open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colan distritu

**Colan distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Colan*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Payta pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Colan llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Chira mayu
## Rikchakuna

Rikcha:San Lucas de Colan.jpg|San Huwan inlisya, Colan


## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Amutapi walla mamallaqta parki
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Angel Uribe

**Angel Uribe**, (*29 ñiqin tarpuy killapi 1943, paqarisqa Ancón, Lima llaqtapi, - †17 ñiqin kantaray killapi 2008 wañusqa Ancón, Lima llaqtapi), sutiyuq runaqa huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

### Clubes
*  Universitario de Deportes (1959 - 1973)

## Hawa t'inkikuna
Catacaos distritu

**Catacaos  distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Catacaos *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Piwra pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Catacaos llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Raymikuna
* Simana Santa
## Karu puriy
*  Nariwala wak'a
## Musiku
* Maki kapchiy
## Rikchakuna

Rikcha:Catacaos construcción típica.jpg|Catacaos
Image:Catacaos la calle de las artesanias.jpg| Catacaos llaqtapi
Rikcha:Catacaos interior de una tienda de artesanias.jpg|Maki kapchiy, Catacaos llaqtapi
Image:Catacaos venta de artesanias 2.jpg|Maki kapchiy, Catacaos

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Piwra suyu
Kanchaqi distritu

**Kanchaqi distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Canchaque*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Kanchaqi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:  Mishawaka (*Cerro Mishahuaca*) - Campanas (*Cerro Campanas*)
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Wiñay kawsay
Distritu kamasqa 5 ñiqin tarpuy killapi 1904 watapi, Serapio Calderón Umalliq.

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
*Kanchaqi *(Canchaque)*
*Los Ranchos
*Palambla
*Coyona
*Los Proteros
*San Francisco
*Santa Rosa
## Waki
### Runakuna
8 957 runakuna (4 616 qhari, 4 341 warmi)

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Los Ranchos crus 
* Karmin Pallan.
* San Huwan. 
* Agua Santa Pallan. 

## Distritupipi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Joel Jiménez Choquehuanca, Movimiento Frente Amplio Campesino Urbano. 
* 2007-2010: Fidel Antonio Ramirez Vidarte. 
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* INEI Piruw
Chuchaw

**Chuchaw**, **P'ati**, **Isawila**, **Llaqa** icha **Qarachi** *(genus Agave)* nisqaqa huk yuram, ch'aki k'itikunapi wiñaq, wira raphiyuq. Q'aytucha nisqa kapllunkunamantaqa q'aytukunatam, waskakunatam, q'iswakunatapas ruranchik.

*Agave* nisqa rikch'anaqa ancha rikch'aqsapam, iskay pachakmanta aswan rikch'aqmi, ahinataq paqpa *(Agave americana)*, sisal *(Agave sisalana)* nisqa rikch'aqkunam kapun.
: **Qaaray** shutin hachapa; tullunta niyan **chuchwa**.

## Hawa t'inkikuna
Qarachi

**Qarachi** *(genus Orestias)* nisqaqa Antikunap quchankunapi - Piruwpi, Buliwyapi, Chilipi - kawsaq challwakunam, 3,600 mitru hanaqkama.

Qarachikunaqa 9-manta 22-kama sintimitru sunim.

Trucha, huk Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwakunapas aswan allinta miraykuptinmi, achka qarachi rikch'aqkunam llakipayaspa pisiykuchkanmi. Titiqaqa quchapi kawsaq huk rikch'aqninmi - amantu *(Orestias cuvieri)* nisqa - 1930, 1940 watakunapiña wañurqan.

Kunanqa Titiqaqa pachapi q'illu qarachiraqmi *(Orestias luteus)*, ispipas *(Orestias ispi)*, *[[Orestias mulleri]]* nisqapas kawsanku. Chinchayquchapitaq huk rikch'aqkunatam *([[Orestias elegans]], [[Orestias empyraeus]])* tarinchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Urqu ñukch'u

**Ñukch'u** icha **urqu ñukch'u**  *(Salvia oppositiflora)* nisqaqa Antikunapi wiñaq quram, rikch'aq ñukch'um (sipita), achala tikam, hampi yurapas.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Ñukch'u

**Ñukch'u** icha **Sipita** *(genus Salvia)* nisqakunaqa huk qurakunam, hampi yurakunam. Tukuy Tiksimuyuntinpi 900 rikch'aqninchá.

## Rikch'aqkuna

## Kaqlla simikuna

## Pukyukuna
Usphaqucha

**Usphaqucha** (kastilla qillqaypi *Uspaccocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Santuario Nacional de Ampaypi, huk qucham, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritu,. Anqasquchamantaqa 400 m karum.

## Yurakuna
* Intimpa (*Podocarpus glomeratus*)
* Tarwi (*Lupinus sp.*)
* Puru-puru (*Calceolaria sp.*)

## Uywakuna
* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*)
* Taruka: Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*), Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*); 
* Kuntur (Vultur gryphus)
* Wisk'acha (*Lagidium peruanum*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)

## Rikchakuna

Rikcha:Uspaccocha entrada.JPG|Usphaqucha
Rikcha:Calceolaria dilatata flowers.jpg|Puru-puru


## Kaypipas qhaway
* Ampay mamallaqta willkachasqa
* Ampay nina urqu
* Anqasqucha 

## Hawa t'inkikuna
* www.idmaperu.org/ampay / Usphaquchamanta
Q'uwa

**Q'uwa** *(Salvia officinalis)* nisqaqa huk quram, huk rikch'aq ñukch'um (sipita), hampi yuram.

## Hawa t'inkikuna
Sisal

**Sisal** *(Agave sisalana)* nisqaqa huk paqpa rikch'aqmi, qallarisqapi Yukatan yaqa wat'api wiñaq, allin q'aytuchakunayuq runap waska rurananpaq.

## Hawa t'inkikuna
Hatun yuthu

**Hatun yuthu** *(Tinamus major)*, Anqash rimaypi **tsakwa**, **chakwa** icha **kutuchupa**, nisqaqa lliw yuthukunamanta aswan hatunmi.

## Urin rikch'aqkuna
* T. m. robustus
* T. m. percautus 
* T. m. fuscipennis 
* T. m. castaneiceps 
* T. m. brunneiventris 
* T. m. saturatus
* T. m. latifrons 
* T. m. zuliensis 
* T. m. peruvianus 
* T. m. serratus 
* T. m. major 
* T. m. olivascens 

## Rikchakuna


Image:Tinamus majorPCSL00504B.jpg
IMage:Tinamus majorAMF042LP.png
Tinamus major MHNT.ZOO.2010.11.2.3.jpg |Museum specimen - Brazil


## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
Chiwayru

**Chiwayru** icha **Siwayru** *(genus Dasyprocta)* nisqakunaqa Uralan Awya Yalapi, Antikunapi kawsaq khankiqkunam.

## Hawa t'inkikuna
Allqamari

**Allqamari**, **Wamancha** icha **Aqchi** *(Phalcoboenus megalopterus)* nisqaqa Apya Yalapi, Antikunapi kawsaq hap'iq pisqum.

## Hawa t'inkikuna
Waychaw

**Waychaw**, **Waychu** icha **Waychadu** *(genus Agriornis)* nisqakunaqa Antikunapi kawsaq pisqukunam.

Chinchaysuyupi *waychuu* nisqan; uchpas llinpin;  yaqanapaq takin, 'waychú...waychú' nir; chuqllu pachapi yurimun, sara aymuraypi .

## Khawana

## Hawa t'inkikuna
Chila

**Chila** (genus *Cecropia*) nisqaqa huk Uralan Abya Yalapi Chawpi Awya Yalapipas kawsaqaq yuram.

## Hawa t'inkikuna
Ampay mamallaqta willkachasqa

**Ampay mamallaqta willkachasqa** (kastilla simipi: *Santuario Nacional de Ampay*) muyuyqa qhawasqa kasan, Piruw mama llaqtapi, ,Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi. Llipinchispa qhawakuntaqmi askha qhapaq kasqan hina. Quchakunatapis qhawariytaya munasankun.
* Hallka k'iti kanchar: 3.635 ha

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Ampay nina urqu
* **[[Qucha]]kuna:** Uspaqucha, Anqasqucha, Willkaqucha, Turnuqucha, Isuqucha
* **[[Mayu]]kuna:**

## Chiriqunuy
## Flora
* Tarwi (*Lupinus mutabilis*)
* Puru-puru (*Calceolaria sp.*)

### Sach'a-sach'ap yurankuna

* 1985 (Galiano, Tupayachi, Ricalde, Tupayachi, Venero), Pukyu: 

## Fauna

* Atuq (*Pseudalopex culpaeus*)
* Taruka: Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*), Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*); 
* Kuntur (Vultur gryphus)
* Wisk'acha (*Lagidium peruanum*)
* Qiwlla (*Larus serranus*)
* Puma
* Kuntur

### Ñuñuqkunap layankuna 1995 watapi

(Galiano, Tupayachi, Nuñez, Ochoa, Zevallos, 1995)
## Karu puriy
* Phaqcha (*Catarata Paccha*), hanaq kay: 50 m (Awankay: 12 km)
* Intimpa sach'a sach'a
* *[[Pajonal Paco Paco]]*
* *Bosque Enano* 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
1962 watapiqa kimsa ayllu Santuario Nacional de Ampay suyupi tiyarqan, ca. 1977 watapi 30 ayllu karqan. Kamasqa watapiqa, 1987, 70 ayllu muyuypi tiyarqan, Tuturpampa, Qucha, Phaqchaq, Umaq'ata, Chupapata, Sawanay, Ñacchiru, Supayhuayq'u, Llawipunku, Negromonte llaqtakunapi (Hostnig & Palomino, 1997). 
1996 watapiqa 51 runa Ñacchiru  llaqtapi, Umaccata llaqtapi, Chupapata llaqtapipas tiyarqan, 36 runa Sawanay llaqtapi, Ampay llaqtapi, Maucacalle llaqtapipas, 38 runa Qurwani llaqtapi, Uqshapampa llaqtapi, Phaqchaq llaqtapipas tiyarqan.
## Runakuna
## Wiñay kawsay
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.idmaperu.org/ Ampay
Chini

**Chini** icha **Tsini** *(genus Urera)* nisqakunaqa huk qurakunam, sisi p'uchquyuq suphunkunawan k'arachiq.

## Kaypipas qhaway
*Kisa *(genus Urtica)*
Juan Carlos Bazalar

**Juan Carlos Bazalar Cruzado**  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruw mama llaqtapi -   ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
*  Universitario de Deportes (1987 - 1994)
*  Ciclista Lima (1995)
*  Sport Boys (1996)
*  Alianza Lima (1997-1998)
*  Verria (1998-1999)
*  FBC Melgar (2000)
*  Alianza Lima (2001 - 2002)
*  Cienciano (2003 - ?)
Alberto Terry

**Alberto Terry Arias-Schreiber**, "**Toto**" sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi)  huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

### Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Internacional kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
* Arkivperu: Terry
* Futbolfactory: Toto Terry
* Fútbol peruano de luto
1987

**1987** wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
1984

**1984** wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
* 22 ñiqin qhapaq raymi killapi: Basshunter

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
1980

**1980** wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
1964

**1964** wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna
## Yurisqakuna
* 6 ñiqin ayriway killapi - David Woodard, takichaq wan qillqaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna
Tiyaqlla

**Tiyaqlla** icha **Pasaqlla** *(constante)* nisqaqa yupanapi, pachaykamaypi mana hukyaq, mana chikanyaq, kaqlla kakuq chanim, huchham.

## Kaypipas qhaway
*Hukchakuq (Chikanyaqlla)
Hukchakuq

**Hukchakuq** icha **Chikanyaqlla** *(variable)* nisqaqa yupanapi, pachaykamaypi hukyaq, chikanyaq, mana kaqlla kakuq chanim, huchham.

## Kaypipas qhaway
*Tiyaqlla (Pasaqlla)
Bobby Charlton

**Robert Charlton** sutiyuq runaqa icha "**Bobby**" (*  paqarisqa Ashington llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
*  Manchester United (1956 - 1973)
*  Preston North End (1973 - 1974)
*  Waterford United (1975)

## Suñaykuna
### Manchester United
* Football League First Division (3): 1956–57, 1964–65, 1966–67 
* FA Cup (1): 1962–63 
* Charity Shield (4): 1956, 1957, 1965, 1967 
* FA Youth Cup (3): 1953–54, 1954–55, 1955–56 
* European Cup (1): 1967–68 

### Inlatirra quchu
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa (1): 1966 
* British Home Championship (10): 1958, 1959, 1960, 1961, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970 
* UEFA Iwrukupa 1968 (Bronze Medal)
 
## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Inlatirra)

## Hawa t'inkikuna
* FIFA World Cup: Bobby Charlton
* International Football Hall of Fame: Bobby Charlton
* Planet World Cup: Bobby Charlton
* Manchester United Legends: Bobby Charlton
* English Football Hall of Fame Profile
*Bobby Charlton Manchester United photo 1, biography & stats at sporting-heroes.net
*Bobby Charlton Manchester United photo 2, biography & stats at sporting-heroes.net
Sawanqaya

**Sawanqaya** (kastilla qillqaypi: *Sabancaya*) nisqaqa urin Piruwpi, Kunti Wallapi, Hamp'atu wallapi, huk nina urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi, Maqa distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.967 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Hamp'atu urqu
* Lipayuq
* Mururqa qucha
* Wallqa Wallqa
* Qullqa mayu
## Pukyukuna
* Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chincha)
* www.allthemountains.com
## Hawa t'inkikuna
Wamp'una urqu

**Wamp'una** (kastilla qillqaypi *Huampuna*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Yawyu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.000 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Qaqa Mach'ay (Wamp'una urqupi)
Belfast

** Belfast ** (ilanda simipi: *Béal Feirste*) llaqtaqa Chinchay Ilanda mama llaqtap uma llaqtanmi. Belfast 276 459  runakunam kawsachkanku (2002).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Queens de Belfast
** Ulster yachay suntur

## Hawa t'inkikuna
Sichura ch'in pacha

**Sichura ch'in pacha** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Sichura pruwinsyapi, huk ch'in pacham.
## Tiyay
## Allpa saywachi
## Wiñay kawsay
## Iñi
* Atakama
## Hawa t'inkikuna
Edinburgh

** Edinburgh **icha** Irimpurqu **(Kastilla simipi: *Edimburgo*) llaqtaqa Iskusya mama llaqtap uma llaqtanmi. Edinburgh 453 430 runakunam kawsachkanku (2002).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Edinburgh yachay suntur

## Llaqtapi paqarisqa
* William Allan (1782-1850), Llimphiq
* Alexander Alesius
* John Anderson, Yachaq
* Alexander Graham Bell
* Isabella Bishop, Qillqaq
* Tony Blair, Pulitiku
* James Boswell, Qillqaq
* Ian Charleson, Aranway pukllaq
* Sean Connery, Aranway pukllaq
* James Connolly , Pulitiku
* Finlay Currie, Aranway pukllaq
* Peter Doig, Llimphiq
* Arthur Conan Doyle, Qillqaq (Sherlock Holmes)
* Ron Flockhart
* Gordon Joseph Gray
* Nigel Gresley
* Douglas Haig, 1. Earl Haig
* John Scott Haldane
* George Hamilton-Gordon, 4. Earl of Aberdeen, Pulitiku
* Sidney Hayers
* William Theodore Kardinal Heard
* Stephen Hendry
* William Vallance Douglas Hodge
* David Hume
* James Hutton, Yachaq
* Michael Innes, Qillqaq
* Jakob I.
* Johnny Keating
* Alexander Gordon Laing, Yachaq
* John Law
* Leander Jameson, Pulitiku
* Joan Lingard, Qillqaq
* Alan Longmuir
* Henry Mackenzie, Qillqaq
* Bruce Marshall, Qillqaq
* David Martin , Pulitiku
* James Clerk Maxwell, Yachaq
* Finlay Mickel
* John Napier, Yachaq 
* Allan Ramsay, Llimphiq (George III)
* Daniel Rutherford, Yachaq
* Walter Scott, Qillqaq
* Alastair Sim, Aranway pukllaq 
* Chris Small 
* Graeme Souness, Piluta hayt'aq
* Robert Louis Stevenson, Qillqaq
* Ken Stott, Aranway pukllaq
* Stuart Sutcliffe, Llimphiq, Takiq (Beatles)
* D'Arcy Wentworth Thompson, Yachaq
* Thor Vilhjálmsson, Qillqaq
* Allan Wells
* Roy Williamson
* Irvine Welsh, Qillqaq

## Ñaña llaqtakuna
*  München, Bayern
*  Firenze
*  Nive
*  Vancouver, British Columbia, 
*  Kiyiw
*  Aalborg
*  San Diego, Kalifurnya
*  Musuq Silanda Dunedin
*  Krakau
*  Chunwa Xi'an
## Kaypipas qhaway
* Joanne K. Rowling
* San Andrés

## Hawa t'inkikuna
* Edimburgo y sus aeropuertos (kastilla simipi).
Qullqa mayu

**Qullqa mayu** nisqaqa (kastilla qillqaypi *Colca*), kuntiman **Mahis mayu** icha **Kamana mayu** nisqa, Piruw mama llaqtapi huk mayum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Aplaw pruwinsyapi, Kamana pruwinsyapipas. Pukyunqa Qallalli distritupi, Janq'u Lakaya *(Ancolaccaya)* llaqtap uray-antinpi. Pasiphiku mama quchaman purin.

## Llaqtakuna
Achuma, Qanaquta, Chiway, Ichupampa, Lari, Maqa, Madrigal, Pinchullu, Qhawanakunti, Qupuraki, Tuti, Yanqi, Aplaw, Kamana
 
## Rikchakuna

Rikcha:05.Mirador, la Cruz del Condor, cañón del Colca (34).JPG|Kuntur Krus / Kunturtawa qhawana
Rikcha:Colca souvenirs.jpg|Maki kapchiy, Qullqa qhichwa
Rikcha:Bird at Canyon del Colca.JPG|Qullqa qhichwapi
Bridge Puente Colorado.jpg|Mahis mayu, Uraka distritu


## Uywakuna
* Kuntur
* Puma
* Taruka
* Wisk'acha

## Kaypipas qhaway
* Qullqa qhichwa

## Pukyukuna
Cardiff

**Cardiff** (inlish simipi: *Cardiff*; kamri simipi: *Caerdydd*) llaqtaqa Kamri mama llaqtap uma llaqtanmi. Cardiff llaqtapiqa 316.800 runakunam kawsachkanku (2002).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Cardiff yachay suntur

## Ñaña llaqtakuna
*  **[[Luhans'k suyu|Luhans'k]]**,  
*  **[[Pernik]]**, Pernik pruwinsya  
*  **[[Bergen]]**, Hordaland,  
*  **[[Nantes]]**, Pays de la Loire,  
* ** [[Stuttgart]]**, Baden-Württemberg,  
*  **[[Xiamen]]**, Fujian,  Chunwa

## Hawa t'inkikuna
* Cardiff, BBC
* Cardiff Council site
* Cardiff World
* Cardiff Directory
* Menter Caerdydd (Welsh Language Initiative for Cardiff)
* The current time in Cardiff
* View of Cardiff from Space
* Website on the history and districts of Cardiff, with extensive photographs
* Cardiff Records: the full text of the edition of historical records for Cardiff, edited by J. H. Matthews (1898-1905.) Part of British History Online.
* The 029 code for Cardiff, not 02920
* The telephone number changes
* yourunilife.com: A student's guide to living in Cardiff, with information on various pubs, clubs and other things,
Illisqa yaqa wat'a

**Illisqa yaqa wat'a** nisqaqa (kastilla simipi: *Illescas*) Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi huk yaqa wat'am.
Naska

**Naska** (kastilla simipi: *Nasca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ika suyupi, Naska pruwinsyapi, huk llaqtam.

## Karu puriy
* Naska siq'ikuna
* Chauchilla (ayamarka): 10 km
* Cahuachi
* Musiyu
## Yachachiy
* Huch'uy yachay wasikuna: 
**María Reiche
**Enrique Fracchia
**Micaela Bastidas
**R. Pisconti (San Carlos)
**Guadalupe
* Chawpi yachay wasikuna: 
**Simón Rodriguez
**Josefina Mejía de Bocanegra
**Fermín Del Castillo Arias
**Peruano-Chino
**Guadalupe
* Yachay sunturkuna:
**San Luis Gonzaga de Ica
*Institutukuna:
** I.S.T.P. Nasca
** I.S.P.P. Agustin Bocanegra y Prada

## Llaqtapi paqarisqa
* Fermín Del Castillo Árias 
* Maria Reiche 
* Manasses Fernandez Lancho (yachaq, qillqaq, hampikamayuq)
* Andrés Calle Benavides 
* Wilfredo Gameros Castillo 
* Josué Lancho Rojas
* Gregorio Martinez Navarro (qillqaq)
* Jorge Gamboa Segovia 
* Carlos Luykén Alvites (llimphiq)
* Miguel Oblitas Bustamante (takichaq).

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ika suyu
La Habana

** La Habana ** (kastilla simipi: *Villa de San Cristóbal de La Habana*) llaqtaqa  mama llaqtayuq uma llaqtanmi. La Habana llaqtapiqa 2 201 610 runakunam kawsachkanku (2002).

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1515 watapi.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de La Habana

## Llaqtapi paqarisqa
* Juan Almeida, Pulitiku
* Miguel Barnet, Qillqaq
* Sergio Fernández Barroso, Kumpusitur
* Jorge Bolet
* Leo Brouwer, Kumpusitur
* Martha Beatriz Roque Cabello
* José Raúl Capablanca
* Alejo Carpentier, Qillqaq
* Camilo Cienfuegos
* Celia Cruz, Takiq
* Manny Diaz, Umalliq (Miami llaqtapi, Florida) 
* Leinier Domínguez 
* Paquito D'Rivera,
* Gloria Estefan, Takiq
* Andy Garcia, Aranway pukllaq
* Sergio Vitier García-Marruz, Kumpusitur
* Franky Gee, Takiq
* Aleida Guevara, Pulitiku 
* Carlos Gutierrez
* Tomás Gutiérrez Alea
* Armando Hart, Pulitiku
* José Lezama Lima, Qillqaq
* Dulce Maria Loynaz, Qillqaq
* José Martí, Qillqaq
* Julio Antonio Mella
* María Teresa Mestre
* Rita Montaner, Takiq, Aranway pukllaq
* Bola de Nieve, Takiq
* Fernando Ortíz Fernández, Yachaq, Pulitiku
* César Pérez Sentenat, Kumpusitur
* R. J. Pineiro, Qillqaq
* Felipe Poey, Yachaq, Qillqaq
* Gonzalo Roig, Kumpusitur
* Gonzalo Rubalcaba
* Nicolás Ruiz Espadero, Kumpusitur
* Odlanier Solís
* José Carlos Somoza, Qillqaq
* Pastor Vega
* Alfredo Zayas Alfonso, Pulitiku
* Dave Lombardo

## Ñaña llaqtakuna
*  Athina
*  İzmir
*  São Paulo (2000)
*  Baguio City
*  Glasgow
*  Madrid
*  Mar del Plata

## Hawa t'inkikuna

* Breve reseña de la arquitectura de La Habana
* Viajes a Cuba
* Guía de La Habana sobre historia, turismo y datos generales
* Guía de la Ciudad de La Habana
* Noticias de Cuba
* Guía turística On-Line de Cuba 
* La Habana - Cubatravel.cu
* capitolio.cu El Capitolio de La Habana
Q'upa

**Q'upa** nisqaqa runap llamk'achisqan mawk'ayasqaña imakunam, runapaq manañam allinchu, manam ruranallachu.

Kawsay pachapi nisyu q'upakunaqa sallqatam waqllichin.

Muyuriq pachanchikta allinta amachananchikpaqqa q'upakunata ama sallqa pachaman wikch'usunchikchu, ichataq q'upata rakispa imaykanankunata musuqmanta llamk'achisunchik.

## Hawa t'inkikuna
Sallqa waqlliy

**Sallqa waqlliy**, **Sallqa miyuy** nisqaqa runap paqarichisqan kawsay pachap, sallqa pachap waqlliyninmi, miyunkunamanta icha huk waqlliy rurayninkunamanta.

Sallqa waqlliyraykuqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi. Runapas pachapi kaq miyukunamanta unqurinmi.

Kay hinam sallqa pachata waqllinku:
* Wayra pacha waqlliy: antawam, antankam, phawrikam, pinchikillachanam k'illimsa, allpa wira kañaypa paqarichisqan miyu wapsikunatam wayra pachaman kachaykun.
* Yaku pacha waqlliy: phawrikakunam, qhuyakunam, quri hurquqkuna, allpa wira hurquqkunapas (ahinataq P'uchqu quchapi) miyukunata yaku pachaman kachaykun.
* Allpa pacha waqlliy: phawrikakunam, antawakunam miyukunata allpaman kachaykun. Chakrakunapi allpatataq nisyu wanuchanawan, kuru qullunawan miyunmi. Q'upawanpas waqllinkum.
* Kawsay pacha waqlliy: wayra pacha, yaku pacha, allpapacha miyuchasqa kaptinmi, yurakunam, uywakunapas wañunmi. Runakuna sach'a-sach'atam muthuspa qullun. Nisyu michiywan inkillkunam wañuspa ch'inpachayan.

## Hawa t'inkikuna
Kuru qulluna

**Kuru qulluna** nisqaqa kurukunata, millay uywachakunata wañuchinapaq imayaykunam, runap chakrankunapi llamk'achisqan.
Kisa yura rikch'aq ayllu

**Kisa yura rikch'aq ayllu** *(Urticaceae)* nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 550-chá rikch'aq.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
*Kisa *(Urtica)*
*Chini *(Urera)*
**biyu chini *(Urera caracasana)*
**kirusapa chini *(Urera baccifera)*
**wakra chini
**yana chini

## Hawa t'inkikuna
Achiksamaytu

**Achiksamaytu** icha **Usunu** nisqaqa hanaq wayra pachapi intip achkiy illanchayninpi wayaymanta paqariq kimsantin muksichaq iñukuyuq iñuwakunam (**O<sub>3</sub>**), runapaq sinchi miyum.

Pinchikilla lliwllikunapim illap'ukunapipas tukukun.

Hanaq wayra pachapi achiksamaytu p'istu nisqapi kaq achiksamaytuqa allpa pachata intip chiqichaq k'uyu qhipa illanchayninmantam amachan. Killimsayakuchaq flurchasqa kluruchasqakunam chay hanaq wayra pachipi kaq achiksamaytutaqa qullunmi.
Iyun

**Iyun** (grigu simimanta: Ιόν *(ion)*, "puriq") nisqaqa pinchikilla chaqnayuq iñukum icha iñuwam. Kachikunapi chay iyunkunam, aniyunpas katiyunpas.

**Aniyun** nisqaqa niyatiwu chaqnasqam, **katiyun** nisqataq pusitiwu chaqnasqam. Kachipi aniyunpas katiyunpas kaptinmi, kuskalla mana chaqnasqachu. Aniyunqa tukukun iñuku icha iñuwa iliktrunta chaskispa ridusisqa kaptinmi, katiyuntaq iliktrunta quspa uksidasqa kaptinmi.

## Huk iyunkuna

## Hawa t'inkikuna
Qullpa

**Qullpa** nisqaqa qullpa p'uchup kachinkunam, q'ullpachasqa iyun (NO3-) nisqayuq, ahinataq:
*Kalyu qullpa (KNO3)
*Natriyu qullpa (NaNO3)
Natriyu qullpa

**Natriyu [[qullpa]]** icha **Sudyu qullpa** (NaNO3) nisqaqa huk kachim, **[[Natriyu]] [[qullpa p'uchqu]]chasqam**.
Aguas Verdes distritu

**Aguas Verdes distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Aguas Verdes*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Sarumilla pruwinsyapi, Tumpis suyupi. Uma llaqtanqa Aguas Verdes llaqtam.
## Allpa saywachi
* Sarumilla mayu
* Wakilla, Wakilla kiti, Ikwadur
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Aguas Verdes
* Cuchareta Alta
* Cuchareta Baja
* El Canario
* El Salitral
* La Curva
* Loma Saavedra
* Nueva Esperanza
* Pocitos

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa
* Tumpis mama llaqta risirwa
Wakilla llaqta

**Wakilla** (kastilla simipi: *Huaquillas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wakilla kitipi, Kuri markapi, huk llaqtam, Wakilla kitip uma llaqtanmi. 

## Allpa saywachi
* Sarumilla mayu

## Llaqtapi paqarisqa
## Rikchakuna

Rikcha:Huaquillas-Centro.jpg|Wakilla llaqtap chawpin

## Kaypipas qhaway
* Aguas Verdes (Piruw)
* Arinillas risirwa

## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Wakilla kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Arinillas (Ikwadur)

**Arinillas** (kastilla simipi: *Arenillas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Arinillas kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Arinillas risirwa
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Kitikunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Kuri marka
Muksichay

**Muksichay** nisqaqa huk qallawap - q'illaypa icha mana q'illaypa - muksichaqwan ruranakuyninmi, muksi tukukuyninmi. Chay muksichaypiqa muksichasqa qallawa iliktrunta quspa uksidakunmi, muksichaqtaq iliktrunta chaskisa ridusikunmi.

## Kaypipas qhaway
*Riduksi ruranakuy
Uksiday

**Uksiday** icha **Uksidasyun** *(oxidación)* nisqaqa qallawap icha t'inkisqap iliktrunta huk imayayman quyninmi. Huk imayaytaq chay iliktrunta chaskispa ridusikunmi. Uksidasqa qallawamantaqa katiyun nisqa pusitiwu chaqnasqa iyunmi tukukun, uksidasqa aniyun nisqa niyatiwu chantasqa iyunmantataq qallawam icha aswan pisi chantasqa iyunmi. Mana iyunkuna tukukuptinqa, kuwalinti t'inkisqam tukukun.

Imayay muksichaqwan ruranakuspa uksidakuspaqa, muksiyanmi.

## Kaypipas qhaway
*Riduksi ruranakuy
Ridusiy

**Ridusiy** icha **Riduksyun** *(reducción)* nisqaqa qallawap icha t'inkisqap iliktrunta huk imayaymanta chaskiyninmi. Huk imayaytaq chay iliktrunta quspa uksidakunmi. Ridusisqa qallawamantaqa aniyun nisqa niyatiwu chaqnasqa iyunmi tukukun, ridusisqa katiyun nisqa pusitiwu chantasqa iyunmantataq qallawam icha aswan pisi chantasqa iyunmi. Mana iyunkuna tukukuptinqa, kuwalinti t'inkisqam tukukun.

## Kaypipas qhaway
*Riduksi ruranakuy
Riduksyun

**Riduksyun** nisqakunaqa (kastilla simipi *reducciones de indios*) Kastilla Kamachiy pachapi kulunyapi munay mana munay mitmachimusqa indihinakunapaq ispañulkunap kamachisqan llaqtakunam, indihinakunata kastillachunapaq, kristiyanuchanapaq.

Ispañulkunaqa chay riduksyunkunapi Kathuliku Inlisyaman kamachiyta qurqan, indihinakunata t'ikrachinapaq.

## Hawa t'inkikuna

*Abdón YARANGA VALDERRAMA: Las «reducciones», uno de los instrumentos del etnocidio. Universidad de París VIII (kastilla simipi, PDF)
Riduksi ruranakuy

**Riduksi ruranakuy** *(redox)* nisqaqa iskay imayaypura iliktrunpa huk imayaymanta huk imayayman riyninmi. Huk imayayqa chay iliktrunta quspa uksidakunmi, huk imayaytaq iliktrunta chaskispa ridusikunmi. Ridusikuq imayayqa *uksidachiq* nisqam, uksidakuqtaq *ridusichiq* nisqam. Uksidachiq ridusichiqtam uksidachin. Ridusichiqtaq uksidachiqtam ridusichin.
Kristiyanuchay

**Kristiyanuchay** icha **Kristiyanisasyun** *(cristianización)* nisqaqa paganu nisqa manaraq kristiyanu kaq runakunata kristiyanu iñiyta yachachispa chaskichiymi. Chay iwanhilyumanta yachachiyqa **[[iwanhilisasyun]]** *(evangelización)* nisqam.

Kristiyanuchaypa tiksinqa Jesuspa **[[misyun]]** *(misión)* nisqa kamachisqanmi: Jesus manaraq hanaq pachata rispa, disipulunkunaman nin, tukuy runallaqtakunata kamachisqaymanta yachachispa bawtisaychik nispa (Mathiyup qillqasqanpa puchukayninpi: 28:18-20), iñiqkunallam qispichisqa kanqa nispa (Markuspa qillqasqan, 16:15-16). Chay Jesuspa nisqawanqa Kristiyanu Inlisyaqa takyachinmi, huk runakunata kristiyanuchananchikmi, qispinankupaq.

Jesuspa yachachisqankamaqa runa qispi munayllamantam Dyusman kutirikuyta atiptinpas, kristiyanu nikuq kamachiqkunam, Hatun Konstantinos sutiyuq romanu hatun qhapaqpa kamachisqanmantapachañas (306-337), hinallataqsi Ispañulkuna kulunyankunapi (ahinataq indihinapaq riduksyun nisqakunapi), munay mana munaylla runakunatam iñiyta chaskiyta atipayarqan, ñawpa iñiyta dyuskunatapas sarupaspa.
Zumbi

**Zumbi** (kastilla simipi: *Zumbi*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk llaqtam,   Centinela del Cóndor kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Yaya mayu 
* Zamora mayu 
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.gpzch.gov.ec
Panki

**Panki** (kastilla simipi: *El Pangui*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk llaqtam, Panki kitip uma llaqtanmi. 

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Panki kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com / Saywitu: Zamora Chinchipi marka
Guayzimi

**Guayzimi** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk llaqtam, Nangaritza kitip uma llaqtanmi.

## Runakuna
Guayzimi kitillipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.inec.gov.ec / Yupaykuna: Nangaritza kiti
* www.ame.gov.ec
## Hawa t'inkikuna
Nuna yachay

**Nuna yachay** icha **Sikhuluhiya** (grigu simimanta: ψυχολογία *[psychología]*) nisqaqa runap kawllayninmanta, musyayninmanta, llakllayninmanta, purtakuy nisqa ima hinatapas rurayninmanta, runap nunanmanta yachaymi.

## Kaypipas qhaway
### Ancha riqsisqa nuna yachaqkuna
* Sigmund Freud
Rikch'aqyay

**Rikch'aqyay** icha **Iwulusyun** *(evolución)* nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.

Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay *(selección natural)* nisqamanta.

## Ancha riqsisqa rikch'aqyaymanta yachaqkuna
* Jean-Baptiste Lamarck
* Charles Darwin
* Alfred Russel Wallace

## Kaypipas qhaway
* Pacha kamay yachay (kriyasyunismu, *creacionismo*)
Kisma

**Kisma**, shukllachishka kichwapi **Wawa tiyana** *(Uterus)* nisqaqa warmip wiksanpi ukhu yawrinmi.

Warmi wiksayaptinqa yumasqa runtuchamanta runacham tukukun. Kismapi chay runachaqa wawachaman tukukun, paqariyninkama.

Runtucha mana yumasqa kaptinqa, warmi k'ikunmi.

## Hawa t'inkikuna
Runayay

*Runap rikch'aqyaynin, qhaway **[[Runap rikch'aqyaynin]]**;
*Runap sayaq runaman wiñaynin, **[[Runap wiñaynin]]**;
*Runa wawap tukukuynin mamanpa wiksanpi kismanpi, qhaway **[[wawap tukukuynin]]**.
Hatun t'uqyay

**Hatun t'uqyay** (inlish simipi: *Big Bang*) nisqaqa pachap qallarisqanta sut'ichaq kaymam (qatinallam). Kamaqnin yachaqkunap nisqankamaqa, ch'askancha pacha mast'ariykunsi, chayraykus qallarisqanpi tukuy wisnuntinsi michantinpas huk iñupis qutuchasqa karqan. Hatun t'uqyaywansi pachanchik qallarirqan.
Kayma

**Kayma**, **Qatinalla** icha **Mudilu** *(modelo)* nisqaqa imatapas sut'ichanapaq yanapana kayninmi, rikusqap, chiqap kaypa rikch'anmi, yachaykunapi, yachachiypi llamk'achisqa.

K'uskiykuypi icha yachay wayllukuypi allinta takyasqa kaymataqa ñasa *(theoría)* ninchikmi.
Ñasa

**Ñasa**, **Unanchalliku**, **Umanchalliku** icha **Thiyuriya** (grigu simimanta: θεωρία *[theoría]*) nisqaqa chiqap kaymanta yuyaymi, yuyachakuymi, chiqapmanta, rikusqamanta, yachasqamanta yuyay rikch'am, kaymam.
Chiqap

**Chiqap** nisqaqa chaymi, imachus kan, karqan, kanqa, imamanchus arí nispa niyta atinchik.

Yachay wayllukuypi, yupay yachaypipas ancha chaniyuqmi imakay. Yupay yachapi hayunqa panta nisqam. Munaylla mana chiqaptataq rimaqqa llulla nisqam.
Wakcha

**Wakcha** nisqaqa mana imayuq, imatapas muchuq runam.

Wakcha wawaqa mamannaq taytannaq wawam. Mamanqa taytanpas wañusqañam, chinkasqam.

Wakcha chakra runaqa allpannaq, chakrannaq runam. Allpayuq, allpasapa runapaq, asindadupaq llamk'ananmi asllata chaskiykunanpaq, ichataq hatun llaqtamanmi rinan chaypi kañinapaq llamk'ananpaq, phawrikapi huk ruruchinapipas.

Wakcha llamk'aqqa mana llamk'ayniyuq runam.

Mana wasiyuq runapqa hawapi, mana wasipi puñunanmi.

Mana llaqtayuq runataqa kapusqan yuri llaqtanqa qarqurqan ichataq puchukasqam.

Mana mikhunayuq runataqa yarqanmi.

Huk wakcha runakunaqa, mana imayuq kaspanmi, ñankunapi pasaq runakunamanta imakunatapas mañakuqmi kan.
Yarqay

**Yarqay** nisqaqa runap icha uywap mana mikhurqaspa mikhunayananmi, saksakunapaq.

Runa unayta mana mikhuspa yarqasqa kaspa yarqaymanta wañunmi.

Runallaqtapi mana ruru mana muru kaptinqa, hatun yarqaymi tukukun, achka runakuna wañun.

Mana chiqan wakipi aslla kapuqniyuq runa, achkataq wakcha runa kaptinqa, chay kapuqniyuqkunallam wirayaspa sasachakun, wakchakunataq yarqasqa kaspa wañun.
Hatun yarqay

**Hatun yarqay** nisqaqa runallaqtapi achka icha lliw runakunata yarqaymi, mit'alla icha mana tukuriqlla.

Ch'akiymanta icha kawsay pachapi huk llakichiymanta mana ruru mana muru kaptinqa, chay hina hatun yarqayqa tukukuyta atinmi, achka runakunata wañuchispa. Hinallataq awqanakuypim waqllichiykunamanta hatun yarqaykunaqa tukukun, icha mana chiqan wakipi wakcha kaymantam.
Pachakutiy

**Pachakutiy** *(revolución)* nisqaqa pachapi, mamallaqtapi, wakipi achka kayninkunap icha lliwpa hukyayninmi.

Kawpaypiqa mamallaqtapi pachakutiy nisqa huk runakunap icha runallaqtap kamachiqkunata qarqusqan, kamachiyta hap'isqan nisqam.

## Huk kawpay pachakutiykuna
* Ransis Pachakutiy (1789)
* Rusyapi Uktuwri Pachakutiy (1917)
Pachakuti

*Pachakutiy: pachap, mamallaqtap, wakip hatun hukyaynin
*Pachakutik: partiduman rikch'akuq tantanakuy (Ikwadurpi)
*Pachakuti Indihina Rikch'arimuy: partiduman rikch'akuq tantanakuy (Buliwyapi)
*Pachakutiq Inka Yupanki
Llaqtayuq

**Llaqtayuq** nisqaqa ima llaqtaman kapuq runam. Chay llaqtaqa paypa llaqtanmi.

**Mamallaqtayuq** nisqaqa mamallaqtaman kapuq runam.
Tantanakuy

**Tantanakuy**, **Wankurina** icha **Urganisasyun** *(organización)* nisqaqa runakunap, llaqtayuqkunap kuskan taripanankunapaq huñusqa kayninmi. Kapuqnin runakunaqa, tantanakuykuna **wankurisqan** nisqam.
Rikch'arimuy

**Rikch'arimuy** nisqaqa runakunap, llaqtayuqkunap kuskan taripanankunapaq rurayninmi, tantanakuykunapi wankurisqa kaspa icha mana wankurisqa.
Movimiento

:*Kastilla simipi *'Movimiento*' nisqaqa kaykunatam niyta munan:*
*Kuyuy (pachaykamaypi)
*Rikch'arimuy (kawpaypi)
Punku p'anqa: Wiñay kawsay

__NOTOC__
{| cellspacing="5" cellpadding="0" style="background:transparent;"
|-
| valign="top" colspan="2" |

** **




Qillqakuna  








#### [[:Katiguriya:Mama llaqta|Mama llaqtakuna]]
Alimanya - Arhintina - P'arasil  - Puliwya - China - Khrisya - Hukllachasqa Amirika Suyukuna - Hukllachasqa Qhapaq Suyu -  Ikuwatur   - Iqiptu - Ispaña - Italya - Kulumpya - M'ihiku - Ransiya - Piruw  - Rusiya - Winisuyla










#### [[:Katiguriya:Tawantinsuyu|Tawantinsuyu]]
Chinchaysuyu - Antisuyu - Kuntisuyu - Qullasuyu - Antawaylla - Inka - Inka Garcilaso de la Vega - Inka qhapaq - Inkarrí - Pukyu llaqta - Q'irus - Qusqu - Qusqu suyu - Ariqipa suyu - Ayakuchu suyu - Wanuku suyu - Saksaywaman - P'isaq - Ullantaytampu - Machu Pikchu - Willka Qhichwa - Waman Puma - Wamanqa - Wankawillka -Wiphala - Tawantinsuyu iñiy - Pachakamaq apu - Pachamama - Qun Tiksi Wiraqucha - Khipu q'aytu - Tampumach'ay - Rumiqullqa  









#### Kultura
Chimu - Chan Chan - Naska siq'ikuna - Wari - Muchik - Inka

























#### [[Runa]]kuna
Manqu Qhapaq - Sinchi Ruq'a - Lluq'i Yupanki - Inka Ruq'a - Inka qhapaq  - Manqu Qhapaq iskay ñiqin - Mayta Qhapaq - Pachakutiq Inka Yupanki - Qhapaq Yupanki - Sayri Tupaq  - Titu Kusi Yupanki - Tupaq Amaru - Tupaq Inka Yupanki - Tupaq Wallpa -  Wayna Qhapaq - Wiraqucha Inka - Yawar Waqaq - Waskar - Atawallpa - Inka Garcilaso de la Vega - Carolus Magnus - Carlos V - Isabel I - Simón Bolívar  - Hatshepsut - Kleopatra  - Katarina I - Katarina II  - Mary Stuart - Marie Antoinette - Napoleón Bonaparte  - Wu Zetian - Rosa Luxemburg - Adolf Hitler - Lenin - Elisabeth II - Martin Luther King  - Juan Pawlu II











#### [[Maqanakuy]]kuna
Huk ñiqin pachantin maqanakuy - Iskay ñiqin pachantin maqanakuy



















#### Ñawrakuna
Wiraquchapaq llamk'ay mit'a - Kumunismu - Akllanakuspa kamachinakuy - Qhapaq suyu - Republika - Susyalismu - Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy - Asinda - Chakra kamay allinchay
Punku p'anqa: Allpa llamk'ay

__NOTOC__

Allpa llamk'ay

**[[Allpa llamk'ay]]** nisqaqa runap yurata uywatapas kamachiynin. Chay kamachiyninwanqa runap manañam chakunan, sallqa yurakunata pallanan chayllachu atin.
Allpa llamk'ayqa iskaynintin kuraq llamk'aymi:
*Chakra kamay nisqapi chakranchikkunapi chakra yurakunatam yapunchik, tarpunchik, aymuranchik, chay yurakuna puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.
*Michiypitaq uywanchikkunatam wayllakunapi, q'achuwan michinchik.
** [[:Katiguriya:Allpa llamk'ay|Allpa llamk'ay]] **

** **



Qillqakuna  








#### [[:Katiguriya:Chakra kamay|Chakra kamay]]
Chakra kamay - Allpa - Chakra - Tarpuy - Chakra yura - T'aklla - Yapuy - Aymuray - Wanu - Wanuchana - Allpapi puquqkuna - Muru - Ruru - Tuktu - Papa - Sara - Utku








#### [[:Katiguriya:Riwi|Riwi]]
Riwi - Arrus - Awina - Kinwa - Kiwicha - Qañawa - Sara - Sintinu - Siwara - Triyu
 








#### [[:Katiguriya:Wayuq|Mallki]]
Mallki - Wayu -  Pakay - Achuqcha - Awaymantu - Chilina - Chirimuya - Inchik - Kachun - Khari-khari - Kichkaluru - Laranqa - Lakawiti - Luqma - Lurasnu - Mansana - Muntipuquy - Pakay  - Sapallu - Tintin - Tunas - Uchu - Uwas - Waysallpu - Yananara
 









#### [[:Katiguriya:Yuyu|Yuyu]]
Yuyu - Siwulla - Ahus - Chilltu 














#### [[:Katiguriya:Uywasqa|Uywasqa]]
Achkash - Asnu - Chiku - Kawallu - Llama - Wanaku - Paqucha - Uwiha - Waka - Wallpa   - Wik'uña - Quwi;

Uywakuna

Michiy










#### [[Kawsay pacha yachay]]
 









#### Ñawrakuna
Wanuchana - Yaku - Allpapi puquq - Chaqallu mikhuna - Wayta - Muruyuq - Uchpa - Achala wayta

Mikhuna: Haku - Waka lichi - Asukar - Lachiwa misk'i - Runtu - Suya - Puquchi

Q'iru - Yurakuna

Mit'a yachay: Chullunku - Illap'u - Mit'a - Para - Phuyu - Rit'i
 









## Hawa t'inkikuna
* La agricultura andina







* Artículo destacado* 




 *...* 




* ¿Sabías que...* 






 *Cosas que puedes hacer* 
### [[Wiru yura rikch'aq ayllu]]
Kaymi huk Wiru yurakuna:
*lliwa *(Bromus catharticus)*
*chillwar, pumachu *(Calamagrostis sp.)*
*kila *(Chusquea quila)*
*k'urkur *(Chusquea scandens)*
*suru *(Chusquea sp.)*
*taqsa niwa *(Cortaderia rudiuscula)*
*niwa, siq'impa, wantar *(Cortaderia rudiuscula, Cortaderia quila)*
*siqsin *(Cortaderia selloana)*
*irwaluysa *(Cymbopogon citratus)*
*q'uya *(Festuca sp.)*
**chilliwa, ch'illiwa *(Festuca dolichophylla)*
**iru, iru ichhu *(Festuca orthophylla)*
**walla q'uya *(Festuca fiebrigii)*
*ichhu-ichhu *(Festuca orthophylla (Boliviapi), Festuca sp., Stipa sp. et al. gen.)*
*pintuq *(Gynerium sagittatum, Chusquea scandens)*
*siwara *(Hordeum vulgare)*
*siku pinkuyllu *(Olyra latifolia)*
*arrus *(Oryza sativa)*
*wayra china p'anqa *(Pariana herbacea)*
*kikuyu *(Pennisetum clandestinum)*
*suqus, sukcha *(Phragmites communis)*
*wiru, misk'i wiru *(Saccharum officinarum)*
*sintinu *(Secale cereale)*
*ichhu, puna ichhu *(Stipa ichu)*
*tisña *(Stipa obtusa)*
*triw *(Triticum aestivum)*
*sara *(Zea mays)*




** 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Yachay

__NOTOC__


Yachay

**[[Yachay]]** nisqaqa (latin simipi: *scientia*, chaymanta kastilla simipi *ciencia*) aypaq yachaykunankam atipay allichaypas ruray ñan (*proceso*) nisqamanta.
Chay yachayqa runakunap rurasqanpa, qhawaswanpa, yuyaychakusqanpa ruruchisqan kaspa, allin-allinchasqa kaspa, rurananqa huk yanapanakunawan kamachinata qatichinaspa chaskinam, huklla hatun kamachina llik'api, chay llik'api ruranakuspa.
**[[:Katiguriya:Yachay|Yachay]] **




*Pankakuna*  








#### [[Kawsay yachay]]
                                                                                                                  









#### [[:Katiguriya:Pachaykamay|Pachay kamay]]











#### [[Chaqllisinchi]]











#### [[Quyllur yachay]]
 










#### [[Hampi yachay]]










#### [[:Katiguriya:Llank'ana|Llank'ana]]











#### [[:Katiguriya:Chakra kamay|Chakra kamay]]











#### [[:Katiguriya:Hatarichiy|Hatarichiy]]











#### [[:Katiguriya:Yupana|Yupana]]
.................................................................................














#### [[Allpa saywachi]]









#### [[Wiñay kawsay]]








#### [[Kawpay]]








#### [[Yachachiy]]









#### [[Rimay]]










#### [[:Katiguriya:Llup'ina|Llup'ina]]










#### [[:Katiguriya:Musiku|Musiku]]
.................................................................................
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Kurku kallpanchay

__NOTOC__

Kurku kallpanchay

**[[Kurku kallpanchay]]** nisqaqa (inlish simipi: *sport*, kastilla simipi: *deporte*) runap kuyuyninwan, kallpasapa rurayninwan kallpanchayninmi.

** [[:Katiguriya:Kurku kallpanchay|Katiguriya: Kurku
kallpanchay]] **


** **




Qillqakuna  








#### [[Makiyasiy]]









#### [[K'akcha pukllay]]









#### [[Piluta hayt'ay]]










#### [[Isanka rump'u]]
 










#### [[Sirp'i pukllay]]










#### [[Kallpay]]









#### [[Kallpanakuy]]









#### [[Wayt'ay]]















#### [[Bisiklita yallinakuy]]







#### [[Awtu yallinakuy]]










#### [[Rit'i chaki lluchk'aykachay]]
 










#### [[Rit'i suchuykachay]]
 





 




#### [[Runa]]kuna
Pelé - Teodoro Fernández - Diego Maradona - Roger Federer  - Michael Phelps - Mark Spitz - Michael Jordan  - Lang Ping -  Muhammad Ali - Carl Lewis - Lance Armstrong - Michael Schumacher - Juan Pablo Montoya 











#### Ñawrakuna

















* Artículo destacado* 




 *...* 




 *Cosas que puedes hacer* 



 *Ulimpiku pukllaykuna* 






* ¿Sabías que...* 




* Sencillo de la semana* 




* Wikiproyectos* 



* Wiñay kawsay* 







*Otros portales*
Punku p'anqa: Hampi yachay

__NOTOC__

Hampi yachay

**[[Hampi yachay]]** nisqaqa runap qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapas yachaymi.

** **




*Qillqakuna*  









#### [[:Katiguriya:Yachay|Yachaykuna]]
Kurku yachay:  Sunqu - Maki - Chaki - Uma - Ñutqu - Rinri - Simi - Sinqa - Kirukuna - Saqru - Surq'an - Tullu - Ñawi - Ñukñu - Sullu - (Yawar) - (Ispay) - (Q'iya) - (Wiqi)

Kawsay yachay - Chaqllisinchi - Pachay kamay - Nuna yachay










#### [[:Katiguriya:Unquy|Unquy]]kuna
Unquy - Hawaqlla muru unquy - Chhulli - Q'icha unquy - Wanthi unquy - Suq'a unquy - Lliqti unquy - Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin Chhulli -  Muru unquy -  Hawaqlla muru unquy - Tikti - Yawar q'icha - Chukchu - Machay - Apanqara unquy / Surq'an phiru unquy - Misk'i unquy - Ñawsa kay - Ñawi phuyu unquy - Unquy mast'akuy - Isqhayllu - Sunqup'iti nanay - Nutqhun p'istuq Ilika unquy - Kiru ismu - Apaychikchi - Tikti










#### [[Unquchiq]]kuna
Añakikuna  - Añawkuna - Qurwarakuna -  Ch'ulla kawsaykuqkuna -  









#### [[Rimay taqi]]
*Unquykuna (kastilla simi - qhichwa simi)
*Runap kurku yawrinkuna (kastilla simi - qhichwa simi) 














#### Kamayuq kaykuna
Hampikamayuq: Sunqu hampikamayuq - Kuchuspa hampikamayuq - Kiru hampikamayuq - Hampiqhatuq - Qara hampikamayuq - Warmi unquy hampikamayuq - Puñuchiq hampikamayuq - Kulla wawa hampikamayuq -Wachachiq - Ñawi hampikamayuq - Tullu unquy hampikamayuq - Wawa hampikamayuq - Unu hispay hampikamayuq

Hampiqhatuq - Hampipakuq - Paqu yachaq











#### [[Wiñay kawsay]]
Hippokrates - Rudolf Virchow - Louis Pasteur - Nobel suñay: Wilhelm Conrad Röntgen - Robert Koch










#### [[Hampi yura]]kuna
Allqu kichka - Maych'a - Muña - Asnaq qura - Q'itu-q'itu - Pinku-pinku - Pilli-pilli - P'uru-p'uru - P'irka - Kisakisa - Raki-raki - Sullu sullu - Qhamatu - Tara - Sutuma - Awaymantu (Yawar ch'unqa) - Panti











#### Ñawrakuna
Unquna wasi - Hampina - Hampi yurakuna - Hampi -  - Unquy muhu wañuchiq - Hampichikuq - Hampina - Mana unquq kana - Wiksayay - Paqariy - Shullu - K'ikuy - 

Unquykuna (kastilla simi - qhichwa simi)












## Hawa T'inkikuna
**Unquykuna**
*Quechua Médico. Unkuykuna: Kastilla simipi - Quechwasimipi (Lista)
*Quechua Médico: ''Profesiones relacionadas con la medicina ...''. Lista: Kastilla simipi - Quechwasimipi
*''Quechua Médico. Preguntas y frases mas usuales que se utilizan en la consulta médica.''
*''Quechua Médico. Glosario de signos, síntomas, y enfermedades más conocidas en quechua.''





* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 






* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*




## Hawa T'inkikuna
**Unquykuna**
*Quechua Médico. Unkuykuna: Kastilla simipi - Quechwasimipi (Lista)
*Quechua Médico: ''Profesiones relacionadas con la medicina ...''. Lista: Kastilla simipi - Quechwasimipi
*''Quechua Médico. Preguntas y frases mas usuales que se utilizan en la consulta médica.''
*''Quechua Médico. Glosario de signos, síntomas, y enfermedades más conocidas en quechua.''
Santo Domingo llaqta

** Santo Domingo** (kastilla simipi: *Santo Domingo de Guzmán*) llaqtaqa Duminikana mama llaqtap uma llaqtanmi. Santo Domingo 2 253 437 runakunam kawsachkanku (2006).

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Autonoma de Santo Domingo

## Rikchakuna

Rikcha:Catedral Primada - exterior.jpg|Santo Domingo Katidral
Rikcha:UASD.jpg|UASD
|Santo Domingo


## Hawa t'inkikuna

* Ayuntamiento del Distrito Nacional de Santo Domingo
* ONAMET: Oficina Nacional de Meteorología
* AERODOM: Aeropuertos Dominicanos
Punku p'anqa: Yachay tarpuy

__NOTOC__

Yachay tarpuy

**[[:Katiguriya:Kultura|Katiguriya: Yachay tarpuy]] **
**[[Yachay tarpuy]] **




*Pankakuna*  








#### [[Musika]]
                                                                                                                  









#### [[Tusuy]]











#### [[Aranwa]]











#### [[Kapchiy]]
 










#### [[:Katiguriya:Maki kapchiy|Maki kapchiy]]










#### [[Wayk'uy]]
....................................................................................... 














#### [[:Katiguriya:Simi kapchiy|Simi kapchiy]]









#### [[Rimay]]








#### [[Antañiqiq]] - [[:Katiguriya:Kuyu walltay|Kuyu walltay]] - [[Ñawikaruy]] - [[Ankichiy]]











#### [[Hatarichiy]]











#### Ñawrakuna
Katiquriya Kultura

Yachay tarpuypi rimanakuy












## Kaypipas qhaway

*Simikuna/Qhichwa





* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* * 



* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Punku p'anqa: Taki kapchiy

__NOTOC__

Taki kapchiy

Taki kapchiyqa qati-qatilla, uyaywakunam huk mit'api, ñiqichisqa icha mana ñiqichisqa.

** [[Taki kapchiy]] **




Qillqakuna  








#### [[:Katiguriya:Musika|Taki kapchiy]]
Ch'uyanchaku - Paqta kuyuy  








#### Takiqkuna
Waqachiqkuna - Kumpusiturkuna - Takiqkuna - Kusituykuna - Yatawaki








#### [[:Katiguriya:Waqachina|Waqachinakuna]]
Waqachina - Tiwlli waqachina - Phukuna waqachina - Yatana waqachina - Takana waqachina - Phukuna waqachina








#### (Géneros musicales)
Klasiku musika - Gospel - Jazz - R&B - Funk - Rock - Heavy metal -  Techno - Punk - Gothic - New Age - Ska - House - Drum'n'Bass - Flamenco - Tango 









#### Industriya
CD










#### Ñawrakuna
Raymikuna - Tusuy - Aranwa - Lista: Musika 













#### Wiñay kawsay
Klasiku musika: Jean-Philippe Rameau, Georg Philipp Telemann, Georg Friedrich Händel, Antonio Vivaldi, Domenico Scarlatti, Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Robert Schumann, Johannes Brahms, Giacomo Puccini, Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Georges Bizet, Claude Debussy










#### (Formas musicales)
Taki aranway - Da-Capo-Aria -  Opera seria -  Opera buffa - Fuga - Kunsirtu - Sinfuniya - Sunata  










#### (Teoría musical)
Uyaywa qatiy  - Uyaywa huñu - Paqta kuyuy -  Partitura 
















* Artículo destacado* 




 *Cumpleaños* 




 *Cosas que puedes hacer* 






* ¿Sabías que...* 




* Sencillo de la semana* 




* Wikiproyectos* 






*Otros portales*
Watimala llaqta

** Watimala llaqta ** (kastilla simipi: *Nueva Guatemala de la Asunción*) llaqtaqa Watimala mama llaqtap uma llaqtanmi. Watimala llaqta 942 348 runakunam kawsachkanku (2002).

## Pulitika Rakiy
* Watimala
* Villa Nueva
* San Miguel Petapa
* Mixco
* San Juan Sacatepequez
* San José Pinula
* Santa Catarina Pinula
* Fraijanes
* San Pedro Ayampuc
* Amatitlán
* Villa Canales
* Chinautla.

## Yachachiy
* Yachay sunturkuna:
** Universidad de Guatemala

## Ñaña llaqtakuna
*  Santa Cruz de Tenerife, Ispaña
*  Madrid, Ispaña
## Hawa t'inkikuna

* Municipalidad de la Ciudad de Guatemala
* Watimala llaqta en Google Maps
* Watimala llaqta