open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saywiti rumi

**Saywiti** (*Saywite*, *Sayhuite*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qunqacha llaqtapi, Kurawasi thisritupi, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Saywiti rumi (kastilla simipi: *Piedra de Saywite*) nisqaqa Saywiti mawk'a llaqtapi huk hatun rumim.

## Rikchakuna

Rikcha:Piedradesaywite.JPG|Saywiti rumi
Rikcha:Sayhuite Archaeological site - walls.jpg|Pirqakuna, Saywiti

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Sichura pruwinsya

**Sichura pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Sechura*) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sichura llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Alberto Fujimori Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Waki

## Rikchakuna

Image:Típica construcción de Sechura.jpg|Sichura llaqtapi


## Kaypipas qhaway
* Piwra
* Sichura ch'in pacha
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Piwra suyu
Linti

**Linti** nisqaqa ima ch'uya, q'ispi kaqpas achkiyta ch'iqichinapaq icha pallanapaq. Chay lintikunataqa chaykamaqa ch'iqichina linti, pallana linti nichkimi.

Pallana lintiqa huk rikch'a hamuq ackiywan huk rich'atam, t'ikrasqa rikch'atam, rikch'ay *(virtual)* nisqa rikch'atam ruranmi. Q'ispillumanta rurasqa pallay lintikunaqa phutu hap'inakunapim, ch'iñi qhawana *(mikruskupu)* nisqapim, karu qhawana *(tiliskupu)* nisqapim. Qhawana q'ispillupitaq pallana lintikunam icha ch'iqichina lintikunam.

Ñawinchikpiqa pallana linti llika qarachapim rikch'ay rikch'ata paqarichin.

Huk runa karulla rikuq ñawiyuq kaspaqa, qhawana q'ispillupi pallana lintikunatam chaskin; qayllalla rikuq ñawiyuq kaspaqa, ch'iqichina lintikunatataqmi chaskin.
Qhawana q'ispillu

**Qhawana q'ispillu** nisqaqa mana allinta rikuq ñawiyuq runapaq rurasqa iskaynintin q'ispillu lintim, rikunanta allinchanapaq.

Huk runa karulla rikuq ñawiyuq kaspaqa, qhawana q'isillupi pallana lintikunatam chaskin; qayllalla rikuq ñawiyuq kaspaqa, ch'iqichina lintikunatataqmi chaskin.
Rirpu

**Rirpu** nisqaqa ima achkiyta sansaq, rirpuq p'alltam. Rirpupiqa paqariy rikch'amanta huk rikchay rikch'atam rikunchik, rirpu rikch'a nisqam, chawpipi kaq rirpu t'urpi nisqa siq'inta t'ikrasqam.

Sallqapiqa yakukunap hawan rirpu hinam, chayraykum quchakunapi huk imakunap rirpu rikch'ankunatam, rikch'anchikkunatapas rikunchik.

Q'illay p'alltawan llut'asqa q'ispillu p'alltamantam rirpukunata ruranchik.
Ankucha

**Ankucha** (latin simipi: *Nervus*) nisqakunaqa runap, uywappas kurkunpi willakunata pusaq ukhu yawrikunam. Tukuy kurkup ankuchantintaqa ankucha llika ninchikmi.
Iliktrumaqnitiku illanchay

**Iliktrumaqnitiku illanchay** nisqaqa mast'arikuq micham, illanchaymi, maywiykuq pinchikilla suyukunam maqnitiku suyukunawan ch'allisqam. Iliktrumaqnitiku illanchayqa achkiypa utqayninwanmi *c* mastarikun. Pinchikilla maqnitiku suyukunap maywiykuynintaqa kutinchiykuy *(frecuencia)* \nu nisqawan icha pillunya suni kay *(longitud de onda)* \lambda nisqawan tupuytam atinchik.

Chhikawankuqa kay hinam:
:c = \lambda \cdot \nu

Illanchaypa michantaq kay hinam, *E* = micha *(energía)*, *h* = *[[Max Planck]]pa [[sinchichani]]n* nisqa kaptinqa:
:E=h\cdot\nu
Sinchi aycha

**Sinchi aycha** nisqakunaqa runap, uywappas kurkunta kuyuchinapaq ukhu yawrinkunam, k'ustukuyta, aysariyta atiq.

Kaymi sinchi aycha rikch'aqkunam:
* Pirasqa sinchi aycha
:Ch'imisapa (pirasqa), munaylla kamachisqa. *Tullu sinchi aycha:* Tulluwan ankunta t'inkisqa.
* Llusp'i sinchi aycha
:Ch'iminnaq, mana munaylla kamachisqa. Ch'unchulpa pirqankunapi, ispana yawrikunapi, sirk'akunapi, kismapi.
* Sunqup sinchi aychan
:Ch'imisapa, mana munaylla kamachisqa. Sunqullapi.

## Hawa t'inkikuna
Illanchay

**Illanchay** nisqaqa mast'arikuq micham, pillunya hinam icha tiksi k'atacha hinam.

Kaymi huk illanchay rikch'aqkuna:
* Iliktrumaqnitiku illanchay
* K'atacha illanchay
** Iyun illanchay
*** Alpha illanchay
** Bita illanchay
*** Iliktrun illanchay
*** Pusitrun illanchay
** Niwtrun illanchay

Illanchaykuq, ismuykuq iñuku rikch'aqkunataqa *[[radyunuklidu]]* nichikmi. Chay radyunuklidukunaqa illanchaykuy ismuykuyninpim kay hinam iyunchaqta illanchaykun:
*** Alpha illanchay (Ilyup iñuku huk'inkuna)
*** Bita illanchay (Iliktrun illanchay, Pusitrun illanchay)
*** Gamma illanchay (Iliktrumaqnitiku illanchay)
Ñutrun

**Nyutrun, yutrun** icha **ñutrun**qa iñuku huk'ipi kaq mana chaqnasqa tiksi k'atacham, huk iñuku wisnuyuq.
Ilitrun

**Ilikturun, ilikrun** icha **Ilitrun**qa iñuku hawapi kaq niyatiwu chaqnasqa tiksi k'atacham, pisi-pisillalla iñuku wisnuyuq.
Iñuku huk'i

**Iñuku huk'i** nisqaqa iñukup chawpinmi, prutunniyuq niwtrunniyuq. Pusitiwu chaqnasqam. Iñuku huk'ipiqa yaqa tukuy iñukup wisnunmi.
Iñuku hawa

**Iñuku huwa** nisqaqa iñukup hawanmi, iliktrunniyuq. Niyatiwu chaqnasqam. Iñuku hawapiqa pisi-pisillalla wisnum.
Tiksi k'atacha

**Tiksi k'atacha, Tiksi kaqyi** icha **Tiksi chhipi** nisqakunaqa imayaypa lliwmanta aswan pisilla k'atachankunam. Iñukup rakichankuna - prutunkuna, niwtrunkuna, iliktrunkuna - tiksi k'atachakunam.
Illanchaykuy

**Illanchaykuy** (kastilla simipi: *radioactividad*) nisqaqa ismuykuq, *[[ratyunuklidu]]* nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchayninmi.

Kay hinam illanchaykuykunam:
* Alpha illanchay (Ilyup iñuku huk'inkuna): pisilla t'uksiq illakuna (wayra pachapi 15 cm), mikhusqa imayaykunapi ancha millaq
* Bita illanchay (Iliktrun illanchay, Pusitrun illanchay): aswanña t'uksiq illakuna
* Gamma illanchay (Iliktrumaqnitiku illanchay): sinchita t'uksiq illakuna

Illanchaykuyqa runapaq, huk kawsaqkunapaqpas ancha millaqmi. Sinchi illanchaykuy runata wañuchinmi.

**Illanchaykuy ismuykuy** nisqaqa ismuykuq, *[[ratyunuklidu]]* nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchaspa ismuykuyninmi.

Kay hinam ismuykunku:
* Alpha illanchay kaptinqa, iñuku huk'iqa iskay prutuntam iskay niwtruntapas chinkachin. Kay hinam iñuku wisnu tawa iñuku tupuwan chhallayan, iñuku ñiqintaq iskaywanmi pisiyan.
* Bita illanchay iliktrun kachasqa kaptinqa, iñuku huk'ipiqa huk niwtrun prutunman t'ikrakun, chaywanmi iñuku ñiqin hukwanmi mirakun. Iñuku wisnutaq aschallawanmi chhallayan. Pusitrun kachasqa kaptintataq, prutun niwtrunmanmi t'ikrakun.
* Gamma illanchay kaptinqa, manam iñuku ñiqichu, manapas iñuku wisnuchu hukchakun.

Ima illanchaykuq iñuku rikch'aqqa sapaq kuskan ismuykuy mit'ayuqmi. Chay kuskan ismuykuy mit'anpiqa imayaypa iñukunkunap kuskan kaqnin wakin imayaypa iñukukunam tukukun, *alpha* icha *bita* illanchaspa.

## Sallqapi huk illanchaykuq iñuku rikch'aqkuna
* Uranyu 235U, 238U
* Thuryu 232Th
* Ratyu q'illay 226Ra, 228Ra
* K'illimsayaq <SUP>14</SUP>C
* Trityu 3H
* Rathun 222Rn
* Kalyu 40K
* Pulunyu 210Po
Iñuku huk'i sinchi micha

**Iñuku huk'i micha** nisqaqa iñuku huk'ipi kaq tiksi k'atachakunata (iliktrunkunata, niwtrunkunata) hap'inakuq micham.
Iñuku huk'i micha

**Iñuku huk'i micha** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Iñuku huk'i sinchi micha;
*Iñuku huk'i pinchikillachanapi hurqusqa pinchikilla.
Pinchikillachana

**Pinchikillachana** nisqaqa huk qallariy michata pinchikillaman t'ikranapaq phawrikam.

Q'uñi pinchikillachanakunapiqa ñawpaqta imatapas kañaspa yakuta q'uñichispa yaku wapsiwan turbinatam kuyuchispa pinchikilla ruraq *(generator)* nisqawan pinchikillatam ruran. Kaymi q'uñi pinchikillachanakuna:
*K'illimsa pinchikillachana
*Allpa wira pinchikillachana
*Iñuku huk'i pinchikillachana

Yaku pinchikillachanapiqa urmaq yakup kallpanmi turbinata kuyuchin, ahinataq pinchikilla ruraqta kuyuchispa.

Inti pinchikillachana, wayra pinchikillachana nisqakunaqa musuqchakuq michakunatam llamk'achinku, manam allpamanta tiyakunatachu hurquyta atin.
Llut'ariy

**Llut'ariy** icha **Maqnitismu** nisqaqa pachaykamaypi huk hap'inakuq kallpam. Maqnitu nisqaqa ima llut'ariq kaqpas, chinchay llut'ariy qhipa, uralan llut'ariy qhipa nisqakunayuqmi, llut'ariy suyuyuq. Pinchikillam llut'ariyta paqarichin. Kay hinam huk q'illaykunam - khillay, kupaltu, nikil - phirrumaqnitismu nisqawan mana tukuriq maqnitukunatam ruran.
Misk'i unquy

**Misk'i unquy** *(Diabetes mellitus)* nisqaqa mana qatiqlla unquymi, yawarpi ispaypipas aswan misk'iyuq. Paqarinqa mana insulin kaptin icha kurku mana insulinman kutichiptin.

## Qatiq unquykuna
* Llasaq yawar
* Sirk'a iskuyay, chaymanta paqariq:
** Sunqu sirk'a unquy
** Ñutqu sirk'a unquy
** Chakimaki sirk'a unquy
** Ñawi sirk'a unquy
* Phuyu ñawi unquy
Llasaq yawar

**Llasaq yawar** nisqaqa huk unquymi, yawarpa ñitiynin aswan hatun kaptinqa mana allinyaspa.

* 120/80 mmHg: allin yawar ñitiy
* 139/89 mmHg: yaqa llasaq yawar 
* 140/90 icha chaymanta aswanqa llasaq yawarmi 

Llasaq yawarqa sirk'a iskuyaypaq chiki ruraqmi.
Sirk'a iskuyay

**Sirk'a iskuyay** *(Atherosclerosis)* nisqaqa mana qatiqlla unquymi, tawna sirk'akunap pirqanpi wira, chaymantataq isku rumi paqarimuptinqa.

## Paqarichiq unquykuna
* Llasaq yawar: sirk'ap ukhu qaranta p'akichiq;
* Wirasapa yawar: yawarpi nisyu LDL, mana aypaq HDL;
* Sayri pitay: nikutina nisqaqa sirk'ap pirqanta millaychan;
* Misk'i unquy;
* Kurku kallpanchay muchuy (runa mana kuyuptinqa);
* Wirakaray;
* Qhari hormonu (Testosteron); warmi hormonu amachanmi, chayrayku aswan payallam warmikuna unqurin.

## Qatiq unquykuna
* Sunqu sirk'a unquy
* Ñutqu sirk'a unquy
* Chakimaki sirk'a unquy
* Ñawi sirk'a unquy
Sunqu sirk'a unquy

**Sunqu sirk'a unquy** *(Morbus arteriarum coronariarum)* nisqaqa mana qatiqlla sunqu unquymi. Paqarin sunqu sirk'akuna iskuyaptinqa.

Sunqu sirk'akuna pirqanpa iskuyayninmanta k'ichkichasqa kaptinqa, manañam aypallachu muskichaqniyuq yawar sunqu sinchi aychap kawsaykuqninkunaman chayaykun, sunqup'iti nanayta paqarichispa.

Huk sunqu sirk'a t'uqyasqa iskuyasqamanta icha yawar khutumanta wichq'asqa kaptinqa, sunqu p'itiymi paqarin.
Misk'i (sut'ichana)

**Misk'i** nisqaqa ima misk'i mallinayuqpas. Chay hinam kaykunatam misk'i ninchik:

***[[Misk'i]]** q'apar
***[[K'illimsayaku]]** *(hidrato de carbono)*
****[[Asukar]]** icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa):* wayukunapi, misk'i wirupi
****[[Uwas misk'i]]** *(glukusa, glucosa):* wayukunapi
****[[Wayu misk'i]]** *(fruktusa, fructosa):* wayukunapi
***[[Lachiwa misk'i]]** (ch'irkusqa uwas misk'iyuq, wayu misk'iyuq)
***[[Añaka]]**: ima misk'i kaq mikhunapas
***[[Misk'i simi]]**: sumaq rimay

Huk llaqtakuna **Misk'i** sutiyuqmi:
***[[Misk'i llaqta]]** (Buliwyapi)
***[[Misk'i pruwinsya]]** (Buliwyapi)
Wallqa ruranakuy

**Wallqa ruranakuy** nisqaqa ima ruranakuypas, kaqlla kaq ruranakuypa paqarichisqan ruranakuymi, chay hinam miraykuq.

Iñuku huk'i t'uqyay huk iñuku huk'i p'akiy wallqa ruranakuymi, mancha-manchay michata paqarichiq.
Iñuku huk'i t'uqyay

**Iñuku huk'i t'uqyay** nisqaqa iñuku huk'i p'akiy wallqa ruranakuymi.

Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, chay iñuku huk'i p'akiy wallqa ruranakuy qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa. Chay iñuku huk'i p'akiywanqa mancha-manchay michaymi - illanchaykuy, ñit'iy, q'uñiy, ñawsachiq achkiy - paqarin.

Iñuku huk'i ayñikunam chay iñuku huk'i t'uqyaywan ancha achkatam thuñichiytam, runakunata wañuchiytam atin.
Iñuku huk'i p'akiy

**Iñuku huk'i p'akiy** icha **Iñuku huk'i ch'iqtay** nisqaqa niwtrunpa icha huk tiksi k'atachap qallarichisqan iskay icha aswan rakiman iñuku huk'ip p'akiynin.

Iñuku huk'iqa p'akisqa kaspaqa, huk qallawap iñukunkunamanmi rakirin, aswan niwtrunkunatam kachaspa. Chay niwtrunkunaqa huk iñukukunata p'akiyta atinmi. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.

Chay iñuku huk'i p'akiywanqa mancha-manchay micham paqarin. Chay michataqa iñuku huk'i ayñikunapim, iñuku huk'i pinchikillachanakunapipas llamk'achinku.
Iñuku huk'i ayñi

**Iñuku huk'i ayñi** nisqakunaqa iñuku huk'i t'uqyaywan thuñichiq, runakunta wañuchiq ayñikunam, illanchaykuywan runakunata unquchiq.

Ñawpaq kaq iñuku huk'i ayñiqa Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi 1945 watapi Hiroshima llaqtap hawanpi t'uqyarqan, iskay kaqtaq Nagasaki llaqtap hawanpi (iskaynintin llaqta Nihunpi), pachak waranqa runatam wañuchispa.

Kunan pachaqa kay mama llaqtakunam iñuku huk'i ayñiyuq:
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna
* Rusya (1991 watakama: Suwit Huñu)
* Hukllachasqa Qhapaq Suyu
* Ransiya
* Chunwa

Huk mama llaqtakunataq hinallataq iñuku huk'i ayñiyuqchá, ichaqa mana nispa takyankum.

## Willaycha
Wirakaray

**Wirakaray** *(Adipositas, Obesitas)* nisqaqa huk unquymi, wira, nisyu llasaq runakunap unquyninmi. Paqarinqa runa mana kuyuspa mana kurku kallpanchayta ruraptin, nisyu icha mana allin imakunatapas (wirasapa, asukarsapa) mikhuptin.

Wirakarayqa kay unquykunapaq chiki ruraqmi:
* Llasaq yawar
* Misk'i unquy
* Sirk'a iskuyay
* Sunqu sirk'a unquy

## Hawa t'inkikuna
Aycha

**Aycha** nisqaqa uywamanta rurasqa mikhunam, aswanta uywap sinchi aychanmantam.

## Kaypipas qhaway
* Kanka
* Ch'arki
* Aycha t'iqi
* Lunqanus
Chhikan kay

**Chhikan kay** nisqaqa imappas tupunalla icha tupusqakunamanta huchhanalla kayninmi.

## Huk chhikan kaykuna, tupunkunawan
* Mit'awi (Pacha) **t** - Sikundu *s*
* Karu kay **s** - Mitru *m*
* Utqa kay **v** - Mitru sikunduman *m/s*
* P'ikwachiy **a** - Mitru t'asra sikunduman *m/s<sup>2</sup>*
* Hallka k'iti k'anchar **A** - T'asra mitru *m<sup>2</sup>*
* P'ulin **V** - Machina mitru *m<sup>3</sup>* = 1000 Litru *l*
* Wisnu **m** - Kilugramu *kg*
* Q'uñi kay **T** - Kelvin *K*
* Pinchikilla chaqna **Q** - Coulomb *C*
* Pinchikilla mast'ay **U** icha **V** - Voltyu *V*
* Pinchikilla puriy **I** - Amperyu *A*
* Pinchikilla hark'ay **R** - Ohm *Ω*
* Arpay **P** - Watyu *W*
* Ruray **W** - Joule *J*
* Kallpa **F** - Newton *N*
* Ñit'iy **p** - Pascal *Pa*
* Achkiyuq kay **I<sub>V</sub>** - Candela *cd*
* Imayay chhika **n** - mol *mol*
Minutu

**Minutu** icha **Chinini** (kastilla simimanta: *minuto*) nisqaqa huk pacha tupum, huk urap suqta chunka ñiqin rakinmi.
Sikunthu

**Sikunthu** (kastilla simimanta: *segundo*) nisqaqa huk pacha tupum, huk minutup suqta chunka ñiqin rakinmi. SI tupum.
Arpay

**Arpay** (**P**, inlish simipi: *power*, kastilla simipi: *potencia*) nisqaqa huk mit'api, pachapi rurasqañam, huk mit'api t'ikrasqa micham.

Kay hinam huchhanchik:

:P=\frac{W}{t}

:*P*: arpay
:*W*: ruray
:*t*: mit'awi (pacha)

## Tupu
* Watyu (Watt), **W**
:\mathrm{1 W=1 \frac{J}{s}}
Pinchikilla mast'ay

**Pinchikilla mast'ay** nisqaqa iskay iñup pinchikilla chaqnanpura chhikan kaymi tupunapaq.


V_A - V_B= {E} \times{r} \,


**V<sub>A</sub> - V<sub>B</sub>**: pinchikilla chaqnapura puchu,

**E**: pinchikilla suyup sinchi kaynin newton/coulomb,

**r**: A, B iñukunap karu kaynin.

## Tupu
* Voltyu
Ura

**Ura** (latin simi icha kastilla simimanta: *hora*) nisqaqa huk pacha tupum, huk p'unchawpa iskay chunka tawayuq ñiqin rakinmi.
Pinchikilla hark'ay

**Pinchikilla hark'ay** nisqaqa huk pinchikilla pusaqpa pinchikilla puriyman hark'aq kaynin.

Ohmpa kamachiynin nisqakama kay hinatam huchhanchik:

 R = {V \over I} \;  

:**R**: pinchikilla hark'ay
:**V**: pinchikilla mast'ay
:**I**: pinchikilla puriy
Wallanka distritu (Waylas)

**Wallanka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huallanca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wallanka llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Santa mayu
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Yungaypampa, San Pedro, Queralcoto, Pampa la Libertad, Callhuash, Mayucayan, Cullashpunro, el Cruce, Eimar, Colcap.
## Runakuna
* 1972: 2.097 runakuna
* 1981: 1.637 runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Patu Wayq'u
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Wata distritu (Anqash)

**Wata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huata*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Wata
*Cancho
*Inchapampa
*Parcap
*Racracallan
*Ranca
*Tampillu
*Caulla
*Cashapuro
*Animas
*Molino
*Tunanpuquio
*Shaquipampa
*Tranca
*Huerco
*Pichipukyu
*Puca Rumi
*Mosqueta
*Mandawas
*Colcash
*Anascallan (Choccho)
*Rachinac
*Higos
*Cotu
*Qucha Qucha
*Lawriqucha
*La Fronda
*Ampicallan
*Zanja
*Cahu Nuevo
*Pato Raca
*Cucuri
*Ancaranac
*Pichi Alta
*Cedro
*Quespac
*Huachcuyoc
*Nauya
*Yuraqpacha
*Alalacpampa
*Pacayo (Pucllanca)
*Maraypampa
*Malambo
*Ocuyoc
*Rayan
*Wankayuq
*Ache
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Waylas listritu

**Waylas listritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huaylas*) nisqaqa huk listritum Piruw mama llaqtapi, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Waylas llaqtam.
* Qaras: 45 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Llaqta (Ayllukuna):
* Waylas (502)
* Itacoc Punta (11)
* Waras Calle (31)
* Shuyu (199)
* Delicados (25)
* Yakup (192)
* Llima (2)
* Waruma Pukyu (12)
* Wanwamachi (4)
* Wamanyaku (30)
* Nawinyaku (23)
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Yana Walla
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Musiku
## Apaykachana
## Listritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Matu distritu

**Matu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Mato*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Matu llaqtam (kastilla simipi: (*Villa Sucre* icha *Mato*).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Ruqarri
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Santa mayu; Mayuchakuna: Pillash mayu - Puka mayu
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Matu
*Ancoracá
*Wankanwasi
*Wankup
*Winu
*Hatun Kurral
*Carmen
*Cata
*Quchamarka
*Krus Wiwa
*Wakapununan
*Waswash
*Warinya
*Witu
*Huishca
*Malampu
*Mansana
*Muchup
*Ocona pampa alto y bajo
*Poma chuco alto y bajo
*Puka
*Quinquín
*San Diego
*Teja Huai

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pinchikilla puriy

**Pinchikilla puriy** nisqaqa huk pinchikilla pusaqpi huk mit'api, pachapi puriq pinchikilla chaqnakunam. Q'illaypi (ahinataq yawirkapi) puriq pinchikilla chaqnayuqkunaqa iliktrunkunam (niyatiwu chaqnasqa kaq). Likidukunataq puriq pinchikillaqa iyunkunam.

## Tupu
*Amperyu

## Kaypipas qhaway
*Pinchikilla muyu
Pinchikilla muyu

**Pinchikilla muyu** nisqaqa pinchikilla pusaqkunapi muyupayaq pinchikilla chaqnakunam.

Pinchikilla muyupiqa *[[pinchikilla pukyu]]* nisqa pinchikilla mast'ayniyuq kaq, pinchikilla hark'ayniyuq pusaqkunam llamk'anakunapas. Pinchikillaqa pukyu nisqamanta purinmi chay pukyuman purispa kutimunmi. Chayrayku pinchikilla tiknuluhiyapi chayman kayman iskaynintinmi pinchikilla pusaq kananmi atin.
Santa Krus distritu

**Santa Krus distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santa Cruz*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Waylas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Waripampa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Aguja - Artisunrahu - Hankarurish - Kitarahu - Pukahirka - Pukarahu - Qaras - Rinrihirka - Shuyturahu - Tawllirahu
* **[[Qucha]]kuna:** Hatunqucha - Ichikqucha - Kitaqucha - Rahuqucha - Tawlliqucha - Yuraqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Allpamayu - Santa mayu - Yuraqmayu

## Simikuna
Kay distirupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yuraq Walla
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Kutana

**Kutana** (*Aqana* Ankash qallupi) nisqaqa *kutana [[rumi]]* nisqakunawan murukunata kutanapaq, chamqanapaq, chaymanta hak'uta icha ulyuta (puriqlla yura wirata) ruranapaq llamk'anam.

Kutanataqa kay hinam kuyuchinku:
*Maki kutana, Maray rumi: runap kallpanwan
*Wayra kutana: wayrawan
*Yaku kutana: puriq yakuwan
*Allpa wira kutana: allpa wirawan kuyuchisqa kuyuchinawan
Ñit'iy

**Ñit'iy** nisqaqa (kastilla simipi: *presión*) huk hallka k'iti k'ancharman aknaq kallpam:

:
p = \frac {F}{A} \,


:**p**: Ñit'iy
:**F**: Kallpa
:**A**: Hallka k'iti k'anchar

Ñit'iypaq SI tupuqa kaymi:
* Pascal (Pa):
:
\mathrm{1 \ Pa = 1 \ \frac{N}{m^2} = 1 \ \frac{kg}{m \cdot s^2}} \,


Wayra pachapi wapsikunap Tiksimuyup hawanpi aknasqan wayra pacha ñit'iyqa - kuskanchakulla, kay pacha phatakuna nisqapi - 101&nbsp;325 Pa (= 1013,25 hPa).
Q'uñi kay

**Q'uñi kay** (kastilla simipi: *temperatura*) nisqaqa huk chhikan kaymi, imayaypa maychika q'uñi icha chiri kachkayninmi. Q'uñi kayqa imayaypa iñukukunap, iñuwakunap mana rikunalla kuyuykuyninmi.

Q'uñi kaytaqa q'uñi tupuna *(termometro)* nisqawanmi tupunchik.

Kaymi huk q'uñi kay tupukuna:

* Rilatiwu q'uñi kay, **θ**:
** Celsius k'atma (°C):
*** 0&nbsp;°C := Yakup puriqchana iñun (wayra pacha ñit'iy 1013,25 hPa kaptinqa)
*** 100&nbsp;°C := Yakup wapsichana iñun (wayra pacha ñit'iy 1013,25 hPa kaptinqa)

* Apsulutu q'uñi kay, **T**:
** Kelvin (K):
*** 0 K := Mana q'uñi kachkay (mana kuyuykuq iñukukuna, iñuwakuna)
*** 1 K := 273,16 kaq yakup kimsantin iñunpa rakin
*** 273,15 K = 0&nbsp;°C
Kaskapara distritu

**Kaskapara distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Cascapara*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Kaskapara llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Tiqllu qucha
* Mayukuna:

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata  --  /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Tiqllu qucha
* Chullpakuna: Anchin llaqtapi
* Kunturmarka (mawk'a llaqta)
* Quñasha 
* Waskaran
* Waskaran mama llaqta parki

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Yuraq Hanka
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
* Kaskapara distritu (kastilla simi)
Liwi

**Liwi** nisqaqa huk chakunapaq chuqana ayñim. Chakuq liwitaqa sallqap chankankunap chawpinman chuqaspa urmachinmi.

## Hawa t'inkikuna
Warak'a

**Warak'a** nisqaqa huk chakunapaq chuqana ayñim. Chakuq ñawpaqta warak'awan rumita muyuchispa, muyu aypalla utaychkaptin chaymanta huk warak'ap puchunta makinta paskaspa chay rumitaqa chuqanmi.
Qhapaq Urqu

**Qhapaq Urqu**, kichwapi **Kapak Urku** (kastilla simipi: *El Altar*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.319 mitrum aswan hanaq.
* Kitu: 170 km
## Allpa saywachi

## Flora Faunapas
* Sangay mama llaqta parki
## Wiñay kawsay
## Karu puriy
## Kaypipas qhaway
* Q'illu qucha
* Sangay
* Tunqurawra
## Hawa t'inkikuna
## Rikchakuna

Image:El Altar - Obispo.JPG| *Obispo* (Qhapaq Urqu)
Image:El Altar 3.JPG|Qhapaq Urqu Q'illu quchawan
Image:Volcan el Altar 01.JPG|Qhapaq Urqu Rispampa llaqtamanta rikusqa
Antisana

**Antisana** (kastilla simipi: *Antisana*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Napu markap kuntinpi, Antisana risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.704 / 5.753 mitrum aswan hanaq.
Kitu llaqtamantaqa 55 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Antisana risirwa
* Kilintaña
* Antisana mayu
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Napu marka] (Antisana ninaurquwan)
Rumiñawi urqu

**Rumiñawi**  (kastilla simipi: *Rumiñahui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi mama llaqta parkipi, huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Machachi kitillipi. Pikchunqa mama quchamanta 4,721 mitrum aswan hanaq.
* Kitu: 40 km

## Rikchakuna

Image:Ruminahui mini.jpg| Rumiñawi  Kutupaksi nina urquwan
Rikcha:Vulkan Ruminahui.jpg|Rumiñawi Kutupaksi mama llaqta parkimanta rikusqa

## Kaypipas qhaway
* Kutupaksi
* Limpyupunku
* Pasochoa
* Sinchulawa
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Pichincha marka
Illinisa

**Illinisa**  (kastilla simipi: *Illiniza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Chawpi kitillipi, Illinisa risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.248 mitrum aswan hanaq.
* Uralan Illinisa: 5248 m
* Chinchay Illinisa: 5126 m

## Rikchakuna

Image:Iliniza Norte with snow.jpg|Chinchay Illinisa


## Kaypipas qhaway
* Illinisa risirwa
Kilutuwa

**Kilutuwa**  (kastilla simipi: *Quilotoa*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Kutupaksi markapi,  Puhili kitipi, Sumpawa kitillipi, Illinisa risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 3.914 mitrum aswan hanaq.
Rumiñawi (awqaq pusaq)

**Rumiñawi,** **Atipaq II kaq Pillawasu** icha **Ati II kaq Pillawasu** sutiyuq runaqa (25 ñiqin inti raymi killapi 1535 wañusqa Kitu ñiqpi) huk inka awqaq pusaqsi karqan.

Rumiñawiqa Atawallpap hatun awqaq pusaqnin kaspa Waskarman hayus awqarqan. 1532 watapis Rumiñawi, Kiskis, Challkuchimaq *(Qarakuchima)* atispa awqaqninkunata Qusquman pusqarqan. Francisco Pizarro 26 ñiqin anta situwa killapi 1533 Atawallpatas Kashamarka llaqtapi wañuchiptinsi Rumiñawi Chinchaysuyuman ayqispa ankalliytas qallarirqan. Sebastián de Belalcázarpa pusasqan ispañulkunata hark'ayta munaspa manas atirqanchu. Tiyuqaqa ñiqpi (kunan Chimpurasu markapi) huk ispañul kawallukunata wañuchispanpas atipasqa karqan. Churinkunaqa chaypachas wañurqan. Kitu llaqtatas thuñichirqaspas urqukunaman ayqirqan. 1535 watapis Rumiñawi urqupi ispañulkunap hap'isqan karqan. Anchata muchuchiptinpas, manas Atawallpap qurinmantachu willarqan. Ispañulkunaqa manas chaymanta uyarispa Rumiñawitas sipirqan.

## Ripaqillqa
Awacha turrikuna

**Awacha turrikuna** (inlish simipi: *Twin Towers*) icha **Pachantinpa Qhatuna Chawpin** *(World Trade Center)* nisqaqa New York llaqtapi ancha hatun, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi lliwmanta aswan hatun wasikunam karqan.

## Wiñay kawsay

11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (*World Trade Center*, *New York Twin Towers* nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (*[[Pentagon]]* nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George Walker Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.
Pinchikilla chaqna

**Pinchikilla chaqna** nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.

Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.

Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.

## Tupu
* Coulomb
Cuevo

**Cuevo** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Cordillera pruwinsyapi, Cuevo munisipyupi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Charawa
* Parapiti mayu
* Wapay mayu
* Waraniyi runa
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Cuevo munisipyu: yupaykuna, saywitu
Iñuku wisnu

**Iñuku wisnu** nisqaqa huk chhikan kaymi, qallawap iñukunpa wisnunmi. Iñuku wisnup tupunqa **iñuku tupu** icha **iñuku wisnu huk kay**, **u** nisqam, huk 12C (suqta prutunniyuq, suqta niwtrunniyuq) k'illimsayaq iñukup chunka iskayniyuq kaq rakinmi (IUPAC nisqap 1961 watapi kamachisqan): Chay 12C nisqap iñuku wisnunqa 12 u chayllam.
Rumiñawi

**Rumiñawi** icha **Rumi Ñawi** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Rumiñawi (awqaq pusaq) - Ispañulman hayu awqaq Inka kasqa
*Rumiñawi urqu
*Teófilo Cárdenas Alvarado (1926-2000), *Rumi Ñawi* nisqapas - piruwanu qillqaq
Charasani

**Charasani** (kastilla simipi: *Charazani*) icha Villa Juan José Perez nisqaqa Buliwya mama llaqtap, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Bautista Saavedra pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtakuna  - Uchuy llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna
* Amarete, Chajaya, Canlaya, Chari, Chullina, Kurwa, Inka, Kaalaya, Kaata, Upinwaya.

## Raymikuna
*  *Vírgen del Carmen*
## Karu puriy
* Armakuna

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kallawaya
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)  
* Manejo del agua en la región Kallawaya de Charazani (kastilla simipi)
* Charasanipi: Virgen del Carmen 16/17/18-VII-2006
Uranyu

**Uranyu**, **Uraniw**, **Urañu**, **U** (musuq latin simipi: *Uranium*) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq.

Uranyutaqa iñuku huk'i ayñikunapi, iñuku huk'i pinchikillachanakunapipas llamk'achinku. Qhapaqchasqa 235U nisqawan pisilla kritiku wisnuwanmi iñuku huk'i t'uqyayta aknanku.
Aktinyu rikch'aq q'illay

**Aktinyu rikch'aq q'illay** nisqakunaqa Aktinyuman ancha kaqlla q'illay qallawakunam, 90 iñuku ñiqimanta 103 iñuku ñiqikamam.
Lanthanu rikch'aq q'illay

**Lanthanu rikch'aq q'illay** nisqakunaqa Lanthanuman ancha kaqlla q'illay qallawakunam, 58 iñuku ñiqimanta 71 iñuku ñiqikamam.
Iñuku ñiqi

**Iñuku ñiqi** nisqaqa huk qallawap iñukunpi kaq prutunkunap yupayninmi. Iñuku hawapi iliktrunkunap yupayninqa kaqllam. Lliw qallawam kikinpa iñuku ñiqinniyuq, ahinataq yakuchaq huk kaq, ilyu iskay kaq, kay hinam qatiqlla.

Niwtrunkunap yupayninqa chaqllisinchi kayninpaq manam aknaqchu, ichaqa prutunkunapmi.
Jarani munisipyu

**Jarani** icha **Arani** nisqaqa huk ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Jarani munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Jarani munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: ''
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
  
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Jarani munisipyu
* Mawk'a saywitu: Jarani pruwinsya
Kapinuta munisipyu

**Kapinuta munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Capinota*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Kapinuta pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam (4.766 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna: Puka Mayu

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Kapinuta munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kapinuta munisipyu
* Mawk'a saywitu: Kapinuta pruwinsya
Muruchata munisipyu

**Muruchata munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Morochata*) iskay ñiqin  munisipyu Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Muruchata llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Pusaq kantunmi karqan 2001 watapi (Kukapata kantunwan):

qa Kukapata munisipyu kamasqa karqan, mama munisipyun Muruchata munisipyu karqan.  

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Muruchata munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Muruchata munisipyu
* Saywitu: Jayupaya pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org/ Evangelio Muñoz Cardozo: Representación social de escuela en el imaginario colectivo indígena (qhichwa simi, kastilla simi)
T'utura munisipyu (Quchapampa)

**T'utura munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Totora*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, T'utura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam (1.597 llaqtayuq, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Tutura munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'utura munisipyu
* T'utura munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 871 kB)
Puerto Villarroel munisipyu

**Puerto Villarroel** (kastilla simipi: *Puerto Villarroel*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Villarroel llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Puerto Villarroel munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puerto Villarroel munisipyu
* Puerto Villarroel: yupaykuna, saywitu (PDF; 603 kB)
 

{{Suyukuna (Buliwya)]]
Puquna munisipyu

**Puquna munisipyu** (*Municipio de Pocona*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Puquna llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** K'uchu urqu 3.320 m
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Phaqcha mayu

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Puquna munisipyuqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Puqunap musiyun
* Puqunaq tampun (Incarakaycito)
* Yuraq mulinu (Yuraj molino, *Molino Blanco*): aswan mawk'a k'apra
* Siwinkas (kastilla simipi: *Sehuencas*)
* Carrasco mamallaqta parki: *camping*, phaqcha
* Tutura llaqta
## Raymikuna
* Inti Watana 21 p'unchay inti raymi killapi
* Karnawal
* *Virgen del Rosario* (ayamarq'a killapi)
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Carrasco mamallaqta parki
* Inkallaqta 
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Puquna munisipyu
* Puquna munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
* bvirtual.proeibandes.org / María Toainga Masaquiza: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua'' (tésis) (kichwa simi, kastilla simi)
Chimuriy munisipyu

**Chimuriy munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Chimore*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, T'utura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Chimuriy llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Chimuriy kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Chimuriy munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Yachachiy
* Indihina yachay suntur:
** Casimiro Huanca yachay suntur (qhichwa simipi)

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chimuriy munisipyu
* Chimuri munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF)
Sakawa munisipyu

**Sakawa ** nisqaqa (kastilla simipi: *Sacaba*) huk ñiqin munisipyu Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sakawa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pukara mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Warawara qucha - Sapana qucha (*Zapana*) - Mercedes qucha - Phaqcha qucha

## Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Sakawa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Inkachaka
* Qurani qucha
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sakawa munisipyu
* Sakawa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qulumi munisipyu

**Qulumi munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Colomi*) iskay ñiqin munisipyu Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qulumi llaqtam (*Colomi*).
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Qurani qucha

## Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Qulumi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qurani qucha
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qulumi munisipyu
* Mawk'a saywitu: Chapari pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 129 - 130)
T'uqu munisipyu

**T'uqu** (kastilla simipi: *Toco*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Klisa pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'uqu llaqtam (827 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: T'uqu kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
T'uqu munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: ''
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'uqu munisipyu
* Mawk'a saywitu: Klisa / Germán Jordán pruwinsya
 

 

‎
Misk'i munisipyu

**Misk'i** (kastilla simipi: *Mizque*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Misk'i pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## K'itikuna
Suqta k'itim kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Misk'i munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
* Casimira Rodríguez

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Misk'i munisipyu
* Saywitu: Misk'i pruwinsya
Ansaltu munisipyu

**Ansaltu** (kastilla simipi: *Anzaldo*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ansaltu llaqtam. Jatun kamachiknin kachkan tata Ruben Antonio Uriona Andia. Kay llaqtapi 9.126 runakuna kawsakunku, Censo INE 2012 ñisqanman jina. Jinallamantataq superficie ñisqan 543 km2 kachkan.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Jaya Mayu

## Kantunkuna
Kimsa kantunnmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ansaltu munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
* Gladys Camacho Ríos, Buliwya mamallaqtayuq qillqaq warmi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ansaltu munisipyu
* Saywitu: T'arata / Esteban Arce pruwinsya
T'arata munisipyu

**Tarata ** nisqaqa huk ñiqin munisipyu T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tarata munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: *
==Munisipyupi paqarisqa runakuna==
== Apaykachana ==
== Kaypipas qhaway ==
== Pukyukuna ==
<references/>

==Hawa t'inkikuna==
* [http://www.udape.gob.bo/portales_html/portalSIG/Mapas314Municipios/tarata.jpg Saywitu: T'arata munisipyu]
* [http://www.aguabolivia.org/situacionaguaX/Riego/mapas/cbba/earze.htm Saywitu: T'arata / Esteban Arce pruwinsya]
* [http://www.cdi.gob.mx/pnud/seminario_2005/cdi_pnud_03_1_victor_mezza.pdf www.cdi.gob.mx/ *BOLIVIA: Características Sociodemográficas de la Población Indígena''] (kastilla simi)
* www.ine.gov.bo (Censo 2001) (kastilla simi)
Aykili munisipyu

**Aykili munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Aiquile*) huk ñiqin munisipyu Narciso Campero pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "ukhupi".

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Aykili munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Musiku

* Charankukuna

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Narciso Campero
## Puykukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Aykili munisipyu
* Aykili munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pasurapa munisipyu

**Pasurapa munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio de Pasorapa*) iskay ñiqin munisipyu Narciso Campero pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasurapa llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Pasurapa kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pasurapa munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Narciso Campero
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasurapa munisipyu
* Saywitu: Narciso Campero pruwinsya
Punata munisipyu

**Punata munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Punata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Punata llaqtam.

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Punata kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Punata munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Siyuylla, chaqallu, sanawrya

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'illi K'illi

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punata munisipyu
* Mawk'a saywitu: Punata pruwinsya
San Benito munisipyu

**San Benito** (kastilla simipi: *San Benito* icha *Villa José Quintin Mendoza*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.720 runakunan. Uma llaqtanqa San Benito llaqtam. 

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan. 

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
San Benito munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'illi K'illi

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Benito munisipyu
* San Benito munisipyu: yupaykuna, saywitu
Muyla munisipyu

**Muyla munisipyu** icha **Villa Rivero munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Villa Rivero* / Muela) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Villa Rivero llaqtam (671 runa, 2001 watapi).
* Punata: 52 km
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** K'illi K'illi

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Villa Rivero kantun.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Muyla munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
Qillqaq Jesús Lara paqarimurqa Muela llaqtapi . 
 paqarisqa Muela llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punata pruwinsya
K'uchumuyla munisipyu

**K'uchumuyla munisipyu** icha **Villa Gualberto Villarroel munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Cuchumuela / Municipio de Villa Gualberto Villarroel*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 1.708 runakunan. Uma llaqtanqa K'uchumuyla llaqtam.

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **K'uchumuela kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
K'uchumuyla munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* K'uchumuela

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'illi K'illi
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: K'uchumuyla munisipyu
Killaqullu munisipyu

**Killaqullu munisipyu**, **Qhillaqullu munisipyu**, **Khillaqullu munisipyu** icha **Qillaqullu munisipyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Municipio Quillacollo*) Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Killaqullu llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *killa*,*qhilla*,*khilla*,*qilla*;*qullu*

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Quta urqu (*Calvario*)
* **[[Mayu]]kuna:** Rucha mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Killaqullu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Raymikuna

Sapa wata Killaqullupi hatun raymim, Urqupiñamanta Llump'aq Mariya (Wirjin Maria Urqupiña) nisqa. 15 ñiqin chakra yapuy killapi phistasqam. 

## Munisipyupi paqarisqa
* Wilfredo Camacho, * 1935
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Killaqullu munisipyu
* Killaqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Tikipaya munisipyu

**Tikipaya** nisqaqa (kastilla simipi: *Tiguipaya* icha *Ing. Gabriel Vera*) kimsa ñiqin munisipyu Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tikipaya llaqtam (26.732 runa, 2001 watapi).
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Sayt'u Qucha

## Kantunkuna
Huk kantunmi kan: **Tikipaya kantun**.

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tikipaya munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tikipaya munisipyu
* Mawk'a saywitu: Killaqullu pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya, 2006 (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): p. iv - x)