open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rirqay kiti

**Rirqay kiti** icha **Trunkal kiti** (kastilla simipi: *Cantón La Troncal*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kañar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Trunkal llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Trunkal
* iskay chakrapura kitilli: Manuel de Jesús Calle, Pancho Negro.

Hallka k'iti kanchar:
* Trunkal kitilli: 12.483,4 ha
* Manuel de Jesús Calle kitilli: 3.746,8 ha
* Pancho Negro kitilli: 16.549,8 ha

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Trunkal kiti (pdf)
* www.ame.gov.ec
* www.hcpcanar.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kañar marka
* www.ame.gov.ec
Bolívar kiti (Karchi)

**Bolívar kiti** (kastilla simipi: *Bolívar*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Karchi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

Kay kitiqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Bolívar kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Karchi marka
Espejo kiti

**Espejo kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Espejo*, Eugenio Espejo-manta sutichasqa ) Ikwadur mamallaqtapi, Karchi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Anhil llaqtam *(El Ángel)*.

Kay kitiqa Eugenio Espejomantam sutichasqa (1747 - 1795).

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** El Ángel kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway

* Eugenio Espejo, hampikamayuq, taripay amachaq, qhichwa ankalli 
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Rirpu kiti / Espejo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Karchi marka
Tulkan kiti

**Tulkan kiti** (kastilla simipi: *Tulcán*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Karchi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tulkan llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kitillikuna: 

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

File:Cumbal 20071102 001.jpg|Cumbal nina urqu (saywapi Kulumbya-Ikwadur), Tulkan llaqtamanta rikusqa
File:Ecuador (Tulcan Plaza).jpg|Tulkan llaqtap patan

## Raymikuna
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tulkan kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.carchi.gov.ec
Waka kiti

**Waka kiti** icha **San Pidru Waka kiti** (kastilla simipi: *Cantón San Pedro de Huaca / Cantón Huaca*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Karchi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Waka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Pidru Waka kiti
* PEDRO DE HUACA www.ame.gov.ec / San Pidru Waka kitimanta
## Hawa t'inkikuna
La Maná kiti

**La Maná kiti** (kastilla simipi: *Cantón La Maná*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Qutuphaqsi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa La Maná llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqasallqa suyukuna]]:** Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
La Maná kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta La Maná kitillipi, Guasaganda kitillipi, Pukayaku kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan, kimsa llaqta kitillikuna, La Maná kitilli, El Carmen kitilli, El Triunfo kitilli, iskay chakrapura kitillipas, Guasaganda kitilli, Pukayaku kitilli

## Rikchakuna

Rikcha:CHORRERA DE LA ENVIDIA N.-4.jpg|Zapanal mayu
Rikcha:Parque Central de La Maná.jpg‎|Chawpi parki, La Maná

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: La Maná kiti
* www.ame.gov.ec
* www.cotopaxi.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Latakunka kiti

**Latakunka kiti** (kastilla simipi: *Cantón Latacunga*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Latakunka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:**  Kutupaksi mama llaqta parki - Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Latakunka kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Eloy Alfaro, Ignacio Flores, Juan Montalvo, Buena Ventura, Alaques, Belizario Quevedo, Guaytacama, Joséguango Bajo, Mulaló, 11 de Noviembre, Poaló, San Juan de Pastocalle, Tanicuchí, Toacazo. 

## Pulitika Rakiy
15 kitillinmi kan: 
* pichqa llaqta kitilli: La Matriz , Eloy Alfaro, Ignacio Flores, San Buenaventura, Juan Montalvo.
* chunka chakrapura kitilli: Pastocalle, Toacaso, Mulalo, Tanicuchi, Guaytacama, Aláquez, Joséguango Bajo, Poaló, 11 de Noviembre, Belisario Quevedo.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Latakunka kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Panwa kiti

**Panwa kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pangua*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Shunku (*El Corazón*) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqasallqa suyukuna]]:** Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ankamarka mayu (*Angamarca*) - Piñanatuk
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Panwa kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Sunqu kitillipi, Muraspunku kitillipi, Pinllupata kitillipi  Ramón Campaña kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* Huk llaqta kitilli: Sunqu kitilli
* Kimsa chakrapura kitilli: Muraspunku, Ramón Campaña, Pinllupata 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Panwa kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Puhili kiti

**Puhili kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pujilí*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pujilí llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqasallqa suyukuna]]:** Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:** Kilutuwa - Sinchawasin (*Sinchaguasín* icha *Sinchahuasín*)
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Kilutuwa qucha

## Runakuna
Puhili kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Puhili kitillipi, Ankamarka kitillipi, Wankahi kitillipi, La Victoria kitillipi, Pilalu kitillipi, Tinku kitillipi, Sumpawa kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Puhili kitilli
* suqta chakrapura kitilli: Ankamarka, Tinku (*El Tingo* icha *La Esperanza*), Pilalu (*Pílaló*), La Victoria, Wankahi (*Guangaje*), Sumpawa (*Zumbahua*)

## Rikchakuna

Rikcha:Pujilí.jpg|Puhili 
Rikcha:Zumbahua centro.jpg|Sumpawa, Sumpawa kitilli

## Yachachiy
* Chawpi yachay wasikuna:
** Iskay simipi iskay kawsaypi yachay wasi Hatun Huywa *(Colegio Intercultural Bilingüe Jatun Juigua)*, Yakupampa ayllu llaqtapi

## Puhili kitipi paqarisqa
* Guillermo Rodríguez Lara, Ikwadurpa umalliqnin 1972 watamanta 1976 watakama, paqarimurqa Puhili kitipi .

## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
* Kilutuwa
* Sinchawasin urqu (*Sinchaguasín*)
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puhili kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
* www.cotopaxi.gov.ec / Puhili kitimanta
* www.enciclopediadelecuador.com
Salcedo kiti

**Salcedo kiti** (kastilla simipi: *Salcedo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa San Miguel (icha Salcedo) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Yampu qucha

## Runakuna
Salcedo kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Miguel kitillipi, A. José Holguín kitillipi, Kusupampa kitillipi, Mulalillu kitillipi, Mulliquindil kitillipi, Pansaliyu kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan, huk laqta kitillim, San Miguel, pichqa chakrapura kitillipas: Antonio José Holguín (Santa Lucía), Kusupampa,  Mulalillu, Mulliquindil (Santa Ana), Pansaliyu.

## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Salcedo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Sakisili kiti

**Sakisili kiti** (kastilla simipi: *Cantón Saquisilí*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Sakisili llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Sakisili kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Sakisili kitillipi, Kanchawa kitillipi, Chantilin kitillipi, Kuchapampa kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Sakisili kitilli, kimsa chakrapura kitillipas: Kuchapampa, Kanchawa, Chantilin.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Sakisili kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Sikchus kiti

**Sikchus kiti** (kastilla simipi: *Cantón Sigchos*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Sikchus llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqasallqa suyukuna]]:** Illinisa kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Sikchus kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Sikchus kitillipi, Chugchilán kitillipi, Isinliví kitillipi, Pampas kitillipi, Palo Quemado kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan: Sikchus (*Sigchos*), Las Pampas, Palo Quemado, Isinliví, Chugchilán.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Sikchus kiti
* www.ame.gov.ec/
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kutupaksi marka
Tampu (sut'ichana)

*Tampu: qurpachana wasi;
*Tampu mayu;
*Tampu runa: ñawpa pacha huk runa llaqta, Qusqu k'itipi;
*Tampu (Kañar): Ikwadurpi huk llaqta;
*Tampu (kantun): Ikwadurpi huk kantun;
Wayuw simi

**Wayuw simi** nisqaqa 400.000 Wayuw runakunap rimayninmi, Winisuyla Kulumbyawan mama llaqtakunapi rimasqa.
Ashaninka simi

**Ashaninka** simiqa (*Kampa simi* nisqapas) Ashaninka runakunap rimayninmi, Piruw Brasilwan mama llaqtakunapi rimasqa, Apurimaq, Iniy, Tampu, Piriniy, Pichis mayukunap, hanaq Ukayali mayuppas suyunpi.

Huk k'itikunapiqa ashaninka simita rimaq runakunaqa **Asháninka**, hukkunataq **Ashéninka** icha **Ashíninka** nikunkum. Chay hina nisqa k'iti rimayninkunaqa qanchisnintinmi:
*Ashaninka simi (hinalla) (*Asháninka*, 23-29.000-chá rimaqniyuq)
*Pahunal Ashéninka simi (*Ashéninka*, 12.000-chá rimaqniyuq)
*Ukayali Yuruwa Ashéninka simi (*Ashéninka*, 7.000-chá rimaqniyuq)
*Pichis Ashéninka simi (*Ashéninka*, 12.000-chá rimaqniyuq)
*Uralan Ukayali Ashéninka simi (*Ashéninka*, 13.000-chá rimaqniyuq)
*Piriniy Ashéninka simi (*Ashéninka*, 5.500-chá rimaqniyuq)
*Ashininka simi (hinalla) (*Axininka* icha *Ajyíninka Apurukayali*, 4.000-chá rimaqniyuq)

Chay hina *Asháninka, Ashéninka, Ashíninka* nisqa rimaynintinqa 80.000-chá rimaqniyuqmi.

*Ashaninka* icha *"Kampa"* nisqa rimay huñumanqa kay ancha kaqlla rimaykunapas kapunmi:
*Numatsiqinqa simi (6.500-chá rimaqniyuq)
*Machiqinqa simi (10.000-chá rimaqniyuq)
*Kakinte simi (300-chá rimaqniyuq)
*Nanti simi (600-chá rimaqniyuq)

Chay Ashaninka huñuman kapuq rimaynintinqa pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
### Ashaninka simipi multimidyam
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)
Awajún simi

**Awajún simi** *(awajun chicham)* nisqaqa 45.000 Awahun runakunap rimayninmi, piruwanu Amarumayu suyupi rimasqa.

## Hawa t'inkikuna
### Awahun simipi multimidyam
* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)
Kampa runa

**Antisuyu runa, Kampar/kampa runa** icha **Achhaninka runa**qa (Kampa simipi; Ashaninka) Piruwmanta Amarumayu sach'a-sach'a suyupi (Hunin, Pasqu, Wanuku, Ukayali suyukunapi: Apurimaq, Iniy, Tampu, Piriniy, Pichis mayukunap, hanaq Ukayali mayuppas suyunpi), brasilyanu Akri suyupas tiyaq runa llaqtam, ashaninka simita rimaq.
## Tiyay
### Mayukuna
* Piruwpi: Uray Apurimaq mayu, Iniy mayu, Tampu mayu, Satipu mayu, Pichis mayu, Uray Willkamayu, Hanan Ukayali mayu, Pachitiya mayu, Yuruá mayu, uma purimuq mayukunapas.
* Brasilpi: Breu mayu, Amônia mayu,  Arara mayu

### Piruwpi suyukuna

## Musiku
## Indihina tantanakuykuna
* ANAP - *Apatyawaka Nampitzi Asháninka Pichis*
* CARE - *Central Asháninka del Río Ene*
* CECONSEC - *Central de Comunidades Nativas de la Selva Central*
* CONOAP - *Consejo de Comunidades Nativas No matsiguenga y Asháninka de Pangoa*
* FECONACA - *Federación de Comunidades Nativas Campa Asháninka*
* FECONAPI - *Federación de Comunidades Asháninka de Puerto Inca*
* OARA - *Organización Asháninka del Río Apurímac*
* OAGP - *Organización Ashéninka del Gran Pajonal*
* OCARE - *Organización Campa Asháninka del Río Ene*
* OIRA - *Organización Indígena Regional de Atalaya*
* UNAY - *Unión Nativa Ashéninka - Yanesha*
## Kaypipas qhaway
* Ashaninka ayllu llaqta risirwa
* Awahun
* Aymara runa
* Kichwa runa
* Qhichwa runa
* Uru runa

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Córdoba

## Llaqtakuna

### 
:* **[[Córdoba (Ispaña)]]**, Andalucía suyupi
:* **[[Córdoba pruwinsya (Ispaña)]]**, Andalucía suyupi
#### Ispañap wiñay kawsasqan
:* **[[Corduba]]**, Córdobap ñawpaq sutin;
:* **[[Córdoba Emiratu]]**, Damasku Kalifatup huk suyun;
:* **[[Córdoba Kalifatu]]**, huk islam qhapaq suyu;
:* **[[Córdoba del Tucumán]]**, Kastilla Kamachiy pachapi (kunan Córdoba (Arhintina));

### 
:* **[[Córdoba (Arhintina)]]**
:* **[[Córdoba pruwinsya (Arhintina)]]**

### 
:* **[[Córdoba (Bolívar)]]**, Bolívar suyupi;
:* **[[Córdoba (Quindío)]]**, Quindío suyupi;
:* **[[Córdoba (Kulumbya)]]**, huk suyu;

### 
:* **[[Córdoba (Alabama)]]**;
:* **[[Córdoba (Alaska)]]**;
:* **[[Córdoba (South Carolina)]]**;
:* **[[Córdoba (Illinois)]]**;
:* **[[Córdoba (New Mexico)]]**;
:* **[[Córdoba (Tennessee)]]**;

### 
:* **[[Córdoba (Durango)]]**;
:* **[[Córdoba (Veracruz)]]**;
Shuwar

**Shuwar** runakunaqa Ikwadurpi Piruwpipas, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi tiyaq runa llaqtam, 40.000 runam, shuwar simita rimaq.

## Tiyay
### Ikwadurpi
* Morona Santiago marka
* Pastasa marka
* Zamora Chinchipe marka
* Sukumpiyu marka
* Orellana marka* Wayas marka
* Esmeraldas marka

### Piruwpi
* Amarumayu suyu, Kunturkanki pruwinsya, Santiago mayu distritu
* Luritu suyu, Datem del Marañón pruwinsya, Barranca distritu, Morona distritu

## Hawa t'inkikuna
* www.codenpe.gov.ec / Shuwar
Shuwar simi

**Shuwar simi** *(shuar chicham)* nisqaqa Shuwar runakunap rimayninmi, ikwaduryanu Amarumayu sach'a-sach'a suyupi 110.000-chá rimaqniyuq.

Tawantinmi k'iti rimayninkuna:
**[[Shiwiar chicham]]* (Ikwadurpi: Shiwiar runa),
**[[Achuar chicham]]* (Ikwadurpi: Achuar runa),
**[[Shuar chicham]]* (Ikwadurpi),
**[[Wampis chicham]]* (Piruwpi: Wampisa runa).
Tiksi

**Tiksi**, Qusqupi **Tiqsi** nisqaqa (QSHKS qillqaypi *teqsi, teqse*, grigu simipi *βάσις [básis]*) imap uranpi, sikinpi kaqpas. Ahinataq kay sut'inkunatam riqsinchik:
*Allpa, ima chakinchikpa uranpi kaqpas;
*Quchap, mayup tiksin: uranpi kaq allpa;
*Wasi tiksi: wasip allin kakunanpaq, wasichaypa qallariyninpi rurasqa;
*Yachay tiksi: yachay wayllukuypa, huk yuyachakuypa tiksin;
*huk kawpaypa tiksin;
*huk wakip tiksin;
Waqanki

**Waqanki**, **Walkanki** icha **Gallu-gallu** (latin simipi: *Masdevallia veitchiana*) nisqaqa huk hillurina yuram, Piruw mamallaqtapi, Qusqu suyupi wiñaq.
Rayku

**Rayku** icha **Hamu** *(causa)* nisqaqa ima kaypas icha tukuypas, *[[qatiq]]* *(efecto)* nisqa huk kanapaq icha tukunapaq muchuypi kaymi.

Chayrayku hinam:
**Rayku* tukuptinqa, *qatiq* tukunqam.
**Rayku* kaptinqa, *qatiq* kanqam.

**Rayku* tukurquptinqa, *qatiq* tukurqanmi.
**Rayku* karqaptinqa, *qatiq* karqanmi.

**Rayku* tukurquptinqa, *qatiq* tukunmi.
**Rayku* karqaptinqa, *qatiq* kanmi.
Qatiq

**Qatiq** nisqaqa ima kaqpapas, hamuqpapas qatiqninmi, icha pipapas qatiqnin runam.

## Kaypipas qhaway
*Rayku
Waki

**Waki** (kastilla simipi: *sociedad*) nisqaqa huk llaqtapi - runa llaqtapi, mama llaqtapi - lliw runantinpa kawsayninmi, runapura kayninkunam.

## Kaypipas qhaway
*Kawpay
*Sapsiwaki
*Marksismu
Kastilla

**Kastilla** nisqaqa Iwrupapi huk kathuliku qhapaq suyus karqan. 1492 Aragun suyuwan huñunakuspa Ispaña qhapaq suyus tukurqan.

## Kaypipas qhaway
*Castilla y León
Araqun qhapaq suyu

**Araqun** nisqaqa Iwrupapi huk kathuliku qhapaq suyus karqan. 1492 watapis Kastilla suyuwan huñunakuspa Ispaña qhapaq suyus tukurqan. 1164 watamanta 1707 watakamas Araqun qhapaqpa suyunsi karqan.

Araqunwan Kataluña ñawpa suyun kaspas, qhipaqta Mallorca, Valencia, Sicilia, Corcega, Cerdeña, Napoli suyukunatapas kikincharqan.
Iliada

**Iliada** icha **Iliás** nisqaqa (grigu simipi Ἰλιάς, Ιλιάδα) ñawpa grigukunap *[[epos]]* nisqa harawi willaykuyninsi karqan, Omirospa qillqasqansi, Truyanu maqanakuy nisqamanta willaq.

Iliadaqa *runa qhapaq* nisqa Agamemnon sutiyuq qhapaqpa Akhiliyas sutiyuq hatun awqaqwan rimanakuynin, hayu kayninmantam willan. Chay Akhiliyas ancha phiñakuspas huk mit'a mana maqanakuyta munaptinsi, achka grigu awqaqkuna wañun, paypurataq Akhiliyaspa qhuchumasi, Patroklos sutiyuq. Runakunap kinrayninpiqa grigu dyuskunam maqanakun. Athini grigukunap larunpi maqaykuptin, Aristaq Truyanukunap masinmi karqan. Patroklospa wañuyninmanta astawanraq phiñakuspa, Akhiliyas Ektor sutiyuq truyanuwan maqanakuspa wañuchin. Iliada tukukun Akhiliyaspa pisiyaq phiñakuyninwanmi, manaña Akhiliyaspa wañuyninmanta, manaña Truyap puchukayninmanta willaspa.

Iliadaqa lliw Iwrupapi qillqakunamantaqa aswan ñawpa pachamantas karqan, 730 kñ watamantas. Odisiyataq Iliadamanta iskay chunkachá aswan qhipaq.
Odisya

**Odisya** nisqaqa (grigu simipi *Oδύσσεια*, *Odýsseia*) ñawpa grigukunap *[[epos]]* nisqa harawi willaykuyninsi karqan, Omirospa qillqasqansi, Odisiw sutiyuq grigu qhapaqpa Ithaki wat'api wasinman kutiyta munaspa ripuyninkunamanta willaq.

Chay Odisiwqa Truyap atiqnin nisqas karqan, Truyanu Kawalluwan chay llaqtap ukhunman hamurqaspa (chaymantataq Omiros manam Iliadapichu manam Odisiyapichu willan).

Odisyaqa 700 kñ watapichá qillqasqa karqan, Iliadamanta iskay chunkachá aswan qhipaq.
Omiros

**Humiru** icha **Omiros** (grigu simipi: Όμηρος) icha **Homero** (pusaq kaq Kristup ñawpan pachakwatapis kawsasqa) huk grigu qillqaqsi runa karqan, Iliadap Odisyap qillqaqninsi.
Truyanu maqanakuy

**Truyanu maqanakuy** nisqaqa (grigu simipi Τρωικός πόλεμος) ñawpa grigukunap willaykusqansi karqan, tukuy grigu llaqtakuna Truya llaqtap hayunsi kaptin.

Truya llaqtap Priamos sutiyuq qhapaqninpa churin, Paris sutiyuq, Spartip qhapaqninpa Eleni sutiyuq warminta hap'ikuptinsi, tukuy grigu qhapaqkuna ancha phiñakuspas awqaqninkunata Truya llaqtaman maqanapaq qayakurqan. Chay Truya llaqtapi chunka watas maqanakuspapas manas atirqanchu. Chay maqanakuymanta Omirosmi Iliada nisqanpi willaykun.

Achka awqaqkuna, grigukunap Akhiliyasnin, truyanukunap Ektorninpas wañuptinña, grigukuna manaraq atiptin, Odisiw sutiyuq Ithakip qhapaqnin qiqutamantas yuyarqan: Truyanukunaman manañam awqapuykikuchu nispa llullaspa Truyanu Kawalluta haywarqan. Chay kawallup ukhunpis Odisiw huk awqaqkunawan pakakurqan. Truyanukuna iñiptinsi kawalluta llaqtap ukhunman aysamurqan. Truyanukuna anchata phistarqaspa ch'allkurqaspa machakurquptinsi, grigu awqakuna llaqtap punkunkunatas kicharqan. Hawamanta kutimuq grigukunas llaqtaman yaykurqan, chaypi truyanu runakunata wañuchispa.

Asllas truyanukuna ayqiyta atirqan, paypurataqsi Ayniyas.
Córdoba (Ispaña)

**Córdoba** icha **Kurthupa** (ñawpa pacha: *Corduba*) nisqaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Andalusiya suyupi.

Cordobaqa Córdoba Emiratu nisqap (islam Damasku Kalifatup huk suyunpa) uma llaqtansi karqan, chaymantataq Córdoba Kalifatu nisqa islam qhapaq suyup uma llaqtansi. Chaypacha Tiksimuyuntinpi lliw llaqtakunamanta aswan hatunsi karqan, yaqu hunus runayuq. 1236 watapis kristiyanu kastillayuq awqaqkuna arabya runakunata atispa llaqtatas hap'irqan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
* - Córdoba, 1969 watamanta
* - A Coruña, 1976 watamanta
* - Córdoba, 1980 watamanta
* - Fes, 1982 watamanta
* - Smara, 1987 watamanta
* - São Paulo,
* - La Habana, 2000 watamanta
* - Damasco, 2001 watamanta
* - Nuremberg, 2010 watamanta
* - León, 2010 watamanta
* - Faisalabad
* - Bukhara
* - Manchester
* - Bethlehem
* - Adana
* - Derna
* - La Louvière

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
Sevilla
Málaga
## Hawa t'inkikuna
Sapsiwaki

**Sapsiwaki** nisqaqa ima wakipas, imapichus ruranakuna - chakrakuna, ruruchinakuna - sapsi kamachinapi, achka icha tukuy runakunap kamachinanpi. Ñawpa pacha ayllu llaqtakunas sapsiwaki hina karqan. Marksismukamataq susyalismu nisqas chay hina kanman.

## Kaypipas qhaway
*Musiku
*Susyalismu
Arinillas kiti

**Arinillas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Arenillas*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Arinillas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  Arinillas kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Arinillas kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Kuri marka
Balsas kiti

**Balsas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Balsas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Balsas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Balsas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Tukri simi

**Tukri simi** nisqaqa mama llaqtap kamachiyninpa, pusaqninkunap llamk'achisqan rimaymi.

Huk mama llaqtakunaqa hatun kamachiyninpim qillqamun, ima rimaychus mama llaqtap tukri simin kanman. Huk mama llaqtakunataq manam tukri simita sut'ichanchu. Chaywanpas, huk rimaymi *[[de facto]]* nisqa tukri simim (ahinataq Mishikupi kastilla simim).
1989

**1989** wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
1960

**1960** wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Mulinupampa distritu

**Mulinupampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Molinopampa*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Mulinupampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Pirqa Pirqa
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Ventilla mayu / Sunchi mayu

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Rikchakuna

Image:Iglesia molinopampa chachapoyas amazonas peru.jpg|Inlisya, Mulinupampa
Image:Municipalidad molinopampa chachapoyas amazonas peru.jpg|Mulinupampa llaqtapi


## Distritupipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Suluqu distritu

**Suluqu distritu** nisqaqa (ispaña simipi: *Distrito de Soloco*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Suluqu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Loro pico, Campanario , Llama Urqu, Tres Hermanos, Quintar mana, Erurco, Lulturqu, Cashurco
* Quchakuna: Chaquil, Yanaqucha, Atún pucro, Undulpata, Toclón, Laguna de los patos 
* Mayukuna: Suluqu mayu, Olía, Shilvicachi, Lejía, Tinas, Shocol 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Suluqu
* Lultu
* Mitu
* Quitache
* Malaga
* Tinas
* Oquish
* Mansana
* Cuillamal
* Suiche
* Sacsol
* Gochmal
* Tamiapampa
* Nina Shungo
* Legia

## Karu puriy

* Chachapuya pukarakuna, Suluqupi
## Distritupipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chachapuya
* Chachapuya runashimi
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Marka

**Marka**, **kawsay llaqta** icha **nasyun**qa saphsi simiyuq, kasqayuq, paqarina markayniyuq, kultura, llaqta chayri waki/ayllu, rak'isqa rikch'aqkunap huñusqa kayninpi kamasqa qutukawsaykunap huñunmi. Chay hinaqa, huk suyuqa huk huñu runakunaq huñusqa pim kayninmi, chay imayna kanan nisqakunaq sut’inchasqan hina hamut’asqa.

## Pukyukuna
K'itilli

**K'itilli** nisqaqa Ikwayur mama llaqtapi kichwapi **parrukya** (kastilla simipi: *parroquia*) niyta munanmi.
Suyu

*Allpa saywachipi (kichwa rimaypi **Suyu**):
**Ima allpantin kaqpas, hatun k'iti icha marka hina
**Mama llaqta *(país)*
**Mama llaqtap rakin, ahinataq *departamento* nisqa (Piruwpi, Puliwyapi)
**Hanaq pachapi, Tiksimuyupi tawantin iñu (chincha, anti, uralan, kunti)
**Maymanpas puririy *(dirección)*
**Tawantinsuyu nisqa Inka qhapaq suyup rakin
*Rikch'akuna (kichwa rimaypi **Shuyu**):
**Ima siq'isqapas icha llimphisqapas (rikch'a kapchiy qhawaypas)
**P'achakunapi suyukuna: suyu-suyu
**Pampa suyu (pacha tupuypi)
*Pachaykamaypi, **K'iti** nisqapas (kichwa rimaypi **Shuyu**) - maypichus kallpakuna aknaykun:
**Iliktrumaqnitiku illanchaypa suyun (k'itin)
**Pinchikilla suyu
**Llut'ariy suyu
**Llasaturaku suyu
*Huk yachaypa rakin (yachay suyu nisqa)
José Guillermo Del Solar

**José Guillermo Del Solar Alvarez-Calderón** sutiyuq runaqa, "*Chemo*" (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiuonatukuna
#### Piluta hayt'aq

#### Pukllaykamachiq

### Mamallaqtapura kupakuna amistoso

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa piluta hayt'aynin

## Hawa t'inkikuna
* Bdfa (Kastilla simipi)
* National-football-teams (Inlish simipi)
* José del Solar  (Inlish simipi)
José Luis Carranza

**José Luis Carranza Vivanco** ( *  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruw mama llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Tayta:  Roberto Carranza; Mama: Rosa Vivanco.

Warmi: Carmen RodríguezWawakuna: 4 

Yachay wasi: Ricardo Bentin.

## Klubkuna
*  Universitario de Deportes (1985 - 2004)

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Martin de Porres

**Martín de Porres** *([[kastilla simi]]pi: Martín de Porras)*,  *Pichanapas santu* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku Santu qarqan. Niyan manash hutsayuqchu.

3 kaq p'unchawqa novimbri San Martín de Porres raymi p'unchawninmi.

Taytan: Juan de Porras;  Maman: Ana Velázquez.

## Willay pukyukuna
* Romero, Emilio, *El Santo de la escoba* (1959). ( Pitsanayuq Hutsannaq runa)
* Del Busto, José Antonio, *San Martín de Porras: (Martín de Porras Velásquez)* - Lima, 1992.

## Kaypipas qhaway
* Santa Rosa Limamanta
* San Juan Macías
* Ana de los Ángeles Monteagudo

## Hawa t'inkikuna

* Fray Martín de Porres
* Biografia: Fray Martín de Porres
* San Martín de Porres Religioso perwano
* Santo Universal del mundo
* El Santo Universal
* Martin - comic venezolano
Rimana huñunakuy

**Kawpay rimanawasi**, **Rimana huñunakuy**, **Kamachitantari** icha **Parlamintu** (kastilla simipi: *parlamento*) nisqaqa akllanakuspa kamachinakuy *(dimukrasya)* nisqa mama llaqtapi akllanakuykunapi mama llaqtayuqkunap akllasqan apulliq, kamachiruraq nisqa pulitiku runakunap huñunakuyninmi, kamachikunata ruranapaq, mama llaqtap uma kamayuqninta akllanapaq.

Rimana huñunakuyqa kamachiruraq atiy nisqam, kamachikunata rurayninrayku.

Huk mama llaqtakunapi rimana huñunakuytaqa **Kunrisu** (kastilla simipi: *congreso*, inlish simipi: *congress*) icha **Rimana Wasi**  ninku, ahinataq Piruwpi (Piruw suyup Rimana Wasin), Hukllachasqa Amirikika Suyukunapipas.
Asiruqucha (Apurimaq)

**Asiruqucha** (kastilla simipi: *Acerococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham,  Lamrama distritupi, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi.
Taripakuq

**Taripakuq**, **Chiqanchaq**, **Chaninchaq**, **Kuskachaq** icha **Huwis** (kastilla simipi: *juez*) nisqaqa taripay suntur icha chaninchay wasi nisqapi wanana taripana nisqapi ima hucha rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin, iskay mañaqpurataq taripanakuy nisqapi huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.
Taripay suntur

**Taripay suntur** icha **Yachaq tantari** (kastilla simipi: *tribunal, corte*) nisqaqa chirarimanapaq tantaymi, kamachikuna chay chiqarimaypa tiksin kaptin.

Kay runakunam taripay sunturpiqa rimanakun:
* Ch'ataq ch'atasqa nisqa runata q'uma nisqa huchamanta ch'atanmi, wanachanapaq.
* Amachaq ch'atasqata, mañaqta amachaspa rimapunmi.
* Taripakuq taripayta rimanmi, ch'atasqata wanachaspa icha qispichispa, taripanakuypitaq huk mañaqta chiqachaspa icha mañaqpura chimpapuraychispa.

Kay iskay hinatam chiqarimanku:
* **[[Wanana taripana]]** nisqapi ch'ataq taripakuq ima q'uma rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin
* **[[Taripanakuy]]** nisqapi taripakuq iskay mañaqpurataq huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.

Mama llaqtapi *[[Hatun yachaq tantari]]* icha *Kamachikamayuq tantari* nisqaqa rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin.
Taripay amachaq

**Taripay amachaq** icha **Apukathu** (kastilla simipi: *abogado*) nisqaqa ch'atasqa runatam, mañaq runatapas amachaspa rimapun, taripay sunturpim, huk chiqarimay rimanakunapi, ruranakunapipas.

:Huh simillawan, **Rimapukuq** , ( Mijikupi: abogado = licenciado). Kaypas ** Amachaqi**, manaqa **marqak'i**

## Pukyukuna
Hatun yachaq tantari

**Hatun yachaq tantari** icha **Kamachikamayuq tantari** (kastilla simipi: *Corte Suprema*) nisqaqa mama llaqtapi lliwmanta hawa kaq taripay sunturmi. Rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin. Taripanakuykunap qhipaqmi sinkun (*instancia* nisqa).
Wawallku

**Wawallku** nisqaqa runa hina rikch'aq pukllanam, wawakunap icha urpu aranway nisqapi pukllananpaq. *Wawallku*qa musuq simim.

**Tanta wawa** nisqata ruwayan tantamanta, wawam nir, "kumpari kashun" nir huk warmi ullqu makyan wakaq warmi ullquta. Tanta wawata warkayanpas llimllaman hacha walluypi, 'Kalishturan' nisqapi.

**Tiqti wawa** niyankupas tiqtimanta ruwasqata.
Sapatu

**Sapatu** nisqaqa chakikunapaq churanam, qaramanta icha huk sinchi p'achamanta rurasqa, uray larupitaq sinchi qara, k'awchu icha plastikamanta rurasqa sapatu p'alltayuq.
Allpa chinkari

**Allpa chinkari** (kastilla simipi: *erosión*) nisqaqa pachap, tiksip hawanpi allin allpap chinkayninmi.

Urqukunapi sach'akunam, thansakunam saphinkunawan allpata hap'ispa hark'aykunmi, ahina allin allpa kakuykunmi. Sach'a-sach'akuna mutusqa kaptinqa, manañam allpata hark'aykunchu. Para yakuwan, wayrawan chinkanmi. Chaymantataqmi manañam puquna allpachu kan.

Chayrayku allpa chinkarita hark'anapaqqa amachana sach'a-sach'am kachun.

Lliwmanta aswan hatun allpa chinkariqa urqukunapi lluqllakunam.
Amachaq

*Pi huk runatapas amachaq runa;
*Pukarata icha llaqtata amachaq awqaqkuna;
*Muyuriq pachata amachaq runa icha tantanakuy;
*Sallqa amachaq runa icha tantanakuy;
*Taripay amachaq.
Hatun kamachi

**Hatun kamachi** icha **Mama kamachiy** (kastilla simipi: *Constitución*) nisqaqa mama llaqtap tiksi kamachikunam. Hatun kamachiqa mama llaqta yawrinkunatam kamachin, ima hina kamachiy, rimana huñunakuy, hatun yachaq tantari llamk'achunku.
Chawpi Awya Yala

**Chawpi Awya Yala**
 
 





**Chawpi [[Awya Yala]]** icha **Chawpi Amerika** nisqataqa Chinchay Awya Yalaman tawqachinchikmi. Chaypiqa kay qatiq mama llaqtakunam:

*Bilisi, Watimala, El Salvador, Honduras, Nikarawa, Kustarika, Panama.

Chawpi Awya Yalap Wat'ankunataqa hinallataq Chinchay Awya Yalaman tawqachinchikmi:

*Kuba, Ayti mama llaqta, Duminikana *([[Ayti wat'a]]pi)*, Burinkin *(Puerto Rico)*, Bahamas, Shamayka

## Mama llaqtakuna

## Rikchakuna

Rikcha:133quetzal.JPG|Quetzal (*Pharomachrus mocinno*), Kustarika
Rikcha:Tikal.jpg|Maya chuntu, Tikal, Watimala
Kathuliku

**Kathuliku** (grigu simi: *καθολικός, καθολικόή, καθολικό (katholikós, katholikī´, katholikó):* "sapsi") nisqa  inlisya tukuy Jesukristupi iñiq runakunapaq inlisya niyta munan.

Huk iskay inlisyakunam chay hina nikun, ichataq sapsilla "kathuliku inlisya" nispaqa "Romanu Kathuliku Inlisya" niyta munanchik.
1967

**1967** wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Haqaru simi

**Haq’aru** icha **Haqi aru** simiqa *(Jaqaru, "[[runa simi]]")* piruwanu Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi 3.000 runakunap rimayninmi. Ñawpa pachas achka runakuna chay simita rimarqan, huk suyukunapipas.
K'ayrapin

**K'ayrapin** *(Lien, Splen)* nisqaqa kurkupi huk ukhu yawrim. Yuraq yawar kawsaykuqkunatam ruraykun, yawarta mawk'ayasqa puka yawar kawsaykuqkunamantam llump'aychan. Kurkuta amachanapaq ancha chaniyuqmi. Icha **wiqaw**.

## Hawa t'inkikuna
Suyk'upin

**Suyk'upin** *(Pancreas)* nisqaqa kurkupi huk ukhu yawrim, ch'ulla, hatun ch'añanmi. Uspunakunata ruraspa ch'unchulman kachaykun, insulina, glukagun nisqakunatataq yawarmanmi kachaykun, yawarpi misk'i chhikata allichaykunapaq.

## Hawa t'inkikuna
Teodoro Fernández

**Teodoro Fernández Meyzán** sutiyuq runaqa, icha **Lolo** (*  paqarisqa Cañete  llaqtapi,  - †  wañusqa Limaq llaqtapi)  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Taytan: Tomás Fernández Cisneros; Maman: Raymunda Meyzán. 

### Mama llaqtapura participasyunkuna


Mama llaqtapura golkuna




## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mamallaqta Kampiuonatokuna

### Mamallaqtapura kupakuna

### Pirsunal Suñaykuna

### Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa piluta hayt'aynin
* Arturo Fernández

## Hawa t'inkikuna

* Kawsay qillqa "Lolo" Fernández
* Universitario de Deportes
Juan Manuel Vargas

**Juan Manuel Vargas Risco** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ),  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Taytan:  Leonardo Vargas; Maman: Carmen Risco. Warmi: Blanca Rodríguez; Churi (2) : Luana (* 2007) wan Ánika Lía (*  ).

## Klubkuna

*  Universitario de Deportes (Piruw) 2002 - 2004
*  Colón de Santa Fe (Arhintina) 2004 - 2006
*  Calcio Catania (Italya) 2006 - 2008
*  ACF Fiorentina (Italya) 2008 - 2012
*  Genoa CFC (Italya) 2012 - 2013 
*  ACF Fiorentina (Italya) 2013 - 2015
*  Real Betis (Ispaña) 2015 - 2016
*  Universitario de Deportes (Piruw) 2017

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
Pancho Fierro

**Francisco Fierro Palas**, Pancho Fierro sutipaq runaqa (* 1807 paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk Piruwpas mama llaqta llimphiqmi karqan.

Tayta: Nicolás Fierro; Mama: Carmen Palas.

## Kaypipas qhaway
* Llimphiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
*Galería Pancho Fierro del Municipio de Lima
* Pancho Fierro y el Costumbrismo de Lima
Kukupin

**Kukupin** nisqaqa kurkuntinpi lliwmanta aswan hatun ch'añanmi. Prutinakunata, hayaqita ruraykunmi, yawartataq millay imayaykunamanta llump'aychanmi chay imayaykunata hukchaspa. 

**Ñatin** sutin Anqash qallupi.

## Hawa t'inkikuna
1988

**1988** wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Curitiba

**Curitiba** nisqaqa Brasil mama llaqtapi, Paraná suyupi, huk hatun llaqtam. Curitiba llaqtapiqa 1.788.559 runakunam kawsachkanku (2006).
* 434,967 km²

## Hawa t'inkikuna
* http://www.curitiba-brazil.com
Puerto Baquerizo Moreno

**Puerto Baquerizo Moreno** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, San Cristóbal wat'api, huk llaqtam, Yawatisuyup uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Alfredo Baquerizo Moreno (1859-1951), Ikwadurpa umalliqnin
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: San Cristóbal wat'a
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Yawatisuyu
Puerto Francisco de Orellana

**Puerto Francisco de Orellana** icha **Kuka** nisqaqa (kastilla simipi: *Puerto Francisco de Orellana* / *Coca*)  Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Orellana markap uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
* Napu mayu
* Kuka mayu

## Runakuna
Puerto San Francisco de Orellana kitillipi Napurunakunam tiyanku. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Orellana kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
Ibarra (Impapura)

**Ibarra** nisqaqa (kastilla simipi: *Ibarra* icha *San Miguel de Ibarra*) Ikwadur mama llaqtapi Impapura markap uma llaqtanmi. Ibarra llaqtaqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).

## Allpa saywachi

* Impapura nina urqu: 10 km

## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Uniandes Yachay Suntur

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Winchester, Kentucky, USA
## Kaypipas qhaway

* José María Velasco Ibarra, Ikwadurpa umallaqnin
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Impapura marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Babahoyo

**Babahoyo** (kastilla simipi: *Babahoyo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Mayukuna markap Babahoyo kitipas uma llaqtanmi. 
## Allpa saywachi
* Mayukuna: Babahoyo mayu - San Pablo mayu - Caracol mayu

## Yachachiy

* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Babahoyo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Tina

**Tina** (kastilla simipi: *Tena* / *San Juan de los Dos Ríos del Tena*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Napu markap uma llaqtanmi.

## Runakuna
Tina kitillipiqa Napurunakunam tiyanku. 

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna: *Escuela Superior Politécnica Ecológica Amazónica (Espea)* 

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

Image:Rain in Tena.jpg|Tina ñiqpi

## Ñaña llaqtakuna
*  Santa Clarita, California, USA
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Tina kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Napu marka
* gobiernonapo.gov.ec
Jacob Denner

**Jacob Denner** sutiyuq runaqa (1685 watapi paqarisqa, 1735 watapi wañusqa) huk aliman phukuna waqachina ruraqsi karqan, Nürnberg llaqtapis kawsaq.
Sankay

**Sankay** (kastilla simipi: *Sangay*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Morona Santiago markapi, Muruna kitipi, Sankay mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.230  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
Wanachay

**Wanay** icha **Wanachay** nisqaqa pi runamanpas paypaq millay kaq ruraymi huchallikusqanrayku, q'umallikusqanrayku. 

*Wanakuy*, Ankash qallupi. "Wanakuyna, kachakukuna warkayashuruyki, alaq yakuwan paqaspa armatsiyashuruyki".

Kay hinatam wanachanku:
* Tayta mamaqa wawanta wanachan mana uyarisqanrayku, ima millaytapas rurasqanrayku.
* Hinallataq yachay wasipi yachachiq mana uyariq, mana llamk'aq yachaqaqkunatam wanachan. Huk mama llaqtakunapim yachachiq ama maqachunchu, yachaqaqkunata rimapullachun, ruranakunatam qullachun.
* Mama llaqtaqa q'umalli nisqa huchallikuq, mana kamachikunakama ruraq runatam wanachan. Chay wananaqa taripay sunturpim kamarikunku. Kay wanaykuna hinam kachkan:
** Qullqi wanay: Taripasqa runaqa kañinatam quchun.
** Samk'ay wanay: Taripasqa runaqa samk'ay wasipim wichq'asqa kachun, huk mit'alla icha wañunankama (ancha millay rurasqanrayku).
** Wañuy wanay: Taripasqa runaqa wañuchisqa kachun (huk mama llaqtakunallapiraq, ancha millay rurasqanrayku): runa warkhunapi, uma kuchuywan, miyu wapsi ukhupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), pinchikilla tiyanapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi). Huchallikuqqa wañunanta samk'ay wasipim suyan.
** Maqay wanay: Taripasqa runaqa maqasqa kachun, asutiwan icha k'aspiwan (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)
** Mutuy wanay: Taripasqa runaqa mutusqa kachun. Makinta, chakinta, huk kurku yawrikunatapas kuchunku (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)

## Hawa t'inkikuna
Qiwis distritu

**Qiwis distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santa Rosa de Quives*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Yangas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Chillun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
5.855 runa
## Wiñay kawsay
* Santa Rosa Limamanta
* Señor de los Milagros

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Santa Rosa Limamanta

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Municipalidad Distrital de Santa Rosa de Quives (kastilla simi)
* Turismo  (kastilla simi)
Kunturchapana kiti

**Kunturchapana kiti** (kastilla simipi: *Cantón Centinela del Cóndor*) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Zumbi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Yaya mayu (Zamora mayu)
* **[[Qucha]]kuna:** El Tuntiak qucha
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kunan huk kitillinmi kan, Zumbi kitilli (llaqta kitilli). 

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Phaqchakuna: La Yamala phaqcha, Velo de Novia phaqcha, Las Lianas phaqcha, La Caverna phaqcha, El Amor phaqcha, El Pájaro phaqcha. 
* El Tuntiak qucha
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.gpzch.gov.ec
T'uqyaq urqu

**T'uqyaq** *([[kastilla simi]]pi: Reventador)* nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Napu markapi, Chaku kitipi, Gonzalo Días de Pineda kitillipi, Sukumpiyu markapipas, Lumpaki kitipi, Lumpaki kitillipi, Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpapi. Pikchunqa mama quchamanta 3.485 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna
Kitu llaqta  

Image:Erupcion-reventador-quito-2002-005.JPG
Image:Erupcion-reventador-quito-2002-001.JPG

## Pukyukuna

* www.viajandox.com (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
Ricardo Palma distritu

**Ricardo Palma distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ricardo Palma*, Ricardo Palma sutiyuqmanta sutinchasqa) nisqaqa Waruchiri pruwinsyapi huk distritum, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ricardo Palma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Wiñay kawsay
* Santa Rosa Limamanta
* Señor de los Milagros

## Kaypipas qhaway

* Ricardo Palma
* Antankallu phaqchakuna
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Palakala phaqchakuna 
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna
Tiksimuyuntinpi uma llaqtakuna

This is a **list of national [[Capital (politics)|capital]]s in the world in alphabetical order by country:**

## Capitals of [[sovereign states]]

## Capitals of [[dependent territories]]

## Capitals of aspirant states
:*Note: Whilst these entities aspire to statehood and have significant territory, they are not generally considered to be independent countries, since they are not recognised by a majority of other states, and do not have a seat at the [[United Nations]]. For background, see [[List of unrecognized countries]].*

## See also
*List of national capitals
*List of historical national capitals
*List of cities
*List of countries whose capital is not their largest city

## References

## External links
*World Capitals Quiz
Kuyuti

**Kuyuti** (nawa simimanta *koyotl; Canis latrans*) nisqaqa Chinchay Awya Yalapi kawsaq aycha uquq ñuñuqmi, atuq hina rikch'aqmi.

## Hawa t'inkikuna
Yana suwaq'ara

**Yana suwaq'ara** icha **Suwaq'ara** chaylla, kichwapi **Ismumiku anka** icha **Ullawanka** *(Coragyps atratus)* nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.

Huk simipi: **wiskul** icha **wiskur**.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pampa kuntur

**Pampa kuntur**, **Kuntur** chaylla icha **Ullawanka** *(Sarcoramphus papa)* nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Wamra

**Wamra**, Chanka runasimipi **Warma** nisqaqa, Qusqupitaq ***[[irqi]]*** nisqapas wawamanta aswan hatunña, tawa icha aswan watayuq, ichataq manaraq sayaq runam, qharipas warmipas. 7-13 watayuq warmi wamraqa p'asñam, qhari wamrataq maqt'am.

Ayllu llaqtapiqa wamrakuna sullk'a wawqi ñaña pani turi nisqakunatam uywan, uywakunatam michin.

Inka, Tawantinsuyu pachapis hukmanta pichqakamas watayuq wawakunatas *wamra* nirqan.

Wanka limaypi, Lamas-Luritu rimaypipas warmi wawakunatam *wamla* ninku, Ikwadur kichwapitaq wayna qharikunatam.

## Kaypipas qhaway
*Wawa
*Kawsay
Wiskul

**Wiskul**, **Ullawanka**, **Illawanka** icha **Suwintu** *(Cathartidae)* nisqakunaqa aya mikhuq pisqukunam, Awya Yalapi kawsaq.

## Huk rikch'aqkuna
* Puka uma suyuntu *(Cathartes aura)*
* Q'illu uma suyuntu *(Cathartes melambrotus)*
* Anqas killmu uma suyuntu *(Cathartes burrovianus)*
* Yana suwaq'ara *(Coragyps atratus)*
* Pampa kuntur *(Sarcoramphus papa)*
* Kuntur *(Vultur gryphus)*
* Chincha kuntur *(Gymnogyps californianus)*

## Hawa t'inkikuna
Puka uma suyuntu

**Puka uma suyuntu** icha **Suyuntu** chaylla, kichwapi **Siwka**, **Puka uma illawanka** icha **ismu illawanka**, *(Cathartes aura)* nisqaqa, **suwaq'ara** nisqapas huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Inka Wasi (sut'ichana)

*Inkakunap rurasqan wasi, qhaway Inkakunap wasichasqankuna;
*Inka Wasi llaqta: Inka Wasi distritupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi, Piruw 
*Inka Wasi (Wankawillka): Pilpichaka distritupi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi, Piruw 
*Inka Wasi (Ayakuchu): huk ñawpa llaqta, Pullu distritupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw 
*Inka Wasi (Lima): huk ñawpa llaqta, Lunawana distritupi, Kañiti pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruw
*Inka Wasi (Asway): (kastilla simipi: *Ingahuasi*, ñawpa pacha Qunuwasi), Kumpi kitillipi, Tumipampa kitipi, Asway markapi, Ikwadur 
*Inka Wasi (P'utuqsi): Uyuni kachi quchapi, Buliwya mama llaqtapi
*Inka Wasi urqu: saywa Arhintina-Chili
Waruchiri distritu

**Waruchiri distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huarochirí*) Waruchiri pruwinsyapi huk distritum, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waruchiri llaqtam.

 
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Wamanripayuq (*Humanripayoc*) (+5.000 m) - Suyruqucha rit'i urqu (+5.000 m)
* Quchakuna: Arara qucha
* Mayukuna: Kanchawara  mayu (*Río Canchahuara*) - Mala mayu

## Distritupi paqarisqa
* Julio C. Tello
## Kaypipas qhaway
* Waruchiri qillqasqa
* Antankallu phaqchakuna
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Markawasi
* Palakala phaqchakuna 
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna
Wachu llaqta

**Wachu** nisqaqa (ispaña simipi: *Huacho*) Piruw mama llaqtapi llaqtam, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Wachu distritupi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa . 

## Llaqtap amachana santun
* Señor de los Milagros
* San Pedro
* San Bartolomé

## Raymikuna

Rikcha:San bartolome 1.jpg|San Bartolomé Wachumanta
Rikcha:Señor_de_los_milagros_142.jpg|Pachakamilla Kristu Wachu llaqtapi
Rikcha:Virgen de los dolores 9.jpg|
Rikcha:Señor del santo sepulcro de huacho.jpg|
Rikcha:Easter procession in Huacho, Peru.jpg|Wachu, 


## Llaqtapi paqarisqa
* Pedro Portillo

## Ñaña llaqtakuna
* , Lima
* , Valparaíso
*  Iqiptu, Qahira
* , San Isidro
*  Nihun, Tokio, Japón
*  Musuq Silanda, Wellington
* , Madrid

## Kaypipas qhaway
* Akaray
* Bandurria llaqta
* Lachay mama llaqta risirwa 
* La Encantada qucha
* Supi mayu
* Wawra mayu 
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Wañuy wanay

**Wañuy wanay** icha **Wañuy kamachiy** nisqaqa huchallikuq runata wañuchinapaq wanachaymi.

Wañuy wanayqa huk mama llaqtakunapi - ahinataq Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakunapi - manañam kanchu, hukkunapitaq - ahinataq Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Chunwapi, Nihunpi - kunanraqmi llamk'achinku.

Kay hinam taripasqakunata wañuchinku:
* Runa warkhuna
* Uma kuchuy
* Illapay
* Sipina k'urpana (ñawpa pacha Ispañapi, kulunyankunapipas)
* Chamqapuy (Islam mama llaqtakunapi)
* Miyu wapsi ukhu (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
* Miyu t'uksina (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
* Pinchikilla tiyana (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
* Runa kañay (ñawpa pacha Iwrupapi, Kathuliku Inlisyap kamachisqan, layqa qulluypi, *[[inkisisyun]]* nisqapi)
* Chakatay (Romanukunap pachanpi, hinataq Jesus wañurqan)

## Hawa t'inkikuna