open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ukumari runa

**Ukuku** icha **Ukumari** runa nisqa Tawantinsuyu willakuykunapi millay kaqmi, ukumariman rikch'akuq.

## Liwrukuna
* César Itier: El hijo del oso. La literatura oral quechua de la región del Cuzco. (Ukukup wawan. Qusqu suyumanta qhichwa willakuykuna). Lima : Institut Français d’Etudes Andines -Instituto de Estudios Peruanos - Pontificia Universidad Católica del Perú, 220 p., 2007.

## Hawa t'inkikuna
* Ukukumanta willakuy (PDF "Ukukumanta huillakuy")
* Gerald Taylor: Juan Puma, el Hijo del Oso. Cuento Quechua de La Jalca, Chachapoyas. En: Bulletin de l'Institut Français d'Études Andines, N°spécial: "Tradición oral y mitología andinas", Lima,1997, Tomo 26, Nº3 (Ukumarip Churinmanta. Chachapuya runashimipi willakuy)
* Valérie Robin: El cura y sus hijos o El recorrido civilizador de los hijos de un cura y una osa, En: Bulletin de l'Institut Français d'Études Andines, N°spécial: "Tradición oral y mitología andinas", Lima, 1997, Tomo 26, Nº3 (*[[Taytakura|Tayta kuramantawan]] ukuku uñankunamantawan* nisqa iskay willakuy, Aqcha *(Accha)*, Pampallaqta (*Pampallacta*, P'isaq distritupi, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi) ayllu llaqtakunapi pallasqa 1996 watapi
Yuraq waqar

**Yuraq waqar** *(Egretta thula)* nisqaqa huk mayu patapi kawsaq, challwa mikhuq pisqum, huk waqarmi.

## Kaypipas qhaway
*Wakarpay qucha Piruw

## Hawa t'inkikuna

*Aves en la Laguna de Wacarpay
Hatun waqar

**Hatun waqar** (*Ardea alba* syn. *Casmerodius albus*) nisqaqa huk yaku patapi kawsaq pisqum.

## Kaypipas qhaway
* Wakarpay qucha Piruw

## Hawa t'inkikuna

* Aves en la Laguna de Wacarpay
Wakarpay

**Wakarpay** (kastilla simipi: *Huacarpay*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, Willka Qhichwapi. Wakarpayqa Qusqu llaqtamanta 25&nbsp;km karum.

Lukri-Wakarpay qucha k'itipiqa kimsa qucham:
* Muyna qucha (aswan hatun)
* Wakarpay qucha
* Lukri qucha

## Yurakuna
* Runtuma yura rikch'aq ayllu (*familia Cyperaceae*)
* Qiwuña *[[Polylepis incana]]*
* Sawsi: *Salix babylonica*
* *Prosopis laevigata*
* *Typha angustifolia*


Rikcha:Typha angustifolia2.JPG|*Typha angustifolia*


## Uywakuna
### [[Pisqu]]kuna


Rikcha:Bandtailedpigeon.jpg|Kukuli wampa *Patagioenas  fasciata*
Image:Patagioenas maculosa -Argentina-8.jpg|Wampa *Patagioenas maculosa*
Image:Tachuris rubrigastra 2.JPG|Uchumpila *Tachuris rubrigastra*
Image:PoospizaCaesarSmit.jpg| *Poospiza caesar*
Image:Patagona Gigas.jpg|Wasqar q'inti  *Patagona gigas*


## Kaypipas qhaway
* Willka Qhichwa
* Pikillaqta
## Pukyukuna

*Sinru qillqa: Wakarpay quchapi pisqukuna (Qhichwa simipi, inlish simipi, kastilla simipi, latin simipi)
* www.buenastareas.com

## Hawa t'inkikuna

*Ecoturismo solidario en la Laguna de Wacarpay (kastilla simipi)
* Asociación Ecosistemas Andinos: Wakarpay
* www.geocities.com
* Informe del senso de aves del humedal Lucre - Wakarpay, 2004
K'illichu

**K'illichu** *(Falco sparverius)* nisqaqa huk tukuy Abya Yalapi kawsaq uchuy hap'iq pisqum, huk wamanmi, kuru wallpa. 

*K'illi k'illichu*; huk sutin: *k'illimcha*. Kastilla simipi: 'cernícalo' . Ankash rimaypi: *killiksha* 

Wakarpay quchapi achka k'illichu q'isachanmi.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Aves en la Laguna de Wacarpay (kastilla simipi)
Pilurusya

**Pilurusya** icha **Pilarus** nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Minsk llaqtam.

## Pulitika Rakiy

## Hatun llaqtakuna

## National symbols

Rikcha:Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|Flag of Belarus (1918, 1991-1995)
|Coat of Arms, 1991-1995


## Galerea

Rikcha:Belarus-Minsk-House of Government-1.jpg|Minsk
Rikcha:Belarus-Minsk-Independence Square-2.jpg|Minsk
Rikcha:Victory square, Minsk 01.jpg|Minsk
Rikcha:Belarus-Mir-Castle-7.jpg|
|
Rikcha:Царква10.JPG|
Rikcha:BrestFortress7.JPG|Brest
Rikcha:Belarus-Niasvizh-Town Hall and Market Rows-2.jpg|
Rikcha:Belarus-Homel-Regional Drama Theater.jpg|Homel
Rikcha:Belarus-Minsk-Central General Store.jpg|Minsk
|Minsk


## Hawa tinkikuna

* Official website
* City Population – Einwohnerzahlen der Städte Weißrusslands
Unqarya

**Hunqarusuyu, Hunqarya,** **Hunqarsuyu** icha **Mayarsuyu,** Hunriya simipi: *Magyarország* Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Budapest llaqtam.
* 93.030 km²
* 10.076.581 runakuna (2005)

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kékes 1.014 m 
* **[[Qucha]]kuna:** Balaton
* **[[Mayu]]kuna:** Danuwyu / Duna - Tisza - Dráva

## Simikuna
* Hunriya simi: ufisyal rimay
* 2% aslla simikuna (Aliman simi, Rumanya simi, Sirbya simi, hukkunapas)

## Kawpay Rak'iy
**Riqyunkuna**

7 **riqiyun:** 
* Nyugat-Dunántúl / Kunti Transdanuwyu
* Közép-Dunántúl /  Chawpi Transdanuwyu
* Dél-Dunántúl / Urin Transdanuwyu
* Észak-Magyarország / Chinchay Hunriya
* Közép-Magyarország / Chawpi Hunriya
* Észak-Alföld /  Chinchay Hatun P'allta    
* Dél-Alföld / Uralan Hatun P'allta

**Suyukuna**: 19 *megyék*, Budapest uma llaqtapas

**Suyukuna** / *megyék* -  (Uma llaqta)

* Bács-Kiskun (Kecskemét)
* Baranya (Pécs)
* Békés (Békéscsaba)
* Borsod-Abaúj-Zemplén (Miskolc)
* Csongrád (Szeged)
* Fejér (Székesfehérvár)
* Győr-Moson-Sopron (Győr)
* Hajdú-Bihar (Debrecen)
* Heves (Eger)
* Jász-Nagykun-Szolnok (Szolnok)
* Komárom-Esztergom (Tatabánya)
* Nógrád (Salgótarján)
* Pest (Budapest)
* Somogy (Kaposvár)
* Szabolcs-Szatmár-Bereg (Nyíregyháza)
* Tolna (Szekszárd)
* Vas (Szombathely)
* Veszprém (Veszprém)
* Zala (Zalaegerszeg)
* Budapest, uma llaqta

## Hatun llaqtakuna

## Hunriya mama llaqtapi paqarisqa
* Taki kapchiy
Béla Bartók – 
János Bihari – 
Ernő Dohnányi – 
Béni Egressy -
Ferenc Erkel –
Zoltán Kocsis –
Zoltán Kodály – 
Franz (Ferenc) Liszt -

* Kapchiy
Tivadar Csontváry Kosztka – 
Árpád Feszty – 
Mihály Munkácsy – 
Pál Szinyei Merse – 
Victor Vasarely

* Yachay
Georg von Békésy – 
János Bolyai – 
Károly Bund – 
George de Hevesy – 
Dennis Gabor – 
John von Neumann – 
George Andrew Olah – 
Ernő Rubik – 
Hans Selye – 
Ignaz Semmelweis – 
Charles Simonyi –
Albert Szent-Györgyi – 
Leó Szilárd – 
Edward Teller – 
Eugene Wigner

* Simi kapchiy
Endre Ady –
János Arany
József Eötvös – 
György Faludy – 
Béla Hamvas – 
Mór Jókai –
Ferenc Kazinczy -
Imre Kertész – 
János Kodolányi -
Ferenc Kölcsey -
Imre Madách – 
Sándor Márai – 
Ferenc Molnár -
Sándor Petőfi – 
Miklós Radnóti – 
Magda Szabó –
Antal Szerb
Mihály Vörösmarty

* Kawpay
Gyula Andrássy – 
Ferenc Deák – 
Miklós Horthy – 
Lajos Kossuth – 
Imre Nagy -
István Széchenyi – 
Miklós Wesselényi –
Árpád Göncz –
József Antall  

* Kurku kallpanchay
Krisztina Egerszegi -
Zoltán Gera – 
Ágnes Keleti – 
Péter Lékó –
László Papp – 
Judit Polgár – 
Zsuzsa Polgár –
Ferenc Puskás -
Sándor Kocsis -
Csaba Mérõ

* Kuyu walltay
Sir Alexander Korda -
Emeric Pressburger -
Andy G. Vajna -
Zsa Zsa Gabor –
Flóra Kádár

## Rikchakuna

Rikcha:DonauknieVisegrad.jpg|*Danuwyu*/Visegrad
Rikcha:Diosgyor castle and king louis.jpg|Miskolc
Rikcha:Szekesfehervar Orb and Episcopal Palace.JPG|Székesfehérvár
Rikcha:Veszprém - Veszpremvar.jpg|Veszprém 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Puka pili

**Puka pili** *(Spatula cyanoptera)* nisqaqa huk Piruwpi kawsaq pilim, puka raprayuq.
## Subspecies
* *Anas cyanoptera septentrionalium* (Chinchay Awya Yala, Hukllachasqa Amirika Suyukuna) 
* *Anas cyanoptera cyanoptera* (Arhintina, Buliwya, Chili, Malwinakuna) 
* *Anas cyanoptera orinomus* (Antikuna, Piruw, Buliwya)
* *Anas cyanoptera borreroi* (Kulumbya (250 >)).
## Kaypipas qhaway
* Wakarpay
## Hawa t'inkikuna
Waqwa

**Waqwa**, **Mayu sunsu** icha **Wajchilla** *(Nycticorax nycticorax)* nisqaqa huk mayu patapi kawsaq, challwa mikhuq pisqum.

## Hawa t'inkikuna

* Aves en la Laguna de Wacarpay (kastilla simipi)
Chilltu

**Chilltu**, **Pisqi chilltu**, **Ch'illtu** *(Solanum lycopersicum *syn.* Lycopersicon esculentum)* icha **Tumati** (nawatl simimanta *tomatl*, chaymanta kastilla simipi *tomate*) nisqaqa huk chakra yuram. Puka rurunkunatam mikhunchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mikhuna

**Mikhuna** icha **Alimintu** nisqaqa ima runap mikhunanpaqpas.

## Mikhuna imayaykuna
Kaymi mikhunanchikpi tiksi mikhuna imayaykuna:
* K'illimsayaku *(hidrato de carbono)*
** Miqu *(almidón):* riwi murukuna, papa, kumar, rumu
** Asukar icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa):* wayukunapi, misk'i wirupi
** Uwas misk'i *(glukusa, glucosa):* wayukunapi
** Wayu misk'i *(fruktusa, fructosa):* wayukunapi
* Prutina *(proteína)*: chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)
* Wira *(grasa / lípidos):* huk murukuna (inti wayta, inchik, asitunas), palta; uywa wira (mantika, nata, mantikilla)

## Yuramanta mikhuna
### [[Wayu]]kuna
* Puquy k'allku (Limun) 
* Chilltu (Tumati)
* Chirimaway (Anana) 
* Chirimuyu 
* Lurasnu 
* Mansana 
* Maqmillu (Nispiru)
* Muntipuquy *(frutilla)*
* Papaya 
* Puquchi (Palanta)
* Sawintu (Wayawa)
* Unukhachun (Milun)
* Uwas 
* Yakukhachun (Sandiya)

### [[Ch'aki ruru]]kuna
* Almindra
* Awillana
* Inchik
* Kastaña
* Tuqti

### [[Chaqallu]]kuna
* Purutu
* Pasul
* Tarwi
* Chaqullu
* Alwirhas
* Lantrihas
* Suya

### [[Yuyu]]kuna
* Kulis 
* Ahus 
* Pilliyuyu *(lechuga)*
* Siwilla

#### Chawa yuyumanta rurasqa
* Yuyupa

#### Yuyumanta yanusqa
* Chupi
* Lawa
* Llaqwa
* Luqru

### [[Allpapi puquq]]
* Apichu (Kamuti)
* Papa
* Rumu 
* Sanurya

### Muru mikhuna
#### [[Ayara]]kuna
* Kinwa
* Qañawa
* Kiwicha

#### [[Riwi]]kuna
* Arrus
* Awina
* Sara
* Sintinu
* Siwara
* Triyu

#### Riwimanta, sankumanta rurasqa
* Hak'u
* Sanku
* T'anta
* Qhaqti
* Pastil
* Phidiyu

### [[Añaka]]kuna (Misk'ikuna)
* Chukulati
* Lachiwa misk'i
* Asukar

### [[Q'apachana]]kuna
* Yura wira
* Mama aqha
* Salsa

## [[K'allampa]]kuna
* Champiñun 

## Uywamanta mikhuna
### [[Aycha]]kuna
* Challwa
* Waka: waka aycha
* Khuchi
* Wallpa
* Sach'a wallpa *(pavo)*

### Lichimanta rurasqakuna
* Lichi
** Waka lichi
* Kisu
* Mantikilla
* Yugur
Sanurya

**Sanurya, sanawuryas** icha **sanawurya** *(Daucus carota)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Saphintam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Ahus

**Ahus** icha **Ajus** *(Allium sativum)* nisqaqa huk allpapi raphikunawan puquq chakra yuram.

## Hawa t'inkikuna
Lichi

**Lichi** icha **Pilli** nisqawan ñuñuqkunam uñankunata ñuñuchin.

Runap pillintaqa ñukñu ninchik.

## Hawa t'inkikuna
Lurasnu

**Lurasnu** *(Prunus persica)* nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (lurasnukunata) mikhunchik. Ankash washa waqta: **yurashnu**

## Hawa t'inkikuna
Muntipuquy

**Muntipuquy** *(genus Fragaria,* QSHKS qillqaypi: *montepoqoy)* nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.

## Hawa t'inkikuna
Puquchi

**Palanta**, **Puquchi** icha **Arata** (latin simipi: *Musa paradisiaca*, kastilla simipi *plátano*) nisqaqa huk chakra yuram. Misk'i, q'illu rurunkunatam mikhunchik.
Rumu

**Rumu** icha **Yuka** *(Manihot esculenta)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram.

## Hawa t'inkikuna

* Nonato Rufino Chuquimamani Valer: *[https://web.archive.org/web/20161116073906/http://tarea.org.pe/wp-content/uploads/2016/05/RUMU.pdf Rumu uywaymanta]*. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
Chirimuya

**Chirimuya** icha **Chirimuyu** *(Annona cherimola)* nisqaqa huk wayuq mallkim, rikch'aq anunasmi. Rurunkunatam (chirimuyukunata) mikhunchik. Kaypas *chirimuya* ( annona chirimolia)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Simi

**Simi**, kichwapi **Shimi** nisqaqa mikhunapaq umapi kurku yawrim. Runap, tulluyuq uywakunappas siminqa iskay wirp'ayuqmi.

Simiwanqa mikhunchik, upyanchik, rimanchik, samanchik, much'anchik.

## Hawa t'inkikuna
Sergio Badilla Castillo

**Sergio Badilla Castillo** sutiyuq runaqa (30 ñiqin ayamarq'a killapi 1947 p'unchawpi paqarisqa Valparaíso llaqtapi) huk chilinu qillqaqmi, harawi ruraqmi.

## Qillqasqankuna
* Más Abajo de mi Rama. Invandrarförlaget. 1980. Borås. Suysya. (Willakuykuna) 
* La Morada del Signo. Ediciones BIKUPA. 1982. Stockholm. (Harawikuna) 
* Cantonírico. Ediciones LAR. 1983. Madrid. (Harawikuna) 
* Reverberaciones de Piedras Acuáticas. BIKUPA. 1985. Stockholm. (Harawikuna) 
* Terrenalis. Ediciones BIKUPA. 1989. Stockholm. (Harawikuna) 
* Saga Nórdica. Monteverdi Edic. 1996, Santiago de Chile. (Harawikuna) 
* La Mirada Temerosa del Bastardo. 2003 (Consejo Cultura Valparaíso). (Harawikuna) 
* Poemas Transreales y Algunos Evangelios. 2005. Aura Latina. Chili. (Harawikuna)
Robert Schumann

** Robert Alexander Schumann** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Zwickau llaqtapi  - †  wañusqa Bonn llaqtapi)), huk  rumantiku musika takichaqmi karqan.

Taytaː August Schumann; Mamaː Johanna Christiane. Warmiː Clara Wieck. Churinkunaː Marie, Elise, Julie, Emil, Ludwig, Ferdinand, Eugenie wan Felix.

Alma materː Leipzig Yachay Sunturnin.

## Kaypipas qhaway
* Taki kapchiy (Alimanya)
* Johannes Brahms
* Albert Dietrich

## Hawa t'inkikuna
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** sutiyuq runaqa (*  paqarisqaHamburg llaqtapi (Alimanyapi)  - †  wañusqa Wien llaqtapi (Awstryapi)), alimanyapi rumantiku musika takichaqmi karqan.

## Kaypipas qhaway
* Alimanya

## Hawa t'inkikuna
Qullau Qhichua

**Qullau Qhichua** nisqaqa Qusqu suyupi, Punu suyupi, Ariqipa suyupi, Muqiwa suyupi Wuliwya mama llaqtapipas qhichwa simip lliw k'iti rimayninkunam.

Qullau Qhichua rimaykunapiqa, kallpa llump'a, phuku llump'apas kunkawakikunatam rimanku (Aymara simipi hinam):

Qullau Qhichua rimaytaqa Urin runasimip allin qillqayninwan qillqanchik.

Kaymi Qullaw Qhichwapa urin k'iti rimayninkuna:
*Qusqu qhichwa simi
*Punu qhichwa simi
*Apulu qhichwa simi
*Qullasuyu qhichwa simi

## Hawa t'inkikuna
Nonato Rufino Chuquimamani Valer / Ministerio de Educación del Perú: ''Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu-Qullaw Qhichwa Simipi.'' Lima, Piruw 2005 (PDF, 7,6 MB).
Nonato Rufino Chuqumamani Valer, Carmen Gladis Alosilla Morales, Victoria Choque Valer: ''Qullaw Qichwapa Simi Qullqan.'' Lima 2014 (PDF, 16 MB)
Frankfurt am Main

**Frankfurt am Main** llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Main mayu patapi. Frankfurt llaqtapiqa 670.000 runakunam kawsachkanku (2008 watapi).
## Rikchakuna

Rikcha:Frankfurt Goethehaus jhl.jpg|Kay wasipiqa Johann Wolfgang Goethem paqarirqan: *Großer Hirschgraben* ñan.
Rikcha:Bankenviertel, Innenstadt Frankfurt.jpg|Frankfurt


## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Johann Wolfgang von Goethe

## Hawa tinkikuna
Sullana

**Sullana** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi, Sullana distritupi, Chira mayup patanpi. Sullana pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* El Angolo chaku suyu
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Pukallpa

**Pukallpa** *(Puka Allpa)* (kastilla simipi: *Pucallpa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam,  Ukayali mayu patanpi, Ukayali suyup uma llaqtanmi. Pukallpapiqa 180.000 runakunam kawsachkanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
 Miami-Dade County, Florida, USA
## Kaypipas qhaway
* Sierra del Divisor risirwa suyu
* Sira ayllu llaqta risirwa
* Uni runa
* Yarinaqucha
## Willay pukyukuna

* Ukayali suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Ukayali suyu
* Virtualperu.net: Pucallpa (inlish simipi)
Qataq

**Qataq** (kastilla simipi: *Cátac*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Rikuway pruwinsyapi, Anqash suyupi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Santa mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Saywitu
Willkawasi

**Willkawasi** icha **Willkawayi** (*Willkap wasin*, *Willkap wayin*) nisqaqa huk ñawpa Wari qhapanam, Piruwpi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Wayllas qhichwapi.

Willkawasiqa Waras llaqtamanta 6 km karum.

## Rikchakuna

Image:Willkawain head.jpg|Willkawasi, manqus wasi

## Hawa t'inkikuna
* Willkawasimanta photokuna
Arthur Rubinstein

**Arthur Rubinstein** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Łódź llaqtapi, Pulunya mama llaqtapi,  wañusqa Genève llaqtapi, Suwisa mama llaqtapi) huk  mama llaqtayuq yatana qallwa waqachiq wan takichaq karqan.

## Qillqasqankuna
* Jean-Pierre Thiollet, *88 notes pour piano solo*, "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, p.50. ISBN 978 2 3505 5192 0.

## Kaypipas qhaway
* Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq

## Hawa t'inkikuna
Yehudi Menuhin

**Yehudi Menuhin** *Yehudi Menuhin, lord Menuhin of Stoke d'Abernon (* Nueva York, 22 de abril de 1916 - † Berlín, 12 de marzo de 1999) fue un virtuoso violinista y director de orquesta judío, de origen estadounidense y nacionalizado británico. Recibió el Premio de la Paz de los libreros alemanes en 1977, y el Premio Príncipe de Asturias de la Concordia en 1997.*

## Kaypipas qhaway
* Llikilliki
* Musika
Suntu

**Suntu** (**Shuntu**), **urunquy**, **khachu** (**katsu**, **hatsu**), **waka-waka** icha **champi** nisqakunaqa *(ordo Coleoptera)* iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Suntukunap qirisankuna kuru hinam, ichaqa khachuq k'akllachayuqña, suqta chakiyuqpas.

Huk suntukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamakunatam icha huk uywachakunatam.

## Mitan kamay
Kaymi huk rikch'aq ayllunkuna, rikch'aqninkunapas:
* Kallpaq suntu (Carabidae)
** Puma suntu (Cicindelinae)
* K'uslulu (Coccinellidae)
* Ninakuru (Lampyridae)
* Suniwaqracha suntu (Cerambycidae)
** Taladru kuru (*Phoracantha semipunctata*)
* Raphi suntu (Chrysomelidae)
* Sinqa suntu (Curculionidae)
** Papa kuru (*Premnotrypes suturicallus*)
** Chunta kuru (*Rhynchophorus palmarum*)
* Raphiwaqracha suntu (Scarabaeidae)
** Waqra suntu (Dynastinae)
*** Shipapa (*Diloboderus abderus*)
** Akatanqa (Scarabaeinae)
*** Sunt'ichiq akatanqa (genus *Canthon*)
*** Isma kuru mama (*Oxysternon conspicillatum*)
* Yanasapa suntu (Tenebrionidae)
** Uti-uti (*Pilobalia decorata*)
* Wiswi suntu (Meloidae)
** Qarwa kuru (genus *Epicauta*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Antharu

**Antharu**, **Waywacha**, **Waywachi** icha **Waywashi** *(familia Sciuridae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam.

## Rikch'aqkuna
Huk iskay piruwpi kawsaq rikch'aqkuna:
**Sciurus igniventris* yuraqwiksa waywacha
**Sciurus spadiceus* puka waywachi (ardilla rojiza)
**Microsiurus flaviventer* shilltipu

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Martin Luther King

**Martin Luther King** (Martin Luther-manta sutichasqa,  paqarisqa Atlanta llaqtapi, Georgia suyupi, USApi - 4 ñiqin ayriway killapi 1968 watapi wañusqa (sipisqa) Memphis llaqtapi, Tennessee suyupi, USA-pi) huk Bawtisaqkunap inlisyanniyuq willka rimaqmi karqan.

Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq yana runakunap hayñinkunapaq chharpuykuspa, Nobel suñayta chaskirqan. 1968 watapiqa chiqniq awqankunap wañuchisqan karqan.

Yaya: Martin Luther King, Sr.; Mama: Alberta Williams King.

Warmi:  Coretta Scott KingChurinkuna (4): Yolanda King (*1955), Martin Luther King III (*1957), Dexter Scott King (*1961) wan Bernice King (*1963).

Martin Luther King ():

:« *I say to you today, my friends, so even though we face the difficulties of today and tomorrow,* ***I still have a dream***. *It is a dream deeply rooted in the American dream.*

:***I have a dream*** *that one day this nation will rise up and live out the true meaning of its creed: "We hold these truths to be self-evident: that all men are created equal." 

:***I have a dream*** *that one day on the red hills of Georgia the sons of former slaves and the sons of former slave owners will be able to sit down together at a table of brotherhood.* 

:***I have a dream*** *that one day even the state of Mississippi, a desert state, sweltering with the heat of injustice and oppression, will be transformed into an oasis of freedom and justice.* 

:***I have a dream*** *that my four little children will one day live in a nation where they will not be judged by the color of their skin but by the content of their character.* ***I have a dream today !!**'' »

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)

## Hawa t'inkikuna
Alberto Hidalgo

**Alberto Hidalgo** (23 ñiqin aymuray killapi 1897 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1967 wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk  mama llaqtayuq qillqaqsi karqan, harawi qillqaq, awangardistas.

Taytan: Manuel Hidalgo, Maman: Juana Lobato.

## Kaypipas qhaway
* Alberto Guillén
* Vicente Huidobro
Miguel Gutiérrez

**Miguel Francisco Gutiérrez Correa** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Piwra llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtap qillqaqmi.

## Qillqasqankuna
### Kawsay rikch'a
**[[El viejo saurio se retira]]* (1969)
**[[Hombres de caminos]]* (1988)
**[[La violencia del tiempo]]* (1991)
**[[La destrucción del reino]]* (1992)
**[[Babel, el paraíso]]* (1993)
**[[Poderes secretos]]* (1995)
**[[El mundo sin Xóchitl]]* (2001)
**[[Cinco historias de mujeres y otra sobre Tamara Fiol]]* (2006)
**[[Confesiones de Tamara Fiol]]* (2009)
**[[Una pasión latina]]* (2011)

### Payyuyay
**La generación del 50: un mundo dividido* (1988)
**Celebración de la novela* (1996)
**Los Andes en la novela peruana actual* (1999)
**Ribeyro en dos Ensayos* (1999)
**Borges novelista virtual* (1999)
**Faulkner en la novela latinoamericana* (1999)
**Kafka seres inquietantes* (1999)
**La novela en dos textos* (2001)
**Vallejo, narrador* (2004)
**Estructura e ideología en Todas las sangres* (2007)
**El pacto con el diablo. Ensayos 1966–2007* (2007)
**La invención novelesca* (2009)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy
* Antonio Gálvez Ronceros
* Oswaldo Reynoso

## Hawa t'inkikuna
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** sutiyuq runaqa, icha **Roald Amundsen** ( paqarisqa Borge llaqtapi, Nurwigapi -  wañusqa Artikapi), huk  mama llaqtayuq wamp'uykachaqsi, chincha, uralan qhipa suyukunap tariqninpas karqan. 

1910 watamanta 1912 watakamas Antartikanta purirqan, uralan qhipata ñawpaqta taripaspa.

Taytanː Jens Amundsen; Mamanː Gustava Zahlqvist.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** sutiyuq runaqa (31-XII-1491 paqarisqa Saint-Malo llaqtapi, Ransiyapi, - 1-IX-1557 wañusqa) huk phransis wamp'uykachaqsi, suyu tariqpas karqan.
Marco Polo

**Marco Polo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Venezia llaqtapi -  wañusqa Venezia llaqtapi ) huk  mama llaqtayuq, Veneziayuq qhatuqsi, wamp'uykachaqsi, suyu tariqsi, saywitu qillqaqpas karqan. Ñawpaq Iwrupayuqpura *[[Sida Ñan]]* nisqanta Chunwa mama llaqtaman puriq runapuras qarqan.

Taytanː Niccolò Polo; Mamanː Nicole Anna Defuseh. Warmiː Donata Badoer. Churinkunaː Fantina, Bellela wan Moretta.

## Hawa t'inkikuna
James Cook

**James Cook** sutiyuq runaqa (27 ñiqin kantaray killapi 1728 paqarisqa Marton llaqtapi, North Yorkshire k'itipi, Inlatirrapi; 14 ñiqin hatun puquy killapi 1779 wañusqa Hawayipi) Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq wamp'uykachaqsi, suyu tariqsi, saywitu qillqaqpas karqan.
Francis Drake

**Francis Drake** sutiyuq runaqa (1543 watapi paqarisqa Crowndale llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi; 28 ñiqin qhulla puquy killapi 1596 wañusqa Portobelo llaqtapi) huk inlis wamp'upi waykha suwas karqan, *[[Royal Navy]]* (Qhapaqpa Maqanakuy Wampusuyun) nisqapi wisalmirantipas.
Antartika

**Antartika** nisqaqa (inlish simipi: *Antarctica*, kastilla simipi: *Antártida*) Uralan qhipatata muyupayaq allpa pacham, chullu-chullunkullam.

Antartikapiqa Tiksimuyup urin qhipanmi.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Pacha kuyuy

**Pacha kuyuy** nisqaqa (kastilla simipi: *sismo, terremoto; temblor* nisqapas) allpap hatun kuyuyninmi, tiksimuyup qatanpa mast'akusqanpa icha nina urqup paqarichisqan.

## Huk hatun pacha kuyuykuna
* Chawpi Antipi pacha kuyuy (1201) (lliwmanta aswan wañusqa runayuq)
* Shaanxipi pacha kuyuy (1556)
* Qusqupi pacha kuyuy (1650)
* Limapi pacha kuyuy (1687) ()
* Lima wan Kallawpi pacha kuyuy (1746) ()
* Lisboapi pacha kuyuy (1755)
* Cúcutapi pacha kuyuy (1875)
* San Franciscopi pacha kuyuy (1906)
* Valparaísopi pacha kuyuy (1906)
* Lima wan Kallawpi pacha kuyuy (1940) ()
* Qusqupi pacha kuyuy (1950)
* Valdiviapi pacha kuyuy (1960) (lliwmanta aswan hatun tupusqa)
* Anqashpi pacha kuyuy (1970)
* Kawsitipi pacha kuyuy (1977) (San Juan, Arhintina)
* Mishikupi pacha kuyuy (1985)
* Indiku mama quchapi pacha kuyuy (2004)
* Piruwpi pacha kuyuy (2007)
* Pichilemupi pacha kuyuy (2010)
Ikitus

**Ikitus** (kastilla simipi: *Iquitos*) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Luritu suyup uma llaqtanmi.

Ikitus llaqtapiqa 439.114 runa (2005) kawsachkan.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Talara

**Talara** (kastilla simipi: *Talara*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Pariñas distritupi, Talara pruwinsyap uma llaqtanmi.  

## Wiñay kawsay
Kamasqa ley No 12649, 16 pawqar waray killa 1956.

## Waki
### Runakuna
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu 
* Inmaculada Pallan
* Santa Rosa Limamanta

## Karu puriy
* Máncora
* Punta Arena
* Cabo Blanco

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* World Gazetteer
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Hanan Chincha

**Hanan Chincha** nisqaqa (kastilla simipi: *Chincha Alta*) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Ika suyupi, Hanan Chincha distritupi, Chincha pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
Mohandas Gandhi

**Mohandās Karamchand Gandhī** sutiyuq runaqa (मोहनदास करमचंद गांधी, *Mohandās Karamcand Gāndhī*) icha **Mahatma Gandhi**, sanskrit simipi: महात्मा *māha atma,* "hatun nuna", (2 ñiqin kantaray killapi 1869 paqarisqa Porbandar llaqtapi - 30 ñiqin qhulla puquy killapi 1948 wañusqa Musuq Dilhi llaqtapi), huk   mama llaqtayuq pulitiku runam, yachay wayllukuqpas karqan.

Tayta: Karamchand Gandhi; Mama: Putlibai.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indya)

## Hawa t'inkikuna
Indira Gandhi

**Indira Priyadarshini Gandhi (इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी)** sutiyuq warmiqa (* 19 ñiqin ayamarq'a killapi 1917 paqarisqa Allahabad, (Indya) llaqtapi - 31 ñiqin kantaray killapi 1984 wañusqa Musuq Dilhi (Indya) llaqtapi), *fue hija única de [[Jawaharlal Nehru]], [[Indya]] mama llaqtayuq pulitiku. 

Tomó su nombre de su marido Feroze Gandhi (sin ningún parentesco con [[Mohandas Gandhi|Mahatma Gandhi]])*.

Indya mama llaqtayuq Uma kamayuq 19 ñiqin qhulla puquy killapi 1966 watamanta  watakama, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1980 watamanta 31 ñiqin kantaray killapi 1984 watakama.

Tayta: Jawaharlal Nehru
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Indya)

## Hawa t'inkikuna
Juan Wallparrimachi Mayta

**Juan Wallparrimachi Mayta** sutiyuq runaqa (1793 watapi paqarisqa - 1814 watapi wañusqa) qhichwa simillapi qillqaqsi karqan.

Juan Wallparrimachiqa 1793 watapis paqarirqan P'utuqsi llaqtapi (kunan Wuliwyapi). Purtuqalmanta huriyup willkansi, qhichwa warmip wawansi, Ispaña runap churinsi kaspa, uchuylla wawacha kachkaspa wakchañas tukukurqan. Qhichwa runapura wiñarqan. Kastilla simitapas rimaspa, qhichwa simillapi harawikunatas qillqarqan.

Manuel Ascensio Padilla, Juana Azurduy de Padilla ankalli runakunawan ispañulkunaman awqas kaspa maqanakuspa wañurqan.

## Harawinkuna
* Mamay
* Kacharpari
* Munarikuway

## Liwrukuna
*Juan Wallparimachi Mayta, Jesús Lara-p t'ikrasqan. Literatura de los quechuas, Libreria y Editorial "Juventud", Cuarta Edición, La Paz 1985, p. 242.
*Poésie quechua en Bolivie, Antología de Adolfo Cáceres Romero e Inge Sichra, ediciones Patiño, Ginebra, 1990, p. 112.''

## Kaypipas qhaway
* Qhichwa simi kapchiy
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)

## Hawa t'inkikuna
*Juan Wallparimachi Mayta. Kimsa harawinkuna
*Wikisource
Quchapampa

**Quchapampa** nisqaqa, **Quchapanpa**, **Qhuchapampa** icha **Qhuchapanpa** qillqasqapas (kastilla simipi: *Cochabamba*) Wuliwiya mama llaqtap chawpinpi huk hatun llaqtam, Quchapampa suyup uma llaqtanmi. Kuskan runakunam qhichwa simita riman.

## Allpa saywachi
* Mayu: Kunturillu mayu

## Apaykachana
* Jorge Wilstermann antanka pampa
*

## Quchapampa llaqtapi paqarisqa runakuna
* Juan Wallparrimachi Mayta, Qhuchapampa llaqtayuq harawi qillqaq (1793-1814)
* Emma Paz Noya, Qhuchapampa llaqtayuq kunan pacha harawi qillqaq warmi
* Pedro Blanco Soto (1795-1829), pulitiku
* Nataniel Aguirre, qillqaq, pulitiku 
* Edmundo Paz Soldán, qillqaq
* Jorge Quiroga Ramírez, pulitiku, buliwyanu umalliq (2001-2002)
* Eduardo Rodríguez, pulitiku, buliwyanu umalliq ( - )
* José Maria de Achá, umalliq

## Ñaña llaqtakuna
*  Córdoba
*  Miami 
*  San Francisco
*  Almería
*  Arika
*  Bérgamo

## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cercado pruwinsya
* Emma Paz Noya-p rurasqan harawi
* Manchay Puytu (XVIII chawpinmanta qhichwa simipi harawi)
* Fotokuna
* bvirtual.proeibandes.org / Vidal Celedonio Arratia Torrez: Ñawpaqta riqsinakunaraq, chantaraq EIB (qhichwa simi, kastilla simi)
* bvirtual.proeibandes.org/ Evangelio Muñoz Cardozo: ''Representación social de escuela en el imaginario colectivo indígena'' (qhichwa simi, kastilla simi)
Chuqiyapu

**Chuqiyapu llaqta** (aymara: **Chuqiyapu marka**)(kastilla: **Nuestra Señora de La Paz**), Qullasuyup uma llaqtanmi. Qullasuyup musikup chawpinmi, qullqi yachaynip chawpinmi, pulitiku chawpinmitapas Hinallataqsi, Chukiyapu Suyup uma llaqtanmi kan. 2015 watapi, llaqaunakunam llaqa 789 541 runakuna kaypi tiyasqan, Qullasuyupi, Chukiyapuqa kimsa ñiqi aswan hatun llaqtam kan, Santa Crus llaqtap qhipan, Altu llaqtap qhipanpis

Chukiyapuqa mitrupulip hallka k'iti kancharnin Altu llaqtata, Wiyacha, Achuqalla, Laha, Mikapaqa, Palca, Pukaranipas kapun. Huñusqa, Qullasuyup aswan hatun mitrupulis kanman, 1 880 000 runakunawan. 

## Wiñay kawsay
20 ñiqin kantaray killapi 1548 watapi Alonso de Mendoza Kamariy.
## Pulitika Rakiy
* Hatun distritukuna: Centro, Cotahuma, Max Paredes, Periférica, San Antonio, Sur, Mallasa, Hampaturi, Sunqu
## Yachay tarpuy
* Quri musiyu
* Mamallaqtap kapchiy musiyun
* María Nuñez del Prado musiyu
* Kusillu musiyu
* Murillo wasi musiyu 
* Taipinquiri kapchiy musiyu
## Karu puriy

* Plaza Murillo
* San Fransisku inlisya
* San Fransisku phapana
* Santu Dumingu qhapana 
* Catedral Metropolitana
* *Mercado de Brujas*
* Laikakota parki
* Mirador parki
Llaqtañiq:

* Killa Qhichwa: 10 km
* Pallqa
* Titiqaqa qucha
* Tiwanaku
* Chakaltaya urqu
* Wayna P'utuqsi

## Llaqtapi paqarisqa
* Pedro Domingo Murillo
## Ñaña llaqtakuna

-----
*  **[[Arica]]**, Chili
*  **[[Calama]]**, Chili
*  **[[Madrid]]**, Ispaña
*  **[[Qusqu]]**, Piruw (1984)
*  ** [[Ariqipa]]**, Piruw
*  São Paulo, Brasil
*  Kitu, Ikwadur
*  Baja California Sur, Mishiku
*  **[[Bonn]]**, Alimanya (1996)
*  **[[Santa Ana de Coro]]**,Winisuyla
*  **[[Pachuca de Soto]]**, Mishiku

## Kaypipas qhaway
* Chuqiyapu mayu
## Pukyukuna

* www.citypopulation.de/

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Chuqichaka

**Chuqichaka** nisqaqa (kastilla simipi: *Sucre*, ñawpa pacha *Charcas*, chaymantataq *Chuquisaca*) Puliwya suyup uma llaqtanmi. Chuqichaka llaqtapiqa 300.000 runam kawsachkan.

## Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1991 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Rikchakuna

Rikcha:Castillo del Principado de La Glorieta Sucre Bolivia.jpg|*Castillo del Principado de La Glorieta*, Chuqichaka 
Rikcha:Catedral y Plaza de Armas (Sucre - Bolivia).jpg|Katidral, Chuqichaka
|


## Llaqtapi paqarisqa
* José Mariano Serrano

## Ñaña llaqtakuna
*  La Plata, Arhintina

## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.citypopulation.de/

## Hawa tinkikuna
*
Putusi

**P’utuqsi** (aymara simipi: P'utuqsi, kastilla qillqaypi: *Potosí*, waraniyi simipi: *Potosi*) nisqaqa Wuliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, P'utuqsi suyup uma llaqtanmi. P’utuqsi llaqtapiqa 132.966 runakunam (2001 watapi) kawsachkan. Kunanri 823.517 runakunam (2012 watapi) kawsachkanku.

1987 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Karu puriy
* Rumisaruq (catedral)
* Santa Teresa
* Iñiy wasikuna (iglesias): La Compañía, San Francisco, San Lorenzo, San Martín
* *Qolqe atawchi wasi* (Casa Real de Moneda)

## Ima nin kay simi
*Putusi* nin: chanraraq qolqe. Shuqan: 'putusisapa warmi', askha kapuyuq kaptin; (varona con harto contante y sonante).

## Llaqtapi paqarisqa
Tomás Frías Ametller, Wuliwya suyup umalliqnin (1872-1873,  1874-1876), paqarimurqa Putusi llaqtapi . 

## Rikchakuna

Image:Potosi2.jpg|P'utuqsi llaqtapi k'ikllu ñan, qhipapitaq Qullqi Urqu nisqa
Image:Catedral de la ciudad de Potosí (Bolivia).jpg|Katidral, Putuqsi

## Kaypipas qhaway
* Kari Kari quchakuna
* P'utuqsi urqu
## Pukyukuna

* www.citypopulation.de/

## Hawa t'inkikuna
* P'utuqsi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Wanuku

**Wanuku** (kastilla simipi: *Huánuco*) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Wanuku suyup uma llaqtanmi.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Wallaqa mayu

## Llaqtapi paqarisqa
* Francisco Pulgar Vidal (* 1929) , Kumusitur 
* Enrique López Albújar, Qillqaq

## Kaypipas qhaway
̈* Pasqu urqu

## Rikchakuna

Rikcha:Huánuco San Cristóbal Church.jpg|San Cristóbal inlisya, Wanuku
Rikcha:Huánuco Cathedral.jpg|Wanuku katidral

## Willay pukyukuna
* world-gazetteer.com
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wanuku suyu
Niwari simi

Niwari simi (नेपाल भाषा)
Rimasqa Nipal, Indya 
Mama llaqta / SuyuUralan Asya
Rimaqkuna 1.000.000
Simi aylluRimay
Sinu tibetu rimaykuna
&nbsp;&nbsp; Tibetu birmanu rimaykuna
&nbsp;&nbsp;&nbsp; Himalaya rimaykuna

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**Niwari simi**
Code
ISO 639-2musuq


**Niwari simi** (Newar, Diwanaqri: नेपाल भाषा) Nipal mama llaqtapi huk rimaymi, hunuchá rimaqniyuq, tibetu birmanu rimaykunaman kapuq.
Intia simi

**Intia simi**qa icha **Inriya simi**qa (Hindi simi) Warat llaqtapi lliwmanta aswan rimasqa rimaymi, tukri simim, pichqa pachak hunu rimaqkunayuq. Urthu simitaq, Pakistan mama llaqtap tukri simin, ancha kaqllam. Intia simitaqa Diwanaqri siq'i llumpawanmi qillqanku.
Aphrika

**Aphirika**, **Aprika**, **Awrika**, **Uhutayru** icha **Ahrika** nisqaqa huk allpa pacham.

__YUYARINA__
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Kilimanjaro
* **[[Qucha]]kuna:** Allpapura hatun qucha - Chad qucha - Malawi qucha - Tanganika qucha - Ñansa qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Nilu mayu

## Mama llaqtakuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
José Oregón Morales

**José Oregón Morales**( icha *Husi Uriwun Muralis) sutiyuq runaqa ([[1949]] watapi paqarisqa Sallqapampa *(Salkabamba)* ayllu llaqtapi, [[Pampas]], [[Tayakasha llaqta]], [[Wankawillka Suyu]], [[Piruw]]pi) piruwanu [[qhichwa simi]]pi, [[kastilla simi]]pipas [[qillqaq]]mi.

José Oregónqa *colegio* nisqapi [[simi kapchiy]] yachachiqmi. [[1984]] watapim *Kutimanco* nisqa, chunka iskayniyuq [[willakuy]]niyuq liwrunta rikurichirqan. Chaypiqa mamanpa willasqankunatam qillqarqan, kikinpa kamasqan ninakuykunawanmi, t'iktuqakunawanpas. [[Kastilla simi]]pim [[aranway]] qillqatapas *(El Motín)* uyaycharqanpas, chaymanta wawakunapaq willaykunatapas. [[1994]] watapiqa *Luru qulluchi (Loro ccolluchi)* nisqa [[qhichwa simi]]pim qillqasqan [[liwru]]nta paqarichirqan.

==Qillqasqankuna==

* Luru qulluchi (1978) 
* Ukucha Akallo kumparinwan *(El ratón con su compadre Akallo)*: [[willakuy]], (1979)
* Sara raymi *(La fiesta del maiz)*, pusaq willakuykuna (1980).
* Qurilasu: willakuykuna (1979)
* Kutimanco (1984)
**El Motín* ([[Kastilla simi]]pi [[aranway]] qillqa) 

===Luru qulluchi===
José Oregón Morales-pa qillqasqan *Luru qulluchi* 1994 watapim paqarirqan. Chay liwrupiqa pusaq [[willakuy]]mi. Kaykunamantaqa iskay aswan hatun kaqmi kikin qillqaqpa kamasqan, mana huk runap willakusqanmantachu hap'isqa.

*Luru qulluchi* nisqa willakuypiqa huk chakra llamkaqmi willan, wamracha kasqanta yuyarispa. Chay pachas sara puquptinqa, sach'akunamanta achka luru mikhunata maskaq hamuq karqan. Huk wamrakunawansi chakrakunapi lurukunata manchachiq karqan. Huk kutis ancha achka lurukuna chakrata tukuykurqan. Llakiykuq tarpuqkunas huk machuman yanapayta mañakuq rirqan. Chay machuqa luru qulluchinapaqsi yanaparqan.

*Qurilasu* nisqa aswan hatun willakuyqa tawa rakiyuqmi. Huk turucha Qurilasu sutiyuqsi karqan. Chay turuqa, *ñuqa* hina kaspa, waka pukllaypim kasqanmanta willan.

Kaymi willakuyninmanta huk rakin:

*Punchukusqa luruchapas paykuna hinataq qaparin; wakinqa ni tantiankuchu qapariyninta. Punchuchanñataq muyukuchkan kunkampi masupa rikrallanña; chaywanqa manchapata mancharichkanku wakin lurukunaqa. Astawan chawpinkumanraq winakuchkan punchuchayuq luruqa, iskayman kimsaman wakin lurukunata chiqichistin. Pawanku kinrakinrampa qiwiqiwimpa, rikranta wakman kayman apaykachastin; karu karupiqa kasqan huñunakurunku. Kasqan pachakusqa luruchaqa ayparun. Chaynalla chiqistin chiqistin pawachkanku; muyurispa muyurispa panta pantata pawanku, mana ni may risqankutapas yachakunkuchu; karuchaspaqa huñunakuypitaq kachkanku manam sapa sapallaqa pawayta yachaspanku. Huñulla kaymantaqa wañupakuchkankuña. Kayna kasqankutaqa suma sumaqta yachasqa don José del Carmenqa.'' (p. 23-24, José Oregón Morales)

## Kaypipas qhaway
*Qhichwa simi kapchiy

## Hawa t'inkikuna
*César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayninmanta: José Oregón Moralespa qillqasqan Loro qulluchi. AMERINDIA n°24, 1999.
*Escritores Peruanos (Kastilla simipi)
Quyllur llaqtayuq wawamanta

**Le Petit Prince** *(Quyllur llaqtayuq wawamanta)* nisqaqa Antoine de Saint-Exupéry-pa 1943 watapi fransis simipi qillqasqan kawsay rikch'am, lliw qillqasqankunamanta aswan riqsisqam.

2004 watapiqa Lydia Cornejo Endara-p César Itier-papas t'ikrasqan Qhichwa simipi liwruchasqam lluqsirqan.

## Qhichwa simiman t'ikrasqa qillqakuna

* Suti: **Quyllur llaqtayuq wawamanta** (Qusqu-Qullaw rimaypi)
** Liwruchaq: Asociación Pukllasunchis
** May llaqtapi: Qusqu, Piruw 
** Mayqin watapi: 2004 
** T'ikraq: Lydia Cornejo Endara & César Itier
** ISBN 9972-9651-0-4 

* Suti: **Auquicu** (*Awkiku*, Ikwadurpa kichwa rimayninpi)
** Liwruchaq: CEDIME (EBI) 
** May llaqtapi: Quito, Ikwadur 
** Mayqin watapi: 1989 
** T'ikraq: Teodoro Gallegos & León Coloma 
** ISBN No.: *manam kanchu*

## Hawa Tinkikuna

* Quyllur llaqtayuq wawamanta César Itierpa Lydia Cornejop Ransis simimanta t'ikasqan p'anqa liwru. 
* Quyllur llaqtayuq wawamanta (Qhichwa (Qusqu-Qullaw))
* Auquicu (Kichwa (Ecuador urqukunapi))
Macedonio Villafán

**Macedonio Villafán Broncano** (*Mashiku Willahan Prunkanu*) sutiyuq runaqa (1949 watapi paqarisqa Waras llaqtapi, Anqash Suyu, Piruwpi) piruwanu anqash qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi. 1997 watapi Porfirio Meneseswan "Mama llaqta qhichwa willakuy yallinakuy t'inka" *(premio de cuento del Concurso Nacional de Literatura Quechua)* nisqatam chaskirqan.

## Qillqasqankuna
**Apu Qullqihirka (Apu Kolkijirka)*
**Hilariop churinkuna (Los hijos de Hilario)*, kastilla simipi (1999) 

### Apu Qullqihirka

*Apu Qullqihirka* nisqa, Anqash shimipi qillqasqa willakuyqa 22 p'anqayuq, qanchis uma rakiyuqmi. Chaypiqa Kutakancha llaqtap Apun Qullqihirkam ayllu llaqtanpa runankunap kawsasqanmanta willan, paqarisqanmanta kunan pachapi qullqi qhuyap puchukayninkama.

## Hawa t'inkikuna
*César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayninmanta: Macedonio Villafánpa qillqasqan Apu Kolkijirka. AMERINDIA n°24, 1999.
Carmelón Berrocal Evanán

**Carmelón Berrocal Evanán** sutiyuq runaqa (1964 watapi paqarisqa Sarwa llaqtapi, 1998 watapi wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq, qhichwa runakunap willaykuykunata rimaqillqaq, llimpiqpas karqan. 

## Qillqasqankuna
* **Cuentos pintados del Perú: Sarhua I = Pirumanta qillqasqa willakuykuna: Sarhua I**, (*Cuentos populares del Perú, ilustrado por Carmelón Berrocal*) Autores: Berrocal, Carmelón; Macera, Pablo. comp; Andazábal Cayllahua, Rosaura. comp; Lima: Asociación editorial Bruño.

**Cuentos pintados del Perú: Sarhua I*--> **Piruw llinpishqa willakuykuna: ñawpaq Sarwa** (Ankash qallupi)

## Hawa t'inkikuna
* Carmelón Berrocal Evanán (fransis simipi)
* "Balance": huk llimphisqan
* Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arhintina)

## A
*Roberto Arlt
*Hilario Ascasubi

## B
* Leónidas Barletta
* Ana Becciu
* Eduardo Belgrano Rawson
* Antonio di Benedetto
* Jorge Guillermo Borges
* Jorge Luis Borges
* Delfina Bunge

## C
*Adolfo Bioy Casares
*Jorge Luis Borges
*Enrique Cadícamo
*Estanislao del Campo
*Martín Caparrós
*Arturo Capdevila
*Evaristo Carriego
*Abelardo Castillo
*Cristina Civale
*Haroldo Conti
*Julio Cortázar
*Roberto Cossa
*Humberto Costantini

## D
*Juan Carlos Dávalos
*Marco Denevi
*Alejandro Dolina
*Osvaldo Dragún
*Alicia Dujovne Ortiz

## E
*Tomás Eloy Martínez

## F
*CEFeiling
*José Pablo Feinmann
*Macedonio Fernández
*Juan Filloy
*Rodolfo Enrique Fogwill
*Roberto Fontanarrosa
*Rodrigo Fresán

## G
*Griselda Gambaro
*Carlos Gardini
*Juan Gelman
*Mempo Giardinelli
*Oliverio Girondo
*Alberto Girri
*Raúl González Tuñón
*Angélica Gorodischer
*Juana Manuela Gorriti
*Ricardo Güiraldes

## H
*José Hernández

## I
*Néstor Ibarra

## J
*Roberto Juarroz

## K
*Paola Kaufmann
*José Kessel
*Alicia Kozameh

## L
*Leónidas Lamborghini
*Osvaldo Lamborghini
*Vizconde de Lascano Tegui (1887-1966) 
*Dante A. Linyera
*María Rosa Lojo
*Leopoldo Lugones

## M
*Eduardo Mallea
*Leopoldo Marechal
*Antonio dal Masetto
*Carlos Mastronardi
*Tununa Mercado
*María Esther de Miguel
*Daniel Moyano
*Manuel Mujica Láinez

## N
*Gustavo Nielsen

## O
*Silvina Ocampo
*Victoria Ocampo
*Héctor Germán Oesterheld
*Olga Orozco
*Juan L. Ortiz

## P
*Alicia Partnoy
*Ricardo Piglia
*Alejandra Pizarnik
*Antonio Porchia
*Manuel Puig

## R
*Reina Roffé

## S
*Ernesto Sabato
*Guillermo Saccomanno
*Juan José Saer
*Osvaldo Soriano
*Alicia Steimberg
*Alfonsina Storni

## T
*Héctor Tizón
*Matto de Turner

## W
*María Elena Walsh
*Rodolfo Walsh
Víctor Fajardo pruwinsya

**Víctor Fajardo** nisqaqa huk piruwanu pruwinsyam, Ayakuchu suyupi. Hawanqa 2.260,19 t'asra kilumitrum.  Uma llaqtanqa Wankapi nisqam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Tinka
* **[[Mayu]]kuna:** Pampa mayu - Wankapi mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Yanamitu qucha - Tuytuqa qucha - Kunturqaqa qucha - Chapalla qucha - Asnurara qucha (Allqaminka distritupi); Challwamay qucha -  Wachwaq'asa qucha (Apunqu distritupi); Wankaraylla qucha (Wankaraylla distritupi); Wachuq'asa qucha - Tirani qucha (Waya distritupi)

## Flora

## Fauna

## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunkunam kan:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Raqa Raqay (Wankapi: 20 km)
* Ñawpa Llaqta (Wankapi: 30 km)
* Wayruru (Wankapi: 7 km)
* Llullucha Q'asa / Tinka (Wankapi: 18 - 20 km)
## Raymikuna

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Víctor Fajardo
* Wamanqa

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
* www.ayacuchovirtual.com/Fajardo (kastilla simipi)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chili)

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chili)**

*Sergio Badilla Castillo
*Alberto Baeza Flores
*Elicura Chihuailaf
*Trini Decombe
*Oscar Hahn
*Vicente Huidobro
*Pedro Lastra
*Enrique Lihn
*Juan Luis Martínez
*Gonzalo Millán
*Gabriela Mistral
*Pablo Neruda
*Nicanor Parra
*Carlos Pezoa Véliz
*Pablo de Rokha
*David Rosenmann-Taub
*Víctor Domingo Silva
*Jorge Tellier
*Raúl Zurita Canessa

__TOC__
## A
*Antonio Acevedo Hernández
*Fernando Alegría
*Isabel Allende
*Eduardo Anguita
*Braulio Arenas
*Miguel Arteche
## B
*Alberto Baeza Flores
*Eduardo Barrios
*Alberto Blest Gana
*Marta Brunet
*Gregorio Billikopf
*Alberto Blest Gana
*Roberto Bolaño
*María Luisa Bombal
## C

*Roberto Castillo
*Oscar Castro
*Carlos Cerda
*Francisco Coloane
*Jaime Collyer

*Francisco Coloane

## D
*Poli Délano
*Jorge Díaz
*Humberto Díaz Casanueva
*Ramón Díaz Eterovic
*José Donoso
*Carlos Droguett
*Trini Decombe
*Ariel Dorfman

## E
*Jorge Edwards
*Joaquín Eswards Bello
*Juan Emar
*Diamela Eltit

## F

*Alberto Fuguet

## G
*Enrique Gómez Correa
*José Santos González Vera
*Jorge González von Marées

## H
*Oscar Hahn
*Luis Alberto Heiremans
*Vicente Huidobro
*Brenda Hughes

## L
*Enrique Lafourcade
*Omar Lara
*José Victorino Lastarria
*Mariano Latorre
*Hernán Lavín Cerda
*Enrique Lihn
*Baldomero Lillo Figueroa
*Gonzalo Lira

## M
*Juan Marín
*José Toribio Medina
*Gabriela Mistral

## N

*Hernán Neira
*Pablo Neruda

## P

*Carlos Pezoa Véliz
*Marco Antonio de la Parra
*Violeta Parra
*Carlos Pezoa Véliz
*Pedro Prado
*Jenaro Prieto

## R
*Juan Radrigán
*Salvador Reyes
*Gonzalo Rojas
*Manuel Rojas
*Pablo de Rokha
*Carlos Ruiz-Tagle

## S
*Omar Saavedra Santis (1944) 
*Luis Sepúlveda
*Miguel Serrano
*Víctor Domingo Silva
*Alejandro Sieveking
*Antonio Skármeta
*Benjamin Subercaseaux

## T
*Jorge Teillier
*Volodia Teitelboim

## U
*Jorge Urrutia
*Matilde Urrutia
*Antonio de Undurraga
## V
*Hernán Valdés
## W
*Egon Wolff
## Z
*Raúl Zurita
Sinru qillqa: Qillqaqkuna

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna**

* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Afgansuyu)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Aphrika)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Albanya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arabya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arhintina)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arminya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Awstralya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Bilhika)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Biniswila) 
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)
* Sinru qillqa: Qillqakuna (Busna-Hirsiquwina)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Brasil)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Bulgarya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chili)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (China)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Kulumbya)
* Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Ispaña)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Brasil)

**Lista: Qillqaqkuna (Brasil)**
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Brasil)
## ‘’Harawi’’
* Manuel de Araújo Porto-alegre (1806-1879)
* Álvares de Azevedo
* Augusto dos Anjos
* Manuel Bandeira (1886-1968)
* Olavo Bilac (1865-1918)
* João da Cruz e Sousa
* Carlos Drummond de Andrade
* Luci Collin
* Patrícia Rehder Galvão
## ’'Aranwa’’

* Augusto Boal
* Dias Gomes
* Gianfrancesco Guarnieri
* Plínio Marcos

## ‘’Qillqaq’’

* Casimiro de Abreu (1839-1860)
* José de Alencar
* Manuel Antônio de Almeida
* Jorge Amado (1912-2001)
* Mário de Andrade (1893-1945)
* Oswald de Andrade (1890-1954)
* Joaquim Machado de Assis (1839-1908)
* Lima Barreto (1881-1922)
* Rubem Braga
* Chico Buarque (* 1944), Musiker und Schriftsteller
* João Cabral de Melo Neto
* Lúcio Cardoso
* Lindanor Celina (1917-2003)
* Euclides da Cunha
* Paulo Coelho (* 1947)
* Henrique Maximiano Coelho Neto (1864-1934)
* Rubem Fonseca
* Gilberto Freyre
* Paulo Lins (* 1958)
* Clarice Lispector (1925-1977)
* Monteiro Lobato (1882-1948)
* Alcântara Machado (1901-1935)
* Cecília Meireles (1901-1964)
* Patricia Melo
* Holdemar Menezes (1921-1996)
* Vinícius de Moraes
* Rachel de Queiroz
* Samuel Rawet
* Darcy Ribeiro
* João Ubaldo Ribeiro (* 1941)
* João Guimarães Rosa (1908-1967)
* Fernando Sabino
* Moacyr Scliar
* Ariano Suassuna
* Bruna Surfistinha
* Lygia Fagundes Telles (* 1923)
* José Mauro de Vasconcelos (1920-1984)
* Erico Veríssimo (1905-1975)
* Luiz Fernando Veríssimo (* 1936)
* Lya Luft (* 1938)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arabya)

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arabya)**

** Abu Tammam (&dagger; 845), Dichter und Kompilator (*Hamasa*, von Friedrich Rückert 1846 poetisch übertragen und kommentiert; Neuherausgabe 2004)
** al-Ma'arri

Ägypten:

** Latifa Al-Zayyat (1923-1996)
** Majj Al-Tilmissani (*1965))
** Radua Ashur (*1946) 
** Taha Hussein (1898 - 1973)
** Yusuf Idris (* 1927 - 1991)
** Muntasir Al-Qaffash (*1964))
** Nagib Mahfuz (1911 - 2006), Literaturnobelpreisträger 1988
** Salama Moussa (1889 - 1958)
** Mustafa Zikri (*1966))

Algerien:
** Ahlam Mustaghanmi (*1954)) 

Palästina:
** Dschabra Ibrahim Dschabra(1920-1994)(Palästina)
** Ghassan Kanafani(1936-1972)(Palästina)
** Mahmud Darwisch (* 1941) (Palästina)

Sudan:
** El Tayeb Salih (* 1929) 

Syrien:
** Adonis (* 1930) (Syrien)
** Suleman Taufiq (* 1953)

Saudi Arabien/ Jordanien:
** Abd ar-Rahman Munif (1933 - 2004) 

** Mohammad Hamza Ghanayem(1953 - 2004)
** Hashem Ghareibeh (* 1953)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Bilhika)

**Lista: Qillqaqkuna (Bilhika)**
## B
*Louis Paul Boon
*Madeleine Bourdouxhe (1906-1996)
*Cyriel Buysse
## C

*Ernest Claes
*Hugo Claus
*Hendrik Conscience
*Fernand Crommelynck
*Charles De Coster
## D
*Jules Destrée (1863-1936) 
## E
*Georges Eekhoud (1854-1927) 
*Willem Elsschot

## G
*Jef Geeraerts
*Guido Gezelle
*Michel de Ghelderode

## L
*Camille Lemonnier
*Charles Joseph de Ligne, Schriftsteller und Militär
*Suzanne Lilar (1901-1992), Essayist, Romancier, Drehbuchautorin

## M
*Jacob van Maerlant
*Maurice Maeterlinck - Nobelpreis für Literatur 1911
*Marcel Mariën - Surrealist
*Henri Michaux, Dichter and Maler

## N
*Amélie Nothomb (*1967)
*Paul Nougé - Surrealist
## 0-Y
*Paul van Ostayen
*Leo Pleysier 
*Georges Rodenbach, Symbolist Dichter, Romancier
*Georges Simenon
*Stijn Streuvels
*Herman Teirlinck
*Felix Timmermans
*Karel van de Woestijne
*Émile Verhaeren
*Marguerite Yourcenar