open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paqucha

**Paqu**, **Paqucha**, **Alpaka** icha **Allpaqa** nisqaqa *(Vicugna pacos)* huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq uywam. Paquqa p'aqu llimphiyuqmi. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.

Qallariyninpiqa paqucha *uywa* nisqaqa manan runap uywanchu karqan, chaymantarapmi Llamata uywaspa, Wicuñatawam, hinaspapis Wanaku tawan uywaspa Paquchata hatarichinku. "Runap uywasqan uywa, manataq sallqa uywachu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Hinallataq Piruw suyupi uywan nikun.

## Sutin
Aymara simimanta *alpaqa* quichwa simimantataq *p'aku* imanintaq Inglis simipi *Blond*.

## Awasqa p'acha paquchamanta

P'achataq q'aytumantam ruranchik. Chay q'aytuqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Utku yura lliwmanta aswan chaninchasqa q'aytucha yuram. Imatatak ruwawak paqucha willmawan:

* Unku
* Punchu
* Kusma
* Chumpa
* Wara
* Aksu
* Pullira
* Chumpi
* Ch'ullu
* P'acha chuku
* Wincha
* K'umpu
* Kulis p'acha
* Lanq'i
* Lliklla
* Ch'uspa
* Q'ipirina
* Chankaku
* Sapatu

## Maypitaq tiyanku
**Paqucha**kunaqa kancha kanchalla tiyanku, achkan achkanpi. Sapa watan puna lumakunapi itaq pampakunapi Andes sutichasqapi, kasqallantak Arhintina, Wuliwiya, Chili, Ikwayur, hinallatakpis Piruw suyupi, kay suyupi allin mirachisqa mahdakuna kashkan, hastanmantapis hanan sayakunapi tiyanku 3500 - 5000&nbsp;m s. n. m. kaman, kashallantakmi paqucha uywahkuna Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Iwrupa, itaq Musuq Silanda.

### Paquchakuna Piruw suyupi

## Mikhunakuna

Hinallatak mikunakunata ruwarquwak paqucha aychawan, paqucha aychaqa ancha munasqa kashkan maypipis, llaqtaknapichu, hatun umalli llaqtakunapichu, puna orqocunapichu, hatunpaq, huchuypaq, llipimpakmi.
### Paqucha Thiqti
Imawatak kay sumaq paqucha thiqtita mayk'uruwak:
* Paqucha Aycha
* Siwilla
* Sara
* Papa
## Paqucha Raymi

**[[Paqucha Taripakuy]]** huk raymin llipim hanan saya llaqtakunapi. Sapa watan paquchakuna walqachanku imaymana t'ikakunawan, miqunakunawan hina. **Paqucha** nisqaqa *(Vicugna pacos)* huk ñuñuq uywam. Willmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam rurayta atinkumanmi.

## Hawa t'inkikuna
Anta

**Anta**, **Cu** (latin simipi: *cuprum*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa llump'aymi icha t'inkisqa chuqin.

Lliwmanta aswan allin pinchikilla pusaqmi, chayraykuqa antawan pinchikilla yawirkakunam ruranchik. Antamantaqa champitam (chayantawan), huk q'illay chaqrusqakunata ruranchik. Achalapas ruranapaq llamk'achinchik.
Rumi llukllu

**Rumi kukllu, rumiyasqamanta llukllu, pampa llukllu, manaraq rawrachisqa/waphsiyachisqa llukllu** icha **Pitrulyu** (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
## Huk sutikuna
* **Kupii** samusa 'copé'manta.
* **Yanaquri** musuq simi samusa 'oro negro'manta . 

## Kaykunata ruranku

Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
* Rawranakuna (antawa, antakuyu, antankakunapaq, wasikunapi quñichinapas)
** Bensin *(gasolina)*
** Diesel
** Kirusini
* Imachanakuna
** Plastika
** Artifisyal q'aytukuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* PETROPERU (qhichwa simipi)
* PETROPERU (aymara simipi)
Sallina

**Asuphri, Sallina rumi, Sallina** icha **Salli** nisqaqa (Latin simipi: *sulfur*, Kastilla simipi: *azufre*) huk mana q'illaymi. Kay pachapiqa sinchi imayaymi, qallawalla kachkasqa iskaynintin imayay rikch'aq hinam: q'illu sinchi salina, paqu kawchu salina.
Apanqara unquy

**Apanqara unquy** icha **Kansir** (latin simimanta: *cancer*, "apanqura", chay hina rik'chayninrayku) nisqakunaqa kurkupi mana atikuspa wiñaykuchkaq q'umpuyasqakunam, aswan kutikunapi wañuyman pusaq unquykunam.

Kawsaykuq waqllisqa kaspa, millay rikch'ayniyuq tukuspa apanqara kawsaykuq tukuspa miraykuyta qallarin, apanqara q'umpu tukuspa. Kurkup unquy hark'aynin allin kachkaptin, millay k'awsaykuqta musyaspa yuraq yawar kawsaykuqkunam apanqara kawsaykuqkunata wañuchin, apanqara unquyta hark'aspa. Mana allin kachkaptin, apanqara tuqa miraykuspa atin, runata wañuchispa.
Uwiha

**Uwiha**, **Uychha, Uwichha, Ukya**, icha **Wichha** (*Ovis aries*, Kastilla simimanta: *oveja*, Qhichwa I simipi: uusha) nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam.

Runakunaqa uwihap millmanmanta p'achapaq q'aytukunatam puchkan, aychantataq mikhunku, ñukñunta upyanku.
Masu

**Masu**, Chinchaysuyupi **Mashu** *(Chiroptera)* nisqakunaqa phawaq ñuñuqkunam. Makinkunaqa raprakunam, ruk'anakunap chawpinpi mast'asqa qaram.

Tutapi phawaq masukunaqa palamakunatam mikhun, hukkunataq, p'unchawpi phawaq, rurukunatataqmi.

Huk uywap yawarninta ch'unqaq masukunataqa wiruchu *(Desmodus rotundus)* ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
Ika

**Ika** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Ika suyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
Wakachina qucha
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Tunki

**Tunki** *(Rupicola peruviana)* nisqaqa huk pisqum, Piruwpi rupa-rupa nisqap sach'a-sach'akunapi kawsaq, ruru mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Qina

**Qina** nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, sach'a k'aspimanta icha tullumanta rurasqa.

## Hawa T'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Areqipa

**Areqipa** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Ariqipa suyup uma llaqtanmi.

* Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Ñawpa llaqta)

## Allpa saywachi
* Misti urqu
* Chhachani
## Pulitika rakiy

Chunka tawayuq distritunmi kan.

* Saraqhatu distritu
* Yanawara distritu
* Qayma distritu
* Mariano Melgar distritu
* Miraflores distritu
* Alto Selva Alegre distritu
* Pawqarpata distritu
* José Luis Bustamante y Rivero distritu
* Sach'aka distritu
* Jacobo Hunter distritu
* Socabaya distritu
* Pukaurqu distritu
* Tiyawaya distritu
* Sabandía distritu

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* José Luis Bustamante y Rivero, Umalliq
* Víctor Andrés Belaúnde, (1883-1966) 
* Juan Landázuri Ricketts, kathuliku Taytakura
* Alex Olmedo
* Hernando de Soto (Musikuq)
* Mario Vargas Llosa, Qillqaq
* Evaristo Gómez Sánchez
* Juan de Dios Salazar
* Francisco Javier de Luna Pizarro, kathuliku Taytakura
* José María Corbacho
* Ignacio Álvarez Thomas
* Mariano Melgar
* Felipe Santiago Estenós 
* Nicolás de Piérola y Villena
* Abimael Guzmán
* Cecilia Valenzuela
* Pedro Paulet
* Francisco García Calderón
* Vladimiro Montesinos
* Francisco Mostajo
* Jorge Del Prado
* Carlos Baca Flor
* Alberto Vargas
* Alberto Hidalgo

## Ñaña llaqtakuna
* Chuqiyapu  1984
* Santa Krus llaqta 1989
* Córdoba (Arhintina) 1992
* Charlotte 1963
* Wayakil 1995
* Acapulco 1998
* Honolulú 1999
* Guangzhou, China, 2004 watamantapacha.

## Kaypipas qhaway
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Ariqipa suyu
Pinchikilla

**Pinchikilla** (kastilla simipi: *electricidad*) huk micha rikch'aqmi.

Pinchikilla, sirma, illariqa chuqikunapi, k'illimsapipas (pinchikilla pusaq nisqa) purinmi. Anta yawirkakunapim purichinchik, antaqa lliwmanta aswan allin pinchikilla pusaq kaptinmi.

Pinchikillataqa k'anchanapaq (achkinapaq), kuyunapaq, q'uñinapaq (ahinata yanuypaq), karuyaripaq (yawirka rimaypaq) ankichiypaq (radyupaq) hukkunapaqpas llamk'achinchikmi.

Pinchikillataqa pinchikillachanakunapim (k'illimsa pinchikillachana, yaku pinchikillachana, iñuku huk'i pinchikillachana, inti pinchikillachana, wayra pinchikillachana) - ruranku.

## Kaypipas qhaway
* Pinchikilla muyu
* Pinchikilla puriy
Nawirat

**Niwirat, Nawirá, Niñucha raymi, Hisuspa paqarimuynin raymi** icha **Hisuw yuriy**qa (kastilla simipi: *Navidad*) p'unchawpiqa, iskay chunka pichqayuq kaq p'unchawpi qhapaq raymi killapim kristiyanukuna Hisuspa Wilin llaqtapi paqarisqantam, wata hunt'aynintam phistakunku.

## Imatataq Apuyayapa Simin Qillqa nin
Apuyayapa Simin Qillqa Lukaspa Qillqaspanpi kaytam Hisuwpa yurisqanmanta willawanchik ():
# *Chay p'unchawkunapim hatun kamachiq [[Augustu]]qa kamachikurqan llapa llaqtakunapi tiyaqkuna [[Runa yupay|yupasqa]] kanankupaq.*
# *Kay runa yupayqa chayllaraqmi qallarirqan [[Sirya]] suyupi sullk'a kamachiq [[Kirinyu]] kamachikuchkaptin.*
# *Llapallataq yupasqa kanankupaq yurisqanku llaqtamankama rirqanku.*
# *Hinam [[Husiy]]pas [[Galilea]]pi [[Nazaret]] llaqtamanta Judea hap'iyman wicharqan, [[David]]pa llaqtam [[Belen|Wilin]]man, Davidpa mirayninmanta kasqanrayku.*
# *Chaymanqa rirqan paywan kasarakunanpaq rimaykusqaña Mariyawan yupasqa kananpaqmi, Mariyaqa unquqmi kachkarqan.*
# *Paykuna chaypi kachkaptinkutaq wachakunan killaqa hunt'akurqan.*
# *Hinan phiwi qhari wawanta wachakurqan, walthanawan walthaykuspataq uywa qaranapi siriykachirqan paykunapaq tampupi mana kampu kasqanrayku.*
# *Wilin llaqta qaylla kampupitaq michiqkuna kachkarqan uywankuta tutantin qhawaspanku.*
# *Chayllamanmi Apu [[Dyus|Thiyus]]pa [[anqel]]ninqa paykunaman rikhurirqan, Apu Thiyuspa lliplli kaynintaq paykunaman k'anchaykurqan, hinan sinchitapuni mancharikurqanku.*
# *Chaymi anqelqa paykunata ñirqan: "Ama mancharikuychikchu, ancha allin willakuytan willasqaykichik, chaywanmi llapa runa q'uchukunqa.*
# *Kunanmi Davidpa llaqtanpi huk Qhispichiq yuripusunkichik, payqa Thiyuspa Akllasqan Kristun, payqa Apunchikmi.*
# *Chayta yachanaykichikpaqqa kay hinatan tarinkichik: Huk wawan walthanawan walthaykusqa uywa qaranapi siriykusqa kachkanqa" ñispa.*
# *Chayllamanmi anqelwan hanaq pachapi achka anqelkuna rikhurimurqan Thiyusta yupaychaspanku:*
# *"Thiyusqa hanaq pachapi yupaychasqa kachun! Thiyuspa khuyapayasqan runakunataq kay pachapi sumaqta kawsachun!" ñispa.*
# *Hanaq pachaman anqelkuna kutipuptinkutaq michiqkunaqa ñinakurqanku: "Hakuychikyá Wilin llaqtata, hinaspa rikumusun Apunchik Thiyuspa willawasqanchik imachus kasqanta" ñispa.*
# *Utqhaylla rispankutaq Mariyata Husiytawan, wawatapas uywa qaranapi siriykusqata tarirqanku.*
# *Chayta rikuspataq wawamanta anqelpa paykunaman ñisqanta willakurqanku.*
# *Chaymi llapan uyariqkuna muspharqanku michiqkunap willakusqanmanta.*
# *Mariyataq ichaqa chaykunata yuyaymanaspa sunqunpi allintapuni hap'irqan.*
# *Michiqkunataq uyarisqankumanta hina tukuy imapas kasqanmanta yachaspanku, rikusqankumantawan, Thiyusta hatunchaspa yupaychaspa kutipurqanku.*

## Raymikuy icha Inti Qhapaq raymi utaq Qhapaq raymillachus
Phistakuq runapuraqa *Allinlla Raymi!* nispa napaykunakunkum. Chinchay Apya Yalapi Iwrupapipas runapura kamarikunata, t'inkakunatam quykupuq.

**Warmi [[paskuwa]]** - 

## Pukyukuna willanakunawan

## Hawa t'inkikuna
Nuyuy

**Nuyuy** nisqa kachkaspaqa, ancha achka yakum mayuwan icha mama quchamanta huqarikuspa llaqtanchikkunata chakranchikkunatapas qataykuspa hamun.
Yachay suntur

**Kuraq hamut'aywasi, Kuraq yachaysuntur,** **Uniwirsirat** icha **Kuraq yachaywasi** (kastilla simipi: *Universidad*) nisqaqa runakunap hanaq yachayninpaq rurasqan yachachiy wasim. Yachay sunturpiqa k'uskiykunku, yachaytataqmi, k'uskispa musuq tarisqakunatapas yachakuqkunaman yachachinku.

*Universidad* ñiyqa kay latin simipi ñiymanta paqarqan: *Universitas magistrorum et scholarum*, icha "Amawtapaq yachachikuqpaqwan huñunakuy".

## Kaypipas qhaway
* Yachay wasi
Sach'a

**Sach'a** icha **Ruya** nisqakunaqa lliw hatun k'aspi hina, q'iru ruraq yurakunam, q'irusapa, ch'ulla kurkuyuq, k'allmakunayuq. *Ruya* nispa, sach'ap k'allmankunatapas ninchik.

Chakrapi puquchisqanchik sach'akunataqa mallki ninchik.

## Hawa t'inkikuna
Achiksamaytu p'istu

**Achiksamaytu p'istu** nisqaqa Tiksimuyup wayra pachanpi hanaq kaq p'istum, maypichus intip achkiy illanchayninpi wayaymanta (O2) achiksamaytum (O3) paqarin.

Chay achiksamaytuqa allpa pachata intip chiqichaq k'uyu qhipa illanchayninmantam amachan. Killimsayakuchaq flurchasqa kluruchasqakunam chay hanaq wayra pachipi kaq achiksamaytutaqa qullunmi.
Antanka

**Antanka**, **Lata pisqu**  icha **Maraq** icha **ruwaphawaq** nisqaqa (**Awyun** nisqapas, kastilla simipi: *avión*) wayra pachapi phawaq apaykachanam. 

## Pukyukuna
Qhuya

**Qhuya** , **q'uya** icha **qullqur chakra** nisqamantaqa q'illayta ruranapaq ch'uqikunamanta, huk qiqllakunatapaq hurqunchik.

Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchapaq llamk'ay mit'a nisqapi yanqa llamk'anam atirqan. Chay munay mana munay llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi urqu qullqi qhuyapi, wañurqan.

## Kaypipas qhaway
* Yanaqucha qhuya

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Yawatisuyu

**Yawatisuyu** (kastilla simipi: *Islas Galápagos*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pasiphiku mama quchapi, huk wat'akunam , Ikwadur mama llaqtap markapas. Uma llaqtanqa Puerto Baquerizo Moreno llaqtam.

1978 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Allpa saywachi
Chunka tawayuq hatun wat'anmi, ~ pachak uchuy wat'anmi kan.
* Baltra icha Urin Seymour / Seymour Sur
* Bartolomé wat'a 
* Chinchay Seymour / Seymour Norte 
* Darwin (inlish simipi: *Culpepper*) 
* Española (inlish simipi: *Hood*)
* Fernandina (inlish simipi icha *Narborough*)
* Floreana icha Santa María (inlish simipi: *Charles*) 
* Genovesa (inlish simipi: *Tower*)
* Hatun Daphne / Daphne Major
* Isabela (inlish simipi: *Albemarle*)
* Marchena (inlish simipi: *Bindloe*)
* Pinta (inlish simipi: *Abingdon*)
* Pinzón (inlish simipi: *Duncan*)
* Rábida (inlish simipi: *Jervis*) 
* San Cristóbal (inlish simipi: *Chatham*)
* Santa Krus (inlish simipi: *Indefatigable*)
* Santa Fe (inlish simipi: *Barrington*)
* Santiago icha San Salvador 
* Santa Fe (inlish simipi: *Barrington*)
* Tortuga
* Uralan Plaza / Plaza Sur
* Wolf (inlish simipi: *Wenman*)

## Pulitika Rakiy

Kimsa kitinmi kan.

## Runakuna
Yawatisuyu wat'akunapiqa 19.184 runam kawsachkanku (2006), 18.640 runam 2001 watapi.

## Kaypipas qhaway
* Charles Darwin
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ / Saywitu: Yawatisuyu
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Yawatisuyu pdf, 4 MB
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Cristóbal wat'a (2006)
Marie Curie

**Marya Saloméa Skłodowska Boguska**  sutiyuq warmiqa, icha **Marie Curie** (  paqarisqa Warszawa llaqtapi, Pulunyapi -  wañusqa Salanches llaqtapi, Fransyapi), huk   llamk'aq, chaqllisinchimanta yachaqsi qarqan,  illanchaykunamanta k'uskiykuspa.

Taytan: Władysław Skłodowski, Maman: Bronisława Boguska.Qusan:	Pierre Curie (1895-1906).Churinkuna: Irène wan Ève Denise.

Alma mater:  Sorbonne, Paris.

## Kaypipas qhaway
* Henri Becquerel

## Hawa t'inkikuna
Ullantaytampu

} 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Qusqu suyu 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pruwinsya || Urupampa pruwinsya
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Distritu|| Ullantaytampu distritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || qhichwa simi, kastilla simi 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 2.251 (2005)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runa / km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || - km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 2.792  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Wilfredo Baca Sequeiros (2007)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Qhichwa simipi llika tiyanan|| [www.]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan|| muniurubamba.gob.pe
|-
|- align="center"
!colspan="2" align="center" bgcolor="#CC3300" style="text-align:center; font-size:larger; color:#FFFFFF;" |**Ullantaytuampu, Piruwpi**   
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | 
|-
! colspan="2" | 
|}
**Ullantaytampu** (kastilla simipi: *Ollantaytambo*, QSHKS qillqaypi: *Ollantaytanpu*) huk willka qhichwapi llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Ullantaytampuqa inkakunap ancha chaniyuq pukaram karqan. Chay inka pachamanta thuñikunaraqmi, ancha hatun pata-patakunam kachkan.

## Raymikuna
* Apu Tayta Chuqikillka
## Rikchakuna

Image:Ollantaytambo_Terassen_medium.jpg|Pata patakuna
Image:Ollantaytambo2.jpg|Pata patakuna
Image:Ollantaytambo6.jpg|Samk'ay wasikuna

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Ullantaytampu ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qusqu suyu
* Ullantaytampu llaqtamanta
* Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna
Inti Raymi

**Inti Raymi** nisqaqa huk hatun raymim, 24 ñiqin inti raymi killapi p'unchawpi kaq intip chiri mit'a kinray llipyayninpi phistasqam. Ancha hatun inti raymitaqa phistanku Saksaywamanpim (Qusqu ñiqpi, Piruwpi).

Tawantinsuyu achapiqa Inkakuna sapa watas chay Inti Raymita phistarqan.

Ispañulkuna atirqaptin Francisco de Toledos chay Inti Raymitaqa saruparqan, ama chay Inka iñiy kachunchu nispa.

1944 watapi Faustino Espinoza Navarro sutiyuq runas chay Inti Raymitaqa musuqmanta kamarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Warachikuy
* Quyllur Rit'i
* Qhapaq Raymi

## Hawa t'inkikuna
*Malagüero (willakuy, runasimipi)
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy

**Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy** nisqaqa Huñusqa Nasyunkunap Sapsi Huñunakuyninpa 10 ñiqin qhapaq raymi killapi 1948 p'unchawpi 217 A (III) nisqa huyakunpi Paris llaqtapi kamarikusqan rimariymi, tiksi nisqa runa hayñikunam hawa.

 

## Hawa tinkikuna
* Wikipukyu: Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy, Uralan runasimipi
* Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (Qusqu Qhichwa simipi)
Wawa

**Wawa** nisqaqa uchuyllaraq runam. Warmim mama tukuspa wawantaqa wachakun. Taytanpa Mamanpapas wawata uywananmi. Tawamanta astawan watayuq, ichataq manaraq sayaq runaqa wamram.

Manaraq huk watayuq wawakunataqa *[[pallpa]]* ninchikmi.

## Wawa, wamra kaypa mit'ankuna
**Wawa** (manaraq tawa watayuq runa)
* **Llullu wawa**, **uchuy wawacha** (manaraq huk watayuq runa)
* **[[Pallpa]]** (manaraq suqta killayuq runa): ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, qhulla wawa, uña wawa
** Kaywan tukukun: qhawariy, asiriy, mikhuriy, upyariy
* **Lat'aqcha**, **lat'aq wawa** (1-2 watayuq)
** Kaywan tukukun: rimariy, lat'ariy, sayarikuy, puririy
* **Qispisqa wawa**, **yuyaychasapa**, **yuyaychayuq** (2-3 watayuq)
** Kaywan tukukun: anukay, p'achallikuy

**[[Wamra]]** (4-18 watayuq runa: *warma* AYA; *irqi* QUS, *hirq'i* BUL, *walash/wamla* WAN)
* **Wamracha** *(irqicha)* (4-6 watayuq)
** Kaywan tukukun: rutuy, wasipi yanapay, sullkakunata qhaway, uywakunata qhaway, sapalla qhawakuspa maymanpas puriy, yachay wasipi yacharikuy
* **[[P'asña]]** (7-13 watayuq warmicha)
** Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
* **[[Maqt'a]]** (7-13 watayuq qharicha)
** Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
* **Miska p'asña** (14-17 watayuq warmicha)
** Kaywan tukukun: k'ikuriy, waylluriy
* **Llamk'aq maqt'a** (14-17 watayuq qharicha)
** Kaywan tukukun: yapuriy (t'akllawan, yuntawan), waylluriy

18 wata ñiqniyuq kaspa **[[sayaq runa]]m** tukukun.

## [[Waman Puma]]p nisqankama mit'ankuna (16 kaq pachakwatapi)
* *Wawa* (0-1 watayuq; ñuñuqraq wawa)
** *Llullu wawa, [[kiraw]]pi kaq wawa* (1-5 killayuq; ñaqha yurimusqa, ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, kirawpi kaq wawa)
** *Lluq'aq wawa, lluq'aq wamra* (1-2 watayuq; lluq'aq wawa, mamanpa qhawasqan)
* *[[Wamra]]* (1-9 watayuq)
** *Llullu wamra* (1-5 watayuq	pukllaq, muyuriyninta k'uskiykuqña wawa)
** *Pukllakuq wamra* (5-9 watayuq; pukllaq, allikayakuq, mama taytata yanapaq, sullkakunata qhawaq, wasipi yanapaq, [p'asñacha:] aqha ruraysiq)
* *Pawaw pallaq* (9-12 watayuq p'asñacha: t'ikakunata pallaykuq, hawapi wasipipas yanapaq, iñaka ñust'akunapaq awaq yanuysiqpas)
* *Tuqllakuq wamra* (9-12 watayuq maqt'acha: pisquchata chakuq, llamk'ata yachariq, michiq, yamt'ata ichhutapas pallaykuq, puchkaq, mama taytap huk kuraqpapas nisqanta ruraq)
* *Qhuru taski, rutusqa taski* (12-18 watayuq p'asña: mama taytata yanapaq, iñaka ñust'ap mink'asqan kaq, puchkaq, yanuq, michiq, hukkunapi mink'aq
* *Maqt'a* (12-18 watayuq maqt'a: michiq, chakuq, tarpuysiq, kurakap mink'asqan kaq)
* Chunka pusaqniyuq wata ñiqniyuq kaspa sayaq runa tukukun.

## Kaypipas qhaway

* Kawsay
* Ayllu

## Hawa t'inkikuna
* '''Yachaq masiy. Qusqu - Qullaw Qhichwa''' (Liwru online pdf)
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur

**Qhichwa simi hamut'ana kuraq suntur** (kikinkuqa **Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur** icha **kurak suntur** nikuspa qillqakunkum) icha **QSHKS** icha kastilla simipi **AMLQ** nisqaqa Qusqu llaqtapi kuraq sunturmi. Manam ch'ullachu qhichwa simi hamut'ana wasi kaspapas, kikinkutaq "ñuqanchikqa ch'ullam kanchik" nispa rimanku. Qusqu qhichwa simipim qillqanku, *[[Inka]] Qheswa Simi* sutichaspa.

QSHKS-qa pichqantin hanllalliwanmi qillqan (e, o qillqaspa), manam tukri nisqa siq'i llumpa hinachu.

Faustino Espinoza Navarro sutiyuq kamariqnin achka watakuna QSHKS-pa umalliqninmi karqan.

Daniel Estrada sutiyuq Qusqu llaqtap kurakan kasqa runas QSHKS-taqa anchatas yanaparqan.

QSHKS-qa Lima llaqtapipas wawan wasiyuqmi. Chay wawanpa umalliqninqa Noemí Vizcardo Rozasmi. Chaypiqa Luis Alvarez Quispe sutiyuq yachaqpas llamk'achkan.

## Qillqasqankuna
*AMLQ (Academia Mayor de la Lengua Quechua) (1995): Diccionario Quechua-Español-Quechua/Qheswa-Español-Qheswa Simi Taqe. Cusco: AMLQ/ Municipalidad del Qosqo

## Hawa tinkikuna

*QUESWA SIMI HAMUT'ANA KURAQ SUNTUR, Rimaq - K'iti (Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur, Lima k'iti - blogspot.com)
*'''Simi Taqe''' Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (pdf 3,8 MB). QSHKS qillqay. **Simi Taqe** Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (PDF, 3.9 MB)
*Noemí Vizcardo Rozas: hablaquechua (QSHKS tantanakuyniyuq Noemí Vizcardo Rozas)
*Piruw malka kichwapiq hatun qillqa lulay
Hamut'ay

**Hamut'ay,** **Pawachasqa yachay**, **Yachayma**, **Qhawahamut’ay** icha **Yachaychay** nisqaqa (latin simipi: *scientia*, kastilla simipitaq *ciencia*) aypaq yachaykunankam atipay allichaypas ruray ñan (*proceso*) nisqamanta.
Chay yachayqa runakunap rurasqanpa, qhawasqanpa, yuyasqanpa, yuyaychakusqanpa ruruchisqan kaspa, allin-allinchasqa kaspa, rurananqa huk yanapanakunawan kamachinata qatichinaspa chaskinam, huklla hatun kamachina llik'api, chay llik'api ruranakuspa.

Yachaychaywanqa runa yachayninta k'uskiykuywan miraykunmi, yachachiywantaq runapura mast'arinmi, yachay sunturpi, kuraq sunturpi, mayninpipas.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Siq'i llumpa

**Siq’i llumpa** ichaqa **alphawitu** (kastilla simipi: *alfabeto*) nisqawanqa, lliw **[[sanampa]]**ntinwan rimaypi willakunatam qillqanchik.

Kay siq'i llumpakunatam riqsinchik:
* Latin siq'i llumpa (lliwmanta aswan rimaykunapi) - chaymantam Qhichwa siq'i llumpapas
* Grigu siq'i llumpa (Grigu simi)
* Kirilitsa (Rusu simi, Bulgarya simi, Sirbiya simi, Ukranya simi, Bilarus simi)
* Chinu siq'i llumpa (Chinu simi)
* Arabya siq'i llumpa (Arabya simi, Iran simi, Urdu simi)
* Nihun siq'i llumpa (Nihun simi)
* Kuriya siq'i llumpa (Kuriya simi)
* Diwanaqri siq'i llumpa (Sanskrit simi, Hindi simi)
* hukkunapas
* Runa simipi qillqan wakin Latin siq'i llumpawan
Sanampa

**Sanampa** nisqaqa (kastilla simipi: *letra*) qillqaypi llamk'achisqa sanancham (A a B b ...).

Tukuy sanampantintaqa **[[siq'i llumpa]]** ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa siq'i llumpa
Yachachiy

**Yachachiy** nisqaqa yachachiqkunap llamk'ayninwan rurasqa wawakunata, wamrakunata, lliw runakunatapas yachaqay rurachiyninmi, tukuy yachachiy llikapas.

Kaymi huk yachachinapaq wallpachaykuna:
* wawa wasi,
* yachay wasi,
* yachay suntur. 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Yaku hurquna

**Yaku hurquna** nisqaqa (**pusu** nisqapas, kastilla simimanta *pozo*) upyana yakuta hurqunapaq allpapi hutk'um, runap rurasqan icha sallqallam. Pukyukunam (Hutuqpunkukuna) sallqalla yaku hurqukunapas.

## Hawa t'inkikuna
Hukllachasqa Kawsayllaqtakuna

**Hukllachasqa [[Kawsayllaqta|Kawsayllaqtakuna]] (HK), Hukllachasqa Suyukuna, Huñusqa Aylluchasqakuna** (**HA**), (inlish simipi: *United Nations* **UN**, kastilla simipi: *Naciones Unidas* **ONU**) tukuy Tiksi muyuntinpi kawsayllaqtakunap, mamallaqtakunap tantanakuyninmi. *Qurikashqa Alluskakuna* (Ankash qallu). *Huñusqa Aylluskuna Allichay* (ONU).

## Kaypipas qhaway
* UNICEF
* Kofi Annan

## Hawa t'inkikuna
* Secretario Generalininmi Kofi Annan - Runa llahtah wawankunamanta rimarin
Quyllurit'i

**Quyllu Rit'i** nisqaqa Sinaqara urqupi (Awsanqati urqu ñiqpi), Sinaqarapi (Mawayani ayllu llaqtapi, Uqunqati listritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi) phistasqan raymim. Awsanqati urqupiqa runakuna sapa watam Quyllurit'i raymipiqa tunakunku. Chaypiqa Apu Awsanqatitam yupaychanku.

## Hawa tinkikuna
* www.quispicanchi.com
*Qoyllur Rit'i (Kastilla simi)
Wari

**Wari** (*Huari*) nisqa runakunaqa ñawpa pachas huk piruwanu runa llaqtas karqan.

## Wari maki kapchiy

Image:Huari pottery 01.png
File:Wari tunic - Textile Museum - Washington DC.jpg
File:Fardo Wari.jpg
File:Museo aplao2.jpg| Aplaw musiyupi kapchiy
File:Museo aplao1.jpg|Aplaw musiyupi kapchiy
File:Gilcrease - Huari-Gewebe.jpg|
File:Vasija Huari.jpg|
Willarina

**Willarina** icha **Kuwintu** nisqaqa huk rimasqallam simi kapchiypa rikch'aqnin. Willaqqa hayk'appas *pay* kaspa, ñawpa pachapim willaykun, qhichwa simipitaq hayk'ap hinapas kasqa pacha nisqapim.

Qhichwa simi kapchiypiqa achka ñawpa pachamanta willakuq kwintukunatam riqsinchik. Kay pachaqa wamaqyachkaptinmi, sumaq willakuykunata qunqachkaptinmi, sinchi-sinchita qillqananmi tiyan.

Kay samiqniyuqmi qhichwa simipi willakuykuna:
* Nak'aq (Pishtaq): indihina runakunata sipiq millay ispañul, misti runa;
* Achkay: wawakunata sipiq millay warmi;
* Inkarri: Inka Qhapaq;
* Wiraquchapampa (Q'iru llaqtapi willakuykuna): urqu apukunap ispañulkunata atipayninmanta;
* hukkunapas.

## Kaypipas qhaway
* Willakuykuna: Chay p'anqapiqa yachay wasipaq liwrukunapi willakuykunam qhawachikun.

## Hawa tinkikuna
* '''Willakuykuna''' (Qhichwapas Aymarapas simikunapi)
Simana Santa

**Santa Simana** niqataqa kristiyanu iñiqkuna Paskwap qanchis ñawpaqnin p'unchawkunapi phistanku Jesuspa muchusqanta Yerushalayimpi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyanapaq. Chay pachaqa Jesuspa Kruspi wañusqanmanta sayarisqanmantapas yuyaykun.

## Hawa tinkikuna
* Llahtah Simana Santan - Ayak'uchupi, Waraspi, Qusqupi, Tarmapi
Kumputaq

**Kumputaq, yupaq ruwana, kama churariq** icha **kumputarura**qa (Inlis simipi: *computer*, Kastilla simipi: *computador, computadora, ordenador*) willata (inhurmasyun ñisqakunata) wakichisqawan (purukramasqawan) yupana llamk'anawan - wakichi (purukrama ñisqawan) - llamk'apuyta atiq, pinchikillawan llamk'aq llamk'anam.

Kumputaqqa illachinawan llamk'aqkunawan willayta yaykuchinapaq, thatkichinapaq, hallch'anapaq, lluqsichinapaq ima makina.

## Imakunamantam ruwasqa
Willa llamk'apuykuq antachakunaqa yaqa pusaykuqmantam, silisyumanta ruwasqa, ch'iñicha (pisilla milimitrum hatun), Antañiqichaq chhillpa (Inlis simipi *computer chip*) ñisqam.

Antañiqichaq kapchiytaqa willa kapchiy *(inhurmasyun tiknuluhiya)* ninchikmi.

Antañiqichaqpa rikuna, imayaymanta ruwasqantaqa sinchi kaq (Inlis simipi: *hardware*) ninchik. Lliw wakichisqakunataq - manam imayaymantachu ruwasqa - llamp'u kaq *(software)* ñisqam.

## Sinchi kaq
John von Neumannpa 1946 watapi ñisqankamaqa Antañiqichaq kay pichqa uma rakiyuqmi:

* Chawpi willa llamk'apuykuq antacha *(Central processing unit CPU)*
** Ñiqiykuq antacha *(Arithmetic logic unit ALU)*
** Umanchaq antacha *(Control unit)*
* Pusaykuq antacha *(Bus unit)*
* Yuyaykuq antacha *(Memory)*
** Kutiykuq yuyaykuq antacha *(Random access memory RAM)*
** Tiyachkaq yuyaykuq antacha *(Read only memory ROM)*
* Yaykuchiq antacha, Lluqsichiq antacha *(Input unit, Output unit)*
** Qhawana pampa *(Monitor)*, Siq'ina last'a *(Graphic card)*
** Antañiqichaq ch'ipachina *(Printer)*
** Yatana llumpa *(Keyboard)*
** Ukucha antacha = Antañiqichaq ukucha *(Mouse)*
** Sinchi phiruru *(Hard disk)*
** Ruqyana *(Loudspeaker)*, Uyarina anta *(Microphone)*, Ruqyana last'a *(Sound card)*
** Apana phiruru kuyuchina, Apana phiruru *(Floppy disk drive, Floppy disk)*
** Ñit'isqa phiruru kuyuchina, Ñit'isqa phiruru *(Compact disk drive, Compact disk CD)*
** Antañiqichaq llika last'a, Antañiqichaq llika *(Network card, Computer network)*

## Llamp'u kaq
* Llamk'aykuna llika *(Operating system)*
* Rurana wakichikuna *(Applications)*
* Kamukusqa *(Library, Folder)*
* Willañiqi *(File)*

## Antañiqichaq yachaypampakuna

## Kapchisqa Yuyay
**Kapchisqa yuyay** icha **wallpasqa yuyay**qa runa ruwasqa yuyaymi kan.

## Kaypipas qhaway
* Internet

## Wak sutinkuna
**Yupa Ñiqinchaq**/**Kaqinchaq**, **Yupaq**/**Yupapuq**/**Yupalliq**/**Yupachaq**, **Kama kamaq**, **Kamachaq**/**Huchachaq**, Chincha Qhichwa simipi: Antañikichik, Qhichwa I simipi: Ñiqitsaq

## Hawa T'inkikuna
* '''Aplicaciones de la computación''' 8,2 MB, Formato PDF (Kastilla simipi)
* Google Quechua
* Runasimipi Qespisqa Software - Proyecto para crear software libre en quechua
Waras

**Waras** (kastilla simipi: *Huaraz*, manaqa Huarás) nisqaqa huk piruwki hatun llaqtam; Anqash suyupi, Waras wamanip, Waras listritupas uma llaqtanmi.
Waras llaqtapiqa 190 000 runakunam kasachkan.

Waras ñiqpiqa Willkawain nisqa mawk'a llaqtam. Wantar Chawinqa Waras llaqtamanta manam karuchu.

## Waras thuñisqa 1941 watapi

 p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.

## Karu puriy
* Wantar Chawin
* Willkawain: 7 km
* Waylas
* Yuraq Walla
*  Llanqanukhu

### Urqukuna
Waras llaqta ñiqpi kay urqukunam:

## Raymikuna

* Willka Killa ñan

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pallqaqucha
* Waskaran aylluskaq wari kancha
* Chimputi

## Hawa tinkikuna

* Simana Santa - Waraspi
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
* Yuraq Urqukunap saywitunkuna
* Saywitu: Anqash suyu
* [bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, [:Waras pruwinsya], Piruw)] (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)
Tarma

**Tarma** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk llaqtam, Tarma pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Hunin suyu
*Simana Santa - Tarmapi
Charanku

**Charanku** nisqaqa huk Piruwpi icha Bulibiyapi paqarisqa rachina tiwlli waqachinam.

Charankukunataqa khirkinchup p'aspa qaranmantam ruranku.

* Runququ: hatun *[[basu]]* charanku
* Walaychu icha mawlinchu: uchuy charanku

## Hawa Tinkikuna

*charangoperu.com.: Partituras, Audio (MP3), Charankukuna (Fotokuna) etc.
Antara

**Antara** nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, achka watasqa sach'a k'aspimanta rurasqa.

## Hawa T'inkikuna
*Wayanay (kusituy) - waqachinankuna (Inlish simipi)
Runap kurkun

**[[Runa]]p [[kurku]]n** icha **Runap pachankan**

## [[Uma]]pi [[kurku yawri]]kuna

* Mat'i
* Sinqa
* Rinri (Ninri)
* Ñawi
* Simi
* K'aklla *(mejilla)*
* Sirphi *(labio superior)*
* Wirp'a *(labio inferior)*
* K'aki *(mentón)*
* Waqu *(mandíbula)*

## Kuyuchina kurku yawrikuna

* Maki
* Chaki
* Sinchi aycha *(músculo)*

## Yawar puriy kurku yawrikuna

* Sunqu
* Yawar
* Sirk'a
* Puka yawar sirk'a *(arteria)*
* Yana yawar sirk'a *(vena)*
* Ch'iñi sirk'akuna *(capilares)*

## Samana kurku yawrikuna

* Sinqa
* Sinqa t'uqu *(fosa nasal)*
* Isilla *(mucosa pituitaria)*
* Tunqur muqu *(laringe)*
* Hatun tunqur *(tráquea)*
* Ñañu tunqurkuna *(bronquios)*
* Surq'ankuna *(pulmones)*
* Surq'an llikakuna *(pleura)*

## Ispana kurku yawrikuna

* Wasa ruru *(riñón)*
* Ispay pila / hisp'ay pila *(uréter)*
* Ispay p'uru / hisp'ay p'uru *(vejiga)*
* Ispana ñan / hisp'ana ñan *(uretra)*

* Ispay *(orina)*

## Mikhuna kurku yawrikuna

* Simi
* Qallu
* Qallu sirk'a, Aqurkapka *(fresnillo)*
* Kiru
* Sanka *(paladar)*
* Utukullu *(uvula)*
* Amuqlli *(amígdala)*
* Millp'uti *(faringe)*
* Millq'uti *(esófago)*
* Hiq'i, Wiksa hiq'i, Phusun/Pusun *(estómago)*
* Wiksap punkun *(píloro)*
* Wiksa simi *(cardias)*
* Muyuqin *(duodeno)*
* Ñañu ch'unchul qallariynin
* Ñañu ch'unchul (Llañu chunchul) *(intestino delgado)*
* Rakhu ch'unchul *(intestino grueso)*
* Ñawsa ch'unchul *(intestino ciego)*
* Uquti (recto)
* Sip'uti (ano)

## Mikhuna [[ch'añan]]kuna

* Thuqay ch'añan (glándulas salivales)
* Kukupin (hígado)
* Hayaqi p'uru (vesícula biliar)
* Hayaqi (bilis)
* Suyk'upin (páncreas)
* K'ayrapin (bazo)
* Llika unku (mesenterio)

* Ñat'ikuna (visceras)

* K'ipchan nisqaqa *hígado* icha *páncreas* niyta munanmi.
* K'ayrapin nisqaqa *bazo* icha *páncreas* niyta munanmi.
* Wiqaw nisqaqa *cintura* icha *bazo* niyta munanmi.

## [[Runap mirana yawrinkuna]]

### Warmip yumana kurku yawrikuna

* Rakha
* Rakha t'uqu
* Hatun wirp'a (labios mayores)
* Huch’uy wirp'a (labios menores)
* Rakha k'akara (clítoris)
* Rakha llika (himen)
* Rakha tanka (horquilla)
* Kisma (útero)
* Kismap kunkan (cuello uterino)
* Kismap muhun (ovario)
* Phalopiop qiqirin (Trompa de Falopio)
* Ñuñu (glándulas mamarias)
* K'inchu, mullkhu (seno)

### Qharip yumana kurku yawrikuna

* Ullu 
* Ullup sirk'an (frenillo)
* Ullup uman (glande)
* Ullup ch'ullun (prepucio)
* Q'uruta (testículo)
* Q'urutap qatan (epididimo)
* Yuma pincha (conducto deferente)
* Q'urutap ch'uspan (bolsa escrotal)
* Yuma p'uru (vesícula seminal)
* Yuma ch'ikwachiq (conductos eyaculadores)
* Yuma, wawsa (semen)

## Kaypipas qhaway
* Runap mirana yawrinkuna
* Runa saqru
* Surq'an
* Sunqu
* Runap kurku yawrinkuna (kastilla simi - qhichwa simi)

## Hawa tinkikuna
* Runaj pachankan
Pachakamaq llaqta

**Pachakamaq** llaqtaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, Lurín distritupi, Lima llaqtap chawpinmanta 40 km karum.

Pachakamaq llaqtapiqa qawiñakuna Pachakamaq apupaqqa rurasqa hatun yupaychana wasim karqan. Kunanraqmi chaymanta qawiñakuna.

## Rikchakuna

Rikcha:Pachacamac Temple.jpg|
Rikcha:Pachacamac Mamacona2.jpg|Pachakamaq

## Kaypipas qhaway
* Garagay
* Kashamarkilla
* Mankumarka
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a

Katiguriya:Mawk'a llaqta (Lima pruwinsya)
Wankayu

**Wankayu** nisqaqa (kastilla simipi: *Huancayo*) huk piruwki hatun llaqtam, Sunin suyup uma llaqtanmi.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , icha Santísima Trinidad de Huancayo. Jerónimo de Silva. 
 
## Wankayopi paqarisqa runakuna
* Josué Sánchez (* 1945, huk llimphiq) 

## Kaypipas qhaway
* Damaris 
* Kunas mayu
* Mantaru mayu
* Wariwillka
* Waytapallana walla walla
* Wichiqucha

## Willay pukyukuna
* World Gazetteer

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Hunin suyu
* Saywitu: Wankayu pruwinsyap distritunkuna
Kallaw

**Qallaw** (kastilla simipi: *Callao*) nisqaqa Piruwpa chalanpi huk hatun llaqtam.

## Kaypipas qhaway
* Qallaw pruwinsya
* Qallaw hatun kamachiy wamani
* Lima
 
## Hawa Tinkikuna
* Municipalidad Provincial del Callao
* Gobierno Regional del Callao
Chiklayu

**Chiklayu** (kastilla simipi: *Chiclayo*) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Lampayiqi suyup uma llaqtanmi.

## Rikchakuna

Rikcha:CatedralChiclayo lou.jpg|Katidral, Chiklayu llaqtapi

## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Chiklayup yachay sunturnin (*Universidad de Chiclayo*)

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Tumpis

**Tumpis** (kastilla simipi: *Tumbes*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis pruwinsyapi,  huk llaqtam, Tumpis suyup Tumpis pruwinsyapas llaqtanmi.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tumpis suyu
Chukuwitu

**Chukuwitu** icha **Chukuytu** (kastilla simipi: *Chucuito*) nisqaqa Piruw mama llaqtap huk uchuy llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi, Punu suyup llaqtanmi, Punu pruwinsyapi (manam Chukuwitu pruwinsyapichu). Chukuwitu llaqtaqa Punu llaqtamanta 18 km karum.

## Allpa saywachi
* Titiqaqa qucha
* Atuqa urqu (4477 m)

## Karu puriy
* Inka Uyu

## Rikchakuna

Image:Entrada a la iglesia de Chucuito.jpg|Inlisya, Chukuwitu.
Image:Chucuito, Iglesia.jpg|Inlisya, Chukuwitu  
Image:Chucuito. Fiesta popular, Casamiento.jpg|kasarakuy.
Image:Chucuito Integrantes de la banda 3.jpg|Susafun  
Image:Chucuito. Integrantes de la banda 2.jpg|Kusituy  
Image:Integrantes de la banda 1.jpg|Chukuwitu. Kusituy
Image:Vivienda típica del altiplano peruano.jpg|Piruwanu Qullawpi huk wasi.
Image:Chucuito Baile popular durante un matrimonio.jpg|


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha 
* Amantani  
* Intika  
* Uru wat'akuna
* Titiqaqa wat'a 
* Tiwanaku
* Pachakutiq Inka Yupanki
* Tupaq Inka Yupanki
* Inka Mayta Qhapaq 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* [Chukuwitu, [Punu suyu]]
Kashamarka

**Kashamarka** nisqaqa, Qusqu runasimipi **Qasamarka** nisqapas (kastilla simipi: *Cajamarca*, ñawpa pacha *Caxamarca*) piruwanu Kashamarka suyup uma llaqtanmi, Kashamarka pruwinsyapi. Kashamarka llaqtapiqa 153.466 runakunam kawsachkanku (2005).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Rumi Rumi 4.496 m (Kashapampa pruwinsyapi) - Kumpi 3.850 m (Kashamarka: 15 km)

## Wiñay kawsay

Kashamarkapiqa Francisco Pizarro Atawallpatas wañuchirqan. 16.11. 1532.

## Karu puriy

* San Fransisku inlisya
* Santa Katalina katidral
* Santa Apolonia urqu
* *[[Baños del Inca]]* (Pultumarka distritupi Inka armakuna)
* *[[El cuarto del Rescate]]*
* *[[Ventanillas de Combayo]]* 
* Utusku qhawanachakuna (Kashamarka: 7 km)
* *[[Ventanillas de Jangalá]]* (San Miguel pruwinsya)
* Kunturwasi qhapana (San Pablo pruwinsya)
* Kumpi Mayu (*Cumbe Mayo*) (Kashamarka: 19 km)
* Layzón chunta: (Kashamarka: 3 km)

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna:
** Colegio Nacional San Ramón 
** Colegio Nacional Cristo Rey
** Colegio Nacional San Marcelino Champagnat
** Colegio Nacional Santa Teresita
** Colegio Nacional Juan XXIII
** Colegio Nacional Antonio Guillermo Urrelo
** 
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Nacional de Cajamarca

## Musiku
### Qhuya
* Yanaquchapi qhuya

## Apaykachana
* Antanka pampa Capitán FAP "Armando Revoredo Iglesias": 3 km

## Llaqtapi paqarisqakuna
* Miguel Iglesias (1830 - 1909)
* Lorenzo Iglesias
* José Gálvez Egúsquiza
* Alfonso Barrantes Lingán
* Luis Alva Orlandini
* Dr. Eduardo Pretell Zárate
* Guillermo Salazar Pajares
* Rafael Hoyos Rubio
* Dr. Juan Humberto Chávez Alvarrán
* Eleodoro Benel
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Sunchupampa chaku suyu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
* ''Pueblos indios'' p. 256
Aliman simi

**Aliman simi** *(Deutsch, Deutsche Sprache)* nisqaqa huk qirmanu simim, pachak iskay chunka hunuchá rimaqniyuq. Aliman simitaqa Alimanya, Awstiriya, Suysa, Luksimbur mama llaqtakunapim, anti Bilhikapi, chinchaysapa Italyapipas (uralan Tirulpi) rimanku.
Taki

**Taki** nisqaqa (*"Kantu"* nisqapas, kastilla simimanta *canto*) imam simiwan takisqapas, maykunapitaq waqachinawan waqachisqapas, simiwan rurasqa taki kapchiymi.

Tawantinsuyu pachapiqa takisqa harawim (rimay taki) aswan uyarichisqa simi kapchiy rikch'aq karqan.

## Tawantinsuyupi taki rikch'aqkuna
* Haylli: Atiy taki
* Yarawi, Arawi: Llaki taki
* Qhachwa: Kusi taki
* Aya taki: P'ampachay taki

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa simipi takikuna

## Hawa Tinkikuna
* Qhichwa simipi Takikuna Qhichwa simi - Kastilla simi - Fransis simi
* Takikuna Qhichwa simi - Inlish simi - Kastilla simi / textos/ MP3
* Runasimipi Kristiyanu Takikuna
Yachay wasi

**Yachay wasi**, **Yachana wasi** icha **Iskuyla** (kastilla simipi: *escuela*) nisqaqa wawakunap yachakunanpaq wasim. Yachachiqqa yachakuqkunata ñawiriymanta, qillqaymanta, yupaylliymantapas yachachinmi. Kay sutipas: **yachakuy wasi**, **runayay chawpi**.

Piruwpiqa aswan qhichwa wamrakunaqa kastilla simillapi yachakuspanmi, pisillatam yachan. Yachay kamachiqkunaqa wiraqucha kaspa, pisillatam qhichwa simita aqyaspa yanapan. Lliw yachakuqkunapaqqa, kastilla simi rimaqpaqpas, iskay simipi yachanam atinman. Qhichwa rimaqkunapaqtaq kikinpa simillanpim qillqayta ñawiriyta yacharikunanmi atinman.

## Kaypipas qhaway

* Huch'uy yachay wasi (*Primaria*)
* Chawpi yachay wasi (*Secundaria*)
* Ishkay shimipi yachay
* Willakuykuna
* Waskaran wakichiy *(Programa Huascarán)*
* Ima sumaq ruray yachay
* UNICEF

## Hawa t'inkikuna

* '''Yachaq masiy. Qusqu - Qullaw Qhichwa''' (Liwru *online* pdf)
* '''Liwrukuna: Portal Huascarán. CENDOC - ALERTA BIBLIOGRAFICA. QUECHUA / DICCIONARIOS / EDUCACION BILINGUE / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / MANUAL DEL PROFESOR / ESPAÑOL / ENSEÑANZA / CUENTO / LITERATURA DE FICCION / '''
* '''Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF''' 
* '''Cuentos y relatos en quechua y aymara'''
* Jorge A. Lira: '''Cuentos del alto Urubamba'''. BIBLIOTECA DE LA TRADICION ORAL ANDINA / 7. ('''11.''') *Edición bilingue Quechua y Castellano.

* [https://web.archive.org/web/20081209060953/http://portal.huascaran.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_cusco.pdf *'Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi**] (Liwru ''online'' pdf)
* [https://web.archive.org/web/20081209060921/http://portal.huascaran.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_ayacucho.pdf **Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Quichwa Simipi**] Liwru ''online'' 7,7MB
* [https://web.archive.org/web/20081209060850/http://portal.huascaran.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_ancash.pdf **Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw**] (Liwru ''online'' pdf, 8,62 MB)
* [https://web.archive.org/web/20070929071821/http://mncperu.org/QuechuaMNC.pdf Quecha - Runasimi del MNC]
* [https://web.archive.org/web/20061208174054/http://dolphin.upenn.edu/~scoronel/quechua2.html **Piruw Llaqtapi Tukuy Rikchaq Yachaykunamanta Kampaña Nisqan''']
* Piruwpa suyunkunapi yachaywasikuna
* bvirtual.proeibandes.org / Ida Rosa Carcía Cayo: Niños quechuas en una escuela monolingüe en castellano (qhichwa simi, kastilla simi)
* Yupa awa simi taqi pdf
Wayanay

**Wayanay** nisqaqa huk Piruw mama llaqtayuq qutum, Wankawillka suyumanta.

## Hawa t'inkikuna
*Wayanay (kastilla simi)
*Entrevista a Cesar Sánchez, Director del Grupo "Wayanay"
*Wayanay: Their musical instruments (inlish simi)
Salaskamarka

**Salaskamarka**, picha wawkikunapura shamunkuna Salaskamanta, kay sapsi kanmi Ikwadur Tunkuhawa suyumanta.

## Hawa Tinkikuna
*Salaskamarka Kichwa - Español - English
Naska siq'ikuna

**Naska siq'ikuna** nisqaqa Naska k'itipi (Naska pruwinsyapi Ika suyupi, Piruwpi) ñawpa pacha huk runa llaqtap siq'isqan hatunkaray rikch'akunam: qinti, k'usillu, sik'imira, hukkunapas. Kinsa chunka iskay siq'ikuna kan: uywakuna, huknin; wakin, sach'akuna .

## Rikchakuna

Rikcha:Nazca-lineas-perro-c01.jpg|"Allqu"

## Kaypipas qhaway
* Maria Reiche
* Chauchilla 
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* Cahuachi
* Chan Chan
* Wantar Chawin 

## Qhawana

## Hawa t'inkikuna
* Naska Siq’ikunaqa
* Nazca Lines Research (inlis simi)
Mamacha Kanthilarya Raymi

**Mamacha Kanrilarya Raymi** icha ** Mamay Kanchilarya raymi**, *(Fiesta de la Candelaria)* nisqaqa *Mamacha Kanchilarya (Nuestra Señora de la Candelaria)*. Qullana Mariyatam yupaychanapaq Kathuliku Inlisyapi rayminku iskay kaq p'unchawpi hatun puquypi.

Chunka pichqayuq pachakwatap qallarisqanpi Tenerife wat'api paqarisqa.

## Kaypipas qhaway
* Mamacha Kandilarya Raymi (Punu)
## Hawa t'inkikuna
* Mamacha Kandilarya Raymi (Punu)
* Mamacha Kandilarya Raymi (Punu): Fotokuna
César Vallejo

**César Abraham Vallejo Mendoza** [Shiisha Apcha Wallihu Minyusa, qullana runasimipi] (*  Santiago de Chucopi, Piruw paqarisqa -  Paris llaqtapi Ransiyapi wañusqa) piruwki, kastilla simipi qillqaqsi karqan.

Wallihupaq nisha Thomas Merton: "payqam ima hatun teqsi arawiq atisa Dantillapa".

## Qillqasqankuna
* Los Heraldos Negros (Yana kachap'urikuna)icha ( Yana chaskikuna) (1918)
* Trilce (Trilsi)(1918)
* España, aparta de mí este cáliz (Ispaña, kay qiruta qichuway) icha (Kay yawar puruta witiskachipamay, Ispaña) (1939)
* Poemas Humanos (Runa kaypa nisqakunan)(Runa arawikuna) (1939)
* Paco Yunque ( Paku Yunki)

### Qhichwaman t'ikrasqa
* *Yana kachapurikuna / Los heraldos negros. Edición bilingue*. Runasimiman t'ikraqnin: Porfirio Meneses Lazón. Universidad Nacional Federico Villarreal, Editorial Universitaria, Lima 1997.
* *Paco Yunque. Edición bilingüe*. Runasimiman t'ikraqnin: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2007.
* *Trilce*. Runasimiman t'ikraqnin: Porfirio Meneses Lazón. Universidad Ricardo Palma, Editorial Universitaria, Lima 2008.

## Pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)
* Harawi

## Hawa t'inkikuna

* Cesar Vallejo, "Tihsimuyuh Harawinmi" (qhichwa simipi)
* Hatun Yachaywasi César Vallejo
* César Vallejo: '''Paco Yunque''' (iskay simipi willakuy (liwru) online, pdf) (*Note: Please keep the curser in the page while scrolling down in order to open the following pages.*)
Julio Ramón Ribeyro

**Julio Ramón Ribeyro Zúñiga** (*  paqarisqa Lima llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.

Taytan: Julio Ribeyro; Maman: Mercedes Zúñiga

Yachay wasi: Champagnat

Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur

## Qillqasqankuna
* La palabra del mudo (4 volúmenes) *Upapa shimin*

### Willakuy
*Los gallinazos sin plumas (1955) **Patpannaq wiskulkuna**
*Cuentos de circunstancias (1958) **Tsaytsaykunapa willakuykuna**
*Las botellas y los hombres (1964) **Purawkawan runakuna**
*Tres historias sublevantes (1964) **Kima wahutsiq wiñay kawsakuna**
*El próximo mes me nivelo (1972) **Shamuq killa panpatsaku**
*Silvio en El Rosedal (1977) **Yanqa puka wayta kanchachaw Silwiyu**
*Sólo para Fumadores (1987) ** Shuquqkunallapaq**
* Relatos santacrucinos (1992) **Santa crus willakuykuna**

### Kawsay rikch'a
*Crónica de San Gabriel (1960) - Mama llaqta Suñay 1960. **San Kaprilpa unay musya**
*Los geniecillos dominicales (1965). **Rupachay ichik ullqukuna**
*Cambio de guardia (1976). **Taapakuq tikray**

### Munay qillqa
* La caza sutil (1975) Insayu. **Paha chakuy**
* Prosas apátridas (1975; 1986). (Sin clasificación).  **Mana llaqtayuq mana harawikuna**
* Dichos de Luder (1989) (Sin clasificación) **Lutirpa niininkuna**
* La tentación del fracaso (3 vol.)(1992-1995) Diarios. **Yaqaytsapa munatsiynin**
* Cartas a Juan Antonio (2 vol.) (1996-1998) Correspondencia **Huwan Antuñuman qillqakukuna**

### Aranwa
*Atusparia (1981)  **Atuq Parya**
*Santiago, el Pajarero (1975). basada en "Santiago el Volador", de las Tradiciones Peruanas de Ricardo Palma. **Pishqukuq Shanti**

## Suñaykuna
* 1994 Juan Rulfo Suñay

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Julio Ramón Ribeyro
Churupampa

**Churupampa** (kastilla simipi: Churubamba) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Antawayllacha *(Andahuaylillas)* distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi.

## Hawa Tinkikuna
### Pelota qaytaq warmikuna
*Churubamba - Pelota qaytaq warmikuna: Tiliwisiyun Alimaniya 27-5-2006
*Fulbito à Churubamba/ fotokuna
*world press foto
*Las campeonas de los Andes Kastilla simi
*En los andes las campesinas siembran goles Kastilla simi 
*Churubamba - Frauen am Ball Aliman simi
*Churubamba: Frauen am Ball Aliman simi
Chimputi

**Chimputi** (kastilla simipi: *Chimbote*) llaqtaqa challwaq Piruw suyup llaqtam. Chimputiqa Pasiphiku mama quchap patapim sayasqan.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Waras 
## Willay pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Anqash suyu
Uchuy Chakana

**Uchuy Chakana** (**Huch'uy Chakana**), **Uchuy Krus** (**Huch'uy Krus**), **Chakana**, **Mama Mirqu**, **Taksa Taklla**, **Malta Chawpi Krus**, **Katachillay**, **Katakilla** icha **Hanaq Lluqa** (*Crux*, Σταυρός) nisqaqa hanaq pachap qhipa uralanpi huk waranim, tawantin quyllurmi, tawa chakanaman rikch'akuq.

## Hawa t'inkikuna
Awqakuq

**Awqakuq** icha **Atich'aska** (latin simipi: *Mars*, kastilla simipi: *Marte*) nisqaqa intimanta tawa karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Unquy quyllurkuna

**Unquy quyllurkuna**, **Suchu**, **Qarampa**, **Qutu**, **Tiqi**, **Qullqa**, **Qullqa Qutu**, **Pirwa** (ama Pirwa nisqa planitawan pantaychu), **Pilli-pilli**, **Qhawana**, **Qhawanillas**, **Uchu** (**Uchukcha**), **Pukllay waraq**, **Ukusti**, **Sisi**, **Pullu** icha **M45** (*Pleiades*, Πλειάδες) nisqakunaqa huk waranim.

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Warani

## Hawa t'inkikuna