open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ñengatu

**Ñengatu simi** *(ñe'engatú)* nisqaqa 30.000-chá indihina runakunap rimayninmi, mama rimaypas, runa llaqtapura iskay ñiqin rimaypas. Winisuyla, Brasil, Kulumbya mama llaqtakunap kusakan saywanpi k'itipi kaq hanan Yanamayu k'itipi rimaqninkunam.

Ñawpa pachataq tukuy Brasilpis rimarqanku, tupi simi icha "sapsi simi" *(Língua geral)* nisqas. Tupinamba runakunap rimayninmantas yurirqan.
Shipipu simi

**Shipipu** icha **Shipipu simi** *(Shipibo-Konibo)* nisqaqa Piruwpi Ukayali suyupi 26.000 Shipipu-Qunibu runakunap rimayninmi, Panu rimaykunaman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
* Shipiwu willakuykuna pdf, 2 MB (kastilla simi, shipiwu simi)
Inuwit runa

**Inwit**qa runakunaqa (inuyt simipi *inuk* = "runa", *inuit* = "runakuna") Tiksimuyup ñawch'i chinchanpi, rit'i pacha kaq suyukunapi - Kalalit Nunatpi, chincha Kanadapi, Alaskapi, anti Siwiryapi (Rusiyapi) kawsaq runa llaqtam, *[[inuyt simi|inuktitut]]* nisqata rimaq.

## Pukyukuna
Rit'i pacha

**Rit'i pacha** nisqaqa Tiksimuyupi tukuy ancha chiri, ancha rit'isapa, hatun chullunkuyuq suyukunam.

Kay suyukunapim rit'i pachatam tarinchik:
*Artika (ñawch'i chincha suyukuna: Kalalit Nunat, chincha Kanada, Alaska, Siwirya, Chincha hatun qucha);
*Antartika (ñawch'i urin suyu);
*hanaq urqukuna: hanka (rit'i urqukuna).

## Kaypipas qhaway
*Chullunku pacha
Raramuri

**Raramuri** icha **Tarawmara** nisqa runakunaqa (raramuri simipi: *Rarámuri, "[[utqay]]lla [[kallpay|kallpaq]]"*) Mishiku mama llaqtapi, Chiwawa suyupi, Kunti Mama Urqukuna *(Sierra Madre Occidental)* nisqapi kawsaq, raramuri simita rimaq runakunam, pusaq chunka waranqa runachá.
Raramuri simi

**Raramuri simi** icha **Tarawmara simi** *(Rarámuri)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Raramuri runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Monsefú

Monsefú (kastilla simipi: *Monsefú*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Lampalliqi suyupi, Chiklayu pruwinsyapi, Monsefú distritupi.
Victor Hugo

**Victor Hugo** (*Wiktur Uuku*, maypis) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Besançon llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi ), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Les Misérables]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

## Qillqasqankuna
* *Hernani* (1830) **Hirnanii**
* *Notre-Dame de Paris* (1831) **Quyanchik**
* *Ruy Blas* (1838) **Ruy Plas**
* *Les Châtiments* (1853) **Wanakatsiykuna**
* *Les Contemplations* (1856) **Rikapaykuna**
* *Les Misérables* (1862) **Waktsakuna**
Inuhu

**Inuhu** *(Foeniculum vulgare)* nisqaqa huk quram. Rurunkunataqa hampinapaqmi llamk'achinchik, lliw qurantintam q'apachanapaq, yuyu hinatapas llamk'achinchik. 

## Hawa t'inkikuna
Hiwaru rimaykuna

**Hiwaru rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Abya Yalapi (Ikwadurpi Piruwpipas). 

Hiwaruqa iskaynintinmi rimay:

: 1. **[[Shuwar simi]]** (Jivaro, Hívaro, Hívaro proper, Maina, Shuar, Achuar-Shiwiar, Huambisa)
::Shuwar rimaytaqa kay runallaqtakunam riman: Shuwar (Ikwadurpi), Achuar (Ikwadurpi), Wampisa (Piruwpi)
: 2. **[[Awahun simi]]** (Awajún, Awahũn, Awaruna, Aguaruna)
::Awahun rimaytaqa Piruwpi kawsaq Awahun runakunam riman.
Yanisha simi

**Yanisha** (**Yanesha**), **Amwisha** icha **Amuesha simi** *(Yanešač̣)* nisqaqa Piruwpa Hunin, Pasqu, Wanuku suyunkunapi kawsaq 10.000 Yanisha runakunap rimayninmi.
Wahibo simi

**Wahibo simi** *(Sikuani)* nisqaqa Kulumbya, Winisuyla mama llaqtakunapi kawsaq 30.000 Wahibo runakunap rimayninmi.
Terena simi

**Terena simi** *(Terêna)* nisqaqa Brasilpa Mato Grosso do Sul suyunpi kawsaq 15.000 Terena runakunap rimayninmi.
Arawak simi

**Arawak simi** nisqaqa 2.200 Arawak runakunap rimayninmi, Surinam, Wayana mama llaqtakunapi rimasqa, Arawak rimaykunaman kapuq.

Ñawpa pacha arawak simitaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapipas rimarqanku. Kariña simiwan chaqrusqa Arawak simimanta Garifuna simim yurirqan.
Chayawita simi

**Chayawita simi** *(Tshaawi)* nisqaqa Piruwpa Luritu, San Martin suyunkunapi kawsaq 11.000 Chayawita runakunap rimayninmi.
Kukama simi

**Kukama simi** *(Kokama)* nisqaqa 2.000-chá Kukama runakunap rimayninmi, Piruw, Brasil, Kulumbya mama llaqtakunapi.
Wayuw

**Wayuw** *(Wayu, Wayúu, Guajiro, Wahiro)* nisqa runakunaqa Winisuylaman Kulumbyamanpas kapuq Wahira yaqa wat'api kawsaq indihina runa llaqtam, 400.000-chá runam, wayuw simi rimaq.
Kariña simi

**Kariña simi** *(Kaliña)* nisqaqa 10.000 Kariña runakunap rimayninmi, Winisuyla (7.000 rimaq), Surinam, Wayana, Brasil mama llaqtakunapi rimasqa, Kariwa rimaykunaman kapuq.
Yanomami simi

**Yanomami simi** *(Gŭycan)* nisqaqa Winisuyla, Brasil mama llaqtakunapi kawsaq 20.000-chá Yanomami runakunap rimayninmi.
Yanomami

**Yanomami** *(Ya̧nomamö - "[[runa]]kuna")* nisqa runakunaqa Winisuylaman Kulumbyamanpas kapuq Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq indihina runa llaqtam, 20.000-chá runam, yanomami simi rimaq.
Shawanti

**Shawanti** icha **Xavante** *(Shavante, Chavante, Akuen, A'uwe, Akwe, Awen, Akwen)* nisqa runakunaqa Brasilpa Mato Grosso suyunpi kawsaq indihina runa llaqtam, 10.000-chá runam, shawanti simi rimaq.
Kayapo

**Kayapo** *(mebêngôkre)* nisqa runakunaqa Brasilpa Mato Grosso suyunpi, Shingu mayup patanpi kawsaq indihina runa llaqtam, 7.000-chá runam, kayapo simi rimaq.
Embera simi

**Embera simi** *(Emberá)* nisqaqa chincha kunti Kulumbyapi, anti Panamapipas kawsaq 60.000-chá Embera runakunap rimayninmi.
Phong Nha-Ke Bang mamallaqta parki

Phong Nha-Ke Bang mamallaqta parki nisqaqa Witnam mama llaqtap Quang Binh suyupi huk mamallaqta parkim.

## Hawa t'inkikuna
Augusto César Sandino

**Augusto Nicolás Sandino Calderón**, *Augusto César Sandino* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Niquinohomo llaqtapi -  wañusqa Manawa llaqtapi) Nikarawa mama llaqtayuq pulitikus awqaq pusaqpas karqan. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkuna Nikaraqata sarupaptin chay awqankunaman ankallikurqansi.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Nikarawa

## Hawa t'inkikuna

* partidomrs.com (Movimiento Renovador Sandinista).
* FACS.org.ni (Fundación Augusto César Sandino).
* FSLN-Nicaragua.com (Frente Sandinista de Liberación Nacional).
* LaVozDelSandinismo.com (FSLN wan Nikarawa)
* Nicaragua.MiWebNica.com (artículos sobre Sandino).
* SandinoVive.org
Francisco Solano (santu)

**Francisco Sánchez Solano Jiménez** *(San Francisco Solano)*,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Montilla llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk kathuliku franciskanu Santu karqan.

14 ñiqin anta situwa killapi San Francisco Solano raymi p'unchawninmi.

Tayta:  Mateo Sánchez Solano;  Mama: Ana Jiménez. 

## Kaypipas qhaway
* Santa Rosa Limamanta
* Martin de Porres
## Hawa t'inkikuna
*  Directorio Franciscano por Rubén Vargas Ugarte, S.I
* Arzobispado de Lima
*   EWTN, Santoral católico
*  Guión biográfico realizado por Carlos García Navarro
* Los Santos de Lima: San Juan Masías y San Francisco Solano video del programa de TV "A la vuelta de la esquina"
Constantinus I

**Flavius Valerius Aurelius Constantinus** (*Constantinus I* ñisqapas) (*  paqarisqa Naissus llaqtapi -  wañusqa Nicomedia llaqtapi), Romanu qhapaq llaqtakunap ñiqin qhapaqnin karqan.

306 watamanta 312 watakama qhapaq Augusto karqan. 312 watamanta 324 watakama hatun Augustokunap 

324 watamanta 337 watakama Romanu qhapaq llaqtakunatas.

**Ñawpaqnin romanu qhapaq:** Constancius Clorus

**Qhipaqnin romanu qhapaq:** Constantinus II, Constancius II wan Constante

Tayta: Constancius I; Mama: Elena

Warmikuna: MinervinaFausta

Wawakuna: Constantina, Helena, Crispo, Constantinus II, Constancius II wan Constante.
## Kaypipas qhaway
* Romanu qhapaq llaqta
* Kathulika inlisya

## Hawa t'inkikuna

* Cristianismo-primitivo.org - **El Emperador Constantino**, el Edicto de Milán o la tolerancia del cristianismo
* Cristianismo-primitivo.org - **El Concilio de Nicea**
Helena (santu)

**Flavia Iulia Helena** *Santa Elena, Constantinopolispi Elena*, sutiyuq warmiqa (* 250 watapi paqarisqa Drépano llaqtapi - † 330 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk kathuliku wan orthodoksa Santu karqan.

18 ñiqin chakra yapuy killapi Santa Elena kathuliku raymi p'unchawninmi.

21 ñiqin aymuray killapi Santa Helena orthodoksa raymi p'unchawninmi.

Tayta: ; Mama: . 

## Kaypipas qhaway
* Constantinus I
* Orthodoksa Inlisya
## Hawa t'inkikuna

* Web católica sobre los primeros cristianos
Juana Alarco de Dammert

**Juana Alarco de Dammert**  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †   wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq yachachiqmi.

Taytan: Julián Alarco Garavito; Maman: Mercedez Espinoza Martínez. Tura: Antonio Alarco.

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
*
## Hawa t'inkikuna

* Juana Alarco limamanta
Chuquw rimaykuna

**Chuquw rimaykuna** *(chocó)* nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Abya Yalapi (Kulumbyapi Panamapipas). 

Chuquwqa iskaynintinmi rimay:

*I- **[[Wunana simi]]** (Wounaan, Noanamá, Waunana, Woun Meu)
:#Pizarro
:#Istmina
:#Curiche
:#Panamá
*II- **[[Embera simi]]**
:A. Chincha embera
:a. **[[Katiyu embera]]** (Katío)
:# Dabeiba
:# Tukurá (Río Verde, alto Sinú icha Emberá-Katío)
:# Ngverá (San Jorge)
:# Jaidukama (Ituango)
:# Cémaco (noreste de Panamá)
:b. **Dariyin embera** (Darién, Chincha kunti embera)
:# Sambú (sureste de Panamá)
:# Juradó
:# Citará (Atrato o bajo Andágueda)
:B. Embera sureño
:a. **[[Chamiy embera]]** (Chamí, Caramanta, Embera-Chamí o Embera oriental)
:# Cristianía
:# Alto Andágueda 
:# Mistrató
:# Tadó
:# Garrapatas
:b. **Bawduw embera** (Baudó, bajo Baudó)
:#Catrú
:#Dubasa
:#Purricha
:#Pavaja
:c. **[[Eperara embera]]** (Epena)
:# Joaquincito
:# Cajambre
:# Naya
:# Saija
:# Tapaje
:# Satinga
Wunana simi

**Wunana simi** *(Wounaan, Noanamá, Waunana, Woun Meu)* nisqaqa chincha kunti Kulumbyapi, anti Panamapipas kawsaq 10.000-chá Wunana runakunap rimayninmi.
Embera

**Embera** *(Emberá)* nisqa runakunaqa Panamapi Kulumbyapipas kawsaq indihina runa llaqtam, 100.000-chá runam, embera simi rimaq.
Waraniyi

***[[Waraniyi runa]]** *(Guarani avá)* , Uralan Awya Yalapi huk indihina runa llaqta;
***[[Waraniyi simi]]** *(Avañe'ẽ)*, Uralan Awya Yalapi huk rimay;
***[[Waraniyi kañina]]** *(Guaraní)*, Parawayip kañinan.
Tupi simi

**Tupi simi** nisqaqa ñawpa pacha Brasilpa anti chalanpi kawsaq Tupi runakunap rimaynisi karqan, waraniyi simiman ancha rikch'akuqllas, tupi waraniyi rimaykunaman kapuq.

Brasil Purtugalpa kulunyan kachkaptin, chay tupi simita tukuy Brasilpis runa llaqtapura rimarqanku, hinallataqsi *blanco* nisqa runakunapas, "sapsi simi" *(Língua geral)* nisqas.

Iskaynintin k'iti rimaysi karqan:

Amarumayu sach'a-sach'a suyupiqa ura Amarumayup patanpi kawsaq Tupinamba runakunap rimayninmanta yurisqa *Amarumayu sapsi simi (Língua geral amazônica)* icha ñengatu *(allin rimay)* nisqatas rimarqan. Chay Tupinamba mama k'itipi runakunaqa manañam tupi simitachu riman, ichataq Yanamayup patanpi, Kulumbyawan Winisuylawan saywapim 30.000-chá runakuna chay ñengatu simitaraq rimanku.

Uralan Brasilpitaq *Uralan sapsi simi (Língua geral austral, Língua geral paulista)* icha uralan tupi simi nisqatas rimarqanku. Chay uralan tupi rimayqa 19 kaq pachakwatapis wañurqan.
Tupi runa

**Tupi runa** nisqakunaqa Brasilpa anti chalanpi - Atlantiku chalanpi - kawsaq indihina runakunas karqan, tupi simita rimaq.

Tupi runakunaqa achka runa llaqtakunas karqan:
*Tupinikin,
*Tupinamba,
*Potiguara,
*Tabajara,
*Kaeté,
*Temiminó,
*Tamoyo.

Kunan pacha qhipa wiñayninkunaqa manañam tupi simitachu rimanku, ichataq purtuyis simitam. Purtugalmanta hamusqa runakunawan chaqrukuspas kunan Brasil runakuna tukurqanku.
Tupi

***[[Tupi runa]]**: Brasilpa anti chalanpi runa llaqta;
***[[Tupi simi]]**: Tupi runakunap rimaynin;
***[[Tupi rimaykuna]]**: Awya Yalapi rimaykunap ayllun.
Chikitanu simi

**Chikitanu simi** *(Besiro)* nisqaqa Buliwyapi kawsaq 6.000-chá 60.000-chá Chikitus runakunap rimayninmi, Santa Krus suyup antinpi.

Huk rimakuna (qhichwa simi - chikitanu simi):
* Ñuqa - asxriñe 
* Qam - asxriictio
* Pay - ttoneeti
* Ñuqanchik / Ñuqayku - asriñe
* Qamkuna - asxri
* Paykuna - ttoneeti
* Mana - unca
* Arí - tone
Francesco d'Assisi

**Ransisku Asisimanta**, **Francesco d'Assisi**, **'Giovanni di Pietro Bernardone** *([[kastilla simi]]pi: San Francisco de Asís)* sutiyuq runaqa (*  watapi paqarisqa Assisi llaqtapi  - †  wañusqa Assisi llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santus karqan.

4 ñiqin kantaray killapi San Francisku raymi p'unchawninmi.

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Assisi
* Chiara d'Assisi
## Hawa t'inkikuna

* Espiritualidad. Franciscanismo
* Franciscanos.org
* Orden Franciscana en Chile
* Franciscans International
* Capilla de la Porciúncula
* Tercer Congreso Internacional Franciscano
* Provincia San Francisco Solano en Argentina
Domingo de Guzmán

**Domingo de Guzmán Garcés, OP**, (kastilla simipi: Santo Domingo de Guzmán, OP)*,  sutiyuq runaqa (* [[1170]] watapi paqarisqa [[Caleruega]] llaqtapi - †  wañusqa [[Bologna]] llaqtapi) huk  mama llaqtayuq [[kathuliku]] [[Santu]] qarqan.

[[8 ñiqin chakra yapuy killapi]] Santu Dumingu [[raymi p'unchaw]]ninmi.

Taytan: Félix Núñez de Guzmán; Maman: Juana Garcés (*Juana de Aza'').

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Ispaña
## Hawa t'inkikuna

* Santo Domingo en dominicos.org
Ignacio de Loyola

**Íñigo López de Regalde**, *Ignacio de Loyola S.J* (San Ignacio de Loyola, SJ),  sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Azpeitia llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku Santu qarqan.

31 ñiqin anta situwa killapi San Ignaciu raymi p'unchawninmi.

Taytan: Yáñez de Oñaz ; Maman: Loyola.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Ispaña

## Hawa t'inkikuna

* Web oficial de los jesuitas en España.
* San_Ignacio_de_Loyola
Algonkin rimaykuna

**Algonkin rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq algonkin rimaykunaqa Kri simim (117.000 rimaqniyuq), Anishinapay simim (55.000 rimaqniyuq), Mikmaq simim (11.000 rimaqniyuq).

## Algonkin rimaykuna

Goddard (1996), Mithun (1999) nisqankama:

A. ***[[Inkill algonkin rimaykuna|Inkill]]*** *(Plains)*
: 1. '''Siksika''' icha **Yanachaki** (Blackfoot) 
: 2. '''Arapaho''' (Arapaho kikin, Atsina icha Gros Ventre "wiksasapa", Nawathinehena, Besawunena)
: 3. '''Chayin''' (Cheyenne)

B. ***[[Chawpi algonkin rimaykuna|Chawpi]]*** *(Central)*
: 4. '''Kri''' (Cree-Montagnais)
: 5. '''Menomini''' (Menominee)
: I. Anti Hatun Quchakuna icha Huk'i Chawpi (Eastern Great Lakes, Core Central)
:: a. Anishinapay-Potawatomi (Ojibwe-Potawatomi-Ottawa, Anishinaabemowin, Anishinaabe simi)
::: 6. '''Anishinapay-Ottawa''' (Ojibwe, Ojibwa, Ojibway, Anishinaabe simi)
::: 7. '''Potawatomi'''
:: 8. '''Meskwaki''' (Fox-Sauk-Kickapoo, Mesquakie-Sauk-Kickapoo)
:: 9. '''Shawniy''' (Shawnee)
:: 10. '''Miami-Illinois'''

C. ***[[Anti algonkin rimaykuna|Anti]]*** *(Eastern)*
: 11. '''Mikmaq''' (Mi'kmaq, Micmac, Míkmaq, Mi'gmaq, Mi'kmaw)
: I. Abenaki
:: 12. '''Anti Abenaki''' (Abenaki, Abenaki-Penobscot)
:: 13. '''Kunti Abenaki''' (Abnaki, St. Francis, Abenaki, Abenaki-Penobscot)
:: 14. **[[Maliseet]]** (Maliseet-Passamquoddy, Malecite-Passamquoddy) 
: 15. **[[Etchemin]]** (manaraq takyasqa)
: II. Uralan Musuq Inlatirra (Southern New England)
:: 16. '''Wampanoag''' (Massachusett, Massachusett-Narragansett)
:: 17. **Loup A** (Nipmuck-chá) (manaraq takyasqa)
:: 18. **Loup B** (manaraq takyasqa)
:: 19. **[[Mohegan]]-[[Pequot]]**
:: 20. '''Quiripi-Naugatuck-Unquachog''' (also known as Quiripi-Unquachog)
: III. Delawarean
:: 21. **[[Mahikan simi|Mahikan]]** (Mohican)
:: i. Lenape (Delaware)
::: 22. **[[Munsiy simi|Munsee]]**
::: 23. **[[Unami simi|Unami]]**
: 24. **[[Nanticoke]]**
: 25. **[[Piskataway simi|Piskataway]]** (Conoy)
: 26. **[[Carolina Algonkin simi|Carolina Algonkin]]** (Pamlico, Pamtico, Pampticough, Christianna Algonquian)
: 27. '''Powhatan''' (Virginia Algonquian)
: 28. '''Shinnecock''' (manaraq takyasqa)

## Pukyukuna
Mikmaq simi

**Mikmaq** icha **Mi'kmaq** *(Míkmawísimk)* simiqa Kanadapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapipas kawsaq 11.000 Mikmaq runakunap rimayninmi.
Siyu rimaykuna

**Siyu rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq siyu rimayqa Lak'ota-Dak'ota-Nak'ota simim (26.000 rimaqniyuq).

## Siyu rimaykuna

Parks, Douglas R.; & Rankin, Robert L. (2001) nisqankama:

I. Missouri Mayu Siyu rimaykuna (a.k.a. Crow-Hidatsa)
: 1. **[[Apsaloke simi|Apsaloke]]** (Crow, Absaroka, Apsaroka, Apsaalooke, Upsaroka)
: 2. **[[Hidatsa simi|Hidatsa]]** (Gros Ventre, Minitari, Minnetaree)
II. Mandan Siyu rimaykuna
: 3. **[[Mandan language|Mandan]]**
:: a. Nuptare
:: b. Neutare
III. Mississippi Qhichwa Siyu rimaykuna icha Chawpi Siyu rimaykuna (Central Siouan)
: A. Dakotan (a.k.a. Sioux-Assiniboine-Stoney)
:: 4. **[[Lak'ota simi|Lakhota-Dakhota-Nakhota]]** (Lak'ota simi)
::: a. Dakhota (Santee-Sisseton, Santee, Eastern Sioux, Dakota)
:::: i. Santee
:::: ii. Sisseton
::: b. Nakhota (Yankton-Yanktonai, Yankton, Central Sioux, Dakota)
:::: i. Yankton
:::: ii. Yanktonai
::: c. Lakhota (Teton, Lakhota, Lakota, Western Sioux)
:::: i. Northern Teton
:::: ii. Southern Teton
:: 5. **[[Asiniboyin simi|Asiniboyin]]** (Assiniboine, Assiniboin)
:: 6. **[[Nakoda simi|Nakoda]]** (Stoney, Alberta Assiniboine)
: B. Chiwere-Winnebago (a.k.a. Chiwere)
:: 7. **[[Chiwere simi|Chiwere]]** (a.k.a. Ioway-Otoe-Missouria, Ioway-Otoe)
::: a. Iowa (Ioway)
::: b. Otoe (Oto, Jiwere)
::: c. Missouria (Missouri)
:: 8. **[[Winnebago simi|Winnebago]]** (Hocák, Hochunk, Hochank, Hocangara, Hotcangara, Hochangara)
: C. Dhegiha (Dhegihan)
:: 9. **[[Omaha-Ponca language|Omaha-Ponca]]**
::: a. Omaha
::: b. Ponka (Ponca)
:: 10. **[[Kansa-Osage]]**
::: a. Kansa (Kanza, Kaw) *(†)*
::: b. Osage
:: 11. **[[Quapaw]]** (Kwapa, Kwapaw, Arkansas) *(†)*
IV. Ohio Qhichwa Siyu rimaykuna icha Uralan Anti Siyu rimaykuna (Southeastern Siouan)
: A. Virginia Siyu rimaykuna
:: 12. **[[Tutelo]]**
:: 13. **[[Saponi]]** (Saponey) *(†)*
:: 14. **[[Moniton]]** (Monakan) *(†)*
:: 15. **[[Occaneechi]]**
: B. Mississippi Siyu rimaykuna (Ofo-Biloxi) *(†)*
:: 16. **[[Biloxi simi|Biloxi]]** *(†)*
:: 17. **[[Ofo]]** (Ofogoula) *(†)*

*(†)* - Wañusqa rimay

## Pukyukuna
Irukisa rimaykuna

**Irukisa rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi. Chunka iskayniyuqnintin rimaymi.

## Irukisa rimaykuna

:***Uralan irukisa***
:::: **1. [[Tsalaki simi|Tsalaki]]** (Tsalagi, Cherokee)
:***Chincha irukisa***
:: Tuscarora-Nottoway
:::: **2. [[Tuskarora simi|Tuskarora]]**
:::: **3. [[Nottoway simi|Nottoway]]**
:: Huronian
:::: **4. [[Neutral simi|Neutral]]**
:::: **5. [[Huron]]-[[Wyandot simi|Wyandot]]**
::Pichqantin Irukisa Runallaqta, Susquehannock
:::: **6. [[Seneka simi|Seneka]]**
:::: **7. [[Cayuga simi|Cayuga]]**
:::: **8. [[Susquehannock simi]]**
:::: **9. [[Onondaga simi|Onondaga]]**
:::: **10. [[Mingo simi|Mingo]]**
::: *Mohawk-Oneida*
:::: **11. [[Oneida simi|Oneida]]**
:::: **12. [[Mohawk simi|Mohawk]]**

## Pukyukuna
Na diné rimaykuna

**Na diné rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi.

## Na diné rimaykuna

* Tlingit simi: 700 rimaqkuna (Michael Krauss, 1995)
* Athapaska-Eyak
** Eyak simi: 2008 watapi wañusqa
** Athapaska rimaykuna
*** Chincha athapaska rimaykuna
*** Pasiphiku chala athapaska rimaykuna
*** Apachi rimaykuna (Urin athapaska rimaykuna)

## Pukyukuna
Athapaska rimaykuna

**Athapaska rimaykuna** nisqaqa huk Na diné rimaykunap lliwmanta aswan hatun urin ayllunmi, Chincha Awya Yalapi.

Lliwmanta aswan rimaqniyuq athapaska rimaykunaqa Diné simim (Nawahu simi, 178.000 rimaqniyuq), Kunti Apachi simim (13.000 rimaqniyuq), Dene Suline simim (12.000 rimaqniyuq).

## Athapaska rimaykuna

#### [[Chincha Athapaska rimaykuna]]

* *Uralan Alaska urin huñu*
: 1. **[[Ahtna simi|Ahtna]]**
: 2. **[[Dena’ina simi|Dena’ina]]** (Tanaina)

* *Chawpi Alaska–Yukon urin huñu*
: 3. **[[Deg Xinag]]** (Deg Hit'an, Kaiyuhkhotana) 
: 4. **[[Holikachuk simi|Holikachuk]]** (Innoko)
: 5. **[[Koyukon simi|Koyukon]]** 
: 6. **[[Kolchan]]** (Upper Kuskokwim)
: 7. **[[Lower Tanana simi|Lower Tanana]]** (Tanana)
: 8. **[[Tanacross simi|Tanacross]]**
: 9. **[[Upper Tanana]]**
: 10. **[[Southern Tutchone]]**
: 11. **[[Northern Tutchone]]**
: 12. **[[Gwich’in simi|Gwich’in]]** (Kutchin) 
: 13. **[[Hän simi|Hän]]** (Han)

* *Chincha kunti Kanada urin huñu*
: A. Tahltan-Tagish-Kaska
:: 14. **[[Tagish simi|Tagish]]**
:: 15. **[[Tahltan]]**
:: 16. **[[Kaska simi|Kaska]]**
: 17. **[[Sekani]]**
: 18. **[[Dunneza]]** (Beaver)
: B. Slave-Hare (Southern and Northern Slavey)
:: 19. **[[Slavey simi|Slavey]]** (Slave)
:: 20. **[[Mountain simi|Mountain]]**
:: 21. **[[Bearlake simi|Bearlake]]**
:: 22. **[[Hare simi|Hare]]**
: 23. **[[Dogrib simi|Dogrib]]**
: 24. **[[Dene Suline simi|Dene Suline]]** (Chipewyan, Dëne Sųłiné, Dene Soun’liné)

* *Tsetsaut urin huñu*
: 25. **[[Tsetsaut]]**

* *Chawpi British Columbia urin huñu*
: 26. **[[Babine-Witsuwit'en]]** (North Carrier)
: 27. **[[Carrier simi|Dakelh]]** (Carrier)
: 28. **[[Chilcotin simi|Chilcotin]]** (Tsilhqot’in)
: 29. **[[Stuwix|Nicola]]** (Stuwix)

* *Sarsi urin huñu*
: 30. **[[Tsuut’ina simi|Tsuut’ina]]** (Sarcee, Sarsi, Tsuu T’ina)

* *Kwalhioqua-Clatskanie urin huñu*
: 31. **[[Kwalhioqua-Klatskanie]]** (Kwalhioqua-Tlatskanie)

#### [[Pasiphiku chala Athapaska rimaykuna]]

* *California Athapaska urin huñu*
: 32. **[[Hupa simi|Hupa]]** (Hoopa-Chilula)
: 33. **[[Mattole-Bear River]]**
: 34. **[[Eel River Athapaska|Eel River]]**

* *Oregon Athapaska urin huñu*
: 35. **[[Upper Umpqua]]**
: 36. **[[Tututni simi|Tututni]]** (Rogue River)
: 37. **[[Galice-Applegate]]**
: 38. **[[Tolowa simi|Tolowa]]**

#### [[Urin Athapaska rimaykuna]] (Apache)

* *Plains Apache urin huñu*

: 39. **[[Plains Apache simi|Plains Apache]]** (Kiowa-Apache)

* *Western Apachean urin huñu*
: A. Chiricahua-Mescalero
:: 40. **[[Chiricahua simi|Chiricahua]]**
:: 41. **[[Mescalero simi|Mescalero]]**
: 42. **[[Diné simi|Diné]]** (Nawahu, Navajo, Navaho)
: 43. **[[Kunti Apachi simi|Kunti Apachi]]** (Western Apache, Coyotero Apache)

* *Eastern Apachean urin huñu*
: 44. **[[Jicarilla Apache|Jicarilla]]**
: 45. **[[Lipan Apache|Lipan]]**

## Pukyukuna
Dene Suline simi

**Dene Suline** icha **Chipewyan** simiqa *(Dëne Sųłiné)* 12.000 Chipewyan runakunap rimayninmi, Kanadapi.
Kunti apachi simi

**Kunti Apachi** simiqa *(Ndee biyati' / Nnee biyati')* 13.000 Kunti Apachi runakunap rimayninmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Arizona suyunpi.
Juan Pablo Vizcardo y Guzmán

**Juan Pablo Vizcardo y Guzmán** sutiyuq runaqa (* 1748 paqarisqa Pampaqullqa llaqtapi - † 1798 wañusqa London llaqtapi), huk piruwanu filusufu, tayta kura wan pulitiku karqan.

## Qillqaskuna
### Kastilla simipi
* *Carta a los Españoles Americanos* ( Ransiya, 1782 - 1791).
## Kaypipas qhaway
* Ankalli
* Piruwpa wiñay kawsaynin
## Hawa t'inkikuna
*
Wichol simi

**Wichol simi** *(Wixárika Niukiyari)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Wichol runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Yorem simi

**Yorem simi** icha **Mayo simi** *(Yorem Nokki)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Yorem *(Mayo)* runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Yaki simi

**Yaki simi** *(Yoem Noki)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Yaki runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Tepewan simi

**Tepewan simi** *(O'otham)* nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Tepewan runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Hanan Pima simi

**O'odham** icha **Hanan Pima simi** *(Oʼodham ha-ñeʼokĭ, Oʼottham ha-neoki, Oʼodham ñiok)* nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Mishikupipas huk rimaymi, *O'odham* (Hanan Pima) runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Hopi simi

**Hopi simi** *(Hopilàvayi)* nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap Arizona suyunpi huk rimaymi, Hopi runakunap rimasqan, utu astika rimaykunaman kapuq.
Maskoki rimaykuna

**Maskoki rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi.

Kunan pacha lliwmanta aswan rimaqniyuq maskoki rimayqa chahta simim (18.000 rimaqniyuq).

## Maskoki rimaykuna

* **[[Chikasa simi|Chikasa]]** (Chickasaw)
* **[[Chahta simi|Chahta]]** (Choctaw, Chacato)
* **[[Alabama simi|Alabama]]
* **Koasati**
* **Apalachi**
* **Hitchiti-Mikasuki**
* **Maskoki''' (Creek)

## Pukyukuna
Pedro Antonio Fernández de Castro

**Pedro Antonio Fernández de Castro**, *X Conde de Lemos* sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Madrid llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk ispañul awqaq pusaqsi, 1667 watamanta 1672 watakamataq Piruwpa wirriyninsi karqan.

Warmi: Ana Francisca Hermenegilda de Borja y Doria.

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin
* Pachakamilla Kristu

## Hawa t'inkikuna
*  (kastilla simipi)
Eskimo aleut rimaykuna

**Inuyt aleut rimaykuna** icha **Eskimo aleut rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chincha Awya Yalapi, Kalalit Suyupi, Siwiryapipas.

Kunan pacha lliwmanta aswan rimaqniyuq inuyt aleut rimayqa inuyt simim (yaqa 100.000 rimaqniyuq).

## Inuyt aleut rimaykuna

**Inuyt aleut rimaykuna**
:'''Aleut''' 
::Kunti-chawpi k'iti rimaykuna: Atkan, Attuan, Unangan, Bering (60-80 rimaqniyuq)
::Anti k'iti rimaykuna: Unalaskan, Pribilof (400 rimaqniyuq)

:**Eskimo rimaykuna** (icha Yupik-Inuyt rimaykuna)
:: Yupik simi (icha Yup'ik simi)
:::Chawpi Alaska Yup'ik (10,000 rimaqniyuq)
::::Yugtun
:::Alutiiq icha Pasiphiku yakuyakuri Yup'ik (400 rimaqniyuq)
:::Chawpi Siwirya Yupik icha Yuit (Chaplinon, St. Lawrence Island, 1400 rimaqniyuq)
::::Naukanski (70 rimaqniyuq)
::::Qawiaraq simi (Seward Peninsula)
::::Chaplinski
:::Sirenik (wañusqaña)
::Inuyt simi (98,000 rimaqniyuq)
:::Inupiaq icha Inupiat (northern Alaska, 3,500 rimaqniyuq) 
:::Inuvialuktun (kunti Kanada, 765 rimaqniyuq)
::::Kangiryuarmiutun (Ulukhaktok icha Inuinnaqtun)
::::Siglitun (Paulatuk, Sachs Harbour, Tuktoyaktuk)
::::Uummarmiutun (Aklavik, Inuvik - Inupiaq)
:::Inuktitut (anti Kanada; Inuktun-wan Inuinnaqtun-wanpas 40,000 rimaqniyuq)
::::Nunatsiavummiutut (Nunatsiavut, 550 rimaqniyuq)
::::Inuttitut (Nunavik)
:::Kalaallisut (Kalalit Suyu, 54,000 rimaqniyuq)
::::Inuktun (Avanersuarmiutut)
::::Anti Kalalit rimay (Tunumiit oraasiat)

## Pukyukuna
Teresa de Jesús

**Teresa Sánchez de Cepeda y Dávila Ahumada, OCD** icha **Santa Teresa de Jesús** chaylla sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Avila llaqtapi - †  wañusqa Alba de Tormes llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santus qarqan.

15 ñiqin kantaray killapi Santa Tirisa raymi p'unchawninmi.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Karmin Pallan
* Simon Stock
* Huwan Krusmanta
* Jerónimo Gracián

## Hawa t'inkikuna
* Carmelitas Descalzas
* Ficha, vida y espiritualidad de la santa
* Santa Teresa y Sor Juana, por Jorge Majfud
* Algunas poesías líricas de Santa Teresa de Jesús
* Basílica de Santa Teresa en Alba de Tormes
* Sigue de cerca las obras de la Basílica Teresiana en Alba de Tormes
* La Basílica Teresiana, piedras vivas
* Alba de Tormes, sepulcro de Santa Teresa
* ''Meditaciones sobre Los cantares''
* [Homilía pronunciada por el Papa [Pablo VI], acto de la proclamación de Santa Teresa como doctora de la Iglesia Universal] 
* Recopilación de citas de Santa Teresa de Jesús sobre la oración. Incluye biografía y plegaria
Fernando de Abascal

**José Fernando de Abascal y Sousa **  sutiyuq runaqa, *I Marqués de la Concordia Española del Perú*, (*  paqarisqa Oviedo llaqtapi - †  wañusqa Madrid  llaqtapi) huk ispañul pulitiku wan awqaq pusaqsi, 1806 watamanta 1816 watakamataq Piruwpa Wirriyninsi karqan.

Tayta:  Abascal
Mama: Sousa

Warmi: María Asensio
Wawakuna: María Ramona de Abascal.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin
* Piruwpa Wirriynin
## Hawa t'inkikuna

* Biografía (kastilla simipi)
* VARGAS, Juan Ignacio, "Cuando no había rey en España, Abascal lo era de América"
* Razon española
Kri siq'i llumpa

**Kri siq'i llumpa** nisqaqa James Evanspa 1830 watapi kamarisqan Algonkin rimaykunapaq abugida siq'i llumpam,  Kri simipaq, Anishinapay simipaqpas llamk'achisqan.

Kri siq'i llumpamantaqa Kanadapi huk abugida siq'i llump'akunatam rurarqanku, Kanada indihina siq'i llump'akuna nisqam.
Nasa simi

**Nasa simi** *(Nasa Yuwe)* nisqaqa chincha kunti Kulumbyap Kawka suyunpi kawsaq 120.000-chá Nasa runakunap rimayninmi.
Waraw simi

**Waraw simi** *(Warao)* nisqaqa chincha kunti Winisuyla, Wayana, Surinam mama llaqtakunapi kawsaq 18.000-chá Waraw runakunap rimayninmi.
Hatun sach'a allqu

**Hatun sach'a allqu**, sarayaku kichwapi **atun sacha allku** *(Atelocynus microtis)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Urin Awya Yalapi paray sach'a-sach'ankunapi kawsaq.

Kurkunqa 70-manta 100-kama cm sunim, chupantaq 30 cm. 9 kilugramukama llasaqmi, 35 cm-kamataq sayaqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Uchuy sach'a allqu

**Uchuy sach'a allqu**, sarayaku kichwapi **ichilla sacha allku** *(Speothos venaticus)* nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Uralan Awya Yalapi paray sach'a-sach'ankunapi kawsaq.

Kurkunqa 60-manta 75-kama cm sunim, chupantaq 12-manta 14-kama cm. 5-manta 7-kama kilugramu llasaqmi, 23-manta 30-kama cm-taq sayaqmi.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Pukpuka

**Pukpuka** *(Odontophoridae)* nisqakunaqa Awya Yalapi kawsaq k'ita pisqukunap huk rikch'aq ayllunmi.

## Hawa t'inkikuna
Tsaphiki simi

**Tsaphiki simi** icha **Tsachila simi** *(Tsáfiki)* nisqaqa Ikwadurpi, Kitu llaqtamanta kuntinpi kaq *[[Santo Domingo Tsachila]]* llaqta ñiqpi kawsaq 2.300-chá Tsachila runakunap rimayninmi.
Chapalachi simi

**Chapalachi simi**, **Chachi simi** icha **Kayapa simi** *(Cha’palaachi)* nisqaqa Ikwadurpi chincha chalanpi kawsaq 3.500-chá Chachi runakunap rimayninmi.
Chachi

**Chachi** icha **Kayapa** nisqakunaqa huk Ikwadurpi, chincha chalanpi Esmeraldas markapi kawsaq runa llaqtam, chapalachi simita  rimaq. 3500-chá 5000-chá runayuq.

## Llaqtakuna

## Pukyukuna
Barbaquwa rimaykuna

**Barbaquwa rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi - Kulumbyapi Ikwadurpipas -, suqtantin simim, pichqa chunka waranqachá rimaqniyuq.

## Barbaquwa rimaykuna
I. Chincha
: A. Awa rimaykuna (Awan)
:: 1. **[[Awapit simi]]** (Awa Pit, Awa Kwaiker, Cuaiquer, Coaiquer, Kwaiker, Awá, Awa, Telembi, Sindagua, Awa-Cuaiquer, Koaiker, Telembí)
:: 2. Pasto-Muellama
::: * **[[Past awa simi]]** (Pasto, Past Awá) *(†)* **??**
::: * **[[Muellama]]** (Muellamués, Muelyama) *(†)* **??**
: B. Ququnuqu rimaykuna (Coconucan, Guambiano-Totoró)
:: 3. **[[Wambyanu simi]]** (Guambiano, Mogües, Moguez, Mogés, Wam, Misak, Guambiano-Moguez, Wambiano-Mogés, Moguex)
::4. **[[Totoro simi]]** (Totoró, Polindara) *(yaqa †)*
::5. **[[Ququnuqu simi]]** (Coconuco, Kokonuko, Cauca, Wanaka) *(†)*

II. Uralan
: 6. **[[Karanki simi]]** (Caranqui, Cara, Kara, Karanki, Imbaya) *(†)* **??**
: 7. **[[Chapalachi simi]]** (Cha’palaachi, Cayapa, Chachi, Kayapa, Nigua, Cha’pallachi)
: 8. **[[Tsaphiki simi]]** (Tsafiki, Tsafiqui, Tsáfiki, Colorado, Tsáchela, Tsachila, Campaz, Colima)

## Pukyukuna
Awapit simi

**Awapit simi**, **Awa simi** icha **Kwaiker simi** *(Awane, Awa Pit)* nisqaqa Uralan Awya Yalap pasiphiku chalanpi huk rimaymi, uralan kunti Kulumbyapi 20.000-chá rimaqniyuq, chincha Ikwadurpitaq 1.000-chá rimaqniyuq, Awa runakunam.
Wambyanu simi

**Wambyanu simi** *(Wam)* nisqaqa Kulumbyap Antinkunapi huk rimaymi, 15.000-chá rimaqniyuq, Kawka suyupi.
Inga kichwa

**Inga kichwa** nisqaqa huk kichwa k'iti rimaymi, Kulumbyap Putumayu suyunpi tiyaq Inga runakunap rimayninmi, 25.000niraq rimaqniyuqmi.

## Hawa t'inkikuna
* Simi taqi: Shimikunata asirta killka, Inka - Castellanu
Inka kichwa

*Inka qhichwa simi (klasiku nisqa qhichwa simi)
*Inga kichwa (Kulumbyapi kawsaq Inga nisqa qhichwa runap simin)
*ima kichwa k'iti rimaypas
Yupik simi

**Yupik simi** *(Yupik, Yup'ik)* nisqaqa 15.000-chá Yupik runakunap rimayninmi, Alaskapi, anti Siwiryapipas.

Kaymi Yupik k'iti rimayninkuna:
# **[[Naukan simi|Naukan]]** *(Naukanski):* Lawrentiya (Лаврентия), Lorino (Лорино), Welen (Уэлен) - Chukotka yaq'a watapi, anti Siwiryapi (100 rimaq).
# **[[Siwirya Yupik simi|Chawpi Siwirya Yupik]]** *(Yupigestun, Akuzipik, Siberian Yupik, Siberian Yupik Eskimo, Central Siberian Yupik Eskimo, St. Lawrence Island Yupik, Yuit, Asiatic Eskimo, Jupigyt, Yupihyt, Bering Strait Yupik):* anti Siwiryapi (300 rimaq), St. Lawrence Island, Alaska (1.000 rimaq).
# **[[Chawpi Alaska Yup'ik simi|Chawpi Alaska Yup'ik]]** *(Central Yup’ik, Yup’ik, West Alaska Eskimo):* Alaskapi: Norton Sound, Alaska yaqa wat'a, Nunivak wat'a, chaypura (13.000 rimaq, 21.000 runapura).
# **[[Alutiiq simi|Alutiiq]]** *(Pacific Gulf Yupik, Pacific Yupik, Chugach, Sugpiaq):* Alaska yaqa wat'a, Prince William Sound nisqakama (1.000-chá rimaq, 3.000 Alutiiq runapura).
# **[[Sirenik]]**: Chugot yaqa wat'a (wañusqaña).
Pemon simi

**Pemon simi** *(Pemong)* nisqaqa 10.000 Pemon runakunap rimayninmi, Winisuyla (15.000 rimaq), Brasil, Wayana mama llaqtakunapi rimasqa, Kariwa rimaykunaman kapuq.
Wotuha simi

**Wotuha** icha **Piaroa simi** *(wótuja)* nisqaqa Winisuylapi Urinuqu mayup patanpi kawsaq 12.000 Piaroa runakunap rimayninmi.
Chimpansi

**Chimpansi** (genus *Pan*) nisqakunaqa huk hatun k'usillukunam, Afrikapi kawsaq.
Iskaynintin rikch'aqmi:

*Hatun chimpansi *(Pan troglodytes)*
*Uchuy chimpansi icha Bonobo *(Pan paniscus)*

## Hawa t'inkikuna
Wich'iy simi

**Wich'iy** icha **Wichiy simi** *(Wichí Lhamtés)* nisqaqa, *mataku simi* nisqapas 50.000-chá Wichiy runakunap rimayninmi, Arhintina, Puliwya mama llaqtakunapi rimasqa, mataku waykuru rimaykunaman kapuq.

Kimsantin k'iti rimayninmi:
*Wihus wichi simi *(Wichí Lhamtés Vejoz)* - Arhintinapi, 25.000-chá rimaqniyuq;
*Wisnay wichi simi *(Wichí Lhamtés Güisnay)* - Arhintinapi, 15.000-chá rimaqniyuq;
*Nuqtin wichi simi *(Wichí Lhamtés Nocten *icha* Weenhayek)* - Buliwyapi, 2.000-chá rimaqniyuq (100 rimaqchá Arhintinapi).
Wich'iy runa

**Wich'iy, Wach'iy** icha **Wichiy** runakunaqa (*Wichí;* Puliwyapi *Weenhayek; "Mataku"* nisqapis) Arhintina, Puliwya mama llaqtakunapi Hatun Chakupi kawsaq yuriqi runa llaqtam, 50.000 runachá, wichi simita rimaq.

## Tiyay
### Buliwyapi

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chiara d'Assisi

**Chiara d'Assisi, OF**, (kastilla simipi *Santa Clara de Asís, OF*,  Chiara (Clara) Favarone sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Assisi llaqtapi -  wañusqa Assisi llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santas aarqan.

11 ñiqin chakra yapuy killapi Santa Clara raymi p'unchawninmi.

Taytan: Bartolomé Favarone; Maman: Ortolana D'Arezzo

## Kaypipas qhaway
* Italyapa kathuliku inlisyanin
* Rufino d'Assisi
* Francesco d'Assisi

## Hawa t'inkikuna
Niwaqli simi

**Niwaqli simi** *(Ashlushlay)* nisqaqa 18.000-chá Niwaqli runakunap rimayninmi, Parawayi, Arhintina (200-chá rimaq) mama llaqtakunapi rimasqa, mataku waykuru rimaykunaman kapuq.
Corazón Aquino

**María Corazón Sumulong Cojuangco Aquino**, "Corazón Aquino" sutipaq warmika (*  paqarisqa Paniqui llaqtapi - †  paqarisqa Makati llaqtapi). Philipinakunapi pulitiku.

1986 watamanta 1992 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Cojuangco; Mama:  Sumulong

 
Ñawpaq runa: Benigno Servillano “Ninoy” Aquino, Jr.
Wawakuna: (5)  Benigno Simeon Aquino III, , Maria Elena A. Cruz, Aurora Corazon A. Abellada, Victoria Eliza A. Dee wan Kristina Bernadette A. Yap.

Yachay wasi: Ravenhill Academy, Philladephia, Notre Dame Convent School, New York wan College of Mount Saint Vincent, New York.

## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Philipinakuna

## Hawa t'inkikuna

* Philipinakunapa Hatun Corte
Violeta Chamorro

** Violeta Barrios Torres**, "**Violeta Barrios de Chamorro**" sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Rivas llaqtapi - llaqtapi), huk  mama llaqtayuq willay kamayuq wan pulitiku qarqan.

1990 watamanta 1997 watakama ñawpaq kuti Nikarawapa Umalliqnin karqan.

Taytan: Carlos Barrios Sacasa; Maman: Amalia Torres Hurtado.Ñawpaq qusan: Pedro Joaquín Chamorro CardenalChurinkuna: (1) Pedro Joaquín Chamorro Barrios. 

Yachay wasi: 

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Nikarawa)
* Augusto César Sandino

## Hawa t'inkikuna
Uchuy chimpansi

**Uchuy chimpansi** icha **Bonobo** *(Pan paniscus)* nisqaqa huk hatun k'usillum, aswan uchuy chimpansi rikch'aqmi, chawpi Afrikapi kawsaq.

## Hawa t'inkikuna
Mataku waykuru rimaykuna

**Mataku waykuru rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi (Arhintina, Parawayi, Brasil mama llaqtakunapi), pachak waranqachá rimaqniyuq.

## Mataku waykuru rimaykuna

Mataku rimaykuna
: 1. **[[Wichi simi|Wichi]]** (Wichí, Mataco, Wichi, Wichí Lhamtés, Weenhayek, Noctenes, Matahuayo, Matako, Weʃwo)
: 2. **[[Churuti simi|Churuti]]** (Chorote, Chorotí, Yofúaha, Tsoloti)
::* Iyo'wujwa Chorote
::* Iyojwa'ja Chorote
: 3. **[[Niwaqli simi|Niwaqli]]** (Nivaclé, Chulupí-Ashlushlay, Chulupí, Ajlujlay, Alhulhai, Niwaklé, Niwaqli, Churupi, Chulupe)
: 4. **[[Maka simi|Maka]]** (Maká, Macá, Maca, Towolhi, Toothle, Nynaka, Mak’á, Enimaca, Enimaga)
Waykuru rimaykuna
: A. Waykuru k'allma
:: 1. **[[Kadiweu simi|Kadiweu]]** (Caduveo, Kadiwéu, Mbayá-Guaycuru, Mbayá, Guaicurú, Waikurú, Ediu-Adig)
: B. Uralan k'allma
:: 2. **[[Pilaka simi|Pilaka]]** (Pilagá, Pilacá)
:: 3. **[[Qumlik simi|Qumlik]]** (Qom, Toba, Chaco Sur, Namqom)
:: 4. **[[Muquwi simi|Muquwi]]** (Mocoví, Mbocobí, Mokoví, Moqoyt)
:: 5. **[[Abipun simi|Abipun]]** (Abipón, Callaga, Kalyaga, Abipon) *(†)*
: C. Anti k'allma
:: 6. **[[Wachi simi|Wachi]]** (Wachí, Guachí) *(†)*
:: 7. **[[Payawa simi|Payawa]]** (Payawá, Payaguá) *(†)*
Maskoy rimaykuna (?)
: **[[Emok simi|Emok]]**
: **[[Guana simi|Guana]]** (Kaskihá/Cashquiha)
: **[[Lengua simi|Lengua]]** (Enxet/Eenthlit, Vowak)
: **[[Sanapana simi|Sanapaná]]** (Quiativis, Quilyacmoc, Lanapsua, Saapa, Sanam)
: **[[Maskoy simi|Maskoy]]** (Quilyilhrayrom, Cabanatit, Machicui, Enenlhit)
Charruwa rimaykuna *(†)*
: **[[Balomar simi|Balomar]]** *(†)*
: **[[Chaná simi|Chaná]]** *(†)*
: **[[Charruwa simi|Charruwa]]** *(†)*
: **[[Güenoa simi|Güenoa]]** *(†)*

## Pukyukuna
Musu simi

**Musu simi** *(Moxeño)* nisqaqa 10.000-chá Musu runakunap rimayninmi, Buliwyap Beni suyunpi kawsaq 20.000-chá Musu runapura, Arawak rimaykunaman kapuq.

Iskaynintin k'iti rimayninmi:
*Inasyanu simi, *(Ignaciano)*, 4.500 rimaqniyuq
*Trinitaryu simi *(Trinitario, Loreto [Loretano], Javierano)*, 5.500 rimaqniyuq

Huk rimakuna (Qhichwa simi - musu simi):
* ñuqa - nuti
* pay - ema
* qhari - achane
* warmi - eseno
* inti - saache
* killa - coje
* yaku - une
* nina - yucu
Yine simi

**Yine simi** *(Yine)* nisqaqa 3.000-chá Yine runakunap rimayninmi, Piruwpi Umawa suyukunapi, Arawak rimaykunaman kapuq.
Warayu runa

**Warayu** *(Guarayu)* nisqakunaqa Buliwyapi Santa Krus suyupi huk indihina runa llaqtam, 7.000-chá runayuq, tupi waraniyi rimaykunaman kapuq warayu simi rimaq.

## Tiyay

## Rimay
Warayu runakunaqa warayu simitam rimanku.

Huk sutikuna (qhichwa simi - warayu simi)
* Ñuqa - che
* Qam  - nde
* Pay - ae
* Ñuqanchik / Ñuqayku - ñande
* Qamkuna - pee
* Paykuna - ae
* Mana - aní
* Ari - ta
* Qhari - cuimbae
* Warmi - cuña
* Uma - ñaca
* Marq'a - yiva
* Chukcha - ah
* Maki - ipo

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Takana simi

**Takana simi** nisqaqa Buliwyapi Chukiyapu suyupi Beni suyupipas 1.800 Takana runakunap rimayninmi, 5.000-chá Takana runapura, Panu takana rimaykunaman (Takana rimaykunaman) kapuq.

Huk rimakuna (qhichwa simi - takana simi):
* ñuqa - ma
* qam - itda
* pay -  cho
* ñuqanchik / ñuqayku - cuana      
* qamkuna -  icuanetda
* paykuna - chocuana
* mana - abe
* ari - e he 
* yaku -  avi
* nina - uati
* inti -  retti
* killa - atdi
* quyllur - ttujai
* tinder fuck
Chandrika Kumaratunga

**Chandrika Bandaranaike Kumaratunga** sutiyuq warmiqa (Sinhala simi: චන්ද්‍රිකා බන්ඩාරනායක කුමාරතුංග, Tamil simi: சந்திரிகா பண்டாரநாயக்க குமாரதுங்க) (*  paqarisqa Kulumbu llaqtapi - llaqtapi). Sri Lanka mama llaqtap Umalliqpi pulitiku.

1994 watamanta 2005 watakama ñawpaq kuti Sri Lankapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Solomon W.R.D Bandaranaike;  Mama:  Sirimavo Bandaranaike.

 
Ñawpaq runa: Vijaya Kumaratunga
Wawakuna: ( 2 ) Yasodhara wan Vimukthi

Yachay wasi: 

Alma mater: Paris Yachay suntur
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Sri Lanka

## Hawa t'inkikuna

* Biografía en español por Fundación CIDOB
Sirimavo Bandaranaike

**Sirimavo Ratwatte Dias Bandaranaike**, Sirimavo Bandaranaike sutipaq warmika (*  paqarisqa Kulumbu llaqtapi -  paqarisqa Kulumbu llaqtapi). Sri Lankapi pulitiku.

1994 watamanta 2000 watakama ñawpaq kuti Sri Lankapa Uma kamayuqnin karqan.

Tayta:  Barnes Ratwatte Dissawe;  Mama:  Rosalind Mahawelatenne Kumarihamy.

 
Ñawpaq runa: Solomon Bandaranaike
Wawakuna: (3) Chandrika Kumaratunga, Sunethra Bandaranaike wan Anura Bandaranaike.

Yachay wasi: St Bridget's Convent, Colombo.

Alma mater: 
## Qillqaqkuna

## Kaypipas qhaway
* Sri Lanka

## Hawa t'inkikuna

* (kastilla simipi) Fundación CIDOB
Mbya

**Mbya** *(Mbyá)* nisqakunaqa Waraniyi runakunaman kapuq indihina runa llaqtam, 16.000-chá runayuq, chincha Arhintinapi (Misiones wamanipi), anti Parawayipi, urin Brasilpipas kawsaq.

Waraniyi simiman kapuq k'iti rimayninqa mbya waraniyi nisqam.

Rikcha:Cacique Guarani.JPG|Mbya Guarani.
Rikcha:Guarani girl.jpg|Mbya Guarani.
Simba runa

**Simba** nisqakunaqa Waraniyi runakunaman kapuq indihina runa llaqtam, 7.000-chá runayuq, anti Buliwyapi (Chuqichaka suyupi Pilkumayup chinchanpi) kawsaq.

Waraniyi simiman kapuq k'iti rimayninqa simba waraniyi nisqam.
Warayu

*Warayu runa, Buliwya mama llaqtapi
*Warayu simi, Buliwya mama llaqtapi
*Warayu llaqta, Buliwya mama llaqtapi
*Warayu kantun, Buliwya mama llaqtapi
*Warayu pruwinsya, Buliwya mama llaqtapi
*Chiriwanu runa, Parawayi mama llaqtapi
Chiriwanu

**Chiriwanu** *(Chiriguano)* nisqakunaqa Waraniyi runakunaman kapuq indihina runa llaqtam, 100.000-chá runayuq, Hatun Chakupi - anti Buliwyapi (Santa Krus suyupi), kunti Parawayipi, chincha Arhintinapipas (Salta wamani, Formosa wamani, Chaku wamanipi) - kawsaq.

Waraniyi simiman kapuq k'iti rimayninqa chiriwanu waraniyi nisqam.
Siryono

**Siryono** *(Sirionó)* nisqakunaqa Buliwyapi Beni suyupi, huk indihina runa llaqtam, 2.000-chá runayuq, tupi waraniyi rimaykunaman kapuq siryono simita rimaq.

## Tiyay

## Kaypipas qhaway
* Buliwya suyupi runa llaqtakuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Awa runa

**Awa** icha **Kwaiker** nisqakunaqa uralan kunti Kulumbyapi 20.000-chá runayuq, chincha Ikwadurpitaq 3.000-chá runayuq runa llaqtam, awapit simita rimaq.

## Llaqtakuna

## Pukyukuna
Rita da Cascia

**Rita da Cascia**, (kastilla simipi: Santa Rita de Casia),  Margherita Lotti sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Roccaporena llaqtapi - †  wañusqa Cascia llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santa qarqan.

22 ñiqin aymuray killapi Santa Rita raymi p'unchawninmi.

Taytan: Antonio Lotti; Maman: Amata Ferri

Ñawqa runa: Paolo Mancini. Wawakuna: (2) Jacopo wan Paolo
## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Italya

## Hawa t'inkikuna
* (santoral) EWTN.com 
* Sitio dedicado a Santa Rita 
* CasciaLaPelicula.com 
* midwestaugustinians.org
Kogui simi

**Kogui** *(Kaggabba)* simiqa chincha Kulumbyapi Antikunapi 10.000 Kogui runakunap rimayninmi, yaqa tukuynin manam kastillanutachu rimaq.
Caterina da Siena

**Santa Caterina da Siena**, (kastilla simipi: Santa Catalina de Siena),  Caterina Benincasa sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Siena llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku santas qarqan.

30 ñiqin ayriway killapi Santa Catalina raymi p'unchawninmi.

Taytan: Jacopo Benincasa; Maman: Lapa Piagenti (o Piacenti)

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya
* Italya
* Domingo de Guzmán

## Hawa t'inkikuna

* Vita Santa 
*''Libro della divina dottrina'' 
* Sito dei caterinati
Bribri simi

**Bribri** *(ika)* simiqa uralan Kustarikapi kawsaq 6.000-chá Bribri runakunap rimayninmi, 11.000-chá Bribri runapura.
Judas Tadeu

**Judas Tadeu** (kastilla simipi **San Judas Tadeo**, grigu simi *Файлы ў катэгорыі*); (* 1 watapi paqarisqa Qana llaqtapi - †  wañusqa Beirut llaqtapi) Musuq Rimanakuypi nisqakamaqa Jesuspa chunka iskayniyuqnintin apustulu nisqa disipulunpura huksi karqan. Mawk'a Kristiyanu inlisyap ñawpaq kaq pusaqninsi karqan.

Tayta: Alfeo Cleofás; Mama: Miriam Antera

* 28 Kantaray killa San Judas Tadeu raymi p'unchawninmi.

## Liturgia Raymikuna

Judas Tadeo Apóstolpa rayminkunaqa qillqasqa karqan Occidentepa liturgianpi llapanpi [Occidentales Liturgiae, ejemplopaq, Calendarium anglicanum (550-650), Mozarabic Liturgia (930)] hinallataq hukniray ñawpaq calendariokunapi hinallataq martirologíakunapi aswantaqa, paykuna ukhupi, Kalendarium antiquissimum, Kalendarium floriacense, Kalendarium mantuanum, Kalendarium vallumbrosanum, Kalendarium verdinense, Kalendarium stabulense, Martyrologium Ecclesiae antissiodorensis, hukkunapas Llapallanpim apostol Simonpa hinaspa Judaspa (Natale apostolorum Simonis et Judæ) wiñaypaq nacesqankuqa 28 octubre killapi raymichakurqa (chayqa V Kalendas Novembris llaqtapi). Chawpi pacha hispano liturgiapiqa, chay pacha calendariokunapi rikukuq hina, ahinataq León llaqtap Antifonario nisqapi kaq, hinallataq musuqchasqa hispano-mozarabico rito nisqapipas, santo Simonwan Judas, apostolkuna, 1 ñiqin inti raymi killapi raymichakunku. Liturgia ortodoxa nisqapiqa 19 junio killapim ruwakun.

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku inlisya

## Hawa t'inkikuna

* PrimerosCristianos.com 
* Zenit.org (Binidiktu XVI: Simón el Cananeo wan Judas Tadeo).
* Commons
* Tradizione Cristiana (italianu simipi)
* IADFW.net Martyrol
* SJudasTadeo.com (Santuario de San Judas Tadeo, Duminikanu, Chicago, EE.&nbsp;UU).
Witoto simi

**Witoto simi** *(Witoto)* nisqaqa 8.000-chá Witoto runakunap rimayninmi, Kulumbya (6.000-chá rimaq), Piruw (2.000-chá rimaq) mama llaqtakunapi.

Kimsantinmi k'iti rimayninkuna:
*Nipode (Nïpode, Nüpode, Nipode Huitoto, Nipode Witoto, Witoto Muinane, Muinane Huitoto, Muiname) - Piruwpi 100-chá rimaq
*Mïnïca-Murai 
**Minika (Mïnïca, Witoto Meneca, Meneca, Meneka, Noaiko-Muína, Southern Witoto, Minica Huitoto, Minica) - Kulumbyapi, Piruwpi 2.000-chá rimaq
**Murui (Witoto Murui, Murai, Búe, Murai Huitoto, Bue, Huitoto, Central Witoto proper, Komïne) - Piruwpi, Kulumbyapi 3.000-chá rimaq
Tukanu rimaykuna

**Tukanu rimaykuna** nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Uralan Abya Yalapi, Kulumbyapi, Brasilpi, Piruwpipas. 

Lliwmanta aswan rimaqniyuq tukanu rimaykunaqa kaymi:
* Kubewa simi (6.200-chá rimaqniyuq, Kulumbyapi, Brasilpi)
* Tukana simi (4.600-chá rimaqniyuq, Brasilpi, Kulumbyapi)
* Korewahe simi (2.000-chá rimaqniyuq, Kulumbyapi)

## Tukanu rimaykuna

I. Kunti Tukanu
: 1. **[[Korewahe]]** (Correguaje, Coreguaje, Caquetá, Koreguaje): 2000-chá Kulumbyapi
: 2. **[[Siyuna]]** (Siona, Sioni, Pioje, Pioche-Sioni): 250-chá Ikwadurpi, 300-chá Kulumyapi
: 3. **[[Sikuya]]** (Piohé, Secoya, Siona-Secoya): 297 Ikwadurpi, 144 Piruwpi
: 4. **[[Kakawahe]]** (Macaguaje) *(†)*
: 5. **[[Teteté]]** (Tetete, Eteteguaje) *(†)*
: 6. **[[Payawa]]** (Orejón, Coto, Payoguaje, Payaguá, Koto, Payowahe, Payawá): 190-chá Piruwpi
: 7. **[[Yauna]]** (Jaúna, Yahuna, Yaúna) *(†)*

II. Chawpi Tukanu
: 6. **[[Kubewa]]** (Cubeo, Cuveo, Kobeua): 6.200 Kulumbyapi, Brasilpi

III. Anti Tukanu
: 7. **[[Makuna]]** (Buhagana, Wahana, Makuna-Erulia, Macuna): 550 Kulumbyapi, Brasilpi
: 8. **[[Yupuá]]-[[Durina]]** *(†)*
: 9. **[[Kueretú]]** (Cueretú) *(†)*
: 10. **[[Desano]]-[[Siriano]]** (Desano: 1760 Brasilpi, Kulumbyapi; Siriano: Kulumbyapi, Brasilpi)
: 11. **[[Bará]]-[[Tuyuka]]** (Pocanga, Pakang, Tejuca, Teyuka, Tuyuca: 815, Waimaha/Bara: 700): Kulumbyapi, Brasilpi
: 12. **[[Karapana]]** (Carapana, Carapano): 650 Kulumbyapi, Brasilpi
: 13. **[[Tukana simi|Tukana]]** (Tukanu, Tucano, Dasea): 4.600 Brasilpi, Kulumbyapi
: 14. **[[Wanana simi|Wanana]]** (Wananu, Guanano, Kotedia, Wanana-Pirá)): 1.000 Brasilpi, Kulumbyapi
: 15. **[[Piratapuyu]]** (Piratapuyo, Waikina, Uiquina): 1.000-chá Brasilpi, Kulumbyapi
Yagua simi

**Yagua simi** *(Yagua)* nisqaqa 5.700-chá Yagua runakunap rimayninmi, Piruwpi Luritu suyupi, Ikitus llaqtamanta antinpi.
Soong Ching-ling

**Soong Ching-ling**,  (Chinu simipi:   宋庆龄; , pinyin: Sòng Qìnglíng; Wade.Giles: Sung Ch'ing-ling), Madam Sun Yat-sen sutiyuq warmiqa, (*  paqarisqa Kunshan, (Jiangsu) llaqtapi, -  wañusqa Beijing llaqtapi). 

16 ñiqin aymuray killapi 1981 watamanta  28 ñiqin aymuray killapi 19812 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Umalliqnin karqan.

Tayta: Charlie Soong. 

Ñawpaq runa:Sun Yat-sen (1915-1925)

Wawakuna: 

Yachaywasi: McTyeire School for Girls (Shanghái)

## Qillqaqkuna
Kastilla simipi:

Chinu simipi:

## Suñaykuna
* Lenin

## Kaypipas qhaway
* Chunwa
* Kuomintang 
## Hawa t'inkikuna

* (Chinu simipi):
** Memorial Website
* (Inlish simipi):
**