open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niqir-Kunqu simikuna

**Niqir-Kunqu simikuna** nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, Aphrikapim. Lliwmanta aswan hatun urin ayllunqa Pantu simikunam - chawpi, anti, uralan Aphrikapi -, ichataq kunti Aphrikapim huk urin ayllunkunam, hatun rimaykunapas. Ñawpaqpipas qhipaqpipas k'askachakuq rimaykunam.

Kaymi Niqir Kungu rimaykunap urin ayllunkuna, Williamson-Blench-pa 2000 watapi nisqankama:

* **Niqir Kungu (Niger-Kongo)**
** **[[Kordofanu]]**
** **[[Mande]]**
** **[[Atlantiku Niqir Kungu rimaykuna|Atlantiku]]**
** **[[Dogon simi]]**
** **[[Ijoid]]**
** **[[Volta-Kongo]]**
*** **[[Nord-Volta-Kongo]]**
**** Kru rimaykuna
**** Gur rimaykuna
**** Senufo rimaykuna
**** Adamawa-Ubangi
*** **[[Uralan Volta-Kongo]]**
**** Kwa rimaykuna
**** Benue-Kongo
***** Kunti Benue-Kongo: Yoruboid, Edoid, Igboid, Nupoid, Idomoid
***** Anti Benue-Kongo
****** Platoid: Kainji rimaykuna, Hanaqpata rimaykuna (Plateau), Tarokoid, Jukunoid
****** Bantoid-Cross
******* Chakanamayu rimaykuna (Cross-River)
******* Bantoid
******** Chincha Bantoid: Dakoid, Mambiloid, Tikaroid
******** Uralan Bantoid: Jarawoid, Tivoid, Beboid, Ekoid, Nyang rimaykuna, Inkill rimaykuna (Grassland), ***[[Bantu rimaykuna]]***

Kaymi lliwmanta aswan rimaqniyuq Niqir Kungu rimaykuna:
Yoruba simi

**Yoruba simi** (Èdèe yorùbá) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi, Niqirya, Binin, Tugu mama llaqtakunapi. Iskay chunka pusaqniyuq hunuchá rimaqniyuq kachkan.

Kay simita rimajkunataj runasta llakipi urmanku.
Jesús Lara

**Jesús Lara Lara** sutiyuqqa ( paqarisqa Muela llaqtapi (kunan Villa Rivero nisqa), Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi,  wañusqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) huk Buliwya mama llaqtayuq qillqaqmi karqan. 

Harawikunata, kawsay rikch'akunata wallparqa. Qhichwa simimanta kastilla simiman huk qillqakunatam t'ikrarqan.

## Qillqasqankuna
* *Cantigas de la Cigarra* (1921) **Siyarapa takin**
* *Predestinados* (1922) **Willasqakuna**
* *El Estigma* (1922) **Milanay**
* *El Monte de la Myrrha* (1923) **Mira urqu**
* *Viaje a Inkallajta* (1927) **Inka llaqta aywakuy**
* Arawiy Arawicu (1927); Khatira y Ariwaki (1964); (1977) **Arawiy awariku**
* *Repete* (1937; 1938; 1973; 1978; 1985; 1991; 1995; 2005) **Ripiti**
* Surumi (Buenos Aires, 1943; 1950; 1973; 1980; 1984:1988; 1993; 1997), purtuyis simipi (Brasil) 1946.
* Pauqarwara (La Plata, 1947; 1977)
* *La Poesía Quechua* (La Plata, México, 1947; 1979)
* Yanakuna (1952; 1956; 1974; 1979; 1981; 1983; 1985; 1986; 1989; 1991; 1993; 1995; 1997; 1999); pulaku simipi 1956; chiku simi 1956; rusu simipi 1962; unriya simipi 1962; aliman simipi 1967; ukranya simipi 1975. 
* *Poesía Popular Quechua* (1956),  Qheshwataki (1958) (1975; 1993); inlish simipi 1976; aliman simipi: 1959
* Atau wallpaj p´uchukakuninpa wankan (*monografía y traducción del quechua al castellano*) (1957; 1989), aliman simipi 1992
* Yawarninchij (Arhintina 1959; Kuba 1962; Quchapampa 1974), purtuyis simipi 1980; unriya simipi 1961; rusu simipi 1962; chiku simipi 1964; rumanya simipi 1964
* *Leyendas Quechuas* (1960; 1979; 1980; 1985; 1990)
* *Flor de Loto* (1960)
* *La Literatura de los Quechuas* (1961; 1969; 1980; 1985)
* Sinchicay (1962; 1977), rusu simipi: 1966
* Llalliypacha (1965; 1977)
* *La Cultura de los Incas* (1966 – 67; El Tawantinsuyu 1974; 1990)
* Inkallajta - Inkaraqay (1967; 1988)
* Ñancahuazú (1969; 1970; 2004)
* Ullanta (*Traducción*) (1970; 1977; 1989)
* Sujnapura (1971)  
* *Diccionario Qhëshwa - Castellano, Castellano - Qhëshwa* (1971; 1978; 1987; 1991; 1997; 2001)
* *Guerrillero* Inti (1971; 1972; 1980; 1994)
* *Mitos, Leyendas y Cuentos de los Quechuas* (1973, 1987; 2003)
* Paqarin (1974)
* Sasañan (1975)
* Wichay Uray (1977)
* Chajma (1978)
* Tapuy Jayñiy (1980)
* Wiñaypaj (1986)

*Obras inéditas*: 
* 1954 *La Tierra del Hombre Nuevo. Experiencias de Viaje a la Unión Soviética.*
* 1954 *Bajo el Sol de los Magiares. Sobre las Impresiones de viaje por Hungría.*

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)
## Pukyukuna
* runasimiwillana.blogspot.com / Jesús Lara, qhapaq qellqaq
* lara.lara.jesus.googlepages.com (kastilla simi)
* arte_latino.tripod.com (kastilla simi)

## Hawa t'inkikuna
* runasimiwillana.blogspot.com / Atau Wallpaj p´uchukakuyninpa wankan
Hawsa simi

**Hawsa simi** (هَوُس) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi, Niqiryapi chunka pusaq kuskanniyuq hunu, Niqirpitaq pichqa hunu rimaqniyuq. Chay iskay mama llaqtapiqa lliwmanta aswan rimaqniyuqmi.
Igbo simi

**Igbo simi** (asụsụ Ndi Igbo) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi, Niqirya, Ikwaturyal Khiniya mama llaqtakunapi. Iskay chunka hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Fula simi

**Fula simi** icha **Fulfulde simi** (Pulaar, Pular) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Chunka suqtayuq hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Shona simi

**Shona simi** *(chiShona)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Simbabwipi, Sambyapipas kawsaq Shona runakunap rimayninmi. Chunka hunuchá rimaqninmi kachkan.
Zulu simi

**Zulu simi** *(isiZulu)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Uralan Afrikapi kawsaq Zulu runakunap rimayninmi. Uralan Afrikapi tukri simim. Chunka hunuchá rimaqninmi kachkan.
Xhosa simi

**Xhosa simi** *(isiXhosa)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Uralan Afrikapi kawsaq Xhosa runakunap rimayninmi. Uralan Afrikapi tukri simim. Pusaq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Swasi simi

**Swasi simi** icha **Swati simi** *(siSwati)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Uralan Afrikapi Swasisuyupipas tukri simim. Hunu qanchis pachak waranqachá rimaqninmi kachkan.
Sesotho simi

**Sesotho simi** *(seSotho)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Uralan Afrikapi Lesothopipas tukri simim. Pichqa hunuchá rimaqninmi kachkan.
Rwanda simi

**Rwanda simi** *(Kinyarwanda)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Rwandapi tukri simim. Pusaq hunuchá rimaqninmi kachkan.
Chichewa simi

**Chichewa simi** icha **Nyanja** *(Chicheŵa)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Malawipi tukri simim. Chunka hunuchá rimaqninmi kachkan.
Malta simi

**Malta simi** icha **Malti simi** *(bil-Malti)* nisqaqa Maltap rimayninmi. Kimsa waranqamanta aswan rimaqninmi kachkan.

Malta simiqa arabya simimantas yurirqan, italya simiwan ch'aqrukuspa, kriyul simi hina.
Kalalit simi

**Kalalit simi** *(Kalaallisut)* nisqaqa Kalalit Suyupi Inuyt runakunap rimayninmi, inuit k'iti rimaymi. Kalalit Nunatpi tukri simim, pichqa chunka waranqachá rimaqninkuna kachkan.
Inwit simi

**Inuwit simi** (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, *inuktitut*) nisqaqa Inuyt runakunap rimayninmi, chincha Kanadapi, Alaskapi, Kalalit Nunatpipas.

Kanadapi kri siq'i llumpawan qillqasqa Nunavut suyupi tukri simim. Kalalit Nunatpitaq latin siq'i llumpawan qillqanku. Chaypi kalalit simi *(Kalaallisut)* nisqa k'iti rimay hinallataqmi tukri simi, Kalalit Nunatpa rimayninmi. Tukuy inuyt rimaqkunaqa pusaq chunka waranqachá kachkan.
Killaqa mayu (Arhintina - Buliwya)

**Killaqa mayu** (kastilla simipi: *Río La Quiaca / Villazón*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, P'utuqsi suyupi, Villazón llaqtaniq, Arhintina mama llaqtapipas, Jujuy wamanipi.
Tonga simi

**Tonga simi** *(lea faka-Tonga)* nisqaqa Tongap rimayninmi. Pachak waranqamanta aswan mama rimaqniyuqmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Pulinisya rimaykuna

**Pulinisya rimaykuna** nisqaqa Pulinisyapi wat'a-wat'a tawqapi rimaykunam, awstrunisyu rimaykunap ayllunman kapuq. K'askachakuq rimaykunam.

Kaymi huk awstrunisyu rimaykuna:
* Samwa simi (370.000)
* Mawri simi (165.000)
* Tahiti simi (130.000)
* Tonga simi (100.000)
* Hawayi simi (15.000)
* Rapanuy simi (2.500)
Utu astika rimaykuna

**Utu astika rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chinchay Awya Yalapi Chawpi Awya Yalapipas.

## Huk Utu astika rimaykuna
* Nawa simi: Mishiku
* Raramuri simi (Tarawmara): Mishiku
* Hanan Pima simi (O'odham): Mishiku, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Hopi simi: Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Kumanchi simi: Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Shoshoni simi: Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Ute simi: Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* hukkunapas

## Paqta rimakuna

## Utu astika rimaykunap urin ayllunkuna

**Chincha utu astika rimaykuna**

Hopi 

Tübatulabal 

Numic 
* Central Numic languages 
** Kumanchi (Comanche) 
** Timbisha (k’iti rimayninkuna: Western, Central , and Eastern )
** Shoshone (k’iti rimayninkuna: Western , Gosiute , Northern , and Eastern )
* Southern Numic languages
** Kawaiisu 
** Ute (Colorado River; k’iti rimayninkuna: Chemehuevi , Southern Paiute , and Ute )
* Western Numic languages
** Mono (iskaynintin k’iti rimaynin: Eastern  and Western )
** Northern Paiute (k’iti rimayninkuna: Southern Nevada , Northern Nevada , Oregon , and Bannock )

Takic 
:Serrano-Gabrielino
::Serran
:::Serrano 
:::Kitanemuk † 
::Gabrielino-Fernandeño †
:Cupan
::Cahuilla-Cupeño
:::Cahuilla 
:::Cupeño 
::Luiseño-Juaneño 

**Urin utu astika rimaykuna**

Pimanu (Tepiman)
:Pima-Papago icha O'odham  (Upper Piman)
:Uran Pima  (Pima Bajo, Lower Piman)
:Tepewan simi icha O'otham (chincha,  uralan )
:Tepekanu  †
Tarakahitiku
:Tarawmaranu
::Raramuri (Tarawmara) 
::Warijío  (Varihio)
:Tubar  †
:Kahita  (Yaki -Mayo -Kahita)
:Opatan
::Ópata  †
::Eudeve  †? (Heve, Dohema)
Corachol-Aztecan
:Kora-Wichol
::Kora 
::Wichol 
:Nawanu  (Aztecan, Nahua, Nahuatlan)
::Pochutika  †
::Huk'i Nawa
:::Pipil (Nahuate, Nawat) )
:::Nawatl  (Mexicano, Aztec )

## Willay pukyukuna
Honorio Delgado

**Honorio Delgado Espinoza** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq simi yachaqsi, nuna yachaqsi, hampi yachaqsi, hampikamayuq qarqan.

1948 wata Piruwpa Yachachiy ministrunin.

Taytan: Juan Ramón Delgado; Maman: Luisa Espinoza. Warmi: Helene Rehe (†1984).

Yachay wasi: Independencia.

Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* Génesis y Tratamiento de la Demencia Precoz (1916). 
* Psicología y Fisiología, Relaciones entre el Cuerpo y el Alma (1920). 
* Sigmund Freud (1926). 
* Los Tipos Psicológicos de Jung (1932). 
* La Formación Espiritual (1933). 
* Lo Esencial en el Tratamiento de la  Melancolía (1960). 
* De la Cultura y sus Artífices (1961). 
* Cerca de los Tiempos Presente, Pasado y Futuro (1968). 
## Suñaykuna
* Orden del Sol del Perú - Oficial (1936).
* Hatun Cruz Hipólito Unanue Suñay - Academia Nacional de Medicina (1943). 
* Hatun Cruz de la Orden de Mérito de la República Federal Alemana.
* Doctor Honoris Causa - Salamanca Yachay Sunturnin (1954). 
* Doctor Honoris Causa - Bogotá Yachay Sunturnin. 
* Doctor Honoris Causa - Piruwpi Ciencias Médicas wan Biológicas Cayetano Heredia Hatun Yachay Sunturnin (1962). 
* Palmas Magisteriales - Piruwpas Ministerio de Educación. 

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa nuna yachaynin

## Hawa t'inkikuna

*Qillqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
* Qillqa web  Cayetano Heredia Piruwpi Yachay Sunturnin
Bambara simi

**Bambara simi** *(Bamanankan)* nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Chunka hunuchá rimaqniyuq kachkan, ichataq kimsa hunallachá mama rimaq.
Wolof simi

**Wolof simi** (Wolof) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Chunka kimsayuq hunuchá rimaqniyuq kachkan, ichataq kimsa hunullachá mama rimaq. Senegalpi runakunap 40 %-ninpa mama rimayninmi, 80 %-nintaq rimanmi, mamapas iskay ñiqin rimaypas hina.
Akan simi

**Akan  simi** (akan) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi, Niqirya, Ikwaturyal Khiniya mama llaqtakunapi. Yaqa iskay chunka hunuchá rimaqniyuq kachkan. Ancha k'iti rimaysapam.

Kaymi huk k'iti rimayninkuna:
* Twi - Ganapi: Akuapem, Asante (Ashanti). Lliwmanta aswan rimaqniyuq.
* Fante (Fanti, Mfantse): Ganap anti chalanpi.
* Brong - kunti chawpi Ganapi, Marphil Chalawan saywapipas.
* Baule - chawpi Marphil Chalapi (Nzema-man rikch'akuq).
* Nzema - kunti chawpi Gana, anti Marphil Chala
* Anyi - anti Marphil Chala
Lingala simi

**Lingala simi** (Lingála) nisqaqa chawpi Aphrikapi kawsaq runakunap rimayninmi. Chunka hunuchá rimaqnin kachkan, ichataq iskay hunullachá mama rimaq.
Dwight Eisenhower

**Dwight David Eisenhower**, *Ike Eisehower*, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Denison (Texas) llaqtapi - †  wañusqa Washington llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 34 kaq umalliqnin (1953 watamanta 1961 watakama), ñawpaq Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.

Tayta: Jacob David Eisenhower
Mama:  Ida Elizabeth Stover

Warmi: Mary Mamie Geneva Doud
Wawakuna:Doud Dwight Eisenhower, John Sheldon David Doud Eisenhower. 
## Qillqasqankuna
* 1948: *Cruzada en Europa*.
* 1963: *Un militar en la Casa Blanca*.

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Artículo sobre la Doctrina Eisenhower (Kastilla simipi)
* Biografía en *Paralibros* (Kastilla simipi).
* Biografía en *Exordio.com* (Kastilla simipi)
*  (inlish simipi)
* Archivos de audio (inlish simipi)
* Biografía en *MSN Encarta* (Kastilla simipi)
* Documento en .pdf acerca de los padres de Eisenhower como testigos de Jehová.
Tswana simi

**Tswana simi** *(Setswana)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Botswanapi (llaqta runakunap 90 %-ninpa rimaynin) Uralan Afrikapipas (Transvaal suyupi rimay) tukri simim. Pichqa hunuchá rimaqnin kachkan.
Kongo simi

**Kongo simi** *(kikóóngó, kikongo)* nisqaqa chawpi Aphrikapi Kongo mayup uran rakinpi kawsaq runakunap rimayninmi. Kimsa hunuchá rimaqnin kachkan. Kungu Runakamaq Republikapiqa tukri simim, Kungu Republikataq **Kituba** *(munukutuba, munu kutuba, kikonga ya léta)* nisqa sikllallachasqa rikch'aqninmi tukri simi.
Luba simi

**Luba simi** icha **Chiluba simi** *(Cilubà)* nisqaqa chawpi Aphrikapi Kungu Runakamaq Republikapi huk bantu rimaymi. Suqta hunuchá rimaqnin kachkan.
Bemba simi

**Bemba simi** *(Chibemba)* nisqaqa chawpi Aphrikapi bantu rimaymi, Sambyapi hatun llaqtakunapi lliwmanta astawan rimasqa. Tawa hunuchá rimaqnin kachkan.
John Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy**, *JFK* icha *Yun Phitsyiral Kiiniyi*,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Brookline (Massachusetts) llaqtapi - †  wañusqa Dallas llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku runas karqan, 35 kaq umalliqnin (1960 watamanta 1963 watakama), ñawpaq Demokrata Partidupi kaq umalliqsi.

Tayta: Joseph P. Kennedy, Mama:  Rose Fitzgerald.

Warmi: Jacqueline Bouvier
Churinkuna: Arabella Kennedy, *† 1956 (mortinato); Caroline (* 1957 - ); John Jr. (* 1960 - † 1999); Patrick (*† 1963 )
## Qillqasqankuna

* 1940 - Why England Slept (*¿Por que Inglaterra Durmió?*) Memoria universitaria publicada como libro
* 1956 - Profiles in Courage (*Perfiles de coraje*) libro escrito cuando estaba en el Senado sobre senadores que afrontaron diversas dificultades. Por este libro Kennedy ganó el premio Pulitzer a mejor biografía.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
## Hawa t'inkikuna

* Biblioteca John F. Kennedy John F. Kennedy Library (inlish simipi)
* Video, Audioy texto del discurso inaugural de John F. Kennedy's Inaugural Address John F. Kennedy's Inaugural Address (inlish simipi)
* Biografía oficial de JFK en el website de la Casa Blanca (inlish simipi)
* Miller Center of Public Affairs Ensayo extenso sobre John F. Kennedy con ensayos menores sobre cada miembro de su gabinete y de la Primera Dama (inlish simipi)
* Miller Center of Public Affairs Aundio completo de los discursos de Kennedy (inlish simipi)
* Película de Zapruder con sonido de la prueba acústica de la HSCA. (1.6 Mb)
* Reporte de la Comisión Warren acerca del asesinato del presidente John F. Kennedy (inlish simipi)
* Estadísticas curiosas
Jimmy Carter

**James Earl Carter, Jr.** sutiyuq runaqa, icha **Jimmy Carter**,  (1 ñiqin kantaray killapi 1924 - 29 Diciembre  2024) (Georgia ) llaqtapi -  llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 39 kaq umalliqnin (1977 watamanta 1981 watakama), ñawpaq Demokrata Partidupi kaq umalliqsi.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2002 watapiqa chiqniq.
  
Taytan: James Earl Cárter, Maman: Bessie Lillian Gordy.Warmi: Rosalyn SmithChurinkuna: John William Carter; James Earl Carter III; Donnel Jeffrey Carter wan Amy Lynn Carter.

## Qillqasqankuna
## Willay pukyukuna
## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukunapa wiñay kawsaynin 

## Hawa t'inkikuna
Julio Meléndez

**Julio Guillermo Meléndez Calderón** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta Campiunatokuna

### Mamallaqtapura Kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
* Appearances for Peru National Team
* Historia de Boca Juniors: Julio Meléndez Calderon
* Informe Xeneize: Julio Meléndez Calderon
Ganda simi

**Ganda simi** *(Luganda)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Ugandapi Buganda suyupi kawsaq Baganda runakunap rimayninmi. Pichqa hunuchá rimaqnin kachkan.
Kikuyu simi

**Kikuyu simi** *(Gĩkũyũ)* nisqaqa huk Bantu rimaymi, Kenyapi kawsaq Kikuyu *(Kĩkũyũ)* runakunap rimayninmi. Suqta hunuchá rimaqnin kachkan.
Hugo Sánchez

**Hugo Sánchez Márquez** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi -  )  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Mishiku)

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
* Hugo Sánchez en www.lfp.es
* Historia de Hugo Sánchez
* Record de Goles de Hugo Sanchez
Máncora

**Máncora** (kastilla simipi: *Máncora*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Talara pruwinsyapi, Máncora distritup uma llaqtanmi.  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Raúl Alfonsín

**Raúl Ricardo Alfonsín** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Chascomús,Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu taripay amachaq, pulitikupas runam karqan.

1982 watamanta 1989 watakama umallinamanta qarqurqan. 

Tayta: Raúl Serafín Alfonsín , Mama: María Foulkes. 

Warmi: María Lorenza Barrenechea
Wawakuna: Raúl Felipe Alfonsín (*1949),
Ana María Alfonsín (*1950), Ricardo Luis Alfonsín (*1952), Marcela Alfonsín (* 1953), María Ines Alfonsín (*1954), Javier Ignacio Alfonsín (*1956). 
## Qillqasqankuna
* *La cuestión argentina* (1981)
* *Ahora, mi propuesta política* (1983)
* *Qué es el radicalismo* (1983)
* *Democracia y consenso* (1996)
* *Memoria Política* (2004)
* *Fundamentos de la República Democrática* (2007)

## Kaypipas qhaway
* Arhintina

## Hawa t'inkikuna
* Biografía en Fundación CIDOB 
* Video con la asunción de Alfonsín como Presidente de Argentina
* Video de Alfonsin dando un discurso
* Suplemento del Diario Clarín con motivo de su fallecimiento
Margaret Thatcher

**Margaret Hilda Roberts** sutiyuq warmiqa, icha **Margaret Thatcher**, (*  paqarisqa Grantham llaqtapi - † ), huk  mama llaqtayuq pulitiku, uma kamayuqninmi kachkan.

1979 watamanta 1990 watakama  Hukllachasqa Qhapaq Suyu Uma kamayuq

Taytan: Alfred Roberts, Maman: Beatrice Stephenson.Qusan: Denis Thatcher (1951-2003).Churinkuna: Carol wan Mark. 

Yachay wasikuna:  Kesteven wan Somerville. Alma mater: Oxford Yachay suntur.
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Mohammed VI

Qhapaq **Mohammed ben [el-]Hassan ben Mohammed ben Youssef [el-]Alaoui**, Mohammed VI, Maruku Qhapaq, arabya simipi: محمد السادس)‎ (*  paqarisqa Rabat llaqtapi -  ). huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan  pulitiku. 

1999 watamanta ñawpaq kuti Marukupa Qhapaqnin karqan.

Taytan: Hassan II;  Maman:  Lalla Latifa Hammou. Warmikuna: Lalla Salma (Salma Bennani).Churinkuna: 2 ( Moulay Hassan,  wan Lalla Khadija,  .

 
Yachay wasi:  Imperial College (Rabat).

Yachay suntur: Mohammed V (Rabat).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Maruku)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]
* Morocco Alaoui dynasty
### [[Kastilla simi]]
* Mohamed VI ataca al islamismo radical,
Getúlio Vargas

**Getúlio Dorneles Vargas**, *GêGê* ,*Dr. Getúlio*, sutipaq runaqa (*  paqarisqa Sao Borja llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi). Brasil pulitiku wan Umalliq. 

1930 watamanta 1945 watakama wan 1951 watamanta 1954 watakama kuti Brasilpa Umalliqnin karqan.

Tayta: Manuel do Nascimento Vargas; Mama:  Cândida Dorneles Vargas.
 Ñawpaq warmi:  Darcy Lima SarmanhoWawakuna: cinco (Lutero Vargas, Getulinho, Alzira Vargas, Jandira wan Manuel Sarmanho Vargas, (o Maneco)). 

Yachaywasi:  Escola Preparatória e de Tática de Rio Pardo, wan escola militar Eurico Gaspar Dutra e Pedro Aurélio de Góis Monteiro.

Alma mater: Porto Alegre Yachay suntur

## Kaypipas qhaway
* Brasil

## Hawa t'inkikuna

* Getúlio en la Academia - biografía, textos y bibliografia
* La FGV y la Era Vargas
* Carta de apoyo de los presos comunistas a Getúlio
* Original de la primera página manuscrita de la Carta Testamento
* Página de la Agenda de Vargas, en la cual se demuestra su intento de suicidio
* Arma de Getúlio Vargas
* Primera página de las pericias del IML
Deodoro da Fonseca

**Deodoro da Fonseca**, sutipaq runaqa (*  paqarisqa Vila Madalena Alagoas llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi). Brasil pulitiku wan Umalliq. 

1889 watamanta 1891 watakama kuti Brasilpa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Manuel Mendes da Fonseca (1785 - 1859); Mama:   Rosa Maria Paulina da Fonseca (1802 - 1873). Ñawpaq warmi:  Mariana da Fonseca

Yachaywasi:  
## Suñaykuna
* Orden Nacional Cruzeiro do Sul
## Kaypipas qhaway
* Brasil

## Hawa t'inkikuna

* Enciclopedia Wiki, *[http://www.exercito.gov.br/01Instit/Historia/sinopse/sintonia.htm El término de la Monarquía y la proclamación de la República]* (purtugis simipi)
Boris Yeltsin

**Boris Nikolayevich Yeltsin**, (rusiya simipi: Борис Николаевич Ельцинsutipaq (*  paqarisqa Sverdlovsk (Rusiya) llaqtapi -  wañusqa Moscow (Rusiya) llaqtapi ).  mama llaqtayuq pulitiku qarqan.

1988 watamanta 1991 ñawpaq kuti Rusiyapa Umalliqnin karqan.

Taytan: Nikolay Yeltsin;  Maman: Klavdiya Vasilyevna Yeltsina Ñawpaq warmi: Naina Iosifovna Yeltsina, (1956-2007)Churinkuna: 2 (Yelena (*1957) wan Tatyana (*1959))

Yachaywasi: 

Alma mater: Ural State Technical Yachay suntur.
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rusiya)

## Hawa t'inkikuna

*Biografía en Fundación CIDOB (kastillla simipi).
Amman

**Amman** (arabya simipi: عمان‎) icha **Aman** llaqtaqa Hurdanya mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Pulitika Rakiy
27 distritu:
* 1 Al Abdali 
* 2 Abu Nseir 
* 3 Umm-Othaina 
* 4 Al Qweismeh, Al Jweideh, Abu ‘Alanda and Al Raqim 
* 5 Al Yarmouk 
* 6 Al-Jezah 
* 7 Al-Mowaqar 
* 8 Al-Mqabalain 
* 9 Badr 
* 10 Badr Al Jadeeda 
* 11 Basman 
* 12 Husban 
* 13 Jbeiha 
* 14 Khraibet Essouq 
* 15 Marj Al Hamam 
* 16 Marka 
* 17 Medina 
* 18 Nawoor (Na'our) 
* 19 Ohud 
* 20 Ras Al-ain 
* 21 Sahab 
* 22 Shafa Badran 
* 23 Sweileh 
* 24 Tariq 
* 25 Tla’ Al ‘Ali 
* 26 Wadi Al Seer 
* 27 Zahran

## Ñaña llaqtakuna
Amman Ñaña llaqtakuna: 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Wikivoyage - Petra
* Cervantes.es (kastilla simipi) 
* 360 degrees panorama from the Citadel Hill in central Amman
* Amman interactive map
* Car hire Jordan
* Amman photo Gallery
* Amman photo Slideshow
Arawak rimaykuna

**Arawak rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi, Chawpi Awya Yalapipas.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq arawak rimaykunaqa Wayuw simi (Kulumbyapi, Winisuylapi 300.000-chá rimaqniyuq), Garifuna simi (Chawpi Awya Yalapi Atlantiku chalanpi 100.000-chá rimaqniyuq), Ashaninka simi (Piruwpi 40.000-chá rimaqniyuq).

## Huk arawak rimaykuna

Aikhenvald (1999) nisqankama:

**Arawak rimaykuna** (**Arawakan**) (73 rimay)
***[[Wahiban]]** (5 rimay)
**Wahibo simi (30.000 rimaqniyuq): Kulumbya, Winisuyla
***[[Arauán]]** (8 icha 9 rimay)
**Kulina simi (1300 rimaniyuq): Brasil
***[[Maypuran]]** (60 rimay)
**Chincha Maypuran
*****Palikur** (1 rimay, 1200-chá rimaqniyuq): Brasil, Ransis Wayana
*****Wapishana-Caribbean** (7 rimay, Ta-Arawak nisqa rimaypas)
****Wayuw simi (Wayuu, Goajiro: 300.000-chá rimaqniyuq): Kulumbya, Winisuyla
****Garifuna simi ("yana kariw simi": 100.000-chá rimaqniyuq): Unduras, Watimala
****Arawak simi (Ta-Arawak: 2.200-chá rimaqniyuq): Wayana, Surinam
****Taynu simi (wañusqaña): Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi
*****Allpa chawpi** (*Inland*, 15 rimay)
****Baniwa simi (3-4000-chá rimaqniyuq): Brasil
****Piyapuku simi (Wenaiwika, Piapoco: 3000-chá rimaqniyuq): Kulumbya
**Uralan Maypuran
*****Kampa** (10 rimay, 100.000-manta aswan rimaqniyuq)
****Ashaninka simi (*Asháninka*, 23-29.000-chá rimaqniyuq): Piruw
****Asheninka simi (*Ashéninka*, 50.000-chá rimaqniyuq): Piruw
******Pahunal Ashéninka* (12.000-chá rimaqniyuq)
******Ukayali Yuruwa Ashéninka* (7.000-chá rimaqniyuq)
******Pichis Ashéninka* (12.000-chá rimaqniyuq)
******Uralan Ukayali Ashéninka* (13.000-chá rimaqniyuq)
******Piriniy Ashéninka* (5.500-chá rimaqniyuq)
****Ashininka simi (*Axininka / Ajyíninka Apurukayali*, 4.000-chá rimaqniyuq): Piruw
****Machiqinqa simi (12.000-chá rimaqniyuq): Piruw
******Matsiqinqa* (10.000-chá rimaqniyuq)
******Kakinte* (300-chá rimaqniyuq)
******Nanti* (600-chá rimaqniyuq)
****Numatsiqinqa simi (6.500-chá rimaqniyuq): Piruw
*****Chawpi Maypuran** (6 rimay: 2 †, 2 yaqa †)
****Paresi simi (1.200-chá rimaqniyuq): Brasil
****Wawra simi (200-chá rimaqniyuq): Brasil
*****Amuesha** (2 rimay)
****Yanisha simi (6-8.000-chá rimaqniyuq): Piruw
****Chamikuru simi (iskay rimaqniyuq: yaqa †): Piruw
*****Purus-Parana** (10 rimay: Apurinã, Moxo, Terêna nisqa rimaykunapas)
****Musu simi (10.000-chá rimaqniyuq; iskaynintin rimay): Buliwya
****Terena simi (10.000-chá rimaqniyuq): Brasil
****Apurinã simi (2.000-chá rimaqniyuq): Brasil
****Yine simi (Piro simi, 3.000-chá rimaqniyuq): Piruw
****Baure simi (13 rimaqniyuq: yaqa †): Buliwya
****Pawnaqa simi (†)

Yapanallaqa, isqun mana allichasqaraq Maypuran rimaymi kachkan.

## Pukyukuna
* Aikhenvald, Alexandra Y. (1999). The Arawak language family. In R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald (Eds.), *The Amazonian languages*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-57021-2; ISBN 0-521-57893-0.
Pinchimurumayu

**Pinchimurumayu** (kastilla qillqaypi *Pinchimuro Mayo*), **Hatun mayu**, **Mapachu mayu** *(Mapacho)*, **Pawqartampu mayu** *(Paucartambo)* icha **Yawiru mayu** *(Yavero)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qispiqanchi pruwinsyapipas.
Otomanki rimaykuna

**Otomanki** icha **Oto mange rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Mishikupi, Chawpi Awya Yalapipas.

## Huk otomanki rimaykuna
* Ñañu simi (Otomí, *Hñähñü, Hñähño*): chawpi Mishiku (327.000 rimaqniyuq);
* Masawa simi *(Hñatho):* chawpi Mishiku (350.000 rimaqniyuq);
* Chinantika simi: Mishiku - Oaxaca, Veracruz (224.000 rimaqniyuq);
* Tlapanika simi: Mishiku - Guerrero (100.000 rimaqniyuq);
* Masatika simi: Mishiku - Oaxaca, Veracruz (206.000 rimaqniyuq);
* Saputika simi: Mishiku - chawpi, anti Oaxaca (785.000 rimaqniyuq);
* Mishtika simi: Mishiku - chawpi, uralan kunti Oaxaca, kunti Puebla, anti Guerrero (511.000 rimaqniyuq);
* hukkunapas
Tupi rimaykuna

**Tupi waraniyi rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi.

Huklla rimaqsapa tupi rimaymi: Waraniyi simim, suqta hunuchá rimaqniyuq.

## Huk tupi rimaykuna
* Tupi waraniyi rimaykuna (50 simi):
** Tupi simi
*** Tupinambá (wañusqaña)
*** Uralan tupi (wañusqaña)
*** Ñengatu (8.000-30.000 rimaqniyuq)
** Waraniyi simi (7 hunuchá rimaqniyuq)
** Warayu simi (6.000 rimaqniyuq)
** Kukama simi (2.000 rimaqniyuq)
** Umawa simi (100 rimaqniyuq)
** Siryono simi (600 rimaqniyuq)
* Arikem (2 simi, incl. Karitiâna)
* Awetï
* Mawé (9000 rimaqniyuq)
* Mondé (6 simi, incl. Kanoé)
* Mundurukú (7000 rimaqniyuq)
* Puruborá
* Ramarama (Rôndonia) (2 simi: Karo, Urumi)
* Tuparí (4 simi)
* Yurúna (2 simi, incl. Xipaya)

## Pukyukuna
Konrad Adenauer

**Konrad Hermann Joseph Adenauer** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Köln llaqtapi;  wañusqa Rhöndorf barriyupi, Bad Honnef llaqtaman kapuq) Alimanya mama llaqtayuq pulitiku runam karqan, Alimanyap Dimukrata Kristiyanu Unyunninpi (CDU) wankurisqa, kunti Alimanyap ñawpaq kaq kansillirnin.

Konrad Adenauerqa Freiburg im Breisgau llaqtap yachay sunturninpi chiqarimaytam yachaqarqan. Achka watakunam Köln llaqtap kurakanmi karqan, Alimanyap Chawpi Partidun *(Zentrumspartei)* nisqapi wankurisqa kaspa. Adolf Hitler Alimanyap kansillirnin tukukuptin, nazi nisqakuna tukuy partidukunata champarqan NSDAP nisqa nazi partidu ch'ulla partidu tukunanpaq. Chayrayku Adenauer chay pacha manañam kawpaq runachu karqan.

Nazi kamachina 1945 watapi iskay ñiqin pachantin maqanakuypa p'uchukayninpi urmaptinmi, Konrad Adenauer huk masinkunawan Alimanyap Dimukrata Kristiyanu Unyunnin (CDU) nisqata kamarirqan. Chay partiduwan 1949 akllanakuykunapi atiparqaspa kansillirmi akllasqa karqan. 1949 watamanta 1963 watakama kunti Alimanya mama llaqtap ñawpaq kaq kansillirninmi karqan, 1951 watamanta 1955 watakamataq tuyllalla mama llaqtap hawa ministrunmi. Kumunistakunap, Suwit Huñup, Aliman Dimukratiku Republikap ancha sinchi hayun kaspa Kunti Iwrupap mama llaqtankunawan, Hukllachasqa Amirika Suyukunawanpas llamk'anakurqan, NATO, Iwrupa Huñu nisqa mamallaqtakunap tantanakuyninkunata kamarispa, kunti Alimanyata musuqmanta ayñichaspa *(Wiederbewaffnung)*. Chaywanpas Suwit Huñuwan rimanakuspa 1955 watapi Rusiyapi wichq'asqa aliman awqaqkunata qispichirqan Alimanyaman kutimunanpaq.

## Hawa t'inkikuna
Chipcha rimaykuna

**Chipcha** icha **Chibcha rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi, Chawpi Awya Yalapipas.

## Huk chipcha rimaykuna
* Chipcha A
** Waymiyi simi (Waimí, Guaymi)
*** Ngäbere (Kunti - Guaymí, Valiente, Chiriquí, Ngábere; Anti - Tolé, Chiriquí, Ngobere, Ngäbere'): Kustarika, Panama
*** Buglere (Bokota, Bogotá, Bofota, Bobota, Bukueta, Buglé, Nortenyo, Murire, Sabanero, Veraguas Sabanero): Panama
** Borũca (Brunca, Brunka): Kustarika, yaqa wañusqaña
** Talamanca
*** Hüetar (Güetar): Kustarika, wañusqaña
*** Bribri (Talamanca): Kustarika, Panama
*** Cabécar (Talamanca): Kustarika
*** Chánguena: Kustarika, Panama, wañusqaña
*** Teribe (Térraba, Tiribi, Teribe, Norteño, Quequexque, Naso): Panama, Kustarika
*** ? Movere (Move): chawpi Panama
* Chipcha B
** Pech (Paya, Taya, Tawka, Seco): chincha anti Honduras, chikichasqa
** Dorasque: Panama, wañusqaña
** Votic
*** Rama: uralan anti Nikarawa, wañusqaña icha yaqa hinalla
*** Voto: Kustarika, wañusqaña
*** Maléku (Guatuso): chincha chawpi Kustarika, chikichasqa
*** Corobicí: chincha kunti Kustarika, wañusqaña
** Kuna-Kulumbyanu
*** Kuna (Cuna, San Blás Kuna, Paya-Pucuro Kuna, Caiman Nuevo, Dulegaya): Panama, Kulumbya
*** Chibcha-Motilon
**** Barí (Motilón, Motilone, Dobocubi): Kulumbya, Winisuyla
**** Chibcha-Tunebo
***** Chibcha (Muyska, Muisca, Mosca): Kulumbya, wañusqaña
***** Tunebo (Tunebo, U'wa): Kulumbya
*** Arwako-Chimila
**** Chimila (Ette taara, Caca Weranos, Shimizya): Kulumbya
**** Arwako
***** Damana (Wiwa, Guamaca, Guamaka, Malayo, Arsario, Marocacero, Marocasero, Maracaserro, Sancá, Sanja, Sanka, Huihua): Kulumbya
***** Kankuamo (Atanquez, Atanques): Kulumbya, wañusqaña
***** Arwaku (Ijca, Arhuaco, Aruaco, Bintuk, Bíntukua, Bintucua, Ica, Ijka, Ika, Ike, Bíntucua, Bintuk, Bíntukua, Pebu): Kulumbya
***** Kogui (Coghui, Cagaba, Cogui, Kogi, Kaggaba, Kagaba): Kulumbya
Tupi waraniyi rimaykuna

**Tupi waraniyi rimaykuna** nisqaqa Uralan Awya Yalapi Tupi rimaykunap huk urin ayllunmi tupi rimaykunap uklla rimaqsapa tupi rimayninmi: Waraniyi simim.

## Huk tupi waraniyi rimaykuna
* Tupi simi
** Tupinambá (wañusqaña)
** Uralan tupi (wañusqaña)
** Ñengatu (8.000-35.000 rimaqniyuq)
* Waraniyi simi (7 hunuchá rimaqniyuq)
* Warayu simi (6.000 rimaqniyuq)
* Kukama simi (2.000 rimaqniyuq)
* Umawa simi (100 rimaqniyuq)
* Siryono simi (600 rimaqniyuq)
Qhichwa rimaykuna

**Qhichwa rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi. Tukuy *qhichwa, qichwa, qiĉwa* icha *kichwa* nisqa, ***[[qhichwa simi]]*** nisqaman kapuq k'iti rimayninkunam kay rimaykunap ayllunman kapun.

Manam tukuy qhichwa k'iti rimaykuna hap'iqanallachu. Chayrayku yachaqkunaqa ninkum, achka rimaymi, pichqachá, qanchischá, nispa. SIL International nisqa tantanakuy ninmi, 42 rimaykunam, nispa. Ichataq ancha kaqlla kaq k'iti rimaykunatapas sapaq rimay ninmi, ahinataq *Qusqu qhichwa simi*, *Apurimaq qhichwa simi*, *Ariqipa qhichwa simi*, *Punu qhichwa simi*, chaykunam sapaq simi nispa. Piruw mama llaqtapiqa chay k'iti rimaykunata huklla allin qillqaywanmi qillqanku, Qusqu-Qullaw nisqawan. Chanka runasimiwanpas allin hap'iqanallam, Qullasuyu qhichwa simiwanpas. Chayrayku huklla uralan runasimi ninkupas.

## Qhichwa k'iti rimaykunapi paqta rimakuna

## Qhichwa simip k'iti rimayninkuna

Achka qhichwa k'iti rimaykunam kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:
***[[Waywash rimay]]kuna** (Qhichwa I)
**Ankash nunashimi
**Wanka nunashimi
**Wanuku runashimi, Yaru runashimi
***[[Wamp'uy rimay]]kuna** (Qhichwa II)
**Yunka runashimi (Qhichwa II-A)
***Yawyu rimaykuna
***Kashamarka runashimi
***Inkawasi-Kañaris runashimi
**Chinchay runashimi (Qhichwa II-B)
***Chachapuya runashimi
***Lamas-Luritu runashimi
***Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas): Chay rimaypaqqa **[[Shukllachishka Kichwa]]** nisqa allin qillqayninmi**.
**[[Uralan qhichwa simi]] (Qhichwa II-C): Chay rimaypaqqa **Uralan runasimi''' nisqa allin qillqaymi.
***Chanka runasimi
***Qusqu-Qullaw runasimi (Buliwyapi Qhichwapas)
***Arhintinap runasimin

## Hawa t'inkikuna
*Qhichwa shimimanta saywitu (fedepi.org)
*Saywitu: Argentina mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas simikuna
*Kusiquyllur Casafranca: Llapam runakuna huk shunqulla!! Kimsa runa, Pichiw (Ancash-Huari), Puqi (Huanuco-Huamalies), Yuraqraqay (Ayacucho-Huanta) ayllu llaqtakunamanta hamuq, kikin qhichwa rimaykunapi rimanakun
Aymara haqaru rimaykuna

**Aymara haqaru rimaykuna** nisqaqa (aymara simipi *jaqi* = "runa", *aru* = "rimay, simi"; *jaqi aru* = runa simi) huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Urin Awya Yalapi, Antikunapi.

Kunan pachaqa iskaylla rimaymi kakun:
* Aymara simi, kimsa hunuchá rimaqniyuq,
* Haqaru simi, waranqachá rimaqniyuq.
Saputika simi

**Saputika simi** *(didxazá / tiits së)* nisqaqa Mishikupi, chawpi, anti Oaxacapi huk rimaymi, Saputika runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Willy Brandt

**Herbert Ernst Karl Frahm**, chaymantataq **Willy Brandt** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lübeck llaqtapi;  wañusqa Bonn llaqtapi)  huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyaldimukrata Partidunpi (SPD) wankurisqa.

1957 watamanta 1966 watakama Kunti Berlinpa kurakan karqan.

1969 watamanta 1974 watakama kunti Alimanya mama llaqtap kansillirninmi karqan. 

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan 1971 watapi.  

## Hawa t'inkikuna
Agostinho Neto

**António Agostinho Neto Kilamba**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Icolo e Bengo llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi).  mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq. 

1975 watamanta 1979 watakama kuti Angulapa Umalliqnin qarqan.

Taytan:  Agostinho Pedro Neto ; Maman:    Ñawpaq warmi: Maria Eugénia da Silva

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
### Harawi
* 1957 Quatro Poemas de Agostinho Neto, Póvoa do Varzim, e.a. 
* 1961 Poemas, Lisboa, Casa dos Estudantes do Império 
* 1974 Sagrada Esperança, Lisboa, Sá da Costa (inclui os poemas dos dois primeiros livros) 
* 1982 A Renúncia Impossível, Luanda, INALD (edição póstuma) 
### Pulitika
* 1974 - Quem é o inimigo... qual é o nosso objectivo? 
* 1976 - Destruir o velho para construir o novo 
* 1980 - Ainda o meu sonho 

## Suñaykuna
* Lenin (1975)
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Angula)

## Hawa t'inkikuna

* Vida wan obras (purtugis simipi)
William Wallace

**William Wallace** , sutiyuq runaqa (* 1270 paqarisqa Elderslie llaqtapi -  wañusqa Smithfield, London llaqtapi), huk Iskusyayuq ankallis karqan.

Iskusya mama llaqtapi Inlatirra kamachiyta 1297 watapi ankallikurqan.

## Kaypipas qhaway
* Anqalli Sonqo
* Iskusya
## Hawa t'inkikuna
* ''Braveheart'', Ficha de la película (kastilla simipi)
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk**, sutipaq runaqa (*  paqarisqa Selanik llaqtapi -  wañusqa Istanbul llaqtapi). Turkiya pulitiku wan Umalliq. 

1923 watamanta 1938 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Ali Rıza Efendi; Mama: Zübeyde Hanım    Ñawpaq warmi: Latife Uşaklıgil

Yachaywasi: 
## Qillqasqankuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Turkiya

## Hawa t'inkikuna

* Biografía y reformas (inlish simipi)
* La vida de Atatürk (inlish simipi)
* Ataturk - the ex-jihadist as a new born "secularist" Ianus (Poland), Jan 25, 2013 at 01:42 Middle East Forum
Fulgencio Yegros

**Fulgencio Yegros y Franco de Torres** , sutiyuq runaqa (* 1780 paqarisqa Quyquyhó llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk Parawayiyuq ankallis karqan.

Parawayi mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1810 watapi ankallikurqan.

manta Parawayi Consul  kama wan manta Parawayi Consul kama.

Tayta: José Antonio Yegros; Mama: María Ángela Franco de Torres.

Warmi: Facunda SperattiWawakuna: 4

## Kaypipas qhaway
* Parawayi
## Hawa t'inkikuna
Mishtika simi

**Mishtika simi** *(Tu'un Sávi / Dà'àn Dávi)* nisqaqa Mishikupi, chawpi, uralan kunti Oaxacapi, kunti Puebla, anti Guerreropi huk rimaymi, Mishtika runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Makru ge rimaykuna

**Makru ge rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi (yaqa tukuynin Brasil mama llaqtapi), pichqa chunka waranqachá rimaqniyuq.

## Huk makru ge rimaykuna
* **[[Ge rimaykuna]]** (16 simi)
** Kaingang (tawantin rimay, 18.000 rimaqniyuq)
** Shawanti (8.000 rimaqniyuq)
** Kayapo (7.000 rimaqniyuq)
** Timbira (*Kanela*, *Kreye:* 1.400 rimaqniyuq)
** hukkunapas (tukuynin wañusqaña icha yaqa wañusqa)
* **[[Krenak rimaykuna|Krenák]]** (Botocudo) [yaqa wañusqa]
* **[[Bororo rimaykuna|Borôro]]**
** **[[Bororo simi]]** (750-chá rimaqniyuq)
** Chikitanu simi ? (ch'ulla simichá, 6.000-60.000 rimaqniyuqchá, Buliwyapi)
* **[[Kamakã rimaykuna|Kamakã]]** [wañusqaña]
* **[[Karajá]]** (Ynã, 3.000 rimaqniyuq)
* **[[Kariri rimaykuna|Karirí]]** [wañusqaña]
* **[[Maxakalian simi|Maxakalían]]** (700 rimaqniyuq)
* **[[Ofayé]]** (Opaie) [yaqa wañusqa]
* **[[Purian rimaykuna|Purían]]** [wañusqaña]
* **[[Rikbaktsa simi|Rikbaktsá]]** (900 rimaqniyuq)
* **[[Yabutian rimaykuna|Yabutian]]** [yaqa wañusqa]

## Pukyukuna
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe**, *Zik* sutipaq runaqa (*  paqarisqa Zungeru llaqtapi -  wañusqa Enugu llaqtapi). Niqirya pulitiku wan Umalliq. 

1963 watamanta 1966 watakama kuti Niqiryapa Umalliqnin karqan.

Tayta:  Nnamdi Azikiwe; Mama:   

Yachaywasi: Methodist Boys' High School (Lagos)

Alma mater: Howard University, Washington DC wan Lincoln University.
## Qillqasqankuna
**Zik* (1961) 
**My Odyssey: An Autobiography* (1971) — ISBN 0900966262
**Renascent Africa* (1973) — ISBN 071461744X
**Liberia in World Politics* (1931) — ISBN 0837137748
**One hundred quotable quotes and poems of the Rt. Hon. Dr. Nnamdi Azikiwe* (1966) — ISBN 9782736090

## Kaypipas qhaway
* Niqirya

## Hawa t'inkikuna

* Nnamdi Azikiwe (Britannica)
*Libros
Apu Inka Atawallpa

**Apu Inka Atawallpa** icha **Huwan Santus Atawallpa** *(Juan Santos Atahualpa)* sutiyuq runaq (1710 watachá paqarisqa,  1756 watachá wañusqa) Wirriynatu Piruwpi huk qhichwa ankalli runas karqan.

Inkakunap willkansi kaspa qhichwa simita mama rimay hina rimaspa, kastilla simitapas, latin simitapas rimarqan. Ispañapi, Angolapi, Inlispampapi, Ransiyapipas purirqan. Piruwman kutimuspa Piruwpa qispi kayninpaq maqayta qallarirqan. 1742 watapis Chanchamayu llaqtapi tiyachikurqan. Chaypi pachan runa llaqtakunawansi - Ashaninka, Yanisha, Shipipu - kastilla runaman maqanakurqan.

1756 watamantas manañas riqsinkuchu, ima kaywan karqan, wañurqanchá. Ashaninka, Yanisha, Shipiwu runakunap k'itinkunataq - kunan anti Hunin suyupi - 19 kaq pachakwatakamaraq qispichisqa kakurqan.

## Hawa t'inkikuna
Tupaq Katari

**Hulyan Apasa Nina** (**Julian Apaza Nina**) sutiyuq runaqa, **Tupaq Katari** nisqapas, (1750 watachá paqarisqa Ayu Ayu llaqtapi, Aruma puruwinsiyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Hanan Piruwpi huk aymara ankalli runas karqan.

Sutintaqa iskay ancha riqsisqa indihina pusaqmantas chaskirqan: Tupaq Amaru iskay ñiqin, Tomas Katari sutiyuq Chayantap kurakanmantapas. Aymara simipitaq *katari* nisqaqa "amaru" niyta munanmi, chaymanta *Tupaq Katari* hinallataqmi *"Tupaq Amaru"* niyta munan.

Manaraq ankallikuspa, sakristan, t'anta ruraqpas karqan.

Tupaq Katariqa 40.000 runayuq awqaqsuyuwan Chuqiyapu llaqtata iskay kutis ch'utirqan 1781 watapi, ichataq ispañul awqaqkunas atiparqan.

Bartolina Sisa sutiyuq warminsi, Gregoria Apasa sutiyuq paninpas maqayninkunapi yanaparqan.

Andres Tupaq Amaruwan iskay kaq kuti Tupaq Katari Chuqiyaputa ch'utirqan, chay kutitaq hap'isqa kaspa. Chaymantas indihina pusaqkunata, panantapas wañuchirqan.

Tupaq Katarip ankalliyninqa lliwmanta aswan hatunsi karqan. Iskaylla watapis ispañulkuna atiparqan.

Wañuchichkaptinku, kaytas nirqan:

## Tupaq Katariwan awqanakuysiqkuna
**[[María Lupiza|Marya Lupisa]]** - Uru uru suyuchamanta warmi

**Wartulina Sisa**
Andres Tupaq Amaru

**Andres Mendigure Tupaq Amaru** sutiyuq runaqa huk indihina ankalli runas karqan, Tupaq Amaru iskay ñiqinpa kunchansi, Pedro Willka Apasawan Surata llaqtata ch'utaypa pusaqninsi.

 iskay kaq kuti Surata ch'utiyta pusarqan, 20.000 indihina awqaqkunata pusaspa. Mayup yakunkunata hark'aspa llaqtapi ispañulkunata atipayta munarqan.

Yananqa Gregoria Apazas karqan, Tupaq Katarip panansi.

Surata  atipasqa kaptinsi, Tupaq Katarita yanapaq hamurqan. Asankaru 1781 watapi atispa kaptin, hap'isqa karqan, ichataq indultasqa karqan.

Sikuwani qasi 1782 watapi ari ninakusqa kaptin, musuqmanta taripasqa karqan, Ispañaman qarqurqanku.
Gregoria Apasa

**Qiriqurya Apasa Nina** (**Gregoria Apaza Nina**) sutiyuq warmiqa (1751 watachá paqarisqa Ayu Ayu llaqtapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Hanan Piruwpi huk aymara ankallis karqan, Tupaq Katarip paninsi.

Ayu Ayu llaqtapi Alejandro Pañuni sutiyuq sakristan kaq qusanwan kawsaspa huklla churiyuqsi karqan.

Turinta maqayninkunapi yanapaspa, Andres Tupaq Amaruwanpas Chuqiyaputa ch'utirqaspa Ispañulkunap hap'isqan karqan. Ispañulkunas runa warkhunapi wañuchirqan, Bartolina Sisa sutiyuq Tupaq Katarip warmintawan.

## Hawa t'inkikuna
*Gregoria Apaza (kastilla simipi)
Bartolina Sisa

**Bartolina Sisa** icha **Wartulina Sisa** sutiyuq warmiqa ( icha  paqarisqa Sullkawi llaqtapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Hanan Piruwpi huk aymara ankallis karqan, Tupaq Katarip warminsi.

Qusanta maqayninkunapi yanapaspa, Andres Tupaq Amaruwanpas Chuqiyaputa ch'utirqanku. Ayriway killapi 1781 watapi Ispañulkuna Tupaq Katarita hap'irqaptinsi, indihina awqaqsuyutas pusarqan. Ispañulkunap Bartolinatapas hap'irqaspansi, runa warkhunapi wañuchirqan, Gregoria Apasa sutiyuq Tupaq Katarip panantawan.

## Hawa t'inkikuna
*Bartolina Sisa (inlish simipi)
Mam simi

**Mam simi** *(Qyol Mam)* nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, Mam runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Q'eqchí simi

**Q'eqchí simi** nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, Q'eqchí runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Q'anjob'al simi

**Q'anjob'al simi** nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, Q'anjob'al runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Tsotsil simi

**Tsotsil simi** *(Bats'i k'op)* nisqaqa Mishikupi, Chiapas suyupi huk rimaymi, Tsotsil runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Chol simi

**Chol simi** *(Ch'ol)* nisqaqa Mishikupi, Chiapas suyupi huk rimaymi, Chol runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Wastika simi

**Wastika simi** *(Téenek)* nisqaqa Mishikup chawpi anti chalanpi huk rimaymi, Wastika runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Popol Vuh

**Popol Vuh** icha **Poopol Wuuj** nisqaqa (k'iché simipi: "huñu qillqa") k'iché simipi qillqasqa Watimalapi kawsaq K'iché runakunap iñiyninmanta, wiñay kawsasqanmanta mawk'a willakuykunam.

## Hawa t'inkikuna
Francisco de Miranda

**Sebastián Francisco de Miranda Rodríguez** , sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Karakas llaqtapi - †  wañusqa Cádiz llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku, awqaq pusaq, qillqaq wan ankallis qarqan.

Winisuyla mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1810 watapi ankallikurqan.

 Winisuyla Dictador wan Jefe Supremo  

Taytan: Sebastián de Miranda Ravelo; Maman: Francisca Antonia Rodríguez de Espinoza.

Alma mater: Caracas Yachay suntur.

## Kaypipas qhaway
* Winisuylapa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

* Francisco de Miranda — Venezuelatuya
* Francisco de Miranda
* Portal Constitución de la República Bolivariana de Venezuela (Héroes)
* Francisco de Miranda en la ''Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes''
* Pensamiento Mirandino
Ñañu simi

**Ñañu simi** *(Hñähñü, Hñähño)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Ñañu runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Tsutuhil simi

**Tsutuhil simi** *(Tz'utujiil, Tz'utujil, Tzutujil)* nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, Tsutuhil runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson**, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Shadwell (Virginia) llaqtapi - †  wañusqa Monticello llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 3 kaq umalliqnin (1801 watamanta 1809 watakama), ñawpaq Demokratiku wan Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.

Tayta: Peter Jefferson
Mama:  Jane Randolph

Warmi: Martha Wayles Skelton Jefferson
Wawakuna:

Alma mater: William wan Mary College
## Qillqasqankuna
* Memorandums taken on a journey from Paris into the southern parts of France and Northern Italy, in the year 1787 
* A Summary View of the Rights of British America. (1774) 
* Autobiography 
* Declaration of the Causes and Necessity of Taking Up Arms 
* Notes on the State of Virginia 
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Biografía de Thomas Jefferson
* Declaración de derechos de Virginia
Chinantika simi

**Chinantika simi** *(Tsa Jujmi)* nisqaqa Mishikupi, chawpi, anti Oaxacapi, Veracruzpipas huk rimaymi, Chinantika runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Masatika simi

**Masatika simi** *(Ha shuta Enima)* nisqaqa Mishikupi, Oaxacapi huk rimaymi, Masatika runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Masawa simi

**Masawa  simi** *(Jñatio)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Masawa runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Tlapanika simi

**Tlapanika simi** *(Me'phaa)* nisqaqa Mishikupi, Guerreropi, Morelospipas huk rimaymi, Tlapanika runakunap rimasqan, Otomanki rimaykunaman kapuq.
Mishi simi

**Mishi simi** icha **Mixe simi** *(Ayuujk, Ayüük, Ayuhk)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Mishi runakunap rimasqan, mishi suki rimaykunaman kapuq.
Tutunaka simi

**Tutunaka simi** *(Tachihuiin)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Tutunaka runakunap rimasqan. Ch'ulla rimaymi.
Taraska simi

**Phurqhipicha simi**, **Phurqhi simi** icha **Taraska simi** *(Phurqhipicha simipi: P'urhépecha uantakua)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Taraska runakunap rimasqan. Ch'ulla rimaymi.
Garifuna simi

**Garifuna simi** *(Garífuna, Igñeri)* nisqaqa 300.000 Garifuna icha "Yana Kariw" nisqa runakunap rimayninmi, Unduras, Bilisi, Watimalawan mama llaqtakunapi rimasqa.

Garifuna simiqa Arawak rimaykunamanmi kapun, ichataq anchata kariña simiwanmi chaqrusqa. Qharikunam warmikunamanta wakin hinatam rimanku. Qharikuna achka kariw rimakunata rimaptin, warmikuna manam kariwtachu riman. Yupay rimankunaqa phransis simimantam chaskisqa.
Kariwa rimaykuna

**Kariwa rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi, pachak waranqachá rimaqniyuq.

## Huk kariwa rimaykuna
**Kariwa** (32)
:**Chincha kariwa** (25)
::**Chala kariwa** (5)
::::Chaima simi (Winisuyla)
::::Kumanagoto simi
::::Japrería simi (Winisuyla)
::::Karare-Opone simi (Kulumbya)
::::Yukpa simi (Kulumbya, Winisuyla)
::**Wayana** (12)
:::Makushi-Kapon (4)
::::Kapon (3)
:::::Akawaio simi (Wayana)
:::::Patamona simi (Wayana)
:::::Pemón simi (Winisuyla, Wayana, Brasil) 
::::Makushi (1)
:::Waimiri (1)
::::Atruahí simi (Brasil)
:::Waiwai (3)
::::Sikiana (2)
:::::Salumá simi Brazil)
:::::Sikiana simi (Brazil) 
::::Waiwai simi (Brasil)
:::Wama (1)
::::Akurio simi (Surinam)
:::Wayana-Trio (3)
::::Apalaí simi (Brasil)
::::Tiriyó simi (Surinam, Brasil)
::::Wayana simi (Surinam)
::**Galibi** (1)
::::Kariña simi (Winisuyla, Wayana, Surinam)
::**Chincha Brasil** (2)
::::Arára simi, Pará simi (Brasil)
::::Ikpeng simi (Brasil)
::**Wayana occidental**(5)
::::Mapoyo simi (Winisuyla)
::::Eñepa simi (Winisuyla)
::::Pémono simi (Winisuyla)
::::Tamanaku simi (Winisuyla)
::::Yabarana simi (Winisuyla)
:**Uralan kariwa** (7)
::**Uralan anti Kulumbya** (1)
::::Karijona simi (Kulumbya)
::**Uralan Wayana** (3)
::::Hixkaryána simi (Brasil)
::::Kaxuiâna simi (Brasil)
::::Maquiritare simi (Winisuyla)
::**Xingú mayu suyu** (3)
::::Bakairí simi (Brasil)
::::Kuikúro-Kalapálo simi (Brasil)
::::Matipuhy simi (Brasil)

## Pukyukuna