open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hucha

**Hucha** (kastilla simipi: *pecado*) nisqaqa ima mana allin rurasqapas.

Chiqay rimay llikapiqa (*jurisdicción* nisqapi) huchaq runata wananam atin. Chay wanana huchataqa **[[q'uma]]** nispa ninkum.

Hudyuwan Kristiyanu iñiykama huchaqa runap mana Dyuswan rimanakuq kachkayninmi. Kristiyanu iñiykamaqa Jesus Qispichiqmi runakunapaq wañurqaspa sayarispa runakunap huchankunata apakun, paypi iñiptinqa.

Ankash qallupi hucha = *hutsa*, ( delito, responsabilidad, pecado). *Mamanikiqa hutsaykita manam willakuntsu*. *Hutsa wankuq* niyanmi 'abogado'ta.

## Hawa t'inkikuna
Amachana chuku

**Amachana chuku** nisqaqa umata amachanapaq ayñim.

Imaykanakamaqa kay chukukunatam riqsinchik:
* Khillay chuku
* Qara chuku

Imaruranakamataq kay chukukunatam riqsinchik:
* Ayñi chuku (maqanakuy chuku)
* Llamk'ana chuku
Chuku

**Chuku** nisqaqa umata amachanapaq churanam icha ayñim.

Kay chukukunatam riqsinchik:
*Amachana chuku
**Ayñi chuku
**Llamk'ana chuku
*P'acha chuku
Qurpachakuq

**Qurpachakuq** icha **Qurpa** nisqaqa wakinkunap wasinpi, qurpachaq nisqa runakunap qurpa wasinpi puñuq runam, karu purispa, kikinpa wasinmanta karu kaspa.
Wamink'a

**Wamink'a** icha **Hiniral** *(general)* nisqaqa lliwmanta aswan hatun, lliwmanta aswan hanaq patayaykuyuq awqaq pusaqmi, ancha achka awqaqkunap apun. 

Inkakunap Tawantinsuyunpi *Wamink'a* nisqakunaqa tawantin ancha hatun awqaqkunap apunsi karqan, Sapa Inkallata uyariq. Sapa wamink'aqa huk suyupis awqaqkunap apun karqan.

## Hawa t'inkikuna
Ayllumanta simikuna: kastilla simi - qhichwa simi

**Ayllumanta simikuna: kastilla simi - qhichwa simi**

*Mamá - Mama
*Madres - Mamakuna
*Papá - Tayta
*Padres - Taytakuna
*(mi) Esposo - Qusay
*(mi) Marido - Qhariy
*(mi) Esposa - Warmiy
*Hijo primogénito - Phiwi wawa
*Hijo varón - Qhari wawa
*Hija mujer - Warmi wawa
*Hijo mayor - Kuraq churi
*Hijos - Wawakuna
*Hija mayor - Kuraq ususi
*Hijas - Ususikuna
*Hermano del varón - Wayqi
*Hermana del varón - Pana
*Hermano de la mujer - Tura
*Hermana de la mujer - Ñaña
*Abuelo - Apucha – Yaya Hatun Tayta - Awki 
*Abuela - Apucha  - Kuraq mama
*Nieto - Qhari haway
*Nieta - Warmi haway
*Sobrino - Kuncha
*Sobrina - Kucha, Mulla
*Suegro - Kiwachi
*Suegra - Kisma
*Yerno - Qatay
*Nuera - Qhachun
*Cuñado - Qatay
*Cuñada - Qhachun
*Hijastro - Hawa churi
*Hijastra - Hawa ususi
*Padrastro - Hawa tayta
*Madrastra - Hawa mama
*Gemelo (a) - Wispa
*Novio (a) - Yanay
*Noviazgo - Yanachakuy
*Parientes - Aylluy
*Niño - Wawa
*Muchacho - Warma
*Muchacha - P'asña
*Joven - Varón - Wayna maqt'a
*Joven Mujer - Sipas p'asña
*Hombre - Runa
*Varón - Qhari
*Mujer - Warmi
*Viejo - Machu
*Vieja - Paya
*Anciano - Machula
*Anciana - Payala  / Awicha
*Huérfano - Wakcha

## Kaypipas qhaway
*Ayllu
Pirqa

Pirqa nisqaqa rumikunamanta icha q'irumanta rurasqam huk lawta huk lawmanta rak'inapaq. Wasiqa pirqantinmi.

## Hawa t'inkikuna
Sipas

**Sipas** icha **ñust'a**, Wuliwyapi **imilla** nisqaqa warmicham, manaraq kasarakusqa icha manaraq kimsa chunka watayuq.
Saqra

**Saqra**, **Liyaplu** (mañay simi) icha ***[[Supay]]*** nisqaqa (kastilla simipi: *diablo*) mana allinmi, iñiykunapi Thiyuspa hayunmi. Huryu, kristiyanu iñiypi Satanas nisqam.

***Sáqra** *adj.* Travieso, juguetón. *Neol*. Demonio, Satán, cachafás, el mal genio. *fam*. Gato.
Kathuliku Inlisya

**Kathuliku Inlisya** (grigu simimanta: *Καθολική Εκκλησία (katholikī´ ekklīsía)* "sapsi inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi *Ecclesia Catholica*, kastilla simipi: *Iglesia Católica*) nisqaqa Tayta Papap kamachisqan Tiksimuyuntinpi kaq kiristiyanu inlisyam.

Hatun rakiypi chunka hukniyuq kaq pachakwatapis ñawpaq kaq inlisyamanta kunti Iwrupapi tukurqan, anti Iwrupapi, Pisantinu qhapaq suyupi kaq Urthuruksa Inlisyamantas rak'ispa.

16 kaq pachakwatapi purutistanti inlisyakunas Katuliku Inlisyamanta rakikupurqan.

Ispañakuna, purtugalkunapas katuliku inlisyata Abya Yalaman chiqiykuchimurqan.

## Hawa t'inkikuna
Rumanu qhapaq suyu

**Rumanu qhapaq suyu**qa (Latin simipi: *Imperium Romanum*) ñawpas pacha huk ancha hatun qhapaq suyus karqan, Iwrupapi, anti Aphrikapi, Qunti Asyapipis. Uma llaqtanqa Ruma llaqtas karqan. Chay Ruma llaqtapis Rumanukunap qallaqrisqansi karqan.

Rumanukunaqa latin simitas rimarqan.

## Hawa t'inkikuna
Urthuruksu Inlisya

**Urthuruksu** icha **Urthuruqsu Inlisya** (Ilinika simimanta: *Ορθόδοξη Εκκλησία (orthódoxī ekklīsía)* "allin iñiy inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi *Ecclesia Orthodoxa*, kastilla simipi: *Iglesia Ortodoxa*) nisqaqa anti Iwrupapi kaq kiristiyanu inlisyam.

Hatun rakiypi chunka hukniyuq kaq pachakwatapis ñawpaq kaq inlisyamanta Pisantiyumanta qhapaq suyupi tukurqan, kunti Iwrupapi kaq Kathuliku Inlisyamantas rakispa. Chay pacha inlisyap umanqa Pisantiyu llaqtapis karqan, hatun *[[Aya Sophiya]] Άγια Σοφία (Santa Sophiya)* nisqa hatun inlisyayuq. 1453 watapi Turkukuna Bisantyuta atispa Orthodoksa Inlisyata saruparqan, Islam nisqata mast'aspa.

Kunan pachaqa Qirisyapim, Pulqaryapim, Chinchay Masithuñapim, Sirpiyapim, Rumanyapim, Ukranyapim, Pilurusyapim, Rusyapim lliwmanta aswan hatun inlisyam.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Rutistantismu

**Rutistanti yuyay**, **hatariqpa yuyaynin** icha **Rutistantismu**qa chunka suqtayuq kaq pachakwatapi Katuliku Inlisyamanta rakisqa icha qhipaqnin pachapi paqarisqa Ristuman iñiq inlisyakunam.

Martin Luther sutiyuq aliman munqhiqa Kathuliku Inlisyata allinchayta munarqan, manam inlisya runakunachu, ichaqa Dyusllam apunchik, manam qullqita qunawanchu qispichikusunchik - *[[Iñiy]]lla, [[Dyuspa Grasyan]]lla, [[Jesukristu]]lla, [[Dyuspa Simin Qillqa]]lla* nispa. Tayta Papa, uralan Iwrupapi kaq qhapaqkunapas ama niptinsi Iwanhiliku Inlisya nisqa Katuliku Inlisyamantas rakikurqan.

Kunan pacha Abya Yalapi prutistanti inlisyakunam anchatam miraykun Dyuspa Simin Qillqata runapura mast'aspa.

## Huk prutistanti inlisyakuna

Wawakunatapas bawtisaqkuna:

* Lutheranukuna (Martin Lutherpa kamarisqan inlisya)
* Kalwinistakuna (Jean Calvinpa kamarisqan inlisya)
* Anlikanukuna (Inlatirrap Inlisyan nisqapas)
* Zwinglianukuna (Ulrich Zwinglip kamarisqan inlisya)
* Methodista Inlisya
* Presbiteryana Inlisya

Wiñasqaña, chiqapta iñiq runakunallata bawtisaqkuna:

* Anabaptistakuna (16 ñiqin pachakwatapi)
* Baptistakuna
* Menonitakuna
* Huteritakuna
* Amishkuna
* Pintikustal
* Kharismatika iñiqkuna

## Hawa t'inkikuna
Kura

**Kura**  nisqaqa Kathuliku Inlisyapi misa nisqa Dyusta yupaychayta ruraq inlisyapi mink'asqa runam. Huk prutistanti inlisyakunapi **Pastur** (latin simipi *pastor, "[[michiq]]"*) nikunkum.

"*Chinirun kuuraqa, chiinata rikapan*:el cura mujeriego mira atentamente a una varona joven" 

Kay suti samun kay qatipa: *kuraq kay*, *kuraka*, *kúra* 

## Paqtasqaniq
* Nuna michiq
* Iñiy maqtsiq

## Pukyukuna
Pastor

**Pastor** nisqaqa latin simipi, kastilla simipipas kaykunatam niyta munan:
*Michiq
*Kritiyanu inlisyapi: Pastur
Katisismu

**Katisismu** icha **Katikhismu** nisqaqa kristiyanu inlisyapi kristiyanu iñiymanta yachaqanapaq liwrum.

Katuliku katisismupiqa kaykunamantam qillqasqa:
*Siñurpa sinan
*Bawtismu
*Kasarakuy
*Sakramintukuna
*Dyusta yupaychay, Katuliku misa
*Salmukuna
*Iñini
*Yayayku
*Chunkantin Kamachiykuna
*Much'aykusqayki Mariya‎

## Kaypipas qhaway
*Qhichwapi katisismu

## Hawa t'inkikuna
Iwriyu simi

**Iwriyu, Hiwriyu** icha **Iwrit simi** (iwriyu simipi: עברית) nisqaqa Hudyukunap willka rimayninmi.

Dyuspa Simin Qillqap Ñawpa Rimanakuyninmi iwriyu simipi qillqasqa.

Kunan pachaqa Israyil mama llaqtapi tukri simim. Pusaq hunuchá rimaqnin kachkan.

## Qillqasqankuna
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
Hirusalim

**Yirusalim,** **Yiruchhalim** icha **Hiruchhalim** (iwriyu simipi: ירושלים; Yerushalayim, arabya simipi: القدس; Al Quds, inlish simipi: *Jerusalem*) nisqaqa Israyil utaq Palistina mama llaqtap uma llaqtanmi.

Hudyukunap, kristiyanukunap, muslimkunap willka llaqtanmi.

## Hawa t'inkikuna
Demetrio Tupaq Yupanki

**Limitriw Tupaq Yupanki** icha **Demetrio Tupah Yupanki** (kikinpa qillqasqan), **Demetrio Tupaq Yupanki** (urin runasimipi), **Demetrio Túpac Yupanqui** (kastilla qillqaypi) sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Jerónimo distritupi, Qusqu llaqta ñiqpi;  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq t'ikraqmi, qhichwa simimanta hatun yachaqpas karqan. Kaymanta kaymanpas simikuna t'ikraqmi karqan: kastilla simi, latin simi, qhichwa simi.

Don Quijote nisqata, Piruwpa llaqta takintapas kastilla simimantam qhichwa simiman t'ikrarqan.

## Qillqasqankuna
* Donald Frederick Solá, Demetrio Túpac Yupanqui Martínez (1975): *Runa Simita Yachay: Gramática Quechua al alcance de todos*. Avanzada, 1961. 120 pp.
* Demetrio Túpac Yupanqui (1961): *Hablemos Quechua*. La Academia de Quechua Yachay Wasi, 1976.
* Donald F. Solá, Demetrio Túpac Yupanqui (1976): *Drama Ollantay: el rigor de un padre y la generosidad de un rey: Códice de Santo Domingo comparado con otras versiones*. Academia de Quechua Yachay Wasi, 1976. 114 pp.

### Kastilla simimanta qhichwa simiman t'ikrasqan
* Miguel de Cervantes Saavedra: *Yachay sapa wiraqucha dun Quixote Manchamantan* [Ingenioso hidalgo Don Quixote da la Mancha]. Qhichwa simiman t'ikrasqa: Demetrio Túpac Yupanqui.  Asociación de Artistas Populares de Sarhua. Empresa Editora El Comercio, 2005. 379 pp.

## Hawa t'inkikuna
* Demetrio Túpac Yupanqui: El Quechua en Internet 1995, interred 8 feb 1995
* eltiempo.com: Peruano Túpac Yupanqui logró que Microsoft lanzara sistema operativo de Windows traducido al quechua
* Yachay Wasi: Demetrio Tupah Yupanki: Curso de Quechua
* Demetrio Tupah Yupanki. El curso quechua (al ruso)
Kunturwasi qhapana

**Kunturwasi qhapana** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a qhapanam, Kashamarka suyupi, San Pablo pruwinsyapi, San Pablo distritupi.  

## Rikchakuna

File:Relief kuntur wasi.JPG|Kunturwasimanta rumi
Image:Kuntur Wasi.jpg|Kunturwasi


## Kaypipas qhaway
* Kumpi Mayu
## Hawa t'inkikuna
Purkun

**Purkun** (kastilla simipi: *Porcón*) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka distritupi. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.

Purkun ñiqpiqa Kilish urqum.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Dolores Ayay Chilón, qhichwa qillqaq, yachachiq, Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarkapa pusaqnin

## Kaypipas qhaway
* Yanaqucha qhuya

## Pukyukuna
* ''Instituto Geográfico Nacional''
Chitilla

**Chitilla** (kastilla simipi: *Chetilla*) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi (Piruwpi) huk llaqtam, Chitilla distritup uma llaqtanmi. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Pultumarka

**Pultumarka** (kastilla simipi: *Baños del Inca*, ñawpa pacha *Intipukyu*) nisqaqa Pultumarka distritupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, inka armakunayuq. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Rumi Tiyana (*Santa Apolonia*)
* Mayukuna: Chunta mayu

## Llaqtakuna
* Kashamarka  nisqamantaqa 6 km karum.

## Karu puriy
* Inka armakuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Inka armakuna

**Inka armakuna**, kastilla simipi **Los Baños del Inca** nisqaqa Sapa Inkap armakunansi karqan. Chay hinataqa kay puystukunatam ninku:

*Tampumach'ay (Qusqu suyupi, Piruwpi)
*Pultumarka (Kashamarka suyupi, Piruwpi)
Armakuna

**Armakuna** nisqaqa huk armakunapaq yakum, quchacham icha mayum. Huk sallqapi armakunakunaqa q'uñim yakuyuq.

Karu puriqkunam armakunamanqa purimun q'uñi yakupi wayt'aspa qhaliyananpaq.

## Kaypipas qhaway
*Inka armakuna
Kiniya

**Kiniya** nisqaqa manam allichu qillqasqa. Mayqinmantataq yuyachkanki?
*Kinya *(Republic of Kenya)*, Afrikapi mama llaqta
*Khiniya *(République de Guinée)*, Afrikapi mama llaqta
*Khiniya-Wisaw *(República de Guiné-Bissau)*, Afrikapi mama llaqta
*Ikwaturyal Khiniya *(República de Guinea Ecuatorial)*, Afrikapi mama llaqta
*Ñukini (*New Guinea*, *Musuq Khiniya* nisqapas)
Asralya allpa pacha

**Usralya** icha **Awusralya** nisqaqa huk allpa pacham. Usralya allpa pachapiqa huklla mama llaqta Ustaralyam.
Ñukini

**Papwa**, **Ñukini** icha **Musuq Khiniya, Khiña** (inlish simipi: *New Guinea*; tok pisin simipi, hiri motu simipi: *Niugini*) nisqaqa Usiyanya huk hatun wat'am, Awustaralyap chinchayninpi, iskay mama llaqtayuq:
* Papwa Ñukini
* Kunti Papwa (ñawpa pacha *Iryan Yaya*, Inrunisyaman kapuq)
Papwa Ñukini

**Papwa Ñukini** icha **Papwa Musuq Khiniya, Khiña** (inlish simipi: *Papua New Guinea*, tok pisin simipi, hiri motu simipi: *Papua Niugini*) isqaqa Usyanya nisqapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Moresby Wamp'urani llaqtam.
Juan Velasco Alvarado

**Juan Francisco Velasco Alvarado** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Piwra llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. Hatun chakra kamay allinchayta qallarispa patrunkunata hatun asindakunamantam qarqurqan allpakunata chakra runaman, indihina runakunamanpas quykuspa. 1975 watapi qhichwa simita Piruwpa huk tukri siminman rurarqan.

Ancha unqusqaña katinmi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpi Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq hiniralmi Velascota kamachinamanta qarqurqan. Iskay watamantam Velascoqa wañurqan. 

Kastilla runakuna  witiskiyaptin, paykunapa yawarnin apaqkuna charikuyaran chakrakunata, niyaran 'asinda' (*allpa k'iti* nisunpaq). Chaychu llank'aqkunata allichu rikayaran; chay hanan 1930 watamanta, niyaran tikrasun.Chaynupan kasqa *Musuq chakra kachiy*, apusimin yarqamuran 24 punchawpi, suqtañiqin killapi 1969 watapi.

Achka mamallaqtakunawan Piruw willanakuyta qallarirqan. Sutin rantin churaran kachaykunata, Piruwpa allinta rikunanpaq.27.05. 1975 watapi, sinchi apusími 21156-wan nirqan Kastilla simiwan paqta Runa simi , kamayuq simi kachun, Mama llaqta Piruwpi.

## Hawa t'inkikuna

* Juan Velasco Alvarado: El general que cambió al país
* Daniel Chiarenza: El fin de la revolución nacionalista y antiimperalista peruana. loquesomos.org, 19 de diciembre de 2009
* Francisco del Carpio: Velasco volverá sobre los hombros de los trabajadores. Jornal de Arequipa, 12 de octubre del 2009
* Terrorismo made in U.S.A. en las Américas
* Biografía en EP
San Ignacio pruwinsya

**San Ignacio pruwinsya** (aymara simipi *San Ignacio jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de San Ignacio*) nisqaqa Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Ignacio llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi. 
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Tabaconas-Namballe mamallaqta wak'a
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna
* Suru *Chusquea*  
* Aschaq *Cyathea*
* *Actinidaceae* 
* *Ericaceae*
* *Lauraceae*
* *Melastomataceae*
* Kina yura rikch'aq ayllu Rubiaceae
* Intimpa yura rikch'aq ayllu *Podocarpáceae*

## Uywakuna
Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya pisqukuna 17 layapas ñuñuqkuna 
* Sach'awaka: urqu sach'awaka *Tapirus pinchaque*
* Anti ukumari *Tremarctos ornatus*

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Llaqtap amachana santun
* 31 ñiqin anta situwa killapi : San Ignacio

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

* www.enjoyperu.com / Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi) 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Chakra kamay allinchay

**Chakra kamay allinchay** (kastilla simipi: *reforma agraria*) nisqaqa chakra runakunap kawsayninta allinchanapaq ruraymi.

Awya Yala mama llaqtakunapi pisilla qapaq asindadukunaman lliwmanta aswan allpakuna, asindakuna kapuptinmi chakra runa, indihina runakuna ancha sasalla kawsarqan. Chayrayku indihinakuna allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan.

Buliwyapi 9 ñiqin ayriway killapi 1952 p'unchawpi llamk'aqkuna, huk awqaqkunapas MNR nisqapi wankurisqa Víctor Paz Estenssoro sutiyuq akllasqa umalliqta kamachinaman yanaparqan. Chay MNR kamachinaqa 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1953 p'unchawpi chakra kamay allinchayta rimarirqaspa asindakunatam indihina runaman quykurqan, asindadukunata qarquspa. 

Piruwpitaq 3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis Juan Velasco Alvarado huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta kamachinamanta qarqurqan, chaymantas huk chakra kamay allinchayta qallarispa.

Ikwadurpi ECUARUNARI nisqa tantanakuymi chakra kamay allinchaypaq maqakuspa huk allpakunata kutiyta ayparqan.
Asindadu

**Asindadu** (kastilla simipi: *hacendado*) nisqaqa asindayuq wiraqucham. Piyun nisqa chakra runakunap **patrun**ninmi (kastilla simipi: *patrón*). Chay piyunkunap paypaq chakrakunapi llamk'ananmi.
Cutervo pruwinsya

**Cutervo pruwinsya** (aymara simipi: *Cutervo jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Cutervo *) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Cutervo llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Augusto Leguía Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Cutervo mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Yurakuna
* Ramran: *Alnus jorullensis*
* Siwis *Cedrela sp.*
* Kina-kina (*Cinchona sp*)
* Inka tuqti (*Juglans neotropica*)
* Q'illu akwa (*Nectandra sp.*)

## Uywakuna
* (*Astroblepus rosei*)
* Khirkinchu: (*Dasypus novemcinctus*)
* Chinchay (*Leopardus pardalis*)
* Hatun pichna (*Lontra longicaudis* *ssp. incarum*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
* Usqhullu (*Oncifelis colocolo*)
* Uturunku (*Panthera onca*)
* Puma (*Puma concolor*)
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
* (*Pharomachrus auriceps*)
* Tayu *Steatornis caripensis*
* Sach'awaka: urqu sach'awaka (*Tapirus pinchaque*)
* Wankana (*Tayassu pecari*)
* Anti ukumari (*Tremarctos ornatus*)

## Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq distritunmi kan.

## Waki
 
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Rusariyu Pallan 
## Karu puriy
* Cutervo mamallaqta parki

## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Qichuychakra

**Kapuqi** icha **Qichuychakra** **wasi** (kastilla simipi: *Hacienda*) nisqaqa hatun *[[asindadu|asinthasqa]], patrun* nisqa wiraquchaman kapuq chakrakunam, michinakunam.

Ispañulkuna Tawantinsuyuta,  Apya Yalata atirqaptin, yuriqi runakunap hallp'ankunata hap'ispas wiraquchapura rakinakurqan, inkuminda nisqata kamaspa. Piyun nisqa yuriqi runakunap patrunpaq llamk'ananmi karqan. Patrunqa piyunta saruqmi karqan, runakunapaq sasachakuy pachas karqan. Apya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikurqaptin, yuriqipaq manam allinyarqanchu. Ispañap qhapaqman kapusqa inkuminda nisqa hallp'akunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asinthas tukurqan. Wiraquchakuna asinthakunapi hinallaraqsi yuriqikunata sarupurqan, chay mama llaqtakuna wiraquchap kapuyninrayku.

Iskay chunka kaq pachakwatapi yuriqikuna chakra kamay allinchay nisqa hallp'ankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan. Buliwyapi, Piruwpi, Ikwayurpipas chayraykum chayhina chakra kamay allinchaykunapi hallp'akunata runakunaman kutichirqan. qhichwa, aymara ayllu runakunapas chakrankunata hap'ispa asinthasqakunata qarquspa hallp'ankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku. Chay ayllu runakunap tantanakuyninkunaqa Piruwpi Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy nisqa tantanakuymi, Ikwayurpitaq ECUARUNARI nisqa tantanakuymi.

## Kaypipas qhaway
*Wiraquchapaq llamk'ay mit'a
*Suchi
Piyun

**Piyun** (kastilla simipi: *peón*) nisqaqa asindapi kawsaq chakra runam. Patrun nisqa asindayuq wiraquchapaq chakrankunapi llamk'ananmi.
Celendín pruwinsya

**Celendín pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Celendín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Celendín llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.

## Waki
### Iñyi
#### Llaqtap santun
* Karmin Pallan 
## Karu puriy

* San Isidro qhawana

## Pruwinsyapi paqarisqa
**[[Qillqaq]]kuna**
* Alfonso Peláez Bazán
* Alfredo Pita
* José de Piérola
*  Jorge Díaz Herrera
* Julio Garrido Malaver
* Grégor Díaz
* Manuel Pereira Chávez, "Perseo"
**[[Llimphiq]]kuna** 
* Alfredo Rocha Zegarra 
* Jorge Chávez Silva 
*Itnuluqiya*
* José Marín González  
**[[Kawpay]]**
* Manuel Pita Díaz
* Nazario Chávez Aliaga
**[[Hampi yachay]]**
* Dr. Horacio Cachay Díaz
* Dr. Pedro Ortiz Cabanillas
* Dr. Humberto Cachay Velásquez
* Dr. Homero Silva Díaz
**[[Pachaykamay]]** 
* Dr. Enrique Solano 
* Dr.Santiago Pita Jaramillo

## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Kashamarka suyu
Willañiqi

**Willañiqi** icha **Khipu** (inlish simipi: *file*, kastilla simipi: *fichero*) nisqaqa huk antañiqiqpi, huk antañiqiq waqaychanapi waqaychasqa willakuna (infurmasyun nisqakunam).
Kipu

**Kipu** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Khipu: ima q'aytukuna, q'ipikuna watasqapas;
*Khipu q'aytu: Tawantinsuyu pachapi yupana;
*Willañiqi: ima willakunayuqpas antañiqiqpi *(file, fichero)*.
Wallqayuq pruwinsya

**Wallqayuq pruwinsya** (aymara simipi: *Wallqayuq jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Hualgayoc*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pampamarka llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , José Balta Umalliq. 
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Infiernillo, Perla Negra Chica, Perla Negra Grande, Piedra Chuscada, Chugur Loma, Picacho, Sombreruyoc 
* Quchakuna: Tuturaqucha, Yanaqucha
* Mayukuna: Tinku mayu, Wallqayuq mayu, Pingullo, Tacamache, Colorado, Las Gradas

## Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.

## Pruwinsya paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Wakichi

**Wakichi**, **lukrama**, **rukrama** icha **purukrama**qa (Inlis simipi: *program[me]*, Kastilla simipi: *programa*) ima ruwanapis. Antañiqichaqpi wakichi yupana llamk'anam, willakunata llamk'apunapaq, antañiqichaqta pusanapaq. Wakichiyuq willañiqitaqa *wakichi willañiqi* ninchik, sapsilla *.exe* chupayuq.
T'urpi

**T'urpi** icha **Tisri** (latin simipi: *axis*, kastilla simipi: *eje*) nisqaqa ima muyupayaqpapas muyupayasqan siwk siq'im.

Tiksimuyup t'urpinqa chinchay qhipantam uralan qhipantapas purin.
Iñu

**Iñu** icha **T'upsi** (kastilla simipi: *punto*) nisqaqa ima ch'iñilla kaqpas. Pacha tupuykama iñuqa hallka k'iti kancharninnaqmi.
Chawpipacha

**Chawpipacha** (latin simipi: *aequator*, kastilla simipi: *ecuador*) nisqaqa Tiqsimuyupi chinchay qhipap hurin qhipap chawpinpi kaq, t'urpinwan Chiqan chhukapi kaq, p'allta muyu kaq siq'im, 40.000 mitru suni kaq.

Chawpipacha siq'iqa Ikwayur mama llaqtantapis purinmi.

Rikcha:Ecuador SanAntoniodePichincha MitaddelMundo Monument.JPG|Chawpipacha, Ikwayur mamallaqtapi
Rikcha:Miniature_of_Equator_Monument.jpg|Chawpipacha, Inrunisya mamallaqtapi
Rikcha:Foto 03 - equador.jpg|Chawpipacha, Parasil mamallaqtapi
Siwk siq'i

**Siwk siq'i** (QSHKS qillqaypi: *Siuj Seq’e*, latin simipi: *linea recta*) nisqaqa ima **siwk** kaq siq'ipas. Iskay iñupura siwk siq'iqa lliw atinalla kaqman siq'ipuramanta aswan sispa, aswan pisi suni siq'im. Chay iskay iñupura kaq siwk siq'ip patmantataq siwk patmam ninchik.

## Hawa t'inkikuna
San Markus pruwinsya

**San Markus pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *San Markus jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de San Marcos*) Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Markus llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Kashamarka mayu - Krisniqas mayu - Marañun mayu - Shiraq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan:

## Kaypipas qhaway
* Kumpi Mayu
* Kashamarka 
## Willay pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
San Miguel pruwinsya

**San Miguel pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de San Miguel*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Miguel Pallaqi llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi. 
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* San Miguel arkhanqil

## Karu puriy
* *Las Ventanillas de Jangalá*

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Suchisa

**Inkuminra**qa (kastilla simipi: *Encomienda, "apachikuy, kamachikuy, maña, mink'a"*) Kastilla Kamachiy pachapi wiraquchaman kamarisqa chakrankunapi indihina runakunap llamk'anan kayninsi karqan.

Ispañulkuna Awya Yalata atiyta qallarirqaptin, 1503 watapis Isabel I Kastillap quyan inkuminda llikatas kamachirqan, indihina runakunap allpankunata hap'ispas **inkumindiru** *(encomendero)* nisqa atiq wiraqucha awqaqkunaman quykuspa. Chay allpakunaqa manas chay awqaqkunapchu kapuynin, ichaqa Ispaña Qhapaqpa kapuyninsi. Lliwmanta aswan hatun inkumindaqa Piruwpi kaq *Encomienda Casa Grande ("hatun wasi")* nisqas, kunan pacha Bilhika hatun hinas. Chay pacha inkumindapi kaq indihinakunas anchata sarusqas karqan.

Bartolomé de las Casas sutiyuq munqhis chay inkuminda mana allinchu nispa anchatas qhawapayarqan.

1791 watapis inkuminda karunchasqa karqan. Chaymantataqsi chay allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Awya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikuptin wiraquchakuna asindakunapi hinallataqsi indihinakunata sarupurqan.

## Kaypipas qhaway
*Qichuychakrayuqpaq llamk'ay mit'a
*Qichuychakra
Kastilla Atipay

**Ispaña Atipay** icha **Ispaña atipayay**qa *(Conquista)* atipaq icha kunkistarur nisqa Ispaña runa awqaqkunap Apya Yalata maqanakuspa atipasqansi karqan. Qallarirqan Kiristupal Kulunpa Chawpi Apya Yalap Wat'ankunata tarisqanwan 1492 watapis. Kastilla Atipaywanqa Kastilla Kamachina pachas qallarirqan. Apya Yala mama llaqtakuna Ispaña mitma hallp'a icha kulunyakunas tukurqan.

Ispaña runakunaqa kay mama llaqtakunatas atiparqan:
*Mishika runakunap mama llaqtan (1519-1521)
*K'iché runakunap mama llaqtan (1524-1525)
*Kaqchikel runakunap mama llaqtan (1524-1525)
*Maya runakunap mama llaqtankuna (1539-1548)
*Tawantinsuyu, Inka runakunap mama llaqtan (1532-1572)
*Muyiska runakunap mama llaqtan
*wakkunapis

## Hawa t'inkikuna
Kunkistaqi

**Yaykukapuq, Atipaq, Apuqi, Kunkista/yur/rur/thur** *(Conquistador)* nisqakunaqa Kastilla Atipay nisqapi Kastillaki awqaqkunas karqan Apya Yalata maqanakuspa atipuqsi.

Kaysi huk kunkistarurkuna:
*Hirnan Kurtis (Mishika runakunap mama llaqtanta atipaq)
*Pitru Alwaratu (K'iché runakunap mama llaqtanta atipaq)
*Ransisku Pisaru (Tawantinsuyuta atipaq)
*Pitru Paltiwya (Mapuchita atipaq)
*Siwastiyan Wilalkasar (Ikwathurta, Urin Kulunsuyuta ima atipaq)
Kastilla Kamachiy pacha

**Kastilla Kamachiy pacha** (kastilla simipi: *tiempo de la colonia española*) nisqaqa Awya Yalapi ispañulkunap kamachinan kasqa pachas karqan, ispañul kulunya pachas. Qallarirqan Kastilla Atiy nisqawansi (Cristobal Colonpa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunata tarisqanwan 1492 watapis, Piruwpiqa 1532 watapis), puchukarqantaq Simón Bolívarpa pusasqan Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuykunapi, chunka isqunniyuq pachakwatap qallarisqanpi.
San Pablo pruwinsya

**San Pablo pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de San Pablo *) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Pablo llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Fernando Belaúnde Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:
## Flora Faunapas
## Runakuna
## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Pawlu 
## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Kunturwasi qhapana

## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
Quntumasa pruwinsya

**Quntumasa pruwinsya** (aymara simipi: *Quntumasa jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Contumazá*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Quntumasa llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa  
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** Chanta mayu - Chiliti mayu / Magdalena mayu - Hiqitipiqi mayu - Quntumasa mayu
* **[[Qucha]]kuna:**:
## Flora Faunapas

## Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Waki
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
 
* Matiyu santu
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Kashamarka 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Kashamarka suyu
San Pidru distritu

**San Pidru distritu** (kastilla simipi: *Distrito de San Pedro*) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,Piruwpi, huk  distritum. Uma llaqtanqa San Pidru llaqtam.
* Qusqu: 122 km

## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Willkamayu
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Nina urqu]]kuna:** Kimsachata

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Raqch'ipi Qun Tiksi Wiraqucha yupaychana wasip puchunkuna
* Raqch'ipi inlisya

## Kaypipas qhaway
* Awsanqati
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Marankani distritu

**Marankani distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Marangani*) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk  distritum. Uma llaqtanqa Marankani llaqtam.
* Qusqu: 152.00 km
## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
* Urqukuna:

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Raya q'asa
* Willkamayup pukyun,  4.318 m, (Qusqu: 172.00 km)

## Apaykachana
* Qusqumanta Punukama khillay ñan
## Kaypipas qhaway
* [Awsanqati]]
* Willkanuta walla
* Raqch'i
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Pitumarka distritu

**Pitumarka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Pitumarca*) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk  distritum. Uma llaqtanqa Pitumarka llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Yayamari (Amruqa) - Awsanqati - Chumpi - Hapu Punta - Hatunñanu Punta - Hatun Uma - Kimsa Umacha (*Pico Tres*) - Kisuq'ipina - Kunturikiña - San Braulio urqu - Wila Aqhi - Wisk'achani urqu (Chumpi)
* **[[Qucha]]kuna:** Amayani qucha - Siwinaqucha
* **[[Mayu]]kuna:**

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Awsanqati
* Willkanuta walla
* Raqch'i
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Édouard Manet

**Édouard Manet** sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Paul Cézanne
* Camille Corot

## Hawa t'inkikuna
Eugène Delacroix

**Eugène Delacroix** (***Ferdinand Victor Eugène Delacroix***) sutiyuqqa ( paqarisqa Charenton-Saint-Maurice llaqtapi, Ransiya-pi,  wañusqa Paris llaqtapi, Ransiya-pi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Sikuwani distritu

**Sikuwani  distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Sicuani*) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  Piruwpi, huk  distritum. Uma llaqtanqa Sikuwani llaqtam.

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna: 
* Urqukuna:

## Ayllu llaqtakuna
* Qhiwar, Pampaqalasaya, Lari Puchuri, Pampa Ansa, Chiwaku, Qanqawa, Liwinqaya, Unuqura
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Apaykachana
* Qusqumanta Punukama khillay ñan
## Kaypipas qhaway
* Willkanuta walla 
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* San Isidro raymimanta (kastilla simipi)
*Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta
Rafael

*Rafael Correa
*Rafael Márquez
*Rafael Hernández
*Rafael Escalona
*Rafael Nadal
*Bernardo Rafael Álvarez
*Rafael Bonnelly
*Rafael Bustillo
*Rafael Trujillo
*Rafael Caldera
*Rafael Guízar Valencia
*Jorge Rafael Videla
*Rafael Matallana
*Rafael Risco
*Rafael Quirós
*Rafael López Aliaga
*Rafael Reyes Prieto
*Rafael Orozco Maestre
*Rafael Callejas
*Rafael Hoyos Rubio
*Rafael Carrera
Sandro Botticelli

**Sandro Botticelli** (***Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi***) sutiyuq runaqa (  paqarisqa Firenze llaqtapi -  wañusqa Firenze llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.

Taytaː  Mariano di Vanni di Amedeo Filipepi, Mamaː Smeralda.

## Kaypipas qhaway
* Filippino Lippi
* Leonardo da Vinci
* Giotto
* Antonio Pollaiuolo
* Uffizi

## Hawa t'inkikuna
Puka Pukara

**Puka Pukara** (kastilla simipi: *Puca Pucara*) nisqaqa Inkakunap huk pukaransi karqan. Puchunkunaqa Qusqu suyupim, Piruwpim, Tampumach'aymanta 1 - 2 km karum.

## Kaypipas qhaway
* Inka
## Hawa t'inkikuna

Tambo Machay Décembre 2006.jpg
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 79.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 80.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 81.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 82.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 83.JPG
Pukara

**Pukara** icha **Hark'apa** nisqaqa maqanakuypaq ancha sinchichasqa hatunkaray wasim, wasikunam, llaqtam, awqaqkunayuq.
Lenin

**Layimir Ilich Ulyanuw** (*Vladimir Ilich Ulyanov*, Kastilla simipi) (rusu simipi: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов) sutiyuq runaqa, **Lenin** (Ле́нин) nisqapas (22 ñiqin ayriway killapi 1870 watapi paqarisqa Simbirsk llaqtapi, Rusiyapi, 21 ñiqin qhulla puquy killapi 1924 watapi wañusqa Gorki llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku qarqan.

1917 watapi Hatun Uktuwri Pachakutiypa pusaqninsi karqan, Suwit Huñup kamaqninpas. Lenin wañuptin Yosif Stalinsi qatiqninsi tukurqan.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rusiya)
* Karl Marx
* Leon Trotsky

## Hawa t'inkikuna
Kiristuphar Kulun

**[[Kiristuphar (suti)|Kiristuphar]] Kulun** (Kastilla simipi: Cristóbal Colón, Italya simpi: Cristoforo Colombo, Latin simipi: Christophorus Columbus) sutiyuq runaqa (1451 watapi paqarisqa Genova llaqtapi; 20 ñiqin aymuray killapi 1506 wañusqa Valladolid llaqtapi) Ispañap Kathuliku Qhapaq apukunanpaq Iwrupap rikuyllanmanta Apya Yalap tariqninsi karqan.

Chay Kathuliku Qhapaq apukunaqa (Fernando II Araqunpa qhapaqninwan Isabel I Kastillap quyan) Cristobal Colontas Atlantiku mama quchanta kuntiman kacharqan. Apya Yalata 1492 watapi tariptinsi hatun Kastilla Atipaysi, Apya Yalayuq yuriqi runakunap muchuyninsi qallarirqan.

## Pukyukuna
Michhika

**Michhika** **runa**qa (Nawati simipi: *Mēxihcah* icha *Aztēcah*) ñawpa pacha Michhikupi huk runa llaqtas karqan. Huk runa llaqtakunata atispa ancha hatun qhapaq suyutas kamachirqan. Uma llaqtanqa Tenochtitlan llaqtas karqan, Tlakopan Texkoko llaqtakunawan kuskachasqas. 1519 watamanta 1521 watakama Hernán Cortés-pa pusasqan ispañulkunas Tenochtitlan llaqtatas thuñichispa Michhika runakunatas atirqan.

Michhikakunaqa nawa simitas rimarqanku. Tukuy nawa rimaqkunawan nawa nikurqan.

## Hawa t'inkikuna
*
Hernán Cortés

**Hernán Cortés** sutiyuqqa (1485 watapi paqarisqa Medellín (Ispaña) llaqtapi, Ispañapi 2 ñiqin qhapaq raymi killapi 1547 wañusqa Castilleja de la Cuesta llaqtapi, Ispañapi) Mishika runakunap qhapaq suyup ispañul atipaqninsi (*[[kunkistadur]]* nisqa) karqan. 1519 watamanta 1521 watakama chay mama llaqtatas atiparqan, 1521 watapi Tenochtitlan nisqa uma llaqtantas thuñichispa.

## Hawa t'inkikuna
Santa Teresa distritu

**Santa Teresa distritu** nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Santa Teresa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Lasunayuq - Pumasillu - Sallqantay - Saksarayuq - Tukarway - Wamantay
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Willkamayu - Yanama mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi kurakan
* 2015-2018: Wilbert Santa Cruz.

## Karu puriy

* Chuqik'iraw
* Sallqantay
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Killapampa

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Piruwpi INEI
Sankt Peterburg

**Sankt Peterburg** llaqtaqa (rusu simipi: Санкт-Петербург, Simun Pidrumanta sutichasqa) Rusiya mama llaqtapi, Chinchay-Kunti Rusiya suyupi, huk hatun llaqtam. 1703 watapis kamasqa karqan, 1917 watakamas Rusiyap uma llaqtan kaspa. 1924 watamanta 1991 watakama **Leningrad** sutiyuq karqan (Leninmanta sutinchasqa). 

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa tinkikuna
Maya

:

**Maya** nisqa runakunaqa Chawpi Awya Yalapi, Yukatan yaqa wat'api huk runa llaqtam, maya simita rimaq, hunu runachá.

## Hawa t'inkikuna
Nawa

**Nawa** nisqa runakunaqa (nawa simipi: *Nāhuatlācah, "allin rimaq runakuna"*) Mishiku mama llaqtapi kawsaq, nawa simita rimaq runakunam, iskay hunu runachá.

Mishikakunas hukpas nawa runa llaqtas karqan.
K'ichiy runa

**K'ichiy** icha **K'iché** runakunaqa Watimala mama llaqtapi huk runa llaqtam, k'iché simita rimaq, yaqa iskay hunu runachá.

## Pukyukuna
Maya rimaykuna

**Maya rimaykuna** nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chawpi Awya Yalapi.

Kaymi huk Maya rimaykuna:
* Maya simi (893.000 rimaqniyuq): Mishiku (Yukatan yaqa wat'a)
* K'iché simi (925.000 rimaqniyuq): Watimala
* Kaqchikel simi (480.000 rimaqniyuq): Watimala
* Mam simi (520.000 rimaqniyuq): Watimala
* Q'eqchí simi (363.000 rimaqniyuq): Watimala
* Tsotsil simi (356.000 rimaqniyuq): Mishiku (Chiapas)
* Tseltal simi (336.000 rimaqniyuq): Mishiku (Chiapas)
* Chol simi (190.000 rimaqniyuq): Mishiku (Chiapas)
* Wastika simi (173.000 rimaqniyuq): Mishiku
* Q'anjob'al simi (100.000 rimaqniyuq): Watimala
* Tsutuhil simi (80.000 rimaqniyuq): Watimala
* hukkunapas
Maya hawaykawsay

:

**Maya hawaykawsay** nisqaqa ñawpa pacha Chawpi Awya Yalapi maya rimaykunata rimaq runa llaqtakunap ancha kururasqa hawaykawsaymi karqan.

Yukatan yaqa wat'api chunka tawayuq kaq pachakwat'api Maya runakunap hawaykawsaynin ismurqaptinpas, kunan Watimalapi K'iché, Kaqchikel, Tsutuhil runa llaqtakunas sisakuspa qhapayarqan. Chay llaqtakunaqa chunka pichqayuq wat'api ispañul kunkistadurkunap atisqan karqan.

## Hawa t'inkikuna
K'iché simi

**K'iché simi** *(K'iche', Katzijob'al)* nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, K'iché runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.

Popol Vuh nisqa willakuyniyuq qillqam k'iché simipi qillqasqa.
Maya simi

:

**Maya simi** icha **Yukatan maya simi** *(Maaya t'aan)* nisqaqa Chawpi Awya Yalapi, Yukatan yaqa wat'api huk rimaymi, Maya runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.

## Hawa t'inkikuna
Maya (sut'ichana)

**Maya** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Maya runa llaqta, Yukatan yaqa wat'api
*Maya simi, Yukatan yaqa wat'api
*Maya rimaykuna, Chawpi Abya Yalapi
*Maya hawaykawsay, Chawpi Abya Yalapi
Icharati distritu

**Icharati distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Echarate*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Utishi mamallaqta parkipi. Uma llaqtanqa Icharati llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Utishi mamallaqta parki - Machiqinqa ayllu llaqta risirwa - Megantoni mamallaqta willkachasqa
* **[[Urqu]]kuna:** Pawqartampu walla
* **[[Qucha]]kuna:** *Lago de Ángel*
* **[[Mayu]]kuna:** Willkamayu

## Yurakuna
Icharati distritupiqa kay yurakunam wiñanku:

## Uywakuna

Distritupiqa kay uywakunam kawsanku:,

**[[Ñuñuq]]kuna:** (58)

**[[Pisqu]]kuna:**  

**[[Hamp'atu]]kuna:**
* *Gastrotheca sp.*
* *Dendrobatidae*: *Colostethus sp.*

**[[Allpa yaku kawsaqkuna]]** **[[suchuq]]kunapas** :
* *Phrynopus*  
* *Epipedobates macero*

**[[Challwa]]kuna:** 22 laya 
* *Astroblepus*
* *Trichomycterus*
* Trucha *Oncorhynchus mykiss* (musuq, runap apamusqan rikch'aq )

## Runakuna
Icharati distrupiqa Ashaninka, Machiqinqa, Piru runakunam tiyanku.
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Utishi mamallaqta parki
* Mayniki punku
* Urusaywa urqu

## Distritupipi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Piruwpi INEI
Wayupata distritu

**Wayupata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huayopata*) nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi  ), huk  mama llaqtap distritum. Uma llaqtanqa Huyru llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Bonanta - Markuni - Waq'aywillka - Willka Wiqi; **[[Walla]]:** Urupampa walla
* Quchakuna:
* Mayukuna: Luq'umayu - Wamanmarka mayu - Willkamayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Distritupi kurakan
* 2015-2018: Richard Guzmán Torres, del Movimiento Regional Acuerdo Popular Unificado (APU).
* 2011-2014: Marcial Álvarez Miranda

## Karu puriy
* Wamanmarka

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Apaykachana

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Killapampa

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Kumbinsyun pruwinsyap distritunkuna
* Piruwpi INEI
Uqupampa distritu

**Uqupampa** nisqaqa (QSHKS qillqaypi: *Oqhupampa*, kastilla simipi: *Ocobamba*) Killapampa pruwinsyapi,Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum.

Uqupampa distritupiqa 1981 watapi 4 803 runakunam kawsarqan.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Utuma mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Distritupi kurakan
* 2015-1018: Paulino Minauro Villavicencio del Partido Democrático Somos Perú (SP).
* 2011-2014: Alex Curi León

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana

## Kaypipas qhaway
* Killapampa

## Willay pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
* Piruwpi INEI
Q'illu Unu distritu

**Q'illu Unu distritu** (kastilla simipi *Distrito de Quellouno*) nisqaqa huk  mama llaqtapi distritum, Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Q'illu Unu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa  , Alan García Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Willkamayu

## Runakuna
Distritupiqa Machiqinqa runakunam tiyanku.

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi kurakan
* 2015 -2018: Roberto Quecaño Alarcón, del movimiento regional Acuerdo Regional Unificado (APU).
* 2012 -2014: Jesùs Lobatón Amao, del Partido Democrático Somos Perú (SP).

## Willay pukyukuna


## Kaypipas qhaway
* Killapampa
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Qusqu suyu
* Piruwpi INEI
Santu Tumas distritu (Chumpiwillka)

**Santu Tumas distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Santo Tomás*) nisqaqa Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa Santu Tumas llaqtam.
* Qusqu: 240 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Wililli mayu – Qañawimayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Santu Tumas llaqtap inlisyan

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: INEI
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Willkapampa distritu

**Willkapampa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Vilcabamba*) nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Lukma llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Anqasqucha - Chawpimayu - Choquezafra - Chukitakarpu - Kampalla - Kinwa rit'i urqu (*Nevado Quenuaorco*) - Panta - Quysupakana; **[[Walla]]:** Willkapampa walla
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Apurimaq mayu - Misk'iunuyuq mayu - Puka Puka mayu - Pumachakamayu - Saksarayuq mayu - Willkapampa mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy

* Witkus
* Ñusta Hisp'ana / Yuraq Rumi (icha "Chuqipalta"), Witkus: 1 km
* Ispiritu Pampa
* Punkuyuq
* Chuqik'iraw
* Quriwayrachina
* Quta Kuka
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

* Lukma llaqta
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
Liwitaka distritu

**Liwitaka distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Livitaca*) nisqaqa Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa Liwitaka llaqtam.
* Qusqu: 179 km
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Tuqtu
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Karu puriy
* Warari: Mach'aykuna (Liwitaka: 2 km)
* Mawk'a Liwitaka (Liwitaka: 5 km)
* Chullpakuna (Liwitaka: 8 km)
## Raymikuna
* *Luchas de* Tuqtu

## Distritupi paqarisqa runakuna
* Guido Bellido (* 1979), piruwanu pulituku runa

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* ''INEI'': Yupaykuna (kastilla simipi)
Llamk'ay

**Llamk'ay** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Ch'amanaku (runakunap ruraynin, llamk'aynin)
*Ruray (pachaykamaypi huk chhikan kay)
Ruray

:
**Ruray** icha **Llamk'ay** (**W**, inlish simipi: *work*, kastilla simipi: *trabajo*) nisqaqa pachaykamaypi ima ruraynin, rurasqan, huk llikamanta huk llikamantaman apasqa micham.

Mikhanikapi ruraypiqa huk purisqa ñanpi aknaq kallpam:
:W=\vec F \cdot \vec s = F \cdot s \cdot \cos\alpha\,,

\alpha\, kallpap (F), purisqa ñanpa (s) puririyninpa chhukann (k'uchun).

Kaqlla kallpa kachkaptinqa, minuywaqa kay hinam:

:W = F \cdot s\,.

SI tupuypi hamupallasqa tupunqa Joule nisqam (J):
:\mathrm{J = \frac{kg\, m^2}{s^2}}
Qillqa

**Qillqa** nisqaqa ima qillqasqapas, qillqana p'anqapi (liwrupi, willay p'anqapi, chaski qillqapi icha huk willa ñiqipi, antañiqiqpi, siq'isqa rikch'akuna icha sanampakuna, willakunata, yachayta waqaychanapaq.

Manaraq qillqa kaptin, runakuna willaykunata miraymanta miraymansi quykuq karqan, simiwan rimaspa willaykuspa.

Kay hinam **qillqay** nisqakuna:

* Rikch'akunawan (rikch'a qillqay)
** Sumiru runakuna
** Mawk'a Iqiptu runakuna
** Mawk'a Mayakuna
** Mishika runakuna
** China qillqay

* Sanampakunawan (sanampa qillqay): kunan pacha siq'i llumpakuna
** Pañamanta lluq'iman
*** Phiniku siq'i llumpa (ñawpa pacha Chawpi hatun quchap patakunapi)
*** Iwriyu siq'i llumpa
*** Arabya siq'i llumpa
** Lluq'imanta pañaman
*** Grigu siq'i llumpa
*** Latin siq'i llumpa
*** Kirilitsa siq'i llumpa
*** Diwanaqri siq'i llumpa (Baratpi)

## Hawa t'inkikuna