open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Lobato

**Huwan Lupatu Waraka** (Kastilla simipi: Juan Lobato Huaraca) sutiyuq runaqa ( paqarisqa -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  taytakura wan simi yachaq. 

* Paqarisa: Kahcha llaqta ( Kwinka pruwinsya, Ikwatur). 
* Piruwman chamusqa: 1884 watapi.
* Wanusqa: 1910 watapi.
* Karqan iniy makchiq, runa michiq.

Taytan: Nicolás Lobato, Maman: Tomasa Huaraca.

## Qillqaskuna
#Compendio de la doctrina cristiana/ Áncash y Junin
#Esplicación de la doctrina cristiana en Kechua Chachapoyas.
# Arte y diccionario quechua español
#Compendio de la doctrina cristiana en cuatro lenguas: castellano- aymara, quechua Junín, quechua Chinchaysuyo y Quechua general o imperial.
Stjepan Mesić

**Stjepan Mesić** sutiyuq runaqa, icha "Stipe", (*  paqarisqa Orahovica llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Taytan: Josip Mesić; Maman: Magdalena Pernar. 
Warmi: Milka Dudunić . Churinkuna: (2).

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Hurwatsuyupa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
### [[Kastilla simi]]pi
Boris Trajkovski

**Boris Trajkovski** (makidunya simipi: Борис Трајковски)  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Monospitovo llaqtapi -  wañusqa Mostar llaqtapi) huk  mama llaqta taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Tayta: ; mama:  .

Warmi: Vilma TrajkovskaChurinkuna: ?.

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Makidunya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
Irene Papas

Irini Lelekou sutiyuq warmiqa, icha **Irene Papas**  (* paqarisqa Chillimodion llaqtapi -14 ñiqin tarpuy killapi  2022 ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi wan takiq karqan.

Yaya:  ; Mama: .

Qharikuna: Alkis Papas (1943-1947) Churinkuna: 
## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Emomalii Rakhmon

Imomali Sharipovich Rakhmonov (rusiya simi: Имомали́ Шари́пович Рахмо́нов, tayik simi: Эмомалӣ Раҳмон)** Emomalii Rakhmon** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kulob llaqtapi -  ) huk  mama llaqtapi musikuq wan pulitiku karqan.

Tayta:  ; Mama:  .

Warmi: Azizmo Asadullayeva   Churinkuna (8):  .

## Qillqasqankuna
* 
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Tayiksuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
### [[Kastilla simi]]pi
Eugenio Montale

**Eugenio Montale** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Genova llaqtapi -  wañusqa Milano llaqtapi)  mama llaqtayuq harawi qillqaq runam, italya simipi qillqaqmi.

1975 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
 
## Qillqasqankuna
* *Ossi di seppia* (*Huesos de sepia*, 1925)
* *Le occasioni* (*Las ocasiones*, 1939)
* *Finisterre* (1943)
* *Quaderno di traduzioni* (1948)
* *La bufera e altro* (*El vendaval y otras cosas*, 1956)
* *Farfalla di Dinard* (*Mariposa de Dinard*, 1956)
* *Xenia* (1966)
* *Auto da fè* (1966)
* *Fuori di casa* (*Fuera de casa*, 1969)
* *Satura* (1971)
* *Diario del '71 y del '72* (1973)
* *Sulla poesia* (*Sobre la poesía*, 1976)
* *Quaderno di quattro anni* (*Cuaderno de cuatro años*, 1977)
* *Altri versi* (1980)
* *Diario póstumo* (1996).

## Kaypipas qhaway
* Simi Kapchiy (Italya)

## Hawa t'inkikuna
Ivo Sanader

**Ivo Sanader**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Split llaqtapi) huk  mama llaqtapi willay kamayuqmi, pulitikupas. 

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Hurwatsuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
### [[Kastilla simi]]pi
Vittorio Emanuele II

Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Luca Tommaso di Savoia, **Vittorio Emanuele II** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) p qhapaqnsi karqan.
 
Tayta: Carlos Alberto I; Mama: María Teresa de Austria-Toscana. 

Ñawpaq warmi: María Adelaida de Habsburgo-Lorena Churinkuna: María Clotilde de Saboya (1843-1911), Condesa de Moncalieri; Humberto I (1844-1900), Italya Riy; Amadeo I Ispaña Riy (1845-1890), Ispaña Riy (1870 - 1873); Otón Eugenio de Saboya (1846-1866), Duque de Monferrato; María Pía Saboyamanta (1847-1911); Carlos Alberto Saboyamanta (1851–1854), Duque de Chablais; ittorio Emanuele Saboyamanta (1852–1852); ittorio Emanuele Saboyamanta (1855–1855), Conde de Génova.

## Kaypipas qhaway
* Cerdeña
* Saboya

## Hawa t'inkikuna

* Calatrava la Vieja
Carlos Menem

**Carlos Saúl Menem** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Anillaco, La Rioja wamani llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikupas runam karqan.

1989 watamanta 1999 watakama umallinamanta qarqurqan. 

Taytan: Saúl Menem (1898-1975), Maman: Mohibe Akil (1907-1977),Warmikuna: Zulema Yoma (1966-1991), Cecilia Bolocco (2001-2007)Churinakuna: Zulema María Eva Menem, Carlos Saúl Facundo Menem, Carlos Nair Menem Meza wan Máximo Saúl Menem Bolocco.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Arhintinapa wiñay kawsaynin
* Eduardo Duhalde
* Eduardo Menem
* Rubén Marín
* Eduardo Fellner
* Antonio Cafiero

## Hawa t'inkikuna
Umberto I

Umberto Rainerio Carlo Emanuele Giovanni Maria Ferdinando Eugenio di Savoia, **Umberto I** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Monza llaqtapi) p qhapaqnsi karqan.
 
Tayta: Vittorio Emanuele II; Mama: María Adelaida de Habsburgo-Lorena. 

Ñawpaq warmi: María Adelaida de Habsburgo-Lorena Churinkuna: [Vittorio Emanuele III].


== Kaypipas qhaway ==
* [Cerdeña
* Saboia

## Hawa t'inkikuna
Vittorio Emanuele III

Vittorio Emanuele Ferdinando Maria Gennaro di Savoia, **Vittorio Emanuele III** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Napoli llaqtapi - †  wañusqa Alessandria llaqtapi) p qhapaqnsi karqan.
 
Tayta: Umberto I; Mama: Margherita Maria Teresa Giovanna di Savoia. 

Ñawpaq warmi: Elena del MontenegroChurinkuna: Iolanda Margherita di Savoia, Mafalda di Savoia, Umberto II, Giovanna Elisabetta Antonia Romana Maria di Savoia wan Maria Francesca Anna Romana di Savoia.

## Kaypipas qhaway
* Cerdeña
* Savoia

## Hawa t'inkikuna
Umberto II

Umberto Nicola Tommaso Gennaro Maria di Savoia-Carignano, **Umberto II** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Racconigi llaqtapi - †  wañusqa Genève llaqtapi) p qhapaqnsi karqan.
 
Tayta: Vittorio Emanuele III; Mama: Elena del Montenegro. 

Ñawpaq warmi: Maria José del BelgioChurinkuna: Maria Pia di Savoia  (*1934), Vittorio Emanuele di Savoia (*1937), Maria Gabriella di Savoia (*1940), wan Maria Beatrice di Savoia (*1943).

## Kaypipas qhaway

* Cerdeña
* Savoia

## Hawa t'inkikuna
Carlos Reutemann

**Carlos Alberto Reutemann** (*  paqarisqa Santa Fe llaqtapi - ) Arhintina awtu yallinakuy wan pulitiku qarqan. Santa Fe  wamani Kamachiq runa.

Tayta: Enrique Reutemann, Mama: Flora Molina.

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Juan Manuel Fangio

## Hawa t'inkikuna
Ana Jara

Ana Rusaryupa Itsil Hara Wilaskis  ** ** sutiyuq warmiqa (Ana Ethel del Rosario Jara Velásquez, Kastilla simipi) (  paqarisqa Ika llaqtapi  -  ) huk  mama llaqtap taripay amachaq wan pulitikupas.
 
Chayrayku Ollanta Humala payta  Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, René Cornejo saqirqaptinmi.

2014 watamanta 2015 watakama Piruw Uma kamayuq.

2011 watamanta 2014 watakama Piruw Warmi ministru.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
José de la Torre Ugarte

**José de la Torre Ugarte y Alarcón Manrique ** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Ika llaqtapi - †  wañusqa Truhillu llaqtapi),  mama llaqtayuq  takichaqmi karqan. 
 
Tayta: Estanislao de la Torre Ugarte y García Guerrero; Mama: Mercedes Alarcón Manrique y Nestares. 

Ñawpa warmi: Manuela Valdivieso y Rizo de la Prada.

Yachay wasi: San Luis Gonzaga Ikamanta.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

**Somos libres, seámoslo siempre** nisqaqa (kastilla simipi), nisqa Piruwpa llaqta takinmi. Takinantaqa José Bernardo Alcedom kamarirqan, kastilla simipi rimankunatataq José de la Torre Ugartem qillqamurqan. 

## Uyariy

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa llaqta takin

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Piruwpa Llaqta Takin
José Gregorio Paredes

**José Gregorio Fernández de Paredes y Ayala** sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Arika (Piruw) llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi),  mama llaqtayuq  yachaqmi, hampikamayuq, wan pulitiku karqan. Piruwpa wallqanqan criadur.
 
Tayta: Gregorio Andrés Fernández de Paredes y Géldres y ; Mama: Bernarda Ayala de Cañoli. 

Ñawpa warmi:  .

Yachay wasi:  .

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
 
## Qillqasqankuna
* Modo de hallar por tres observaciones los elementos de la orbita de un cometa (Lima, 1814)
* Estudio comparativo de las enfermedades reinantes en la Capital de Chile y la de Lima.
*Cómputo aumento de población que promete el efecto preservativo de la vacuna (1807)
*Tratado de Geometría y Trigonometría (1836)
*Tratado de Aritmetica y Algebra (1838)
*Almanaque Peruano y Guía de Forasteros. Ediciones de 1810,1814 a 1825 y 1829 a 1839.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wallqanqan

## Hawa t'inkikuna
*Runasimi.de: Piruwpa Llaqta Takin
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku runam. 

1995 watamanta 2007 watakama Ransiyap umalliqninmi karqan.

## Kaypipas qhaway
Ransiyapas wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Carlos Ruiz

**Carlos Humberto Ruiz Gutiérrez** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Watimala llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.

Yaya: Conejo; Mama: -

## Klubkuna
***Datos Actualizados hasta el [[31 de enero]] de [[2013]]***

* * Se incluyen juegos y goles de Postemporada y Lamar Hunt U.S. Open Cup 2002, 2003 y 2004

* ** Se incluyen juegos y goles de Postemporada, de SuperLiga Norteamericana y de Lamar Hunt U.S. Open Cup 2005, 2006 y 2007

* *** Se incluyen juegos y goles en InterLiga 2010

* **** Se incluyen juegos y goles en rondas previas de la UEFA Europa League 2010-11

* ***** Se incluyen juegos y goles de la Lamar Hunt U.S. Open Cup 2011
## Suñaykuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Asaru

**Mapuchi** runa (Asar simi: *Azərbaycanlılar*) nisqaqa lliw Asar simita rimaq runakunam, Asarsuyu Iranwan mama llaqtakunapi tiyaq.
SSC Napoli

**SSC Napoli** (italya simipi: **Società Sportiva Calcio Napoli**) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa  .

## Suñaykuna
## Piluta hayt'aqkuna
### Mama llaqta kampiunatukuna
* **[[Siryi A (Italya)|Siryi A]] (4):** 1986/87, 1989/90, 2022/23, 2024/25
* **[[Italya Kupa]] (6):** 1961/62, 1975/76, 1986/87, 2011/12, 2013/14, 2019/20
* **[[Italya Superkupa]] (3):** 1990, 2014, 2025
* **[[Siryi B (Italya)|Siryi B]] (1):** 1949/50
* **[[Siryi C1]] (1):** 2005/06

### Mamallaqtapura kampiunatukuna
* **[[UEFA Kupa]] (1):** 1988-89
* **[[Alpikuna Kupa]] (1):** 1966
* **[[Italya-Inlatirra Liga Kupa]] (1):** 1976

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Italya)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web site
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

**PUC-MG Yachay suntur** (purtuyis simipi: *Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais*) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Kaypipas qhaway
* Brasil
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (purtuyis simipi)
Cesare Pavese

**Cesare Pavese**  sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Santo Stefano Belbo llaqtapi - †  Torino wañusqa llaqtapi), huk  mama llaqtamanta harawi qillqaqmi karqan.

Tayta:  ; Mama:  .

## Qillqasqankuna
### Harawi
* *Lavorare stanca*, 1936, *[[Trabajar cansa]]*; edición corregida, 1943
* *La terra e la morte*, poesía.
* *[[Vendrá la muerte y tendrá tus ojos]]* 1951 

### Kawsay rikch'a
* *Il carcere*, 1938-39
* *Notte di fiesta*, 1936-38, cuentos
* *Paesi tuoi*,  1941, *De tu tierra*
* *La spiaggia*, 1942*, La playa* 
* *Feria d'agosto*, 1944.
* *Fuoco grande*, 1946.
* *Il compagno*, 'El camarada* [[1947]].
* *La casa in collina* [[1948]], *La casa en la colina*.
* *Tra donne sole*, 1949, *Entre mujeres solas*.
* *El bello verano*, [[1949]].
* *La luna e i falò*, [[1950]], *La luna y las fogatas*.
* *Diálogos con Leucò*, [[1947]].
* *El diablo sobre las colinas*.

=== Payyuyay  ===
* *La letteratura americana e altri saggi* ([[Einaudi]], 1951, con un prólogo de [[Italo Calvino]]), *La literatura americana y otros ensayos*.
* *Il mestiere di vivere* (1935-1950), *El oficio de vivir*, diarios publicados en 1952.
* *Correspondencia''.
### Willakuy

## Willay puqyukuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Italya)
* Walt Whitman

## Hawa t'inkikuna
Tikapanpa

**Tikapanpa**qam huk k'iti Rikway wamanichaw, ( Ankash suyuchaw) ñawpata imayka qillaykakunata ashiyashqa, hipiyashqa patsata uchkur.

Imaninraq kay shuti niyammi: *tikapanpa*, waytayuq panpatsuraq, qitapita qullqanaw rumipiyashqa ( adobe) panpatsuraq; mananachi mayqanpis. Quchakashqa yaku waramun , hanka alaywan, hankat chukrushqa, ruminaw tikayashqa, tsaytapismi niyan **tikayashqa**= ( agua congelada, agua solidificada). Kay marka hallqa patakchaw, allaapa alan, yaku tikayan, tsurushqa waramun, tsaypitam shutin.

*Tikapanpa* = planicie del agua congelada, manam waytatsu, manam 'aduuwi'tsu panpachaw.

## Rikay
Anqash suyuta
Conchuqu

**Conchuqu** qillqashqa kulli shimichu; kay shimita mana rimayannatsu kanankuna. Ankash suyuchu rimayaran Pallaska wamanichu.

¿Ima ninmi kay shuti, kulli shimichu? *Coñ*, Ankash qalluchu nin 'yaku'; *chuqu* nin 'patsa', 'pucha', 'chakrashqa allpa', tsaynaw qillqayashqa Afredo Torero  Wiñhelm Adelaar, Gregorio Martínez Compañón. Allaw huk Ankash qallu qullqa kamariq pantashqa, pay riman qapaq 'Kun'paq, 'tsuku'paq, pantarin 'kunchuku' qichwa shimi nir.

Kananqa *Kunchuku*, huk llaqta, Wamani Pallaskapa k'itin, huk mayupa shutinpis. Kunchuku = ( País o tierra  con agua, Kastilla shimichu).
Voces del taíno

**Tayinu simi**ta ( idioma taíno)rimayaran Kariwi watakunapi ( Islas del Caribe), Kristupal Kulun ( Christopher Columbus)1492 watapi chamunqanchaw.  Uraypa shamur qipan quri ashiqkuna Tawantinsuyu mamalalqtaman apayamuran, mana wiyasha simikunata.
*** Ahii** ( tayinu), *utsu* runa simipi. Ají.
* **Kasiki** ( tayinu), *kuraq* runa simipi. Cabeza de comunidad, alcalde  actual.
*** Kanuwa** ( tayinu), *wanpu* runa simipi. Balsa, barquichuelo.
* ** Mayis** ( tayinu), * hara*, manaqa *sara*, runa simipi. Maíz.
Pedro Cieza de León

**Piiru Siyisa Liyun** runa simipi ( Pedro Cieza de León, Kastilla simipi). Ispaña runa, willakuq, qillqasqa Tawantinsuyupaq, imanaw qillay ashiqkuna yaykamunqanpaq.
* Paqarisqa Llerana llaqtapi, Ispaña, 1522
* Wanusqa Sevillapi , 1554.
* Tawantinsuyupi purisqa waynalla. Hatikaqmuq runakuna maqanakuqta, puchukachinakuqta rikasqa.
* Qilqasqa: *La crónica del Perú* ; *Señorío de los incas*
* Niyasqa * Príncipe de los cronistas* icha *Willakuqkuqnapa awkin*.
Wakakuna

*Waka* unay runakunapa kuchun aknnanankunata ruwakuyanpaq;  ( Kastilla simipi templo, iglesia). ( neologismo, *willka wasi*).

*waka* nisqa rumimanta ruwasqa , unaniraq, payta qarayta churapuyan, tapuyaq, ima shamunanpaqkaqta. Niyan huk markapipas panpaskiyaqnaq pata rurinman huk wakata, chay paykuna Kastilla simita mana atiyaqchu yachakuyta.
Waka

**Waka** (*Bos taurus*, kastilla simimanta: *vaca*, "china waka") nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam, iskay waqrayuqmi. *waaka* nisqa Ankash qallupi

Runakunaqa wakap ñukñunta upyanku, ayachantataq mikhunku.

## Sutinchakuna

* China waka
* Urqu waka: Turu *Tuuru* qurutayu , *wuyis* qurutannaq.
* Kapasqa urqu waka: Buwis
* Waka uña

## Waka chawchukuna

### Alimanya chawchukuna

* Gelbvieh
* Simmental

### Arqintina chawchukuna

* Criolla Argentina
* Brangus
* Braford
* Holando Argentina
* Angus Argentino

### Piritanya chawchukuna

* Aberdeen Angus
* Devon
* Belted Galloway
* Galloway
* Jersey
* Hereford
* Red Poll
* Shorthorn

### Kulunsuyu chawchukuna

* BON (Blanco Orejinegro)
* Chino santadereano
* CCC (Costeño con cuernos)
* Casanare
* Hartón del Valle
* Lucerna
* Romosinuano
* Sanmartinero
* Velásquez

### Thanispampa chawchukuna

* Roja Danesa

### Kastilla chawchukuna

* Albera o Masanesa (es francoespañola)
* Asturiana de la montaña
* Asturiana de los valles
* Avileña-Negra ibérica
* Blanca cacereña, antiguamente conocida como «raza extremeña».
* Berrenda en colorado
* Berrenda en negro
* Betiso
* Vaca Canaria o criolla
* Cachena o Pisca
* Caldeana
* Cárdena andaluza
* Lidia
* Limiana
* Mantequera leonesa (extinta)
* Menorquina o mahonesa
* Monchina
* Morucha o salmantina
* Murciana o levantina
* Negra andaluza
* Pajuna o serrana
* Vaca Palmera
* Pirenaica
* Retinta
* Rubia gallega
* Salinera andaluza
* Sayaguesa o zamorana
* Tudanca
* Verinesa
* Vianesa

### HAM chawchukuna

* Brahman
* Santa Gertrudis

### Pharankusuyu chawchukuna
* Aubrac
* Charolesa
* Limusina
* Montbeliard
* Normanda
* Blonde Aquitane
* Toro de la Camarga

### Nithirpampa chawchukuna

* Frisona o Holstein
* Dutch Belted

### Huqarsuyu chawchukuna

* Vaca gris húngara o bos primigenius hungaricus
* Vaca colorida húngara

### Purtuyal chawchukuna

* Alentejana
* *[[Arouquesa]]*
* Mirandesa, *Ratinha* o Frieiresa
* Ramo Grande
* Cachena
* Garvonesa
* Marinhoa
* Maronesa
* Mertolenga
* Minhota
* Barrosa
* Preta

### Suwisahallp'a chawchukuna

* Parda alpina

### Winisuyla chawchukuna

* Limonera
* Carora

## Hawa t'inkikuna
Runa simi wayrasimipa

Unaypitam wayrasimipa yachaqkuna rimayamun atska markapita.

2001 watapuraypita Wayrashimi "Pukahirka"pa rimayamun runashimipa. Kay wayrashimi patsakasha Pumapanpa llaqtachaw. Rimamuq yachachikuq Pedro Mata Cueva, * Shinti* ( shutitukuynin). Kanankuna huk rantinchaw rimamun. Kananpis imaykata munatsikuyan rantiyannanpaq.

Kanan Suyu pushaq, wamani kuraq akraychaw, San Luyis chaw, Chakaschaw, Pumapanpachaw, Mariskal Lusuriaqachaw, kitinkunachaw, karrupita qayakachayamushqa runa shimichaw ( Ankash qallu).

Wayrashimi Siima ( Radio Cima) Piskupanpapita alliq allilla 6 pullan yanu qallirimun rimar runashimichaw, willakamun willaychakunata, ñawirin wiñay kawayta, tapupan riqisha yachaq runakunata imaykapaq: hachakunapaq, uywakunapaq, waatakunapaq, yaparimun huk shutikuna runashimichaw, llapan ishkay chunkanaw. Huk kuti nimuran *kakash* manaqa *urqu wallpa* (gallo). Wiyaqkunapis tapukayamun, kutitsiyan musyananpaq, yachakunanpaq.

*Munisipal wayra shimi* Yawyapita rimamun runashimichaw, kunan, anyan qillay chaskiqkunata, alli yupayanpaq, wananqanta rantipakunanpaq, shumaq mikuyta akrayaananpaq. Tsay qatitam niyan * Pinsiyun 65* ( yashqa qaraytukuy). Kuraqkayta munaqkunapis rimayamushqam.

Piskupanpa hamaychay 20 sitimri 2014 wata, markapatachaw tinkuyaran munapaqkuna, ishkaq rimayamuran kechwachaw, mañayaran Limaqpita kutiqkunata kechwachaw rimayananpaq.

San Luyispita, wayrashimipa, huk Kuraqwasi munapaq, rimamuran , qayakuran mikupakuq aywayananpaq, alli mikushun upyashun nimuran. Waraspita qayakuyan, ura uraqa kechwapa. Karruwan puriqkuna kanan witsaykuna  kikinpura parlayan kikinpa shiminkunawan. Huk iñimatsiqkuna runa shimipa waarayllana qayaykachamun, *supayta apashunkiman* nimun.
Kay

**Kay** ( ruwana).
# Qusqupita *kaa*, hinasi Limaqchaw yachaa.
# Kaa qarayni, yaoaychunaw aswanra apamushaq.
# Allim karan yayaa, unayna wañushqa.Payqam *chakrantsik* niq, manan niqtsu *chakraa*
#Tsaynaw katsun, amana aswanta rimashunnatsu. " Ushakashatanaqa imapaqnatan sharitishun*.
#Alli karmi yaykushqa hatun yachay wasiman. Tsay hatun yachaywasiqa Wankawillkapi.
#Qillay kaptinqa huk markakunapa tumamuy. *Kananqa puriqkuna ñuyashunuraq*.
#Atiq runam kanki yashqapa shiminta wiyar.
#Mana imasi kantsu, huk puchapa aywashun. Maypis tsachawqa yakullapis chaninnaq, wayrallatapis mana rantintsiktsu.
#Ishkayllam wamraakuna kayan
#Mana aqtsaa kaptinmi tsukuta churakuu. 
#Nuqalla. ¿Qamku?, aw nuqachaq. [' manam apantsu kaypa puchunta']
#Imanupllapis wasim [Kaypa puchunnaq]
#Takshapis wasichaq. [Kaypa puchunnaq]
#Tantatsu, haram. 
#Runa mikuqshi illapayuqqa.
#Kayllata kaatsipamay.
#Chiina runakuna allqu mikuq kayan.
# Waltirpaq kapuqyuq niyan, wakin niyan payqam suwa.
==Sutitsaq==
#Runakay. *Ashmakunapita runakaynintsik rakimantsik*
# Amautakay. *Yachayllapa, yachakur, taputur, ñawirir amawtakayta tarishun*
# Wirakay. * Mana allitsu wirakay, shunqu allapa uryan, sasa shi wañuntsik
#Yamaykay. *Pimaypis yamaykayta munanmi*
# Uyukay. * Tukuy hipashkuna uyukayta munayan, tsaymi wallkata mikuyan*
# Waktsakay. *Munankimanraqku waktsakaytaqa*
# Kaynin *alli kayninpita llapan runa payta kuyayan*.
# Kaqnin. Hachapa kaqninkunata wanatsik kawanapaq.
# Arukuqkay. *Arukuqkayqam chhachimun qillayta, yamaykayta*
# Llakipaqkuykay*ta yachanki runa masikiwan*
# Wañuqkay. *Llaqan kaqkuna kikinchaw apan wañuykayta*
Qipana puy

**Qipana -puy** ( sufijo verbal, Kastilla shimichaw).
#*Kutipuy* yapay yapay payllaman aywanki , tsayllaman kutinki, manam alli kantsu.
#*Rurapuy* paypaq, hukpaq imallanpis ruraskinki; allinninmi.
#*Tikrapuy*, pay llallishunaykipaq imata qallariptin, qarpushunaykipaq, qampis, mana wiyarar payta qarpuypa ruranki; qampaq hutsayuq niptin, qam paypa hutsankunanta ashiskir, tikrapunki.
#*Tsarapuy*, qamta ahaatsishuptiki, qam hinchikur ama munankitsu atishunaykita, ama witinkitsu.
#*Ashipuy*, imayki uqrakaptin mayqan maakunqaykita ashipunki, makikita pantalu shikranman hatinki, ashipur tarinaykipaq.
#*Kachapuy*, waskawan watashqa yarpuptin ichikpa ichikpa kachapunki, shumaq yarunanpaq.
#*Hitapuy*,imay punchawta ninki huk runa masikita, qillaynin kutitsipunaykipaq. Manaqa, raymi raykur, ruraqkaqta qaraynin hitapunki.

## Yachaqkuna
Alpritu Turirum nin Julyu Kalpupaq, manam allitsu rurashqa , 'qipana puy'paq ' Pragmática y gramaática del quechua cuzqueño'pi 
## Pukyukuna
Sapa

*'Sapa*qa sutipa qipanman churakan; nisqanta hatunyaatsin.
# Sikisapa, sikin hakaqnaw, laqyay munay.
#Chuchusapa, chuchun allis hatun purunaw warkaran.
#Wirpasapa, wirpan hatun karrupa llantannaw.
#Ñawisapa, hatun yana ñawin apakuy munaynuraq.
# Aytsasapa, tsaki mikuyta rurar tsika aysata wiñayaptin, alli haqchinaykipaq.
#Pachasapa, allaapa mikuptiki upyaptiki pachayki hakan.
#Wiransapa, *kuway* tanta wiransapata Waraschaw rurayan, Wanukuchaw *mishki shunqu*ta
#Runtusapa, hatusaq qurutan kaptin niyan tsaynaw, tuurupanuraq lasan.
#Shimisapa, allaaa rimaptin, shiminta ima parlamanpis hatin
#Chakisapa, hatun chaki, aha sapatun tarinan.
#Rakasapa chiina, *Kamasutra*chaw waakapanuraq rakan nin.
# Kachisapa, allaapa ima mikuyman kachita wiñayaptin. *Kay millkapa kamtsaqa may kachisapa*
Qara (shuti)

**Qara** (shuti) nin llapan kurkuhanman aywaqta. kurkuntsikta tsapan, kay shimiwan rimallajunata hipintsik.
* *Qara siki* niyan waktsa runata, mana imansi kaptin. *Imatatan kay qarasiki nikanikaykachan, mana riqiptinaw*.
* *Qara uma* mana tsukushqa puritin. kana witsaykunaqa qara umallana kaya, aqtsanpis kasharaptinraq*.
* *Qara pacha*, niyan  llatapannaq  kaptin; qallashtu niyanpismi. *Kanankaq hipashkuna qara pachallana akataykachayan*.
* *Qalla putu* niyan umanchaw mana aqtsankaptin.' Tayta panchpa qallaputun'
* *Qarachupa*, chankuta tsaynaw niyan: harata qallarishqa mikur qanra qarachupa
* *Qaraa raka*, wallkalla aqtsallku raka kuchu kaptin
* *Qara qaqlla*, ichiklla shapran kaptin
* *Qara chaki*, mana llanqita sapatuta hatiraptin. *1948 wata Lundrispi Indiya haytaqkuna pukllayaran qara chaki*.
* *Qaraaku*, mana millwa llatapata churakuptin; qarapinku, niyanpis, kastilla shimita qatikachaptin.
* *Qara pantalun*, kasinitipita, kasimirta hatikuptin. *Amaraq qara pantalun chulu, chiinapa tsiqllanta rachitsinkiman*.
* *Qara* mishki wayukunapa hananchu, mikunapaq pachqantsik. * Sikikichki platanustapis rantintsu mana qaranta hitaskinanpaq''
Sara (sut'ichana)

* **[[Sara]]** (*Zea mays*), huk chakra yura, murunkunata mikhunchik
* *Sara* icha *Sarai*, Genesis qillqapi huk warmi, Abrahampa warmin, qhaway **[[Sara (Biblia)]]**
* huk warmi suti, qhaway **[[Sara (suti)]]**
* **[[Sara pruwinsya]]**, Santa Krus suyupi, Buliwyapi
* *Sara* icha **[[Sare]]** llaqta, Pyrénées Atlantiques dipartamintupi, Ransiyapi
* **[[Villa Sara]]**, Treinta y Tres llaqtapi, Uruwayipi
* **[[Sara runa]]**, urin Chadpi huk runa llaqta
* **[[(533) Sara]]**, huk planitacha
* **SARA**, Satellite pour Astronomie Radio Amateur, huk ransis rurasqa satiliti
* **[[Red SARA]]**, Ispañapi huk willañiqipura llika

## Aswan
# sara tanta, sara tanta rurashqa
#urpitupa saran huk kama sara
#kuti sara llutanpa yurishqa sara
#utu sara ismushqa sra
#urwa sara hukllaylla kaspan
#paru sara puka kayan murunkuna
#misha sara ishkay llinpinkuna, 'warmita qaraptiki aw nishunki''
#chili sara, kayta ankaski niyan 'pop korn'
#paqchus sara mishki, ankashqa uchuy munaylla
#sara chuku, Silindinmanta chukuta apayamunqanta chaynaw niyan.
#sara rumi hinchi rumi, kan ranrachaw.
#sara sara chakra sara yachaptin, shumaq wayuptin.
#Sara sara Apu urqu Ayakuchu suyupi.
Hara (shuti)

#**hara**, mikuna yura, yuranta *wiruchu*; murunkunata, rapranta runa mikun, waata mikun. Maíz
#**hara kamtsa** hara murunta kanallachaw ankayan. Cancha
#** hara lawa** harata aqaskir, yakuwan, wiraman, kachiwan tinpun; yaparkunki papa shiprashqata.
#**hara tuqush** ismushqa harapita, tullpuratsir rurayan. Hanpim niyan.toco
#**hara shatu**, tsuqllupita, mishkiwan, aqaskir yanur rurantsik Humita
#**ismu hara**, wallpata, kuchita qarayan, manaqa tuqushta rurantsik.
#**Hara uran**, taksha markakuna, puchapa shutin; Parushpanpa ( k'iti)wasiwasin, Anqash suyuchaw.
#**hara muti** uchpawan tinputsir rurayan; kuchi aytsawan mishkin. Mote, mutiwan rurayan tamalta, kuchi aytsawan, waaraypa mikuyan, kahwiwan tallur.
#**Hara tukruy** Kuwasimuduchaw runakuna harata tukruyaq; misachu tsuqlluta kuura tsariq; patapa tumayaq, tsaychaw achkuq 'aanhil'. Cuasimodo
#**Haramanka** kanan niyan *Salamanka* Arikipa suyuchaw. Salamanca
#**Harapanpa** kana niyan *Salapampa* Anqash suyuchaw.
#**hara taapaq** mana suwayananpaq, paqaspa tsuklllawan puñur taapayan.
#**hara shikshi** waytanaw yuranpa puntapam hiqamun.
#**harakuy** harata quriy, harata apay, harata millqakuy.
#**Hara wiru**, harapa tullun manaraq tsakiptin mishkluipaakur shakayan, may allish yakunaypaq. Aqñupitasi kuchi mikun.
#**hara tipiy** shumaq hara qarwaptin, kalchaskir tipiyan. 

## Pukyukuna
Tsuku

# **Tsuku** umaman churakuntsik Sombrero Hat K'umpu (tsuku)
#Millwa tsuku, uuushapa millwanpita rurayan, Tsuquchaw allish rurayan; Willkapanchawpis, Anqashsuyuchaw.
#Paaha tsuku. Kashamarpita apayaq, lanan manana rikakantsu.
# Puka tsuku, ichik 'supaykunam' churakuyan niyanmi.
# yana tsuku, warmin wañupukusha runa, warmi ullqun wañupukusha runa churakuyan
# lapi tsuku makwayar manyan lapikaskin
# marma tsuku hatun manyauq, tsaynutam aparan 'Kuura Walwiryi' Pisarruta tushuchu.
# tsuku ruraq kay milwapita hipimun.
# tsuku urmaq alliyatsin makwa tsukuta
# shara tsuku Sindinpita yaykamun
# tsuku tsuku tsika tsika mikuy, matipita hichakanraq.
# tsukukuy aruy yarqur tsuykita umaykiman churanki
#tsukusha mana qara umatsu kanki
# tsukunnaq qara uma.Kanan allish tukur qara umallana puriyan aqtsansi kasharar kaptin.
# tsuku llushtitsiy hutsakiy kaptin qillayta makyashunaykipaq tsukunta qichunki. 

## Pukyukuna
Qarapulka

**Qarapulka** ( carapulca, Kastilla simipi) patsan mikuy papapita rurashqa.

Tsaypaaqa papata yanuntsik, shiprantsik,munarqa ikantsik, mahantsik achaychuychaw tsakinanpaq.

Wirata tsullutsinki, kachita siwullata wiñanki, puka utsu aqashata; tsay qarwaptinna wiñanki 'tsaki papa'ta, hananpan ankasha kuchi aytsata. Qarakunki arrus yanuwan. Chinchachaw hukmanpa rurayan, llullu papa ikaskirlla, tallarinwan qarakuyan puka puka taraq, tsaytam *manchay pichu* (qasqu taqray) niyan.. Mikurqam rukishninkunatasi laqwapayanraq.
Claudia Coari Mamani

**Claudia Faustina Coari Mamani** sutiyuq warmiqa (1967 watapi paqarisqa Iskallani ayllu llaqtapi, Kapachika distritupi , Punu pruwinsyapi) piruwanu chakra warmim, pulitikupas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Punu suyupaq, Gana Perú nisqapaq.

Pichqa watayuq wawa kaptin maman wañurqan. Chaymantapacha awichawan achachiwanpas wiñarqan.

Sikundarya nisqa yachay wasipi kaspa kathuliku inlisyapi kristiyanu animaduram akllasqa karqan, tawa wata kananpaq. Chaymantataq Kapachikapi akllasqa warmi pusaq karqan.

Claudiaqa chakra warmi kaspa huk chakraruna tantanakuykunapim - *[[Confederación Campesina del Perú]]* (CCP) nisqapi wankurisqa *[[Federación Departamental de Campesinos de Puno]]* (FDCP) nisqapi - llamk'arqan.  akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq.

Kunan kunrisista kachkaspa, Hugo Carrillo Caverowan kuska qhichwa, aymara simipi yachachiytam atichinata munan.

Claudiaqa huk warmi wawayuqmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
*Kunrisista Claudia Coari Mamani runallaqtakunata napaykun. Kunrisupi, 
*Claudia Coari Mamanip kawsasqanmanta (kastillanupi). Servindi, 
*¿Se nos debería obligar a hablar el quechua y el aymara? Los Andes, 
*Congresista Claudia Coari: “Yo también soy mamá, para mi hijita tengo que darme tiempo”. Los Andes,
Antiwayshi

**Antiwayshi** ( Áncash Oriental Kastilla simipi) huk allpasuyu Anqas suyupi.
## Saywan
*Qunti: Yuraq Hanka, Mishi llupiq hanka
* Ura: Wari wamanipa sawan
* Anti: Awriq mayu
* Chinchay: Chuqiqara mayu.
## Huñuqkuna
* Pallaska wamani. Kunchuqu k'iti, Panpaq k'iti.
* Shikwaq wamani
* Puwaq panpa wamani
* Awqaq apulli Lusuriaqa wamani
* Karlus Hirmin Pitskarralt wamani
* Ashuka wamani
* Yanama k'iti ( Yunkay wamani)
* Antuñu Raymunti wamani
* Wari wamani 
 
## Pukyukuna
Ido

**Ido** huk wallpasqa simi ruwasqa pachaq wata 20pi llaqtakuna willachikuna ch'ampa tukunanpaq. Kay simiqa Esperanto allinyachinamanta rikurirqa. Achka watapi Idoqa jatun-yachaqpa, simi yachaqpa ruwasqa; ruwasqa ima huk aswan allin simi. 

Ido kunanraj pisi japi'kuqyuq.
Wallpasqa simi

**Wallpasqa simi ** icha **Wallpasqa rimay** huk simiqa rimay achupallawan, simi kamachiywan picharip icha huk juch'uy qutup ruwasqa. Kay simiqa natural simimanta (ing: *natural language*, Natlang) mana kikinchu; natural simiqa wiñakun huk kawsay saphi rak'i-jina.
The Pebble and the Penguin

**The Pebble and the Penguin** (inlish simipi: **The Pebble and the Penguin**, kastilla simipi: **Hubi, el pingüino**) nisqaqa 1995 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Don Bluth, Gary Goldmanmi. Metro-Goldwyn-Mayer ruruchinapaqmi rurasqa.
Big Hero 6 (kuyuchisqa siq'isqa)

**Big Hero 6** (inlish simipi: **Big Hero 6**, kastilla simipi: **6 héroes**, **Grandes héroes**) nisqaqa 2014 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Don Hall, Chris Williamsmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Sporting Cristal

**Sporting Cristal** nisqaqa huk piruwanu piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
 kamarisqa karqan.

## Suñaykuna
### Mama llaqta Atipasinakuna
* Piruwpas Primera División (20) (Piruwpas Ñawpa Rakina):
** 1956, 1961, 1968, 1970, 1972, 1979, 1980, 1983, 1988, 1991, 1994, 1995, 1996, 2002, 2005, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020.
* Apertura (kichay) (2): 1994, 2003.
* Clausura (P'uchukay) (4): 1998, 2002, 2004, 2005.

## Piluta hayt'aq 2023

* 1 Matias Cordova
*2 Johan Madrid
*4 Gianfranco Chávez
*6 Jesus Pretell
*8 Leandro Sosa
*10 Alejandro Hohberg
*11 Irven Ávila
*12 Renato Solis
*13 Alejandro Duarte
*14 Ignácio da Silva
*15 Jhilmar Lora
*16 Jesús Castillo
*19 Rafael Lutiger
*20 Joao GrImaldo
*22 Juan Sánchez
*25 Martín Távara
*27 Yoshimar Yotún
*29 Nilson Loyola
*32 Leonardo Díaz
* Pukllaykamachiq: Tiago Nunes

Rikcha:TiagoNunes-2018.jpg|Tiago Nunes


## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Alberto Moreno

**Alberto Moreno Pérez** sutiyuq runaq ( paqarisqa Sevilla (Ispaña) llaqtapi -) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Hawa t'inkikuna

* Kastilla simipi
**Ficha del jugador en BDFutbol.com
Interlingua

**Interlingua** (ISO 639; simi kichaq:* ia*,* ina*) llaqtakuna wallpasqa simi (IAL) ruwasqa  1937manta 1951kama * [[International Auxiliary Language Association]]*pa (iala). Interlingua ruwasqa simi iskay-kaq, kimsa-kaq k'itipicha(Esperanto qhipanpi, Ido qhipanpicha); interlinguapis  natural wallpasqa simi ancha popular.
Chris Pratt

**Chris Pratt** sutiyuq runaqa (21 ñiqin inti raymi killapi 1979 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Qipana muy

**Qipana -muy** ruranapa qipan churakan ( *sufijante verbal* Kastilla simipi).
*A = rimaq, P = rimapuq.
#A **apamuy** niptin P imallatapis, apan A maypi kanqanyan.
# A **tikramuy** niptin P tikraskir rikan Ata, manaqa shuyan imata kamatsinqanyaq.
# A **yarqamuy** niptin maypitasi Pqa yarquskin, musayanpaq, imatash ninqan, musyananpaq imatash ashiikan.
# A ** hitamuy** niqta wiyaskirqa, P imatasi ninqnpita, tsararkanqanta hitapun, rumitar kar, hachata kar, ima wananatapis.

* -*puy*wan, P witin, karupan Apita; -*muy*wan, P witipan, tinkupan Ata; kay qipanakunapa nanin mana tinkuntsu. Huk qipana kan: -kuy.

Mariya nin: Allaw wawallaata *apayamun* tuqllaskir, chukru waskawan tsapir, astir, lasaq tsakanata matankaskatsir, qaqllanpis yawar yawar llatana'', tsaynirmi waqan, mayunuwraq wiqinpis shutun waman Hisustuta arkarar.
Simi tanpu

**Tanpu** hatun wasi, chaypi churayaq, mikuyta; muchuy kaptin qarakuyananpaq; Inka maqanakuqnin aywaptin , paykunata mikuchiyaq. Qhapaq ñan kuchunpi, karu karu achka tanpukuna karan; Ispaña runakuna katsiyaran. Qipatana *concesión* nir kikinkuna tsariyaran.Ushakaran tanpukuna, allaapa uryatsiyaq patsan runakunata, manana qullqita makyar, chay runakuna qispiyaran, witikuyaran, chinkakuyaran, karupi.

#Tanpukancha
#Tanput'uqu
#Tanpuwillka
#Tanpupata
#Tanpukuchu
#Tanpupanpa
#Tanpucha
#Tanpuy
#Tanpuyuq
Universidade do Estado de Minas Gerais

**Minas Gerais Yachay Suntur** (purtuyis simipi: *Universidade do Estado de Minas Gerais*) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Kaypipas qhaway
* Brasil
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* Universidade do Estado de Minas Gerais (purtuyis simipi)
José Ángulo

**Husi Anyulu Turris** ( Kastilla simipi: José Ángulo Torres), qallariq Piruwpa qispikuychu.

Paqarisqa: Qusqupi, imaytan mana musyaychu.

Wanusqa: Qusqupi 1815.

Mina watqaq Tarapakapi. Mamallaqta kuyaq qusqu runakunawan tinkuran. Mañaran 1812 Wanlla kamanapaq. 3-08-1814 wata ruwaran Gurbirnu Huntata Matiyu Garsiyawan, Pumakawawan, Duminyu Luwis Astitiwan, Huwan Tumas Muskusuwan. Kinsa kuti yarquran mastananpaq qispi simita:
# Huk, Arikipapa
# Iskay,Punupa
# Kinsa,La Paspa.
* Umachiripi maqanakuypi, Ispañapa maqakuqninkuna llalliyaran, 11-03-1815
*Hap'iskir, sipiyaran qusqupi 29-05-1815.

*
Utsu

**Utsu**, manaqa **uchu** ( Kastilla simipi , 'ají', tayikimanta ), huk ayaq ruru; mikuyan mikuywan tallur.

* **Llullu utsu**, apayamun hacha hacha manta, uchukllaylla allapa ayan. Siwullawan, aswawan puqutsiyan huk killayaq; tsaypita mikuyan tsaki mikuywan.

* **Qarwa utsu**, chakita rantikuyan, aqu suyumanta apayan.

* **Puka utsu**, aqu suyupi miran; mikuykunata pukayachiyan. Haka pichuman wiñayan.

* **Chawa utsu** kachillawan aqasha utsu; tsaynuulla papata mikuyan tuhir tuhir, wahichupis, papa allaychupis, ayaapukurqa aswatakar yakutakar upyrkuyan.

* **Qatsa utsu** utsuta ruquyan sutayninpa, tsaypita tsakitsiyan mahakur; wanar manaqa mikuyta munarqa aqayan marachaw tuñayta kuyutsir, wakin yakullaman tullpurkuyan, allapan ayan.

## Utsuy
*Utsuy* niyan huk mikuy qarakuyta; alhwiris, raymi ruraq, riqishqankunata qayan, shumaq mikutsin, qutsuyan , tushuyan, llapan mikupakuqkuna watanpaq niyan imata qarananpaqkaqta, imawan yanapananpaqkaqta. Tasyawmi rurayan hirka suyupa markanchaw.

## Kay shutiwan
* **Utsupanpa** taksha marka, Llunpa listritu, Lururiaqa wamanichu, Ankash suyuchu, karru nani chashana; tsaypitaqa tsayllana Yurmapìs, Yanamapis.

***Utsupatay** hirka panpalla ( morro); tsaychuu chakrakuna atska kan harata muruyaananpaq, Pisqupanpa listritu qichwa urayninchu.

* **Ayar Uchu** yanqa unay runa, huk nisqa nin chusku wawqish kayaanaq: Ayar Manqu, Ayar Awqa, Ayar Kachi; paykunash Inkakunapa mamallaqtanta sharitsiita qallariyaanaq.
Shimiwan

#**Shimi** manaqa simi ( = boca).
#**Shimi**, *simi* ( = palabra)
#**Simi**, **shimi** ( = lengua, sistema lingüistico)

**Lliwki shimi**, waqayllatam qallaykun, (gritón, alusión perifrástica al zorro).

**Mishki shimi**, rimar imaykata munatsikun, mishkitsipaakun, yaykuskir qunqaskin; pawkayuq, rantikuq, hina riman ( endulzador, embaucador)

**Llulla shimi**, mana kaqta umallanpita hipin, manaqa llutanpa kutitsimun ( engatusador, falsario, mendaz)

**Huk shimi**, mana allaapa tumanyaykachantsu, sas manam nir, aw  nirpis, huk shimi, riman.

**Llullu shimi**, pisi warmanuu riman, llullutukun ( voz aniñada o acercativa a bebitos)
Putuqu

**Putuqu** nin suntur wasikunata. Sharichiyan qitawan, chanpawan, Punu suyupa llaqtankunapi; kay wasikunata ruwayan Titiqaqa mamaqucha manyanpi.  Chaykunapaq rimsqa Fernado Belaunde, huk yachay p'anqata hipisqa wasi kamariq, Marussi sutiyuq.
Kashki

**Kashki** sutin huk mikuypa. Papata chawallata shipraskiyan kutsilluwan, kaman mankapi awqayan ichik ahusta, kachita, wirata, qallwaptin wiñayan yakuta; chay hananman papa shiprashqata; tinputsiyan  huk ura, yanuyan, ikashqa hachakunata, yirwa wina, payku ninqanta wiñarkur qarakuyan. Kamtsawan upuyan.  Chaytam *yawaku*  ( wakinqa:* yawapu*) niyan.
## Ruranchik
*Papawan manaqa
*Raqachawan
*Ullukuwan

* **Qallpu**: kayqam hukniraq kashki, hallqapimi rurayan; man wirata wiñayantsu.

* **Haka kashki**: kay hatusaq papawan, haka yanushata apan. Mankapi, manaqa lapapapi(anqarapi) qarakuyan.

* **Chupi kashki**: kayqa nunuta apan, mamaqucha ashmakunata; *chupi* ( icha samun 'chupe'manta) niyan rukishninkunata mishkipaakur llushpiyaptin.

***Kashki kuura**: taynaw ashlliyan wayra wayralla misa ruraq kuurata, chaninta atskata mañan.

Icha nisunman uran qhichwapi *papa lawa*, raqacha lawa, ulluku lawa.
Miskita

Qhapana nisqaqa (arabya simipi: مسجد *masǧid*, "qunqurikuna") muslimkunap manqus wasinmi.

## Hawa t'inkikuna
Makka

**Makka** icha **Makkah** (arabya simi: **مكة‎**) nisqa llaqtaqa Sawud Arabya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Makkah llaqtapiqa Kaaba nisqa manqus wasim, muslimkunap lliwmanta aswan hatun manqus wasinmi, Al Haram Miskitapim.

Makkah llaqtapiqa Muhamadsi paqarirqan.

## Hawa t'inkikuna
Madina

**Madina** (arabya simi: **مكة‎**, "llaqta") nisqa llaqtaqa, hunt'a sutin **al-Madīna al-munawwara** (**‏المدينة المنورة‎**, "achikyasqa llaqta") Sawud Arabya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Makkah llaqtapiqa Muhamadsi wañurqan.

## Hawa t'inkikuna
Kashawan

**Kasha** niyan huk yurata llimllam hananchaw ichiklla takarpinaw kaqninkuna tukshikun, llawakun. Tsay tukshikuqtapis *kasha* niyan, qaraman hatikaskiptin aha hipina, mana sas kutikarqa qirin, ahan, isquy yurin. Turunapa, shinwaapa, qarwa kinchapa, awriq shinwaapa, tuunaspa  kashan kan.

**Kasha kasha** ( ashlli shuti)

**Kasharay** aqtsa ichin yuriipita, manaqa pipis mantsakaptin

**Ukush kasha** ichishaq kashakuna, panpakunachaw, hallqamanpa wiñan.

**Kasha sirku** chakrakuna mana waatakuna yaykunanpaq kasjawan qinhay.

**Kashamuy** kshata quriy, chakrakunata qinchayananpaq.
Parara

**Parara** niyan  palta rumita.  Huk shimiqullqa ruraq  qillqashqa *Pararra* , maypis pantashqa.

**Parara** taksha patsa Kuhipata sayapa manyan, witsaypa hallqapa aywanachaw.

**Parara** huk patsa Pwaqpanpapa yarqunanchaw, Yunkay pruwinsyaman naanichaw.

**Paraksa** niyan huk *mitu mati*ta ( plaatu) allaapa kicharaptin, mana shumaq rikaptiki aytsa, papa rurinpita tiwyan.
Quchawan

**Qucha** simiwan kay kuna kayan:
* **Qucha qusqupata**

***Qucha panpa**
# Pruwinsya Waraspa listritun.
# Pruwinsya Chutapa listritun.
# Kumuniyaa Lusuriaqa pruwinsiapi
# Kumuniyaa Ripan listritrupi ( Ankash suyupi)

## Astawan
#**Quchakalla** , kumuniyaa, Anpu pruwinsya,
#**Quchachinchi**, kumuniyaa, Anpu Pruwinsya.
#**Quchawayqu**, kumuniyaa Waruhiri pruwinsya
#**Quchamarka**,  Uyun pruwinsyapa listritun
#**Qucha anqara**, kumuniyaa Wankayu pruwinsyapi
#**Qucha piti**, Warmiy pruwinsyapa listritun
#**Quchakaq**, Chinchirus pruwinsyapa listritun
#**Qucha shitqa**, mamaquchapita mikuy yura.
#**Qucha tuuru**, llullayllapa may tsikan tuuru tiwyan qucha rurinmanta; tsay niyan patsa kuptin.
#**Qucha yuyu**, qucha shitqapa kuk shutin.
Kukupa

**Kukupa** runa simi rimaq runakuna niyan papa yanushqata, tsaypita mahayan, wayra shuqunanpaq, rupay tsakitsinanpaq. Imay allish mikuyta rurayan.

## Mikuykuna
#Lawachu upuyan kamtsawan, runtuta wiñarkur, hananchaw puka utsu aqashqa llinpita qunanpaq.
#Tsaki mikuyta rurayan kuchi aytsawan, mikuyan makintapis llushpipaakur, wirpanpis wiswiptinraq; tsaypa huk shutinmi *karapulka*, patsan runakuna niyan *kukupa pichu*. 

## Kay rimaymi

*Kukupa pichuta qurkamunkiman shumaq mullish kuchipa aytsanwan rurashqata*.
Qhuwa

**Qhuwa** maypis *qhoa* ( Kastilla simipi 'coa') kayqam huk hupay, yanapan awkikunata, apukunata uma hirkapi taakuqkunata. Payqas misiniraq, qaranpi yana s'iqisqa, hatunkaray uman. Pay purirqa qayan illaguta, runtuta, qulluchin tarpuykunata ; chikikaynin  layqakunawan willallakushanaw. 

Yaqakaynin takpananpaq qarayan, apapuyan aqhata, kañiwata, quri qullqi muyu rirputa, llamata wanunta, wayruruta; chaykuna layqa kayan may hananpi.
Qullqiwan

**Qullqi** (Kastilla simipi: plata), maypis qillay.

**Qullqimarka**, Chunpiwillka pruwinsyapa listritum

**Qullqipata**, Pawkartanpu pruwinsyapa listritum.

**Qullqiyuq**
# Colquioc, Wulunisi pruwinsyapa listritum.
# Colquiyoc, Wayllakayan listritupa kumuniyaanin.
Sawa simi

**Sawa** ( mojón, hito, señal de limite, indicador de linde), manaqa *saywa* ( urin runa simipi).

**Sawa wanka ** , hatun rumi chakrakunata rakinanpaq, manaqa puriqkuna shutananpaq.

**Sawa krus**, naani kuchunpi chakana saywasqa; chakanamam wayta watayananpaq, iñiy puriipi samayananpaq. ( Kaypi tikran).

**Mujun krus** kastillaki suti, unaykaqta qunqachin; iskay halla simita churapun runa simiman, umanta hanchananapaq.

**Hawi rumi** huk qullqa simi kamachiq churan chayta ( menhir); manam chayqa kanchu; maypis *sawa rumi*. Kanmi *hawii manka*, tullpa kuchunpi tiyan.
Rimay wanki

**Rimay wanki** ( Kastilla simipi, figura literaria): Kay qillqashqata niyan mana qillqaq, mana ñawiriq runakuna kikillanmanta.

## Shuqankuna

*Yayay, quri sungu, yanapaykamay chakray tarrpuypi*, manaqa *Yayay, quri shungu, ruraasimay chakraa muruychu*. **quri sunqu** ( 'mitahura')

*Sipas, sumaq sisa, mañamay hatun mankata*, huk manpa * Hipash, shumaq wayta, mañallaamay hatun mankata* , **shumaq wayta ( wéta)** ( mitahura)

*Akilis ayqin (phaway) atuqnaw* (simil)

*Trunkutam waqatsimushaq, Inka tushuchaw* ( **trunku**= kullu= arpa) ( simil)

*Shuqushnii mana pashtannatsu* rantin pinkulluu mana pashtannatsu ( **shuqush** rantin pinkulluta)

*Silya, qamqa allish harunky Anti tushucaw* ( 'tushunky'pa rantin **harunky**)

*Limaqchaw runaqa ñuyashu markachawnuuraq*

*Allaw, turuullay, aywakunki, yayaami karayki*

*Panpa killa* ( plenilunio)

*Huk tuqaylla, taripay*

*Hutsayuq allqunaw unpuran*

*Nina qallu, chiki* ( **Nina qallu** = mentiroso, calumniador)
Waruchiri nisqapi uywakuna

Kay sutikuna qilqasqa ñawirir kay yachaq p'anqamanta 
   
#*Pachka*, *apasanka*,* qanpu* ( araña)
#*Karkallu*, *kallkallu*:mana riqsisqa pisqu ( pájaro no identificado)
#*Kaki* ( variedad de loro)
# *Ch'uru*, *laqatu* (caracol)
# *Mullu* ( concha, coral)
# *Kuntur* ( cóndor)
# *Quwi*, *haka* ( cobayo, conejillo de Indias)
# *Wallpa* ( Urqu wallpa = gallo; China wallpa = gallina)
# *Suyuntu*, *wiskul*, *ullawanka* ( gallinazo)
# *Ushqullu*, *ushqu* ( gato montés)

## Astawan
#*Wayanay* ( golondrina)
#Kuru, wankuy ( gusano)
#Puypu ( guacamayo)
#Wanaku ( guanaco)
#Waman ( halcón)
#Huhi ( desconocido)
#Uritu (  variedad de ave)
#Llama ( camélido)
#Kusillu ( mono)
#Chuspi, llaska anapilla, ( mosca)
#Uusha ( oveja, castellanismo)
#Pisqu, pishqu ( pájaro)
#Urpay ( paloma)

## Qatin
#Challwa ( pez)
#Yutu, tsakwa ( perdiz)
#Allqu ( can)
#Kinti, winchus ( picaflor)
#Puma ( félido americano)
#Ampatu, lachak ( sapo)
#Machakway, amaru, pushkuyllu ( culebra)
#Lluychu, lluytsu ( venado)
#Wikuña ( camélido silvestre, lana fina)
# Añas, añal (zorrino, mofleta)
#Atuq, awarachay, palian atuq ( zorro)
#Usa, uha

## Pukyukuna
Carquincho

**Qarwinchu** ( Cjarhuinchu) , ''cardosanto' Kastilla simipi.  Huk qura wiñan 3 000 taki mamaqucha hananpi. Rprankuna kirushqa; waytankuna qallwa, suqta wayta raprashqa; 

Murunkuna ankashqa pachata hapsin; waytankuna allish kiru nanayppaq; tinpu tullpupi musqutsiqmi. Awashqata llinpiyananpaq allis; qallwa llinpita hipiyan waytankumanta.
Waruchiri nisqapi ayllukuna

#**Alaysatpa**
#**Allawka**
#**Asapa**
#**Qaqasika**
#**Quncha**
#**Qupara**
#**Warkancha**
#**Llillikancha**
#**Muhika**
#**Pasaqini**

## Astawan
#**Satpasqa**
#**Sulpacha**
#**Sutqa**
#**Sutiqa**
#**Yasapa**
#**Yasapaya**
Ñawpa Waruchiri tusuy taki

#**Aylliwa**
#**Ayñu**
#**Karu qaya**
#**Qasa yaku**
#**Chanku**
#**Wankay qucha**
#**Wayllaq**
#**Machuwa**
#**Makwa yunka**
#**Masu uma**
Waylas suyu

**Waylas** suyuta kamarirqan Husi San Martin, Wawrapi 12. 02. 1821. Wamaninkuna: Waylas, Kunchuku, Wanuku, Qasatanpu, Wamali . Tikraran Wanuku suyuman, Yapay paqarirqan 1835 watapi; wamaninkuna; Santa, Waylas, Kunchuku, Wari, Qasatanpu. Qulluran 28. 02. 1839. Paqarirqan Ankachs suyu, sumachiyan Chili atinqanta, Piruw Puliwya urmanqanta; Waraq uma markan. Musyaqkuna mañayan kay suti kutimunanpaq.

## Pukyukuna
Ñawpa Waruchiri apukuna awqaphurukunapas

**Ñawpa Waruchiri apukuna awqaphurukunapas** ( Dioses y héroes del antiguo Huarochiri)

#**Amaru**
# **Ampuchi** manaqa **Ampuxi** ( kikin chay) (*Mirawatu*)
#**Anchiqara**
#**Antakapsi Paquyri**
#**Añasi** manaqa **Añapaya** ( )
#**Armiku**
#**Kalla**
#**Qapaq Wanka**
#**Qapyana**
#**Qarincha**
#**Qasachawka**
#**Qasallaksa**
#**Qawillaka**
#**Chancharuna**
#**Chawpiñamka**
#**Chuqpayku**
#**Chukiwanpu**
#**Chukususu**
#**Chutaqara Umapacha**
#**Qullqiri**

## Astawan
Jonás Gutiérrez

**Jonás Manuel Gutiérrez** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Saenz Peña (Arhintina) llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Hawa t'nkikuna
Simitiqsi

**Simitiqsi**chaw qurishun shimikunata, tsaykunawan imanaw rimanapaq imanaw qillqanapaq, imanaw yachakunapaq. 

## Shinri
Shimikunata hipishkantsik kay yachay panqapita 

#**Taakshay** ( acortamiento), kaywan kichay kikinpashtaq ( manaqa simillki) ichikyan.Kaynaw, *naa* *ishpa-naa*chaw takshan *na*man *ishpa-nay-kaa*chaw.
#**Yapani** ( afijo), rakipi churana *hawa*man: qallarir ( = *ñawpani*), rurinchaw ( = *chawpini*), ushanachaw ( = *qipani*).
#**Qutukaq** (aglutinante)(simi); tsanaw nintsik huk simita, siminkuna rurakan yapanikunawan; kaykuna kikillan kayan mana tallukar. Qichwa simi ayllukuna kayan qutukaq simi, turku simipis.
# **Hukwiyapi** ( alófono) tsaynaw riqintsik mayqan pashtayninta huk shimipashtapata. Kaynaw, qichwa /r/pa kan hukwiyapin ishkayllapis: 'karu'chaw; hukkaqqa, 'parqu'chaw.
# **Puchani** ( ambiente) imanaw rurakanqan huk shimipa, qillqanipa. Kay shuqan: *k* *ruku*pa kaykan kikinpashtaqpura puchanachaw.
#**Ishkaypi** (ambigüedad), huk kaynin riqishqa 'rikani'pa, ishkayniraypa maakuntsik. Shuqan: *rayan* pinkullu nin, manaqa huk qiruta nin.
#**Ishkay chaniyuq**. Huk shimi ishkay rurayyuq. Shuqan: *puma*, huk purun uywa; kamanpis *Puma* ayllu shuti. Hukpis: *watukay* (shuti-nombre sustantivo); 'watukay' ( kamana, verbo en imperativo).
#**Qaqllani** (aspecto). Imanaw kamanapa ruraynin aywaykan. Tsayqa ruraynin kanman: *hinalla* ( habitual), *illaqpi* ( repentino), *qatinapi*(continuativo).
#**Ishkay shimillkiyuq**. ( bisilábico)
#**Hatikaq rimana** ( claúsula)
#**Willayki** ( comentario)
#**Sharitsiq** ( constituyente)
#**Sharitsishqa** ( construcción)
#**Tinku yurina** ( coocurrencia)
#**Ishkay qayapi** ( correfencialidad).

## Pukyukuna
Helmut Kohl

**Helmut Josef Michael Kohl** sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Ludwigshafen am Rhein llaqtapi -  wañusqa Ludwigshafen am Rhein llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum, Alimanyap Dimukrata Kristiyanu Unyunninpi (CDU) wankurisqa.

1982 watamanta 1998 watakama kunti Alimanyap, huñusqa Alimanyappas kansillirninmi karqan. 1989, 1990 watakunapi Alimanya huñuy pachapi kansillir kaptinmi, *Alimanya huñuypa kansillirnin* ninku.

Taytan: Hans Kohl (1887-1975); Maman: Cäcilie Schnur (1890-1979); Warmikuna: Hannelore Renner (1960-2001) / Maike Richter (2008-2017). Churinkuna: Walter Kohl wan Peter Kohl.

## Kaypipas qhaway
Wiñay kawsay (Alimanya)

## Hawa t'inkikuna
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Mossenberg llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq taripay amachaqmi, kasqa pulitikupas, Alimanyap Susyaldimukrata Partidunpi (SPD) wankurisqa.

1998 watamanta 2005 watakama Alimanya mama llaqtap kansillirninmi karqan. Kunantaq Vladimir Putinpa qhuchumasin kaspa Nord Stream AG *(Ostsee Pipeline)* nisqa ruruchinap pusaqninmi kachkan.

## Hawa t'inkikuna
Tamal

**Tamal** niyan huk tsaki mikuyta. Rurayan hara mutita aqaykur, wiñayan kuchi aytsata, wallpa runtu rumiyshqata, asituunasta. Wankuyan harapa rapranwan, alli tinputsiyan; yawakunachaw mikuyan kahwiwan paqtatsir.