open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wira

**Wira** nisqakunaqa glisirulpa wira p'uchquwan esterninkunam (huk wira iñuwaqa huk glisirul iñuwamantam kimsa wira p'uchqu iñuwamantawan), mikhuna imayaykuna. Kawsananchikpaq muchunchikmi.

Wirakunaqa kay mikhuykunapim:
*yura wira: huk murukuna (inti wayta, inchik, asitunas), palta;
*uywa wira (mantika, nata, mantikilla).

Puriqlla wirataqa asiti ninchikmi.

## Hawa t'inkikuna
K'illimsayaku

**K'illimsayaku** nisqaqa k'illimsayaqmanta, muksichaqmanta yakuchaqmantapas t'inkisqakunam, achka mikhuna imayaykuna. Kawsananchikpaq muchunchikmi.

Kaymi huk k'illimsayakukuna:
* **[[Ch'ulla k'illimsayaku]]**
** Uwas misk'i *(glukusa, glucosa)*
** Wayu misk'i *(fruktusa, fructosa)*
* **[[Iskaynintin k'illimsayaku]]**
** Asukar icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa)*
* **[[Achka k'illimsayaku]]**
** Miqu *(almidón)*
** Silulusa *(celulosa)*

K'illimsayakukunaqa kay mikhuykunapim:
* Miqu: riwi murukuna, papa, kumar, rumu
* Asukar: wayukunapi, misk'i wirupi
* Uwas misk'i: wayukunapi
* Wayu misk'i: wayukunapi

Silulusa nisqataq yurakunap kawsaykuqninkunap pirqanmi, tukuy yurakunapim.

## Hawa t'inkikuna
Prutina

**Prutina** *(proteína)* nisqaqa aminu p'uchqukunamanta t'inkisqakunam, achka-achka aminu p'uchqukunap amidunkunam, tukuy kawsaqkunapim. Mikhuna imayaykunam. Kawsananchikpaq muchunchikmi.

Kay mukhuykunam prutinasapa: chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)

## Hawa t'inkikuna
Silulusa

**Silulusa** *(Celulosa)* nisqaqa achka uwas misk'i patmakunamanta ch'antasqa tawqa iñuwayuq t'inkisqam, achka k'illimsayakum, yurakunap kawsaykuqninkunap pirqanmi, tukuy yurakunapim.

Yapasqa minuywanqa (C6H10O5)n, n &gt;= 200.

## Hawa t'inkikuna
Chimpulla q'asa

**Chimpuya** icha **Chimpulla** (kastilla simipi: *Chimboya* / *Chimbolla*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk q'asam (5.150 m), Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Santa Rosa distritupi, Qusqu suyupipas, K'anas pruwinsyapi, Layu distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Chimpuya
* Yana Quchilla
* Raya q'asa
Walla-Walla

**Walla-Walla** (kastilla simipi: *Hualla Hualla*) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi,  huk q'asam (4.280 m).
Waylla Apachita

**Waylla Apachiqta** (kastilla simipi: *Huaylla Apacheta*) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Chumpiwillka pruwinsyapi, huk q'asam (4.700 m).
Yuraqq'asa (Qusqu)

**Yuraqq'asa** (kastilla simipi: *Yuraccasa, Yurajcasa*) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, huk q'asam (4.300 m).
Miqu

**Miqu** nisqaqa achka uwas misk'i patmakunamanta ch'antasqa tawqa iñuwayuq t'inkisqam, achka k'illimsayakum - amilusapas amilupiktinapas -, mikhuna imayaymi, yurakunap micha waqaychana imayaymi.

Yapasqa minuywanqa (C6H10O5)n, n &gt;= 200.

Kaymi huk miqusapa mikhuykunam: riwi murukuna, papa, kumar, rumu. Chaymanta hak'utam, sankhutam, t'antatam ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Mayniki

**Mayniki** (kastilla simipi: *Mainique*) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Kumbinsyun pruwinsyapi,  huk mayu punkum.
Uliw

**Uliw** *(Olea europaea)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Asitunas nisqa rurunkunaqa ancha wirasapam.

## Hawa t'inkikuna
Asitunas

**Asitunas** nisqaqa (kastilla simimanta *aceitunas*) uliw mallkip rurunkunam, ancha wirasapam, chaninchasqa mikhunam. Asitunasmantaqa asititam ñit'inchik.

## Hawa t'inkikuna
Linu

**Linu** *(Linum usitatissimum)* nisqaqa q'aytuchasapa chillkiyuq, wirasapa muruyuq quram.

Linup chillkinpi q'aytuchamantaqa p'achapaq q'aytukunatapas ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Iskanwaya

**Iskanwaya** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, Llika mayu qhichwapi, Awkapata llaqta ñiqpi.

## Karu puriy
* Awqapata llaqta

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Tiwanaku
* Titiqaqa wat'a
* Qunchamarka
* Sipi Sipi
* Killa wat'a

## Pukyukuna

* Iskanwaya (inlish simipi)
* Iskanwayamanta (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* Iskanwayamanta (kastilla simi)
Wieluń

**Wieluń** (ˈvʲɛluɲ) nisqaqa Pulunya mama llaqtap huk llaqtam. Wieluń llaqtapiqa 23.451 runakunam kawsachkanku (2014).

## Rikchakuna

Image:Zniszczenia1939 0.jpg|Wieluń city center after the German terror bombing 1.09.1939
Image:Wieluń Collage.JPG|Wieluń

## Hawa t'inkikuna
Qunchamarka

**Qunchamarka** (*Konchamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Tiwanaku

## Pukyukuna

* www.bolivia.com / Qunchamarkamanta (kastilla simipi)
Achi Tayta iskay ñiqin piti

**Achi Tayta iskay ñiqin piti** (inlish simipi: **The Godfather Part II**, kastilla simipi: **El Padrino II**) nisqaqa huk pilikulam, 1974 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Francis Ford Coppola karqan.

## Kaypipas qhaway
* Achi Tayta (kuyu walltay)
* Achi Tayta kimsa ñiqin piti
Taya

**Taya** icha **T'ula** *(genus Lepidophyllum)* nisqakunaqa huk yurakunam, thansakunam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq.

## Rikch'aqkuna
* Pichi *(Lepidophyllum cupressiforme)*
* Pachataya *(Lepidophyllum quadrangulare)*

## Pukyukuna
Qusqu qhichwa simi

**Qusqu qhichwa simi**, QSHKS qillqaypi **Qheswa simi** nisqaqa Qusqu-Qullaw qhichwa simiman kapuq k'iti rimaymi, Qusqu suyupi rimasqa.

Chay Qusqu runasimimantaqa Fray Diego González Holguín sutiyuq taytakuram 17 ñiqin pachakwatap qallarisqanpi ñawpaq simi qullqatam qillqarqan.

Qusqu llaqtapi kaq Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturmi chay Qusqu runasimimanta yachaykun.

## Liwrukuna (Yachay p'anqa)
*Diego González Holguín (1607): Gramatica y Arte nueva de la lengua general de todo el Perú, llamada Qquichua, o lengua del Inca. (Lima.)
*Diego González Holguín (1608): Vocabulario de la lengua general de todo el Perú llamada lengua Qquichua, o del Inca, corregido y renovado conforme a la propriedad cortesana del Cuzco. (Lima.)
*Jorge A. Lira (1944): Diccionario kkechuwa-español. (Tucumán.)
*Antonio Cusihuaman G. (1976): Gramática quechua: Cuzco-Collao. (Lima.)
*Antonio Cusihuaman G. (1976): Diccionario quechua: Cuzco-Collao. (Lima.)
*AMLQ (Academia Mayor de la Lengua Quechua) (1995): Diccionario Quechua-Español-Quechua/Qheswa-Español-Qheswa Simi Taqe. Cusco: AMLQ/ Municipalidad del Qosqo
*Julio Calvo Pérez (2009): Nuevo Diccionario Español-Quechua / Quechua-Español (5 volúmenes).

## Hawa t'inkikuna
*'''Simi Taqe''' Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (pdf 3,8 MB). QSHKS qillqay. **Simi Taqe** Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (PDF, 3.9 MB)
Inkaraqay

**Inkaraqay** nisqaqa (kastilla simipi *Incarracay* icha *Incaracay* nisqapas) mawk'a llaqtam, Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Sipi Sipi munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Sipi Sipi
* Inkallaqta
* Inkachaka (Quchapampa)
* Inkallaqta

## Liwrukuna
* Jesús Lara: "Inkallajta Inkaraqay", *Biblioteca IV Centenario*, 1*, *Cochabamba*: *Los amigos del libro'', 1967, 120 p., Am.Arch.297.

## Hawa t'inkikuna
* Sipi Sipi munisipyu: Inkaraqaymanta
* Rikchakuna: Inkaraqay Inkallajtapas
Killawat'a

**Killawat'a** icha **Quwati** nisqaqa (kastilla simipi: *Isla de la Luna* icha *Isla Koati*) Titiqaqa quchapi, Buliwya mamallaqtapi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, huk wat'am. Titiqaqa wat'a nisqamantaqa 7 km karum.
* Iñaq Uyu qhapana icha Akllawasi (*Casa de las  Vírgenes  del Sol*)

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Amantani 
* Uru wat'akuna
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa qucha 
* Qupaqhawana
* Tikina
* Tiwanaku
* Inka
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Hapisqa

## Hawa t'inkikuna
Killa Qhichwa (P'utuqsi suyu, Buliwya)

**Killa Qhichwa** (kastilla simipi: *Valle de la Luna* icha *El Sillar*) nisqaqa Buliwyapi, huk qhichwam,  P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Tupisa kantunpi.

Rikcha:El Sillar Potosí Bolivia.jpg


## Kaypipas qhaway
* Qhari Wayq'u
* Anchanchu Wayq'u
* Inka Wayq'u
* Tupisa
* Killa Qhichwa, Chuqiyapu suyu, Buliwya

## Hawa t'inkikuna
Killa Qhichwa (Chuqiyapu suyu, Buliwya)

**Killa Qhichwa** (kastilla simipi: *Valle de la Luna*) nisqaqa  Buliwya mamallaqtapi kan, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Chuqiyapu kitipi.  

## Kaypipas qhaway
* Killa Qhichwa, P'utuqsi suyu, Buliwya

## Hawa t'inkikuna
* Killa Qhichwamanta
Qullasuyu qhichwa simi

**Qullasuyu qhichwa simi** nisqaqa Qusqu-Qullaw qhichwa simiman kapuq k'iti rimaymi, uralan Buliwyapi, Arhintinap Jujuy wamaninpipas rimasqa.

SIL Internationalpa nisqankamaqa urin k'iti rimayninkuna kaysi:
*Charkas k'iti rimay (Charkas pruwinsyapi)
*Quchapampa k'iti rimay (Quchapampa suyupi)
*P'utuqsi k'iti rimay (P'utuqsi suyupi)
*Chuqichaka k'iti rimay (Chuqichaka suyupi)
*Jujuy k'iti rimay (Jujuy wamanipi)
Lak'ota simi

**Lak'ota** *(Lakȟóta, Dakhóta)* simiqa 26.300 Lak'ota runakunap rimayninmi. Kay simiqa Siyu katawbanas rimaykunap ayllunpi kanmi.

Lak'ota runakuna kay hina rimachkanku:

Háu, kȟolá. Toníktuka hwo? - Yaw, kumpa. Imaynalla kachkanki?

Taŋyáŋ waúŋ. - Allillanmi kachkani.

Íŋska, wašíčuiya wóyaglaka hwo? - Inlis simitaqa rimankichu?

Hiyá, wašíčáiya wówaglake šni. - Manam, inlis simita mana rimayta atinichu.

Tókhiya lá hwo? - Maytam richkanki?

Mayugho. Waŋná wagníŋ kte. Akhé waŋčhíyaŋkiŋ kte. - Sayk'usqa kachkanim. Wasiyman richkani. T'inkunanchikkama.
Lak'ota

**Lak'ota**, **Nak'ota**, **Dak'ota** (lak'ota simipi: *Lakȟóta, Nakhóta, Dakhóta*; inlish simipi: *Sioux* [ˈsuː/] icha *Lakota*) nikuq runakunaqa Chinchay Awya Yalapi, kunan Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Kanadapipas kawsaq indihina runa llaqtam. Kunanqa 162 waranqa runakunas kachkan, ichaqa 26.300-llanñas lak'ota simitaraq rimachkan. Hukllachasqa Amirika Suyukunapi 155.200 Lak'ota runakuna 2005 watapi karqanku 16 risirwasyun nisqakunapi, Kanadapipas kunan p'unchaw yaqa 6.600 Lak'ota runakuna kachkanku isqun Ñawpaq Nasyun (First Nation) nisqa ayllu llaqtakunapi.

Lak'otakunamanqa kimsantin runa huñum kapun:
**Isanti* ("kuchuna", *Santee* icha ***Dakota*** nisqapas): anti Chinchay Dakota, anti Urin Dakota, Minnesota, chincha Iowa;
**Ihanktowan-Ihanktowana* ("qhipanpi llaqtacha", *Yankton* icha ***Nakota*** nisqapas): Minnesota mayu k'iti;
**Teton* icha *Tetonwan* (***Lakota*** nisqapas; qallariy sut'iqa manam riqsisqachu): kunti Chinchay Dakota, kunti Urin Dakota, Wyoming, Nebraska, Montana. 

Lak'otakunaqa Chinchay Awya Yalap inkill pampakunapi chakuqsi yura pallaqpas karqan, kawallupi rispa bisuntikunatas huk uywakunatapas chakuq. Chay kawallukunaqa Mishikupi ispañulkunamanta ayqispa qispispa sallqayasqas karqan.

1854 watamanta 1877 watakamas maqanakuykunapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunas Lak'otakunataqa atiparqan. Lak'ota awqaqkunap lliwmanta aswan hatun atiyqa 25-VI/26 ñiqin inti raymi killapi 1876 p'unchawkunapi Ch'ichi Ichhu Maqanaku *(Battle of the Greasy Grass, Battle of the Little Bighorn)* nisqapis karqan, Tatanka Yotanka *(Tiyaq Turu)*, Tashunka Witko *(Waq'a Kawallu)* sutiyuq runakunas umalliqnin karqan. Chaywanpas, 1876 watap puchukayninpis HAS awqaqkunas Lak'otakunata atiparqan. HAS mama llaqtayuq runakuna bisuntikunata wañurachispa chay hinas Lak'otakunap kawsay saphita k'asuyachispa indihinakunata atirqan.

29 ñiqin qhapaq raymi killapi 1890 p'unchawpi K'irisqa Qunqur Wañuchiy *(Wounded Knee Massacre)* nisqapi HAS awqaqkunaqa kimsa pachak mana ayñiyuq Lak'ota runakunatas sipirqan.

Kawsaqraq Lak'otakunataqa risirwasyun nisqakunamansi kacharqanku.

1973 watapi Lak'ota runakuna, wak indihinakunapas K'irisqa Qunqur (Wounded Knee) uchuy llaqtapi ankallikurqanku, 71 p'unchawpas chay uchuy llaqtaqa indihinakunap makinkunapi karqanmi.

Kunanqa Lak'ota risirwasyunkunapi kawsaq runakunaqa lliw HAS runakunamanta aswan wakcham kachkan, kuskanchaku kawsay mit'aqa 44 watallam.

20 ñiqin qhapaq raymi killapi 2007 p'unchawpi Russell Meanspa pusasqan Lak'ota Qispikanapaq Mink'asqa *(Lakota Freedom Delegation)* nisqam Washington llaqtapi Lak'otakunap kachariynintam rimarirqan. Chay runakunaqa mana akllasqa kaptinmi, huk Lak'ota pusaqkunaqa manam ari nirqanchu.

## Hawa t'inkikuna
Apulu qhichwa simi

**Apulu qhichwa simi** nisqaqa Qusqu-Qullaw qhichwa simiman kapuq k'iti rimaymi, Apulu k'itipi (Chukiyapu suyupi, chincha Buliwyapi) rimasqa. Pirupi rimasqa Qusqu-Qullaw qhichwa k'iti rimaykunamanmi lliwmanta aswan rikch'akuq. Fransya amawta César Itierpa qillqayninkunapi Apulu qhichwa simiqa Qullaw qhichwa rimay ukhupim kachkan. Kay amawtapaq Ayakuchu-chanka rimay, Qusqu-inka rimay, Qullaw rimaywan kimsa sapaq rimaykuna kachkanku, llapanku urin qhichwa simi ukhupi kaspa, Qullaw rimayqa mana Qusqu-inka rimayman aswan sichpa kaspa Ayakuchu-chanka rimaymanta.

Kaypim wakillan Apulu qhichwa siminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap siminwan:
Dakota

*Lak'ota runa
*Lak'ota simi
*Chinchay Dakota, Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyun
*Uralan Dakota, Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyun
Mawk'a llaqta

**Mawk'a llaqta** icha **Ñawpa llaqta** nisqaqa ñawpa pachapi kamasqa llaqtam, manaña runayuq, raqaysapa.
Wayt'ay

**Wayt'ay** nisqaqa yakupi runap kuyukuspan puriyninmi, yakup hawanpi kakuspa, mana yakup ukhunman urmaspa. Kallpasapa wayt'ayqa kurku kallpanchaymi.

Kaymi ulimpiku nisqa wayt'ay layakuna:
*Qispi wayt'ay *(estilo libre, estilo crawl, crol)*
*Pillpintu wayt'ay *(estilo mariposa)*
*Qhasqu wayt'ay *(estilo braza, pecho)*
*Wasa wayt'ay *(estilo espalda, dorso)*

## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna

## Hawa t'inkikuna
Qaqa siqay

**Qaqa siqay** nisqaqa qaqakunapi runap siqaykachayninmi, kurku kallpanchanapaq icha karu purispa hawk'anapaq.

## Kaypipas qhaway
* Karu puriy
* Urqu wichay

## Kayqam
* Ch'ikina Cheqanchakusa (Kastilla simipi: Aventura de riesgo).
Urqu wichay

**Urqu wichay** icha **Urqu siqay** nisqaqa urqukunapi runap puriykachayninmi, urqup pikchunkunaman chayanapaq, kurku kallpanchanapaq, karu purispa hawk'anapaq.

## Kaypipas qhaway
* Qaqa siqay
Kawallupi puriy

**Kawallupi puriy** nisqaqa kawallup wasanpi tiyaspa runap puriyinmi kawalluta purichispa.

Ñawpa pacha runap lliwmanta aswan utqaylla apaykachananmi karqan. Chayraykum chaski runakuna, awqaqkunapas kawallupi puriq karqan. Kunan pacha iskaymuyu, antakuru, antawa huk apaykachana kaptinmi, manañam sapsi apaykachanachu. Ichataq kunanraq kurku kallpanchaymi, kawallu yallinakuykunam.

Tawantinsuyupiqa manam kawalluta riqsirqankuchu. Hinaptinqa kawalluyuq ispañul awqaqkuna inka wamink'akunata aypallas atiparqan.

Chinchay Awya Yalapi inkill pampakunapitaq chakuq indihina runa llaqtakunapas kawallupi puriqsi karqan, ahinataq Lak'ota, Shayen *(Tsitsistas, Cheyenne)* hukkunapas.
Sallqa kawsay qhaway

**Sallqa kawsay qhaway** nisqaqa runakunap sallqa pachapi uywakunata, yurakunata, rikuypachata qhawayninmi, yachanapaq icha karu purispa hawk'anapaq.
100

**100** wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna
Puka luwichu

**Puka luwichu**, **Puka taruka**, **Ushpitu** icha **Chunta ruku** *(Mazama americana)* nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi kawsaq tarukam, huk iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Kawallu yallinakuy

**Kawallu yallinakuy** nisqaqa runakunap kawallupi purispa yallinakuymi, kurku kallpanchaymi. 

Kaymi huk kawallu yallinakuy layakuna:
*Kawallu kallpanakuy *(hípica)*
**[[Ulimpiku pukllaykuna|Ulimpiku]] yallinakuykuna:**
*Adistramintu *(Adiestramiento)*
*Kawallu phinkiy icha Saltu *(Salto)*
*Ñawray kawallu yallinakuy *(Concurso completo)*
Kawallu kallpanakuy

**Kawallu kallpanakuy** icha **Hipika** nisqaqa runakunap kawallupi purispa kallpanakuymi, kawallu yallinakuy kurku kallpanchaymi.
Tanka taruka

**Tanka taruka**, **Chuñi**, **Chuñitaruka**, **Sani taruka** icha **Uchuy taruka** (*Mazama chunyi*) nisqaqa huk Buliwyapi Piruwpipas kawsaq tarukam, huk iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Sumaq wasichay kamay

: *Sutichana qillqa:* **''"[[Wasimusika]]**"*

*'Sumaq wasichay kamay, wasimusikay**, **wasirpa musika**, **wasi ruwaykamay** icha **Arkhitiktura''' nisqaqa sumaq wasichaymanta, pirqachaymanta maki kapchiymi.

## Sumaq wasichay kamaypaq sutikuna

* Wasicha
* Wasimusika

## Kaypipas qhaway
* Rikch'a kapchiy
Apuwasinyuq pukllaykuna

**Ulimpiku pukllakuna**qa sapa tawantin watapi huk hatun llaqtapi tukuy Tiksimuyuntinpa mama llaqtakunamanta hamuq lliwmanta aswan allin kurku kallpanchaq runakunap yallinakuy pukllaykunam.

Ñawpa Grisyapi tukuy grigu *polis* nisqa mama llaqtakunamanta kurku kallpanchaqkunas ñawpa ulimpiku pukllaykuna nisqapi yallinakurqan, 776 kñ watamanta 339 kq watakamas.

Musuq Ulimpiku pukllaykunatataq Pierre de Coubertin sutiyuq phransis barunsi kamariptinsi chay ñawpaq musuq ulimpiku pukllaykunaqa 1896 watapi Athina llaqtapis karqan.

## Musuq pacha Apuwasinyuq pukllaykuna
Yallinakuy

**Yallinakuy** nisqaqa runapura huk runata, runakunata atiyta munaspa ruranakuymi, pukllaypi, kurku kallpanchaypi, musikupi ruruchinapura, kawpaypi akllanakuykunapi.

## Kaypipas qhaway
* Takanakuy
Awya Yala Bisunti

**Awya Yala Bisunti** *(Bison bison)* nisqaqa Chinchay Awya Yalap inkill pampakunapi kawsaq iskay ruk'anayuq ñuñuq uywam, qachu mikhuq.

## Hawa t'inkikuna
Bisunti

**Wisunti** *(genus Bison)* nisqaqa Chinchay Awiya Yalapi, Iwrupapipas kawsaq qachu mikhuq iskay ruk'anayuq ñuñuq uywakunam, iskaynintin rikch'aqmi:
*Awya Yala Bisunti *(Bison bison)*
*Iwrupa Bisunti *(Bison bonasus)*
Chilliqa wat'a

**Chilliqa wat'a**qa (kastilla simipi: *Isla Chelleca*) Titiqaqa quchapi, Buliwyapi, huk taram, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi. 

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Amantani 
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa qucha 
* Qupaqhawana
* Tikina
* Tiwanaku

## Hawa t'inkikuna
* Chelleca wat'a, satilitimanta rikusqa (Wikimapia)
Qhuchiwat'a

**Qhuchiwat'a**qa (kastilla simipi: *Isla Jochihuata*) Buliwyapi huk wat'am, Titiqaqa quchapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi. 

## Kaypipas qhaway
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Amantani 
* Uru wat'akuna
* Killawat'a
* Chilliqa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa qucha 
* Qupaqhawana
* Tikina
* Tiwanaku
* Inka

## Hawa t'inkikuna
* Qupaqhawana munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pansa wat'a

**Pansa wat'a**qa (kastilla simipi: *Isla de Panza*) Puwpu quchapi, Buliwya suyupi, huk taram. 

## Kaypipas qhaway
* Uru Uru qucha
Cujiri wat'a

**Cujiri wat'a** icha **Challwawat'a** (kastilla simipi: *Isla del Pescado / Cujiri*) nisqaqa Uyuni kachi quchapi, Buliwya suyupi, huk wat'am, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi, Qaqina kantunpi. 

## Yurakuna
* *Trichocereus pasacana* (10 m hanan) 

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi wat'a 
## Hawa t'inkikuna
* Tawa munisipyu: yupaykuna, saywitu (Cujiri wat'awan)
Siluli ch'in pacha

**Siluli ch'in pacha** (kastilla simipi: *Desierto Siloli*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk ch'in pacham.

* Tinkurachina siwikuna: . 

## Kaypipas qhaway
*Sach'a Rumi
*Salvador Dalí ch'in pacha
*Pukaqucha
*Atakama ch'in pacha
* Silala urqu
* Silala mayu

## Hawa t'inkikuna
Sach'a Rumi

**Sach'a Rumi** nisqaqa Buliwyasuyupi, Siluli ch'in pachapi, huk hatun qaqam P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. 

## Kaypipas qhaway
*Pukaqucha
* Q'umirqucha
*Buliwyap Kunti Wallan
*Lipis walla
* Salvador Dalí ch'in pacha

## Hawa t'inkikuna
Paqariy Inti

**Paqariy Inti** *(Sol de Mañana)* nisqaqa Buliwyapi, P'utuqsi suyupi huk purum k'itim, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. 

## Apaykachana
Paqariy Intiqa ñanpi Pukaquchamanta Challwiri kachi quchaman.
## Kaypipas qhaway
* Pukaqucha
* Salada qucha
* Challwiri kachi qucha 
* Q'umirqucha
* Asnaq qucha

## Hawa t'inkikuna
Qupaqhawanap Pallan

**Qupaqhawanap Pallan** (kastilla simipi: *Virgen de Copacabana*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk raymim, chakra yapuy killapi. Qupaqhawanap Pallanqa Buliwyap *[[patrona]]nmi* nisqa.

* Iñiy (Buliwya)
## Hawa t'inkikuna
Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)

**Kalwaryu urqu** nisqaqa Buliwyapi, huk urqum, Qupaqhawana llaqtapi, Titiqaqa qucha patanpi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi.

## Kaypipas qhaway
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan
* Qupaqhawana yaqa wat'a
Piruwanu Urin Khillayñan

**Piruwanu Urin Khillayñan** *(Ferrocarril del Sur)* nisqaqa Piruwpa urinpi kaq khillayñanmi, Mataranimanta Ariqipanta Hullaqakama, chaymanta Punukamapas Qusqukamapas.

Qusqumanta Punukama Qusqumanta Punukamaqa *[[PeruRail]]* nisqa khillayñan ruruchina antakurukunatam purichin: Qusqumanta Punukama (10 ura) icha Punumanta Qusqukama (10 ura).

**P'unchawkuna:**
* Ayamarq'a killamanta pawqar waray killakama: Killachaw, quyllurchaw, k'uychichaw. (Qusqumanta wan Punumanta wan)
* Ayriway killamanta  kantaray killakama: Killachaw, quyllurchaw, ch'askachaw, k'uychichaw. (Qusqumanta wan Punumanta wan)

**Ñan:**
* 00 km: Qusqu (Wanchaq)
* 25 km: Urupisa
* 32 km: Wamputyu, Willkamayu
* 40 km: Rumiqullqa
* 45 km: Antawayllacha
* 59 km: Urqus
* 80 km: Kusipata
* 99 km: Chiqakupi
* 120 km: Raqch'i, San Pedro
* 137 km: Sikuwani
* 186 km: Marankani
* Raya q'asa (4.321 m)
* 281 km Hullaqa
* Punu ((3.855 m), (Titiqaqa qucha)
Muyuqmarka

**Muyuqmarka** nisqaqa Saksaywaman llaqtapi huk raqaymi, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu distritupi. Turri karqan.
* Qusqu: 2 km

## Rikchakuna

Image:Sacsayhuaman-c04.jpg|Muyuqmarka, Saksaywaman
|Cahuidemanta llimphiy (Juan Bravo)
Image:Sacsayhuman-map.jpg|Sacsayhuamán

## Kaypipas qhaway
* Cahuide
* Saksaywaman
* Inti Raymi
## Hawa t'inkikuna
* Muyuqmarkamanta
Ankash washa waqta

**Ankash washa waqta** (kastilla simipi: *Ancash trasandino*) nisqaqa Piruw llaqtapi, Anqash suyupi, huk waqtamm. Wantar Chawin llaqtaqa Ankash washa waqtapi huk ñawpa llaqtam. 1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. 
*  2,771.90 km²
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Yanarahu, Paqtsa, Chajiaco, Rahupakinan, Qupa, Paqtsarahu,  Qaqapampa|Qaqapanpa, Antap'iti (*Andawiti*), Ankus Punta *(Ancos Punta)*, Tunshu (6,369), Verde Costa, Qishqi (*Gueshgue*) (5,630), Mururahu, Tantash (5,504), Qataq (*Cátac*)
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Musna mayu (purimuy mayukuna: Wachiqsa mayu, Qarwaskancha mayu, Rurichinchay mayu, Wari mayu; Huayronga, Qarash, Qullqa mayu)

## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
* Chakas - Pumapanpa - Pisqupanpa Ankash San Luis  - Wantar Chawpin - Wari -Siwas- Llamillin- Kunchuku marka- Panpash marka -Yanama marka

## Chaanapaq
# Katakmanta purisun Wantar Chawpinyaq, risun Qawish nani uchkupa (Ks: Túnel de Cáhuish).
# Qarwaqmanta Chakasyaq, risun Apuwasiyuq pinkushpa nani uchkupa (Ks.: Túnel de Punta Olímpica).
# Yunkaymanta Yanama k'itiyaq, risun Llanganukhu quchakunapa.
# Yuraqmarka kítimanta Shikwaqyaq (Sihuas), Tarika q'oyapa (minas de Tarica) risun
# Chuqiqaramanta Konchuquyaq; Tawkapa, Qawanapa, Wantuwalpa, Lakapanpapa risun.

## Karu puriy
* Wantar Chawin
* Yuraq Walla
* Waylas Kallki

## Hawa t'inkikuna
* |Ankash washa waqtamanta (kastilla simipi)
Tampu wasi

**Tampu wasi** icha **Qurpa wasi** (kastilla simipi: *hotel*) nisqaqa qurpachaqpa wasinmi, karu purichkaq runa qurpachakuq chaypi puñunanpaq.

## Hawa t'inkikuna
K'askaq

**K'askaq** (latin simipi: *suffixum*, chaymanta kastilla simipi: *sufijo*) nisqaqa rimap qhipanman yapasqa rimana yapaqmi. *Qipa churana* Ankash qallupi.

K'askachakuq rimaykunapim - ahinataq qhichwa simipim - chay k'askaqkunataqa rimakunaman yapanku.

Kaymi qhichwa simipi huk k'askaqkuna:
*-pi, -paq, -pura, -man, -n, -y, -yki, -mi, si,* hukkunapas.

## T'aqakuna
* suti k'askaq *(sufijo nominal):* 
** hina k'askaq *(sufijo de caso):* -pa/-p, -ta, -man, -paq, -manta, -wan, -pura
** achkayachiq k'askaq *(pluralizador):* -kuna
** kaqniyuqpaq k'askaq *(sufijo posesivo):* -y, -yki, -n, -nchik, -yku, -ykichik, -nku
* rimachiq k'askaq *(sufijo verbal):*
** runa rikuchiq k'askaq *(sufijo marcador de persona verbal):* -ni, -nki, -n, -nchik, -niku/-yku, -nkichik, -nku
** pacha rikuchiq k'askaq, pacha k'askaq *(sufijo marcador de tiempo verbal):*
*** rikch'ayrimanachaq k'askaq *(sufijo nominalizador):* -sqa, -y, -na (-nqa)
*** mana rikch'ayrimanachaq k'askaq *(sufijo no nominalizador):* -rqa-, -rqu-, -chka-
* sinchiyachiq k'askaq *(sufijo enfático):* -mi/-m/-má/-miki/-mari, -si/-s, -chá/-chi/-ch, -ri/-riki, -chu
* yuyancha k'askaq *(marcador de tópico):* -qa

## Hawa t'inkikuna
* Sufijos de la Lengua Quechua (Coleccíon) doc.
* Sufijos de la Lengua Quechua (Gramática) pdf.
K'askachakuq rimay

**K'askachakuq rimay** nisqakunaqa (kastilla simipi: *lengua aglutinante*, latin simimanta: *lingua* "qallu, rimay", *agglutinare* "llut'ampuy") rimankunap qhipanman k'askaqkunata yapamuq ch'antakuq rimaykunam. Chay yapamusqa k'askaqkunaqa manam hukyanchu, tiyaqllam.

Kaymi huk k'askachakuq rimaykuna:
*Qhichwa simi
*Aymara simi
*Awya Yalapi achka indihina rimaykuna
*Phinis simi
*Turku simi
Rima

**Rima** icha **simi**  nisqaqa rimaypa tiksi huk kayninmi, huk samaywan rimasqa, huk sut'iyuq.

Huk rimaqa huklla (ahinataq: *ñan*), iskay (ahinataq: *runa*) icha aswan (ahinataq: *ulluku*) simikiyuqmi.

Rimamanqa rimana saphiwan rimana yapaqmi kapun, ahinataq:

Qhichwa simipi:
* *llamk'a-pu-sqa-nchik-kuna-ta* *qhawa-ri-y !*
** Rimana saphi: *lamk'a-, qhawa-*
** Rimana yapaq (k'askaq): *-pu-, -sqa, -nchik, -kuna, -ta, -ri, -y*

Kastilla simipi:
* *ex-tra-c-cion-es*
** Rimana saphi: *tra* *(>traer)*
** Rimana yapaq
*** ñawpaq yapaq: *ex-*
*** qhipaq yapaq: *-c-*, *-cion*, *-es*

Rimakunataq rima layakunamanmi sapaqchanchik.

## Pukyukuna
Sut'i

**Sut'i** *(sentido, significado)* nisqaqa ima rimapaqpas, rimasqapaqpas, ima rurasqapaqpas icha kaqpaqpas niyta munaq kayninmi.
Suti (sut'ichana)

***[[Suti]]**, kichwapi **Shuti**: pitapas icha imatapas sutichasqa
***[[Sut'i]]**: niyta munaq kaynin
***[[Sutirimana]]**: huk rima laya
Rimana saphi

**Rimana saphi** nisqaqa (*leksima*, grigu simimanta *λέξημα*, kaymanta: *λέγω* "nini", chaymanta kastilla simipi *lexema*) nisqaqa rimap tiyaqlla, mana hukchakuq rakinmi, tiksi sut'iyuqmi.
Saphi (sut'ichana)

***[[Saphi]]**, yurakunap kurku yawrin;
***[[Rimana saphi]]**, rimap tiyaqlla rakin;
***[[Yupay saphi]]** (yupay yachaypi);
***[[Kawsay saphi]]** icha **Kultura**
Chiri mit'a

**Chiri mit'a** icha **Chiripacha** nisqaqa watapi aswan chiri mit'am. Chiri mit'apiqa suni tutam, pisillataq p'unchawmi, aslla achkiymi. Aswan chiri kaq suyukunapi chiri mit'api qhasanmi, rit'inmi.

Tiksimuyup chincha larunpi chiri mit'aqa disimri, iniru, phiwriru killakunapim, uralan larunpitaq hunyu, hulyu, awustu killakunapim. Kalindaryukamaqa Qhapaq raymi inti t'ikrakuy p'unchawmanta pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kayninkama mit'am.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iraw mit'a 
* Ruphay mit'a
* Puquy mit'a

## Hawa t'inkikuna
Ruphay mit'a

**Ruphay mit'a** nisqaqa watapi aswan q'uñi mit'am. Ruphay mit'apiqa suni p'unchawmi, pisillataq tutam, achka achkiymi.

Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa hunyu, hulyu, awustu killakunapim, uralan larunpitaq disimri, iniru, phiwriru killakunapim. Kalindaryukamaqa Inti raymi inti t'ikrakuy p'unchawmanta puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kayninkama mit'am.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iraw mit'a
* Puquy mit'a
* Chiri mit'a‎
## Hawa t'inkikuna
Ch'iraw mit'a

**Ch'iraw mit'a**, **Sisa pacha**, **T'ikay pacha** icha **Pawqarwara** nisqaqa watapi chiri mit'ata qatiq mit'am. Ch'iraw mit'apiqa p'unchawkuna suniyanmi. Ñawpaq qasa kasqa allpamanta musuq yurakunam phutumun, musuq kawsaymi tukukun.

Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa marsu, awril, mayukilla killakunapim, uralan larunpitaq sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim. Kalindaryukamaqa pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Inti raymi inti t'ikrakuykama mit'am.

* **Waytaray witsay** niyan anti llaqtakunachaw 23. 03. pita 21. 06 yaq, waqta patsaluna tsiqyaran.

## Kaypipas qhaway
* Ruphay mit'a
* Puquy mit'a
* Chiri mit'a‎
## Hawa t'inkikuna
Puquy mit'a

**Puquy mit'a**, **Hawkay mit'a** icha **Kallchay pacha** nisqaqa watapi ruphay mit'ata qatiq mit'am. Puquy mit'apiqa tutakuna suniyanmi. Achka mallkikunam wayun, murukunam puqun, chayraykum hatun aymuray pacham.

Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim, uralan larunpitaq marsu, awril, mayukilla killakunapim. Kalindaryukamaqa puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Qhapaq raymi inti t'ikrakuykama mit'am.

## Kaypipas qhaway
* Ch'iraw mit'a
* Ruphay mit'a
* Chiri mit'a‎
## Hawa t'inkikina
Ch'aki mit'a

**Ch'aki mit'a**, **ch'aki pacha** icha **Usyay mit'a** nisqaqa watapi aswan ch'aki mit'am, inti anchata k'anchaptinmi pisillatapas paraptinmi.
Paray mit'a

**Paray mit'a**, **Paray pacha** icha **Tamyay pacha** nisqaqa watapi aswan uqu mit'am, achkata paraptinmi, intitaq aswan pisillatapas k'anchaptinmi.

## Kaypipas qhaway
* Ch'aki mit'a
Taqna pruwinsya

**Taqna pruwinsya** (aymara simipi: *Taqna jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Tacna*) nisqaqa Taqna suyupi,  mama llaqtapi, huk pruwinsyam, Barroso wallapi. Uma llaqtanqa Taqna llaqtam.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Kaplina mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

### Urqukuna

## Pulitika rakiy
Taqna pruwinsyaqa 8 066,11 km² hatunmi. Chunkahukniyuq distrituyuqmi:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
* Taqna Yachay Sunturnin.

### Llaqtap amachana santun
* Señor de Locumba

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Jorge Basadre

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Piruw)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Taqna suyu
* www.munitacna.gob.pe
* INEI Piruw
Tarata pruwinsya (Piruw)

**Tarata pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Tarata jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Tarata*) Taqna suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tarata llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**: Awkitaypi - Chuntaqullu - Iñuma - Kuruña - Wankarani; **[[Walla]]:** Barroso walla 
* **[[Mayu]]kuna:** Kaplina mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Wilaquta

## Pulitika rakiy
Tarata pruwinsyaqa 2 819,96 km² hatunmi. Pusaqniyuq distrituyuqmi:

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
#### Santun
* Lokumpa Kristu
* Khunu Maria (María Nevada).
## Karu puriy
* Santa Mariya, mawk'a llaqta
* Qhapaq Ñan
* Qala Qala mach'aykuna
* Musiyu, Tarata

## Rikchakuna

Rikcha:Camino inca tarata.jpg| Qhapaq Ñan, Tarata pruwinsya
Rikcha:Iglesia de tarata.jpg|Inlisya, Tarata
|Musiyu, Tarata
|Santa Mariya, mawk'a llaqta
|Qala Qala mach'aykuna
|Kapilla, Apachita qhawanapi (3.503 m)



## Pruwinsyapi paqarisqa
* Jorge Basadre
## Kaypipas qhaway
* Taqna
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Tarata pruwinsyap distritunkuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Taqna suyu
*  www.munitarata.gob.pe
Kantarawi pruwinsya

**Kantarawi pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Candarave*) nisqaqa Taqna suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kantarawi llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alan García Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Jisk'a Larqanku - Larqanku
* **[[Mayu]]kuna:** Kaplina mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Paraquta - Such'i qucha

## Pulitika rakiy
Candarave pruwinsyaqa 2 261,1 km² hatunmi. Suqta distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
#### Santun
* Tayta Lokumpa Kristu

## Karu puriy
* Calientes llaqtapi armakuna

## Yachay tarpuy
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Taqna
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Taqna suyu
* www.municandarave.gob.pe
San Matías (Santa Krus)

**San Matías** (kastilla simipi: *San Matías*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Ángel Sandoval pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* San Matías munisipyu: yupaykuna, saywitu
San José Chikitus

**San José Chikitus** (kastilla simipi: *San José de Chiquitos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Chikitus pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Inlisya: 1990 watapis UNESCO Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
* Kunsipsyun qucha (San José Chikitus munisipyu)
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
* Chikitus runa
* Chuchis urqu
* Santiago Chikitus (Ruburiy munisipyu) 
* Tukawaka qhichwa risirwa (Ruburiy munisipyu)
## Hawa t'inkikuna

*San José Chikitus munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kunsipsiyun (Santa Kurus)

**Kunsipsyun** (kastilla simipi: *Concepción*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Ñuflo de Chávez pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Runakuna
Kunsipsyun munisipyupiqa Chikitus runakunam kawsanku.

## Karu puriy
* Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción inlisya (1753-1756) 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. 
* Musiyukuna 
* San Isidro phaqcha
* Pachanga qucha

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Kunsipsyun munisipyu: yupaykuna, saywitu
Diné simi

**Diné** icha **Nawahu** simiqa *(Diné bizaad)* 178.000 Diné runakunap rimayninmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Arizona, Colorado, Musuq Mishiku, Utah suyunkunapi.
Warani runa

**Warani** icha **Chiriwanu runa**qa lliw Waraniyi simita rimaq runakunam, Arhintina, Parasil, Puliwya, Parawayi mama llaqtakunapi tiyaq.

## Waraniyi runa llaqtakuna
Waraniyi runakunamanqa achka runa llaqtakunam kapun: Simba, Chiriwanu *(Chiriguano),* Mbya *(Mbyá),* Achiy wayaki *(Aché Guayakí),* Kaywa *(Kaiwá),* Chiripa *(Chiripá),* Pay tawitira *(Paí tavyterá),* Tapitiy *(Tapieté),* Shita *(Xetá).*

## Puliwya suyupi Waraniyi runakuna
Puliwya suyupiqa 133.393 Waraniyi runa kawsan, Chiriwanu nisqakunam, Santa Kurus suyupi, Chuqichaka suyupi, Tarija suyupipas.

## Rimay
Waraniyi runakunaqa Waraniyi simitam (Rimakunap ayllun: Tupi waraniyi) rimanku.

Huk rimakuna (Qhichwa simi - Wanariyi simi):

* qhari: aba
* warmi: cuña
* uma: cang 
* k'aklla: tatipi
* ñawi: teza
* rinri: apizacua
* maki: mbo
* inti: cuarací
* killa: yací
* yaku: I
* nina: tata
* urqu: ibiti

## Rikchakuna

Image:Guaranies-artesanias.JPG|Waraniyi warmi maki kapchiywan, Brasil
Rikcha:Cocina Yiriapu.JPG|Yiriapu llaqtapi
Image:Guaranies-brazil.JPG|Waraniyi runakuna, Brasil
Rikcha:Huarani objects.JPG|


## Pukyukuna
Mayrana munisipyu

**Mayrana** (kastilla qillqaypi *Mairana*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Mayrana llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Qirusilla mayu
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan, Mayrana kantun 

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Mayrana munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* [* Mayrana munisipyu: Yupaykuna, saywitu]
Wiñay

**Wiñay** nisqaqa hatunyaymi:

**[[Kawsaq]]** nisqakunam kawsaykuqninkuna miraykuspa wiñan:
*Runaqa, uywapas paqariyninmantam hatun kayninkamam wiñan.
*Runaqa wawacha kayninmanta chaymanta wamra kaspa sayaq runamanmi wiñan, sayaq kaspataq manaña wiñaspa.
*Yurataq phutuq murumantam hatun quraman, thansaman, sach'amanmi wiñan.

Ch'ulla kawsaykuqtaq ñawpaqta uchuy kawsaykuq kaspa aswan hatunmi kawsaykuqman wiñan, chaymantataq iskay kawsaykuqman rakikuspa (kawsaykuq rakikuy).

## Kaypipas qhaway
* Puquy
* Kawsay
Samaypata munisipyu

**Samaypata** (kastilla simipi: *Samaipata*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Samaypata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Quchakuna: Ariq qucha

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Samaypata munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Samaypata pukara
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cuevas mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Samaypata munisipyu: Yupaykuna, saywitu
Puquy

**Puquy** nisqaqa imappas, pipapas hunt'aman tukukuyninmi:

*Ruru icha muru puquspaqa, mikhunallam, phutunallam, tarpunallapas tukukun. Sumaqmanta puquymanta yachanapaqqa, allinta chakrapi kawsana tiyakuna ima, imaraykuchus hinallamantaqa mana imatapas yachakusunmanchu. Ayllupiqa sachakuna hatunmanta p'utumunku, chanta pitaq chayta qhawan ayllu runa.
*Runa puquspataq, wamramanta puqusqa, chiqap sayasqa runamanmi tukukun.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay
* K'allampa puquy
K'allampa puquy

**K'allampa puquy** nisqaqa k'allampap rikunalla, miraykunanpaq rakin.

K'allampa puquypiqa ancha achka muruchakunam puquykunmi.

## Hawa t'inkikuna
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** sutiyuq runaqa (Rohrau an der Keitha, llaqtapi (Awstryapi) paqarisqa 31 ñiqin pawqar waray killapi 1732 p'unchawpi; † Wien llaqtapi (Awstiriyapi) wañusqa 31 ñiqin aymuray killapi 1809 p'unchawpi) klasiku musika takichaqmi karqan.
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

**Pyotr Ilyich Tchaikovsky** (rusu simipi: **Пётр Ильич Чайковский**) sutiyuq runaqa (Vótkinsk llaqtapi (Rusiyapi) paqarisqa 7 ñiqin aymuray killapi 1840 p'unchawpi; † San Petersburgo llaqtapi (Rusiyapi) wañusqa 6 ñiqin ayamarq'a killapi 1893 p'unchawpi) rumantiku musika takichaqmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Musika (Rusiya)
## Hawa t'inkikuna
Buliwyapi Jesuita Misyunkuna

**Buliwyapi Jesuita Misyunkuna** (kastilla simipi: *Misiones jesuíticas de Bolivia*) nisqakunaqa 17, 18 kaq pachakwatapi (Kastilla kamachiy pachapi) Jesuita munqikunap wasichasqan riduksyunkunas karqan, chaypi kawsaq indihina runakunata kristiyanuchanapaq. 

* Tiyay: Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, José Miguel de Velasco pruwinsya .

1990 watapis UNESCO suqta llaqtaqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan:

* San Javier,  Ñuflo de Chávez pruwinsya
* Kunsipsyun, Ñuflo de Chávez pruwinsya
* Santa Ana, José Miguel de Velasco pruwinsya
* San Miguel, José Miguel de Velasco pruwinsya
* San Rafael, José Miguel de Velasco pruwinsya 
* San José, Chikitus pruwinsya

Santa Krus suyupi hukkuna inlisyakuna (Misiones jesuíticas de Bolivia):
* San Inasyu (José Miguel de Velasco pruwinsya)
* San Juan Bautista 
* Santo Corazón (Ángel Sandoval pruwinsya)
* Santiago de Chiquitos (Ruburiy munisipyu, Chikitus pruwinsya)
Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin** sutiyuq runaqa (Żelazowa Wola llaqtapi (Pulunyapi) paqarisqa 1 ñiqin pawqar waray killapi 1810 p'unchawpi; † París llaqtapi (Ransiyapi) wañusqa 17 ñiqin kantaray killapi 1849 p'unchawpi), huk  mama llaqtayuq yatana qallwa waqachiq wan rumantiku musika takichaqmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq
## Hawa t'inkikuna
Franz Liszt

**Franz Liszt** sutiyuq runaqa (Raiding llaqtapi (Unriyapi) paqarisqa 22 ñiqin kantaray killapi 1811 p'unchawpi; † Bayreuth llaqtapi (Alimanyapi) wañusqa 31 ñiqin anta situwa killapi 1886 p'unchawpi) huk  mama llaqtap rumantiku musika takichaqmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq 

* Demko Miroslav: *Franz Liszt compositeur Slovaque*, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.

## Hawa t'inkikuna
UNESCO

**UNESCO** nisqaqa Huñusqa Nasyunkunap Tiksimuyuntinpi kawsay saphita amachanapaq tantanakuyninmi. Chawpinqa Paris llaqtapim.

## Umalliqkuna
# Julian Huxley (1946-1948)
# Jaime Torres Bodet (1948-1952)
# John Wilkinson Taylor (1952-1953)
# Luther Evans (1953-1958)
# Vittorino Veronese (1958-1961)
# René Maheu (1961-1974)
# Amadou-Mahtar M'Bow (1974-1987)
# Federico Mayor Zaragoza (1987-1999)
# Koïchiro Matsuura (1999-2009)
# Irina Bokova (2009-2017)
# Audrey Azoulay (2017- )
Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción inlisya

**Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción** nisqaqa huk inlisyam Kunsipsyun llaqtapi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi. 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. 

## Kaypipas qhaway
* Misiones jesuíticas de Bolivia
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Hawa t'inkikuna
* Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción inlisyap rikchakuna
* Kunsipsyun llaqtamanta
San Francisco Javier inlisya

**San Francisco Javier** nisqaqa huk inlisyam San Javier llaqtapi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, San Javier munisipyupi. 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.


Rikcha:Señor. de San Xavier1.jpg|San Francisco Javier inlisya
File:Church_San_Javier_Interior.jpg|San Francisco Javier inlisya
File:Coro misional11.jpg|San Francisco Javier inlisya
File:Coro misional12.jpg|San Francisco Javier inlisya


## Kaypipas qhaway
* Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción inlisya
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Hawa t'inkikuna
* San Francisco Javier inlisyap rikchakuna
* San Javier llaqtamanta
Ariq qucha (Santa Krus)

**Ariq qucha** (kastilla simipi: *Laguna Volcán*) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Florida pruwinsyapi, Amboró mamallaqta parki ñiqpi . 

## Kaypipas qhaway
* Cuevas mayu
* Samaypata pukara
## Hawa t'inkikuna
Charawa

**Charawa** nisqaqa Buliwya suyupi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Cordillera pruwinsyapi, Charawa munisipyupi.

## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
Waraniyi llaqtakuna:
*Capiguazuti
*Pirití
*Wirapukuti
*Tacuarembó
*Taputá
*Taputamí
*Masavi
*El Espino
*Chorritos
*San Lorenzo

## Rikchakuna

Image:P7230322 Charagua.JPG|
Image:P7220290 Charagua domingo despues de la misa.JPG|
Image:P7190834 Municipalidad de Charagua.JPG|
Image:P7220298 calle Charagua.JPG|
Image:P7230318 bocatoma irrigación Charagua.JPG|


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Parapiti mayu
* Wapay mayu
* Waraniyi runa
## Hawa t'inkikuna

* Charawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Chuqhawaya

**Chuqhawaya** (*Chojahuaya*) nisqaqa Buliwyapi huk llaqtacham, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Pallqa munisipyupi, Ququni kantunpi, Illimani urqu ñiqpi.

## Rikchakuna

Rikcha:P8040043 Chojahuaya.JPG|Chuqawaya, 125 ayllupaq musuq parquy


## Kaypipas qhaway
* Illimani

## Pukyukuna
* ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Pallqa munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 534 kB)
Qullana (Jaruma)

**Qullana** (kastilla simipi: *Collana*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Illimani
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Qullana munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tikunata wat'a

**Tikunata wat'a**qa (kastilla simipi: *Isla Tikonata*) Titiqaqa quchapi, Piruwpi, huk wat'am, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Kapachika distritupi, Kapachika yaqa wat'ap antinpi. 

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Isañata (wat'a)
* Amantani 
* Qutus
* Titiqaqa wat'a
* Intika
* Uru wat'akuna
* Killa wat'a
* Yampupata yaqa wat'a
* Kapachika
* Titiqaqa qucha 

## Hawa t'inkikuna
Wirapukuti

**Wirapukuti** (*Güirapucuti*) nisqaqa Buliwya suyupi huk Waraniyi llaqtam, Santa Krus suyupi, Cordillera pruwinsyapi, Charawa munisipyupi.

## Rikchakuna

Image:Bocatoma_Güirapucuti.JPG|Wirapukuti llaqtapi parquy (2005 watamanta)


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Charawa
* Parapiti mayu
* Wapay mayu
* Waraniyi runa
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Charawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Lagunillas munisipyu

**Lagunillas munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Lagunillas*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Lagunillas llaqtam.
## Allpa saywachi
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
* Lagunillas kantun
* Aquio (Ipati) kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Waraniyi runa

## Simikuna
Lagunillas munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cordillera pruwinsya
Gutiérrez munisipyu

**Gutiérrez munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Gutiérrez*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Gutiérrez llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: 
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Gutiérrez kantun - (Gutiérrez)
* Ipita kantun - (Ipita)

## Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Gutiérrez  munisipyupiqa waraniyi, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cordillera pruwinsya
Umakuna munisipyu

**Umakuna** (kastilla simipi: *Municipio de Cabezas*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Urquwallqa pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
## Allpa saywachi

## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
* Cabezas kantun / Umakuna kantun
* Abapo kantun
* Florida kantun 
* Piray kantun
* Curiche kantun
* El Filo kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
* Waraniyi runa

## Simikuna
Cordillera munisipyupiqa kastilla, qhichwa, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cordillera pruwinsya
Charawa munisipyu

**Charawa munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Charagua*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Charawa llaqtam.
## Allpa saywachi

* Mayukuna: Wapay mayu - Parapiti mayu
*Quchakuna: Poza Pororó, Poza Tapacaré, Poza La Madre, Salitrales, San Miguel, Los Barbaros, Salitral, Palmar de las Islas

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

Kantun - (Uma llaqta):
* Charawa kantun - (Charawa)
* Saypuru kantun - (Saypuru)
* Izozog kantun - 
* Hatun Parapiti kantun - (San Antonio de Parapeti)

## Simikuna
Charawa munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Runakuna
Charawa munispyupiqa Waraniyi runakunam tiyanku.

## Rikchakuna

Image:P7230318 bocatoma irrigación Charagua.JPG|
Image:P7220290 Charagua domingo despues de la misa.JPG|
Image:P7190834 Municipalidad de Charagua.JPG|
Image:P7220298 calle Charagua.JPG|


## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cordillera pruwinsya
San Antonio de Lomerío munisipyu

**San Antonio de Lomerío munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de San Antonio de Lomerío*) huk munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan Santa Rosa del Palmar kantun icha San Antonio kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San Antonio de Lomerío munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Antonio de Lomerío munisipyu: yupaykuna, saywitu
San Javier munisipyu (Santa Krus)

**San Javier munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de San Javier*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Javier llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: San Javier kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Warayu runa

## Simikuna
San Javier munisipyupiqa kastilla, qhichwa, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy

* San Francisco Javier inlisya: 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* San Javier munisipyu: yupaykuna, saywitu