open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wanchaku distritu

**Wanchaku distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huanchaco*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi , Truhillu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wanchaku llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chan Chan
* Inti Wak'a
* Killa Wak'a
* Wiru mayu
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Curgos distritu

**Curgos distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Curgos*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Wamachuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Curgos llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Waylillas 
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Rikchakuna

File:La-Minga-de-Curgos.jpg|Mink'a, Curgos llaqtapi
File:YANASARA PERU.jpg|Yanasara armakuna


## Karu puriy
* Yanasara armakuna
* El Edén armakuna

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Markawamachuku
* Wiraquchapampa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Kuskan ismuykuy mit'a

**Kuskan ismuykuy mit'a** ***t<sub>1/2</sub>*** nisqaqa chay mit'am, imapichus ima ismuykuq kaqpa kuskan kaqnin ismuykun.

Illanchaykuymanta pachakamay yachaypiqa **kuskan ismuykuy mit'a** nisqapi ima illanchaykuq imayaypa iñukunkunap kuskan kaqnin wakin imayaypa iñukukunam tukukun, *alpha* icha *bita* illanchaspa.

## Huk illanchaykuq iñuku rikch'aqkunap kuskan ismuykuy mit'ankuna
:
Wawra distritu

**Wawra distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huaura*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi , Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wawra llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna: Wawra mayu (*Río Huaura*) - Supi mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Akaray
* Bandurria llaqta
* Lachay mama llaqta risirwa 
* La Encantada qucha
* Wawra mayu 
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Wawra pruwinsyap distritunkuna
Ampar distritu

**Ampar distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ambar*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Lima suyupi , Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ampar llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Antiukiya distritu

**Antiukiya distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Antioquía*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Waruchiri pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Antiukiya llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Lurin mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Antankallu phaqchakuna
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Palakala phaqchakuna 
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna
Laraw

*Laraw distritu (Yawyu)
**Laraw (Yawyu), Laraw distritup uma llaqtan
**Laraw rimay, Yawyu runasimi rimaykunaman kapuq
*Laraw distritu (Waruchiri)
**Laraw (Waruchiri), Laraw distritup uma llaqtan
Tupiqucha distritu

**Tupiqucha distritu** (aymara simipi: *Tupiqucha jisk'a t'aqa suyu*; kastilla simipi: *Distrito de San Andrés de Tupicocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Waruchiri pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tupiqucha llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Markawasi
* Palakala phaqchakuna
* Paryaqaqa walla
* Waruchiri qillqasqa
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Kalanku distritu

**Kalanku distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Calango*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Kañiti pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kalanku (*Calango*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Mala mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Kañiti mayu
* Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
* Ukira
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Antiukiya (Piruw)

**Antiukiya** (kastilla simipi: *Antioquía*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Antiukiya distritup uma llaqtanmi.
San Miguel Aqu distritu

**San Miguel Aqu distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de San Miguel de Acos*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Waral pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chankay mayu
## Waki
### Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Miguel arkanhil.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Waral 
* Allquy
* Chankay mayu
* Jitpa walla
* Lachay mama llaqta risirwa
* Puwaqhanka
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Waral pruwinsyap distritunkuna
* Saywitu: Lima suyu
Allawqa distritu

**Allawqa distritu** (kastilla simipi *Distrito de Ayauca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Yawyu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Allawqa llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa wata , Augusto Leguía Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yawyu
* Paryaqaqa
## Willay pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
Qaranya distritu

**Qaranya distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Carania*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi , Yawyu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qaranya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Eduardo López de Romaña Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Llunkuti - Kipala Punta rit'iurqu (+5.200 m) - Shitapunta (+5.000 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yawyu
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Kañiti mayu
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Pawqarqucha
* Pumaqucha
* Qaqa Mach'ay
* Suyruqucha
* Tiklla rit'i urqu
* Yawyu walla
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Yawyu pruwinsyap distritunkuna
Supi mayu

**Supi mayu** (kastilla simipi: *Río Supe*) nisqaqa huk mayum, Piruwpi, Lima suyupi, Barranca pruwinsyapi,  Supi distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Caral
Paramunqa distritu

**Paramunqa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Paramonga*) Piruw mama llaqtapi distritum, Lima suyupi , Barranca pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paramunqa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
* Mayukuna: Fortaleza mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Paramunqa, mawk'a llaqta
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aspero
* Karal
* Supi mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima suyu
* Saywitu: Barranca pruwinsyap distritunkuna
Illimu distritu

**Illimu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Illimo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lampalliqi suyupi , Lampalliqi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Illimu llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu
## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lampalliqi suyu
Phirriñaphi distritu

**Phirriñaphi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ferreñafe*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lampalliqi suyupi , Phirriñaphi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Phirriñaphi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Lampalliqi suyu
Hanan Kadmalka

**Hanan Kadmalka** (kastilla simipi: *Cadmalca Alto*) nisqaqa Piruwpi huk llaqta, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Laqha distritupi.
Uqaña

**Uqaña** (kastilla simipi: *Ocaña*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Uqaña distritup uma llaqtanmi.
Martha Hildebrandt

**Martha Luz Hildebrandt Pérez-Treviño** sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Chikama distritupi, La Libertad suyupi  -  ), huk  mama llaqtap pulitiku warmim, simi yachaqpas.

## Kawsasqan
Taytan: Jorge Hildebrandt Dávila; Maman: Áurea Luz Pérez-Treviño Olivos.Qusan: Leonardo Altuve CarrilloChurin: Martha Isabel Altuve Hildebrandt (1961).

Martha Hildebrandtqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachayninta hunt'arqan.

*Alianza por el Futuro*, Alberto Fujimori partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. Chaypi kunrisu umalliqmanmi akllasqa karqan.

Matha Hidebrandtqa Piruwpi kastilla similla tukri simi kaytam munan, ama qhichwa simita rimachunkuchu, nispa. Chayrayku kunrisu umalliq kaspa iskay qhichwa kunrisistap - Qusqu suyumanta María Sumire, Hilaria Supa -  huramintuchasqata manam chaskirqanchu, qhichwa simipi rimaptinkum. Martha Hildebrandt mana qhichwata rimayta atispapas,  Hilaria Supata allquchaspa asipayarqan, Hilaria mana allin kastilla simita rimanchu, nispa. Chayrayku huk runakuna payta rasistam ninku.

## Qillqasqankuna
* *Diccionario de peruanismos* (1969)
* *Agenda culta* (2007)

## Suñaykuna
* Palmas Magisteriales en el grado de Amauta (Junio 1999) 
* Medalla de Honor del Congreso de la República del Perú en el grado de Gran Cruz. 
* Orden al Mérito Cultural de Polonia 
* Orden Cultural Andrés Bello de Venezuela 
* Premio Nacional de Fomento a la Cultura (1969) por su libro Peruanismos. 

## Pukyu qillqakuna


## Kaypipas qhaway
* Piruw suyup Rimana Wasin
* Luz Salgado
* César Hildebrandt
* Simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
Hipólito Yrigoyen

**Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Irigoyen**, Hipólito Yrigoyen sutiyuq runaqa ( paqarisqa Balvanera de Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu taripay amachaq, pulitikupas runam karqan.

1916 watamanta 1922 watakamaqa José Uriburu sutiyuq karqan, 1928 watamanta 1930 Marcelo de Alvear.

Iskay kuti Arhintinap umalliqninmi akllasqa karqan: 1916, 1928 musuqlla umalliq tukurqan

Tayta: Martín Yrigoyen Dolhagaray, Mama: Marcelina Alem.

Warmikuna: Luisa Bacichi de Yrigoyen
Wawakuna: 1 Elena

Yachaywasi: Colegio San José de Buenos Aires.

Alma mater: Universidad de Buenos Aires.
## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Arhintina

## Hawa t'inkikuna
*Instituto Nacional Yrigoyeneano, Ley 26.040, Presidencia de la Nación Argentina.
*La primera presidencia de Yrigoyen 1916-1922
*La segunda presidencia de Yrigoyen 1928-1930
*Historia del padre y el abuelo de Hipólito Yrigoyen
Wankayuq distritu

**Wankayuq distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Huancayo*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Sunin suyupi , Wankayuq pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wankayuq llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Quchas rasu - Waytapallana - Yana Uqsha; **Walla:** Waytapallana walla
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** Mantaru mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Damaris
* Kunas mayu
* Wariwillka
* Waytapallana walla
* Wichiqucha

## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Wankayu pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Hunin suyu
* www.inei.gob.pe
Runchu

**Runchu** icha **Runchu ukucha** *(familia Caenolestidae)* nisqakunaqa huk wayaqayuq ñuñuqkunam, Awya Yalapi kawsaq, tukuy mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Inka runchu

**Inka runchu** *(Lestoros inca)* nisqaqa huk runchum, Piruwpi Antikunapi kawsaq, tukuy mikhuq.

Mana chiqap achuqalla kaptinpas, "**inka achuqalla**" icha "**achuqalla**" chaylla nispa ninku.

## Hawa t'inkikuna
Kupirnisyu

**Kupirnisyu**, **Kupirnisiw**, **Cn** (musuq latin simipi: *Copernicium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Nihunyu

**Nihunyu**, **Nihuniw**, **Nihuñu**, **Nh** (**Ununriyu**, **Ununtiriw**, **Uut** (musuq latin simipi: *Ununtrium*)) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.
Philirupyu

**Philirupyu**, **Philirupiw**, **Fl** (**Ununkuwatyu**, **Uuq** (musuq latin simipi: *Ununquadium*)) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.
Muskupyu

**Muskupyu**, **Muskupiw**, **Mc** (**Ununpintiyu**, **Ununpintiw**, **Uup** (musuq latin simipi: *Ununpentium*)) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.

## Ripaqillqana
Uqanissun

**Uqanissun**, **Og** (**Ununuqtiyu**, **Ununuqtiw**, **Uuo** (musuq latin simipi: *Ununoctium*)) nisqaqa huk umiña wapsi qallawam, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.
Tinissin

**Tinissin**, **Ts** (**Ununsiptiyu**, **Ununsiptiw**, **Uus** (musuq latin simipi: *Ununseptium*)) nisqaqa huk kachichaq qallawachá kanman, illanchaykuq. Manaraqmi tarisqachu.
Julio César Tello

**Julio César Tello Rojas** sutiyuq runaqa (* 11 ñiqin ayriway killapi 1880 paqarisqa Waruchiri llaqtapi - † 7 ñiqin inti raymi killapi 1947 wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq raqay yachaq *(arkhiyulugu)*, hampikamayuq, pulitikus karqan.

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachayninkunata hunt'arqan.

## Qillqasqankuna

## Hawa t'inkikuna

*Bibliografía de Julio C. Tello.
*El mundo Chavín
*Obelisco Tello
*Julio C. Tello: padre de la arqueología peruana Ministerio de Educación - Perú
*Día del Arqueólogo Peruano *Por el largo camino de Tello*: El Comercio.com.pe
Minuywa

**Minuywa** *(formula)* nisqaqa sanampakunawan, huk sananchakunawan ima qillqaqapas, mana hunt'a rimaycha, ichataq may pisichasqalla hina ima rikuchinapaqpas.

Yupay yachaypi minuywawanqa ima apanakuytapas, ima kinraysuyutapas, ima paqtachanitapas rikuchinapaqmi llamk'achinchik.

Chaqllisinchipitaq minuywawanqa imayaypa kaynintam rikuchinchik. Ruranakuy paqtachani nisqawantaq ruranakuypa kaynintam rikuchinchik.
Cayetano Heredia

**José Cayetano Heredia Sánchez** sutiyuq runaqa (* 5 ñiqin anta situwa killapi 1797 paqarisqa Catacaos llaqtapi, Piruwpi - † 10 ñiqin inti raymi killapi 1861 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwsis hampi yachaqsi, hampikamayuq qarqan.

Tayta: Heredia; Mama: Sánchez.

Yachaywasi:

Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin 
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

*Qillqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
*Qillqa Cayetano Heredia Piruwanupi Hatun Yachay Sunturnin
Llaylla distritu

**Llaylla distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Llaylla*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi , Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llaylla llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Utishi mamallaqta parki
* Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
* Hunin mama llaqta risirwa 
* Sumaq Pampa risirwa suyu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Li Peng

**Li Peng** (1928-2019) Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtap Allwya kamayuq wan pulitiku qarqan.
. 

1987 watamanta 1998 watakamam ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta: Li Shouxun (chinu qillqa)

Ñawpaq warmi: Zhu Lin 

Churinkuna:

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Chunwa Runallaqta Republika)
* 
 
## Hawa t'inkikuna

*(Inlish simipi):
** Li Peng lawsuit background
**Li Peng biography @ China Vitae, the web's largest online database of China VIPs
Kallanka

**Kallanka** nisqakunaqa Inka pachapi ancha hatun, 70-kama mitru suni wask'a wasis karqan, ñawch'i wasi qatayuqsi, Inka mama llaqtap kamachiyninpa llamk'achisqan.

Kunankamapas raqayninkunatam rikunchik.
Usnu

**Usnu** icha **ushnu** nisqakunaqa Inka pachapi pata-pata hina rurasqa chuntu wasikunas karqan, chawpinpi siqana pata-patayuq.

Kunankamapas raqayninkunatam rikunchik.

*usnu* hatun rumi saywa, pachaaman hatisqa. imaypis aknana k'itipi (puchachaw).
Kay sutiwam iskay k'iti kan: Llaqma mayu manyanpa (Llumpa kiti, Ankash suyu), hukaq Puwaqpanpa (Pomabamba, prov.)

*Usnu* pata chawpipi, t'iyana inka samananpaq.
Nankay

**Nankay** icha **Kuskachapaq aysana** *(equilibrio)* nisqaqa ima chawpi kaqpas, iskay kanapuraq kaqpas, mana hukchakuq, ichataq tiyaqlla kachkaspa chay kachkaypi kakuq, mana ima puririyman riykachaq. huk iñupi t'ikrana k'aspim, huk ñawch'ipi urinman ñit'ispa icha aysaspa wakin ñawch'ipi llasaq kaqtapas, wisnuta huqarinapaq. Wanqhanaqa sikllalla kuyuna nisqa llamk'anam.

## Kaypipas qhaway
*Chaqllisinchi nankay
Ruranakuy paqtachani

**Ruranakuy paqtachani** nisqaqa ruranakuypa kaynintam rikuchinapaq paqtachani minuywa hina qillqasqam.

Lluq'i kinrayninpi qallariy imayaykunap minuywankunatam qillqamunchik, paña kinraynintaq tukuna imayaykunap minuywankunatam. Kinraykunap chawpinpitaq wach'icham (t'uksinacham), chaqllisinchi nankay kaptintaq iskaynintin wach'icha.

Ahinataq inti wayllaypa ruranakuy paqtachaninmi:
:*<b>6 CO<sub>2</sub> + 12 H<sub>2</sub>O + achkiy → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6 O<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O *
Chaqllisinchi nankay

**Chaqllisinchi nankay** icha **nankay ruranakuy** nisqaqa yanantin kaq ruranakuynintinmi. Huk kaq ruranakuyqa iskay kaqpa kutichiq ruranakuyninmi. Ruranakuchkaq nankaymi. Chayqa, nankay ruranakuy tukuna imayaykunap tukukuyninqa - lluq'i kinraypi qillqasqa - qallariy imayaykunap tukukuyninman - paña kinraypi qillqasqa - kaqllam.

Ahinataq kay nankay ruranakuy paqtachanim:

:\mathrm{NH_3 + H_2O \ \rightleftharpoons \ NH_4^+ + OH^-}
:Huk amunyaku iñuwa huk yaku iñuwawan chaqllisinchi nankaypi huk amunyu iyunwan huk yakumuksi iyunwanpas.
Chakapalpa distritu

**Chakapalpa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chacapalpa*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi , Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chakapalpa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Mantaru mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Antaquta / Quriway
* Antikuna q'asa
* Chawpi Walla (Piruw)
* Jitpa walla
* Markaqucha 
* Markapumaqucha
* Paryaqaqa walla
* Pumaqucha
* San Kristuwal (Yawli)
## Pukyukuna

* Saywitu: Yawli pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Manuela Sáenz

**Manuela Sáenz Aispuru**, *Manuelita Sáenz*, "*Libertadora del Libertador*" sutiyuq warmiqa (* 27 &ntilde;iqin qhapaq raymi killapi 1797 watapi paqarisqa Kitu llaqtapi - † 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1856 wañusqa Paita llaqtapi ), huk ikwaduranu,pulitiku warmim, taripay amachaqpas.

Tayta: Simón Sáenz Vergara; Mama: María Joaquina de Aispuru.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Ikwadur
* Simón Bolívar
## Hawa t'inkikuna
* Foro Mundial de Mujeres "Manuela Sáenz"
* SoloNosotras.com: "''Huella de mujeres: Manuela Sáenz''".
* Venezuelatuya.com: "''Manuela Sáenz: Hasta la independencia''".
* Venezuela virtual "''Manuela Sáenz''".
* Museo Manuela Sáenz de Quito, Ecuador.
Shawsha distritu

**Shawsha distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Jauja*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi , Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Shawsha llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Utishi mamallaqta parki
* Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
* Hunin mama llaqta risirwa 
* Sumaq Pampa risirwa suyu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Aqulla distritu

**Aqulla distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Acolla*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi , Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqulla llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Tragadero qucha
* Mayukuna: 

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
* Mantaru mayu
* Pakaqucha
* Paryaqaqa
* Paryaqaqa walla
* Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
* Qullqip'ukru
* Suyruqucha rit'i urqu (Paryaqaqa)
* Tukumach'ay
* Tunanmarka
* Tunshu (Hunin)

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Shawsha pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
* www.inei.gob.pe
Angélica Harada

**Angélica Harada Vásquez** sutiyuqqa icha **Princesita de Yungay**, (* 20 ñiqin aymuray killapi 1938 paqarisqa Yungay llaqtapi, Piruw - ), huk Piruw mama llaqtayuq takiq warmim karqan. 

## [[Waynu]]kuna
* *Llanganuco* de Teodulfo López
* *Tragedia Ancashina* wan *Mi sufrido Yungay* de Teodoro López Huerta
* *Cumbres del Huascarán* de Manuel Guimaray
* *El Paria* de Amadeo Molina Rojo
* *Lejos y ausente* de Víctor Cordero Gonzales
* *Todo se puede olvidar menos el primer amor* de Jacinto Palacios Zaragoza
## Suñaykuna
* Centro Cultural Peruano Japonés (1987)
* Palmas Artísticas del Perú en el grado de Maestra, Ministerio de Educación del Perú (1989)
* Intercambio Cultural con Japón (1990)
* Congreso de la República del Perú (2005), 
## Kaypipas qhaway
* Piruw
## Hawa t'inkikuna
* Princesita
* Entrevista
Luisa Fuentes

**Luisa Estela Fuentes Quijandría** sutiyuq warmiqa, icha **Lucha**  (* 1954 paqarisqa Ika suyupi - ) huk  mama llaqtayuq makiyasiqmi.

1968 watapiqa Apuwasinyuq Pukllaykunapi Mishiku llaqtapi piruwanu makiyasiq warmikunawan. 

Taytan: Félix Fuentes, Maman: Estela Quijandría. 

## Kaypipas qhaway
* Kurku kallpanchay (Piruw)
* Akira Kato
* Esperanza Jiménez

## Hawa t'inkikuna
Clorinda Matto de Turner

**Clorinda Mato Usandivaras de Turner**  sutiyuq warmiqa (* 11 ñiqin tarpuy killapi 1852 paqarisqa Qosqo llaqtapi - † 25 ñiqin kantaray killapi 1909 wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk piruwki kastilla simipi qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
* *Aves sin nido*.( "Q'esannaq pisqukuna"). Lima: Imprenta del Universo de Carlos Prince, 1889. Qishunnaq pishqukuna**
* ''Índole''.("Kaynin") Lima: Imprenta Bacigalupi, 1891. **Kaynin**
* ''Herencia''.("Chaskikuy") Lima: Imprenta Bacigalupi, 1893. **Haqipuy**
* Hima-Sumac ó El secreto de los Incas.("Inkakuna paka simin") Drama histórico en tres actos y en prosa (estreno 1884, publicado 1890 en El Perú Ilustrado) ''Ima shumaq manaqa Inkakuna pakaynin**
* Tradiciones Cuzqueñas ("Qosqopa qollanakaykuna") 1884-86 **Qusqu hawkashku**
* Doctor Lunarejo ("Sapayachaq Anayuq") 1886 **Amawta Añayuq**
* Leyendas y recortes ("Umalliq hawariykuna kuchusawan") **May llullaykuna ruqushqawan** 
**Bocetos al lápiz de americanos célebres ("K'illimsayuq s'iqisa reqsikusa awya yalakikunapaq") (1890): 11 biografías **Killqakwan qachi riqishqa mulanpikikuna**
**Boreales, miniaturas y porcelanas ("Chinchayllakuna,pisi rikuykunawan t'urukakunawan")(1902): 23 retratos **Chincaykakuna, ichik hanakunawan qitaa ruraykuna**
**Viaje de recreo ("Samana puriy") (Valencia, 1909, edición póstuma) **Kushish ayway**
* Qhichwaman Biblia t'ikrasqa **Runa shimiman Apuyaya willay tikrashqa**
**Apunchis Jesucristoc Evangelion San Mateoc qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1904. 120 pp.
**Apunchis Jesucristoc Evangelion San Marcospa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1903. 102 pp.
**Apunchis Jesucristoc Evangelion San Lucaspa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901. 113 pp.
**Apunchis Jesucristoc Evangelion San Juanpa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901. 76 pp.
**San Pablo Apostolpa Romanocunaman qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901.
**Apostolcunac ruraskancuna, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Álvarez, Raúl. "Ideologización del espacio en ''Doña Perfecta'' y ''Aves sin nido'': La oposición campo-ciudad". Decimonónica 1.1 (Fall 2004): 1-15.
*Portal consagrado a dos importantes ensayos de Clorinda Matto de Turner
* Texto del drama ''Hima-Sumac Ó El secreto de los Incas
Zoila Cáceres

**Zoila Aurora Cáceres Moreno**  sutiyuq warmiqa (* 29 ñiqin pawqar waray killapi 1872 paqarisqa Lima llaqtapi - † 14 Hantun puquy killa 1958 wañusqa Madrid llaqtapi) huk piruwanu kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Andrés Avelino Cáceres; Mama: Zoila Moreno. 

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
* Angelina, Eva. *La emancipación de la mujer*. El Búcaro Americano 1.6/1.7 (15 Aymuray killa; 1 Inti reymi killa 1896): 117-118, 127–30. **Warmi kikillan kaway**
* Cáceres, Zoila Aurora. *Mujeres de ayer y de hoy*. París: Garnier Hermanos, 1910. **Qanyankaq kanankaqpas warmikuna**
*Oasis de arte. Prólogo de Rubén Darío. París: Garnier Hermanos, ¿1910? ¿1911? **Sumachina purun muya**
* Cáceres, Aurora. *La rosa muerta*/*Las perlas de Rosa*. Prólogo de Amado Nervo. Paris: Garnier Hermanos, 1914.**Wanusqa rusa tika/ Rusapa mullun** 
* Cáceres, Zoila Aurora & Andrés Avelino Cáceres. *La campaña de la Breña, memorias del mariscal del Perú*, D. Andrés A. Cáceres. Lima, Imp. Americana, 1921.  **Qaqa hachayuqpa puriy, Piruwpa Mariskalnin, Anris A. Kaasirispa yarpayninkuna**
*Cáceres, Z. Aurora (Evangelina). *La ciudad del sol*. Prólogo de Enrique Gómez Carrillo. Lima: Librería Francesa Científica/Casa Editorial F. Rosay, 1927. **Intipa llaqtan**
*Cáceres, [Zoila] Aurora (Evangelina). *Mi vida con Enrique Gómez Carrillo*. Madrid: Renacimiento, 1929. **Inriki Lumis Karrilluwan kawaynii**
*Cáceres, Zoila Aurora. *La princesa Suma Tica* (narraciones peruanas). Madrid: Editorial Mundo Latino, 1929. **Sumaq Tika ñusta**
* Labor de armonía interamericana en los Estados Unidos de Norte América, 1940–1945. Washington, 1946. **Amirikapura pacharkuypa ruway Chinchay Amirikapa qurikasqa sinchawkaqkunapi**
* Epistolario relativo a Miguel de Unamuno. En Unamuno y el Perú. Ed. Wilfredo Kapsoli. Lima/Salamanca: Universidad Ricardo Palma/ Universidad de Salamanca, 2002: 27–31. **Miki Unamunupaq Qillqallkukuna**

## Referencias

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Ward, Thomas. "Los caminos posibles de Nietzsche en el modernismo", *Nueva Revista de Filología Hispánica* 50.2 (julio-diciembre de 2002): 480-515.
*"Introducción"** ''La Rosa Muerta''. Ed. Thomas Ward. Buenos Aires: Stockcero, 2007: vii-xxiv. ISBN 987-1136-61-7
* Levano, César. "Las mujeres y el Poder" Caretas
Mercedes Cabello de Carbonera

**Mercedes Cabello de Carbonera**  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Muqiwa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaqmi.

Taytan: Gregorio Cabello y Hurtado Zapata, Maman: Mercedes Llosa y Mendoza.

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'akuna
**Sacrificio y recompensa* (1886) **Ushakay suñaypas**
**Eleodora* (1887) **Iliyura**
**Los amores de Hortensia* (1888) **Urtinsyapa kuyayninkuna**
**Blanca Sol* (novela social,1889) **Yullaq Inti**
**Las consecuencias* (1890) **Yarqamuykuna**
**El conspirador (autobiografía de un hombre público)* 1892 **Willanakuykachaq**

### Qillqarikuna
* *La novela realista* (1887) **Rikana kawsay rikch'a**
**La novela moderna* (1892) **Kanankaq kawsay rikch'a**
* *Importancia de la literatura* **Simi kapchiypa riqisqa kaynin**
* *Estudio comparativo de la inteligencia y la belleza de la mujer*. **Warmipa yachaqllakayninta shumaqkaynintapas tupachir musyana**
* *Perfeccionamiento de la educación y la condición social de la mujer*. **Runayaypa alliyayninwam warmipa imanaw mahikaynin**
* *El conde Tolstoy* **Tulstuy Kunti**

## Willay pukyukuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Juana Manuela Gorriti

## Hawa t'inkikuna
*
Paka-paka

**Paka-paka** icha **pakakuna** nisqaqa wawakunap pukllayninmi, tukuy Tiksimuyuntinpi runakunap riqsisqanmi. Ñawpaqta maskaq kana pukllaq manaraq rikuchkaptin wakin pukllaqkunam mayninpipas pakakun. Chaymantataqmi maskaq sapaqkama yupaspan pakasqa pukllaqkunata maskayta qallarin. Hukkunata taripaspaqa yallinmi, chayri yallisqa kanqa.
Chukatamani distritu

**Chukatamani  distritu** icha **Héroes Albarracín distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Chucatamani / Distrito de Héroes Albarracín*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi , Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chukatamani llaqtam.
## Wiñay kawsay
Chukatamani distritu  watamanta.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Waki
### Runakuna
559 runakuna (303 qhari, 256 warmi
### Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 
* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Istiki distritu

**Istiki distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Estique*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi , Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Istiki llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Barroso rit'i urqu - Jach'aqullu; **[[Walla]]:** Barroso walla
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** 
## Waki
### Runakuna
551 runakuna (276 qhari, 275 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Aymurya killapi crus
* Asunsyun Pallan
* Rusaryu Pallan

## Kurakakuna
* 2011-2014: Hernán Julio Linares Vargas.
* 2007-2010: Felix Maximiliano Tapia Chipana.

## Distritupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
* INEI Piruw
Istiki-Pampa distritu

**Istiki-Pampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Estique-Pampa*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Istiki-Pampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Istiki mayu
## Waki
### Runakuna
412 runakuna (221 qhari, 191 warmi)

### Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Mariya Pallan

## Kurakakuna
* 2011-2014: Bonifacia Julia Mamani de Quisbert.
* 2007-2010: Cesario Flores Vicente.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Kaplina mayu 
* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qala Qala mach'aykuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Taqna suyu
* Estique-Pampa Municipalidad
* INEI Perú
Susapaya distritu

**Susapaya distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Susapaya*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Susapaya llaqtam.
## Wiñay kawsay
Susapaya distritu kamasqa wata , Manuel Odría Umalliq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tikaku rit'i urqu
* Quchakuna: Wilaquta
* Mayukuna: 
## Waki
### Runakuna
848 runakuna (456 qhari, 392 warmi)

### Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Markap llaqtapchana santun
* Cocharcas Pallan
* Santunaka

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2007-2014: Raúl Rufo Cutipa Cruz.

## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Kaplina mayu 
* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qala Qala mach'aykuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* INEI Piruw
* Saywitu: Taqna suyu
Tarata distritu

**Tarata distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Tarata*) Piruw mama llaqtapi huk distritum , Taqna suyupi , Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tarata llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Antahawi (+55.200 m) - Awkitaypi - Chuntaqullu - Iñuma - Kasiri - Kuruña; **[[Walla]]:** Barroso walla
* **[[Qucha]]kuna:** Kasiri qucha
* **[[Mayu]]kuna:** 
## Waki
### Runakuna
3 626 runakuna
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy

## Karu puriy

* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qala Qala mach'aykuna
## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Dafnes Roberto Pérez Palza
* 2007-2010: José Luis Ticona Sanjinez

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Tikaku distritu

**Tikaku distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Ticaco*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi , Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tikaku (*Ticaco*) llaqtam.
## Wiñay kawsay
Tikaku distritu kamasqa wata 

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tikaku rit'i urqu (+5.200 m)
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Tikalaqu mayu / Wallatiri mayu
## Waki
### Runakuna
815 runakuna (426 qhari, 389 warmi)

### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Karnawal
* Aymuray killapi crus
* 4 ñiqin chakra yapuy killapi

## Karu puriy
* Qhapaq Ñan
## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Luis Salomón Ticona Quispe.
* 2007-2010: Noé Félix Soto Pérez.

## Kaypipas qhaway
* Barroso walla
* Kaplina mayu 
* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qala Qala mach'aykuna
## Pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
Martha Chávez

**Martha Gladys Chávez Cossío de Ocampo**  sutiyuq warmiqa   paqarisqa Qallaw llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq  pulitiku wan taripay amachaqmi.

1995 watamanta 1996 ñawpaq kuti Piruwpa Kunrisun Umalliqnin qarqan.

Fuerza 2011, Alberto Fujimori partidupi wankurisqa kaspa, 2011 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa qarqan.

Taytan:  Gerardo Chávez Manrique; Maman: Martha Cossío FernándezÑawpaq qusan: Javier OcampoChurinkuna: (1) Martha Ocampo.

Yachaywasi: 
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun
* Luz Salgado
* Luisa Cuculiza
* Keiko Fujimori

## Hawa t'inkikuna

* Entrevista con Martha Chávez
* Martha Chávez es absuelta y podría denunciar al Congreso
*  Declaraciones de Martha Chávez
* Martha Chavez no esta inhabilitada
* Página Web de Martha Chavez en el Congreso de la Republica
Luisa Cuculiza

**Luisa María Cuculiza Torre** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Wanuku llaqtapi -  ), huk piruwanu,pulitiku warmimpas.

*Alianza por el Futuro*, Alberto Fujimori partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 

Yachay wasi: Colegio Sagrados Corazones Belén (Lima)

Wanuku Kurakan (1975-1980)

San Borja Kurakan (1993-1999)

1999 watamanta 2000 Piruwpi Ministra de la Mujer y Desarrollo Social, Alberto Fujimori Umalliq kamachiypas.
## Qillqasqankuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun
## Hawa t'inkikuna
Mercedes Cabanillas

**Mercedes Cabanillas Bustamante**, "*Meche Cabanillas*" sutiyuq warmiqa  (*  paqarisqa Qallaw llaqtapi - ), huk piruwanu pulitiku wan warmi yachachiqmi.

2006 watamanta 2007 ñawpaq kuti Piruwpa Kunrisun Umalliqnin karqan.

Tayta:  Armando Cabanillas Olaechea  ;  Mama: Emma Bustamante
 Ñawpaq runa: Luis Llanos De La Matta 
Wawakuna: 2 

Yachaywasi: Colegio Jorge Chávez wan Colegio Rosa de Santa María (Lima).

Alma mater: Federico Villarreal Yachay suntur

1987 watamanta 1989 Piruwpi Ministra de Educación, Alan García Umalliq Ñawpaq guwiernu.

2009 watamanta Piruwpi Ministra del Interior, Alan García Umalliq Iskaypaq guwiernu.

Amulliq Piruwpas ( 1985-1990; 1990-1992; 2000-2001; 2001-2006; 2006-2011 ). Amirika Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin
partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun
* Amirika Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin
## Hawa t'inkikuna

*'Web Qillqa Congresista Mercedes Cabanillas Bustamante
Juan Serpa

**Juan Hibernon Serpa Meneses**, sutiyuq qhariqa (* paqarisqa Qallawanka llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu kathuliku Taytakura, Qhichwa rimaq karqan.

## Quilqasqankuna

## Suñaykuna
* 2000, Palmas Magisteriales en el grado de Amawta. 
* 2005, Medalla de Honor del Congreso en el grado de Comendador. 
* María Elena Moyano suñay del Consejo por la Paz.

## Iñi
* Kathuliku Inlisya
## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
* Perfil
* Sentido adios
Qalasaya (Punu)

**Qalasaya** (*Kalasaya*) llaqtaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Pukara distritupi. Pukara llaqtamantaqa 1 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Sillustani
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
## Pukuykuna
* www.andarperuano.com
## Hawa t'inkikuna
Kashamarkilla (Lima)

**Kashamarkilla** (*Cajamarquilla*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, Ate distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Garagay
* Mankumarka
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a
## Pukuykuna

* www.andarperuano.com
## Hawa t'inkikuna
Kanichi

**Kanichi** (kastilla simipi: *Caniche*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
## Pukuykuna
* www.andarperuano.com
## Hawa t'inkikuna
Kutimpu (Punu)

**Kutimpu** (kastilla simipi: *Cutimbo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Pichakani distritupi. Punu llaqtamantaqa 25 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Amantani
* Intika
* Jisk'airumuqu
* Sillustani
## Pukuykuna
* www.andarperuano.com
* observatorioturisticodelperu.com
## Hawa t'inkikuna
Wiraquchapampa (Wamachuku)

**Wiraquchapampa** nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Wamachuku pruwinsyapi, Wamachuku distritupi. 

## Kaypipas qhaway
* Markawamachuku

## Pukyukuna
* www.andarperuano.com
Wari (Ayakuchu)

**Wari** llaqtaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi, Pakayqasa distritupi. Ayakuchu llaqtamantaqa 22 km karum.

## Rikchakuna

Rikcha:Tomb at Wari ruins near Ayacucho.jpg|

## Pukuykuna

* www.andarperuano.com
## Hawa t'inkikuna
* Wari mawk'a llaqtamanta, saywitu
Pumaqucha (sut'ichana)

* Pumaqucha (Ayakuchu), huk qucha, Ayakuchu suyupi
* Pumaqucha (Amarumayu), huk qucha, Amarumayu suyupi, Bongará pruwinsyapi
* Pumaqucha (Lima), huk qucha, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Laraw distritupi
* Pumaqucha (Hunin), huk qucha, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Yawli distritupi
* Pumaqucha (mawk'a llaqta), huk mawk'a llaqta, Ayakuchu suyupi, Piruw
* Pumaqucha llaqta (Aqupampa), huk llaqta, Pumaqucha distritu (Wankawillka), Piruw
* Pumaqucha llaqta (Antawaylla), huk llaqta, Pumaqucha distritu (Apurimaq), Piruw
Pumaqucha (Ayakuchu)

**Pumaqucha** (kastilla qillqaypi: *Lago Pumacocha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi, Wischunku distritupi. Wischunku llaqtamantaqa 5 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Pumaqucha (mawk'a llaqta) icha Intiwatana
## Pukyukuna
* Saywitu: Wamanqa pruwinsya / Willkawaman pruwinsya
Pañamarka

**Pañamarka** (*Pañamarca*) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Nipiña distritupi, Nipiña qhichwapi, San Jacinto llaqta ñiqpi.

## Kaypipas qhaway
* Sechín
* Chankillu
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
## Pukuykuna

## Hawa t'inkikuna
* www.andarperuano.com
Chinchiru (mawk'a llaqta)

**Chinchiru** (*Chinchero*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Chinchiru distritupi.

## Rikchakuna

Rikcha:Chinchero Archaeological site - wall.png|huk pirqa, Chinchiru mawk'a llaqtapi


## Kaypipas qhaway
* Machu Pikchu 
* Inka ñan 
* Muray 
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
## Pukuykuna

* www.inc-cusco.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* www.andarperuano.com
Liyun simi

**Liyun simi** nisqaqa huk rumanu simim, Ispañapi rimasqa, yaqa wañusqaña.

* 25.000 rimaqkuna 

## 


## Biblio

* Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
* García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
* Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
* García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
* González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
* Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
* Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999.
* López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
* Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
* Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
* Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
* Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.
 
## External links
* Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects
* Asturian Language Academy
* González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects.
* La Caleya Cultural Association.
* Furmientu Cultural Association.
* Faceira Cultural Association.
* El Teixu Cultural Association.
Rumanu simikuna

**Rumanu simikuna** icha **Rumansi simikuna** nisqaqa latin simimanta paqarisqa rimaykunam, indu iwrupiyu rimaykunam. Romanu rimaykunataqa romanu qhapaq llaqta kasqa suyukunapi rimanku, chaypi kaq mama llaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapipas, ahinataq Awya Yalapi (kastilla simi, purtuyis simi).

Kaymi Rumanu simikuna:
* Purtuyis simi
* Galligu simi
* Kastilla simi
* Katalan simi
* Ositanya simi
* Ransis simi
* Italya simi
* Rumanya simi
* Retoromanu simi
Rumanu simikunaqa vulgar latin simip qatiqninmi, latin simip ancha riqsisqa rimasqa sociolecto nisqa, Rumap qhapaq suyunpa awqaqkunap, colonosninkunap, qhatuqninkunap rimasqan, manataqmi Romap elite nisqap rimasqan simip kalasiku rikch'ayninman hinachu, chay simipim rikch'akun chay simiqa yaqa llapanpim qillqasqa karqa.

## Hawa t'inkikuna
Katalan simi

**Katalan simi** nisqaqa huk rumanu simim, anti Ispañapi (Katalunya, Valencia suyu, Baleares wat'akuna) rimasqa.
Yuskara simi

**Yuskara, Yuskira, Iwuskira, Iwuskara** *(Euskara)* simiqa Ispañapi (Yuskadi, Nawarra suyukunapi), Ransiyapi saywanakuq k'itikunapipas 883 waranqa runakunap rimayninmi. Chay k'itikunapiqa yuskara simipi *Euskal Herria* (Yuskadi suyu) nisqapas. Kunti Iwrupapi huklla mana indu iwrupiyu rimay kaq rimaymi.
Yuskadi

**Yuskadi**, yuskara simipi **Euskadi** nisqaqa huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Vitoria-Gasteiz llaqtam. Yuskadipi runakunaqa yuskara simitam, kastilla simitapas rimanku.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Araqun

**Araqun**, kastilla simipi **Aragón** nisqaqa huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Zaragoza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ebro mayu

## Puruwinsiyakuna
* Huesca
* Teruel
* Zaragoza
## Waki
### Iñiy
* Kathuliku Inlisya
#### Llaqtap amachana santun
* Pilar Pallan
* San Jorge

### Simikuna
* Araqun simi

## Karu puriy
### Raymikuna
* 23 Ayriway killa: San Jorge

## Suyupi paqarisqa
* Araqunpi Catalina
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Gobierno de Aragón (requiere Javascript)
* Las Cortes de Aragón
* Gran Enciclopedia Aragonesa
* Fotos antiguas de Aragón
* Delimitación geográfica de las comarcas de Aragón y municipios
* Corporación Aragonesa de Radio y Televisión
* Aragón Televisión
* Aragón Radio
* Heraldo de Aragón
* El Periódico de Aragón
* Senderos de Aragón

* Aragón Siglo XIX. Libros del siglo XIX sobre Aragón digitalizados
Ryutaro Hashimoto

**Ryutaro Hashimoto**, (Nihun simipi:  橋本 龍太郎, Hashimoto Ryūtarō), sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Soja llaqtapi, Okayama suyupi -   wañusqa Tokyo llaqtapi ). 

1996 watamanta 1998 ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Hashimoto Ryogo
Mama: 

Ñawpaq warmi: Kumiko Hashimoto

Wawakuna: 

Yachaywasi: 

## Qillqaqkuna
*Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Nihun

## Hawa t'inkikuna

*(Nihun simipi):

*(Inlish simipi):
* Wañusqa simi
Alfredo Salazar

**Alfredo Salazar Southwell** sutiyuq runaqa (* 1913 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Miraflores llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyupi, militarpas. 

Tayta:  Salazar;  Mama: Southwell.

Yachay wasi: Colegio Anglo-Peruano (punchaw Colegio San Andrés (Lima)).

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Phawaq awqaq suyu

## Hawa t'inkikuna

* Fuerza Aérea del Perú
* Alas de gloria
José Bernardo Alcedo

**José Bernardo Alcedo Retuerto** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq klasiku musika takichaqmi karqan. 
 
Tayta: José Isidoro Alcedo; Mama: Rosa Retuerto. 

Yachay taki wasi: Convento de San Agustín.

**Somos libres, seámoslo siempre** nisqaqa (kastilla simipi), nisqa Piruwpa llaqta takinmi. Takinantaqa José Bernardo Alcedom kamarirqan, kastilla simipi rimankunatataq José de la Torre Ugartem qillqamurqan. 
## Qillqasqankuna
* *Filosofía Elemental de la Música* (1869)
## Uyariy

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa llaqta takin

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Piruwpa Llaqta Takin