open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Impakucha

**Impakucha** (kichwa rimaypi; urin runasimipi: **Impaqucha**, *Imbakucha* nisqapas, kastilla simipi: *Laguna de San Pablo*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk qucham, Impapura markapi, Impapura nina urquñiq, Utawalu kitipi.

Impakucha makñanpi, Utawalu runakunaka tuturata hapin, Tutura wampunakunata, *estera*kunatapash shinankapa. Paykuna, chay *estera*kunata, karu llaktaman hatunkapa apamun. 

Impakuchapiqa impa *(Astroblepus ubidiai)* nisqa challwachakunam kawsan. Runa huk challwakunatam challwayrayku apamutpinmi, kunanqa pisillañam impakuna kachkan. 1964 watapi Impakuchaman apamusqa "simisapa" yana lubinam *(Micropterus salmoides)* impakunatam mikhun. Chayrayku ima chaypi yaqa wañusqa rikch'aqmi.

## Kaypipas qhaway
* Yawarkucha
* Kuykucha
* Karikucha

## Hawa t'inkikuna
* Impakuchamanta (kastilla simi)
Inka ñan

**Inka ñan** nisqakunaqa Inkakunap rurachisqan Tawantinsuyupi ancha hatun ñankunas karqan.

Kaysi tawantin hatun inka ñankuna:
* Qusqu - Kitu (Ikwayur) - Pastu (Kulumbiya)
* Qusqu - Naska (chawpi Piruw) - Tumpis (Piruwpa Ikwadurwan saywan)
* Qusqu - Chukiyapu (Wuliwiya)
* Qusqu - Arika - Atakama (Chili), kallmakukuna Mawlli mayuman (Chili), Tukuman llaqtaman (Arhintina).

Lliwmanta aswan hatun inka ñanqa Qhapaq Ñansi karqan, 5.200 km sunis, Kitu llaqtamantas (Ikwayur), Qusqu llaqtantas Tukuman llaqtakamas (Arhintina). 

### Qusqu - Machu Pikchu Inka ñan:
* **Llaqtakuna:** (km 82) - Quriwayrachina (km 88) - Llaqtapata - Wayllapampa - Tres Piedras - Llulluchapampa - Pacaymayu - Runkuraqay - Runkuraqay q'asa - Sayaqmarka - Chakiqucha - Phuyupatamarka - Wiñay Wayna
** Wiñay Wayna - Machu Pikchu (km 112)
** Wiñay Wayna - Chachapampa (km 104)
* **Q'asakuna:** Kimsa q'asa (Warmiwañusqa 4198 m, 3998 m, 3700 m)
* Inka raqaykuna: Runkuraqay, Sayaqmarca, Wiñay Wayna, Phuyupatamarka.
* **Mayukuna:** Willkamayu - Llullucha mayu
* **Urqukuna:** Sallqantay - Waqaywillka - Pallqay


Rikcha:Camino-inca-dia2-c05.jpg|Warmiwañusqamanta uray.
image:Incatrail_in_Peru.jpg|Machu Pikchu llaqtaman inka ñan.
Rikcha:Before_Machu_Picchu.jpg|Machu Pikchu
Rikcha:Inca Trail Runkuraqay.jpg|Runkuraqay
Rikcha:Inca Trail Phuyupatamarka.jpg|Phuyupatamarka
Rikcha:Inca trail intipata.jpg|Intipata
File:WinayWayna.jpg| Wiñay Wayna


## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Inka ñanmanta
* Saywitukuna satiliti rikchakunapas: Qusqu - Machu Pikchu Inka ñan
* Wikipedia: Red caminera del Tahuantinsuyo
*  Wikipedia: Inca road system
* UNESCO: Qhapaq Ñan, Andean Road System
Iñichiq wasi

:**''[[Kristiyanu inlisya|Kiristupi iñiq inlichha]]** nisqa runa kuskachakuta qhawanaykipaqqa chaypi qhaway.*

*'Inlichha**, **Inlisya** icha **Iklisya** ([[grigu simi]]manta: ''εκκλησία (ekklīsía)'' "qayakusqa [runakuna]", chaymanta [[kastilla simi]]pi: ''iglesia'') nisqaqa [[Dyus|Yus]]ta yupaychanapaq [[kristiyanu]]kunap [[manqus wasi|manqus]] [[wasi]]nmi.

* **Runa iñiy''' achka runakuna qatiyan huk iñiy yayuyta. ( Iñiy yayuy = Doctrine)

## Hawa t'inkikuna
K'uyu

**K'uyu** nisqaqa huk llimphim. K'uyu achkiyqa 380-manta 430-kama nanometro pillunyayuqmi. 

 
*K'uyu llimphi

## Rikchakuna

Image:Labiata.jpg
Image:Heliotropium arborescens1.jpg
Image:Flag_of_Tokyo_Prefecture.svg
Image:Amethyst cut.jpg
Image:Pigment_violet.jpg
Image:Violet flower.jpg
Image:Anarchist Feminism flag 3.2 ratio.svg
Kulli

**Khuchinilla** icha **kulli** nisqaqa chaqrusqa llimphim. Khuchinilla nisqa palamachaqa chay llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas khuchinillachu. 

 
*Khuchinilla llimphi

## Rikchakuna

Image:Temple flowers wide.jpg
Image:PurplePeruvianPotatoes.jpg
Image:Purple smoke grenade.jpg
Image:Dentro de una campanilla.jpg
Image:India Goa Jambul Fruit.jpg
Image:Mens clothes lilac.JPG
Image:Preparing Shashlik on Fire-4.jpg
Image:Kwietnik misumena vatia.jpg
Image:Artichautfleur.jpg
Image:Color icon purple v2.svg
Image:Amethyst cut.jpg
Anti

**Anti**, **intip lluqsinan**, **intichay**, **intip siqamunan** icha **inti lluqsikuq waqta**, Arhintinap runasiminpi **aalaw** (**hawa law**) nisqaqa huk rikuchiq iñum.
Antipiqa inti lluqsinmi, tutallamanta, pachapaqariy nisqapi.
Urin

**Hurin, Urin**, **inti lluq'i**, **qulla** icha **chawpi p'unchaw waqta**, Arhintinap runasiminpi **uralaw** nisqaqa huk rikuchiq iñum.
Urinpiqa inti chawpi p'unchaw pachapi kachkan.

Tiksimuyup t'urpin urin qhipannintam purin. Chay urin qhipaqa Tiksimuyup hawanpi lliwmanta aswan urin kaq iñunmi. Antartikapim kachkan.
Kunti

**Kunti**, **Qunti**, **intip yaykunan**, **intip chinkanan**, **intip palpunan**, **inti wañukuq waqta**, **inti chinkakuq law** icha **inti wasakuq law**, Arhintinap runasiminpi **ukulaw** (**ukhu law**) nisqaqa huk rikuchiq iñum.
Kuntipiqa inti yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.
Waqra phuku

**Waqra phuku** (**Waqra-puku**), **Kachu** icha ***[[Kipa]]*** nisqaqa waka waqramanta rurasqa qiqirim, phukuna waqachinam.
Kaqlla simi

**Kaqlla simi** nisqa kapunakuq rimakunaqa kuska, iskayninpa sut'inniyuq rimakunam, ahinataq:

**[[ukumari]]* - *[[ukuku]]*
**[[yaku]]* - *[[unu]]*
**[[rima]]* - *[[palawra|simi]]*
* *Uma* - *piqa*
* *pacha*- *wiksa*
* *urqu* - *hirka*
* *chichu kay* - *wiksayuq kay*
* *ashqu* - *haku*
* *chiqnikuq* - *awqa*
* *chinkachiq* - *qulluchiq*
** chinpu*, *tuyru*, *sananpa* 

## Tapukuy

## Qhaway
* Paqtasqaniq
* Yariniq
Titanka

**Titanka**, **Puya**, **Kara**, **Tikatika**, **Santun**, **Qishqi**, **Puwa**, **T'ikanka** icha **Chukiqayara** *(Puya raimondii)* nisqaqa Punapi (Buliwya, Piruw) sapallan sach'am, ch'awar hina yuram.

Kay yurap hamut'asqa sutin *Puya raimondii* kawsay yachaq Antonio Raimondimantam sutichasqa.

## Tiyakuynin
* Buliwyapi: 
** Qumanchi urqu (Chuqiyapu suyu);  
** Wak'as munisipyu (Quchapampa suyu), 1 km², 3.800 m - 4.200 m; 
* Piruwpi: 
**Kalipuy (Qispi kay suyu); 
**Qalaqala (Punu suyu); 
**Titankayuq, Pampa Galeras (Ayakuchu suyu); 
**Kalka (Qusqu suyu); 
**Warus (Lima suyu); 
**Yuraq Walla (Anqash suyu); 
**Pachakayu (Hunin suyu).

## Rikchakuna

Rikcha:Puya raimondii 1.jpg|
Rikcha:Puya raimondii 2.jpg|Karap tuktunkuna
Rikcha:Puya raimondii 4.jpg|
Rikcha:Puya Raimondii.JPG|*Puya raimondii*, Pachapaki, Anqash suyu
rikcha:Lupinus weberbaueri en jalca de Casca.jpg|Titankakuna, Kaska distritu, Anqash

## Kaypipas qhaway

* Antonio Raimondi (1826-1890)
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Puya raimondiimanta (kastilla simipi)
*
Puriy

**Puriy** nisqaqa runap huk puystumanta, wasinmanta maymanpas riyninmi.

Runaqa kaykunaraykum purin:
* ayllunkunata watukunapaq;
* maypipas imatapas qhatunapaq icha rantinapaq;
* maypipas imatapas llamk'anapaq;
* maypipas ima llamk'aytapas tarinapaq, wakcha kaptin;
* hawkanapaq, kusikunapaq, huk llaqtakunata rikunapaq (qhaway karu puriy).
* Yachay wasi warmakuna riyanku huk llaqtapa riqsinkunanpaq.
* Unquq runa huk llaqtapa riyan hanpita maskhaq.

## Kaypipas qhaway
* Ayqiq
Karurikuna

: *Sinchis kunan p'unchaw karurikunakunamanta yachayta munanki chayqa* **''"[[Yuyaysapa karurikuna]]**"-man riy.*


*'Karurikuna, Ñawikaruy** icha **Tiliwisyun*' ([[kastilla simi]]pi: *televisión*) nisqaqa karu rikunapaq uyarinapaqpas, [[siq'isqa]]kunata, [[llimphi]]kunata, [[ruqyay]]tapas (rimasqakunata) *ratyu illanchay* nisqawan apaykuq llamk'ana llikacham. Illanchaq llamk'anataqa *karurikuna ankichiq (emisor de televisión)* ninchikmi, wasinchikkunapi kaq chaskiqkunatataq icha *karurikuna chaskiq (receptor de televisión, televisor)*.

== Kaypipas qhaway ==
* [[Kuyuq rikch'a]] (*video'')
Kakaw

**Kakaw** icha **Kakawa k'aspi** *(Theobroma cacao; *nawa simimanta:* Cacahuacuahuitl)* nisqaqa huk wayuq sach'am. Nawa simipi *cacahuatl* nisqa rurunkunamantaqa kakawa upyanatam, chukulatitapas ruranku. Huk suti: **apumikuy**

## Hawa t'inkikuna
Kallawaya

**Kallawaya** nisqakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Kurwa, Chajaya, Khanlaya, Huata Huata, Inka, Chari llaqtakunapi kawsaq, Charasani k'itipi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Chukiyapu suyupi.. Qallawaya runakunaqa karu puriq hampiqkunam, yura pallaqkunam.

Kallawayakunaqa qhichwa simita rimaspanpas, huk hampiqkuna kallawaya simi nisqa, qhichwamanta pukina simiwan chaqrusqas rimaytas riman.

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'' pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)
Khuyay

**Khuyay** nisqaqa huk runap huk runapaq allin sunquwan rikuynin, munaynin, waylluynin, chiqniypa hayunmi.

Qharip warmip anchata munanakuspa khuyanakuyninqa waylluy nisqam.

Chay qharip warmip khuyanakunanmi tiyan kasarakuspa allinta kuska kawsanankupaq.

## Kaypipas qhaway
* Munay

## Hawa t'inkikuna
K'apra

**K'apra** icha **Raqch'i** nisqaqa (grigu simipi *Κεραμική [keramikí]*, chaymanta kastilla simipi: *cerámica*) nisqaqa t'urumanta icha ch'aqumanta rurasqa, kañasqa imakunam, mikhunata waqachanapaq, hukkunapaq.
Lanq'i

**Lanq'i**, **Usuta** icha **Huk'uta** nisqaqa qara p'achamanta icha mawk'a qalla kawchu siwimanta rurasqa chakikunapaq churanam, uray larupitaq sinchi qara, k'awchu icha plastikamanta rurasqa sapatu p'alltayuq.

Mana sapatu hina, lanq'iqa hawanpi kichasqam, wayra chakiman hamunmi.
Humint'a

**Humint'a**, **Lasti** icha **Humita** nisqaqa sara sankhumanta yanusqa, misk'ichasqa, yura wirawan, kisuwanpas icha pasawanpas chaqrusqa mikhunam, sara p'anqapi wallthasqa.

Antikunamanta hamuq misk'i mikhunam.
Liwru ch'ipachina

**Liwru ch'ipachina** (kastilla simipi: *imprenta de libros*) nisqaqa liwru ruranapaq, qillqana p'anqapi (*papil* nisqapi) qillqakunata, siq'isqakunata, huk suyukunatapas tullpuwan, q'illay chantachakunawan (*tipu* nisqawan) ñit'iykuspa.

Alimanya mama llaqtayuq Johannes Gutenberg sutiyuq runam chay liwru ch'ipachinataqa chunka pichqayuq kaq pachakwatapi wallparirqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
New York

**Musuq [[York]]** icha **New York** llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, New York suyupi. New York llaqtapiqa 8.336.697 runakuna (2012) tiyachkan.

New York llaqtapiqa Hukllachasqa kawsayllaqtakunap umallinanmi tiyachkan.

## Pulitika Rakiy
5 *comuna* icha *[[borough]]*, taripayt'aqapas (*county*):
* Manhattan (New York county), 1 911 581 runa
* Bronx (Bronx county), 2 561 473 runa
* Brooklyn (Kings county), 2 808 820 runa
* Queens (Queens county), 3 955 175 runa
* Staten Island (Richmond county), 977 377 runa

## Yachachiy
* Wawa wasikuna
* Huch'uy yachay wasikuna
* Chawpi yachay wasikuna 
* Yachay sunturkuna:
** Columbia University, Manhattanpi.
** NYU (New York University), Washington Squarepi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway
## Puykukuna
## Hawa tinkikuna

* NYC.gov — Sitio Oficial de la Ciudad de Nueva York (inglish simipi)
* GuiadeNuevaYork.com — Guía turística de Nueva York (kastilla simipi)
* ForoNuevaYork.com — La mayor comunidad en español hablando de Nueva York
* Guía de Nueva York kastilla simipi
* Guia de Nueva York
* ViveNuevaYork.com — Guía de Nueva York para visitantes y residentes (kastilla simipi)
* Guía de Nueva York 
* InfoNuevaYork.com — Guía turística donde poder conocer los entresijos de la ciudad de Nueva York y la información necesaria para viajar a Manhattan
* sounds of New York — Sonidos de Nueva York (en francés e inglés)
* Guía turística de Nueva York
* New York Constitution (inglish simipi)
* Estudio de Brookings Institution, ''New York in Focus: A Profile from Census 2000'', accesible a 23-VII de 2007 (inglish simipi)
* Walk in New York
George Bush

**George Bush** nisqaqa kay runakunap sutinmi:
*George Herbert Walker Bush (1924 watapi paqarisqa), 41 kaq USA-pa umalliqnin,
*George Walker Bush (1946 watapi paqarisqa), 43 kaq USA-pa umalliqnin.
George Walker Bush

**George Walker Bush** sutiyuq runaqa ( paqarisqa New Haven llaqtapi, Connecticut suyupi - ), huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna pulitiku runam. 

Taytan: George H. W. Bush; Maman: Barbara Walker. 

2000 watamanta  p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 43 kaq umalliqninmi karqan.

Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 2000 watapi 2004 watapipas umallinapaq akllanakuykunapim yallirqan.

11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (*[[Awacha turrikuna|World Trade Center]]*, *New York Twin Towers* nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (*[[Pentagon]]* nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George W. Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.

USA-pa umalliqnin kachkaspa, iskay hatun maqanakuyta qallarirqan:
* 7 ñiqin kantaray killapi 2001 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Afganistan mama llaqtata atirqan.
* 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Hussein sutiyuq umalliqninta urmachispa hap'ispa. Chay Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi chay Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.

2005 watapi Awustu killapi Katrina nisqa hatun pillunkuy New Orleans llaqtatam thuñichirqan, chunka waranqa runata wañuchispa. George Bush mana allinta yanapaptin, aswan USA runakuna manañam Bushtachu q'imin.

## Kaypipas qhaway
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna pa wiñay kawsaynin 
## Hawa t'inkikuna
Runa warkhuna

**Runa warkhuna** icha **Sipina k'aspi** nisqaqa wañuy kamachiyta ruranapaq llamk'anam. Huchallikuq runata kunkanpi warkhuspa wañuchikunku.

## Hawa t'inkikuna
Sipina k'aspi

*Runa warkhuna (*horca*, wañuy wanayta ruranapaq)
*Sipina k'urpana (*garrote vil*, wañuy wanayta ruranapaq)
Ristuman iñiq inlichha

:**''[[Inlisya]]** nisqa wasimanta qhawanaykipaqqa chaypi qhaway.*

*'Kiristupi iñiq Inlichha** icha **Kiristiyanu inlisya*' nisqaqa ([[grigu simi]]manta: *εκκλησία (ekklīsía)* "qayakusqa [runakuna]", chaymanta [[kastilla simi]]pi: *iglesia'') kristiyanu iñiykama, Thiyuspa Simin Qillqapi qillqamusqa Hisuspa kamasqankama tukuy iñiqnin runakunap kuskachakusqanmi.

Hisus huklla inlisyatam kamarqaptinpas, hanaq pachaman risqanmantapacha kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka inlisyakunam:
*Katuliku inlisya
*Urthuruksu inlisya
*Anqallaq: Martin Lutherpa, huk rifurmatur nisqa runakunap kamasqan
Washington

*George Washington, USA mama llaqtap ñawpaq umalliqnin,
*Washington DC, USA mama llaqtap uma llaqtan,
*Washington suyu, USA mama llaqtap huk suyun.
Washington DC

**Washington D.C.** (DC: *District of Columbia*, "Colonpa llaqtanpa distritun") llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (HAS) mama llaqtap uma llaqtanmi, George Washington sutiyuq USA-pa ñawpaq umalliqninmantam sutinchasqa.
K'uslulu

**K'uslulu**, kichwapi **Muruysa** icha **Muruysi** nisqakunaqa *(familia Coccinellidae)* huk suntukunam. K'uslulukunaqa qirisankunapas yura usakunatam mikhun.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Chunkasuqtayuqmuru k'uslulu (*Eriopis connexa*)
* Pukallarapra k'uslulu (*Cycloneda sanguinea*)

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* Guillermo González F.: Coccinellidae de Perú (Piruwpi k'uslulukuna)
Grigu siq'i llumpa

**Grigu siq'i llumpa** nisqaqa grigu simip kikin siq'i llumpanmi.

## Kaymi grigu [[sanampa]]kuna

## Mawk'ayasqa [[sanampa]]kuna

## Pukyukuna


## Qillqa pukyukuna
* U0370.pdf (inlish simi)
Iskay ñiqin pachantin maqanakuy

**Iskay ñiqin pachantin maqanakuy** nisqaqa huk hatun, tukuy tiksi muyuntinpi, manataq Abya Yalapi awqasqa maqanakuymi karqan. Qallarirqan 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi aliman awqaqkuna Pulunyata ch'utiptin.

Adolf Hitler-pa kamachisqan Alimanyawan masi kaspa maqanakurqan Aksis nisqa mama llaqtakunam: Italya, Unriya, Isluwakya, Rumanya, Bulgarya, Hapun. Hitlerpa hayunkunaqa Alyadu nisqakunam karqan: Pulunya, Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Suwit Huñu, Chunwa, hukkunapas. Yaqa tukuy pacham Alimanyap, Hapunpapas hayun karqan.

Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, *Nazi* nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (*Konzentrationslager* nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum.

Iwrupapi tukukurqan 8 ñiqin aymuray killapi 1945 p'unchawpi alyadukuna aliman awqaqkunata qulluchiptin. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqana antankankuna 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpi iñuku huk'i t'uqyanawan Hiroshima llaqtata, 9-VIII p'unchawpitaq Nagasaki llaqtata qulluchiptinmi, Nihuntaq 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpim suhitakurqan.

## Qatichisqankuna

Iskay ñiqin pachantin maqanakuypiqa pichqa chunka hunumanta aswan runakunas wañurqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuyqa kaytam qatichirqan: Alimanyam, tukuy Iwrupapas rakisqa tukurqan. Suwit Huñup awqaqkunap hap'isqan anti Iwrupapi suyukunapi kumunista partidukuna kamachiyta hap'irqan, kapitalistakunata qarquspa, susyalismu nisqa *"[[runa llaqta dimukratiya]]"* nisqata kamaspa. Kunti Iwrupapitaq mama llaqtakuna kapitalista puchurqan, parlamintu dimukratiyam.

Alimanyataq tukuy antinpa, tawa ñiqin rakinta Pulunyaman, Suwit Huñumanpas chinkachirqan. Chunka hunamanta aswan runakunam chay suyukunamanta puchu Alimanyaman ayqichisqa karqan. Chay puchu Alimanyataq tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan: Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq *[[Tantasqa Republika Alimanya]]* nisqam tukurqan, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista *[[Aliman Dimukratiku Republika]]* nisqam.

## Kaypipas qhaway
* Huk ñiqin pachantin maqanakuy
Misk'i sirinka

**Misk'i sirinka** nisqakunaqa huk misk'ita waqaq sirinkakunam, qiru phukuna waqachinam.

### Riqsisqa misk'i sirinka ruraqkuna
* Johann Maria Anciuti (~ 1720)
* Pierre Jaillard Bressan (1663 - 1730)
* Jacob Denner (1681 - 1735)
* Johann Christoph Denner (1655 - 1707)
* Johann Heinrich Eichentopff (1687 - 1769
* Richard Haka (~ 1646 - 1705)
* Jacques Hotteterre (~ 1700)
* Hieronymus F. Kynseker (1636 - 1686)
* Claude Rafi (~ 1550)
* Jean-Hyacinthe Rottenburgh (1672 - 1756)
* Thomas Stanesby jr. (1692 - 1754)
* Thomas Stanesby sr. (1668 - 1734)
* Jan Steenbergen (1675 - 1728)
* Engelbert Terton (1676 - 1752)

### Musuq riqsisqa misk'i sirinka ruraqkuna

* Adler-Heinrich
* Aesthé
* Aulos
* Bletzinger
* Denner
* Dolmetsch
* Ehlert
* Fehr
* Hohner
* Huber
* Küng
* Marsyas
* Moeck
* Mollenhauer
* Roessler
* Rohmer
* Ralf Schneider
* Gebrüder Schneider
* Woodnote
* Yamaha
* Zen-On

## Riqsisqa misk'i sirinka waqachiqkuna‎
### Solo
* Sergio Balestracci
* Frans Brüggen
* Saskia Coolen
* Walter van Hauwe
* Dan Laurin
* Sabrina Frey
* Hans-Martin Linde
* Matthias Maute
* Dorothee Oberlinger
* Michala Petri
* Hugo Reyne
* Michael Schneider
* Sven Schwannberger
* Jeremias Schwarzer
* Bart Spanhove
* Maurice Steger
* Han Tol
* Marion Verbruggen
* Markus Zahnhausen
* Ferdinant Conrad
* Thekla Waldbaur
* Thea von Sparr

### Kusituykuna
* Amsterdam Loeki Stardust Quartett - Daniel Bruggen, Andrea Ritter, Daniel Koschitzki, Karel van Steenhoven
* Flanders Recorder Quartet - Bart Spanhove, Han Tol, Joris van Goethem, Paul van Loey
* Flautando Köln - Katharina Hess, Susanne Hochscheid, Ursula Thelen, Kerstin de Witt
* Quartet New Generation (QNG) - Andrea Guttmann, Hannah Pape, Heide Schwarz, Susanne Fröhlich
* consort of five - Claudia Heinisch, Sonja Kemnitzer, Eva Kuen, Nina-Eike Riegler, Andrea Vincon
* Trio diritto
* RAYUELA
* Trio O`Henry
* Barockensemble Lyriarte, München
* Tres dous compains - Ivo Berg, Lilian von Haußen, Silke Gwendolyn Schulze
* Ensemble Mikado, Wien - Agnes Heginger, Thomas List, Katharina Lugmayr, Maja Osojnik, Eva Reiter
* Royal Wind Ensemble, Amsterdam (Blockflöten-Consort)

### Kumpusiturkuna

* Alexander Danilevski
* Alan Davis
* Agnes Dorwarth
* Ian Farquhar
* Frans Geysen
* Paul Leenhouts
* Matthias Maute
* Winfried Michel
* Cord Meijering
* Chiel Meijering
* Willem Wander van Niewkerk
* Karola Obermüller
* Gerhard Braun
* Piet Swerts
* Alla Zageykevych
* Markus Zahnhausen
Tuwa

**Tuwa** nisqaqa huk hatun lata phukuna waqachinam.

## Tuwapaq riqsisqa ñawray takikuna
*Jean-Baptiste Arban: Karneval von Venedig
*Malcolm Arnold: Fantasy for Tuba solo
*Eugène Bozza: Concertino pour Tuba en Ut et orchester ou piano
*Crister Danielsson: Capriccio da Camera; Concertante Suite
*Kurt Gäble:  Tuba Concerto Español
*Edward Gregson: Concerto for Tuba and Brass-Band; Alarum for Solo Tuba
*Paul Hindemith: Sonate für Basstuba und Klavier (1955)
*Joseph Horovitz: Concerto for Tuba and Brass-Band
*Julius Jacobsen: Tuba buffo, concerto for Tuba; Tuba Ballet
*Erland von Koch: Monolog No. 9
*Helmut Lachenmann: Harmonica. Musik für Orchester mit Solo-Tuba (1981/83)
*Alexej Lebedjew: Konzert Nr. 1
*Rodney Newton: Capriccio
*Bo Nilsson: Bass for solo Tuba and Percussion
*Krzysztof Penderecki: Capriccio
*Alec Wilder: Suite No. 1 for Tuba und Piano (Effie Suite)
*John Williams: Tuba Concerto (1985)
*Ralph Vaughan Williams: Concerto for Tuba and Orchestra f-moll
*Franz Watz: Concerto für Tuba und Blasorchester
*Walter Sears: Sonatine für Tuba und Piano
Yatana waqachina

**Yatana waqachina**; 

Chordophon: Piyanu, Clavichord 

Aerophon: Puywanku, Yatana takiy phukulli

Idiophon: Xylophon 

Elektrophon: Keyboard, (Synthesizer
Rachina waqachina

**Rachina waqachina** nisqakunaqa ruk'anap ñawch'inwan rachispa waqachisqa tiwlli waqachinakunam, ahinataq kitara, charanku.

Kaymi huk rachina waqachinakuna:
* Appalachian dulcimer (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* Autoharp
* Bağlama (Turkiya)
* Bajo sexto (Mishiku)
* Balalaika (Rusiya)
* Bandura (Ukranya)
* Bandurria
* Banjo (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* Banjolele (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)
* Barbat (Iran)
* Begena (Ithiyupya)
* Bordonua
* Bouzouki (Grisya)
* Bugarija (Hurwatsuyu)
* Cavaquinho (Purtugal y Brasil)
* Çeng (Turkiya)
* Charanku (Piruw)
* Chitarra battente (Italya)
* Chitarrone (Mishiku)
* Cittern
* Cuatro
* Cümbüş (Turkiya)
* Đàn bầu (Witnam)
* Đàn nguyệt (Witnam)
* Đàn tranh (Witnam)
* Đàn tỳ bà (Witnam)
* Daruan (Chunwa)
* Diddley bow (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
* Dombra (East Europe and Middle Asia)
* Domra (Rusiya)
* Doshpuluur (Rusiya)
* Dutar
* Duxianqin (Chunwa)
* Ektara (Indya)
* Electric bass
**Electric upright bass
* Gayageum (Kuriya)
* Geomungo (Kuriya)
* Gottuvadhyam (Indya)
* Kitara
**Hatun kitara
**Pinchikilla kitara
**Hatun pinchikilla kitara
**Siyaru kaha kitara
**Harpa kitara
**Resonator guitar (a.k.a. dobro)
* Guitarrón (Mishiku)
* Gusli (Rusiya)
* Guqin (Chunwa)
* Guzheng (Chunwa)
* Harpa
** Pinchikilla harpa
* Harpsichord (Iwrupa, keyboard instrument)
* Irish bouzouki
* Jumbush (Turkiya)
* Kacapi
* Kantele (Phinsuyu)
* Kanun (Middle East, Persia)
* Kobza (Ukranya)
* Konghou (Chunwa)
* Kontigi (Niqirya)
* Kora (West Africa)
* Koto (Nihun)
* Krar (Ithiyupya)
* Kutiyapi (Philipinakuna)
* Langeleik (Nurwiga)
* Laud
* Liuqin (Chunwa)
* Lute (Iwrupa)
**Archlute
**Theorbo
* Lyre
* Mandolin (Italya)
** Mandola
** Octave mandola
** Mandocello
** Mando-banjo
* Mohan veena
* Monochord
* Musical bow
* Nyatiti (Kinya)
* Oud (Middle East, Grisya)
* Pandura
* Pipa (Chunwa)
* Portuguese guitar
* Psaltery
* Qanún/kanun (Middle East, Persia)
* Qinqin (Chunwa)
* Requinto
* Rote
* Rubab
* Rudra veena (Indya)
* Sallaneh (Iran)
* Sanxian (Chunwa)
* Saraswati veena (Indya)
* Sarod (Indya)
* Saung (Myanmar)
* Saz (Turkiya)
* Shamisen (Nihun)
* Sitar (Indya)
* Tambura
* Tamburitza (Pannonian plain)
* Tanbur
* Tar (lute)
* Tea chest bass
* Tiple
* Torban
* Tres (Kuwa)
* Ukulele (Hawaii Suyu)
* Valiha (Madagaskar)
* Veena (Indya)
* Vichitra veena (Indya)
* Vihuela (Ispaña)
* Paul Panhuysen's string installations
* Yueqin (Chunwa)
* Zhongruan (Chunwa)
* Zhu (Chunwa)
* Zither
Ayni

**Ayni** nisqataqa ayllu llaqtanchikkunapim ruranchik, chakra llamk'aypi, wasichaypi, huk llamk'aykunapi yanapanakuspa. Huk kutiqa huk runatam aylluntawan yanapaspanchik, huk kutitaqmi huk runatataq aylluntataqmi yanapanchik. Kay hinam, Tawantinsuyupi hinam ñawpa pachamantañam ayninakuq kanchik.

## Kaypipas qhaway
*Mink'a
*Ayllu llaqta
Jean-Philippe Rameau

**Jean-Philippe Rameau** sutiyuq runaqa (Dijon llaqtapi Ransiyapi paqarisqa, 25-IX-1683 p'unchawpi;  Paris llaqtapi wañusqa 12-IX-1764 p'unchawpi) huk takichaqmi karqan.

## Rurasqankuna
* Suites *Pièces de clavecin* (1706, 1724, 1728)
* *Les Plaintes* (1724)
* *La Dauphine* (1747)
* *Pièces de clavecin en concerts* (1741)
* *Hippolyte et Aricie* (1734)
* *[[Castor et Pollux]]* (1737) 
* *Dardanus*  (1739)
* *Zoroastre*
* *Les Boréades* (1763)
* *Les Indes galantes* (1735-36)
* *La Princesse de Navarre* (1744)
* *Platée* (1745)
* *[[Pigmalión (Ópera-ballet)|Pygmalion]]* (1748)
* *Les Paladins* (1760)

## Hawa t'inkikuna
*Jean-Philippe Rameau / Diskunkuna (Inlish simipi)
Huk ñiqin pachantin maqanakuy

**Huk ñiqin pachantin maqanakuy** nisqaqa huk hatun maqanakuymi karqan, 1914 watamanta 1918 watakama.

Chawpi atiykuna nisqa mama llaqtakuna - Alimanya, Awstiriya-Unriya, Turkiya, Bulgarya - maqanakurqan kay hayukunawan, Entente nisqa: Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Rusya, Italya, Rumanya, Hapun, Hukllachasqa Amirika Suyukuna (1917 watamanta). Entente nisqakunaqa 1918 watapim atirqan.

Huk ñiqin pachantin maqanakuypiqa achka hunu runas wañurqan.

## Kaypipas qhaway
* Iskay ñiqin pachantin maqanakuy
Georg Philipp Telemann

**Georg Philipp Telemann** (* Magdeburg llaqtapi, Alimanyapi,  paqarisqa - Hamburg llaqtapi, Alimanyapi,  wañusqa) sutiyuq runaqa Alimanyapi kawsasqa takichaqmi karqan, barruku musika nisqata ruraq. 

## Rurasqankuna
 
* TWV 02:12 **Komm wieder, Herr, zu der Menge der Tausenden in Israel**: - Coro	SATB,2 oboes, cuerdas y contínuo - Música para la consagración de la gran iglesia de San Miguel en Hamburgo. 
* TWV 02:06 **Heilig, heilig ist Gott** : Coro SATB, 2 oboes,3 clarinetes, timbales, cuerdas y contínuo - Música para la consagración de la iglesia de San Jorge en Hamburgo  
* TWV 04:7 **In dunkler Nacht, bestrußt und bange**: -	Coro SATB, 2 flautas, 2 piccolos, 2 oboes, oboe d'amore, chalumeau, trompetas, timbales, cornos da caccia, fagot, cuerdas y contínuo - Cantata para los funerales de Fedrico Augusto II, rey de Polonia  
* TWV 05: 8 **Ein Lammlein gent und tragt die Schuld**:	Coro SATB, flauta traversa, oboe, oboe d'amore, cuerdas y contínuo - Pasión según San Marcos (1723) 
* TWV 05:13 **Israel, ach geliebtes Vater-Herz!** : Coro SATB, flauta travesera, flauta dulce, oboe, fagot, cuerdas y contínuo - Pasión según San Lucas (1728) 
* TWV 05:43 **Herr, starke mich, dein Leiden zu bedenken**: Coro SATB, flauta, oboe, cuerdas y contínuo. - Pasión según San Mateo (1758)  
* TWV 05:52 **Christe du Lamm Gottes**:Coro SATB, flautra, oboe, fagot, corneta, cuerdas y contínuo - Pasión según San Marcos (1767)



2. Música de cámara

 
* TWV41:F 2 **Sonata en Fa mayor para flauta dulce y contínuo** *(# 1 de Der getreue Music-Meister)* - 1. Vivace,2. Largo (Re menor),3. Allegro. 
* TWV41:G 9 **Sonata en Sol mayor para flauta traversa y contínuo** (*# 15 de Essercizii overo Dodeci Soli e Dodeci Trii à diversi stromenti)* -1. Cantabile,2. Allegro.3. Affettuoso (Mi menor),4. Allegro
* TWV41:g 2 **Partita en Sol menor para viola, faluta y oboe** *(# 4 de Kleine Cammer-Music)*1. Grave,2. Aria I. Allegro,3. Aria II. Allegro,4. Aria III. Tempo di Menuet,5. Aria IV. Allegro,6. Aria V. Tempo giusto,7. Aria VI. Allegro assai



## Pukyukuna
Domenico Scarlatti

**Giuseppe Domenico Scarlatti** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Napoli llaqtapi (Italyapi) -  wañusqa Madrid llaqtapi (Ispañapi) ) huk  mama llaqtap takichaqmi karqan.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkukuna
Pulitikay

**Llaqta kallpachiy, kallpachachiy, kallpay, kawpay, llaqta pusay, pusariy, llaqtap ruwanankunata kamay, pulitikachay** icha **pulitikay**qa (Kastilla simipi: *política*; Ilinu simimanta: πολιτικός (politikós) «mamallaqtayuq, llaqtayuq, llaqtaman kapuq, llaqtap kamachiyninman kapuq») huk runakunap idiyuluhiya nisqaman ruraynin, huk yuyanakunatapas aypanapaq, mama llaqtapi, maypipas runapura. Kawpay yachay nisqapim yuyaychakunchik. 

Athina llaqtayuq Aristotelis sutiyuq yachay wayllukuq runa Kiristup ñawpan pichqa kaq pachakwatapi "Kawpaymanta" *(Πολιτικά - Politiká)* nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam (kawpay llikakunatam) nin: Monarkhiya, Aristokratiya, Dimukratiya, Okhlokratiya, Oligarkhiya, Tiraniya
## Kaypipas qhaway
* Kawpaq
* Taripakuq

## Hawa t'inkikuna
Kayampi urqu

**Kayampi** nisqaqa (kastilla simipi: *Cayambe*) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kayampi kitipi,huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.796 mitrum aswan hanaq.

Kayampi nina urqup qunti kinrayninpiqa Kayampi llaqtam, urqumanta sutichasqa.
* Kayampi llaqta: 27 km
* Kitu: 92 km
* San Marcos qucha: 1 km
* Sara urqu (nina urqu, 4.725 m): 32 km
## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kipa

**Kipa** nisqaqa (*Shofar* nisqapas) huk phukuna waqachinam, waka uñap waqranmanta rurasqa.

## Kaypipas qhaway
* Kachu
Q'isa

**Q'isa**, kichwapi **Kisha** nisqaqa pisqukunap huk uywakunappas wasi hina tiyananmi, kawsananpaq, hayunkunamanta chiki mit'akunamantapas ayqimunanpaq. Chaypi runtukunatam churanku, mallkunkunata uywanku.

## Hawa t'inkikuna
Sintuq

**Sintuq** *(genus Opuntia)* nisqakunaqa huk wayuq, waraqu hina kichkasapa yurakunam, kimsa pachakmanta aswan rikch'aqkunam, tukuy Abya Yalapi, kunanqa Iwrupapi, Asyapi, Afrikapipas runakunap apamusqanrayku. **Kichkaluru** nisqa misk'i kichkasapa rurunkunatam mikhunchik.

Kaymi huk sintuq rikch'aqkuna:
*allqu tuna *(Opuntia cochabambensis)*
*p'ata kichka *(Opuntia exaltata)*
*tuna, tunal *(Opuntia ficus-indica, Opuntia nopal)*
*ruq'a, ulluyma, chapu chapu *(Opuntia floccosa)*
*waquru *(Opuntia lagopus)*
* chulla, p'atakiska (*Opuntia subulata*)
*kimil *(Opuntia quimilo)*
*ayrampu *(Opuntia soherensis)*
*atuq waqachi *(Opuntia tunicata)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** sutiyuq runaqa (4 ñiqin pawqar waray killapi 1678  watapi paqarisqa Venezia llaqtapi (Italyapi) - † 28 ñiqin anta situwa killapi 1741 watapi  wañusqa Wien llaqtapi, Awstriyapi)  mama llaqtayuq barruku musika takichaqmi wiyulinchaqwan wiyulinyachaqwan karqan.

*Tawa pacha*ta Wiyulinpa concerto quellqarqan. Vivaldiqa sapaconcertokuna sapawaqachinapaj kellkarqa.

## Kawsay
Vivaldi tatan wiyulinta waqachinarqa. Payqa Antoniota yachachairqa. Kusipaqa karqa. Warmi wachukunapa yachaywasi *Ospedale della Pietà* musikata yachachairqa.

## Rurasqankuna
### Taki aranwaykuna
* *Orlando Furioso*, 1727
* Motezuma, 1733
* *La Olimpiada*, 1734
* Griselda, 1735

## Hawa t'inkikuna
Georg Friedrich Händel

**Georg Friedrich Händel** (inlish rimaqkunap **George Frideric Handel** nisqan,  paqarisqa Halle (Saale) llaqtapi,  wañusqa London llaqtapi) sutiyuq runaqa Alimanyapi, Inlatirrapipas kawsasqa takichaqmi karqan, barruku musika nisqata ruraq. Aswan pacha Hatun Britanya kawsarqan.

## Rurasqankuna
### Taki aranwaykuna

### Odakuna, Maskikuna

### Huñu takinakuna

### Waqachina musika
* 8 Harpsichord Suites (HWV 426 - 433) 
* 6 Organ Concertos op. 4 (HWV 289 – 294)
* 6 Organ Concertos op. 7 (HWV 306 – 311)
* 6 Concerti grossi op. 3 (HWV 312 – 317)
* Concerto grosso in C major "Alexander's Feast" (HWV 318)
* 12 Concerti grosso op. 6 (HWV 319 – 330)
* 3 Concerti a due cori (HWV 332 – 334)
* Water Music (HWV 348 – 350)
* Music for the Royal Fireworks (HWV 351)
Pinchi

**Pinchi** nisqaqa uchuylla achkiq kaqmi, iskay takanakuchkaq rumimanta, pinchikillamanta (lliphi kaq) icha ninamanta hamuq (rawraq kaq), ancha q'uñi q'illaymantapas, ahinataq irriru q'illayta takaptin icha runa khistunawan kuchuptin (sansaq kaq).

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Killa wañuy

**Killa wañuy** icha **Musuq killa** nisqa killa mit'apiqa manam killatachu rikunchik, k'anchaq rakin mana tiksi muyuman t'ikrasqa kachkaptin. Chay pachapiqa killa intip tiksi muyuwan chawpinpim kachkan.
Killki

**Killki**, **Anqil** icha **Anhil** nisqaqa (grigu simipi *Άγγελος [ángelos]* "kacha; kachasqa runa") *[[itir]]yu* nisqa kaysi, achka iñiykunapi, Dyusta yanapanansi, Dyuspa kachasqansi. Ahinataq kristiyanu iñiypi, hudyu iñiypi, islam iñiypipas.

## Kaypipas qhaway
* Dyus
* Kristiyanu iñiy
Qhichipra

**Qhichipra** icha **Tiklla**, kichwapi **Kimlla** nisqaqa ñawi qarapi kaq suphunkunam.

## Hawa t'inkikuna
*

## Pukyukuna
Kina-kina

**Kina-kina** *(genus Cinchona)* nisqaqa huk yura rikch'anam, tawa chunkamanta aswan rikch'aqniyuq, sach'akunam, chunka mitrukama hawaman wiñaq.

**Kina** nisqa qarantaqa hampinapaqmi llamk'achinchik.

## Ñawrakuna
* *Cinchona antioquiae* L.Andersson (1998). 
* *Cinchona asperifolia* Wedd. (1848). 
* *Cinchona barbacoensis* H.Karst. (1860). 
* *Cinchona × boliviana* Wedd. (1848). 
* *Cinchona calisaya* Wedd. (1848). 
* *Cinchona capuli* L.Andersson (1994). 
* *Cinchona fruticosa* L.Andersson (1998). 
* *Cinchona glandulifera* Ruiz & Pav. (1802). 
* *Cinchona hirsuta* Ruiz & Pav. (1799). 
* *Cinchona krauseana* L.Andersson (1998). 
* *Cinchona lancifolia* Mutis (1793). 
* *Cinchona lucumifolia* Pav. ex Lindl. (1838). 
* *Cinchona macrocalyx* Pav. ex DC. (1829). 
* *Cinchona micrantha* Ruiz & Pav. (1799). 
* *Cinchona mutisii* Lamb. (1821). 
* *Cinchona nitida* Ruiz & Pav. (1799). 
* *Cinchona officinalis* L. (1753). 
* *Cinchona parabolica* Pav. in J.E.Howard (1859). 
* *Cinchona pitayensis* (Wedd.) Wedd. (1849). 
* *Cinchona pubescens* Vahl (1790). 
* *Cinchona pyrifolia* L.Andersson (1998). 
* *Cinchona rugosa* Pav. in J.E.Howard (1859). 
* *Cinchona scrobiculata* Humb. & Bonpl. (1808). 
* *Cinchona villosa* Pav. ex Lindl. (1838).
Killapura

**Killapura**, **Killa hunt'a**, **Hunt'a killa** icha **Paya killa** nisqa killa mit'apiqa tukuy k'anchaq killantintam rikunchik. Chay pachapiqa tiksi muyu intip killawan chawpinpim kachkan. 

## Kaypipas qhaway
* Killa mit'akuna
* Killa
Killa unquy

**Killa unquy** nisqa pachapiqa killa killapura kachkaspa laqhayachkanmi, tiksi muyu intip killawan chawpichallanman yaykuchkaptin killata llanthuchaspa.
Kiwicha

**Kiwicha**, **achita**, **inka hakatu**, **ataku**, **sankurachi**, **hawarcha** (Ikwadurpi), **millmi** icha **quymi** *(Amaranthus caudatus)* nisqaqa huk riwi yuram, puka raphi, chillki, tuktukunayuq. Yanusqa murunkunatam mikhunchik. Kiwichaqa hanaq Andeskunapim wiñan. 1200 layakunatam riqsinchik.
Urpi

**Urpi** *(familia Columbidae)* nisqakunaqa huk pisqukunam. Kayman **Wampa**, **Kukuli**, **Kullku** nisqakunam kapun. Mallkunkunatam **irpa** icha **hirp'a** ninchik. 

**Urpi** (paloma, amada) . * Urpi urpichallay, ama karupa paarichu, sunquta suwaskir*. Kay pisqum kuyasqa warmipa rantin rikhurin, takikunapa qillqanpi. **Urpay** niyanpas.

* **Urpay wawa** tanta manta rurasqa urpiniraq, qarayan qari runata, qari warmata.

* **Urpaypanpa** , mayupa pachapa sutin.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
* Kukuli *(Zenaida asiatica)*
* Waylla urpi *(Zenaida auriculata)*
* Wampa *(Patagioenas maculosa)*
* Kukuli wampa *(Patagioenas fasciata)*
* Puskuyu *(Patagioenas plumbea)*
* Waskapupu *(Patagioenas subvinacea)*
* Kullku *(Metriopelia)*
** Churuta *(Metriopelia melanoptera)*
** Churchuku, Kullkitu *(Metriopelia ceciliae)*
* Puka urpi *(Geotrygon montana)*
* Qaqa paluma *(Columba livia)*

## Hawa t'inkikuna

* Lista Wacarpay (kastilla simipi)
Kulis

**Kulis** *(Brassica oleracea)* nisqaqa huk yuyu chakra yuram.

Runa k'ita kulis icha *yuyu* yurakunata akllaspa mirachispa achka ñawra chakra yurakunatam tukuchirqan, achka pachakwatakunapi.

Uywasqa kulistaqa qanchisnintin urin rikch'aqkunamanmi rakinchik: 
**Brassica oleracea* Acephala - q'umir kulis, birsa
**Brassica oleracea* Alboglabra - chinu brukuli (kai-lan)
**Brassica oleracea* Botrytis - Kuliflur (Rumanisku) 
**Brassica oleracea* Capitata - Ripullu 
**Brassica oleracea* Gemmifera - Brussel kulis 
**Brassica oleracea* Gongylodes - Kulirawanu 
**Brassica oleracea* Italica - Brukuli 
*[[Raphanobrassica]]* nisqataq *[[rawanu]]* *ripullu*wan chakatasqam.

Huk kulis layakunaqa (lliwmanta aswantaq Brussel kulis, brukuli) achka sinigrina nisyayuq, ch'unchul apanqara unquymanta amachaq imayay. 

## Hawa t'inkikuna
Pili

**Pili** icha **Nuñuma** (**Ñuñuma**), kichwapi **Kulta** *(familia Anatidae)* nisqakunaqa, **Patu** (**Pato**) nisqapas, yaku hawapi wayt'aspa kawsaq pisqukunam. Chhakrunanwan yakupi pachanta suysuspa chaypi ch'iñicha kawsaqkunatam mikhunku.

## Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay pili rikch'aqkuna:
* Wallata, Wachwa, Waswa *(Chloephaga melanoptera)*
* Puka pili *(Anas cyanoptera)*
* Puna pili, Puna patu *(Anas puna)*
* Qucha pili, Qucha patu *(Anas flavirostris)*
* Asulun *(Anas platyrhynchos)*

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Mit'awi

**Kanan pacha** (kanan kaq, kanan kaq pacha), **Unaynin**, **Pacha**, **Mit'awi**, **Kuna** icha **Timpu** (kastilla simipi: *tiempo*) nisqaqa puriq pacham, mit'akunanta, ñawpa pacha, kunan pacha, qhipa pacham.

Kaymi pachap tupunkuna:
* wata
* killa pacha
* simana
* p'unchaw
* uras
* minutu
* sikundu
Washa waqta suyu

**Washa waqta** (kastilla simipi: *Sierra oriental de Áncash, Áncash Este *, kulli simimanta: *koñ čuko*, "yaku allpa" "uqu patsa") icha **Anti Ankash** (*Ancash este*) nisqaqa huk hatun allpasuyum, urin Antikunapi, Piruwpi, anti Ankash suyupi. Musuq simi: Antiwayshi

Kunchuku qhichwapi kawsaq runakunaqa qhichwa runam.

## Pruwinsyankuna
Kaymi suyup wamaninkuna: 
* Kunchuku, Panpas distritukuna(Pallasqa pruwinsya)
* Siwas pruwinsya
* Puwaqpanpa (Pumapampa pruwinsya)
* Lusuriaqa (Pisqupampa pruwinsya)
* Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya
* Ashuka (Asunsyun pruwinsya)
* Wari pruwinsya
* Antonio Raimondi pruwinsya
* Yana-ama distritu (Yunkay pruwinsya)

## Wiñay kawsay
Unay pacha ispañulkuna Piruwta atiptin kay k'itikunata Kunchuku rakisqa (partido) nirqan. 1821 watapi Lusuriaqa rakirqan Hanaq Kunchuku (wari), Uran Kunchuku suyuchakunaman.
Mulli

**Mulli**, Anqash rimaypi **Kullash** nisqaqa *(Schinus molle)* huk utqaylla wiñaq sach'am, chunka pichqayuq mitrukama hatunmi, kuntusapa, chunka pichqayuq sintimitrukama suni raphiyuq.


Rikcha:Schinus molle.jpg|Mulli (*Schinus molle*): ruruyuq k'allma
Rikcha:Arequipa - Canyon del Colca 122 Schinus molle 2.JPG|Mulli, Qullqa qhichwa, Ariqipa


## Hawa t'inkikuna
Kumar

**Kumar**, **Apichu** icha **Kamuti** *(Ipomoea batatas)* nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram.

## Hawa t'inkikuna
Trujillo (Ispañapi)

**Trujillo** llaqtaqa Ispañapi, Ikstrimadura suyupi hatun llaqtam, 10 000 tiyaq runakunayuq.

Trujillopiqa Francisco Pizarro, wawqinkunapas paqarirqan. Chayrayku Ispañap atisqan Awya Yalapi achkam Trujillo nisqa hatun llaqtakuna, ahinataq Piruwpi Truhillum.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Francisco Pizarro
## Ñaña llaqtakuna

* , Almagro
* , Batalha
* , Castegnato
* , Piwra
* , Santa Fe de Antioquia
* , Truhillu
* , Trujillo

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Illampu

**Illampu** icha **Surat'a** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Wallapi, huk urqum, Chukiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi, Jankhu Uma kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.368 m / 6.421 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Janq'u Uma
* Illampu chullunku qucha
## Pukyukuna
* www.andeshandbook.org
## Hawa t'inkikuna
* www.summitpost.org / Rikchakuna: Illampu, Janq'u Uma
Sajama

**Sajama** (uru simimanta; aymara simipi: *Chak xaña*; kastilla simipi: *Nevado Sajama*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi lliwmanta aswan hanaq nina urqum. Ñawpa pacha nina urqus kasqa, kunantaq manañam ninachanchu. Pikchunqa mama quchamanta 6.542 mitrum aswan hanaq.
## Allpa saywachi
* Sajama mamallaqta parki

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kawsay

**Kawsay** (latin simipi: *vita*, grigu simipi: *Ζωή*) ninchikmi kawsay yachaypiqa ima kawsaqpipas, imayay t'ikray *(metabolismu)* nisqatapas. Kawsayqa wañuywanmi puchukan.

Runaqa wawacha kayninmanta chaymanta wamra kaspa sayaq runamanmi wiñan, sayaq kaspataq manaña wiñaspa. Runap kawsayninpa mit'ankunaqa kaymi:
* Wawa (0-3 watayuq runa)
** Wawa kayqa paqariyninwanmi qallarin, anukaywantaq tukukun.
* Wamra (4-17 watayuq runa)
** P'asña (7-17 watayuq warmicha)
** Maqt'a (7-17 watayuq qharicha)
* Sayaq runa (17-manta aswan watayuq runa):
** Manaraq puqusqa runa
*** Sipas (manaraq 30 watayuq warmi)
*** Wayna (manaraq 30 watayuq qhari)
** Puqusqa runa
*** Puqusqa warmi
*** Puqusqa qhari
** Watayuq, watasapaña runa (60-manta aswan watayuq runa):
*** Paya, Chakwas (watasapa warmi)
*** Machu, Ruku, Awkis (watasapa qhari)

 

## Kaypipas qhaway
* Kawsaq
Trujillo

**Trujillo** sutiyuqqa achka hatun llaqtakunam:
* Trujillo (Ispañapi)
* Truhillu (Piruwpi)
* Trujillo (Winisuylapi)
* Trujillo (Honduraspi)

**Trujillo** sutiyuq runakuna:
* Alfonso López Trujillo (*1935), kulumbiyanu kardinal
* Chad Trujillo, USA mama llaqtayuq quyllur qhawaq
* Rafael Trujillo, Duminikanap umalliqnin kasqa
* Robert Trujillo, Metallica nisqa kusituypa kuntrawasu waqachiqnin
Madre de Dios

**Madre de Dios** nisqaqa kastilla simipi **Dyuspa Maman** niyta munanmi:
* Qullana Mariya

Piruwpiqa kaytam *Madre de Dios* ninku:
* Mayutata mayu
* Mayutata suyu
Austria llaqta

**Usriya** icha **Ustiriya** (aliman simipi: *Österreich*; latin simipi: *Austria*) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Usriya mamallaqtapiqa 9.100.000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wien llaqtam. 
* 83.883 km²

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Alpikuna
* Quchakuna
* Mayukuna

### Rimay
* Aliman simi
* 2% aslla simikuna (Hurwat simi, Isluwinu simi, Unriya simi, hukkunapas)

## Hatun llaqtakuna
:**9** = Bundesland: B = Burgenland, K = Kärnten, N = Niederösterreich, O = Oberösterreich, S = Salzburg, St = Steiermark, T = Tirol, V = Vorarlberg, W = Wien
Pulqarya

**Pulqarusuyu, Wulqarya** icha **Pulqarya** Iwrupa. Uma llaqtanqa Sofiya llaqtam.

## Simikuna

* Pulqarya simi

## Hatun llaqtakuna
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Albanya)

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Albanya)**
*Pjetër Arbnori
*Dritëro Agolli
*Mimoza Ahmeti
*Dionis Bubani
*Eqrem Basha
*Beqë Cufaj
*Andon Zako Çajupi
*Ledia Dushi
*Jeronim De Rada
*Adem Demaçi
*Aleksander Stavre Drenova
*Gjergj Fishta
*Naim Frashëri
*Mirko Gashi
*Halil Haxhosaj
*Sulejman Mato
*Mehmet Haxhosaj
*Ismail Kadare
*Isuf Sherifi 
*Fatos Kongoli
*Faik Konica
*Ferdinand Laholli 
*Ndre Mjeda
*Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni)
*Fan S. Noli
*Anton Pashku
*Ali Podrimja
*Rexhep Qosja
*Ibrahim Rugova
*Shpendi Sollaku Noé
*Agron Tufa
*Pashko Vasa
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Kulumbya)

**Lista: Qillqaqkuna (Kulumbya)**
*Andrés Caicedo
*German Castro Caycedo
*Gabriel García Márquez (* 1928), Nobelpreisträger für Literatur
*Nicolás Gómez Dávila (1913-1994), Aphorismen und Essays
*Alvaro Mutis
*Hernando Téllez (1908-1966)
Alpania

**Alpania**, **Alpaña, Alpaniya** icha **Shkipirya** nisqaqa (alpanya simipi: *Shqipëria*) Iwrupapi huk mama llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Hatun llaqtakuna
* Tirana
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arminya)

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arminya)**

## A
*Abdiso bar Brika († 1318) 
*Chatschatur Abowjan
*Ghazaros Aghayan
*Wachtang Ananjan
*Michael Arlen
*Antonia Arslan
*Atrpet

## B
* Axel Bakunts
* Peter Balakian - (USA)
* Ara Baliozian

## C
*Jacques Chahan de Cirbied

## D
*Wahagn Davitan
*Srpouhi Dussap

## E

*Gevorg Emin
*Erukhan
*Howhannes Erznkatsi

## G

*Gregory of Narek

## K

*Silva Kaputikyan
*Mkrtich Khrimian
*Vahan Kurkjian

## L

*Lütfi (*Hovhannes Balıkçıyan* 1833–1898), Lyriker

## M
*Gregory Magistros
*Nouritza Matossian
*Hrant Matewosjan

## N

*Mikael Nalbandian
*Nar-Dos
*Sayat Nova

## O
*George Ouzounian *Maddox*

## S
*Abu Salih
*William Saroyan
*Paruyr Sevak Dichter
*Ruben Sevak Dichter
*Smbat Shahaziz
*Levon Schant
*Hovhannes Shiraz Dichter
*Shirvanzadeh
*Siamanto

## T
*Jeghische Tscharenz
*Howhannes Tumanjan

## Z
*Rupen Zartarian
*Gostan Zarian
*Krikor Zohrab
Sinru qillqa: Urqu (Asya)

**Lista: Urqu (Asya)**

## Die höchsten Berge der weiteren Gebirge

 = *Obwohl der Elbrus auf europäischem Boden steht wird er oft zu Asien gezählt. Normal ist er nämlich der höchste Berg Europas, obwohl der Mont Blanc in den Alpen viel berühmter ist.*
Sinru qillqa: Urqu (Awstralya)

**Lista: Urqu (Awstralya)**;

## [[New South Wales]]

* Snowy Mountains
** Mount Jagungal
** Mount Kosciuszko (2.228 m)
** Mount Townshend (2.209 m)

* Abbott Peak (2.145 m)
* Alice Rawson Peak (2.160 m)
* Mount Kaputar
* Mount Keira
* Rams Head (2.190 m)
* Mount Twynam (2.195 m)
* Mount Warning (2.754 m)

## [[Queensland]]

* Daguilar Range
** Mount Cootha
** Mount Glorious
** Mt Mee
** Mount Nebo

* Moogerah Peaks
** Mount Edwards
** Mount French
** Mount Greville

* McPherson Range
** Mount Ballow (1.280m)
** Mount Barney (1.350m)
** Mount Ernest (960m)
** Mount Lindesay (1.175m)
** Mount Maroon 
** Mount May 

* Main Range
** Mount Asplenium (1.294m)
** Bare Rock (1.170m)
** Mount Cordeaux (1.145m)
** Mount Huntley (1.264m)
** Lizard Point (1.200m)
** Mount Roberts (1.370m)
** Sentinal Point (1.175m)
** Spicers Peak (1.220m)
** Mount Steamer (1.215m)
** Mount Superbus (1.375m)
** Wilson’s Peak
** Mount Mitchell (1.160m)

* Lamington
** Throakoban
** Mount Westray
** Lost World

* Bunya Mountains
** Mount Kiangarow
** Mount Mowbullan

* Glasshouse Mountains
** Mt Beerburrum

* New England Tablelands
** Mount Norman
** First Pyramid
** Second Pyramid
** Bald Rock
** South Bald Rock

* Zentral- und Nord-Queensland
** Mount Archer
** Mount Bartle Frere (1.622 m)
** Mount Bellenden Ker
** Flinders Peak
** Mount Gravatt
** Mount Jim Crow
** Mount Tamborine
** Mount Wheeler

## [[Südaustralien]]

* Flinders Ranges
** Devils Peak
** Mount Remarkable
** St. Mary's Peak

* Gammon Ranges
** Mount MacKinley

* MacDonnell Ranges
** Mount Woodroofe (1.435 m)

* Mount Lofty Ranges
** Mount Lofty

## [[Tasmanien]]

* Federation Peak
* Mount Arthur
* Mount Barrow
* Ben Lomond
* Cradle Mountain
* Mount Ossa (1.617 m)
* Mount Wellington

## [[Victoria (Australien)|Victoria]]

* Grampians
** Mount Difficult
** Mount Wilson
** Mount Zero

* Victorian Alps
** Mount Baw Baw
** Mount Beauty
** Mount Bogong (1.986 m)
** Mount Buggery
** Mount Buller
** Mount Hotham
** Mount Howitt
** Mount Speculation

## [[West Australien]]

** Mount Meharry (1.253 m)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Bulgarya)

**Lista: Qillqaqkuna (Bulgarya)**

## B
*Elisaweta Bagryana
*Petar Beron
*Ran Bosilek
*Assen Bossew
*Christo Botew (1848-1876)
*Nathan Braun

## C
*Elias Canetti (*1905-1994)
*Dobri Chintulow
*Chudomir (Pseudonym eigentlich Dimiter Christo Tschorbadschijski, *1890-1967)

## D
*Dimcho Debeljanow
*Blaga Dimitrowa
*Dimiter Dimow
*Wassil Drumew
*Petja Dubarowa
*Dimitré Dinev

## G
* Dora Gabe
* Georgi Gospodinov

## H
*Nikolai Haitow
*Paisii Hilendarski
*Chernorizetz Hrabar
*Johannes Exarch

## I
*Dimiter Inkiow

## J
*Pejo Jaworow
*Nedjalko Jordanow
*Jordan Jowkow

## K
*Angel Karaliitschew
*Aleko Konstantinow
*Julia Kristeva
*Iwan Kulekow

## L
*Mihail Lakatnik
*Nikolai Liliew

## M
*Georgi Markow (1929-1978)
*Leda Milewa
*Swetoslaw Minkow

## O
*Dawid Owadia

## P
*Elin Pelin
*Iwailo Petrow
*Waleri Petrow
*Wasil Popowitsch
*Konstantin von Preslaw

## R
*Jordan Raditschkow
*Bogomil Rainow, (*1919) Schriftsteller, Literaturkritiker
*Radoi Ralin

## S
*Pencho Slaweikow
*Petko Slaweikow
*Christo Smirnenski
*Sirak Skitnik
*Emilijan Stanew
*Zahari Stojanow
*Anton Strashimirow
*Stanislaw Stratiew
*Jordan Stubel
*Edwin Sugarew

## T
*Dimiter Talew
*Tzvetan Todorov
*Teodor Trajanov
*Stefan Tzanew

## W
*Nikola Wapzarow
*Iwan Wasow
*Pawel Weshinow
*Dimiter Wojew
*Dobri Woinikow
*Ilja Wolen
*Sofroni Wrachanski

## Z
* Rumjana Zachariewa
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)

**Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Buliwya)**
* Nataniel Aguirre (1843-1888)
* Oscar Alfaro
* Luis Huáscar Antezana
* Alcides Arguedas (1879-1946)
* Alcira Cardona
* Oscar Cerruto
* Adolfo Costa Du Rels * 
* Antonio Díaz Villamil 
* Augusto Guzmán
* Edson Hurtado (* 1980)
* Ricardo Jaimes Freire
* Jesús Lara
* Gonzalo Lema
* Asunta Limpias de Parada
* Carlos Medinaceli
* Jaime Mendoza
* Gabriel René Moreno
* María Josefa Mujia
* Ramón Rocha Monroy
* Gustavo Navarro
* Gustavo Adolfo Otero
* Natalia Palacios
* Edmundo Paz Soldán (* 1967)
* Marcelo Quiroga Santa Cruz
* Fausto Reinaga (* 1906)
* Jaime Saenz (1921-1986)
* Pedro Shimose
* Gastón Suárez
* Franz Tamayo
* Jesus Urzagasti
* Wolfango Montes Vanucci
* Juan Wallparrimachi Mayta
* Juan Claudio Lechín Weisse
* Blanca Wietchüchter
* Adela Zamudio
## Hawa t'inkikuna
* Autores A-H
* Autores H-O
* Autores P-Z
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Awstralya)

**Lista: Qillqaqkuna (Awstralya)**
## Romanautoren

## Dichter

## Kinderbuchautoren

## Weitere

*Alex Buzo (1944-2006), Dramatiker