpuras karqan. 1532 watapis Kipaypan ñiqpi maqanakupi Waskartas atispa hap'ispa Rumiñawiwan, Kiskiswan awqaqninkunata Qusqumansi pusqarqan.

Ispañulkuna Atawallpata hap'irqaptin, 1533 watapis Kashamarkaman rirqan yanapanapaq. Ispañulkunataq paytapas hap'ispa nanachispa wañuchirqansi.
## Willay pukyukuna
* Angles Vargas, Víctor (1998). Historia del Cusco incaico. Tercera edición, Lima: Industrial gráfica S.A., Chavín 45. 
## Kaypipas qhaway

* Tupaq Wallpa
Chuqi challwa

**Chuqi challwa** *(familia Engraulidae)* nisqaqa (kastilla simipi: *anchoveta, anchoa, boquerón*) hatun mama quchakunapi kawsaq tullu challwakunam.
Ch'illik'utu

**Ch'illik'utu**, **Ch'illiku** icha **Sirp'ita**, kichwapi **Hiki** icha **iji**, wanka rimaypi **Churchu** *(Gryllidae)* nisqakunaqa huk suni waqracha haq'arwitukunam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Chhukruna

**Chhukruna**, **Chhuru**, **Chhutu**, **Tupsa**, **Tapsa**, **T'apsana** icha **Ch'ikana** nisqaqa pisqukunap siminmi, waqra imayaymantam, k'aki tullumantam sanka tullumantapas ch'antasqa.
Ch'ariña

**Ch'ariña**, **Chiyampu** icha **Chutu waqracha** *(Caelifera)* nisqakunaqa huk yura mikhuq haq'arwitukunam, chutulla waqrachayuq.

## Hawa t'inkikuna
Ch'in pacha

**Ch'in pacha** nisqaqa mana kawsayniyuq, ancha ch'aki, ancha q'uñi icha chiri, yurannaq puystum.Kaypas suti: **purun**. Nin Qusqu Kuraq wasi Taqi

Kay hinam ch'in pachakunata riqsinchik:
* Rumi-rumi
* Aqu-aqu (Aqu pampa)
* Chullu-chullunku (Antartikapi, Kalalit Nunatpi)

## Ch'in pachakuna
### Afrika
* Sahara
* Kalahari
* Namib

### Chinchay Abya Yala
* Chiwawa ch'in pacha

### Urin Awya Yala
* Atakama 

### Asya
* Gobi
* Karakum
* Taklamakan

### Awstralya
* Gibson ch'in pacha

## Pukyukuna
Ruysiñur

**Ruysiñur** *(Luscinia megarhynchos)* nisqaqa huk ancha sumaqta takiq pisqum, Iwrupapi kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Sira-sira

**Sira-sira**, **Ninaq'ara** icha **Chupan aparayakuq** *(Scorpiones)* nisqakunaqa aycha mikhuq pakchakunam, miyusapa wach'iyuq suni chupayuq.

## Hawa t'inkikuna
Ch'iti ch'uspi

**Ch'iti ch'uspi** *(Nematocera)* nisqakunaqa kuyaylla waqrachayuq, kuyaylla iskaylla raprayuq palamakunam. Aswan rikch'aqkunaqa yawartam ch'unqan. Qirisankunaqa yakupim kawsan.

### Huk rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Qhiti / sankudu *(Culicidae)*
** Wanwan *(Culex spp.)*
** Wiruti qhiti / wiruti sankudu *(Anopheles spp.)*
* Titira *(familia Psychodidae: Lutzomyia, Phlebotomus)*

## Hawa t'inkikuna
Qarapara

**Qarapara** *(ordo Testudines)* nisqakunaqa p'aspa-p'aspasapa pura-purayuq suchuq uywakunam, yura mikhuq icha aycha mikhuq.

Mayukunapi kawsaq qaraparakunataqa **Charapa**, allpa hawapi kawsaqkunata **Tsawata** (**Sawata**, **Chawata**), yakupi allpa hawapipas kawsaqkunatataq **Yawati** ninchik.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay charapa rikch'aqkuna:
* *Chelidae*
** mata-mata *(Chelus fimbriatus)*
* *Kindosternidae*
** asna charapa *(Kinosternon scorpioides)*
* *Pelomedusidae*
** hatun charapa *(Podocnemis expansa)*
** kupisu *(Podocnemis sextuberculata)*
** tarikaya *(Podocnemis unifilis)*
** wakamayu charapa *(Peltocephalus dumerilianus)*
* *Testudinidae*
** mutilu, mutilun, tsawata *(Geochelone denticulata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Charkas

**Charkas** icha **Charcas** nisqaqa kaykunatam niyta munan:

* **[[Charcas (San Luis Potosí)]]**, Mishiku mama llaqtapi huk llaqta;
* **[[Chuqichaka]]** llaqta, Bulibya mama llaqtapi (*Charkas* ñawpa pacha sutin; 1839 llaqtamanta kastilla simipi *Sucre* nisqa);
* **[[Charkas pruwinsya]]**, Bulibya mama llaqtapi;
* **[[Real Audiencia de Charcas]]**, kastilla kamachiy pachapi, Piruw wirrinatu nisqapi hanaq triwnal;
Chaski qillqa

**Chaski qillqa** icha **Apaqillqa** (kastilla simipi: *carta*) nisqaqa ima qillqasqapas, karu tiyachkaq runakunaman willanapaq. Qillqana p'anqapi qillqasqa, chaskiqpa imamaytanwan sananchasqa chaski qillqa mayt'unapi mayt'usqa chaski qillqataqa chaski nisqam apaykun. Kunan pachataq ancha achka willaykunata e-chaski nisqawanmi kachanchik.

## Hawa t'inkikuna
Chawkatu

**Chawkatu** nisqakunaqa (*familia Mimidae*, nawa simipi: *cenzontle*, kastilla simipi: *pájaro burlón*, inlish simipi: *mocking bird*) Awya Yalapi kawsaq huk pisqukunam. Huk pisqukunap takinankunatam qatichikun.

Genus * Melanotis *
* Anqas chawkatu, * Melanotis caerulescens*
* Anqas yuraq chawkatu, * Melanotis hypoleucus*

Genus * Mimodes *
* Suquru chawkatu, * Mimodes graysoni*

Genus * Mimus *
* Ch'umpiwasa chawkatu, * Mimus dorsalis*
* Trupiku chawkatu, * Mimus gilvus*
* Bahama chawkatu, * Mimus gundlachii*
* Chupasapa chawkatu, * Mimus longicaudatus*
* Chhukrunasapa chawkatu, * Mimus magnirostris*
* Pataqunya chawkatu, * Mimus patagonicus*
* Chincha chawkatu, * Mimus polyglottos*
* Iskuqhichipra chawkatu, * Mimus saturninus*
* Chili chawkatu, * Mimus thenca*
* Yuraqsuyu chawkatu, * Mimus triuris*

Genus * Nesomimus * (Galápagos Islands)
* Ayti chawkatu, * Nesomimus macdonaldi*
* San Kristuwal chawkatu, * Nesomimus melanotis*
* Yawatisuyu chawkatu, * Nesomimus parvulus*
* Floreana chawkatu, * Nesomimus trifasciatus* (ancha chikichasqa)
Lupuna

**Lupuna** icha chilikchi (*Ceiba pentandra*) nisqaqa huk ancha hatun sach'am, qanchis chunka mitrum hawakama wiñaq. Rurunkunamantaqa q'aytuchakunatam hurqunchik, waskakunata ruranapaq.

## Hawa t'inkikuna
Chilina

**Chilina** icha **Laranqa** *(Citrus sinensis)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Killmu rurunkunatam (laranqakunata) mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
T'ira

**T'ira**, **Wispa**, **Wispalla**, **Awacha** (**Awa**), **Chuchu**, **Pitu**, **Ch'ullayuq** icha **Wisa**, kichwapi **Apantin** nisqaqa huklla wachaypi wiñasqa wawakunam, iskaynintinmi masa icha achkantinmi.

Huklla runtuchamanta t'irakunaqa anchata rikch'anakunmi, yaqa chay hinallantaqmi, yaqa kaqllam kanku.

Iskay runtuchamanta t'irakunataq manam chay hinallantaqchu, chhaskulla, sapsilla wawqintin icha ñañantin hinam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ch'usiqa

**Ch'usiqa**, **Tuku**, **Huku** icha **Paqpaka** *(Strigiformes)* nisqakunaqa tutapi phawaq, aycha mikhuq pisqukunam. Ancha allin rikhuna ñawiyuqmi. *Chushiq* ( Ankash qalluchaw)

## Hawa t'inkikuna
Mapa

**Mapa** nisqaqa (*ch'uspi wira* nisqapas, kastilla simipi: *cera*) lachiwakunap wiksanpi rurasqan wira hina imayaymi, lachiwana nisqa lachiwap q'isanta ruranapaq. Chay lachiwanataqa puriqllachaspa mapatam hurqunchik. Chaymantaqa bilakunatam ruranchik.
Chikchipa

**Chikchipa** *(genus: Tagetes)* nisqaqa huk yuram, killmu, q'illu, ch'antasqa tuktu waytayuq.

## Rikch'aqkuna
* Tagetes graveolens - wakatiya suyku
* Tagetes foeniculacea - k'ita pampa anis
* Tagetes minuta - wakatay, suyku icha burro suyku
* Tagetes mandoni - Suyku
* Tagetes pusilla - anis icha anis anis icha pampa anis

## Hawa t'inkikuna
Ch'uya Ispiritu

**Ch'uya Ispiritu** *(Chuya Espiritu)*, **Ch'uya Ahayu** *(Ch'uwa Ajayu)* icha **Santu Ispiritu** (*Santo Espiritu*, grigu simipi: *Άγιον Πνεύμα [Ágion Pneúma]*, latin simipi: *Spiritus Sanctus*, kastilla simipi: *Espíritu Santo*) nisqaqa kristiyanu iñiypi iñiq runakunata pusaq Dyuspa ispiritunmi, Kimsantin Dyuspa huk rikch'aynin (*υπόστασις [ypóstasis]*) kaspa. Maypis *Hutsannaq hayni*' ( Ankash qalluchaw). *Ispiritu santu* niyan kuurakuna.

Dyuspa Simin Qillqa Ch'uya Ispiritumanta kaykunatam willawanchik:

Jesus bawtisasqa kaptin, Yaya Dyus Ch'uya Ispirituta urpita hina Churinman kacharqan ().

Pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan ().

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wata hunt'ay

**Wata hunt'ay**, **Watachaku** icha **Diyachaku** nisqaqa huk runap paqarisqanpa p'unchawninmi.

Wata hunt'aytaqa achka hawaykawsaykunapi runakuna masinkunawanmi phistan.
K'ana

***[[Kañalla]]**: kañasqa k'apramanta rurasqa manka;
***[[K'anas pruwinsya]]**: Piruwpi, Qusqu suyupi huk pruwinsya;
***[[K'ana runa]]**: K'anas pruwinsyapi kawsaq qhichwa runa llaqta;
***[[Hatun K'ana]]**: K'anas runakunap mawk'a uma llaqtan;
***[[Khana]]** *(Sonchus)* rikch'anaman kapuq yurakuna:
****[[Llamp'u khana]], salsa-salsa ''(Sonchus oleraceus)''
****Yuyu khana *(Sonchus asper)*
***[[Wamanripa]]**, **Maych'a** icha **K'ana** *(Senecio)* rikch'anaman kapuq yurakuna:
****[[Asnan qura]]** *(Senecio vulgaris)*.
Hiryus

**Hiryus** (Hiryu) icha **Phiryus** (kastilla simimanta: *fideo*) nisqaqa ch'ukru (anaq) tiriyu ch'aqi hak'u sankhumanta rurasqa mikhunam, yanunam.
Hak'u

**Hak'u** (**Haku**) nisqaqa riwip murunkunata kutaspa ruranchik. Hak'umantaqa t'antata patanchik, huk mikhunakunatapas ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Hamchi

**Hamchi** icha **Aprichu** *(afrecho)* nisqaqa kutasqamanta puchunkunam, riwi murup qarankunam. Huk pachakuna ninku **Amshi**.
Hatun p'unchaw

**Hatun p'unchaw** icha **Phista** nisqapiqa runakuna huñunakuspa kusikuspa pukllaspa mikhuspa upyaspa takispa tususpa quchukunmi, wata hunt'ay, kasarakuy, huk raymiraykum.
Hatun ukucha

**Hatun ukucha** icha **Hatun huk'ucha** *(genus Rattus)* nisqakunaqa huk khankiq uywa rikch'anam, hatun ukuchakunam.

## Rikch'aqkuna
*Yana hatun ukucha *(Rattus rattus)*
*Paqu hatun ukucha *(Rattus norvegicus)*
*Pulinisya hatun ukucha *(Rattus exulans)*

## Hawa t'inkikuna
Samk'ay wasi

**Samk'ay wasi**, (**hatun**) **wichq'ay wasi** icha **karsil** (kastilla simipi: *prisión, cárcel*) nisqaqa taripasqa huchallikuqkunata wananapaq icha ancha millaymanta ch'atasqa runakunata taripana kachkaptin wichq'anapaq wasim.

## Hawa t'inkikuna
Chiqap Jesuspa Inlisyan

**Chiqap Jesuspa Inlisyan** (inlish simipi: *True Jesus Church*) nisqaqa huk mana t'inkisqa kristiyanu inlisyam, 1917 watapi paqarisqa Beijing llaqtapi (Chunwa mama llaqtapi). Kunanqa 1.5 icha 2.5 hunuchá wankurisqan iñiqkunas tawa chunka pichqayuq mama llaqtakunapis kachkan. Chay inlisyaqa Pintikustis Inlisyap iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpi yurisqan huk chinu wawa inlisyansi. Mama llaqtapura huñunakuyninsi Los Angeles llaqtapi qallarirqan 1967 watapi. Chay inlisyaqa iwanhilyuta mast'arinayansi lliw runa llaqtakunaman Tiksi muyuntinpi, Jesuspa iskay ñiqin hamunankama. 

Kaymi chunkantin uma tiksi iñiyninkuna:

# **[[Ch'uya Ispiritu]]**
# **[[Bawtisay]]**
# **[[Chaki mayllay]]**
# **[[Siñurpa Sinan]]**
# **[[Sabadu p'unchaw]]**
# **[[Jesu Kristu]]** 
# **[[Dyuspa Simin Qillqa]]**
# **[[Qispichikuy]]**
# **[[Inlisya]]**
# **[[Jesuspa iskay ñiqin hamunan]]**

## Hawa T'inkikuna
* True Jesus Church
Uwas

**Uwas** (genus *Vitis*) nisqakunaqa huk siqakuq wayuq yurakunap rikch'anam.

Rurunkunap (wayunkunap) hillinmanta winutam ruranchik. Rurunkunata ch'akispataq pasatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Illimani

**Illimani** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Wallapi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Pallqa munisipyupi, Quhuni kantunpi, Urin Yunka pruwinsyapipas, Irupana munisipyupi, Lampati kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.462 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Antikunan
* Chawpi Walla
* Kunti Walla
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Cali

**Cali**, **Santiago de Cali** nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam, Kawka qhichwa suyupi *(Valle del Cauca)*.
PlayStation

**PlayStation** (inlish simipi: "pukllana tiyana") nisqaqa huk widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi.
Cartagena (Kulumbya)

**Cartagena** icha **Cartagena de Indias** nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam.

* Teresita Román de Zurek
* Eduardo Lemaitre Román
* Orlando Cabrera
* Pambele
* Sergio Londoño Botero
* Tera Pizarro de Angulo
* Sabas Pretelt de la Vega
* Raimundo Emiliani Roman
* Rafael Nuñez
* Sabas Pretelt Martínez
* Joaquin Franco Burgos
* Luis Carlos Lopez
PlayStation 2

**PlayStation 2** (**PS2**) nisqaqa (inlish simi "pukllana tiyana"; nihun simipi: プレイステーション2) huk widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi PlayStation nisqap qatiqninmi, PlayStation 3 nisqap ñawpaqninmi.
PlayStation 3

**PlayStation 3** (**PS3**) nisqaqa (inlish simi "pukllana tiyana"; nihun simipi: プレイステーション3) huk musuq widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi, PlayStation 2 nisqap qatiqninmi, PlayStation 4 nisqap ñawpaqninmi.