open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kariwayrasu

**Kariwayrasu** (kastilla qillqaypi: *Carihuairazo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk nina urqum, Ampatu kitipi, Pilawin kitillipi, Mocha kitipipas, Mocha kitillipi.  Pikchunqa mama quchamanta 5.018 mitrum aswan hanaq. Chimpurasu urqumantaqa chunkalla kilumitru karum.

## Kaypipas qhaway
* Chimpurasu fauna risirwa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Atakasu

**Atakasu** (kastilla simipi: *Atacazo*) nisqaqa Antikunapi, Ikwadur mama llaqtapi, huk nina urqum, Kunti Wallapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Mejía kitipipas, Alóag kitillipi. Pikchunqa mama quchamanta 4.463 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Illinisa 
* Illinisa risirwa 
* Kutupaksi mama llaqta parki
* Kunti Walla (Ikwadur)
* La Viudita
* Pasochoa
* Pasochoa risirwa
* Rumiñawi
* Sinchulawa 
* Sunqu

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Chiles

**Chiles** (kastilla simipi: *Chiles*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Karchi markapi,  Kulumbya mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.723 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Mojanda

**Mojanda** (kastilla simipi: *Mojanda*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Pedro Moncayo kitipi, Tocachi kitillipi,  huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.263 mitrum aswan hanaq.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Qhariqucha
## Hawa t'inkikuna
Karikucha

**Karikucha** (kichwapi) icha **Qhariqucha** (urin runasimipi; kastilla simipi: *Caricocha* icha *Laguna Grande*, ) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, huk qucham Impapura markapi, Utawalu kitii, Pichincha markapi, Pedro Moncayo kitipi, Mojanda nina urqup *caldera*pi.

Mojanda quchakuna qutuqa kimsa qucham: 
* Karikuchawan urqunkuna Phuya Phuya (*Fuya Fuya*) 4.294 m, Colocal 4.145m, Yanaurku (*Yanahurcu*) 4.272 m, 
* Warmikucha, 3.696 m hanaq, 
* Yanakucha, 3.734 m hanaq, Yanaurkup hayt'ananpi.

## Kaypipas qhaway
* Impakucha
* Kuykucha
* Yawarkucha
## Hawa t'inkikuna
* otavalovirtual.com Mojanda quchakunamanta (kastilla simi)
Pululawa

**Pululawa** (kastilla simipi: *Pululahua*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.356 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pululawa risirwa
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
Kilintaña

**Kilintaña**  (kastilla simipi: *Quilindaña*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.878 mitrum aswan hanaq.
Putana

**Putana** (icha **Jorgencal** icha **Machuca**) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.890 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* El Tatio
* Likankawur
* Linsur
* Huriqi
* Sayrikapur
* Tuqurpuri

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Ronaldo

**Ronaldo** (**Luis Nazário de Lima**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan, Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa nisqapi lliw pukllaqkunamanta aswan taripasqa punkuyuqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
 
## Hawa t'inkikuna

* Web Oficial de Ronaldo
* Página NO oficial de Ronaldo
Romario

**Romario** (**Romário de Souza Faria**); (* 29 ñiqin qhulla puquy killapi 1966 paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
## Klubkuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* "Romario, rey del gol", de Santiago Gargallo. 1994, Colección Sport, Grupo Z. Depósito legal: B-13.878-94.

## Hawa t'inkikuna

* Todo sobre Romário en sambafoot.com

* Espn, Resumen de los 1000 goles de Romario
Anallaqsi

**Anallaqsi** icha **Anallaqchi** (kastilla simipi: *Nevado Anallajsi / Anallajchi*) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, Q'alaq'utu munisipyupi, Ulluma kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.750 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kunturiri
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sajama pruwinsya, chinchaypi (Paqaqi pruwinsyapi): Anallaqsi urqu
Qhawaraya

**Qhawaraya** (*Cabaraya*) icha **Q'arawaya** (*Carabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Pisiga Bolívar-Sucre kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.860 m / 5.869 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Tata Sawaya
* Quwiphasa kachi qucha
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
*Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Zico

**Zico** (**Arthur Antunes Coimbra**) sutiyuq runaqa (3 ñiqin pawqar waray killapi 1953 paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna
Iru Phutunqu (Chinchay Lipis-Chili)

**Iru Phutunqu** nisqaqa (aymara simi *iru*, *phutunqu*, kastilla qillqaypi *Iru Putuncu, Irruputuncu / Iruputuncu*) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, juk ariqmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Uqhu (Bofedal) urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.163 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Ulqa
* Michincha

## Puykukuna

* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Cafú

**Cafú** (**Marcos Evangelista de Moraes**) sutiyuq runaqa (*7 ñiqin inti raymi killapi 1970 paqarisqa São Paulo llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
 
## Hawa t'inkikuna

* Todo sobre Cafu em sambafoot.com

]
Linsur

**Linsur**  (kastilla simipi: *Linzor*) nisqaqa huk nina urqum Buliwyapi (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun) Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.680 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* El Tatio
## Hawa t'inkikuna
Lipis

**Lipis** urqu  (kastilla simipi: *Cerro Lípez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Urqukunapi, Lipis urqukunapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, San Antonio Lipis kantunpi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.929 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Bonete (5.695 m), Buliwya
* Musuq Pacha (5.438 m / 5.929 m), Buliwya
* Suniqira (5.899 m), Buliwya, saywapi: Chinchay Lipis pruwinsya - Urin Lipis pruwinsya
* Tinti (5.849 m), Buliwya
* Uturunku (6.008 m), Buliwya, Urin Lipis pruwinsya
* Likankawur (5.920 m), saywapi: Buliwya - Chili, Urin Lipis pruwinsya
* Pukaqucha
* Q'umirqucha
* Asnaq qucha
* Salada qucha

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya, Lipis urqu, Uturunku.
Carlos Alberto

**Carlos Alberto "Capita"** (**Carlos Alberto Torres**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970

## Hawa t'inkikuna

*Todo sobre Carlos Alberto em sambafoot.com
Paquni

**Paquni** (kastilla qillqaypi *Pacuni*) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.838 mitrum aswan hanaq.
Jatun Mundo Quri Warani

**Jatun Mundo Quri Warani**  (kastilla qillqaypi: *Jatun Mundo Khori Huarani*, huk suti *Nuevo Mundo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk ariqmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi, Tumawi kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.438 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Kuntur Chukuña
## Pukyukuna
Ñañu ch'unchul

**Ñañu ch'unchul** icha **Llañu ch'unchul** nisqaqa runap wiksanpi kaq mikhuna yawrinmi, ñañu kaq ch'unchulpa rakinmi. Kurku ñañu ch'unchulpiqa mikhusqa suyk'upinpa hillinwan, kukupinmanta hamuq hayaqiwan ukhunchakunmi.‎

## Hawa t'inkikuna
Rakhu ch'unchul

**Rakhu ch'unchul** *(Colon)* nisqaqa runap wiksanpi rakhu kaq ch'unchulpa rakinmi. Kurku rakhu ch'unchulpiqa mikhusqap puchunkunamanta yakutam, chullusqa iyunkunata hurqunmi.‎ Chay hinaqa akam tukukun.

## Hawa t'inkikuna
Ch'unchul

**Ch'unchul** icha **Chunchulli**, Ankashpi **Aqash** nisqaqa runap, uywakunappas ikuna ukunchakunapaq pila hina ukhu yawrim. Simipim qallarin, sip'utikamataq‎mi purin. Chay ch'unchulnintaqa mikhusqakunam purin. Kurkuqa hiq'ipim, ñañu ch'unchulpipas mikhusqata ukhunchakunmi. Rakhu ch'unchulpitaq akayanmi.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Ispay puru

**Ispay puru** icha **Hisp'ay p'uru** nisqaqa wasa rurukunamanta hamuq ispayta pallaspa waqaychanmi. Chayrayku huk kutillakunam ispananchik atin. Ispaptinchikqa, ispay puruqa ch'usaqyanmi.

## Hawa t'inkikuna
Paruma

**Paruma** nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsya, Ulqa nina urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.420 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Minchincha
* Ulqa
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Ullawi

**Ullawi** (kastilla simipi: *Ollagüe*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.868 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Paruma
* Ulqa
## Hawa t'inkikuna
* Qimis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Saqawaya

**Saqawaya** (*Sacabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya  pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Saqawaya kantunpi, Lawqa mayup qullanpi, Saqawaya llaqtap qulla-antinpi, Saqawaya quchap antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.215  mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Saqawaya qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
* wikimapia.org / Saqawaya nina urqu satilitimanta rikusqa
Tata Sawaya

**Tata Sawaya**  (kastilla simipi: *Tata Sabaya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, saywapi Pagador kantun, Pitaqullu kantun, Qawana kantun, Witalina kantun. Pikchunqa mama quchamanta 5.430 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Quwiphasa kachi qucha
## Hawa t'inkikuna
* Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sayrikapur

**Sayrikapur** nisqaqa (kastilla simipi: *Sairecabur*) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Chili mamallaqtapipas, huk nina urqum, nina urqu qutupas  (Sairecabur (5.971 m), Quriqinqa (5.722 m), Escalante (5.819 m), Pukaurqu *(Cerro Colorado)* (5,728 m) . 

## Kaypipas qhaway
* San Pedro de Atacama
* Likankawur
* Q'umirqucha
* Putana
* Tuqurpuri
## Hawa t'inkikuna
Patilla Pata

**Patilla Pata**  (kastilla simipi: *Patilla Pata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum,  Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.430 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Anallaqsi 
* Jach'a Kunturiri
* Kisi Kisini 
* Kunturiri
* Laram Q'awa (Paqaqi)
* Laram Q'awa (Uru Uru)
* Parinaquta 
* Pumirapi  
* Sajama

## Pukyukuna
Pumarapi

**Pumarapi**    (*Pomarape*) nisqaqa Buliwyap Kunti Wallanpi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama mama llaqta parkipi, Chili mama llaqtapipas, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi, Lawqa mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.282 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna

Rikcha:Pomerape-from-parinacota-slopes.jpg|Pumarapi qullamanta (Parina Qutamanta) rikusqa


## Kaypipas qhaway
* Aqutanku
* K'isi K'isini
* Parina Quta
* Sajama
* Umurata
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Tuqurpuri

**Tuqurpuri** icha **Tuqur Puri** (kastilla simipi: *Tocorpuri* / *Tocor Puri*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.808 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* El Tatio
* Likankawur
* Linsur
* Huriqi
* Putana
* Sayrikapur
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
General Sánchez Cerro pruwinsya

**General Sánchez Cerro pruwinsya** (aymara simipi: *General Sánchez Cerro jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de General Sánchez Cerro*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Muqiwa suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Umati llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Piruwpa umalliqnin Luis Miguel Sánchez Cerromantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna**: Q'uwa Laki - Ubinas
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika Rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Llaqtap amachana santun
* 3 ñiqin inti raymi killapi: Tayta Señor de las Piedades

## Kaypipas qhaway

* Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa
* Luis Miguel Sánchez Cerro
* Waynaputina
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Muqiwa suyu
Chiqan kimsak'uchu

**Chiqan kimsak'uchu**, **Chiqan wamp'ar** icha **Kimsak'uchu chakana** (latin simipi: *triangulum rectangulum*) nisqaqa chiqan chhukayuq kimsak'uchum. Huk k'uchupa tupun 90° (isqun chunka patakuna), chaypa chinpanpi manyata niyan *chakana*; hukaq manyakunata niyan *chiqanchaqkuna*

## Chuyaypaq
Manyankunap suninmantaqa Pithagoras kaytam nirqan:
:a^2 + b^2 = c^2 \,
**a, b* - manyakukuna
**c* - chakana

Ankash shimichu: a,b-ta nikan *tsiqanakuna*; c-ta *tsakana*.

Ima hinam chhukankunata huchhanchik, qhaway wamp'artupuykama.

## Rikuy chaymanta
*Kimsak'uchu
*K'uchu
Ilu puruwinsiya

**Ilu puruwinsiya** (kastilla simipi: *Provincia de Ilo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi, huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Ilu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Juan Velasco Alvarado Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Muqiwa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## [[Kawpay]] rak'iy
Ilu puruwinsiyapiqa kimsa distritum.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Muqiwa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Muqiwa suyu
Mamallaqtayuq maqanakuy

**Mamallaqtayuq maqanakuy** nisqaqa mana mamallaqtapura, ichataq huklla mamallaqtapi mamallaqtayuq runapura maqanakuymi, ahinataq partidupura, klasipura, ahinataq llamk'aq runa, chakra runa maqanakun patrunkunawan hayu kaspa.
Paqtachani

**Paqtachani** nisqaqa yupanapi sullwa niymi, paqtachani sananchayuq minuywam, chay sananchap lluq'inpi pañanpi kaqkunap paqta, kaqlla kayninta niqmi.

Chay paqtachaniqa chiqap icha pantasqam, ahinataq:
:1+2=3 - chiqapmi.
:1+2=2 - pantasqam.

Kinraysuyu paqtachanitaq huk kinraypi paqariy hukchakuqniyuq, wakin kinraypitaq wachariq hukchakuqniyuqmi, ahinataq:
:f(x)=3x+4
Uwinas

**Uwinas**  (kastilla simipi: *Ubinas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Ubinas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.440 m / 5.672 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Saywitu: Ariqipa pruwinsya / Muqiwa pdf
* www1.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
Muqiwa mayu

**Muqiwa mayu** (kastilla simipi: *Río Moquegua*) nisqaqa huk mayum, Piruw mamallaqtapi, Muqiwa suyupi, Ilu pruwinsyapi, Mariscal Nieto pruwinsyapipas.
Muqiwa distritu

**Muqiwa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Moquegua*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Muqiwa llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Waki
### Runakuna
49 419 runakuna (24 544 qhari, 24 875 warmi)

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Santa Fortunata

## Kurakakuna
* 2019-2022: Abraham Alejandro Cárdenas Romero.
* 2011-2014: Alberto R. Coayla Vilca.
* 2007-2010: Edmundo Eliseo Coayla Olivera.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Willpay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Umati

**Umati** (kastilla simipi: *Omate*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, huk llaqtam.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ubinas
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Ilu

**Ilu** (kastilla simipi: *Ilo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi huk llaqtam, Ilu pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Umati distritu

**Umati distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Omate*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Umati llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Piedades Kristu
### Runakuna
3 900 jaqi (1 975 chacha, 1 925 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Raymikuna
* Simana Santa

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Angel Américo Quispitupac Soto, Somos Peru Partidupi.
* 2007-2010: Mauricio José Nina Juárez.

## Kaypipas qhaway
* Luis Sánchez Cerro
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Muqiwa suyu
* Umati Munisipyu
* INEI Piruw
Chuqhata distritu

**Chuqhata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chojata*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi, 15 ñiqin hatun puquy killapi 1955 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Chuqhata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Waki
### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Aymuray killapi kruskuna
### Runakuna
2 213 jaqi (1 167 qhari, 1 046 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Prescilio Alejandro Mamani Eugenio, Integración Regional Por Ti.
* 2007-2010: Lucio Maldonado Roque.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Muqiwa suyu
* Chuqhata Munisipyu
* INEI Piruw
Kapilla distritu

**Kapilla distritu** (kastilla simipi: *Distrito de La Capilla*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa  Kapilla llaqtam (*La Capilla*).
## Wiñay kawsay
Distritu kamasqa 
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Llamayu phaxsi krusnaka.
* Caridad Kristu
### Runakuna
1 731 runakuna (1 216 qhari, 515 warmi)

### Simikuna
Kapilla distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
*  2007-2014: Renato Olín Apaza.

## Kaypipas qhaway
* Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
* Ubinas
* Waynaputina
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Muqiwa suyu
* INEI Perú
Ch'iqakupi distritu

**Ch'iqakupi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Checacupe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk  distritum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ch'iqakupi llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *ch'iqa* lluq'i, *kupi* paña, "lluq'i paña".

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Millu - Quyllurpuñuna‎ 
* **[[Qucha]]kuna:** Siwinaqucha  (saywapi: Ch'iqakupi distritu / Pitumarka distritu)
* **[[Mayu]]kuna:**

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Siwinaqucha

## Apaykachana
* Qusqumanta Punukama khillay ñan
## Kaypipas qhaway
* Raqch'i
## Pukyukuna
* Awsanqati

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Sendero

*kastilla simipi: chakiñan
*K'anchaq Ñan *(Sendero Luminoso)* nisqapaq pisichay
*K'anchaq Ñanpi wankurisqa ankalli runa, qhichwa simipi rimasqalla (kastilla simipi: *Senderista*)
Qaruma distritu

**Qaruma distritu** (aymara simipi: *Qaruma jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de Carumas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Qaruma llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Ipuqhapaq - Antahawi
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Llamayu phaxi crus
* San Isidru
* Inmaculada Kunsipsyun 
## Runakuna
4 816 runakuna (2 713 qhari, 2 103 warmi)
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Ilario Abran Pacheco Ramos.
* 2007-2010: Luis Victor Salas Casilla.
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Cuchumbaya distritu

**Cuchumbaya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cuchumbaya*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Cuchumbaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Waki
### Runakuna
1 990 runakuna (1 052 qhari, 938 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

### Iñiy
#### Markap amachana santun

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Pablo Tomás Tala Torres.
* 2007-2010: Guido Maquera Cuayla.
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muqiwa suyu
Kallpay

**Kallpay** nisqaqa ancha utqaylla munaylla puriymi. Kurku kallpanchaypiqa yallinakuspa kallpanku, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m, ... 10.000 m, Marathon kallpaypi 42 km).
Raymi

**Raymi** nisqaqa watapi runakunap kikinchasqan p'unchawpi phistanapaq, mana llamk'anapaq hatun p'unchawmi.
Kasarakuy

**Kasarakuy** icha **Kuskanchakuy** nisqaqa warmip **[[qusa]]chakuyninmi**, qharip **warmichakuyninmi**.

Kasarakuyqa runap kawsayninpi ancha hatun p'unchawmi, sinchita phistasqam. Kasarakuy p'unchawmanta warmi qusanwan kuskalla kawsanakunmi.

Kristiyanu inlisyapiqa tayta kuram warmita qusanwan kasarachin. Inlisyap hawanpitaq kawsay qillqakamachiy *(registro civil)* nisqapi kasarakunku, mama llaqtap mink'achisqan runam hallch'aman qillqamun.

Ñawpa pacha huk runa wakikunapiqa manas kasarakuychu karqan. Warmip qharip kawsanakuyninkunaqa hukcharayarqansi.

Warmi qhariwan khuyanakuspaqa, sirwinakuspa allinta riqsinakunman. Huk wakikunapitaq, ahinataq Arabya mama llaqtakunapi - manam sirwinakunkuchu, aswantaq taytanmi qusanta, warminta akllaspa kasarachin.

Musuq pachapiqa achka qusa warmikuna sasachakuyniyuq kaspaqa t'aqanakunmi, manaña kuska kawsanakuyta munaspa.

## Hawa t'inkikuna
Daniel Alcides Carrión pruwinsya

**Daniel Alcides Carrión pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Daniel Alcides Carrión*) Pasqu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yanawanka llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna**:

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Daniel Alcides Carrión
* Pasqu urqu
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
Villa Rica distritu

**Villa Rica distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Villa Rica*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Uqshapampa pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Villa Rica llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki - San Matías San Carlos amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna:  ** 
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:**

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yanisha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Pasqu suyu
San Pedro de Pillao distritu

**San Pedro de Pillao distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Pedro de Pillao*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Pillao llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Pococ Huachuacocha - San Pedro de Andahuayla - Luqmapampa *(Lucmapampa)* - San Sebastián de Mantacocha

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Daniel Alcides Carrión
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Pasqu suyu
Wachun distritu

**Wachun distritu** (kastilla simipi *Distrito de Huachón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Wachun llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Altus Mach'ay - Añilqucha - Wallqash Hanka - Waqurunchu - Yanaqucha - Ñawsanka
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Wachun mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waqurunchu walla

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Pasqu suyu
Wayllay (Pasqu)

**Wayllay** (kastilla simipi: *Huayllay*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi, Wayllay distritupi.
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Sanctuario Nacional de Wayllay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasqu suyu
Aqupampa distritu (Wankawillka)

**Aqupampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Acobamba*) nisqaqa Piruw suyupi, huk distritum  Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Wayanay rumi sach'a sach'a
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna, distritukuna: Yupaykuna (INEI)
* Aqupampa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Lirqay distritu

**Lirqay distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Lircay*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Lirqay llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Apu Tamrayku.
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Sikra mayu, Upa mayu.

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Yachay tarpuy
### Llaqtap santun
* Karmin Pallan
## Kaypipas qhaway
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Wankawillka suyu
Qunqalla distritu

**Qunqalla distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Congalla *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Qunqalla llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Chaynabamba, Yunyaccasa, Carcosi
*Aliluya, Atuqpampa, Azafran, Kinwakancha , Ccopo, Jatun suyuy, Lirqay Qasa, Liryu, Orccocorral, Patakancha,  Sallayuq, San Miguel
*Ccanccayllo, Quchapata, Chacacchuaccta, Leocio Prado, Nunya Pampa Wasi, Piscapato, Potaccja, Villa Union, Yutupukyu
*Acahuasi, Accoilla, Acero cucho, Armana ccasa, Qullpatasa, Guellangona, Huaccoro, Huaranccayocc, Wayan, Ichhupampa, Limblima, Maray, Marccare, Monongayocc, Occoroy, Pacharaccana, Paytarumi, Pechiulla, Pococancha, Pumaranra, Quishuar, Rampaq, Rontuscucho, Sachayuq, Sallal, Sanu, Sisapata, Soytocco, Toirorumi, Tuclle, Uchpanca, Yanaqucha

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
 
## Distritupi paqarisqa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Arma distritu

**Arma distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Arma*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Arma llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Agnococha
* Chiris mayu
* Chunta walla
* Chuqlluqucha 
* La Virreyna qucha
* Pisqu mayu
* Ichhu mayu
* Ika mayu
* Paququcha
* Paququcha mayu
* Pisqu mayu
* San Phransisku qucha
* Santa Ana mayu 
* Urququcha
* Wichinka qucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Chuqlluqucha pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Chuqlluqucha distritu

**Chuqlluqucha distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Castrovirreyna*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Chuqlluqucha (*Castrovirreyna*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Altar rit'i urqu
* Quchakuna:  La Virreyna qucha - Paququcha - San Phransisku qucha
* Mayukuna: Chiris mayu / Pisqu mayu - Paququcha mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Kaypipas qhaway
* Chunta walla
* Pisqu mayu
* Ichhu mayu
* Ika mayu
* Pisqu mayu
* Urququcha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Chuqlluqucha pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Kuka distritu

**Kuka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cocas*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kuka llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
## Karu puriy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Aqupampilla distritu

**Aqupampilla distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Acobambilla*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Aqupampilla (*San José de Acobambilla*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Sitaq rit'i urqu
* Quchakuna: Anqasqucha - Astocococha - Chiliqucha - Chunchu qucha  - Kanllaqucha - Milluqucha - Ñawinqucha - Papaqucha - Shucullococha - Tapaqucha - Warmiqucha 
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Chunta walla
* Ichhu mayu
* Mantaru mayu
* Uchkus Inkañan
* Wachuqullpa mayu
* Warmiqucha
* Willka mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Wankawillka pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Tikllakayan distritu

**Tikllakayan distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ticlacayán*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Tikllakayan llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Qiwllaqucha - Waqurunchu - Ñawsaqucha
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Antakancha mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waqurunchu walla

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Pasqu suyu
Wankawillka distritu

**Wankawillka distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huancavelica*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wankawillka llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Antarasu - Qarwarasu rit'i urqu - Wamanrasu (5.278 m) 
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Ichhu mayu
## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
 
## Distritupi paqarisqa
## Apaykachana

## Kaypipas qhaway
* Chunta walla
* Uchkus Inkañan
* Warmiqucha

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Wankawillka pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wankawillka suyu
Pampas distritu (Tayaqaqa)

**Pampas distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Pampas*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Pampas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: San Cristóbal
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Mantaru mayu - Upamayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Simi kapchiy
*Horacio Monge Pineda ( *Poemas*: *Quenas* (1973), *Cholita pampina*, *Ausencia eterna*, *la Leyenda de Lima-lima*.
*César Rodriguez Galindo (* 6-V-1968) ( *Pinceladas Líricas* 1987)
*Antonio Muñoz Monge (* 1942)   (*Abrigo de esperanza* 1991,  *El Patio de la otra casa* 1992,   *Que nadie nos espere*2007 .
*Carlos Zúñiga Segura (* 1942) (*Primer destino*(1966), *Gracias amor* (1973), *Inauguración de la ausencia* (1979), *Imperio del azar*(1986), *Poemas para niños*, *Cerezos en flor* (Haikú japonés), *Poesía amorosa*, *El mar en la poesía peruana*, *Poesía para niños*, *Cielo de fiesta en Tayacaja*, *Imagen y presencia de Daniel Hernández *.
*Carmela Abad Mendieta (* 1948)  (*Bajo la sombra en flor* 1994)
*José Oregon Morales (* 22 -XII-1949)  (*Kutimanco y otros cuentos* (1984), *El motín* (1986), *Loro Ccolluchi* 1994).
*Dida Aguirre García (* 1953)  (*Arcilla* (1989), *El canto de los cobres* (1991)
*Nestor Godofredo Taipe Campos (* 1985) (*Ritos de siembra de maiz en [[Distrito de Colcabamba|Colcabamba]] y la Loma* (1988), *Ritos ganaderos andinos* (1991)
*Miguel Ángel Martínez Bernardo (1971) ( *Conociendo a los condenados*)

### Llimphiy
*César Yauri Huanay (* 1962)

## Rikchakuna

Rikcha:Cerrosancristobalpampas1.JPG|San Cristóbal urqu, Pampas
Rikcha:Plazaantigua.jpg|Mawk'a plasa, Pampas llaqtapi
Rikcha:Parqueecologicosapos1.JPG|*Parque ecológico*
Rikcha:CDXXII Aniversario de la municipalidad de pampas.jpg|Raymi Pampas llaqtapi


## Apaykachana
* Wankayu - Imperial (Ñawimpukyu): 21,5 km
* Imperial (Ñawimpukyu) - Pampas: 43,5 km
* Lima - Wanuku - Pampas: 310 km
* Wankawillka - Imperial - Pampas: 125 km
## Kaypipas qhaway
* Daniel Hernández
* Mantaru mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wankawillka suyu
Anqara

**Anqara** nisqaqa k'aprapas q'irupas q'illaypas wisinam, huk mikhuykunata - yuyupata, sankhuta, chupita, lawata - churanapaq.

## Hawa t'inkikuna
San Miyil

* San Miyil arkhanqil;
* San Miyilmanta sutinchasqa inlisyakuna;
* llaqtakuna:
** San Miguel pruwinsya, Kashamarka suyupi, Piruwpi;
** San Miguel Pallaqi, Kashamarka suyupi San Miguel pruwinsyap uma llaqtan;
** San Miguel distritu, Lima pruwinsyapi, Lima suyupi, Piruwpi;
** San Miguel (Ayakuchu), Piruwpi;
** San Miguel (Lamar) distritu, Ayakuchu suyupi, Piruwpi;
** San Miguel (Kutupaksi), Ikwadurpi;
** San Miguel (Bolívar) kiti, Ikwadurpi;
** San Miguel de los Bancos kiti, Ikwadurpi.
Qapachiqa distritu

**Qapachiqa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Capachica*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Qapachiqa llaqtam.
* Punu: 62 km

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
16 munisipyunmi kan: Llachun, Yapura, Anqasqucha, Qullpa, Miraflores, Qapanu, Qutus, Siyali, Chillura, Isañura, Isqallani, Tuqturu, Hilata, San Cristóbal, Yanqaqu, Qapachiqa.

## Simikuna
Kapachika distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Rikcha:P8090172 Ccotos.JPG|Qutus yaqa wat'a, Qapachiqa distritu, Qapachiqa yaqa wat'api


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qutus
* Tikunata wat'a
* Intika
* Amantani 
* Uru wat'akuna
* Titiqaqa wat'a
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Quwata distritu

**Quwata distritu** (aymara simipi: *Quwata jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de Coata*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Quwata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: Quwata mayu

## Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Rikcha:Coata 1.jpg|

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kapachika
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Pichaqani distritu

**Pichaqani** (kastilla qillqaypi *Pichacani*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Laraqueri llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Waki
### Runakuna
5 608 runakuna (2 765 qhari, 2 843 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Asunsyun pallan

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Nicolás Ramos Conde.
* 2007-2010: Lucio Ccopa Mamani.

## Kaypipas qhaway
* Kutimpu

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
San Antonio distritu (Punu)

**San Antonio distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Antonio*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa San Antonio de Esquilache llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Mañasu distritu

**Mañasu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Mañazo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Mañasu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Qunawiri mayu (*Río Conaviri*)
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Mañasu, Wilamuqu (*Huilamocco*), Qunawiri (*Conaviri*)
## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amantani
* Chukuwitu
* Intika
* Istiwis wat'a
* Jisk'airumuqu
* Kapachika yaqa wat'a
* Kutimpu
* Sillustani chullpakuna
* Tikunata wat'a
* Titiqaqa qucha
* Uru wat'akuna

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: ''Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno'' (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 153 - 157)
Chukuwitu distritu

**Chukuwitu distritu** icha **Chukuytu distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chucuito*) Piruw mama llaqtapi huk distritum , Punu pruwinsyapi, Punu suyupi, 1823 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Chukuwitu (icha Chukuytu) llaqtam.
* Puno: 18 km

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Atojja (*Cerro Atojja*) 4477 m 
* Quchakuna: Titiqaqa qucha 
* Mayukuna: 
## Waki
### Runakuna
7 913 runakuna (3 862 qhari, 4 051 warmi)
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

### Iñiy
#### Markap amachana santun
* Aymuray killapi kruz
* Asunsyun pallan

## Karu puriy
* *La Asunción* inlisya (mawk'a inlisya, Chukuwitupi) 
* Santo Domingo inlisya (mawk'a inlisya, Chukuwitupi) 
* Inka Uyu (*Templo de la Fertilidad* / *Templo del Falo*)

## Rikchakuna

Rikcha:Chucuito, Iglesia.jpg|Inlisya, Chukuwitu
Rikcha:Chucuito. Fiesta popular, Casamiento.jpg|Chukuwitu (kasarakuy)
Rikcha:Chucuito Integrantes de la banda 3.jpg|
Rikcha:Entrada a la iglesia de Chucuito.jpg|*La Asunción* inlisya

## Musiku
* Maki kapchiy

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Estanislao Cruz Chambi
* 2007-2010: Pedro Alfonso Teves Cruz.

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa qucha
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Chukuwitu  Municipalidad
* Turismo
* INEI Piruw
Asankaru pruwinsya

**Asankaru pruwinsya** (aymara simipi: *Asankaru jisk'a suyu*;  kastilla simipi: *Provincia de Azángaro*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Asankaru llaqtam.

## Wiñay kawsay
Asankaru pruwinsya kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** Arapa qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Asankaru mayu - Pukara mayu - Ramis mayu

## Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Yachachiy
2000 watapiqa Asankarupi hamawt'akuna iskay chunka yachay wasipi irqikunata iskay simipi yachachiranku.  
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna:

## Pruwinsyapi paqarisqa

* José Domingo Chuqiwanka

## Kurakakuna
* 2019-2022: Flavio Jesús Mamani Hancco.
* 2011-2014: Efraín Murillo Quispe.
* 2007-2010: Rubén Pachari Inofuente.

## Kaypipas qhaway
* Punu
* Titiqaqa qucha
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
* T'ika 5 - 6, Azángaropa kawsasqan, pdf, 10 MB, p. 122 - 124
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
P'uchquy

**P'uchquy** nisqaqa ch'iñi kawsaqkunap paqarichisqan mikhunapi, upyanapi, huk kawsa imayaypi kaq misk'ikunap alkul icha karbuksi p'uchqu tukukuyninmi.

**Alkul p'uchquy** nisqataqa qunchukunam ruran, mana muksichaq kachkaptinqa. Chaywanqa chimlasaymi ethanulpas tukukun.

**Mama aqha p'uchquy** nisqatataq mama aqha añakikunam ruran, muksichaqta llamk'achispa. Chaywanqa ethanulmanta icha misk'imanta mama aqha, ethan p'uchqu (CH3COOH) nisqa karbuksi p'uchqum tukukun.
Qunchu

**Qunchu** nisqakunaqa p'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunam.

Qunchuqa tukuchkaq, p'uchquchk'aq aqhapim, sirwisapim, winupim misk'imanta ethanultam tukuchin, chimlasayta lluqsichispa. Chay hinaqa misk'i kaqmanta waqtu upyanam tukukun.

Yuraq t'antata rurachkaptinkuqa, qunchu sankupi tukukuq chimlasay sankuta samp'achanmi.
Raphi q'umir

**Raphi q'umir** *(klorophila)* nisqaqa yurakunap q'umir kawsaykuqkunapi kawsaykuq inti wayllaq *(kloroplastu)* nisqakunapi imayaymi, inti wayllanapaq.

## Hawa t'inkikuna
Tuku rit'i urqu

**Tuku** icha **Wanaku Punta** (kastilla qillqaypi *Tucu* icha *Huanaco Punta*) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Akya distritupi, Rikuway pruwinsyapipas, Qataq distritupi.Pikchunqa mama quchamanta 5.479 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pastururi
* Qiwllarahu
* Qunuqucha

## Pukyukuna

* www.allthemountains.com
Allin Qhapaq

**Allin Qhapaq** (kastilla qillqaypi *Allincapac, Allin Ccapac, Allin Japac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kallawaya wallapi, huk rit'i urqum, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Makusani distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.780 m / 5.800 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chichi Qhapaq
* Chunkara qucha

## Pukyukuna

* www.allthemountains.com
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna
* Saywitu: Makusani distritu
* John Biggar, Los Andes - Una Guía para Escaladores, p. 120

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Allin Qhapaq, Chichi Qhapaq, Qillwa Quta Rit'i, Makusani llaqta, Ullachiya llaqta
Qinamari

**Qinamari**  (kastilla qillqaypi *Kenamari, Quenamari, Quinamari*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk urqum, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Anta Uta distritupi, Melgar pruwinsyapipas, Aqhuyani distritupi. 

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
Lluqisa

**Lluqisa** (kastilla qillqaypi: *Lloccesa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Punu suyupi,  Kallawaya pruwinsyapi, Makusani distritupi, Melgar pruwinsyapipas, Nuñuwa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.158 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Pumanuta
* Qinamari
## Pukyukuna

* Saywitu: Kallawaya pruwinsya pdf
Yuraq Unu

**Yuraq Unu** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kallawaya pruwinsya,pi Punu suyupi, huk urqum. 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Achasiri

**Achasiri** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Quwasa distritupi, Kallawaya pruwinsyapi, Punu suyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Ariquma qucha
* Kallawaya walla 
* Kukaña qucha
* Q'umir umiña qucha
* Wiluyuq qucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Ariquma

**Ariquma**  (kastilla simipi: *Aricoma*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Krusiru distritupi, Sandia pruwinsyapipas, Patampuku distritupi, Ariquma quchañiq. 

## Kaypipas qhaway
* Kallawaya walla
## Pukyukuna
* Saywitu: Krusiru distritu
## Hawa t'inkikuna
Aynín mayu

**Aynín mayu** kastilla simipi: *Río Ainín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Patiwillka qhichwapi, Buluñisi pruwinsyapi Anqash suyupi, huk mayum.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
## Musiku
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Sofía Mulanovich

**Sofía Mulanovich Aljovín** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Punta Hermosa distritupi, Lima llaqtapi, Perupi - ) huk piruwanu mama llaqtayuq surfista warmim. 

## Kaypipas qhaway
* Piruw
## Hawa t'inkikuna
* Uficial Web Qillqas
* Noticias de Sofía Mulanovich de su propio departamento de prensa
* Sofía Mulanovich
* Biografía de Sofia por Red Bull
* Documental de Sofía Mulanovich
Sirwisa

**Sirwisa** (kastilla simimanta *cerveza*) nisqaqa ethanulniyuq upyanam, siwara surata qunchuwan p'uchquchispa lupulu china tuktuta yapaspa hayaqchaspa rurasqa.
Sirwisata upyaspaqa machanchik.
Winu

**Winu** (kastilla simimanta *vino*) nisqaqa ethanulniyuq upyanam, uwaspa misk'i hillinta qunchuwan p'uchquchispa rurasqa. Ch'uya q'umir uwasmantaqa yuraq winum tukukun, yana anqas uwasmantataq tullpu winum.
Winuta upyaspaqa machanchik.