open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pedro Moncayo kiti

} 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Uma llaqta || Tawakuntu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Marka || Pichincha marka 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kichwa simi, kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 25.594 (*inec* 2001)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy ||  runak./km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 333 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay  || 1.730 m - 4.300  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Virgilio Andrango Cuascota 
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay tuyru || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| ECT (UTC-5)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kichwa simipi  llika tiyanan|| 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi  llika tiyanan|| pedromoncayo.gov.
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#008000" style="text-align:center; font-size:larger;  |  **Pichincha markap kitinkuna** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|-
|}
**Pedro Moncayo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pedro Moncayo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Tawakuntu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Qhariqucha
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Runakuna
Pedro Moncayo kitipiqa Kayampi Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna kay kitillikunapi kawsanku: Tawakuntu kitilli, La Esperanza kitilli, Tukachi kitilli, Malchinguí kitilli, Tupikachi kitilli. 
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Tawakuntu
* tawa chakrapura kitilli: La Esperanza, Malchingui, Tukachi, Tupikachi.

**Umalliqkuna**
* **La Esperanza:**  Marina Puga 
* **Malchingui:**  Bernardo Tituaña Tupiza 
* **Tukachi:**  Victor Luna 
* **Tupikachi:**  Carlos Cobacango 

## Musiku
## Karu puriy

* Qhariqucha, Warmiqucha 
* Tawakuntu llaqta
* Cochasqui (mawk'a llaqta, Tukachi kitillipi)

## Yachay tarpuy
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Pedro Moncayo kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Pedro Vicente Maldonado kiti

**Pedro Vicente Maldonado kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pedro Vicente Maldonado*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pedro Vicente Maldonado llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Silanchi mayu (*Silanche*) - San Dimas mayu - Achiote mayu - Achutillu mayu (*Achotillo*) - Cabuyal mayu - Caoní mayu - Tinas mayu (*Las Tinas*) - Jordán mayu - Pachijal mayu - Pitsara mayu (*Pitzará*) - Silanche Chico mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**  

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: **Pedro Vicente Maldonado kitilli**.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
## Musiku
## Karu puriy
* Silanchi mayu 
* San Dimas mayu 
* Achiote mayu  
* Achutillu mayu  
* Cabuyal mayu 
* Caoní mayu  
* Tinas mayu  
* Jordán mayu  
* Pachijal mayu  
* Pitsara mayu  
* Silanche Chico mayu 
* Tiqri phaqcha 
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Pedro Vicente Maldonado
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Pedro Vicente Maldonado kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Puerto Quito kiti

}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Uma llaqta || Puerto Quito
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Marka || Pichincha marka 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 17.100 (*inec* 2001)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy ||  runa / km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 719 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay  || 200 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Narciza Parraga de Monar
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay tuyru || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| ECT (UTC-5)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kichwa simipi  llika tiyanan|| 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi  llika tiyanan||pichincha.gov.ec
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#008000" style="text-align:center; font-size:larger;  |  **Pichincha markap kitinkuna** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|}
**Puerto Quito kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Puerto Quito*) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto Quito llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Caoni mayu - Achiote mayu - Achutillu mayu (Achotillo) - Yuraqmayu (*Río Blanco*) - Macallares mayu - Abundancia mayu - Bravo mayu - Inga mayu - Mojarrero mayu - Sábalo mayu - Silanchi mayu (*Silanche*)
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: **Puerto Quito kitilli**.

## Karu puriy
* Caoni mayu 
* Achiote mayu
* Achutillu mayu 
* Yuraqmayu 
* Macallares mayu, Macallares phaqcha
* Abundancia mayu 
* Bravo mayu
* Inga mayu
* Mojarrero mayu
* Sábalo mayu
* Silanchi mayu 
* Banguera
* Biringo
* La Cubera
* La Sucia

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Puerto Quito kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Rumiñawi kiti

}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Uma llaqta || Sangolquí
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Marka || Pichincha marka 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kitilli || 3
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 65.882 (*inec* 2001)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy ||  runa / km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 134 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay  || 2.550   m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Héctor Jacome Mantilla 
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay tuyru || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| ECT (UTC-5)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kichwa simipi llika tiyanan|| 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan|| ruminahui.gov.ec
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#008000" style="text-align:center; font-size:larger;  |  **Pichincha markap kitinkuna** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|-
|}
**Rumiñawi kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Rumiñahui*) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Sangolquí llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pasochoa nina urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Santa Klara mayu - Pita mayu - San Pedro mayu
* **[[Qucha]]kuna:**  

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: Sangolquí, Cotogchoa, Rumipampa.

Umalliqkuna:
* **Cotogchoa:**  Rubén Agustín Topón Guachamín 
* **Rumipampa:**  Héctor Ramiro Alcócer Vilatuña  

## Karu puriy
* Pasochoa nina urqu
* Santa Klara mayu 
* Pita mayu 
* San Pedro mayu

## Kaypipas qhaway
* Rumiñawi (awqaq pusaq)
* Rumiñawi urqu
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Rumiñawi kiti
* www.ame.gov.ec
* pichincha.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
San Miguel de los Bancos kiti

} 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Uma llaqta || San Miguel de los Bancos
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Marka || Pichincha marka 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kitilli || 2
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 10.717 (*inec* 2001)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy ||  runak./km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 801 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay  || 1.100  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Dr. Benigno Villagómez
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay tuyru || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| ECT (UTC-5)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Qhichwa simipi  llika tiyanan||[www.]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi  llika tiyanan||pichincha.gov.ec
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#008000" style="text-align:center; font-size:larger;  |  **Pichincha markap kitinkuna** 
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|}
**San Miguel de los Bancos kiti** (kastilla simipi: *Cantón San Miguel de los Bancos*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa San Miguel de los Bancos llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Achiote mayu - Bagasal mayu - Canchupi mayu - Caoní mayu - Chalguayacu Chico mayu - Cinto mayu - Mulaute mayu - Mindo mayu - Nambillo mayu - San  Antonio mayu - Yuraqmayu (*Blanco*)
* **[[Qucha]]kuna:**   

## Chiriqunuy
## Flora

* Chila *Cecropia*
## Fauna

**[[Pisqu]]kuna:**
* *Buthraupis montana*
* *Euphonia cyanocephala* 
* *Ochthoeca cinnamomeiventris*
* *Conirostrum albifrons*
* *Myioborus miniatus* 
* *Pachyramphus versicolor*
*  *Diglossa albilatera* 
* *Aglaiocercus coelestis*
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Iskay kitillim kan: San Miguel de los Bancos kitilli, Mindo kitilli.

Umalliq:

* **Mindo:** Luis Alberto Patiño
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Achiote mayu
* Bagasal mayu
* Canchupi mayu
* Caoní mayu, Caoní mayup chakan
* Chalguayacu Chico mayu
* Cinto mayu
* Mulaute mayu
* Mindo mayu
* Nambillo mayu, Nambillo mayup phaqchan
* San  Antonio mayu
* Yuraqmayu 
* Mindo Nambillo sach'a-sach'a  

## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: San Miguel de los Bancos kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pichincha marka
Arajuno kiti

**Arajuno kiti** (kastilla simipi: *Cantón Arajuno*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Arajuno llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Arajuno mayu - Kuraray mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: Arajuno kitilli Kuraray kitillipas.

## Runakuna
Arajuno kitipiqa kay runa llaqtakunam tiyanku: Kichwa, Shuwar, Waorani.

## Kaypipas qhaway
* Sapara runa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Mera kiti

**Mera kiti** (kastilla simipi: *Cantón Mera*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Mera llaqtam.

Mera kitiqa qillqaq Juan León Meramantam   sutichasqa (Ikwadurpa llaqta takin). 

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Pastasa mayu, Mankayaku (*Mangayacu*), Allpayaku mayu (*Alpayacu*), Tiqri mayu, Anzú mayu, Kilo mayu, *Río Chico*, UchuminguÍ
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Runakuna
Mera kitipiqa Pastasa runakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: Madre Tierra kitilli, Mera kitilli, Shell kitilli.

## Rikchakuna

Rikcha:Rio_Amazonas_Airport_aerial_view.jpg|Amarumayu antanka pampa

Rikcha:Operation Auca Map.svg|


## Kaypipas qhaway
* Amarumayu antanka pampa
* Juan León Mera, qillqaq
* Sapara runa
* Shell Mera

## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec (PDF)
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* municipiodemera
Santa Klara kiti

**Santa Klara kiti** (kastilla simipi: *Cantón Santa Clara*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Klara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Santa Klara kitilli, huk chakrapura kitillim, San José kitilli.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec (PDF)
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
Pastasa kiti

**Pastasa kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Pastaza*) Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puyu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Yasuni mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Kuraray mayu - Pastasa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Pastasa kitipiqa Pastasa Kichwa, Achuar, Shuwar, Sapara runakunapas tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Chunka tawayuq kitillinmi kan.

## Kaypipas qhaway
* Juan Montalvo, qillqaq
## Kitipi paqarisqa
* Marlon Santi Gualinga, kunan CONAIEpa umalliqnin

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.puyo.gov.ec (kastilla simi)
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
* captur-pastaza.com/ Pastasa kitimanta (kastilla simipi)

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Pastasa marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.pastaza.com / Canelos kitillimanta
Calvas kiti

**Calvas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Calvas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Cariamanga llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Awaka (*Ahuaca*)
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan:
* kimsa llaqta kitilli: Cariamanga, Chile, San Vicente 
* tawa chakrapura kitilli: Colaisaca, El Lucero, Sanguillín, Utuana.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Calvas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec/ Karu puriy: Calvas kiti (kastilla simi)
Katamayu kiti

**Katamayu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Catamayo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Katamayu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Katamayu - Guayabal mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillikunmi kan:
* Iskay llaqta kitilli: Qatamayu kitilli, San José kitilli
* Tawa chakrapura kitilli: El Tambo, Guayquichuma, San Pedro de la Bendita, Zambi. 

## Apaykachana
* Katamayu antanka pampa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Katamayu kti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
*  www.hcpl.gov.ec / Qatamayu kitimanta (kastilla simi)
Celica kiti

**Celica kiti** (kastilla simipi: *Cantón Celica*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Celica llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Pukara urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Santa Rusa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Celica
* tawa chakrapura kitilli: San Juan de Pózul, Maximiliano Rodríguez, Kruspampa, Sabanilla

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Sara, Purutu, Allwirha

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Celica kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec/ Celica kitimanta (kastilla simi)
Espíndola kiti

**Espíndola kiti** (kastilla simipi: *Cantón Espíndola*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Amaluza llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa pampakuna]]** Yakuri mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Amaluza
* suqta chakrapura kitilli: 27 de Abril, Bellavista, El Airo, El Ingenio, Jimbura, Santa Teresita.
 

## Karu puriy
* Jumburapi yana quchakuna

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Espíndola kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec / Espíndola kitimanta (kastilla simi)
Gonzanamá kiti

**Gonzanamá kiti** (kastilla simipi: *Cantón Gonzanamá*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Gonzanamá llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* Huk llaqta kitilli: Gonzanamá
* Tawa chakrapura kitilli: Changaimina, Nambacola, Purunuma, Sacapalca

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Gonzanamá kiti
## Hawa t'inkikuna
* Portal Web Oficial de Gonzanamá - www.gonzanama.ec (kastilla simipi)
* www.hcpl.gov.ec / Gonzanamá kitimanta (kastilla simi)
Loja kiti

**Loja kiti** (kastilla simipi: *Cantón Loja*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Loja llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Podocarpus mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Loja kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Lukas kitillipi kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
17 kitillinmi kan:
* tawa llaqta kitilli: El Sagrario, San Sebastián, Sucre, El Valle 
* 13 chakrapura kitilli: Chuquiribamba, Chantaco, El Cisne, Gualel, Jimbilla, Malacatos, Quinara, Santiago, San Pedro de Vilcabamba, San Lucas, Taquil, Willkapampa, Yangana.

## Karu puriy
* Willkapampa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Loja kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpl.gov.ec / Loja kiti
* www.hcpl.gov.ec / Loja kitimanta (kastilla simi)
* www.enciclopediadelecuador.com
Makara kiti

**Makara kiti** (kastilla simipi: *Cantón Macará*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Makara llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
* iskay llaqta kitilli: Eloy Alfaro, Makara (*Macará*)
* kimsa chakrapura kitilli:  Larama, La Victoria, Sabiango.

## Rikchakuna

Rikcha:Iglesia de Macará.JPG|Inlisya, Makara
Rikcha:Calle Bolivar en Macará.JPG| Makara llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Loja kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec / Karu puriy: Makara kiti (kastilla simi)
* www.enciclopediadelecuador.com
Puyanku kiti

**Puyanku kiti** (kastilla simipi: *Cantón Puyango*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Alamor llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Alamor mayu - Puyanku mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli: Alamor 
* pichqa chakrapura kitilli: Ciano, El Arenal, El Limo, Mercadillo, Vicentino.

 

## Kaypipas qhaway
* Podocarpus mama llaqta parki
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puyanku kiti
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec / Puyanku kitimanta (kastilla simi)
Paltas kiti

**Paltas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Paltas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim, Loja llaqtamanta 97 kilumitruspi tarikun. Paltas kitiqa kay sutita apan kay llaqtapi sinchi Palta runakuna kawsaqmanta.  Uma llaqtanqa Katakucha llaqtam (*San Pedro Apóstol de Catacocha* icha *Catacocha* chaylla). Achka kawsay ruraykunata  charisqamanta mama llaqtapaq *Patrimonio Cultural*man tikrarqa 25 aymuray killa 1994 watapi. 

Paltas kitiqa chinchay suyupi Loja markapi tiyakun,  
* chinchay suyuman Chawarpampa, Olmedo kitikuna, Kuri markawanpas, 
*  anti suyuman Katamayu, Gonzanamá kitikunawan ,
*  qulla suyuman Calvas, Sozoranga kitikunawan,
* kunti suyumanPuyanku, Celica kitikunawan kantun.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Isqun kitillinmi kan:
* iskay llaqta kitilli: Katakucha, Lourdes
* qanchis chakramanta kitilli: Cangonamá, Casanga, Guachanamá, Lauro Guerrero, Orianga, San Antonio, Yamana.
* 73 uchuy ayllu llaqtapas.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Paltas kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Loja marka
* www.hcpl.gov.ec / Paltas kitimanta (kastilla simi)
* www.hcpl.gov.ec / Paltas kiti
Olmedo kiti (Loja)

**Olmedo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Olmedo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Olmedo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Olmedo, huk chakrapura kitillim, La Tingue.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Olmedo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.hcpl.gov.ec / Olmedo kitimanta (kastilla simi)
Wasa ruru

**Wasa ruru** icha **Riñun** nisqaqa ispap paqariyninpa ukhu yawrinmi. Wasa rurakunapiqa *[[wakman ch'illchiy]] (utrafiltrasyun)* nisqawan yawarmanta ispam tukukun.

## Hawa t'inkikuna
Wasa ruru rumi

**Wasa ruru rumi** *(Lithiasis renalis, Nephrolithes)* nisqakunaqa wasa rurupi paqariq rumi unquymi, ispay p'uchqumantam, ispaymanta tukukuq, ancha nanachiq.
Baba kiti

**Baba kiti** (kastilla simipi: *Cantón Baba*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baba llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Arenal mayu - Guare mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* huk llaqta kitilli: Baba
* iskay chakrapura kitilli: Guare, Isla de Bejucal.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Baba kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
Babahoyo kiti

**Babahoyo kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Babahoyo*) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Babahoyo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Babahoyo mayu - San Pablo mayu - Caracol mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* tawa llaqta kitilli: Clemente Baquerizo, Dr. Camilo Ponce, Barreiro, El Salto
* tawa chakrapura kitilli: Caracol, Febres-Cordero, Pimocha, La Unión.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Babahoyo kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
Buena Fe kiti

**Buena Fe kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Buena Fe*) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa San Jacinto de Buena Fe llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Peripa mayu - Baba mayu - Toachi mayu - Congo mayu -Chauné mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* huk llaqta kitilli: San Jacinto de Buena Fe
* huk chakrapura kitilli: Patricia Pilar

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Buena Fe kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
Palenque kiti

**Palenque kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Palenque*) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Palenque llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:**  Vinces mayu - Macúl mayu - Maculillo mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* huk llaqta kitilli: Palenque
* chakrapura kitillikuna: manan

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mocache kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Quevedo kiti

**Quevedo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Quevedo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Quevedo llaqtam.

Quevedo kitiqa Timoteo Quevedomanta sutichasqa.  

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
* isqun llaqta kitilli: Quevedo, San Camilo, San Cristóbal, Venus del Río Quevedo, Nicolás Infante Díaz, Guayacán, 7 de Octubre, 24 de Mayo, Viva Alfaro
*  chakrapura kitilli: San Carlos, La Esperanza

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Mocache kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Mayukuna marka
* www.enciclopediadelecuador.com
Tisaleo kiti

**Tisaleo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Tisaleo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tisaleo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Tisaleo kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Tisaleo kitillipi kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Tisaleo 
* huk chakrapura kitilli: Kinchikutu (*Quinchicoto*).

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Tisaleo kiti
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Pillaru kiti

**Pillaru kiti** (kastilla simipi: *Cantón Píllaro / Cantón Santiago de Píllaro*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pillaru llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Pillaru kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Andrés kitillipi, San José de Poaló kitillipi, San Miguelito kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Isqun kitillinmi kan:
* iskay llaqta kitilli: Ciudad Nueva, Pillaru
* qanchis chakrapura kitilli: Baquerizo Moreno, Rumipampa (*Rumipamba* icha Emilio María Terán), Chakata (*Chacata* icha Marcos Espinel), Chakrapampa (*Chagrapamba* icha Presidente Urbina), San Andrés, San José de Poaló, San Miguelito.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Píllaro kiti
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawra marka
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
Pelileo kiti

**Pelileo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Pelileo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pelileo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Tunkurawra nina urqu
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Chunka kitillinmi kan: 
* iskay llaqta kitilli: Pelileo, Hatun Pelileo (*Pelileo Grande*)
* pusaq chakrapura kitilli: Pachalika (*Pachalica* icha *Benítez*), Bolívar, Cotaló, Chikicha, Rumichaka (*Rumichaca* icha  *El Rosario*), Chumaki (*Chumaqui* icha García Moreno), Wampalu (*Guambaló* icha *Huambalo*), Salasaka (*Salasaca*).

## Llaqtakuna

Image:Cotalo.jpg|Cotaló llaqta Tunqurawra nina urquwan, Pelileo kiti
Image:Cotalochurch.jpg|Inlisya, Cotaló llaqta
Image:Cusua.JPG|Cusúa llaqta Tunqurawra nina urquwan, Cotaló kitilli, Pelileo kiti
Image:Ecuador Salasacas Market.JPG|Qhatu, Salasaka llaqtapi, Pelileo kiti 


* Kutalu
* Cusúa
* Salasaka llaqta

## Runakuna
Pelileo kitipiqa Salasaka runakunam Tunkurawa Kichwa runakunapas tiyanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
*  Yupaykuna: Pelileo kiti
* www.ministeriodecultura.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* www.dspace.espol.edu.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
Patate kiti

**Patate kiti** (kastilla simipi: *Cantón Patate*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Patate llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Patate kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Patate kitillipi, El Triunfo kitillipi, Los Andes kitillipi  Sucres kitillipipas kawsanku. 

## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Patate
* kimsa chakrapura kitilli: El Triunfo, Los Andes, Sucre.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gob.ec /  Yupaykuna: Patate kiti
* www.ministeriodecultura.gob.ec (kastilla simi)
* Datos Estadísticos de Patate
* Patate ubicación en el sistema de GIS de la provincia de Tungurahua
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
* www.tungurahua.gob.ec
Cevallos kiti

**Cevallos kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Cevallos*, Pedro Fermín Cevallosmanta sutichasqa  ) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Cevallos llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: **Cevallos kitilli**.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* Yupaykuna: Cevallos kiti
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka 
* www.enciclopediadelecuador.com / Cevallos (Alobamba-Capote) / Cevallos, Pedro Fermín
Kiru kiti

**Kiru kiti** nisqaqa (urin runasimipi: *[[Q'iru]];* kastilla simipi: *Cantón Quero*) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santiago Kiru llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Kiru kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Kiru kitillipi, Rumipampa kitillipi, Yanayaku kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Kiru
* iskay chakrapura kitilli:  Rumipampa, Yanayaku-Muchapata (*Yanayacu-Mochapata*).

## Kitipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* - Yupaykuna: Kiru kiti
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
* www.tungurahua.gov.ec
Baños kiti

**Baños kiti** (kastilla simipi: *Cantón Baños*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baños llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pastasa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Baños (icha *Baños de Agua Santa*)
* tawa chakrapura kitilli: Lliwa (*Lligua*), Río Negro, Río Verde, Ulba.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Yupaykuna: Baños kiti
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
* www.tungurahua.gov.ec
Ampatu kiti

**Ampatu kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Ambato*) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ampatu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ampatu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Kitillikuna
Ampatu kitipiqa 27 kitillinmi kan: 9 llaqta kitilli Ampatu llaqtapi (Atocha-Ficoa, Celiano Monge, Huachi Chico,
Huachi Loreto, San Phransisku, Ampatu (La Matriz), La Merced, La Península, Pishilata), 18 chakrapura kitillipas.

(Pukyu:)   

(Pukyu:)   

## Runakuna
Ampatu kitipiqa Chibuleo Kichwa runakunam tiyanku.

## Apaykachana
* Ampatu - Kitu: 136 Km
* Ampatu - Latakunka: 29 Km
* Ampatu – Wayakil: 288 Km
* Ampatu – Rispampa: 52 Km
* Ampatu - Waranta: 99 Km
* Ampatu – Tumipampa (*Cuenca*): 306 Km
## Kitipi paqarisqa

* Juan Montalvo, qillqaq, paqarisqa Ampatu llaqtapi
* Nasario Caluña, José Lligalo, Juanito Lligalo (ECUARUNARI-pa CONAIEpas kamaqninkuna)
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.tungurahua.gov.ec (PDF) (kastilla simi)
* www.elheraldo.com.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Ikwadurpi markakuna, kitikuna, kitillikuna
Bolívar kiti (Manawi)

**Bolívar kiti** (kastilla simipi: *Cantón Bolívar*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Calceta llaqtam.

Kay kitiqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** El Bejuco - Membrillo
* **[[Mayu]]kuna:** Carrizal mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Bolívar kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manawi marka
Chuni kiti

**Chuni kiti** (kastilla simipi: *Cantón Chone*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chuni llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** La Segua risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Chuni mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Chuni kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones4-chone
Kawllay

**Kawllay**, **Llakusi** icha **Sintimintu** nisqaqa runap icha uywap allin icha mana allin kachkayninmi, ñutqup limbiku llikanpi paqariq. Ahinataq:

*Kusikuy
*Q'uchukuy
*Utirayay
*Llakikuy
*Phiñakuy
*Manchakuy
*Millakuy

huk runaman, uywaman kawllaykunaqa kaymi:
*Khuyay
*Chiqniy
*P'inqakuy
Montecristi kiti

**Montecristi  kiti** (kastilla simipi: *Cantón Montecristi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Montecristi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Musiku

* Panama k'umpukuna
## Kitipi paqarisqa

Eloy Alfaro, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin (1895-1901), paqarimurqa Montecristi llaqtapi .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Montecristi kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.enciclopediadelecuador.com
* www.manabi.gov.ec/cantones9-montecristi/
Rocafuerte kiti

**Rocafuerte kiti** (kastilla simipi: *Cantón Rocafuerte*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Rocafuerte llaqtam.

Kay kitiqa Ikwadurpa umalliqnin (1835-1839) Vicente Rocafuertemantam sutichasqa. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Kaypipas qhaway

* Vicente Rocafuerte
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Rocafuerte kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones10-rocafuerte/
Puerto López kiti

**Puerto López kiti** (kastilla simipi: *Cantón Puerto López*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto López llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Machalilla mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** La Naranja 
* **[[Mayu]]kuna:** Ayampi mayu (*Ayampe*)
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Uywakuna
Machalilla mama llaqta parki kay uywakunam kawsanku:  
### Ñuñuqkuna


Rikcha:Schlankdelfin.jpg|*(Stenella attenuata)*


## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Puerto López kitilli
* iskay chakrapura kitilli: Machalilla, Salango

## Musiku
* Challwa hap'iy
* Karu puriy

## Rikchakuna

Rikcha:Isladelaplata.JPG|*Isla de la Plata*, Machalilla mama llaqta parkipi
Rikcha:Fisherman in puerto lopez.jpg|Puerto Lòpez llaqtapi challwa hap'iqkuna
Image:Ecuador aguablanca sulfur laguna.jpg|Agua Blanca, Machalilla mama llaqta parkipi

## Kaypipas qhaway
* Machalilla mama llaqta parki
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Puerto López kiti
* www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
Portoviejo kiti

**Portoviejo kiti** (kastilla simipi: *Cantón Portoviejo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Portoviejo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Lantikuna

File:La iglesia de riochico - manabi.jpg|Inlisya, Riochico, Riochico kitilli
Rikcha:Portoviejo - Catedral.JPG|Katidral, Portoviejo
Rikcha:Ecuador - Playa Crucita.JPG|Crucita, Pasiphiku mama qucha

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Portoviejo kiti
## Hawa t'inkikuna
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones2-portoviejo/
Manta kiti

**Manta kiti** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Manta*) Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Manta llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika Rakiy
Kitillikuna:

## Rikchakuna

Image:Ecuador Manta View on the port.jpg|Manta llaqtap wamp'uranin
Rikcha:Playa de Manta.jpg|Pasiphiku mama qucha, Manta

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpa kitinkuna

## Pukyukuna
 
* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Manta kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Manawi marka
* mapas.manabi.gov.ec / Saywitu: Manawi marka
* www.manabi.gov.ec/cantones1-manta/
Awariku kiti

**Awariku kiti** (kastilla simipi: *Cantón Aguarico*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Nuevo Rocafuerte llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kuyawinu risirwa - Yasuni mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Awariku mayu - Napu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Awariku kitipiqa Napurunakunam Waorani runakunapas tiyanku. Napurunakunaqa Nuevo Rocafuerte kitillipi, Capitán Augusto Rivadeneira kitillipi, Wiririma  kitillipi Tiputini kitillipipas kawsanku.  Waorani runakunaqa Tiputini kitillipi, Yasuni kitillipi Wiririma kitillipipas tiyanku. 

## Llaqtakuna
* Fronteras  (kichwa ayllu llaqta)
## Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:  
* huk llaqta kitilli: Nuevo Rocafuerte 
* pichqa chakrapura kitilli:  Kununaku, Tiputini, Yasuni, Santa María de Huiririma, Capitán Augusto Rivadeneira.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Awariku kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec
Francisco de Orellana kiti

**Francisco de Orellana kiti** (kastilla simipi: *Cantón Francisco de Orellana*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Francisco de Orellana (icha Kuka) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki - Yasuni mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Napu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Añankukucha (*Añangucocha*) (Alejandro Labaka kitilli)

## Runakuna
Francisco de Orellana kitipi Napurunakunam, Waorani Shuwar runakunapas tiyanku. Napurunakunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Puerto San Francisco de Orellana kitilli, Dayuma kitilli, Taracoa kitilli, El Edén kitilli, García Moreno kitilli, Nuevo Paraíso kitilli, San José de Guayusa kitilli, San Luis de Armenia kitilli.

## Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Puerto Francisco de Orellana 
* chunka hukniyuq chakrapura kitilli: El Dorado, Taracoa, Dayuma, Inés Arango, García Moreno, La Belleza, Nuevo Paraíso, San José de Guayusa, San Luis de Armenia, Alejandro Labaka, El Edén.

Runakuna 2001 watapi (?) (Manam tukuy kitillikunap yupayninkuna kanchu.)  :

## Rikchakuna

Image:Rio Napo in Francisco de Orellana.jpg|Napu mayu, Puerto Francisco de Orellana llaqta
Rikcha:Many parrots -Anangu, Yasuni National Park, Ecuador -clay lick-8.jpg|(*Pionus menstruus*), (*Aratinga weddellii*), (*Amazona farinosa farinosa*), (*Amazona ochrocephala*), Añanku (*Añango*)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec
Joya de los Sachas kiti

**Joya de los Sachas kiti** (kastilla simipi: *Cantón Joya de los Sachas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi huk kitim. Uma llaqtanqa La Joya de los Sachas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Napu mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Joya de los Sachas kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Joya de los Sachas kitillipi, Pompiya kitillipi, San Carlos kitillipi San Sebastián del Coca kitillipipas kawsanku.

## Pulitika Rakiy
Pusaq chakrapura kitillinmi kan:

1.- San Sebastián del Coca.

2.- Enokanqui.

3.- Unión Milagreña.

4.- Rumipamba.

5.- Pompeya.

6.- San Carlos.

7.- Lago San Pedro.

8.- Tres de Noviembre.

Runakunaqa 2001 watapi:

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Joya de los Sachas kiti
www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec
Lumpaki kiti

**Lumpaki kiti** (kastilla simipi: *Cantón Gonzalo Pizarro*, Gonzalo Pizarro sutiyuq ispañul kunkistadurmanta sutinchasqa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Lumpaki llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** T'uqyaq urqu (Reventador) 3.562 m (Reventador kitilli)
* **[[Mayu]]kuna:** Awariku mayu - Consuelito mayu (Reventador kitilli)- Dué mayu (Gonzalo Pizarro kitilli) - Kuka mayu (Gonzalo Pizarro kitilli) - Morfeo mayu (Gonzalo Pizarro kitilli) - Pantuyaku mayu (*Río Panduyacu*) (Gonzalo Pizarro kitilli) - Tiqri mayu (Gonzalo Pizarro kitilli)
* **[[Qucha]]kuna:** Shanshapa qucha
* **[[Phaqcha]]kuna:** San Rafael phaqcha

## Runakuna
Kitipiqa 22,09 % ayllu runakunam tiyanku, Cofán runakunam (kiki sutin: A'i) Kichwa runakunapas (Napuruna). Paykuna aswanta Puerto Libre kitillipi, Gonzalo Pizarro kitillipi, kitip uma llaqtanpi, Lumpaki, kawsanku. Cofán runakunaqa Sinangoé ayllu llaqtapi, Puerto Libre kitillipi tiyanku, Napurunakunaqa Dashino, Pantuyaku (*Panduyacu*) ayllu llaqtakunapi, Gonzalo Pizarro kitillipi, tiyanku.  

## Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan: 
* huk llaqta kitilli: Lumpaki kitilli
* kimsa chakrapura kitilli: El Reventador, Gonzalo Pizarro, Puerto Libre.

## Kaypipas qhaway

* Gonzalo Pizarro
* Kayampi Kuka risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Gonzalo Pizarro kiti / Lumpaki kiti
* PIZARRO www.ame.gov.ec 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Cascales kiti

**Cascales kiti** (kastilla simipi: *Cantón Cascales*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapim, huk kitim. Uma llaqtanqa El Dorado de Cascales llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:**  Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Awariku mayu - Kuka mayu - San Miguel mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Cascales kitipiqa Napurunakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
* huk llaqta kitilli:  El Dorado de Cascales
* iskay chakrapura kitilli: Sevilla, Santa Rosa de Sucumbíos.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Cascales kiti
* www.ame.gov.ec 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Kuyawinu kiti

**Kuyawinu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Cuyabeno*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Tarapoa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Kuyawinu kitipiqa Napurunakunam tiyanku.

## Pulitika Rakiy

## Rikchakuna

Rikcha:Ecuador.jpg|Kuyawinu risirwapi

## Kaypipas qhaway
* Kuyawinu risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Cuyabeno kiti
* www.ame.gov.ec 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
P'uchqu qucha kiti

**P'uchqu qucha kiti** (kastilla simipi: *Cantón Lago Agrio*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Musuq Loja llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Awariku mayu - Charapa mayu - Conejo mayu - Granito mayu - San Miguel mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Julio Marín qucha

## Runakuna
Kitipiqa Kichwa runakunam (Napuruna), Cofán, Secoya runakunapas tiyanku.

Kichwa runakunaqa kay llaqtakunapi kawsanku:

Cofán runakunaqa Cofán Dureno ayllu llaqtapi kawsanku, Dureno kitillipi.

## Pulitika Rakiy

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: P'uchqu qucha kiti
* AGRIO www.ame.gov.ec

## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Putumayu kiti

**Putumayu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Putumayo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto El Carmen de Putumayo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kuyawinu risirwa
* **[[Mayu]]kuna:** San Miguel mayu -  Putumayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Runakuna
Putumayu kitipiqa Kichwa runakunam (Napuruna), Siona, Secoya runakunapas tiyanku.

## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Putumayu kiti
* www.ame.gov.ec 
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Sukumpiyu marka
Luritu kiti

**Luritu kiti** (kastilla simipi: *Cantón Loreto*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Luritu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
Luritu kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Luritu kitillipi, Ávila kitillipi, Puerto Murialdo kitillipi, San José de Payamino kitillipi, San José de Dahuano kitillipi kawsanku. 

## Pulitika Rakiy

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Luritu kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Orellana marka
* www.hcpo.gov.ec/
SIL International

**SIL International**, **Rimay yachaq ruphay mit'a yachay wasi** (inlish simipi: *Summer Institute of Linguistics, SIL*; kastilla simipi: *Instituto Lingüístico de Verano, ILV*) nisqaqa huk mamallaqtapura mana mamallaqtap rimaykunata k'uskiykuna tantanakuymi. Lliwmanta astawanqa mana icha aslla riqsisqa rimaykunatam k'uskiykun, musuq qillqaykunatam kamarispa, chay rimaykunapi willakuykunatam qillqamuspa, Dyuspa Simin Qillqata huk qillqakunatapas t'ikraspa. Wycliff T'ikraqkuna nisqawan ayninakunkum.

Richard Pittman sutiyuq prutistanti misyunaryus 1951 watapi chay tantanakuytaqa kamarirqan. Uma tiyananqa Dallas llaqtapim (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi).

## Hawa t'inkikuna
* SIL international (http://www.sil.org) 
* Ethnologue.com (http://www.ethnologue.com/)
Chincha Churuku

**Chincha Churuku** kastilla simipi: *Churuco Norte*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3119 mitrum aswan hanaq.
Sirk'a llika

**Sirk'a llika** nisqaqa kurkupi yawarta muyurichinapaq sirk'akunap llikanmi.

Chawpi ukhu yawrinqa sunqum. Sunquqa yawarta sirk'akunantam tanqan. Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am *(arteria)*, sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am *(vena)*. Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam *(capilares)*.

Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.

Runapiqa, hinallataq ñuñuqkunapi, pisqukunapipas sunqumanta yana yawar surq'an tawna sirk'antam surq'anman purin. Surq'anpi chimlasayta lluqsichispa muksichaqtam chaskin. Chay pukayasqa yawarqa surq'anmanta surq'an ch'illa sirk'antam sunquman purin. Sunqutaq puka yawartaqa hatun tawna sirk'anta, chaymanta k'allmakuq huk tawna sirk'akunanta kurku yawrikunam tanqan, kurkuta muksichaqwan samachinanpaq. Chay kurkupi yanayasqa, chimlasaysapa yawarqa ch'illa sirk'akunantam sunquman purin.

## Hawa t'inkikuna
Sirk'a

**Sirk'a** nisqaqa yawarta pusaq ukhu yawrim, p'ukru pilam, sirk'a pirqa nisqayuq. Tukuy kurkup sirk'antintaqa sirk'a llika ninchikmi.

Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am *(arteria)* - sinchi aychasapa, rakhu pirqayuq -, sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am *(vena)*. Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam *(capilares)* - sinchi aychannaq, ñañu pirqayuq.

Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.

## Hawa t'inkikuna
Akay

**Akay** icha **ismay** nisqaqa rakhu ch'unchulmanta uqutinta aka hich'aymi.

Ayllu llaqtachakunapi hawapim icha akana wasichapim akanchik. Kunan pacha wasikunapitaq akana ukhukunam kanku, ispanapaqpas akanapaqpas.
Sunqu (nina urqu)

**Sunqu** kastilla simipi: *Corazón*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi,  Illinisa kawsaykuska amachasqa allpapi. Pikchunqa mama quchamanta 4.790 mitrum aswan hanaq. Kitu llaqtamantaqa 30 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Illinisa
* La Viudita (4.000 m)
* Pasochoa nina urqu (4.199 m)
* Kutupaksi
* Rumiñawi
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pichincha marka
Mikhuna ukhunchakuy

**Mikhuna ukhunchakuy** *(digestion)* nisqaqa runap, uywakunappas mikhusqankunata huptana nisqawan ismuchispa ch'unchulmanta yawarman hurquyninmi, kurkup wiñananpaq icha michata, kallpata chaskinanpaq.

## Kaypipas qhaway
*Mikhuna yawrikuna
Mikhuna yawri

**Mikhuna yawri** nisqakunaqa mikhuna ukhunchakunapaq ukhu yawrikunam, ahinataq:
* Simi
* Qallu
* Qallu sirk'a, Aqurkapka *(fresnillo)*
* Kiru
* Sanq'a *(paladar)*
* Utukullu *(uvula)*
* Amuqlli *(amígdala)*
* Millp'uti *(faringe)*
* Millq'uti *(esófago)*
* Hiq'i, Wiksa hiq'i, Phusun/Pusun *(estómago)*
* Wiksap punkun *(píloro)*
* Wiksa simi *(cardias)*
* Muyuqin *(duodeno)*
* Ñañu ch'unchul qallariynin
* Ñañu ch'unchul (Llañu chunchul) *(intestino delgado)*
* Rakhu ch'unchul *(intestino grueso)*
* Ñawsa ch'unchul *(intestino ciego)*
* Uquti *(recto)*
* Sip'uti *(ano)*
Wiksa

**Wiksa** *(abdomen)* nisqaqa kurkup ura rakinmi.

Wiksap ukhunpiqa achka ukhu yawrikunam, ahinataq
* Hiq'i (Phusun)
* Ñañu ch'unchul
* Rakhu ch'unchul
* Ñawsa ch'unchul
* Kukupin
* Hayaqi p'uru
* Suyk'upin
* K'ayrapin
* Llika unku

Warmip wiksanpitaq kismam, iskaynintin runtuchanapas. Runtucha yumasqa kaptinqa, cha kismapiqa wawam tukukun, mamantaq wiksayanmi.
Qhasqu

**Qhasqu** *(pectus)* nisqaqa kurkup wichay rakinmi.

Warmip qhasqunqa ñuñuyuqmi. Qhasqup ukhunpiqa sunquwan surq'anmi. Chay ukhu yawrikunataqa maqta nisqa waqta tulluntinmi amachan. Chay waqta tullupuraqa qhasqu sinchi aycham.
Ismuy

**Ismuy** (kastilla simipi: *putrefacción*) nisqaqa t'inkisqa imayaypa huk, aswan sikllalla imayaykunaman hukchayninmi.

Mikhuna ismuptinqa, mana mikhunalla imayaykunam tukukun. Ismuytaqa ismuchiq nisqa kawsaqkunam - añakikunam, k'allampakunapas - paqarichin.
Kawsaykuq tantalli

**Kawsaykuq tantalli** (kastilla simipi: *tejido*) nisqaqa kaqlla kaq kawsaykuqkunam tantanakusqa, kawsaykuqnintinmi.
Lluklluy

**Lluklluy**, **Khutuy**, **Tikayay** icha **Tikaya** nisqaqa puriqlla kaq prutinap sinchiyayninmi, huk imayay tukuspa.

## Kaypipas qhaway
*Yawar lluklluy *(Haemostasis)*