open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uru wat'akuna

**Uru wat'akuna**qa Titiqaqa quchap chinchay patanpi (piruwanu larunpi) huk wat'akunam, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi. Chaypiqa Uru runakuna kawsan.

## Rikchakuna

Image:Islas flotantes de los Uros, Lago Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 44-48 PAN.jpg
Image:Uros Artesanía1 lou.jpg
Image:Isla flotante.jpg
Image:Islas flotantes de los Uros, Lago Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 39.JPG
Image:Uros vendiendo sus artesanias.jpg
Image:Islas flotantes de los Uros, Lago Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 38.JPG
Image:Islas flotantes de los Uros, Lago Titicaca, Perú, 2015-08-01, DD 42.JPG
Image:Uros2 lou.jpg


## Iñi
* Uru runakuna
* Titiqaqa qucha 
* Amantani 
* Intika 
* Titiqaqa wat'a 
* Killawat'a
* Tikunata wat'a
* Chilliqa wat'a
* Qhuchiwat'a
* Kapachika
* Punu

## Hawa t'inkikuna
Uru runa

**Uru runa** nisqakunaqa huk runa llaqtam, Buliwya mama llaqtapiwan Piruw mama llaqtapiwan tiyaq: Huchusuma mayu patapi, Buliwyapi, Uru wat'akunapipas, Titiqaqa quchapi, Piruwpi.

Uru runakunaqa kunan pacha aymara simitam riman, ichataq ñawpa pacha kikinpa simitas, Uru simitas rimaq karqan (Uru-Chipaya rimaykunaman kapuq, Chipaya simi hinas).

Kimsantinmi Uru runallaqta kan: Uru Chipayakuna, Uru Iruhitukuna, Uru Muratukuna.

Uru runakunaqa tuturamantam wamp'uq wat'akunatam, Uru wat'akuna nisqa, ruranku, wasinkunatapas, tutura wamp'ukunatapas.

## Tiyay
* **1. Uru Chipayakuna**
** K'itikuna: Santa Ana de Chipaya; Ayparavi kantun (Atawallpa pruwinsya, Uru-Uru suyu); Chinchay Puwpu qucha; Quwiphasa kachi qucha (Uru-Uru), Buliwya
* **2. Uru Iruitukuna** 
** K'itikuna: Jesús de Machaca (Inkawi pruwinsya, Chuqiyapu suyu, Buliwya); Uru wat'akunapi (Titiqaqa quchapi, Piruw)
* **3. Uru Muratukuna** 
** K'iti: Anti Puwpu qucha (Uru-Uru suyu, Buliwya)


Image:Uros vendiendo sus artesanias.jpg|Uru wat'akunamanta maki kapchiy
Image:Niña.JPG|Wawa, Uru wat'akuna, Piruw
Rikcha:Lago Uru Uru Chipaya 3.jpg|Chipaya qhari
Rikcha:Poblacion Chipaya.jpg|Chipaya wasikuna

## Buliwyapi Uru runakuna
Buliwya suyupiqa 2.383 Uru runakunam kawsanku .

## Musiku
* Maki kapchiy, allpa llamk'ay (kinwa, papa), challwa hap'iy (qarachi, *[[pejerrey]]*), uywakuna
## Kaypipas qhaway
* Uru wat'akuna
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna
* Piruw suyupi runa llaqtakuna

## Liwru
* Rodolfo Cerrón-Palomino, *El chipaya o la lengua de los hombres del agua*, *Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú* 2006, ISBN 9972-42-77l-4, 309 p.
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Grupo étnico Urus - Datos generales (kastilla simipi)
* Oruro - Primeros Pobladores (kastilla simipi) 
* Los Urus reviven de la mano de sus niños (kastilla simipi)
* Liwrumanta: Rodolfo Cerrón-Palomino, ''El chipaya o la lengua de los hombres del agua'' (kastilla simipi)
Mismi

**Mismi** (kastilla simipi: *Nevado Mismi*) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Ichhupampa distritupi, Lari distritupi, Qupuraki distritupi, Tuti distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.597 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Chila 5.654 m
* Kiwisha
* Minaspata 5.555 m 
* Suriwiri 5.506 m 
* Hatunpila 5.450 m
* Qullqa qhichwa
* Hamp'atu urqu
* Apurimaq
* Amarumayu
## Pukyukuna

* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chila walla (Mismi qutu)
Deutsche Lufthansa

**Deutsche Lufthansa AG** nisqaqa huk aliman antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Köln llaqtapim, Alimanyapi.

## Hawa t'inkikuna

* Lufthansa ruruchinap llika tiyanan
* Antankakunap sutinkuna
Pan American World Airways

**Pan American World Airways** icha **Pan Am** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq antanka ruruchinam.
United Airlines

**United Airlines** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq antanka ruruchinam.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
LTU

**LTU International Airways** nisqaqa huk aliman antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.
José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa

**José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa** sutiyuq runaqa (*6 ñiqin tarpuy killapi 1957 p'unchawpi paqarisqa Vilar de Maçada llaqtapi, Alijó, Purtugal) Purtugal mama llaqtap uma kamayuqninmi kachkan.

Tayta: Fernando Pinto de Sousa (*Vilar de Maçada, Alijó, 15 XI 1926)Maria Adelaide de Carvalho Monteiro (*Vilar de Maçada, Alijó, 8 X 1931). 

Warmi: Sofia da Costa Pinto Fava (divorciado)Churinkuna: José Miguel Fava Pinto de Sousa (* 1993) wan Eduardo Fava Pinto de Sousa (*1995].

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Mercedes-Benz

**Mercedes-Benz**qa (Mirsirispin ñisqa) Alimansuyumanta awtu kumpaniyam. Uma tiyananqa Stuttgart llaqtapim, Alimanyapi.

## Hawa t'inkikuna
Rumi millma

**Rumi millma** nisqakunaqa *(Bryophyta)* mana muruyuq, chillkinnaq, raphinnaq, saphinnaq, inti wayllay ruraq, aswanta allpapi, huq'u kaq puystukunapi wiñaq yurakunam, chikanyapayaspa miraykuq.
Mantaru mayu

**Mantaru mayu** (kastilla simipi: *Río Mantaro*), ñawpa pacha **Wankamayu**, nisqaqa Piruwpi huk mayum, Wankawillka suyupi, Ayakuchu suyupi, Hunin suyupi. 

## Llaqtakuna
* Wankayu, Kunsipsyun, Chupaka, Shawsha

## Kaypipas qhaway
* Ichhu mayu
* Wanka
## Hawa t'inkikuna
Ukayali mayu

**Ukayali** nisqaqa Piruw llaqtapi, huk hatun mayum Luritu suyupi, Ukayali suyupipas. 

## Llaqtakuna
* Atalaya
* Pukallpa
* Kuntamana

## Kaypipas qhaway
* Shipibu-Qunibu runa
## Hawa t'inkikuna
Chuta

**Chuta** (kastilla simipi: *Chota*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk llaqtam, Chuta pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* World Garetteer

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Pampamarka

**Pampamarka** (kastilla simipi: *Bambamarca*, ñawpa pacha *Qurimarka*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk llaqtam, Wallqayuq pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Lampa (Punu)

**Lampa** nisqaqa (kastilla simipi: *Lampa*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Lampa pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayu: Lampa mayu
* Qucha: Pukaqucha

## Karu puriy

File:Lampa 1.jpg|Inmaculada Concepción inlisya, Lampa
File:Lampa 2.jpg|Inmaculada Concepción inlisya
File:Lampa 4.jpg|Lampa llaqtapi


## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ananta qucha
* Lagunillas qucha
* Pukara (mawk'a llaqta, Punu)
* Pukara mayu
* Qalasaya 
* Raya walla
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Piruw pruwinsyakunap saywitunkuna: Lampa
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Ayawiri (Melgar)

**Ayawiri** nisqaqa (kastilla simipi: *Ayaviri*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Melgar pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Raya walla
## Pukyukuna
 
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
* Jaime Núñez Huahuasoncco: Fin de las haciendas y el surgimiento del movimiento quechua en Melgar. Los Andes, 1 de noviembre de 2009 (kastilla simi)
Chulli llaqta

**Chulli** nisqaqa (Kastilla simipi: *Juli*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Chukuwitu pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
**[[Inlisya]]kuna**
* San Juan de Letrán
* San Pedro Mátir
* Nuestra Señora de la Asunción
* Santa Cruz de Jerusalén

**San Juan de Letrán**

Image:Juli San Juan de Letrán Exterior.jpg|San Juan de Letrán 
Image:Juli San Juan de Latrán Exterior 2.jpg|San Juan de Letrán 
Image:Juli. San Juan de Latrán. Portada lateral.jpg|San Juan de Letrán 
Image:Juli. San Juan de Letrán. Altar mayor.jpg| San Juan de Letrán 
Image:Juli. San Juan de Latrán. Interior 1.jpg|San Juan de Letrán  


**San Pedro Mátir**

Image:Catedral de Juli. Nave central con altar mayor.jpg|Chulli. Katidral
Image:Catedral de Juli Altar lateral.jpg|Chulli. Katidral
Image:Catedral de Juli, detalle de un altar lateral.jpg|Chulli. Katidral


**Nuestra Señora de la Asunción**

Image:Juli. Nuestra Señora de la Asunción 2.jpg|Chulli. Nuestra Señora de la Asunción 
Image:Juli. Nuestra Señora de la Asunción.jpg|Chulli. Nuestra Señora de la Asunción 


**Santa Cruz de Jerusalén**
 
Image:Juli. Santa Cruz 4.jpg|Chulli. Santa Cruz 
Image:Juli. Santa Cruz 1.JPG|Chulli. Santa Cruz 
Image:Juli. Santa Cruz 2.JPG|Chulli. Santa Cruz 
Image:Santa Cruz 3.jpg|Chulli. Santa Cruz 


## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Aymara-Lupaka risirwa suyu
## Willay pukyukuna
 
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Tanpu

**Tampu** nisqaqa ima runakunata, chaskikunata qurpachanapaq, mikhuchinapaq wasipas.

## Kaypipas qhaway
*Qurpachana wasi
Awriq mayu

**Awriq mayu** (kastilla simimanta: *Marañón*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk hatun mayum.
## Allpa saywachi

## Purimuq mayukuna
* Utkupampa mayu
* Crisnejas mayu 
* Chamayu mayu 
* Chinchipi mayu 
* Cenepa mayu 
* Santiago mayu 
* Moroña mayu 
* Pastasa mayu 
* Wallaqa mayu 
* Tiqri mayu
## Hacha hacha  Uywa uywa

## Runakuna

Marañun mayu patanpi Awahun runakunam tiyanku.
## Awriq mayu patanpi llaqtakuna
* Bagua
* Barranca
* Borja
* Concordia
* Nauta

## Musiku
## Kaypipas qhaway
* Mansirichi punku
* Rintima punku

## Hawa t'inkikuna
Putina

**Putina** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, San Antonio de Putina pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla 
* Such'i qucha
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Kamana

**Kamana** (kastilla simipi: *Camaná*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk llaqtam, Kamana pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Chili mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Chiway

**Chiway** (kastilla simipi: *Chivay*) nisqaqa Qullqa qhichwapi huk llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Karu puriy

* Qullqa qhichwa
* Qullqa mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kunturtawa: 40 km - 50 km
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Chuqipampa (Ariqipa)

}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Ariqipa suyu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pruwinsya || Kuntisuyus
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Distritu|| Chuqipampa distritu 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 3.066 (2005)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi, qhichwa simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runa / km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || - km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay||  2.945  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Miguel Angel Manchego Llerena
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Qhichwa simipi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan|| chuquibamba.iespana.
|-
! colspan="2" | 
|}
**Chuqipampa** (aymara simipi: *Chuqipampa*; kastilla simipi: *Chuquibamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk llaqtam, Kuntisuyus pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Hamp'atu walla
* Qurupuna
* Wansu walla
## Pukyukuna

* Ariqipa suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Kutawasi

**Kutawasi** (kastilla simipi: *Cotahuasi*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qutawasi qhichwapi, Ariqipa suyupi, huk llaqtam, Unyun pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Ariqipa: 379 km

## Uywakuna
* Wisk'acha (*Lagidium viscacia*)
* Wik'uña (*Vicugna vicugna*)
* Kuntur (*Vultur gryphus*)

## Karu puriy

* Kutawasi qhichwa

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Ariqipa suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Anta llaqta

**Anta** (kastilla simipi: *Anta*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, Anta pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tarawasi
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Qura Qura

**Qura Qura** icha **Quraqura** (kastilla simipi: *Coracora*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Pariwanaqucha pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pariwanaqucha
* Pitunilla Antikuna parki
* Sara Sara

## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Aqupanpa (Wankawillka)

**Aqupanpa** icha **Aqupampa** (kastilla simipi: *Acobamba*) nisqaqa huk piruwki llaqtam, Wankawillka suyupi, Mantaru mayu patapi, Aqupanpa wamanip uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Mantaru mayu 
* Wayanay mayu
* Wayanay rumi sach'a sach'a
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
* Aqupanpa pruwinsyap listritunkuna
Lirqay

**Lirqay** (kastilla simipi: *Lircay*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wankawillka suyupi huk llaqtam, Anqara pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
**[[Mayu]]kuna**: Sikra mayu, Upa mayu.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Apu Tamrayku
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Chuqlluqucha llaqta

**Chuqlluqucha** nisqaqa (kastilla simipi: *Castrovirreyna*) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk llaqtam, Chuqlluqucha pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chiris mayu
* Chunta walla
* Chuqlluqucha 
* La Virreyna qucha
* Pisqu mayu
* Ichhu mayu
* Ika mayu
* Paququcha
* Paququcha mayu
* San Phransisku qucha
* Santa Ana mayu 
* Urququcha

## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Pampas

}   
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Suyu || Wankawillka suyu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pruwinsya || Tayaqaqa pruwinsya
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Distritu|| Pampas distritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runakuna || 4.907 (1993)  6.144 (2005)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Simikuna || kastilla simi, qhichwa simi
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Runa ñit'inakuy || - runa / km² 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hallka k'iti kanchar || 109,07 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay|| 3.276  m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kuraka || Jesús Amrico Monge Abad
|- bgcolor="#FFFFFF"
|Karu rimay yupay || 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Pacha suyu|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Qhichwa simipi llika tiyanan|| 
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kastilla simipi llika tiyanan|| munitayacaja.gob.
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#698B22" style="text-align:center; font-size:larger; | **Tayaqaqa wamanip distritunkuna**   
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | 
|}
**Pampas**  nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk llaqtam, Tayaqaqa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mantaru mayu 
* San Cristóbal
* Upamayu
## Pukyukuna

* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Antapampa

**Antapampa** (kastilla simipi: *Antabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam. Antapampa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Mariñu mayu
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
* antabambaraices.
Challwanka

**Challwanka** (kastilla simipi: *Chalhuanca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam, Aymara pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
* Fredy Amílcar Roncalla (* 1953), piruwanu harawi qillqaq
* Dina Boluarte (* 1962), piruwanu taripay amachaq, pulitiku warmi, kunan umalliq

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Wari llaqta

**Wari** (kastilla simipi: *Huari*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Wari pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Atalaya

**Atalaya** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk llaqtam, Atalaya pruwinsyap uma llaqtanmi.
 
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Hanan Purus mamallaqta parki
* Sira ayllu llaqta risirwa
* Tampu mayu
* Ukayali mayu 
* Willkamayu 
* Amawaka runa
* Ashaninka
* Piru runa
* Yaminawa runa 
* Yura runa 
## Pukyukuna

* Ukayali suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ukayali suyu
Tampupampa

**Tampupampa** (kastilla simipi: *Tambobamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam, Kutapampa pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Yachay tarpuy
Tampupampa llaqtapiqa José María Arguedas Karnawal p'unchawpi Tampupampinu maqt'ata apakuq yawar mayumanta willakuq harawita uyarispa qillqarqan.

## Llaqtapi paqarisqa
* Alida Castañeda Guerra (*1948), piruwanu willay kamayuq, t'ikraq, harawiq

## Kaypipas qhaway
* Santu Tumas mayu
* Apurimaq mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Chinchiru (Apurimaq)

**Chinchiru** nisqaqa (kastilla simipi: *Chincheros*)  Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam, Chinchiru pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pampas mayu
## Pukyukuna

* Saywitu: Chinchiru pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Chinchiru (Qusqu)

**Chinchiru** (kastilla simipi: *Chinchero*) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Chinchiru distritup uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Chinchiru (mawk'a llaqta)

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Urupampa walla
* Willka Qhichwa
* Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
* Inka ñan
* Willkamayu

* Ñawpa llaqtakuna Wayllapampa ñiqpi:

## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Chinchiru

**Chinchiru** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Chinchiru (Qusqu) - Qusqu suyupi, kastilla simipi: *Chinchero*
*Chinchiru (Apurimaq) - Apurimaq suyupi, kastilla simipi: *Chincheros*
Wari puruwinsiya

**Wari** nisqaqa (aymara simipi: *Wari jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huari*) Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Wari llaqtam.
## Ima nin
* **Wari** (Qheswa tarpuq), huk runakunapa sutin, hayusqa *laqwa*kunawan (salqa michiq)  .
* **Wari** Intipa sutin huk hacha suyu simipi 
* **Wari** , *wariruna*manta ( hombre primitivo, ligado a la naturaleza) 
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Altar Mayor rit'i urqu (+5.400 m) - Chinchiy icha Rurichinchay (6.309 m) - Murrurahu (+5.600 m) - Qaqat rit'i urqu (*Cajat*) (+5.200 m) - Laryarahu (*Lariaraju*) (+5.400 m) - Matashku rit'i urqu (+5.000 m) - Minuyu rit'i urqu (*Minoyo*) (+5.800 m) - Qaqapampa (*Jacabamba*) (+5.400 m) - Qarwaskancha rit'i urqu (+5.600 m) - Santa Rusa rit'i urqu (+5.200 m) - Tarush Wachanan rit'i urqu (+5.000 m) - Tuqtu (*Tucto*) (+5.000 m) - Wantsan icha Tunshu - Wishwi rit'i urqu (Gueshgue) (+5.000 m)
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu - Musna mayu (*Río Mosna*) - Puchka mayu - Qaqapampa mayu (*Río Jacabamba*) - Qarwaskancha mayu - Qullqa mayu - Rurichinchay mayu - Ruriq mayu - Wachiqsa mayu (*Río Huachecsa*) - Wari mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Anta Mina qucha - Challwaqucha - Hiqin qucha - Llankanuku qucha - Purway qucha (Wari distritu) - Q'anrash qucha (San Markus distritu) - Saqraqucha - Tishuyuq (Wantar Chawin distritu) - Tumarina qucha - Waskaqucha

## Pulitika rakiy

Chunka suqtayuq distritunmi kan.

## Simikuna
Wari puruwinsiyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy
* Wantar Chawin nisqaqa mawk'a llaqtam. 1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. 

## Kaypipas qhaway
* Yuraq Walla
* Waylas
* Kunchuku qhichwa
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Yuraq Wallap saywitunkuna
Waras puruwinsiya

**Waras puruwinsiya** (aymara simipi: *Waras jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huaraz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk puruwinsiyam. Uma llaqtanqa Waras llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: Chinchiy - Churup - Ishinka - Pukaranra - Ranrapallqa - Shaqsha (Wanchan) - Tuqllarahu - Uruashraju - Wantsan - Wapi - Yanarahu
* **[[Mayu]]kuna:** Qillqay mayu - Santa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Churup qucha - Pallqaqucha - Rahukulta qucha

## Kawpay rak'iy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Karu puriy

* Waylas qhichwa
* Churup qucha, Churup urqu
* Pallqaqucha
* Ranrapallqa
* Tuqllarahu
* Willkawasi
* Monterrey, Piruw 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019 - 2022ñ: Eliseo Rori Mautino Ángeles.
* 2015 - 2018ː Alberto Espinoza Cerrón, Movimiento Regional Renovación Ancashina.
* 2011 - 2014: Vladimir Antonio Meza Villarreal, Movimiento Independiente Nueva Esperanza Regional Ancashina Nueva Era.
* 2007 - 2010: Gelacio Lombardo Mautino Angeles, Movimiento Acción Nacionalista Peruano.

## Kaypipas qhaway
* Chimputi
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Anqash suyu
* Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
* [bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, [:Waras pruwinsya], Piruw)] (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)
* INEI Piruw
Waylas pruwinsya

**Waylas pruwinsya** (aymara simipi: *Waylas jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huaylas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qaras llaqtam.
## Wiñay kawsay
Huk ñiqin Waylas pruwinsya kamasqa  .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Allpamayu - Santa mayu - Yuraqmayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Hatunqucha - Ichikqucha - Kitaqucha - Parun qucha - Rahuqucha - Tawlliqucha
* **[[Walla]]:** Yuraq Walla
### Urqukuna

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

## Kaypipas qhaway
* Waylas
* Waskaran mamallaqta parki
* Waras
## Willay pukyukuna

* www.allthemountains.com
* Yuraq Wallap saywitunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pumapampa pruwinsya

**Puwaqpampa wamani** *([[pusaq]] pampa)* icha **Pumapampa pruwinsya** (aymara simipi: *Pumapampa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Pomabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Pumapampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi. Tsay wata ushakaran 'Kunchuku' wamani, Siwas marka umallaqtan kaykaptin.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Waskaran mamallaqta wari kancha
* **[[Urqu]]kuna**: Pukahirka - Tawllirahu 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**: Hankapampa

## Pulitika rakiy
Pumapampa wamanipiqa tawa distritum:

## Simikuna
Kay wamanipiqa aswanta runa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Wamanipi paqarisqa
* Fidel Olivas Escudero, taytakura wan pulitiku.

## Kaypipas qhaway
* Waras
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Pumapampa wamanip distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Siwas wamani

**Siwas wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Sihuas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Siwas llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy

Chunka distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Wamanipi paqarisqa
* Mariano Llanos, taytakura.
* Francisco de Borja Rodríguez, awqaq pusaq.
## Kaypipas qhaway
* Ankash Washa waqta
* Waras
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Saywitu: Siwas pruwinsyap distritunkuna
Awankay pruwinsya

**Awankay** (kastilla simipi: *Abancay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Awankay llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Ampay mamallaqta willkachasqa
* **[[Urqu]]kuna**: Ampay
* **[[Qucha]]kuna:** Asiruqucha - Anqasqucha - Uspaqucha 
* **[[Mayu]]kuna:** Pachachaka mayu 

## Yurakuna
* Intimpa (*Podocarpus glomeratus*)
* Tarwi (*Lupinus sp.*)
* Puru-puru (*Calceolaria sp.*)

## Uywakuna
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*) 
* Taruka: 
** Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
** Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*); 
* Kuntur (Vultur gryphus)
* Wisk'acha (*Lagidium peruanum*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)

## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Ampay mamallaqta willkachasqa
* Saywiti rumi

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qusqu
## Willay pukyukuna

## Hawa tinkikuna

* Saywitu: Apurimaq suyu
Saqtan pruwinsya

**Santa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Santa*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chimputi llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Quñuqranra
* **[[Mayu]]kuna:** Santa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Pasiphiku mama qucha

## Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Pañamarka

## Kaypipas qhaway
* Waras

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Antawaylla puruwinsiya

**Antawaylla** (aymara simipi: *Antawaylla jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Andahuaylas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antawaylla llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kantawiri (*Cantahuire*) - Media Luna (+5.000 m) - Sallapi - Sutaya (*Sotaya*) (+5.000 m) - Waychayuq (*Huaychayoc*)
* Quchakuna: Antaqucha - Paqucha - Qillqaqucha - Runku qucha - Suytuqucha - Wachuqucha - Wankaqucha (*Huancajocha*) 
* Mayukuna: Apurimaq mayu - Chumpaw mayu (*Río Chumbao*) - Pachachaka mayu - Pampas mayu - Suras mayu (*Río Soras*) - - Wankarama mayu - Wankaray mayu

## Pulitika rakiy
Chunka isqunniyuq distritunmi kan. 

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 / Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Suntur (mawk'a llaqta)
* Waywaka (mawk'a llaqta)

## Pruwinsyapi paqarisqa
*  José María Arguedas, qillqaq

## Apaykachana

* Antawaylla antanka pampa
## Kaypipas qhaway
* Awankay
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Apurimaq suyu
*''Pueblos indios'' p. 260
* bvirtual.proeibandes.org / Tito Medina Warthon: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua en educación primaria en dos instituciónes educativas rurales de la región quechua del sur del Perú'' (Antawaylla pruwinsya) (qhichwa simi, kastilla simi)
Antapanpa pruwinsya

**Antapampa pruwinsya** (kastilla simipi *Provincia de Antabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antapampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan. 

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa

* Juan de Espinosa Medrano, qillqaq, * Calcuso llaqtapi, Antapampa pruwinsyapi

## Kaypipas qhaway
* Awankay
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Usiyaña

**Usiyaña**, **Usiyanya** icha **Mamaquchaku** (Kastilla simipi: Oceanía) nisqaqa Pasiphiku mama quchapi wat'akunam, Awustaralya allpa pacha, Musuq Silantha wat'akunapas.

Awustaralya, Musuq Silantha, Papwa Ñukini, Kiripati, Wanwatu, Tuwalu, Phiyi, Tunua, Samuwa, Nawru

## Suyukuna

* Awustaralya
* Mikrunisya
* Milanisya
* Pulinisya
Areqipa pruwinsya

**Areqipa pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Ariqipa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Arequipa*) Piruw mama llaqtapi pruwinsyam, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Libertadur José de San Martín. 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Anqas (+5.200 m) - Chhachani - La Horqueta (+5.400 m) - Misti - Nukarani (+5.600 m) - Pikchu Pikchu - Wakullani (+5.200 m)
* **[[Qucha]]kuna:** El Fraile qucha - Kachiqucha - Pataqucha - Yuraq Pampa qucha (*Lago Pampa Blanca*) - Yuraqyaku qucha (*Aguada Blanca*) 
* **[[Mayu]]kuna:** Antamayu / Suqawaya mayu / Wasamayu - Chili mayu - Pata Pata mayu (*Río Los Andenes*) - Mulliwaya mayu - Siwas mayu - Vitor mayu - - Yura mayu - Yuraq mayu (*Río Blanco*) 

## Pulitika rakiy
Iskay chunka isqunniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, [qhichwa simi]]tam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
* José Luis Bustamante y Rivero, umalliq
* Víctor Andrés Belaúnde, (1883-1966) 
* Juan Landázuri Ricketts, kathuliku taytakura
* Alex Olmedo
* Hernando de Soto (musikuq)
* Mario Vargas Llosa, qillqaq
* Evaristo Gómez Sánchez
* Juan de Dios Salazar
* Francisco Javier de Luna Pizarro, kathuliku taytakura
* José María Corbacho
* Ignacio Álvarez Thomas
* Mariano Melgar
* Felipe Santiago Estenós
* Francisco Bolognesi 
* Nicolás de Piérola y Villena
* Abimael Guzmán
* Cecilia Valenzuela
* Pedro Paulet
* Francisco García Calderón
* Vladimiro Montesinos
* Francisco Mostajo
* Jorge Del Prado
* Carlos Baca Flor
* Alberto Vargas

## Kaypipas qhaway
* Ariq Walla (Piruw) 
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ariqipa suyu
Kamana pruwinsya

**Kamana pruwinsya** (aymara simipi: *Kamana jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Camaná*) nisqaqa Piruwpi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kamana llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ukhuña mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Pasiphiku mama qucha

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ariqipa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ariqipa suyu
Qarawili pruwinsya

**Qarawili pruwinsya** (kastilla simipi: *Caravelí*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qarawili llaqtam.

## Ñawpakawsaynin
m paqarichirqan, Oscar R. Benavidesqa mamallaqta umalliq kaptin.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ariqipa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ariqipa suyu
Unyun pruwinsya

**Unyun pruwinsya** (aymara simipi: *Unyun jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de La Unión*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kutawasi llaqtam.
## Willay kawsay
Kamasqa| .
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kutawasi qhichwa risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Sulimana - Wansillu - Waych'awi - Waytani; **[[Walla]]:** Wansu walla
* **[[Mayu]]kuna:** Kutawasi mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Waki
### Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (ana hawa simi)
 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Ariqipa
* Kutawasi qhichwa

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ariqipa suyu
* www.portalcotahuasi.com / Unyun pruwinsya
Lamar pruwinsya

**Lamar pruwinsya** (kastilla simipi: *La Mar*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ayakuchu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Miguel llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Quchakuna: Osccoccocha, Pichiwillka qucha, Qanchisqucha, Yanaqucha 
* Mayukuna: Alpharpampa mayu -  Anchiway mayu - Anqu mayu - Anyay mayu - Apurimaq mayu - Ccaynanca mayu - Cedromayo - Challwamayu - Chunki mayu - Chunchuypampa mayu - Churupampa mayu - Kuliswayq'u mayu - La Vega mayu - Mayuq mayu - Osccoccocha mayu - Palljasmayu - Pampas mayu - Piritapunku mayu - Punqui mayu - Purina mayu - Qanchiqucha mayu - Qispiq'asa mayu - Quchawanay mayu - Qullay mayu - Qullpa mayu - Qurimayu - Rayampampa mayu - Sacharakay mayu - Samugari mayu - Santa Rusa mayu - Suyupampa mayu - Tócate mayu - Tunkimayu - Turupampa mayu - Tutura mayu -  Uras mayu - Wallpawasi mayu - Warkamayu - Warmamayu - Wayllawra mayu - Wiraqucha mayu  
* Urqukuna:

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* San Francisco 
* Pachamarka llaqta, Pukara, Ccatunorcco
* Mayunmarka: raqaykuna (Anqu distritu)
* Raqaykuna: Ñawpallaqta, Paria, Rayama, Santiago Pampa (Anchiwaypi Chiquintircapipas)
* Inkapirqa (Hatun Pallqa)
* Anqu distritupi quchakuna ( ~ 20)
* Phaqchakuna: Ispacc, Ccatun Ispacc, Yanaphaqcha (Urpay Tócatepi)

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wamanqa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* Municipalidad Pruwinsyal Lamar (kastilla simipi)
* www.ayacuchovirtual.com/LaMar (kastilla simipi)
* Ley No. 29558, Musuq distritu: Samugari
Sarasara Pawqar pruwinsya

**Sarasara Pawqar** (aymara simipi: *Sarasara Pawqar jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Páucar del Sara Sara*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ayakuchu suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pawsa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Awkiwatu (+5.000 m) - Chakarumi - Chulluni (+5.200 m) - Kukauru - Mataya (+4.600 m) - Mullu Mullu (+4.000 m) -  Puka Urqu (+4.600 m) - Pumaranra (+4.400 m) - Putaqa (+4.600 m) - Sara Sara - Sullkaymarka (+4.800 m) - Tansa Pura (+4.600 m) - - Wamanripa Q'asa (+4.600 m) - Wanipaku (5.183) - Yana Sallani (+4.400 m) 
* **[[Qucha]]kuna:** Awkiwatu qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Awlla mayu - Chakarumi mayu - Kachi mayu - Kulta mayu - Maranwara mayu - Pararqa mayu - Pumantana mayu -  Uchupampa mayu - Ushpamarka mayu - Uyulu mayu - Vado mayu - Wanka Wanka mayu - Yanama mayu

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Sócrates Zuzunaga Huaita (* 1954), piruwanu qillqaq

## Kaypipas qhaway
* Inkawasi
* Pariwanaqucha
* Wamanqa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Qirupampa pruwinsya

**Qirupampa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Sucre*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi,  huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qirupampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata , Alan García Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: Qarwarasu
* **[[Qucha]]kuna:**: Singua qucha, Lambrasqucha, Santarqucha, Tuturaqucha, Aymarqucha, Quriqucha.
* **[[Mayu]]kuna:** Chicha mayu - Suntuntu mayu - Huaycahuayca mayu  - Lambrasmayo mayu  - Wankarama mayu  - Cacta mayu  - Wankani mayu  - Qullpamayu  - Ccelolo mayu  - Maturu mayu  - Layrata mayu  - Uturu mayu  - Malahierba mayu  - Ccalluri mayu; 
* **Mayuchakuna:** Qutawati, Qullpa, Chuñaya, Chuñuchaña, Curita, Q'illuyaku, Qullqacha, Sarahuarca, Chimina, Platina, Chuquibamba, Sapsi, Tutura, Buenavista, Potongo; 

## Yurakuna

## Uywakuna

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
**[[Larqay distritu]]pi:** 

**[[Suras distritu]]pi:**  
* Wayllacha (Wari) 
* Tacramapa (Suras llaqta) 
* Apuraqay (Suras llaqta) 
* Montacahua (Suras llaqta)
* Aputaycca (Suras)

## Yachachiy
Chincachkanña yachiccuna kunanqa manan pipas cancho pi gelljaico, ñaupacca ccura cuna yachachiwaranchiq qillqayta yupayta. Lima llaqtapi hatun yachay huasicunapiccajcuna rimaicuson.YUYAREICUICHEK LLACTAMACEICUNA, ama jonjaicho kay runa ciminchikta.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Antonio José de Sucre
* Wamanqa
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Ayakuchu suyu
* www.ayacuchovirtual.com/Sucre.html
Kashamarka pruwinsya

**Kashamarka pruwinsya** (aymara simipi: *Qajamarka jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Cajamarca*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kashamarka llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Sunchupampa chaku suyu
* **[[Urqu]]kuna**: Kilish urqu - Rumi Tiyana
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna

* Ramran *Alnus jorullensis* 
* Llawlli *Barnadesia dombeyana*
* Sipris *Cupressus spp.*
* Ch'akatiya *Dodonaea viscosa* ("chamana")
* *Grevillea robusta* (Awstralyamanta sach'a)
* Ch'iki Pennisetum clandestinum
* Pinu: *Pinus radiata* 
* Mulli *Schinus molle* 

## Uywakuna
* Puka sirwu: *Cervus elaphus*
* Añas *Conepatus sp.*
* Q'arachupa *Didelphis sp.*
* Wisk'acha: *Lagidium peruanum*
* P'isaqa: *Nothoprocta pentlandii*
* Irpa: Kullku Metriopelia melanoptera
* Yuraqchupa luwichu *Odocoileus virginianus*
* Atuq *Pseudalopex culpaeus*
* Kunu: *Sylvilagus brasiliensis*

* **[[Pisqu]]kuna:** 
* Wamanpallpa *Buteo poecilochrous*
* Hatun k'illichu *Falco femoralis*
* K'illichu *Falco sparverius* 
## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Simikuna
* Kashamarka rimay

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Kashamarka katidral 
* San Fransisku inlisya (1699)
* Kumpi Mayu: huk mawk'a llaqta (Kashamarka: 20 km / 45 min)
* *Conjunto Monumental* Belén
* Rumi Tiyana urqu (kastilla simipi: *Cerro Santa Apolonia*)
* Cuarto del Rescate
* Layzón, mawk'a llaqta (Kashamarka: 9 km)
* Utusku qhawanachakuna (Kashamarka: 7 km)
* Inka armakuna (Kashamarka: 6 km)
* Allpa llamk'ay karu puriypas (*Agruturismu*): Granja Purkun llaqtapi (Kashamarka: 30 km)

## Kaypipas qhaway
* Yanaqucha qhuya
## Willay pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Sunchupampa chaquy suyu
* www.peru.info pdf
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Jaén pruwinsya (Piruw)

**Jaén pruwinsya**, manaqa **Hayin wamani** nisqaqa (aymara simipi: *Jaén jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Jaén*) Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Jaén (*Jaén de Bracamoros*) llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Qucha]]kuna:**:
* **[[Mayu]]kuna:** Chamaya mayu - Chinchipi mayu - Marañun mayu - Wankapampa mayu - Wayllapampa mayu

## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

* Jaén pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Chuta pruwinsya

**Chuta pruwinsya** (aymara simipi: *Chuta jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chota*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuta llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Paqaypampa amachana sach'a-sach'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Chankay mayu - Chutanu mayu *(Río Chotano)* - Marañun mayu - Tuspun mayu (Río Tuspon)
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Chunka isqunniyuq distritunmi kan.

## Pruwinsyapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Kashapampa pruwinsya

**Kashapampa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Cajabamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kashapampa llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa . 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**:
** Kashapampa distritu: Kampanurqu, Chochoconday, Wamanurqu, Hamalaya, Huaquero, Miraflores urqu, Mulinurqu, Pumakama, Santo Domingo urqu
** Kachachi distritu: Alqamarka, Alto de Cabra Corral, Alto del Fierro, Antivo Corral, Kanasturqu, Caucal, Cerro del Diablo, Conga, Contrayerba, Chillinurqu, Cachur Grande, El Chanlle, Kalwaryu, El Mirador, Yanurqu, Habasloma, Wakaluma, Hualanga, Gallorco, Iskaywillka, Los Abortos, Los Tres Hijos del Palcayo, Llawturqu, Monigote, Muntunurqu, Moshcoy, Yanaurqu, Santo Domingo, Shuturuma, Tunasurqu, Yamaqucha
** Kuntipampa distritu: Ayangay, Calanasaya, Hatun Urqu, Chichir, Churupapa, Wankasanka, Wamanurqu, Wanaqurqu
** Sitaqucha distritu: El Canlle, Llawturqu, Llimpi, Phaqcha urqu, Pan de Azúcar, P'utuqsi, Rima Rima, Shingocaca, Wira Wira.
* **[[Mayu]]kuna:** Kuntipampa mayu - Crisnejas mayu - Marañun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**: Yawarqucha (*Yahuarcocha*) - Q'inququcha - Ushunday qucha

## Yurakuna

## Pulitika rakiy
Kashapampa pruwinsyapiqa tawa distritum:

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
* Kashapampa pruwinsya (kastilla simi)
Santa Krus pruwinsya

**Santa Krus pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Santa Cruz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santa Krus Sukchapampa llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi. 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Chancaybaños risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna**: Cimarrones (3.600 m)
* **[[Mayu]]kuna:** Saña mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
* www.santacruzcajamarca.org
Chuqlluqucha pruwinsya

**Chuqlluqucha pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Chuqlluqucha jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Castrovirreyna*) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuqlluqucha llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Altar - Antarasu - Hawiña - Palumu - Wamanrasu; **[[Walla]]:** Chunta walla 
* **[[Qucha]]kuna:** Agnococha - Chuqlluqucha - La Virreyna qucha - Paququcha - San Phransisku qucha - Turpu qucha - Urququcha - Wichinka qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Chiris mayu - Ichhu mayu - Ika mayu - Pisqu mayu - Santa Ana mayu
 
## Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Chunta walla
* Wankawillka
## Willay puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wankawillka suyu
Churkampa pruwinsya

**Churkampa pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Churcampa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Churkampa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliq.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Mantaru mayu

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wankawillka
## Willay pukyukuna

* Saywitu: Churkampa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Wankawillka suyu
Wankawillka pruwinsya

**Wankawillka pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Wankawillka jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huancavelica*) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wankawillka llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Altar - Antarasu - Pinkullu rit'i urqu - Qarwarasu rit'i urqu - Sitaq - Wamanrasu (5.278 m) ; **[[Walla]]:** Chunta walla
* **[[Qucha]]kuna:** Anqasqucha - Astocococha - Chiliqucha - Chunchu qucha - Kanllaqucha - Milluqucha - Ñawinqucha - Papaqucha - Shucullococha - Tapaqucha - Warmiqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Ichhu mayu - Mantaru mayu - Willka mayu
## Wiñay kawsay
## Pulitika rakiy
Chunka isqunniyuq distritunmi kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Uchkus Inkañan, Yawli distritupi

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ika
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wankawillka suyu
* Abdón Yaranga Valderrama: Las "reducciónes", uno de los instrumentos del etnocidio, panka 257
Waytara pruwinsya

**Waytara pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Waytara jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Huaytará*) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waytara llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Hawiña
* **[[Qucha]]kuna:** Urququcha
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Chunka suqtayuq distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* San Juan Bautista inlisya (Waytara)
* Samuel Humberto Espinoza musiyu
* Wiraqucha Pirqa, Kitu-Arma
* Inkawasi (Waytara: 25 km)
* Llaqta Kuchu (Kusikancha distritupi)
* Llaqta Llaqta (Tantar Patapi)
* Ayawi: inlisya
* Wayakuntu Arma

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wankawillka
## Willay pukyukuna

## Hawa t’inkikuna

* Saywitu: Wankawillka suyu
Chukuwitu pruwinsya

**Chukuwitu pruwinsya** icha **Chukuytu pruwinsya** (aymara simipi: *Chukuwitu jisk'a suyu / Chukuytu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chucuito*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chulli llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Aymara-Lupaka risirwa suyu
* **[[Urqu]]kuna:** K'araqullu - Pukara - Sapaqullu
* **[[Qucha]]kuna:** Titiqaqa qucha
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ludovico Bertonio, *jesuita*, aymara simi yachaq
## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
*Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)