open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** (portugues simipi: *São Sebastião do Rio de Janeiro*, kastilla simipi: *San Sebastián del Río de Enero*) llaqtaqa Brasil mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

Rio de Janeiropiqa 6 094 183  runakunam kawsachkanku.

## Pulitika Rakiy
* Leme 
* Copacabana 
* Arpoador 
* Ipanema 
* Leblon 
* Jardim Botânico 
* Flamengo 
* Botafogo 
* Rocinha 
* Glória 
* Catete 
* Urca 
* Lagoa 
* São Conrado 
* Barra da Tijuca 
* Gávea 
* Cosme Velho 
* Laranjeiras 
* Centro 
* Lapa 
* Santa Teresa 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
*  Yachay sunturkuna:
** Universidad de Rio de Janeiro

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Ronaldo, piluta haytaq (1976) 
* Romario, piluta haytaq  (1966) 
* Zico, piluta haytaq  (1953) 
* Jairzinho, piluta haytaq  (1944) 
* Carlos Alberto Parreira, piluta haytaq (1943) 
* Didí, piluta haytaq  (1929 - 2001)
* Paulo Coelho  
* João Baptista Figueiredo 
* Fernando Henrique Cardoso 
* Sérgio Vieira de Mello 
* Pedro Malan 
* Joaquim Levy 
* Jaques Wagner 
* Nelson Piquet
* Antonio Carlos Jobim, músico autor de "Garota de Ipanema", entre otras grandes canciones, responsable por la internacionalizacion de la "bossa nova" (1927 - 1994) 
* Oscar Niemeyer, arquitecto brasileño proyectista de Brasilia - Capital do Brasil 1907 
* Ivo Pitanguy, cirujano plástico, nacido en Minas Gerais, conocido mundialmente como el padre da cirurgia estética moderna 

## Ñaña llaqtakuna
*  Santa Cruz de Tenerife, Ispaña 
*  Bogotá, Kulumbya
*  Caracas, Winisuyla
*  La Habana, Kuba
*  Barcelona, Ispaña
*  Buenos Aires, Arhintina
*  Cabo llaqta, Urin Afrika
*  Durban, Urin Afrika
*  Lisboa, Purtugal
*  São Paulo, Brasil
*  New York, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Los Angeles, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Miami, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Montreal, Kanada
*  Niteroi, Brasil
*  Kobe, Nihun
*  Paris, Ransiya
*  Santos, Brasil
*  Seoul, Urin Kuriya
*  Sydney,  Awstralya

## Hawa t'inkikuna

* Visita virtual de fotos por Río de Janeiro y alrededores
* Prefeitura da Cidade do Rio de Janeiro (portugues simipi).
* RioTour - Informaciones turísticas en español. Sitio oficial de la EMBRATUR, organismo del gobierno brasileño para la promoción turística.
* MAPilot Rio de Janeiro- Guia turistico en línea 
* Guía de Río de Janeiro en español.
* Rio de Janeiro- Sitio con Fotos y Videos de Rio
Raya q'asa

**Raya q'asa** (kastilla simipi: *La Raya*) nisqaqa Qusqu llaqtamanta Hullaqaman puriq ñanpi q'asam, chay ñanpi lliwmanta aswan hanaqmi iñu, Qusqu, Punu suyupura saywam, mama quchamanta 4.313 mitrum aswan hanaq.

Raya q'asantaqa Qusqumanta Hullaqanta Ariqipaman khillay ñanmi purin.

Chay Rayapiqa Qullarrí Inkarríwan llallinakuspa Qullarí Punumansi, Inkarritaq Qusqumansi quri tawnantas chamqasqa, chaypis Inkakunap Qullakunawan saywanta tukuchispa.

## Kaypipas qhaway
* Raya walla
* Willkanuta walla
* Kallawaya walla 
* Lankilayu 

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chimpuya urqu, Chinchina urqu, Kunturquta urqu, Muskaya, Marankani llaqta, Willkamayu, Raya q'asa.
Ottawa

**Ottawa** nisqaqa Kanada mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Ñaña llaqtakuna
*  Catania, Italya
*  Beijing, Chunwa 

## Hawa tinkikuna

* Web oficial Ottawa llaqta
* Webcam del Parliament Hill
* Museo Bytown Museum
* Canadian Geographic - Datos de Ottawa
Qullarrí

**Qullarrí** nisqaqa Piruwpi runakunap willakusqankama Inkarrípa hayunsi kasqa. Qullarrí (Kastilla simipi: *Colla Rey*), "Qulla Qhapaq" ñiyta munan.

Raya q'asapis Inkarríwan llallinakuspa chaypis Inkakunap Qullakunawan saywantas tukuchisqa. Qullaríqa quri tawnanta Titiqaqa quchaman chamqaspa chayamusqanpi Punu llaqtatas kamasqa, Qullakunap uma llaqtansi.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi mama llaqta parkikuna

**Hukllachasqa Amirika Suyukunapi mama llaqta parkikuna**

58 mama llaqta parki


|-
| Biscayne mama llaqta parki
| Florida

|-
| Black Canyon of the Gunnison mama llaqta parki
| Colorado

|-
| Bryce Canyon mama llaqta parki
| Utah

|-
| Canyonlands mama llaqta parki
| Utah

|-
| Capitol Reef mama llaqta parki
| Utah

|-
| Carlsbad Caverns mama llaqta parki
| New Mexico

|-
| Channel Islands mama llaqta parki
| California

|-
| Congaree mama llaqta parki
| South Carolina

|-
| Crater Lake mama llaqta parki
| Oregon

|-
| Cuyahoga Valley mama llaqta parki
| Ohio

|-
| Death Valley mama llaqta parki
| California, Nevada

|-
| Denali mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Dry Tortugas mama llaqta parki
| Florida

|-
| Everglades mama llaqta parki
| Florida

|-
| Gates of the Arctic mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Glacier mama llaqta parki
| Montana/Alberta

|-
| Glacier Bay mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Grand Canyon mama llaqta parki
| Arizona

|-
| Grand Teton mama llaqta parki
| Wyoming

|-
| Great Basin mama llaqta parki
| Nevada

|-
| Great Sand Dunes mama llaqta parki
| Colorado

|-
| Great Smoky Mountains mama llaqta parki
| North Carolina, Tennessee

|-
| Guadalupe Mountains mama llaqta parki
| Texas

|-
| Haleakala mama llaqta parki
| Hawaii

|-
| Hawaii nina urqukuna mama llaqta parki
| Hawaii

|-
| Hot Springs mama llaqta parki
| Arkansas

|-
| Isle Royale mama llaqta parki
| Michigan

|-
| Joshua Tree mama llaqta parki
| California

|-
| Katmai mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Kenai Fjords mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Kings Canyon mama llaqta parki
| California

|-
| Kobuk Valley mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Lake Clark mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Lassen mama llaqta parki
| California

|-
| Mammoth Cave mama llaqta parki
| Kentucky

|-
| Mesa Verde mama llaqta parki
| Colorado

|-
| Mount Rainier mama llaqta parki
| Washington suyu

|-
| North Cascades mama llaqta parki
| Washington suyu

|-
| Olympic mama llaqta parki
| Washington suyu

|-
| Petrified Forest mama llaqta parki
| Arizona

|-
| Redwood mama llaqta parki
| California

|-
| Rocky Mountain mama llaqta parki
| Colorado

|-
| Saguaro mama llaqta parki
| Arizona

|-
| Sequoia mama llaqta parki
| California

|-
| Shenandoah mama llaqta parki
| Virginia

|-
| Theodore Roosevelt mama llaqta parki
| North Dakota

|-
| Virgin Islands mama llaqta parki
| U.S. Virgin Islands

|-
| Voyageurs mama llaqta parki
| Minnesota

|-
| Wind Cave mama llaqta parki
| South Dakota

|-
| Wrangell-St. Elias mama llaqta parki
| Alaska

|-
| Yellowstone mama llaqta parki
| Idaho, Montana, Wyoming

|-
| Yosemite mama llaqta parki
| California

|-
| Zion mama llaqta parki
| Utah

|}
Suyu rikuchiq

**Suyu rikuchiq** nisqaqa (grigu simipi *πυξίς, πυξίδα [pyxís, pyxída]*, kastilla simipi *brújula*, inlish simipi *compass*) rikuchiq iñukunata rikuchina antacham, khillaymanta rurasqa maqnitiku kaq muyuriqlla akwayuq wayra waytam.

Tiksimuyu maqnitiku suyuyuq kaptinmi, chincha qhipa ñiqpi maqnitiku "uralan" nisqa qhipa, uralan qhipa ñiqpitaq maqnitiku "chincha" nisqa qhipataq kaptinmi, chay maqnitiku akwaqa chincha qhipanta Tiksimuyup chincha qhipanmanmi t'ikran, uralan qhipantataq Tiksimuyup uralan qhipanmanmi. Chay hinam rikunchik maypim chincha maypim uralan kachkan. Chay hinam ñanninchikta tarinchik, wamp'upi hatun quchantinpi, mana riqsiqa allpantinpipas.
Rikch'a kapchiy

**Rikch'a kapchiy** nisqaqa runap makinwan rurasqan rikch'akunam, llimphisqapas siq'isqapas huk hina rurasqapas, ch'iqusqapas ch'ipachisqapas.

## Kaypipas qhaway
* Kapchiy
Allwiya

**Allwiya**, **Hatallichakuy**, **Paqchi** icha **Tiknika** nisqaqa (kastilla simimanta: *técnica*, grigu simi τέχνη "aypay", "kapchiy") runakunap allin llamk'anapaq ima rurasqakunapas, llamk'anakunam.

## Kaypipas qhaway
* Allwiya kamay
Tiknulukya

**Tiknulikya,** **tiknulukhiya, tiknulukhiya** icha **kamana kamay**qa (*tecnología*, Ilinu simimanta: τεχνολογία) runap kamayninmanta allin yachaywan aypalla ruwanapaq yuyaykuyninmi.

## Rimapaqarina yachay
**Allwiya**qa qallwamanta hamuyta atinman (qallwa > qallwayay > hallwiyay > allwiya) chay kanman chayqa **Qallwaya kamay** kanman kanqa.

## Kaypipas qhaway
* Chakra kamay
* Away
* Wasichay
* Apaykachana
* Phawrika
* Pinchikilla
Kamanti distritu

**Kamanti distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Camanti*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Chunka Pichqayuq Waranqa llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Runakuna
Distritupiqa Amarakaeri runakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Kimsaluma kiti

**Kimsaluma kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Quinsaloma*) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Kimsaluma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Chipe mayu - Calope mayu - Calaví mayu - Umbe mayu - La Lorena mayu.
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Ventanas kitiwan Kimsaluma kitilli (2001 watamanta yupaykuna)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
Nassau

** Nassau** (inlish simipi: *Nassau*) llaqtaqa Bahamas mama llaqtap uma llaqtanmi. Nassau llaqta 210 832 runakunam kawsachkanku (2006).

## Yachachiy
* Chawpi yachay wasikuna: 
** Queen's College
* Yachay sunturkuna:
** University of Nassau

## Ñaña llaqtakuna
*  Albany, Hukllachasqa Amirika Suyukuna 
*  Detroit, Hukllachasqa Amirika Suyukuna
*  Winston-Salem, Hukllachasqa Amirika Suyukuna

## Hawa t'inkikuna

* BahamasB2B.com: The #1 News Website of The Bahamas
* Official Website for Bahamas Government
* Bahamas-Travel.info
* Bahamas Community Message Board
* Via satelite
Belmopan

**Belmopan** llaqtaqa Bilisi mama llaqtap uma llaqtanmi. Belmopanpiqa 13&nbsp;400 runakunam kawsachkanku (2005).

## Allpa saywachi
* Bilisi mayu

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Bilisi

## Hawa t'inkikuna

* Belmopan saywitu
Venezia

**Venezia** (italianu simipi: *Venezia*, vinicianu simipi: *Venezsia*, machu veneciano simipi: *Venexia*), llaqtaqa Italya mama llaqtapnmi.

## Wiñay kawsay
* Venezia qhapaq llaqta
## Waki

### Runakuna
269 780 

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Iwanhilista Markuspa
## Yachay tarpuy
## Llaqtapi paqarisqa
* Marco Polo 
* Petrarca 
* Antonio Vivaldi 
* Giacomo Casanova 
* Giorgione 
* Antonio Canal, el Canaletto 
* Tiziano Vecellio 
 
## Ñaña llaqtakuna
*  Sarajevo, Busna-Hirsiquwina (1994)
*  Tallinn, Istunya
*  Suzhou, Chunwa (1980)
*  Kedke, Grisya
*  Qingdao, Chunwa (2001)
*  Fort Lauderdale, Florida, Hukllachasqa Amirika Suyukuna (2007)
*  Nüremberg, Alimanya
*  Istanbul, Turkya
*  Thessaloniki, Grisya (2003)

## Kaypipas qhaway
## Pukyuuna =0

## Hawa tinkikuna

* Página web oficial de Venecia
* UNESCO Venice Office
* Teatro La Fenice
* La Biennale
* Fundación Bevilaqua La Masa
* Libros Marciana
* Fundación Querini Stampalia
* Fundación Cini
* Museo Guggenheim
* Palazzo Grassi
* Musei Civici Veneziani
* Google Maps
* Guía Turística de Venecia
Chapaq

**Chapaq** (kichwa) icha **Wardya** (kastilla simimanta) nisqaqa mamallaqtap mink'asqan, runakunap sapsi allin puriyninta, kamachikuna qhawariyninta chapaq (qhawaq) runam. Huchallikuqkunata hap'iytam icha paykunamanta wanana kañinatam chaskiyta atin. **Chapaqkuna** icha **Pulisiya** nisqaqa mamallaqtap ruraq atiyninmi, tukuy chapaqkunam.
Awqaq suyu

**Awqaq suyu**, **awqapuri qhuyu, walla qhuyu**, **walla wisa qhuyu** icha **ihirsitu** (kastilla simipi: *ejército*, latin simimanta: *exercitus*) nisqaqa mama llaqtap tukuy awqaqninkunam, awqaqnintinmi, awqa mama llaqtakunawan hayu kaspa maqanakunapaq.

Sapsillaqa, awqaq suyu tawantin hatun rakiyuqmi:
* Allpa awqaq suyu *(ejército)*
** Hatun illapa awqaq suyu *(artillería)*
** Kawallu awqaq suyu *(caballería)*
** Chaki awqaq suyu *(infantería)*
* Wamp'u awqaq suyu *(armada, marina de guerra)*
* Phawaq awqaq suyu *(fuerza aérea)*

## Hawa t'inkikuna
*Ministerio de Defensa Nacional de la República del Ecuador: Terminología Militar Indigena (Awqaq suyu kamaypaq qhichwa simipi simikuna)
Kamay paqtachi atiy

**Kamay paqtachi atiy** icha **Chiqarimaq atiy** *(iudicativa)* nisqaqa mama llaqtap atiy rakiyninpi nisqapi chiqarimaq atiymi.

Kunan pacha akllanakuspa kamachinakuy (dimukratiya) nisqa mamallaqtakunapiqa, taripay sunturkunam kamachi quq atiyniyuq, umalliqpa sutinchasqan icha Rimana huñunakuypa akllasqan taripakuqkunam. Lliwmanta aswan hanaq, qhipaq kaq sinkuqa hatun yachaq tantarim.
Ruraq atiy

**Atiy, hat'alliy, Ruraq atiy** icha **Ruwaq atiy** *(executiva)* nisqaqa mama llaqtap atiy rak'iynin nisqapi kamachikunap samiqninta tukuchiq atiymi.

Kunan pacha akllanakuspa kamachinakuy (dimukratiya) nisqa mamallaqtakunapiqa kamachiymi (guwirnum) ruraq atiyniyuq, rimana huñunakuypa akllasqan pusaq runakunam. Chapaqkunap rurayninwan, tukuy mamallaqtap mink'asqankunawanmi kamachinmi, awqaq suyuwanpas.
Montesquieu

**Charles-Louis de Secondat, Baron de La Brède et de Montesquieu** sutiyuq runaqa (*  ñawpa paqarisqa La Brède kanchapi, Bordeaux ñiqpi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis qillqaqsi yachay wayllukuqpas karqan.

Montesquieuqa *[[Kamachikunap samanmanta]] (De l'esprit des lois)* nisqa qillqasqanpi mana huklla, tiranu hina runapchu kamachinanpaq atiy rakiy nisqamantam yuyaychakun.

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuy

## Hawa t'inkikuna
Chankillu

**Chankillu** (kastilla simipi: *Chankillo* icha *Chanquillo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kasma pruwinsyapi, Anqash suyupi, huk mawk'a pukaram.

## Kaypipas qhaway
* Sechín
## Hawa t'inkikuna
Kamachi quq atiy

**Kamachi quq atiy** *(legislativa)* nisqaqa mama llaqtap atiy rakiyninpi nisqapi kamachikunata quq atiymi.

Kunan pacha akllanakuspa kamachinakuy (dimukratiya) nisqa mamallaqtakunapiqa rimana huñunakuymi kamachi quq atiyniyuq.
Kawpay rak'isqa

**Kawpay rak'i, Kawpay rak'isqa, p'aki, t'aqasqa** icha **phatma** ichataq **partiru**qa (kastilla simimanta: *partido*) kawpay tantanakuymi, kuskan yuyay yachayniyuq, mama llaqtapi kawpayta aknachayta munaq. Wankurisqan runakunaqa munayllam yaykamun.

Rak’ikunaqa manam mamallaqtapchu tantanakuynin, ichataq achka, lliwmanta aswan mamallaqtakunapiqa rak’ipi wankurisqa kawpaq runakunam mamallaqtap kawpayninta pusan, kamachiyninpi rimana huñunakuypipas. Rimana huñunakuy akllanakuykunapim rak’ikunaqa atipanakun.

Huk mamallaqtakunaqa ch'ulla partidu llikayuqmi, ahinataq kunan Chunwapi, ñawpa pacha Suwit Huñupipas kumunista partiduyuq.
Kimsantin atiy

**Kimsantin atiy** nisqaqa **Atiy rakiy** nisqapi rakisqa mamallaqtapi atiykunam: kamachi quq atiy *(legislativa)*, kamay paqtachi atiy *(iudicativa)*, ruraq atiy *(executiva)*.

Chay atiy rakiymantaqa Montesquieu sutiyuq phransis yachay wayllukuqmi yuyaychakun *[[Kamachikunap samanmanta]] (De l'esprit des lois)* nisqa qillqasqanpi, mana huklla, tiranu hina runapchu kamachinanpaqmi chay atiy raykiyqa kachun, nispa.

Kunan pacha akllanakuspa kamachinakuy (dimukratiya) nisqa mamallaqtakunapiqa kimsantin atiykuna kay hinam:
* Kamachi quq atiy: rimana huñunakuy (akllanakuykunapi tukuy llaqtayuq runakunap akllasqan)
* Kamay paqtachi atiy: hatun yachaq tantari, taripay sunturkuna
* Ruraq atiy: mamallaqtap kamachiynin (guwirnu), chapaqkunawan, tukuy mamallaqtap mink'asqankunawan
Bukuresti

**Bukuresti** icha **Pukaris** (rumanu simipi: *Bucureşti*), llaqtaqa Rumanya mama llaqtap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Dâmboviţa mayu

## Pulitika Rakiy
Bukuresti llaqtap (musuq) sectorninkuna:
* Sector 1: Dorobanţi, Băneasa, Aviaţiei, Pipera, Aviatorilor, Primăverii, Romană, Victoriei, Herăstrău, Bucureştii Noi, Dămăroaia, Strǎuleşti, Chitila, Griviţa, 1 Mai, Pajura, Domenii y parte de Giuleşti (Giuleşti istadiu) 
* Sector 2: Pantelimon, Colentina, Iancului, Tei, Floreasca, Moşilor, Obor, Vatra Luminoasă, Fundeni, Ştefan cel Mare 
* Sector 3: Vitan, Dudeşti, Titan, Centrul Civic, Balta Albă, Dristor, Lipscani, Muncii, Unirii 
* Sector 4: Berceni, Olteniţei, Văcăreşti, Timpuri Noi, Tineretului 
* Sector 5: Rahova, Ferentari, Cotroceni, 13 Septembrie, Dealul Spirii 
* Sector 6: Giuleşti, Crângaşi, Drumul Taberei, Militari, Grozǎveşti (Regie), Ghencea 

## Ñaña llaqtakuna
*  Athina (1993)
*  Atlanta, (1994)
*  Aman, (1999)
*  Ankara
*  Beijing, (2005)
*  Chişinău
*  Montreal
*  Nicosia (2004)

## Hawa tinkikuna
* Bucharest: Official administration site
* The Bucharest Prefecture
* RATB (Public Transport Company) official website
* Metrorex (Underground Transport Company) official website
* Bukuresti Interactive saywitu
* Bukuresti Interactive saywitu
* Restaurants, Clubs, Pubs, Museums etc. en Bukuresti 
* Bucharest Map Bukuresti saywitu
Santiago del Estero wamani

**Santiago del Estero wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Santiago del Estero*) nisqaqa Arhintina mama llaqtap wamaninmi. Uma llaqtanqa Santiago del Estero llaqtam. Wamanipiqa 60.000-chá 101.000-chá qhichwa rimaq kawsachkan.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy

Iskay chunka qanchisniyuq suyunmi (dipartamintu) kan:

Suyu - (Uma llaqta) 

# Aguirre (Villa General Mitre)
# Alberdi suyu (Campo Gallo)
# Atamisqui suyu (Villa Atamisqui)
# Avellaneda suyu (Herrera)
# Banda suyu (La Banda)
# Belgrano (Bandera)
# Santiago del Estero (Santiago del Estero)
# Chuya (Frías)
# Copo (Monte Quemado)
# Figueroa (La Cañada)
# General Taboada suyu (Añatuya)
# Guasayán (San Pedro de Guasayán)
# Jiménez (Pozo Hondo)
# Juan Felipe Ibarra suyu (Suncho Corral)
# Luritu (Luritu)
# Mitre suyu (Villa Unión)
# Moreno (Quimilí)
# Ojo de Agua suyu (Villa Ojo de Agua)
# Pellegrini suyu (La Fragua)
# Quebrachos suyu (Sumampa)
# Río Hondo suyu (Termas de Río Hondo)
# Rivadavia suyu (Selva)
# Robles suyu (Fernández)
# Salawina suyu (Los Telares)
# San Martín (Brea Pozo)
# Sarmiento suyu (Garza)
# Silípica suyu (Arraga)

## Simikuna
Santiago del Estero wamanipiqa qhichwa simita rimanku   (Arhintinap runasimin icha Santiago del Estero qhichwa).

## Wamanipi paqarisqa
* Sixto Palavecino, takiq, harawiq

## Pukyukuna
 

## Hawa t'inkikuna
Gabriel Batistuta

**Gabriel Omar Batistuta** (*  paqarisqa Reconquista llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -  ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

 
## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna
* Sitio web oficial de Gabriel Batistuta (italianu simipi)
* Biografía oficial de la AFA
* Estadísticas de Gabriel Batistuta en la Selección Argentina por RSSSF
Roberto Perfumo

**Roberto Alfredo Perfumo** sutiyuq runaqa, icha *El Mariscal* (* 3 ñiqin kantaray killapi 1942 watapi paqarisqa Sarandí, Buenos Aires wamani -   wañusqa  Buenos Aires llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna
* Racing Club (1961 - 71)
* Cruzeiro EC (1971 - 74)
* River Plate (1974 - 78)

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupakuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Jujuy wamani

**Jujuy wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Jujuy*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Salvador de Jujuy llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Chunka suqtayuq suyunmi (dipartamintu) kan:

Dipartamintu - (Uma llaqta)

## Hatun llaqtakuna
* San Salvador de Jujuy (1.259&nbsp;msnm)
* San Pedro de Jujuy
* La Quiaca (3.442&nbsp;msnm)
* Ciudad Perico
* Libertador General San Martín
* Ledesma
* Palpalá
* Alto Comedero
* Fraile Pintado
* Caimancito
* Calilegua
* Tilcara (2.461&nbsp;msnm)
* Humawaka (2.939&nbsp;msnm)
* El Carmen
* Monterrico
* Yuto
* Abra Pampa (3.484&nbsp;msnm)
* La Esperanza
* Palma Sola
* Santa Clara
* Purmamarca
* Casabindo
* Cochinoca
* Susques
* Santa Catalina
* Lozano (Doctor Manuel Belgrano/Jujuy)
* Aguas Calientes (El Carmen/Jujuy)
* Pampa Blanca
* Puesto Viejo
* El Aguilar
* Chalican
* San Antonio (San Antonio/Jujuy)
* El Puesto
* La Esperanza (San Pedro/Jujuy)
* La Mendieta
* El Piquete
* El Talar (Santa Barbara/Jujuy)
* Santa Clara (Santa Barbara/Jujuy)
* Maimara (2.383 m.s.n.m.)
* Volcan (Tumbaya/Jujuy)


File:Pucará de Tilcara 01.JPG|
File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg|
File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG|


## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** sutiyuqqa (16-II-1848 paqarisqa Trévières llaqtapi, Ransiya-pi , 16-II-1917 wañusqa Paris llaqtapi, Ransiya-pi) huk phransis qillqaq runam.

## Qillqasqankuna

* *Le Calvaire* (1886).
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les 21 jours d'un neurasthénique* (1901).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).
* *Contes cruels* (1990).

## Hawa Tinkikuna
* Société Octave Mirbeau.
* ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.
Inlatirra suyupi suyukuna

### Suyukuna

* Unitary Authority

† Metropolitan County (mana *county council*)

‡ Mana *Metropolitan County* mana *county council*

¹ 'administrative area'  Regionwan (mana *County*).
### Mawk'a suyukuna 1890 - 1965

### Mawk'a suyukuna 1974-1995
Northumberland

**Northumberland**  nisqaqa huk suyum (*county*) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Morpeth llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

6 distritu:
# Blyth Valley
# Wansbeck
# Castle Morpeth
# Tynedale
# Alnwick
# Berwick-upon-Tweed
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Alnwick, Amble, Ashington
* Bamburgh, Bardon Mill, Belford, Berwick-upon-Tweed, Brandon
* Chesters, Chollerford, Corbridge, Craster
* Dalton
* Elsdon Embleton, Ellington
* Falstone
* Greenhaugh, Greenhead
* Haltwhistle, Hartley, Haydon Bridge, Hexham, Highfields, Horsley, Prudhoe, Housesteads
* Ingram
* Langley, Linton, Longhorsley, Lowick, Lynemouth
* Mindrum, Morpeth, Murton
* Netherton
* Once Brewed
* Rothbury
* Seahouses, Shipley, Stonehaugh
* Vindolanda
* Warkworth, Wooler,
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Coquet Island
* Hadrian's wall 
* Lindisfarne wat'a 
* North of England Open Air Museum
* Northumberland mama llaqta parki
* Alnwick Castle/Alnwick Garden
* Bamburgh Castle
* Belsay Hall
* Cheviot Hills
* Churnsike Lodge
* Cragside
* Dunstanburgh Castle
* Farne-Islands
* Hexham Abbey
* Kielder Water (Qucha)
* North Pennines


## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Suyupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Birmingham

**Birmingham**qa Inlispamp suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Markapi huk hatun llaqtam.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
*  Lyon, Ransiya
*  Frankfurt am Main, Alimanya
*  Leipzig, Alimanya
*  Milano, Italya
*  Johannesburg, Urin Aphrika
*  Chicago, USA

## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Liverpool

**Liverpool** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.

## Llaqtap distritunkuna

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Sheffield

**Sheffield** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.

## Ñaña llaqtakuna
* Bochum, Alimanya
*  Anshan, Chunwa
*  Donezk, Ukranya
*  Estelí, Nikarawa
*  Kawasaki (Kanagawa), Nihun
*  Pittsburgh, USA

## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Stoke-on-Trent

**Stoke-on-Trent** icha **Stoke** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.

## Hawa tinkikuna
Wolverhampton

**Wolverhampton** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.

## Hawa tinkikuna
Newcastle upon Tyne

**Newcastle upon Tyne** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.

## Hawa tinkikuna
York

**York** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.

## Karu puriy
* Archaeological Resource Centre, York
* Bar Convent Museum
* Barley Hall
* Castle Howard
* Clifford's Tower
* Jorvik Viking Centre
* Micklegate Bar Museum
* National Railway Museum (NRM)
* National Centre for Early Music
* Treasurer's House
* York Castle Museum
* York City Art Gallery
* York Minster
* York City Wall
* Yorkshire Museum
* Yorkshire Wheel 

## Llaqtapi paqarisqa
* Mark Addy
* Alkuin
* W. H. Auden
* John Barry
* Judi Dench
* Simon Dyson
* William Etty
* John Flaxman
* Francis Matthews
* Daniel Newman
* John Snow
* Henry Scott Tuke
* Maria Ward
* Trevor Watts
* Peter Woodthorpe
## Ñaña llaqtakuna
* Münster, Alimanya
* Dijon, Ransiya
* Fanteakwa, Ghana

## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Ipswich

**Ipswich** llaqtaqa  mama llaqtapi Suffolk k'itipi huk llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Orwell mayu 
### Runakuna
2011 watapi runa yupaykamaqa 122 300 runayuqmi kachkan.

## Karu puriy
* 
## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna
* : Arras

## Kaypipas qhaway
* London
* Felixstowe 
* Suffolk 
* Harwich 
* Colchester

## Hawa tinkikuna
St Austell

**St Austell** (Cornualles simipi: *S. Austel*) nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk llaqtam, Cornwall suyupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

Rikcha:Eden Prairie Flowers.jpg|Eden Project
Rikcha:Eden Project geodesic domes panorama.jpg|Eden Project, St. Austell

## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Sinru qillqa: Iskusya suyupi wat'akuna

**Sinru qillqa: Iskusya suyupi wat'akuna**
* Aswan hatun wat'a: Lewis with Harris 
* Aswan hatun wat'a qutukuna: Shetland, Orkney, Hebrides (Inner Hebrides Outer Hebrideswan)
## Hatun wat'akuna


|- 
| Bigga
| Shetland
| 78
| 0
| 34
|- 
| Boreray
| St Kilda
| 77
| 0
| 384
|-
| Boreray
| Uists and Barra
| 204
| 0
| 56
|- 
| Bressay
| Shetland
| 2805
| 384
| 226
|- 
| Brother Isle
| Shetland 
| 40
| 0
| 25
|- 
| Bruray
| Out Skerries 
| 55
| 26
| 53
|-  
| Burray
| Orkney
| 903
| 357
| 80
|- 
| Bute
| Firth of Clyde 
| 12217
| 7149
| 278
|-
| Calf of Eday
| Orkney
| 243
| 0
| 54
|- 
| Calve Island
| Mull 
| 72
| 0
| 20
|- 
| Canna
| Small Isles
| 1130
| 6
| 210
|-
| Cara
| Islay 
| 66
| 0
| 56
|- 
| Carna
| Mull 
| 213
| 0
| 169
|- 
| Cava
| Orkney
| 107
| 0
| 38
|-
| Ceallasaigh Mòr
| Uists and Barra
| 44 *
| 0
| 10
|-
| Ceann Ear
| Monach Islands 
| 203
| 0
| 17
|- 
| Ceann Iar
| Monach Islands
| 154
| 0
| 19
|- 
| Coll
| Mull 
| 7685
| 164
| 104
|- 
| Colonsay
| Islay
| 4074
| 108
| 143
|- 
| Copinsay
| Orkney
| 73
| 0
| 64
|- 
| Danna
| Islay 
| 315 *
| 5
| 54
|- 
| Davaar
| Firth of Clyde
| 52 *
| 2
| 115
|- 
| Easdale
| Slate Islands 
| 



## Uchuy wat'a qutukuna




## ''Highest islands''

## Pukyukuna

;General references
* Haswell-Smith, Hamish. (2004) *The Scottish Islands*. Edinburgh. Canongate. ISBN 1-84195-454-3
* General Register Office for Scotland (28 Nov 2003) *[http://www.gro-scotland.gov.uk/statistics/publications-and-data/occpapers/occasional-paper-10.html Occasional Paper No 10: Statistics for Inhabited Islands]*
;Specific references and notes


## Hawa t'inkikuna
*Scottish Island Network - Population Statistics
North Yorkshire

**North Yorkshire** icha **Chinchay Yorkshire** nisqaqa huk suyum (*county*) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Northallerton llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
11 distritu:
# Selby
# Harrogate
# Craven
# Richmondshire
# Hambleton
# Ryedale
# Scarborough
# City of York (Unitary Authority)
# Redcar and Cleveland (Unitary)
# Middlesbrough (Unitary)
# Stockton-on-Tees (Unitary)
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Arncliffe, Ampleforth, Appleton-le-Moors
* Bedale, Bellerby, Boroughbridge, Borrowby (Hambleton), Borrowby (Scarborough), Botton Village, Brompton (Hambleton), Buckden, Buttercrambe,
* Castleton, Catterick, Catterick Garrison, Cawood, Clapham,Conistone, Coxwold
* Dalton (Hambleton), Dalton (Richmondshire), Danby Wiske
* Easby (Hambleton), Easby (Richmondshire), Easingwold, Egton, Egton Bridge, Embsay
* Filey
* Gargrave, Giggleswick, Glasshouses, Goathland, Grassington, Great Ayton, Grosmont
* Harrogate, Hawes, Hebden, Helmsley, Helperby, Hillam, Horton in Ribblesdale, Hunmanby, 
* Ingleton
* Kettlewell, Kilnsey, Kirkbymoorside, Knaresborough
* Leyburn, Linton, Litton, Long Marston, Lund
* Malham, Malton, Masham,  Middleham, Middlesbrough, 
* Northallerton, 
* Osmotherley
* Pateley Bridge, Pickering
* Ravenscar, *[[Redcar]]*, Reeth, Richmond, Rievaulx, Ripon, Robin Hood's Bay, Romanby
* Scarborough, Scawton, Scorton, Scruton, Selby, Settle, Sherburn-in-Elmet, Sheriff Hutton, Sicklinghall, Skipton, Sowerby, Starbotton, Staveley, Stockton-on-the-Forest, Stokesley, Streetlam, Sutton-under-Whitestonecliffe
* Tadcaster, Thirsk, Thornton-le-Beans, Thornton-le-Dale, Thornton Steward, Thrintoft, Thwaite
* Wass, Welburn, Whitley, Whitby, Wombleton
* Yafforth, York

## Karu puriy
* Ampleforth College
* Bolton Abbey
* Bolton Castle
* Byland Abbey
* Catterick Camp
* Drax
* Duncombe Park
* Fountains Abbey
* Helmsley Castle
* Jervaulx Abbey
* Malham Cove
* Mount Grace Priory
* North Yorkshire Moors Railway
* Rievaulx Abbey
* Shandy Hall
* Studley Royal Water Garden
* Wharram Percy
* Whitby Abbey
* York Minster
* Yorkshire Dales

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
East Riding of Yorkshire

**East Riding of Yorkshire** nisqaqa huk suyum (*county*) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Beverley llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
2 distritu

# East Riding of Yorkshire (Unitary)
# Kingston upon Hull (Unitary)
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Beverley, Bishop Burton, Bridlington, Brough
* Cottingham
* Driffield
* Flamborough
* Goole
* Hedon, Hessle, Holme-on-Spalding-Moor, Hornsea, Howden
* Kirk Ella
* Market Weighton
* North Ferriby
* Pocklington
* Riplingham, Roos, Rudston
* South Cave, Stamford Bridge
* Willerby, Withernsea
## Yachay tarpuy
## Karu puriy

* ARTTS International
* Bempton Cliffs
* Burnby Hall
* Burton Agnes Manor House, Burton Agnes Hall
* Sewerby Hall
* Skipsea Castle
* Fort Paull
* Beverley Minster, Beverley Friary
* Howden Minster
* Skidby Working Windmill
* Hornsea Mere
* River Humber, River Hull, Watton Beck, River Derwent, River Ouse, River Aire, River Trent, River Don
* Rudston Monolith
* Aire and Calder Navigation
* Driffield Navigation
* Leven Canal
* Market Weighton Canal
* Pocklington Canal
* Stamford Bridge
* Yorkshire Wildlife Trust
* Yorkshire Wolds
* Flamborough Head
* Spurn
* Yorkshire Wolds Way
## Yachay
## Musiku
## Apaykachana
## Suyupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Inti Wak'a

**Inti Wak'a** (kastilla simipi: *Huaca del Sol*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk chuntum, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Moche distritupi.

## Rikchakuna

Rikcha:Huaca Sol lou.jpg|Inti Wak'a

## Kaypipas qhaway
* Killa Wak'a
## Hawa t'inkikuna
Sinru qillqa:Inlatirra suyupi wat'akuna

**Lista:Inlatirra suyupi wat'akuna**
## Lista

## Quchakunapi mayukunapipas wat'akuna
*Belle Isle, Windermere
*Denny Island, Chew Valley Lake
*Eel Pie Island, River Thames
*Read's Island, River Humber

## Inlatirra suyupi aswan hatun wat'akuna

## Lista: Inlatirra suyupi wat'akuna (runakuna)

## Kaypipas qhaway
*
*
Killa Wak'a

**Killa Wak'a** (kastilla simipi: *Huaca de la Luna*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Moche distritupi,  huk chuntum.

## Rikchakuna

Rikcha:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|llimpikuna, Killa Wak'a 
Rikcha:HLuna Maqueta lou.jpg| Killa Wak'a *(modello)*

## Kaypipas qhaway
* Chan Chan
* Inti Wak'a

## Hawa t'inkikuna
Hukllachasqa Qhapaq Suyupi mama llaqta parkikuna

**Hukllachasqa Qhapaq Suyupi mama llaqta parkikuna**

## Inlatirrapi Kamripipas mama llaqta parkikuna

## Iskusya suyupi mama llaqta parkikuna

## Chinchay Ilanda suyupi mama llaqta parkikuna
Mana.

## Hawa t'inkikuna
*UK National Parks official website (inlish simipi)
Yorkshire Dales mama llaqta parki

**Yorkshire Dales mamallaqta parki** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk mama llaqta parkim, North Yorkshire suyupi, West Yorkshire suyupi, Cumbria suyupipas.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Whernside (736 m) - Ingleborough (723 m) - Pen-y-ghent (694 m) ( *Three Peaks*); 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Phaqcha]]kuna:** Cautley Spout - Kisdon Force
## Chiriqunuy
## Flora
## Fauna
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
**[[Mach'ay]]kuna:**
* Gaping Gill
* Alum Pot
* Mossdale Caverns 
* Kingsdale Caverns
* Lancaster Pot
* Easegill Caverns
* White Scar, Ingleton
* Ingleborough Cave, Clapdale, Clapham,
* Stump Cross Caverns, Pateley Bridge
**[[Musiyu]]:**
* Dales Countryside Museum
**[[Qhichwa]]kuna:**
* Arkengarthdale
* Birk dale
* Bishopdale
* Coverdale
* Dentdale
* Garsdale
* Langstrothdale
* Littondale
* Malhamdale
* Nidderdale
* Ribblesdale
* Swaledale
* Wensleydale
* Wharfedale

**Hukkuna:**
* Clapham
* Cautley Spout phaqcha 
* Gaping Gill
* Hardraw Force
* Horton in Ribblesdale
* Kisdon Force phaqcha, Swaledale
* Sedbergh
* Settle
* Yorkshire three peaks

## Kaypipas qhaway
* Bolton Castle 
* Skipton
## Hawa t'inkikuna
North York Moors mama llaqta parki

**North York Moors mamallaqta parki** nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk mama llaqta parkim, North Yorkshire suyupi.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Phaqcha]]kuna:** 
## Chiriqunuy
## Flora
## Fauna
## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Kilburn
*Castleton
*Goathland
*Grosmont
*Helmsley
*Hutton-le-Hole
*Kirkbymoorside
*Northallerton
*Osmotherley
*Pickering
*Robin Hood's Bay
*Stokesley
*Whitby
## Wiñay kawsay
## Karu puriy

*North Yorkshire Moors Railway
*Byland Abbey
*Cleveland Way 
*Lyke Wake Walk 
*Forge Valley NNR 
*Farndale LNR 
*Helmsley Castle
*Yorkshire Wildlife Trust 
*Rievaulx Abbey & Rosedale Abbey
*River Seven, River Dove, River Rye, River Seph, River Esk

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Moche distritu

**Moche distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Moche*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Truhillu pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Moche llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Karu puriy
* Inti Wak'a
* Killa Wak'a

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Moche
* Chan Chan
* Wiru mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Awaq distritu

**Awaq distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Ahuac *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chupaka pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Awaq llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Ñawinpukyu
* Mayukuna: Kunas mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Hunin suyu
Arininakuy

**Arininakuy** nisqaqa (inlish simipi: *contract*, kastilla simipi: *contrato*) runapura, tantanakuypa icha mamallaqtap pusaqninpura ima rimanakuspa arí ninakuspa qillqamusqapas. Arininakuqkunaqa chay arininakuywan chiqakama watusqam.

Arininakuq runakunaqa silq'uyninwanmi arí ninakunku.

## Kaypipas qhaway
* Mamallaqtapura arininakuy *(treaty, tratado)*
Aqha qunchu

**Aqha qunchu** *(Saccharomyces cerevisiae)* nisqaqa p'uchquchiq qunchu k'allampam, waqtuta ruranapaq, qunchu sankuwan t'antata mast'aranapaq llamk'achisqa.

Qunchuqa tukuchkaq, p'uchquchk'aq aqhapim, sirwisapim, winupim misk'imanta ethanultam tukuchin, chimlasayta lluqsichispa. Chay hinaqa misk'i kaqmanta waqtu upyanam tukukun.

Yuraq t'antata rurachkaptinkuqa, qunchu sankupi tukukuq chimlasay sankuta samp'achanmi.

Ch'iñicha wayaqacha k'allampa kaspam muruchankunata *wayaqacha* nisqakunapim puchuchin, llapa wayaqachapi tawantinmi murucha.

## Hawa t'inkikuna
Wamani

*Urqup apun (thiyus hina yupaychasqa)
*Tawantinsuyupi k'iti (Inka pachapi)
*Kunan pacha mama llaqtap rak’in (suyu, marka, puruwinsiya)
Rosario

***[[Rusaryu]]**: huk kathuliku mañakuy;
***Rusaryu [[wallqa]]**: rusaryuta mañakunapaq wallqa;

***Llaqtakuna**:
****[[Rosario (Arhintina)]]**;
****[[Rusaryu (Aqupampa)]]**, Wankawillka suyupi, Piruwpi;
****[[Rusaryu distritu]]**, Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi, Piruwpi;
****[[Rusaryu (Atawallpa)]]**, Buliwyapi;
****[[Rusaryu kantun]]**, Buliwyapi.
Warma Kuyay

**Warma Kuyay** nisqaqa José María Arguedaspa kastilla simipi qillqasqan willakuymi, warmakunap khuyanakuyninmanta willaq.

## Hawa t'inkikuna
*Warma Khuyay. Qillqaq: José María Arguedas. Kastilla simimanta runasimiman t'ikraq: Jaime A. Pantigozo Montes (PDF, 640 kB)

## Qhichwa simipi uyaychasqa
* José María Arguedas: *Warma kuyay y otros relatos* [Yawar willay, Sapan Churi = Hijo solo]. Traducción al quechua de Gloria Cáceres Vargas. Edición bilingüe, con introducción de Gonzalo Espino Relucé. Lima, Editorial San Marcos, 2011. Quinta reimpresión: marzo de 2017.
Qallaw distritu

**Qallaw distritu**; (kastilla simipi: *distrito del Callao*, ***Cercado del Callao***) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rímac
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Qallaw llaqtam.

## Runakuna
389 579

## Waki

## Llaqtap amachana santun
* Kristu Hatun quchamanta
* Karmin Pallan
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
### Yachaychiy
*Wawa wasikuna : 
*Huch'uy yachay wasikuna: 
*Chawpi yachay wasikuna: 
** Colegio Nacional 2 de Mayo 
** San Antonio Marianistas
** Maristas San José
** América
*Yachay sunturkuna: 
** Universidad Nacional Técnica del Callao

### Karu puriy
* Templo Faro
* Real Felipe

## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
* Limaq

## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad del Callao
*Todo Callao
Qallaw hatun kamachiy wamani

**Qallaw hatun kamachiy wamani** icha **Qallaw pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia Constitucional del Callao*) Piruw mama llaqtapi huk Kamachiy pruwinsyam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 20 ñiqin chakra yapuy killapi 1836 watapi.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Runakuna

## Llaqtap amachana santun
* Hatun Qucha Tayta
* Karmin Pallan
## Pulitika Rakiy
Susqta distritunmi kan.

#Cercado del Qallaw (1) - Qallaw (*downtown*)
#Bellavista (2)
#Carmen de la Legua-Reynoso (3)
#La Perla (4)
#La Punta (5)
#Mi Perú 
#Ventanilla (6)

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
*Wawa wasikuna : 
*Huch'uy yachay wasikuna: 
*Chawpi yachay wasikuna: 
**Colegio Nacional 2 de Mayo 
**Colegio San Antonio Marianistas 
**Colegio Maristas San José
**Colegio América 
*Yachay sunturkuna: 
**Universidad Nacional Técnica del Callao
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Portal de la Municipalidad Provincial del Callao

* Chim Pum Callao
* Todo Callao 
* Islas Palomino
* Gobierno Regional
* Callao.Net la Internet del Callao 
* Sport Boys Association
La Perla distritu

**La Perla distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de La Perla*) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa La Perla llaqtam.
## Runakuna
59 602 

## Wiñay kawsay

## Llaqtap amachana santun
* Señor del Mar
* Mamacha Carmen
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
### Yachaychiy
*Wawa wasikuna : 
*Huch'uy yachay wasikuna: 
*Chawpi yachay wasikuna: 
**Colegio Militar Leoncio Prado
*Yachay sunturkuna: 

### Karu puriy
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
*Humberto Márquez Talledo 
*Manuel "Chato" Raygada Ballesteros

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad Distrital de La Perla
*Todo Callao
La Punta distritu

**La Punta distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de La Punta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Qallaw pruwinsyapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa La Punta llaqtam.

## Llaqtap amachana santun
* Señor del Mar
* Mamacha Carmen
* San Pedro y San Pablo
* Santa Rosa Limamanta

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad Distrital de La Punta
*Todo Callao
Tuqucha listritu

**Tuqucha listritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Ventanilla*) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Chillun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Uma llaqtanqa Tuqucha llaqtam.

* Pacha kutiq llaqta
* Hanaq Tuqucha
* Killarku llaqta
* Inkakuna llaqtawka
* Anqámus
* Tuqucha llaqta

## Runakuna
Ventanilla distritupiqa 243 526 runam tiyanku.

## Wiñay kawsay
Kamasqa m karqan.

## Llaqtap amachana santun
* Señor del Mar
* Mamacha Carmen
* San Pedro Nolasco
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
### Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

### Karu puriy
## Musiku
## Apaykachana

* Av 225
* Llaqta ñan Néstor Gambetta

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pachacútec llaqta
* Qallaw hatun kamachiy wamani
* Qallaw

## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad Distrital de Ventanilla
*Todo Callao
Sanancha

**Sanancha** nisqaqa, **Sanapa**, **Unancha**, **Unanchiy**, **Chimpu** icha **Tuyru** nisqapas (aymara simipi: unancha, kastilla simipi: *señal, signo*, grigu simipi: *σύμβoλoν*, chaymanta kastilla simipi *símbolo*, latin simipi: *signum*) ima rikch'acha hina siq'isqapas icha rimasqapas, ima hatun, saphisapa, sasalla sut'inchana, haqi, mana rikunalla icha mana uyarinalla kaqmanpas t'upsiq.

Hinaptinmi achka hina sananchakunatam riqinchik:
*Qillqapi sanancha: sanampa *(letra)*, sapaq sanancha (qillqa unancha .,;:?!);
*Silq'uy
*Mamallaqtap sananchankuna: unancha (p'achamanta rurasqa sanancha), wallqanqa sanancha (ñawpa pacha wallqanqa nisqa amachana ayñipi llimphisqan rikch'a)
*Apaykachana sanancha
*hukkunapas
Chimpu

*inti chimpu (intip muyuriynin, inti wañuypi rikunalla)
*santukunap k'anchaynin *(nimbo, aureola)*
*ima sananchapas
*Chimpu kiti (Bolívar markapi, Ikwadurpi)
*Chimpu llaqta (Chimpu kitip uma llaqtan)
Almazán

**Almazán** nisqaqa Soria pruwinsyapi, Kastilla Liyunpas suyupi, Ispaña mama llaqtapi, huk llaqtam. Almazán llaqtapiqa 5.727 runakunam kawsachkanku (2006).

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa tinkikuna
Jisk'airumuqu

**Jisk'airumuqu** nisqaqa (aymara simi: *jisk'a:* uchuy, *iru:* ichhu, kichka, *muqu:* muqu) Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Aqura distritupi, Jach'ak'achi llaqta Ilawi mayupas ñiqpi (Punu: 54 km).

## Kaypipas qhaway
* Amantani
* Intika
* Kutimpu
* Piruwpi mawk'a llaqtakuna
* Sillustani
Wasqar q'inti

**Wasqar q'inti** icha **Burru q'inti** (*Patagona gigas*) nisqaqa huk Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Wakarpay quchap patanpi kawsaq q'intim. 

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qurani qucha

**Qurani qucha** (kastilla simipi: *Laguna Corani*, *Lago Corani*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi, huk qucham. 

## Kaypipas qhaway
* Larati qucha
* K'ichkiqucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chunkara qucha

**Chunkara qucha**   (kastilla simipi: *Laguna Chungará*) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk qucham, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi, Putre kitipi, Lawqa mama llaqta parki ukhupi.

## Kaypipas qhaway
* Parinaquta
* Pumirapi
* Chunkara–Tambo Quemado q'asa
* Sajama
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Romeowan Juliet

**Romeowan Juliet** (Inlish simipi: *Romeo and Juliet*), nisqaqa William Shakespeare-pa 1595 watapi inlish simipi qillqasqan trahidyam, *Romeo* sutiyuq maqt'ap *Juliet* sutiyuq p'asñawanpas khuyayninmanta, wañuyninkukamas.
Praha

**Praha** (kastilla simipi: *Praga*) llaqtaqa Chiksuyu mama llaqtap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Vltava mayu (kastilla simipi: *Moldava*)

## Karu puriy
* Kastillu de Praha
* Puinti de Carlos
* Katidral de San Vito
* Yachay Danzante

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Charles University (UK) (1348)
** Czech Technical University (ČVUT) (1707)
** Academy of Fine Arts (AVU) (1800)
** Academy of Arts, Architecture and Design (VŠUP) (1885)
** Institute of Chemical Technology (VŠCHT) (1920)
* Academy of Performing Arts (AMU) (1945)
* Czech University of Agriculture (ČZU) (1906/1952)
* University of Economics (VŠE) (1953)
* Institute of Information Theory and Automation (UTIA) (1959)
* University of New York (Prague)http://www.unyp.cz (UNYP) (1998)

## Ñaña llaqtakuna
*  Berlin 1996
*  Brussel suyu 2003
*  Chicago 1990
*  Frankfurt am Main 1990
*  Hamburg 1990
*  Kyoto 1996
*  Moskwa 2000
*  Nürnberg 1990
*  Paris 1997
*  Phoenix 1991
*  Sankt Peterburg 1992
*  Taipei 2001
**mana tukri**:
*  Akhisar
*  Birmingham
*  Bratislava
*  Cali
*  Budapest
*  Helsinki
*  Yerushalayim
*  Lisboa
*  Riga
*  Rotterdam
*  Wien
*  Vilnius

## 

Prag-4090-Manesuv-Bruecke-2008-gje.jpg
Prag-6380-Kleinseite-Mostecka-2008-gje.jpg
Prag-4300-Gaerten am Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-6420-Kleinseitner Ring-Veitsdom-2008-gje.jpg
Prag-3230-Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-3510-Burgberg-Gang-2008-gje.jpg
Prag-3470-Goldenes Gaesschen-2008-gje.jpg
Prag-4650-Altstaedter Ring vom Rathausturm-2008-gje.jpg
Prag-4450-Altstaedter Ring-Rathaus-2008-gje.jpg
Prag-5470-Altneusynagoge-Juedisches Rathaus-2008-gje.jpg


## Hawa tinkikuna

* Official Website
* Prague Public Transport Company - including traffic map and search
* Prague map
* Prague Information Service
* Short News from a Prague Insider
*Places to see from a local's perspective
* The Prague Post - the English-language newspaper in Prague
Kalama

**Kalama** nisqaqa (kastilla simipi: *Calama*) Chili mama llaqtapi, Antofagasta suyupi huk hatun llaqtam,  El Loa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
* Atakama ch'in pacha
* San Pedro de Atacama
* María Elena llaqta
* Ollagüe llaqta
* Tocopilla
## Hawa tinkikuna
Juan de Santa Cruz Pachakuti Yamki Sallqamaywa

**Juan de Santa Cruz Pachakuti Yamki Sallqamaywa** icha **Salkamaywa** chaylla, kastilla qillqaypi **Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua** icha **Salcamayhua**, 16 kaq pachakwatapi paqarisqa Hanalucayhua icha Hurinhuayhuacanchi llaqtapi (K'anaswan Qanchip chawpinpi (Qusqu suyupi), 17 kaq pachakwatapi wañusqa, Inkakunap, Tawantinsuyup kawsayninmanta iñiyninmantapas qillqarqan.

## Qillqasqankuna

* *Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua. Relación de antiguedades deste reyno del Piru.* (1613)

## Hawa tinkikuna

* AN ACCOUNT OF THE ANTIQUITIES OF PERU - qillqasqanpa qallariyninpa inlish simiman t'ikrasqa
* 

## Kaypipas qhaway

*Waman Puma
*Inka Garcilaso de la Vega
*Cristóbal de Molina (*el Cuzqueño*)
Tunupa urqu

**Tunupa** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum , Uru Uru suyupi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garcí Mendoza munisipyupi, Jirira kantunpi. Tunupa nisqa apumanta sutinchasqa. 

## Rikchakuna

Rikcha:Volcán Tunupa & Salar de Uyuni.jpg|Tunupa nina urqu Uyuni kachi quchawan
Rikcha:Salar de Uyuni ISS012-E-6456.jpg| Uyuni kachi qucha Tunupa urquwan

## Kaypipas qhaway
* Uyuni kachi qucha
Maqaq ch'uru

**Maqaq ch'uru** icha **Wayllaqipa ch'uru** (familia *Strombidae*) nisqakunaqa mama quchap chalankunapi, kachi yakupi kawsaq ch'urukunam. Khillaychakiwan maqapuq runa hina wasicha kirpanawan pachapi aysaspam kuyukuykunku.

Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna sillp'inkunamanta putututas rurarqan.

## Hawa t'inkikuna
Wayllaqipa

*Wayllaqipa ch'uru, mama quchakunapi kawsaq ch'urukuna;
*Pututu, wayllaqipa ch'urup sillp'inmanta rurasqa phukuna waqachina.
Kiskis

**Apu Qhisqis** icha **Kiskis** sutiyuq runaqa huk inka awqaq pusaqsi, wamink'as karqan, ispañulkunaman hayu maqanakuq.

## Kaypipas qhaway
* Atawallpa
* Challkuchimaq
* Rumiñawi
* Manqu Qhapaq iskay ñiqin
Pututu ch'uru

**Pututu ch'uru** nisqakunaqa ch'uru phuku nisqa phukuna waqachinata, putututa ruranapaq llamk'achisqa ch'urukunam, ahinataq:
*Maqaq ch'uru (familia *Strombidae*)
*Hatun pututu ch'uru (genus *Charonia*)
*hukkunapas
Eduardo de Habich

Edward Jan Habich, **Eduardo de Habich** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Warszawa llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Yupay yachachiq wan allwiya kamayuq runam qarqan. 

Piruwmanmi chayan  1869pi, wachachin Universidad Nacional de Ingenieríata 1876pi.

Taytan: Ludwik Habich; Maman: Matylda Mauersberger. Warmi: Virginia BrandoChurinkuna: (4).

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna