K'umpu apanqura

**K'umpu apanqura** (Inlish simipi: Kawallu huk'uta apanqura sitikun) Kaykunaqa mama quchapi, salmuyra yakupi sillwichaki nisqakunam **Limulidae** ayllumanta, Xiphosura nisqa kamachiypi sapallan kawsaqmi. Sutiyuq kaptinpas manam chiqap apanqurachu icha qaraqruyyunachu: chelicerate nisqakunam, aswanta pakcha nisqakunawan aylluchasqa, ahinataq mik’umik’ukuna, chuspikuna, sira sira nisqakunawan.

K'umpu apanqurakunaqa aswantaqa kawsanku mana ancha hatun mamaqucha patan yakukunapim, muyuriqninpipas llampu, ritiyuq utaq mituyuq urakunapi. Chaykunaqa aswantaqa tarikunmi intermarea suyu nisqapi ch'iraw mit'a hatun mamaquchakunapi. Chaykunataqa Asiyapi wakin suyukunapi mikhunku, challwaqta wirahina, wanu nisqapi, hamut'ay nisqapipas (aswantaqa ''Limulus'' amebocito lisado nisqapi) llamk'achinku. Kay qhipa watakunapiqa, qucha patapi tiyaq wasikuna chinkachisqa, llumpay aymura ima, runap pisiyayninmi rikurirun. Tetrodotoxina nisqaqa huk kump'u apanqura nisqa rikch'aqpi kanman, *[[Manglar caballo herradura cangrejo|Carcinoscorpius rotundicauda]]*.

Xiphosurapa rumichsqa nisqa yupanqa 440 hunu watamanta aswanmi Ordovicio pachamanta, kunan pacha Limulidae ayllumanta aswan ñawpaq riqsichiqkunaqa yaqa 250 hunu wata ñawpaqta Triásico qallariy pachamantam. Chay hinaqa, kunankama kaq rikch'aykunataqa "kawsaq q'aytukuna" nispam riqsichirqanku. Wakin mulikular khuskiy nisqakunam Xiphosura nisqataqa Arachnida nisqa ukupi churarunku, 2019 watapi mulikular khuskiy nisqawanmi Ricinulei nisqapa ñañan huñun hina churarqaku.

### Genera nisqa
Bicknell et al. 2021 hinallataq Lamsdell hukkunapas. 2020 watapi  

* *Incertae sedis nisqa*
** † *[[Albalimulus]]* Bicknell & Pates, 2019  Ballagan Formación, Escocia, Ñawpaq Carbonífero ( Tournaisian ) (Lamsdellpa Xiphosura *incertae sedis* nisqa qhawasqa, 2020 watapi  )
** † *Casterolimulus* Holland, Erickson & O'Brien, 1975 Cretácico qhipa ( Maastrichtian ) Fox Hills Formación, Dakota del Norte, Estados Unidos (Kay ayllupi mana chiqan churasqa)
** † *Heterolimulus* gadeai Vıa & Villalta, 1966 Alcover Caliza Rumi Formación, Ispaña, Chawpi Triásico ( Ladinian )
** † *Limulitella* Størmer, 1952 Chawpi-Hana Triásico, Ransiya, Alimanya, Túnez, Rusiya
** † *[[Sloveniolimulus]]* Bicknell hukkunapas, 2019 watapi Strelovec nisqap kamakuynin, Eslovenia Chawpi Triásico ( Anisian )
** † *[[Tarracolimulus]]* Romero & Vıa Boada, 1977 Alcover Caliza Rumi Formación, Ispaña, Chawpi Triásico (Ladiniano)
** † *Victalimulus* Riek & Gill, 1971 Uray Cretácico ( Aptian ) Korumburra Grupo, NSW, Australia
** † *[[Yunnanolimulus]]* Zhang hukkunapas, 2009 Chawpi Triásico (Anisia), Guanling Formación, Yunnan, China
** † *Mesolimulus* Chawpi Triásico-Tarde Cretácico Inglaterra, Ispaña, Siberia, Alimanya, Marruecos
** † *[[Ostenolimulus]]* Lamsdell hukkunapas. 2021  Ñawpaq Jurasiku ( Sinemurian ) Moltrasio Caliza rumi, Italia
** † *[[Volanalimulus]]* Lamsdell, 2020  Ñawpaq Triásico, Madagascar.
* Uchuy ayllu Limulinae Leach, 1819 watapi
** † *[[Crenatolimulus]]* Feldmann hukkunapas, 2011 Alto Jurásico (alto Titonian ) Kcynia Formación, Polonia. Uray Cretácico ( Albian ) Glen Rose Formación, Texas, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi
** *Limulus* OF Müller, 1785 Pierre Shale, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Tarde Cretácico ( Maastrichtian ), Atlántico Norteamérica, Kunan pacha
* Uchuy ayllu Tachypleinae Pocock, 1902 watapi
** *Carcinoscorpius* Pocock, 1902, Awya Yala, Kunan pacha
** *Tachypleus* Leach, 1819 Hatun Cretácico ( Cenomanian ) Haqel wan Hjoula Konservat-Lagerstatten, Libanu, Alto Eoceno Domsen Sands, Alimanya, Awya Yala, Kunan pacha

## Pukyukuna