open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Washington Delgado

**José Washington Delgado Tresierra** sutiyuq runaqa, icha **Washington Delgado** (  paqarisqa Qusqu llaqtapi;  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaqsi karqan. Piruw mamallaqtap simi kapchiy suñaynin *(Premio Nacional de Poesía)* nisqata chaskirqan.
.
Taytan̠ː Juan José Delgado Delgado; Mamanː Rosa Alicia Tresierra Galarreta.Warmiː Rosalía García.Churinkunaː Lucho, Sonia wan Juan Pablo.

## Qillqasqankuna
**Formas de la ausencia* (1955) **Illaykay hanankuna**
**Días del corazón* (1957) **Shunqu quyakuna**
**Un mundo dividido* (1970) **Rakikashqa patsa**
**Reunión elegida* (1988) **Akrashqa tinkuy**
**Historia de Artidoro* (1994) **Artiyuurupa wiñay kawaynin**
*(...)

## Hawa t'inkikuna
*Entrevista: Washington Delgado Kastilla simi
*Washington Delgado Kastilla simi
*Washington Delgado Kastilla simi
*Washington Delgado
*Metáfora e ideología en Para vivir mañana (1959) de Wáshington Delgado Kastilla simi
*Washington Delgado: Poemas Kastilla simi
*Washington Delgado - Globe Trotter Kastilla simi
*Falleció Washington Delgado Kastilla simi
Martín Adán

**Martín Adán** nisqaqa, chiqaptaq **Rafael de la Fuente Benavides** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.

## Qillqasqankuna
**La Rosa de la Espinela* (1939)
**Sonetos a la Rosa* (1931-1942)
**Travesía de Extramares* (1950)
**Escrito a Ciegas* (1961)
**La Mano Desasida, Canto a [[Machu Picchu]]* (1964)
**La Piedra Absoluta* (1966)
**Mi Darío* (1966-1967) 
**Diario de Poeta* (1966-1973)
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* PUCP (kastilla simipi)
* El Poder de la Palabra (kastilla simipi)
Blanca Varela

**Blanca Leonor Varela Gonzáles** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.

*Fundación Octavio Paz* nisqa kamarisqap suñaynintas chaskirqan, *Federico Garcia Lorca* nisqa suñaytapas uktuwri killapi 2006 watapi.

Taytan:	Alberto Varela Orbegoso; Maman: Esmeralda Gonzales.Qusan: Fernando de Szyszlo.Churinkuna: 2.

## Qillqasqankuna
* *Ese puerto existe* **Tsay qucha punku kanmi**
* *Luz de día* (P'unchaw K'anchay), **Punchay atsikyay**
* *Valses y otras falsas confesiones*, Walsikuna huk llulla willariykunawan**
* ''Ejercicios materiales'', **Imaykalla aruranakuna**
* ''El libro de barro'' , **Qitaa yachay rapra**
* ''Concierto animal'', **Ashma allipay**
* ''Canto Villano'', **Llutaypa qutsu**
* ''Poesía escogida'', **Akray harawina**
* ''Donde todo termina'', **Llapan maychaw ushanan**
* ''Abre las alas'', **Riprakunata kichay'''.

## Suñaykuna
* Octavio Paz Suñay - Harawiwan qillqari (2001)
* Federico García Lorca Suñay (2006)

## Kaypipas qhaway
* Harawi
* Sebastián Salazar 
* Javier Sologuren
* Emilio Westphalen
* José María Arguedas

## Hawa t'inkikuna
* Página con información de la poetisa
* El Comercio, 11.10.2006
*10.5.2007 Entrega del Premio Internacional de Poesía Ciudad de Granada Federico García Lorca
Jorge Eielson

**Jorge Eduardo Eielson** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Milano llaqtapi, Italyapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.

  
## Qillqasqankuna
* Canción y muerte de Rolando **Rulanyupa qutsunwan wañuy**
* Reinos **Qapaq suyukuna**
* Antígona **Antiiquna**
* Ájax en el infierno ** Wiñay kayakaychaw Ahak**
* Mutatis Mutandis **Wakinta hukmanpaykur**
* El cuerpo De Giulano **Yulyanupa kurkun**
* Noche oscura del cuerpo **Aytuyapa yanashqa paqasnin**
* Sin título **Shutinni**
* hukkunapas **Hukkunapis**

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Javier Sologuren

**Javier Sologuren** sutiyuq runaqa (* 1920 watapi paqarisqa Limapi - 2004 watapi wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.

## Qillqasqankuna
*El morador
*Detenimientos
*Dédalo dormido
*Bajo los ojos del amor
*Estancias
*Recinto
*Corola parva
*Folios del enamorado y la muerte
*El amor y los cuerpos
*Vida continua
*hukkunapas
## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Xavier Abril

**Xavier Abril de Vivero** (*Hapi April*, maypis Runa Simipi qillqasqa) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Montevideo llaqtapi, Uruwayipi) huk   mama llaqtap qillqaqsi karqan, awangardistas ñawpaqkachayta qatiran.

Taytaː Carlos Abril Borgoño; Mamaː Amalia de Vivero y Merino.

Alma materː Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
*Hollywood ( Huliwul)
*Difícil trabajo (Aha ruwana)
*Descubrimiento del alba (Waraq pacha qariy)
*La rosa escrita ( Qillqasqa ruusa wayta)
*El autómata (Kikillan kuyuq)
*hukkunapas

## Suñaykuna
* Premio Nacional al ensayo (1979)
* Premio Nacional de Literatura (1986)
## Willay pukyukuna
*Cornejo Polar, Antonio: Historia de la literatura del Perú republicano. Incluida en “Historia del Perú, Tomo VIII. Perú Republicano”. Lima, Editorial Mejía Baca, 1980.
*Sánchez, Luis Alberto: La literatura peruana. Derrotero para una historia cultural del Perú, tomo V, págs. 1524 A 1526. Cuarta edición y definitiva. Lima, P. L. Villanueva Editor, 1975.
*Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 1. AAA/ANG. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-150-2
*Toro Montalvo, César: Historia de la Literatura Peruana. Tomo X. Siglo XX. Poesía - Teatro (1900-1995). Lima, A.F.A. Editores, 1996. Primera Edición.
## Kaypipas qhaway
* César Vallejo
* Martín Adán
* Emilio Westphalen
* César Moro
* Carlos Oquendo de Amat
* Estuardo Nuñez

## Hawa t'inkikuna
Qullqaquyllur

** Qullqaquyllur** icha **Mayu** nisqaqa (latin simipi: Via Lactea) ñuñu waraninchikmi. Watiqaykunamanta, Qullqaquyllurmi huk wisnuyuqqa 1012 intip wisnunkunahina, huk muyuqi k'aspim icha. Huk chayna-chayna 100.000 achkiy wata chawpi raqtawan, quyllur yachaqkuna Qullqaquyllurmi 200.000 hunu quylluryuq 400.000 hunu quylluryuqpas llup'inku. Intim Qullqaquyllurpa chawpinmantaqa 27.700-chá achkiy wata (8,5 kpc).

## Qullqaquyllurpa Pitinkuna
Ñuñu waraninchikpa kimsa sapaq pitin kan: halo, disco y bulbo.
### Halu

### Disku

### Qutu

## Willakuykunap paqarisqan

## Kaypipas qhaway
* Inti llika
* Quyllur yachay
Willkawara

**Willkawara** (*Sirius*, Σείριος) nisqaqa lliw hanaq pachapi quyllurkunamanta astawan k'anchaq quyllurmi. Hatun allqu *(Canis mayor)* nisqa waranipim, *Alpha Canis majoris* (alpha Cma) nisqapas. Iskaynintin quyllurmi, **Hatun Quyllur** nisqa *Sirius A*, uchuy quyllur nisqa *Sirius B* nisqapas.

## Hawa t'inkikuna
Isabel Allende

**Isabel Allende Llona** sutiyuq warmiqa (2 ñiqin chakra yapuy killapi 1942 paqarisqa Lima llaqtapi) huk chilinu kastilla simipi qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
* *La casa de los espíritus* (1982). **Nunakuna wasi**
* *La gorda de porcelana* (1984).  **T'urusqamanta wirasapa warmi**
* *De amor y de sombra* (1984). **Kuyaymantapas llanthumanta**
* *Eva Luna* (1987). **Iwa Killa**
* *Cuentos de Eva Luna* (1989). **Iwa Killapa willakuykuna**
* *[[El plan infinito]]* (1991). **Lama musika**
* *Paula* (1994). **Pawla**
* *Afrodita* (1997). **Quyllur**
* *Hija de la fortuna* (1999). **Kapuypa wawan**
* *Retrato en sepia* (2000). **Sipiyapi rikuna**
* *La ciudad de las bestias* (2002). **Tawachakipa llaqtan**
* *Mi país inventado* (2003) **Kamarisqa unu allpasqani**
* *El Reino del Dragón de Oro* (2003) **Quri yaqunpa suyun**
* *El Bosque de los Pigmeos* (2004) ** Tankakuna sach'a sach'an**
* *El Zorro* (2005) **Atuq**
* *Inés del alma mía* (2006) **Urpichallay Inis**

## Suñaykuna
* Mejor Novela del año (Chili, 1983). 
* Panorama Literario (Chili, 1983). 
* Autor del año (Alimanya, 1984). 
* Libro del año (Alimanya, 1984). 
* Grand Prix d'Evasion (Ransiya, 1984). 
* Grand Prix de la Radio Television Belge (Point de Mire, 1985). 
* Mejor Novela (Mishiku, 1985). 
* Premio Literario Colima (Mishiku, 1986). 
* Quality Paperback Book Club New Voice (Hukllachasqa Amirika Suyukuna; 1986 watapi sutinchasqa). 
* Autor del año (Alimanya, 1986). 
* XV Premio Internazionale I Migliori Dell'Anno (Italya, 1987). 
* Premio Mulheres a la Mejor Novela Extranjera (Purtugal, 1987).
* Nominación al Los Angeles Times Book Prize (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1987). 
* Library Journal's Best Book (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1988). 
* Before Columbus Foundation Award (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1988). 
* Premio Literario XLI Bancarella (Italya, 1993). 
* Independent Foreign Fiction Award (Inlatirra, VI/VII-1993). 
* Brandeis University Major Book Collection Award (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1993).
* Feminist of the Year Award, The Feminist; Majority Foundation (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1994).
* Critics' Choice (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1996).
* Books to Remember, American Library Assoc. (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1996). 
* Hispanic Heritage Award for Literature (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1996). 
* Malaparte Amici di Capri (Italya, 1998). 
* Donna Citta Di Roma (Italya, 1998). 
* Dorothy and Lillian Gish Award (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1998). 
* Sara Lee Foundation (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, 1998).
Qillqaq

**Qillqaq** nisqaqa imakunatapas - harawikunata, willakuykunata, kawsay rikch'akunata, aranwaykunata - qillqaq, simi kapchiq runam.

## Hawa t'inkikuna
Antikuna

**Antikuna**, **Anti urqukuna**, **Antis** icha **Anti walla** (kastilla simipi: *Andes*, shukllachishka kichwapi *Punasuyu*) nisqaqa ancha hatun urqukunam Piruw, Puliwya, Ikwathur, Arhintina, Chili, Kulunsuyu, Winisuyla mama llaqtakunapi. Chaypis Tawantinsuyu karqan.
         
## Aswan hanaq urqukuna

## Wallakuna

* **[[Atakama Puna]]**
* **[[Buliwyapi Antikuna]]**
** Kunti Walla (Buliwya), Chawpi Walla (Buliwya), Anti Walla (Buliwya), Qhapaq Walla (Buliwya) 
*** Apulupampa walla 
*** Kimsa Krus walla 
*** Chuqiyapu walla 
*** Azanaques walla
*** Los Frailes walla
*** Chichas walla
*** Lipis walla 
* **[[Chawpi Arhintina-Chili Antikuna]]**
* **[[Ikwadurpi Antikuna]]**
** Kunti Walla (Ikwadur), Qhapaq Walla (Ikwadur) 
*** Kuntur walla 
* **[[Kulumbyapi Antikuna]]**
** Kunti Walla (Kulumbya) 
** Chawpi Walla (Kulumbya) 
** Anti Walla (Kulumbya) 
* **[[Merida Urqukuna|Merida walla]]**
* **[[Piruwpi Antikuna]]**

* **[[Pataqunyapi Antikuna]]**

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* www.peakbagger.com/ Antikuna
Nicolás Guillén

**Nicolás Guillén** sutiyuq runaqa (10 ñiqin anta situwa killapi 1902 paqarisqa Camagüey llaqtapi; †16 ñiqin anta situwa killapi 1989 wañusqa La Habana llaqtapi) huk kubanu qillqaqmi karqan, Awya Yalapi ancha riqsisqam.

## Qillqasqankuna

* *Poemas de transición* (1927-1931) **Hukmanyay hawarikuna**
* *Cerebro y corazón* (1928) **Uma tuqshuwan shunqu**
* *Motivos de son* (1930) **Sunpa hanan**
* *[[Sóngoro cosongo]]* (1931) ** Sunquru kusunqu**
* *West Indies, Ltd.* (1934) ** Kunti Inllyakuna**
* *Cantos para soldados y sones para turistas* (1937) **Awqaqkunapaq qutsukunawan puriqkunapaq sunkuna**
* *España* (1937) **Ispaña**
* *[[El son entero]]* (1947) **Llapan sun**
* *El soldado Miguel Paz y el sargento José Inés* **Awaqaq Mikil Paswan sarhintu Husi Inis**
* *Elegías* (1948-1958) **Llakillkukuna**
* *La paloma de vuelo popular* (1958) **Runanaq paariy urpi**
* *Tengo* (1964) **Kapaman**
* *En algún sitio de la primavera* (1966) **Waytaray witsaypa mayqan puchanchaw**
* *El gran zoo* (1967) **Hatun ashmanaw**
* *La rueda dentada* (1972) **Kiruyuq tinkullpa**
* *El diario que a diario* (1972) **Quyaypa quyaqkaq**
* *Por el mar de las Antillas anda un barco de papel* (1977) **Antillas qucha mamapa huk qillqa raprapita wanpu purin**
* *Sol de domingo*  **Rupaychay Rupay**
* *Prosa de prisa* **Utkaypa mana hawari**
Miguel Hernández

**Miguel Hernández Gilabert** (*  paqarisqa  Orihuela llaqtapi -   wañusqa Alicante llaqtapi),  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.

## Qillqasqankuna
### Harawi
**Perito en lunas*, Murcia, La Verdad, 1933 (Prólogo de Ramón Sijé).   **Qispikunachaw kamayuq** 
**El rayo que no cesa*, Madrid, Héroe, 1936. **Mana shaykuq illaqu**.   
**Viento del pueblo. Poesía en la guerra*, Valencia, Socorro Rojo Internacional, 1937 (Prólogo de Tomás Navarro Tomás).    **Llaqtapa wayran. Maqanakuychaw harawina**
**El rayo que no cesa*, Buenos Aires, Espasa-Calpe, 1949 (Prólogo de José María Cossío. Incluye poemas inéditos).    
**Seis poemas inéditos y nueve más*, Alicante, Col. Ifach, 1951.   **Manaraq maqtsishqa suqta hawari, isqun yapayuq. **
**Obra escogida*, Madrid, Aguilar, 1952 (Incluye poemas inéditos).  **Akray qillqakuna**  
**Cancionero y romancero de ausencias (1938-1941)*, Buenos Aires, Lautaro, 1958 (Prólogo de Elvio Romero). **Illaakuykunapa qutsuqninwan wayllupaqnin**.   
**Antología*, Buenos Aires, Losada, 1960 (Selec. y Prólogo de Mª de Gracia Ifach. Incluye poemas inéditos). **Shumatsina akray**   
**Obras completas*, Buenos Aires, Losada, 1960 (Ordenada por E. Romero. Prólogo de Mª de Gracia Ifach).  **Paqtashqa qillqakuna**  
**El hombre acecha*, Santander, Diputación, 1961 (Facsímil de la primera edición de 1939 perdida en imprenta).  **Runa qawakamun**  
**Obra poética completa*, Madrid, Zero, 1979 (Introducción, estudio y notas de Leopoldo de Luis y Jorge Urrutia).  **Llapan hawari qillqa**  
**Veinticuatro sonetos inéditos*, Alicante, Instituto de estudios Juan Gil-Albert, 1986 (Edición de José Carlos Rovira). **Manaraq maqtsishqa ishkay chunka chunkachuskikuna**

### Aranwa
**Quién te ha visto y quién te ve y sombra de lo que eras*, Madrid, 1929 **Pii rikaashuraykiwan pii rikaashunki kanqaykipa llantun**
**El labrador de más aire*, Valencia, Nuestro Pueblo, 1937 **Yapay rikayniyuq murukuq**
**Teatro en la guerra, Alicante*, Socorro Rojo Internacional, 1938. **Maqanakuychaw aranwapaq**.

## Kaypipas qhaway
* Federico García Lorca

## Hawa t'inkikuna
Antonio Gálvez Ronceros

**Antonio Gálvez Ronceros** sutiyuq runaqa (* 1932 watapi paqarisqa Chincha llaqtapi, Ika suyupi  -  ) huk piruwki qillqaqmi, simi yachaqpas.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
* Monólogo desde las tinieblas (1975) **Tsakaypita kikin rimapaakuy**
* Historias para reunir a los hombres(1988) **Runata qurinapaq kawaykamaykuna**
* Cuadernos de agravios y lamentaciones (2003) **Ahaatsinakuykunawan llakikuykuna**
* Aventuras con el cantor **Qutsuqwan purikachay**
* hukkunapas

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* librosperuanos.com (kastilla simi)
Federico García Lorca

*Federico García Lorca* (**Wirichi Qarsiya Lurka**, nisqa) sutiyuq runaqa (  paqarisqa Fuente Vaqueros llaqtapi, Granada ñiqpi, Ispañapi - 19 ñiqin chakra yapuy killapi 1936 watapi wañusqa Viznar llaqtapi, Granada ñiqpi) huk  mama llaqtap qillqaqsi karqan.

1936 watapi ispañul nasyunalistakunap sipisqansi karqan.

## Qillqasqankuna
* Impresiones y paisajes (1918)  "'Utukyaykunawan rikanakuna"'
* Libro de poemas (1921)   "Harawikuna yachay panqa" icha "Arawi patara qhilqa "  
* Oda a Salvador Dalí (1926)  "Salwatur Taliipaq añaniy"
* Romancero gitano (1928)   "Hitanupa wayllunniq"
* Poeta en Nueva York (1930) "Mushuq Yorkpi arawiq"
* Poema del cante jondo (1931) "Shunqu taki arawi"
* Llanto por Ignacio Sánchez Mejías (1935) "Iqnasiu Sanchis Mehíaspaq llakiy"
* Seis poemas gallegos (1935) "Suqta qalliqu arawikuna"
* Diván del Tamarit (1936) "Tamaritpa waqtannaq hamanan"
* Sonetos del amor oscuro (1936)"Tsakay kuyaypa wiyay-arawikuna"

### Aranwa
* Mariana Pineda (1927) "Maryana Piniya"
* La zapatera prodigiosa (1930) "Chiyatsikuq shukuy ruraq" 
* Retablillo de Don Cristóbal "Riqisha kristuwalpa pirqa ushnucha"
* El público (1930)"Rikaana runakuna" 
* Así que pasen cinco años (1930) "Pitsqa wata ushakaptinsi"
* Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín (1933) "Riqisha Pirlinplinpa Wilisawan kuyanakuynin inkillninpi"
* Yawar Kasarakuy (1933)"Yawar watakay" 
* Yerma (1934) "Purmashqa" manaqa "Qurashqa"
* Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores " Mana watasqa riqisqa Rusita icha waytakuna qallu"
* Bernarda Albap wasin (1936) "Wirnarta Alwapa wahin"
* Comedia sin título (inacabada) (1936)"Shutinnaq asina qillqa" (mana ushashqa)

;Mishki llakii chunkachuski

:Wanki ñawikikunapa chiyaatsikuqta 
:uqrayta mantsakullaa, paqaskunapa
: chaatsiyninta hamaynikipa hapallan
: waytanta qaqllaman churanqanta.

:Llakikuu kay manyachaw raprannaq
: kunku kayta; aswanqa llakii
:mana waytaa kapamanqanta, aytsalla
:manaqa  mitu llakikuyni kurupaq

:Qam pakay qurii kikillaapa karqa
:qam tsakana kar, uqu llakikuynii
:harutsakunaykipa allqun kaptii

:ama uqratsimaytsu llallikunqata
:mayuyki yakukunata shumaqyaatsiy
:ayrayashqa upshana witsaynii raprawan

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Antonio Machado
* Joan Manuel Serrat

## Hawa t'inkikuna
Nobel Suñay

**Nobel suñay** (kastilla simipi *Premio Nobel*) nisqaqa Alfred Nobel sutiyuqpa kamasqan hatun yachaqkunaman quykusqa suñaymi.
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** // (*21 ñiqin kantaray killapi - 1833 paqarisqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi – †10 ñiqin qhapaq raymi killapi - 1896 wañusqa San Remo llaqtapi, Italyapi) sutiyuq runaqa huk Suysya mama llaqtayuq maki kapchiy kamachiqsi karqan, Nobel Suñaypa kamachiqninsi.
## Kaypipas qhaway
### Nobel suñayakuna
* Pachaykamay Nobel suñay *(Premio Nobel de Física)* 
* Chaqllisinchi Nobel suñay *(Premio Nobel de Química)* 
* Hampi yachay Nobel suñay *(Premio Nobel de Fisiología y Medicina)*
* Simi kapchiy Nobel suñay *(Premio Nobel de Literatura)* 
* Qasi kay Nobel suñay *(Premio Nobel de la Paz)* 
* Musiku Nobel suñay *(Premio Nobel de Economía)*

## Hawa t'inkikuna

* Fundación Nobel
* Instituto Nobel Noruego (Nobel de la Paz) 
* El testamento de Alfred Nobel, en nobelpreis.org
* Página de los Nobel hispanoamericanos
* Alfred Nobel y la nitroglicerina, en quimica.urv.es
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kumasi llaqtapi -   wañusqa Bern llaqtapi), huk Gana mama llaqtayuq musikumi wan diplumatiqu qarqan.

 Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2001 watapiqa chiqniq.

Warmi: Titi Alakija / Nane Maria WallenbergChurinkuna: Kojo, Ama wan Nina.

1997 watamanta 2006 watakama Huñusqa Nasyunkunap huk Sapsi Qillqakamayuqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Huñusqa Nasyunkuna 

## Hawa t'inkikuna

* Sapsi Sikritaryuninmi Kofi Annan - Runa llahtah wawankunamanta rimarin
Ch'aska

**Ch'aska** (latin simipi: *Venus*, kastilla simipi: *Venus*) nisqaqa intimanta iskay karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.

* Ch'askata pachapaqariypi rikuspaqa, *[[Paqarimuq ch'aska]] (Pachapaqa lusiru, Pachapaqariq ch'aska* ninchikmi.
* Ch'askata ch'isipi rikuspaqa, *[[Ch'isin ch'aska]] (Sukharimuq ch'aska)* nichikmi.

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Inti llika
* Puriq quyllurkuna
Robert Koch

**Heinrich Hermann Robert Koch** (* 11 ñiqin qhapaq raymi killapi 1843 watapi paqarisqa Clausthal (Alimanyapi) llaqtapi - † 27 ñiqin aymuray killapi  1910 watapi wañusqa Baden-Baden (Alimanya) llaqtapi; huk  kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan. 

1905 llaqtapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).

Tayta: Hermann Koch; Mama: Mathilde Julie Henriette Biewand.

## Kaypipas qhaway
* Hamut'ay
* Qhaqya unquy

## Hawa t'inkikuna
Yapay

**Yapay** (**+**) nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:

1) 2 + 2 = 4 

Iskay**wan** iskay, tawam. [*Ishkay ishkay*-**wan** (+), **paqtan** (iguala a) chusku-man] 

2) 4 + 9 = 13 

Tawa**wan** isqun, chunka kimsa**m **.

3) 14 + 28 = 42 

Chunka tawa**wan** iskay chunka pusaq, tawa chunka iskay**mi**. 

4) 25 + 19 = 44 

Iskay chunka pichqa**wan**' Chunka isqun, tawa chunka tawa**m**.

## Rakina yupa-wan
; paqta shutitsaq
:\frac{2}{13} + \frac{5}{13} = \frac{2+5}{13} = \frac{7}{13}

; huk rikuy shutitsaq

:\frac{3}{8} + \frac{5}{12} = \frac{3 \times 3 + 2 \times 5}{24} = \frac{9 + 10}{24} =  \frac{19}{24}

## Panpa yupakuna-wan
Panpa yupakunata atskamanpa qillqakan. Kaynaw  a + bi,  a = rikchaq\, \ patma ( *real part*), b = muspa\, \ patma (imaginary part ); 

:i^2 = -1,\ i:=  muspa \,\ urwa 

:  z = (a, b); 

: z = \rho(cos\theta + isen\theta), 

:z= \rho e^{i \theta} 

: 2 + 5i\,\ wan\ -8 + 17 i    yarqun:  (2 + 5i) + (-8 +17i) = (2 + -8) + (5 + 17) = -6 + 22i; kamanpura yapantsik : rikcha patamakunata; muspa patmanatapis.

## Kaypipas qhaway
* Qichuy (-)
* Miray (*)
* Rakiy (/)
* Ashka wiñay

## Pukyukuna- willaychay
Qichuy

**Qichuy** nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:

1) 4 - 2 = 2 

Tawamanta, iskayta qichuy, iskaymi.

2) 9 - 4 = 5 

Isqunmanta, tawata qichuy, pichqam.

3) 18 - 11 = 7 

Chunka pusaqniyuqmanta, chunka hukniyuqta qichuy, qanchismi.

4) 37 - 9 = 28 

Kimsa chunka qanchisniyuqmanta, isqunta qichuy, iskay chunka pusaqniyuqmi. 

## Kaypipas qhaway
* Yapay (+)
* Miray (*)
* Rakiy (/)
Miray

**Miray** icha **kutinchay** nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:

1) 2 x 2 = 4 

Iskayta, iskaywan miray, tawam.

2) 3 x 7 = 21 

Qanchista, kimsawan miray, iskay chunka hukniyuqmi.

3) 5 x 11 = 55 

Chunka hukniyuqta, pichqawan miray, pichqa chunka pichqayuqmi.

4) 9 x 15 = 135 

Chunka pichqayuqta, isqunwan miray, pachak kimsa chunka pichqayuqmi.

5) 25 x 15 = 375 

Chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan miray, kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqmi.

## Kaypipas qhaway
* Yapay (+)
* Qichuy (-)
* Rakiy (/)
Rakiy

**Rakiy** (**t'ipi**; **rak'iku**; **k'utu**; **ch'iqta**; **patmaku**) (kastilla simipi: *división*) nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:

1) 4 : 2 = 2 

Tawata, iskaywan rakiy, iskaymi.

2) 8 : 2 = 4 

Pusaqta, iskaywan rakiy, tawam.

3) 18 : 9 = 2 

Chunka pusaqniyuqta, isqunwan rakiy, iskaymi.

4) 28 : 7 = 4 

Iskay chunka pusaqniyuqta, qanchiswan rakiy, tawam.

5) 144 : 12 = 12 

Pachak tawa chunka tawayuqta, chunka iskayniyuqwan rakiy, chunka iskayniyuqmi. 

6) 375 : 25 = 15 

Kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan rakiy, chunka pichqayuqmi.

## Kaypipas qhaway
* Yapay (+)
* Qichuy (-)
* Miray (× )
Yupay

**Yupay** nisqaqa (**yupa** icha **huchha** nisqapas) imakunapapas hayka kayninta ninmi.

Qhichwa simipiqa kay hinataqmi yupanchik:
T'asra

**T'asra**, **Tawak'a** icha **Millka** (kastilla simipi: *cuadrado*) nisqaqa tawantin kaqlla manyayuq wask'a tawak'uchum. Lliw wask'api hina, sapanka k'uchuqa isqun chunkam k'atmayuq.

## Kaqninkuna

T'asrapa tawa manyankuna: AB, BC, CD, DA.

Tawa k'achikuna: A, B, C, D.

Iskay t'iksukuna  : AC, BD.

## Kayninkuna
* AC2  = AD2  +  DC2

* Hawa tupu A, l manyapa sutin, yarqun A = l2  .

* Manya sunin P, kayhina P = 4l .

## Qhapaq lluqsina

Huk t'asra manyapa suninnin kan 1, t'iksupa suninin d; kayhina lluqsin: 

:d2  =  12 + 12 

::d2  = 2

::: d = √2; 

::Kay yupata manam atikanchu qillqayta patmawan; chaypun Pithaquras yanapinkunawan mana willakuranchu chay lluqsinata.

## Pukyukuna

## Rikuy chaymanta
* "Yupa awa simi taqi",  mashtay qatiqkuna: Gavina Córdova , Virginia Zavalawan, Piruwpi qillqañipisa, Limaqpi (2004), PROEDUCA GTZ, ISBN 9972-854-26-4

## T'inkikuna
*
*
Wask'a

**Wask'a** icha **Sayt'u** icha **Lliklla** ( rectangle / rechtek)  (kastilla simi: *rectángulo*) nisqaqa tawak'uchum, sapanka k'uchunqa isqun chunkam k'atmayuq. Iskaynintin chimpa kaq manyaqa kaqllam. 

Tawantin kaqlla manyayuq wask'ataqa t'asra ninchikmi.

## Puykukuna
Kimsak'uchu

**Kimsak'uchu** icha **Wamp'ar**, icha **Kimsamanya**  (latin simipi: *triangulum*, grigu simipi: *Τρίγωνον [trígonon]*) kimsa k'uchuyuq, kimsa manyayuqpas pampa suyum. Tukuy k'uchuqa yapanakusqa 180 k'atmayuqmi.

---- 

* Chiqan kimsak'uchu (kimsak'uchu chakana, latin simipi: *triangulum rectangulum*) nisqaqa chiqan chhukayuq kimsak'uchum.
** Ima hinam chhukankunata huchhanchik, qhaway wamp'artupuykama
---- 

* T'iksu kimsak'uchu (latin simi: *triangulum isosceles*)
----
## Tupukuna
*Manya tupuynin 2p = a+b+c , chaychu a, b c, t'iksunkuna tupun. 

*Panpa tupuynin  A = bh/2 , chaychu b= tiyana; h= sayay 

*Panpa tupuynin A = \dfrac{a^2 * \sqrt{3}}{4}, a = b = c.

*Panpa tupuynin  A = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}; p = pullan manya tupuynin; p = \dfrac{a+b+c}{2},  kay A-ta paqarichiran "Heron".

*Panpa tupuynin  A = \dfrac{ab}{2}, a \bot b  kaptin.

*Panpa tupuynin A = \dfrac{ab sen \gamma}{2},    \gamma kuchu c-pa ñawpan

* Panpa tupuynin    A= \frac{abc}{4R}, R waqta muyu waraki.

* Panpa tupuynin   A= pr; p = \frac{a + b + c}{2}, r ruri muyu waraki.

## Pukyukuna willanakuna
Wamp'u

:**''Wamp'u** (Wanp’u) nispaqa **[[machina]]**tapas (Hexahedron, Hexaeder, Hexaedro) ninchik*.




*'Wamp'u** nisqawan mayukunapi quchakunapipas wamp'unchik. [[Yaku pacha]]paq [[apaykachana]]m.

Wamp'u rurana [[imaykana]]kamaqa kay wamp'ukunatam riqsinchik:
* K'ullu wamp'u ([[q'iru]] wamp'u)
** [[Kanuwa]]
* [[Tutura wamp'u]], [[Ichhu wamp'u]]

Kuyuchina ruraykamataq kay wamp'ukunatam riqsinchik:
* [[Wayra wamp'u]] ([[wayra tanqana]]yuq wamp'u)
* [[T'uyuna wamp'u]]
* [[Kuyuchinayuq wamp'u]]

**Hatun wamp'ukunawanmi''' hatun quchanta, mama quchantam wamp'unku.

## Hawa t'inkikuna
Lunp'u

**Lunp'u** (*Lunp’u*, latin simipi: *ellipsis*);  (grigu simipi ελλειψις).  Wiqru muyu hina huklla manyayuqmi pampa suyu tupu.

:Ch'iku qutu p'alltachapi, **lunp'u**qa kallan. Mayqan ch'ikunpaqsi iskay takiasa ch'ikuman (ñawikuna) karukaynin tupunkunata yapasa kikillan.

## Kaqninkuna/ elements
* *Chawpi*: O, (center).

* Iskay *ñawi*kuna: F, F', (two focii).

* Iskay t'urpikuna 

::*Kuraq t'urpu* purin *F*pa, *F*'pa.

::*Sulka t'urpu* purin *O*pa, *M*pa.

### Qespi t'urpukuna
Iskay kanku.
: Huk, purin ñawinkunapa, kuraq t'urpupa.
: Huk kaq, purin cheqaypa kuraq t'urputa.

### Imanuw paqarin

:Hukllaylla chullupa (deutsch: ke'gel) yakullanta (deutsch: mantel) p'alltachawam kuchusa *lunp'u* paqarin.

:Huk qespi qerota unuyuqta t'iksusa hananchu lluqsin lunp'u.

:Winkapa raphin l'unpuniraq.

## Tupu
 
*Hawa tupu* ,  A = ab. chaypi 2a kuraq t'urpi; 2b , sulka t'urpi.

## Willanakuna


## Rikuy chaymanta
:Lehmann : *Geometría Analítica* ISBN 968-18-1176-3.
:Pastor, Santaló y Balanzat: *Geometría Analítica* .
: Anton: *Cálculo con geometría analítica*  ISBN 968-18-1538-6.

## T'inkikuna
Chuqu

**Chuqu**, **Chhuquruqutu** icha **Suyt'u** *(conus)* nisqaqa huk pachankam, p'allta muyu kaq tiksiyuq, chay tiksip chawpip sayaqlla hawanpi kaq hawa ñawch'iyuq, tiksip iruru muyunta hawa ñawch'iwan siwklla t'inkiq muyuriq hawayuq.
Lunq'u

**R/Lump'u** icha **Lunq'u** nisqaqa (*Runp’u, Lonq’o*, grigu simipi: *σφαίρα [sphaíra]*, chaymantam kastilla simipi *esfera*) huk muyu-muyulla kaq pachankam. Hawanqa maypipas chawpinmantaqa kaqlla karum.
Chiqaluwa

**Chiqaluwa** (QSHKS qillqaypi: *Cheqaluwa*), **Pi** icha **π** nisqaqa huk huchham, ≈ 3,1416 ñiqpi.

## Kayninkuna

### Sut'ichakukuna
Euklidis sutiyuq runas ñawpaq karqan pichus yuyaykurqan raqtawan rakisqa iruru muyuwan sinchikama chaniyuq kayta. Kaymi huk sut'ichakunkuna: 

* Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup iruru muyun rakisqa raqtanwan.
* Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup hallka k'iti k'ancharnin rakisqa illwanpa t'asrap hallka k'iti k'ancharninwan.

## Kaypipas qhaway
* Yupana
* P'allta muyu
Kinray manya

**Kinray manya** icha **Ch'uytu siq'ip ch'atan** nisqaqa (QSHKS: *Ch’uytu Seq’eq Ch’atan*, kastilla simi: *hipotenusa*)
chiqan kimsak'uchupi mana chiqan chhukap kinrayninpi kaq manyam.

## Kaypipas qhaway

*Wamp'artupuykama
Manyaku

**Manyaku** icha **Ch'uytu siq'i** nisqaqa (QSHKS: *Ch’uytu seq’e*, kastilla simi: *cateto*) chiqan kimsak'uchupi chiqan chhukap kinrayninpi kaq manyam.

## Kaypipas qhaway

*Wamp'artupuykama
Siq'i

**Siq'i** (latin simipi: *linea*) nisqaqa ima iñukunata kuskachaqpas.

## Huk siq'i rikch'aqkuna
*Siwk siq'i = *recta, línea recta*
*Tiksa siq'i = *línea oblícua* 
*Q'inqu siq'i =*línea quebrada*, *ondulada* 
*Patan siq'i = *tangente* (*línea*) 
*Chakana siq'i = *recta perpendicular* 
*Yanantin siq'i = *recta paralela*
*Siq'i qusqu = *punto de intersección* 
*Iruru muyu = *circunferencia* 
*Raqta (Kuska ch'iqtan siq'i) = *diámetro* 
*Pisi kuskan siq'i = *cuerda* 
*Illwa (Chawpi ch'iqtan siq'i) = *radio*. 
*Ch'iqan = *diagonal*
P'allta

**P'allta** nisqaqa *(P’alta*, kastilla simipi: *plano*) ima huk pampa kaqpas.

## Kaypipas qhaway
* Pampa suyu
Patan siq'i

**Patan siq'i** (*Patan seq’e*, latin simipi: *linea tangens*) nisqaqa p'allta muyuta llukchiq, huk iñupi kuska kaq siwk siq'im.
Khillay

**Khillay** icha **K'illi**, **Fe** (latin simipi: *Ferrum*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.

Lliw q'illaymantaqa khillayta astawan llamk'achinchik, imaymanapaqmi.

## Hawa t'inkikuna
Qullqi q'illay

**Qullqi**, **Ag** (latin simipi: *Argentum*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa llump'aymi icha t'inkisqa chuqin.

Qullqitaqa achala, suñayapas ruranapaq llamk'achinchik.
Chaka

**Chaka** icha **Puwinti** nisqaqa rumimanta, q'irumanta icha q'iswamanta rurasqa ñanmi, mayuta, wayq'uta, qhichwata icha ima huktapas chimpanapaq.

## Layakuna

Image:MovableBridge curl.gif|
Image:MovableBridge draw.gif|
Image:MovableBridge fold.gif|
Image:MovableBridge table.gif|



Image:MovableBridge lift.gif|
Image:MovableBridge swing.gif|
Image:MovableBridge thrust.gif|
Image:MovableBridge transport.gif|
Bernardo Rafael Álvarez

**Wirnaryu Rahaylu Alwaris** (*Bernardo Rafael Álvarez*, Kastilla simipi) sutiyuq runaqa huk piruwki qillaqmi. Icha sutin: *Wirna Llapha Aalwaris*( kuyaypa)

Pallasqa pruwinsyapi (Anqash suyupi) 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1954 p'unchawpi paqarirqan. Ñawpaq yachaytaqa paqarisqanpa llaqtanpis yachakurqan, tawañiqin chawpi yachaykama, chaymantataqsi Truhillupi. Limapiñá, Cooperativismo Ciencias Administrativastapas  "Villarreal" "Garcilaso de la Vega" Hatun yachaywasikunapas yachakurqan.
Jukllachasqa Amirika Llaqtakuna

**Istarus Unirus, Jukllachasqa/Hukyasqa/Huklla tukusqa/Hukchasqa/Hukpatallachasqa Amirika Llaqtakuna** icha **Jukllachasqa Apya Yala Llaqtakuna**qa (Inlis simipi: *United States of America (*'USA**);'' [[tsalaki simi|Chalaki simi]]: ''ᏌᏊᎢᏳᎾᎵᏍᏔᏅᏍᎦᏚᎩ ᎾᎿ ᎠᎺᏰᏟ'') [[Chinchay Awya Yala|Pata Apya Yala]]pi [[mama llaqta|llaqta]]m.
* 9 629 891 km²
* 297 700 000 [[runa]]kuna ([[2005]])
* [[Uma llaqta]]: [[Washington DC]]
* [[Umalliq]]: [[Joe Biden]] ([[2021]]-)

== Allpa saywachi ==
* **Urqukuna:**
* **Quchakuna:**
* **Mayukuna:'''

## Kawpay Rak'iy
50 suyu:

## Simikuna
* Inlish simi: ufisyal rimay hina llamk'achisqa
* Kastilla simi: 30 000 000 rimaqkuna
* lliw USA runakunap 18 %-nin wasinpi manas inlish simitachu riman.

## Hatun llaqtakuna

## Willaycha

## Kaypipas qhaway
* George Washington
* Abraham Lincoln
## Hawa t'inkikuna
Yanantin siq'i

**Yanantin siq'i** (kastilla simipi: *recta paralela*) nisqaqa huk siwk siq'im, huk kaq siwk siq'iwan maypipas kaqlla karu kaq.

### Ahina

Yanantin siq'ikuna 

:  y= 0,5 {x} + 1 \, 

:  y= 0,5 {x} - 1 \, 

Mana yanantin siq'i

:  y= 2{x} + 1 \,
Ch'iqan

**Ch'iqan** (QSHKS: *Ch’eqan*, kastilla simi: *diagonal*) nisqaqa wask'ap chimpa kaq k'uchu iñukunata kuskachaq siwk siq'im.
Hukllachasqa Qhapaq Marka

**Riynu Uniru, Hukllachasqa/Hukyasqa Qhapaqmarka Hukllachasqa**,**Hatun Piritañap, Pata Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku**qa (Inlis simipi: *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*, *UK*; Kastilla simipi: *Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte*) Iwrupapi llaqtam Sapan kallpay. Uma llaqtanqa Lunrun llaqtam.

## Wiñay kawsay
 Sapan kallpay

## Allpa saywachi
* 244 820 km²
* 60 209 500 runakuna (2005)

### Urqukuna

Aswan hatun urqukuna:
* Iskuthallp'a: Ben Nevis (Nevis Range, 1,344&nbsp;m)
* Kamri: Snowdon (Cambrian Mountains, 1,085&nbsp;m)
* Inlispampa: Scafell Pike (Cumbrian Mountains, 977&nbsp;m)
* Chinchay Irihallp'a: Slieve Donard (Mourne Mountains, 852&nbsp;m)

Hatun urqukuna:
* Iskusya: Cairngorms, Cheviot Hills, Scottish Highlands, Southern Uplands, Grampian Mountains
* Kamri: Brecon Beacons, Cambrian Mountains, Snowdonia, Black Mountains, Preseli Hills
* Inlispampa: Malvern Hills, Mendip Hills, North Downs, Peak District, Pennines, Salisbury Plain, South Downs, Shropshire Hills, Yorkshire Wolds
* Chinchay Ilanda: Mourne Mountains, Antrim Plateau, Sperrin Mountains

### Quchakuna


 Qucha Hallka k'iti k'anchar (km²)Tiyay
1Lough Neagh381,7Chinchay Ilanda
2Lower Lough Erne105,1Chinchay Ilanda
3Loch Lomond71,1Iskusya
4Loch Ness56,6Iskusya
5Upper Lough Erne43,0Chinchay Ilanda
6Loch Awe38,7Iskusya
7Loch Maree28,5Iskusya
8Loch Morar26,7Iskusya
9Loch Tay26,4Iskusya
10Loch Shin22,5Iskusya


### Mayukuna

* Kamri, Inlispampa: Severn mayu (354 km) 
* Inlispampa: Thames mayu (346 km)
* Iskusya: Tay mayu (188 km) 
* Chinchay Ilanda: Bann mayu (122 km)
* Kamri: Tywi mayu (103 km)

### Wat'akuna

* Inlispampa suyupi wat'ankuna
** Lundy
** Isles of Scilly / Scilly wat'akuna
** Isle of Wight / Wight wat'a
** Farne Islands / Farne wat'akuna
** Lindisfarne
** Isle of Portland / Portland wat'a
** Walney Island / Walney wat'a

* Iskusya suyupi wat'ankuna
** Orkney Islands / Orkney wat'akuna
** Shetland Islands / Shetland wat'akuna
** Inner Hebrides 
** Outer Hebrides 
** Rockall
** Bass Rock
** Fair Isle / Fair wat'a 

* Kamri suyupi wat'ankuna
** Anglesey
** Skomer Island / Skomer wat'a
** Skokholm Island / Skokholm wat'a
** Ramsey Island / Ramsey wat'a
** Bardsey Island / Bardsey wat'a
** Holy Island 

* Chinchay Ilanda suyupi wat'ankuna
** Rathlin Island / Rathlin wat'a

### Mama llaqta parkikuna
* Yorkshire Dales mama llaqta parki 
* North York Moors mama llaqta parki
## Runakuna
60.294.000 runa 2004 watapi
* Iskusya: 8,5 %
* Kamri: 4,9 %
* Inlispampa: 83,7 %
* Chinchay Ilanda: 2,9 %
## Simikuna
* Inlish simi: ufisyal rimay hina llamk'achisqa
* Simikuna: Kamri simi, Iskusya simi, Ilanda simi hukkunapas

## Kawpay Rak'iy
Hukllachasqa Qhapaq Suyumanqa kay suyukunam kapunku:
* Hatun Piritanya
**  *(England)*
**  *(Scotland)*
**  *(Wales)*
*  *(Northern Ireland)*: Ilanda wat'api
## Hatun llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Pusnusuyu, Hirsiquwina ima

**Pusnya-Hirsiquwina** icha **Pusnusuyu, Hirsiquwina ima** *(Bosna i Hercegovina)* nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Sarajevo llaqtam.

## Hatun Llaqtakuna
Watikanu llaqta

**Patikanu** icha **Watikanu llaqta** nisqaqa huk ch'iñicha mama llaqtam, San Pidrup Inlisyanpi tiyaq Tayta Papap kamachisqan, Ruma llaqtap huk rakinmi.

## Runakuna
921 
## Wiñay kawsay
* San Pidru
* Juan Pablo II
## Rikchakuna

Rikcha:St. Peter's Basilica Facade, Rome, June 2004.jpg|Watikanupi San Pidrup Inlisyan, Romapi
Rikcha:Benedictus XVI Missa.jpeg|Papa Benedikt XVI
Rikcha:Pontifical Swiss Guards in their traditional uniform.jpg|Suysa Wamink'akuna


## Hawa t'inkikuna
* Estado de la Ciudad del Vaticano
* La Santa Sede

* Pactos de Letrán y acuerdos posteriores sobre la Ciudad del Vaticano (en italiano)
* Ley Fundamental de la Ciudad del Vaticano de 22 de febrero de 2001 (en italiano)
* Web tv de l'Agencia de Noticias del Vaticano
* Primeroscristianos.com
* Website con fotos de la Ciudad del Vaticano
* Website sobre el Estado de la Ciudad del Vaticano
* Fotos de Ciudad del Vaticano
Porfirio Meneses Lazón

**Porfirio Meneses Lazón** sutiyuq runaqa (1915 watapi paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi; 2009 watapi wañusqa Lima llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan. 

Porfirio Menesesqa paqarisqanpa Wanta llaqtamantas 1922 watapi Lima llaqtatas rirqan. 1935 watapi Wantata kutispa 1940 watakama chaypi tiyarqan. Chay Wanta llaqtapi runakunap kawsasqanmantaqa *Achikyay willaykuna* nisqa qillqasqanpi willanmi. 1997 watapi Macedonio Villafán-wan "Mama llaqta qhichwa willakuy yallinakuy t'inka" nisqatam *(premio de cuento del Concurso Nacional de Literatura Quechua)* chaskirqan.

## Qillqasqankuna
### Kastilla simipi
* 1946: *Cholerias*. **Chuulu ruraykuna**
* 1948: *Campos Marchitos*. **Ushakashqa haapakuna**
* 1954: *El Hombrecillo Oscuro y otros cuentos*. **Yanayashqa ichik ullqu huk willanakuykunawan**
* 1974: *Cuentos Peruanos*. **Piruwki willnakuykuna**
* 1974: *Cholerias 2*. **Ishkay chuulu ruraykuna**
* 1974: *Huanta en la cultura peruana*. **Piruwki yachay muruychaw Wanta**
* 1975: *Sólo un camino tiene el río* ["Mayuqa ch'ullam ñanniyuq"]. Lima, Editorial Universo. **Mayuqa huk naaniyuqllam**

### Qhichwa simipi
* 1974: *Huanta en la cultura peruana. Edición antológica bilingüe con una extensa selección de literatura quechua *. Lima.
* 1988: *Suyaypa llaqtan*. Lima, Mosca Azul Editores.
* 1998: *Achikyay willaykuna*. Biblioteca de Cultura Quechua Contemporánea n°4. Lima, Universidad Nacional Federico Villarreal.
* 2009: *Yapa tinkunakuy* [El reencuentro]. 30 sonetos quechua con traducción conceptual española. Asamblea Nacional de Rectores.

### Achikyay willaykuna

*Achikyay willaykuna* nisqa liwruqa suqta willakuyniyuqmi, llakiypaq asiypaqpas. 

*Warmichaykita waylluy* sutiyuq asiypaq willakuypiqa huk warmis machaq qilla qusanta wasinmanta qarqun. *Kawsayninchik kutimuptin* nisqa willakuypitaq huk katuliku inlisyapi altar ruray kamayuq protestanteman t'ikrakun, hukmanta altar ruraq tukuspa.

*Tayta Matías Urquni* nisqa llakiypaq willakuypiqa huk runa tayta mamawan Limamanta kutimuspa Wankayu anta kuru sayanapi mana mayordomonta tinkuspa chaki-chakintam Wanta llaqtapi kaq wasinman rinanmi atin.

*Muti maskaypi warmi tarikuy* nisqa willakuytaq huk millp'uq maqt'amantam willan.

*Hukpa wasin* nisqa willakuyqa llamk'aq masinkunap ñakarichisqan *guardia civil* runamantam willan.

*Yupinta qatispa* nisqa willakuytaq qari warmip yanqa munanakuyninmanta willan.

## Qhichwa simiman t'ikrasqankuna
* César Vallejo, 1997: *Yana kachapurikuna* [Los heraldos negros]. Biblioteca de Cultura Quechua Contemporánea n° 1. Lima, Universidad Nacional Federico Villarreal.
* César Vallejo, 2008: *Trilce*. Universidad Ricardo Palma, Editorial Universitaria.

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
* Porfirio Meneses Lazón: Runasimipi sumaq-qillqay atikuyninmanta. AMERINDIA n°25, 2000.
* César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayninmanta: Porfirio Menesespa qillqasqan Achikyay willaykuna. AMERINDIA n°24, 1999.
Isluwakya

**Isluwakya** icha **Isluwakusuyu** nisqaqa (isluwakya simipi: *Slovenská republika*, ama Isluwinya suyuwan pantaychu) Iwrupapi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa Bratislava llaqtam.

## Hatun Llaqtakuna
(31-10-2004)

## Hawa t'inkikuna
* The Slovak Republic Government Office
Google

**Google LLC**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aywasiyuq tiknulukya kumpaniyam, lliwmanta aswan hatun internet mask'anam.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Google
* Google Qhichwa
* www.google.com search
Asarsuyu

**Asarsuyu** icha **Asirwayan** nisqaqa (Asar simi: *Azərbaycan*) Iwrupapi Asyapipas mama llaqtam. Uma llaqtan Bakum.

Urqusapa Kharabaq nisqaqa (Stepanakert nisqaqa uma llaqtanmi) Asarsuyup mañapayasqa kaptinpas, chaypi kawachkaq arminu runakuna Arminyap awqaqninkunap yanapayninwanmi qispichikurqan.

## Hatun Llaqtakuna

## Pukyukuna
Istunya

**Istunya, Istuña** icha **Iyisti** utaq **Istisuyu** (Istunya simipi Wiru simipipas: *Eesti*) nisqaqa Iwrupapi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa Tallin llaqtam.

## Pulitika Rakiy
15 distritu (*maakond*)

* Harjumaa 
* Hiiumaa 
* Ida-Virumaa 
* Järvamaa 
* Jõgevamaa 
* Läänemaa 
* Lääne-Virumaa 
* Pärnumaa 
* Põlvamaa  
* Raplamaa 
* Saaremaa 
* Tartumaa 
* Valgamaa 
* Viljandimaa 
* Võrumaa

## Hatun llaqtakuna
Qucha

**Qucha** nisqaqa achka mana puriqchu yakum.

Runapas quchakunataqa ruranmi, hark'a qucha nisqatam, mayu hark'a nisqawan mayupi puriq yakutam hark'aspa.

## Tiksi muyuntinpi aswan hatun quchakuna

## Tiksi muyuntinpi aswan ukhu quchakuna

## Hawa t'inkikuna
Mayu

**Mayu** nisqaqa puriq yakum. Pukyunpi paqarispa, yakuqa uraykuspa mama quchaman kallpan. Mayuqa huk mayuwan tinkuspa icha hatun quchapi chayamun.

Mayupi hutk'u suni tiyaypi hanaqmanta uraman urmaq yakutaqa phaqcha ninchik.

**[[:Katiguriya:Mayu (Buliwya)|Buliwyapi mayukuna]]** 
* Beni mayu
* Mayutata

**[[:Katiguriya:Mayu (Ikwadur)|Ikwadurpi mayukuna]]** 
* Awariku mayu
* Putumayu
* Sarumilla mayu
* Tumpis mayu

**[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Piruwpi mayukuna]]**

* Amarumayu
* Apurimaq
* Mantaru
* Marañun
* Mayutata
* Santa mayu
* Ukayali
* Wallaqa
* Willkamayu
* Upa mayu
* Sikra mayu

Chilipi mayukuna
* Lawqa mayu , 160 km (Tarapaka suyu)
* Lluta mayu, 167 km (Tarapaka suyu)
* Loa mayu, 443 km (Antofagasta suyu)
* Copiapó mayu, 162 km (Atakama suyu)
* Elquí mayu, 170 km (Coquimbo suyu)
* Choapa mayu, 160 km (Coquimbo suyu)
* Aconcagua mayu, 142 km (Valparaíso suyu)
* Maipo mayu, 250 km (*[[Región Metropolitana de Santiago|Metropolitana suyu]]*) / Valparaíso suyu)
* Mapocho mayu, 120 km (*[[Región Metropolitana de Santiago|Metropolitana suyu]]*)
* Cachapoal mayu, 172 km (Libertador General Bernardo O'Higgins suyu)
* Maule mayu, 240 km ('Maule suyu)
* Biobío mayu, 380 km (Biobío suyu)
* Imperial mayu, 52 km (Araucanía suyu)
* Valdivia mayu, 52 km (Los Ríos suyu)
Brasilpi mayukuna

## Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan mayunkuna
Santa Rosa Limamanta

**Santa Rosa Limamanta** *(kastilla simipi: Santa Rosa de Lima)*, **Isabel Flores de Oliva** sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku Santam karqan. *Limaq Santa Rúsa*, manaqa *Limaq Mama Llúsha*.

30 kaq p'unchawqa awustupi Santa Rosa Limamanta warmip raymi p'unchawninmi.

Taytan: Gaspar Flores; Maman: María de Oliva.

## Ñawiriy kay yachay panq'ata
* Mujica, Ramón, *La Rosa Astrea*, Lima.
* Del Busto, José Antonio, *Santa Rosa de Lima*.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya
* Santo Toribio de Mogrovejo
* San Martín de Porras
* San Juan Macías
* Ana de los Ángeles Monteagudo

## Hawa t'inkikuna

#Santa Rosa de Lima - Kay Mamachamanta Willakuy
#Santa Rosan waxchamantaqa sayarih
#Santa Rusah Watusqan
#Santa Rosa Santuwariyu
Alfredo Torero

**Alfredo Augusto Torero Fernández de Córdova** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Wachu llaqtapi  -  wañusqa Valencia llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi) huk piruwanu simikunamanta yachaqmi karqan.

Tayta Alfredoqa Antikunapi rimaykunata k'uskipayaspa, umalli qhichwa k'iti rimaykunatas tarirqan, Qhichwa simip paqarisqanta Lima k'itipi tarispa.

Yachay wasikuna: Colegio San José de los Hermanos Maristas (Wachu llaqta) wan Colegio Nacional de Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Pay nishqa
*Qichwa yurishqa Karal manyanchaw, manaqa Chawinpa, Sirru Paskupa hallqanpa rurinchaw.
* Ishkay kamaman rakishqa  qichwata: *QI* Waywash; *QII* Yunkay. 

## Qillqasqankuna
* "Los dialectos quechuas". Anales Científicos de la Universidad Agraria, 2, pp. 446-478. Lima, 1964. 
* "Lingüística e historia de la Sociedad Andina", Anales Científicos de la Universidad Agraria, VIII, 3-4. Lima, 1970. 
* El quechua y la historia social andina. Lima, Universidad Ricardo Palma. 240 p., 1974. 
* "La familia lingüística quechua". En: Pottier, Bernard (ed.) América Latina en sus lenguas indígenas. Caracas; Monte Avila Editores, C.A. pp. 61-92., 1983. 
* "El comercio lejano y la difusión del quechua. El caso del Ecuador". Revista Andina, pp. 367-402, Cusco, 1984. 
* "Áreas toponímicas e idiomas en la sierra norte peruana: un trabajo de recuperación lingüística". En: Revista Andina, pp. 217-257, Cusco, 1986. 
* "Procesos lingüísticos e identificación de dioses en los Andes centrales". En: Revista Andina, pp. 237-263, Cusco, 1990. 
* "Los sibilantes del quechua yunga y del castellano en el siglo XVI". En: Calvo Pérez, Julio (ed) Estudios de lengua y cultura amerindias I, Valencia: Universidad de Valencia, Departamento de teoría de los lenguajes, p. 241-254, 1994. 
* "Entre Roma y Lima: El Lexicón quichua de fray Domingo de Santo Tomás [1560]". En: Zimmermann, Klaus (ed). La descripción de las lenguas amerindias en la época colonial (Bibliotheca Ibero-Americana, 63), pp. 271-290. 1997. 
* "El marco histórico-geográfico en la interacción quechua-aru". En: Dedenbach-Salazar Sáenz, Sabine; Arellano Hoffmann, Carmen; König, Eva; Prümers, Heiko (ed) 50 años de estudios americanistas en la Universidad de Bonn: nuevas contribuciones a la arqueología, etnohistoria, etnolingüística y etnografía de las Américas = 50 years americanist studies at the University of Bonn: new contributions to the archaeo (Bonner Amerikanistische Studien, 30 / Estudios americanistas de Bonn, 30), pp. 601-630. 1998. 
* Idiomas de los Andes. Lingüística e historia. Lima, IFEA. 565 p. 2002. 

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa simi

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Shukllachishka Kichwa

**Shukllachishka Kichwa** (*Hukllachasqa Qhichwa*) nisqaqa Ikwayurpi, Kichwa nisqa Qhichwa simipaq allin qillqayninmi, Ampatu llaqtapi kaq Kichwa Amawta Kamachik nisqa yachay sunturpa kamachisqan.

Chay allin qillqayqa ECUARUNARI tantanakuypa ufisyal nisqa allin qillqay kaptinpas, achka kristiyanu tantanakuykuna manaraqmi llamk'achinkuchu, astawantaq kastilla simipi hina qillqanku.

Iskay simipi yachaypiqa *Shukllachishka Kichwa*ta yachachinkum.

## Hawa t'inkikuna
* Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu (DINEIB, Ikwadur) (huk tiyaypi)
* Kichwa Kichwata Yachaymanta pdf 
* Jaime José Chimbo Aguinda, María Angélica Ullauri Velasco, Eduardo Edmunso Shiguango Andi: ''Shimiyukkamu/Diccionario Kichwa-Español, Español-Kichwa. Con la nueva escritura del kichwa, según la Academia de la Lengua Kichwa del Ecuador (ALKI).'' Casa de la Cultura Ecuatoriana Benjamín Carrión, Quito 2007.
*Curso básico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1
Chincha Qhichua

**Kichua** icha **Chinchay Qhichua**qa Ikwayurpi, Kulunsuyupipis qhichwa simip lliw k'iti rimayninkunam, Kichwa runap rimaynin.

Kichwa rimaykunapiqa, manam [q] kunkatachu t'uqyanku, chay rantiqa [k] t'uqyanku. Ahinataq qillqankupas: Mana &quot;qhichwa&quot; nispanmi, &quot;kichwa&quot; qillqanku.

Ikwayurpi kichwapaqqa Shukllachishka Kichwatam llamk'achinku.

Kichwapiqa manam kaqniyuqpaq k'askaq nisqakunatachu llamk'achinku, ahinataq:
*Qhichwa simipi: *Intip Churi*'n***, Kichwa shimipi: ''Intipa Churi''
*Qhichwa simipi: ''Tayta'''yku***, Kichwa shimipi: *Ñukanchik Tayta*

Kichwa shimipiqa manam *ñuqanchik, ñuqayku* icha *kanchik, kayku* nispa sapaqchankuchu, aswantaq  *ñukanchik*, *kanchik* nispalla rimanku.

## Hawa t'inkikuna

* Ikwayurpi Kichwap k'iti rimayninkuna saywitu (quichua.net / FEDEPI.org)
* Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu (DINEIB, Ikwayur) (huk tiyaypi)
* Kichwa Kichwata Yachaymanta pdf 
* Jaime José Chimbo Aguinda, María Angélica Ullauri Velasco, Eduardo Edmunso Shiguango Andi: ''Shimiyukkamu/Diccionario Kichwa-Español, Español-Kichwa. Con la nueva escritura del kichwa, según la Academia de la Lengua Kichwa del Ecuador (ALKI).'' Casa de la Cultura Ecuatoriana Benjamín Carrión, Quito 2007.
* Otavalos Online: Curso basico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1 (PDF) - Wamaq runakunap kichwata yachakunanpaq
* ÑUKUCHIJ SHIMI JATUN GASHKADA RIKUSHUNCHI - APUNTES SOBRE LA SEMÁNTICA SALASACA - ECUADOR
Urin Qhichwa

**Hurin/Urin Qhichwa** icha **Qulla Qhichwa**qa urin Piruwpi, Pulipyapipas, Jujuypipas Qhichwa simipaq allin qillqayninmi.

Chay allin qillqaytaqa tayta Rodolfo Cerrón Palominom kamaspa, 1994 watapi urin qhichwa simipaq qhichwa - kastilla simi taqitas uyaycharqan. Chay Chanka Qusqu Qullaw allin qillqaytaqa Piruwpa urinpi, Wuliwyapipas llamk'achinchik, chay hinataq wikipidiyapi. Arhintinap runasiminpaq chay hinallataqmi allin kanman.

Lliw k'iti rimaykunamanta aswan ñawpaq t'uqyaykuna hinam qillqanchik, ahinataq:

## Ñawinchana
* Rodolfo Cerrón Palomino: *Quechua sureño, diccionario unificado quechua-castellano, castellano-quechua*. Biblioteca Nacional del Perú, Lima 1994.
* Óscar Chávez Gonzales: *Urin Qichwa. Siminchik allin qillqanapaq: chankakunapaq qullawkunapaqwan*. Editorial Textos, Lima 2017. 72 pp., ISBN 9786124686832
* César Itier: *Diccionario Quechua Sureño - Castellano*. Editorial Commentarios, Lima 2017. Número de páginas: 303 pp, 3900 simikuna, ISBN 9789972947094
* Alfredo Torero: *Los dialectos quechuas*. *Anales Científicos de la Universidad Agraria*, 2, pp.&nbsp;446–478. Lima, 1964.
* Alfredo Torero: *La familia lingüística quechua*. En: Pottier, Bernard (ed.) *América Latina en sus lenguas indígenas*. Caracas; Monte Avila Editores, C.A. pp.&nbsp;61-92., 1983.

## Simikuna

Kaypim wakillan Apulu qhichwa siminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap siminwan:

## Hawa t'inkikuna

* Runasimi siq'i llumpa
* Ima hinataq runasimita allin qillqay
* Anti Simikunap T'uqyaynin (Qhichwa simippas)
Allin qillqay

**Allin qillqay** nisqaqa, simi rimayta qillqaypaq lliw kamachiyninkuna, ima hinam rimasqakunataqa qillqamuy.

Qhichwa simipiqa tukri nisqa siq'i llumpap sanampankunawan qillqaspa, Urin runasimi nisqa allin qillqaytam llamk'achinchik.

Ikwayur mama llaqtapiqa, Shukllachishka Kichwa nisqata qillqanku.