open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ñansapa (munisipyu)

**Ñansapa** (kastilla simipi: *Municipio de Las Carreras*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Urin Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ñansapa llaqtam.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Kantunkuna
## Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Wiñay kawsay
## Musiku
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Munisipyupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Urin Sinti pruwinsya
Muyupampa munisipyu

**Muyupampa** icha **Villa Vaca Guzmán** (kastilla simipi: *Municipio de Villa Vaca Guzmán / Municipio de Muyupampa*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Luis Calvo pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Muyupampa (Villa Vaca Guzmán) llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Waraniyi runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi
## Pukyukuna

* obd.descentralizacion.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luis Calvo pruwinsya
Wakaya munisipyu

**Wakaya** (kastilla simipi: *Municipio de Villa de Huacaya*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Luis Calvo pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wakaya llaqtam (152 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna:
## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Boycobo kantun - 781 runa (2001) 
* Wakaya kantun - 410 runa 
* Santa Rosa de Cuevo kantun - 1.154 runa
## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Waraniyi runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Apiaguaki Tüpa Jatun Yachay Wasi

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Iñao mamallaqta parki
## Pukyukuna

* obd.descentralizacion.gov.bo
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luis Calvo pruwinsya
Wanuku distritu

**Wanuku distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Huánuco*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wanuku llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: wallaqa mayu
## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy
## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
̽* Tinku Mariya
## Willay pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Wanuku suyu
Awisya llaqta

**Kamataki** icha **Awisya** (kastilla simipi: *Villa Abecia / Camataquí*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Urin Sinti pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sur Sinti pruwinsya
Chukis distritu

**Chukis distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chuquis*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chukis llaqtam. Chukis distritu tarikun Mayukillap Iskaynin pruwinsyap chawpinpi. Kuntiman kantun Pachas distrituwan, Yanas distrituwan, chinchay-antiman kantun Mariyas distrituwan, qullamantaq kantun Yaruwillka pruwinsyawan.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Llamashipina - Masas Punta - Piruruyuq Punta - Rahu Punta (+4.800 m) - Rupapampa - Tinkupampa Punta - Wamalla Punta - Yanaphaqcha - Yuraqyaku
* Quchakuna: *Laguiacocha* - Tikllaqucha
* Mayukuna: Marañun mayu (distritup kunti saywan) - Urqumayu (saywapi: Chukis distritu - Pachas distritu - Yanas distritu)
## Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Wanuku Pampa
* Tinku Mariya mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
* Mayukillap Iskaynin pruwinsyap distritunkuna (-!- Shunqui = Chuqui; Chuqui = Shunqui)
Arankay distritu

**Arankay distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Arancay*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Arankay llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Tinku Mariya mama llaqta parki
## Raymikuna
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Piruru
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Llata distritu

**Llata distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Llata*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llata llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Marañun mayu

## Simikuna
Llata distritupiqa aswanta runa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Rikcha:Río Marañón 03296.JPG|Marañun mayu Quchapata *(Cochapata)* llaqta ñiqpi, Llata distritu
Rikcha:Templo de la Plaza de LLata 3211.JPG|inlisya, Llata
Rikcha:Plaza de Armas 03214.JPG|uma kancha, Llata
File:Río Marañón 03239.JPG|Marañun mayu, Murk'a *(Morca)* llaqta ñiqpi

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Piruru
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Pumawasi distritu

**Pumawasi distritu** icha **Daniel Alomía Robles distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Daniel Alomía Robles*, Daniel Alomía Robles-mantam sutinchasqa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pumawasi llaqtam. 
## Wiñay kawsay
Kamasqa  , Manuel A. Odría Umalliq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Alan Valdivia Beteta, Acción Popular.
* 2007-2010: Walter Jesús Silva Mariño

## Kaypipas qhaway
* Daniel Alomía Robles, takichaq
* Tinku Mariya mama llaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Luyando distritu

**Luyando distritu** icha **Padre Felipe Luyando distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Padre Felipe Luyando*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Naranjillo llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa  , Manuel A. Odría Umalliq.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Wallaqa mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Félix Pulido Ríos, Movimiento Político Hechos y No Palabras.
* 2007-2010: José Santos Quiroz Alva.

## Kaypipas qhaway
* Leoncio Prado
* Tinku Mariya mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Rupa Rupa distritu

**Rupa Rupa distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Rupa-Rupa*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tinku Mariya llaqtam.
## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Tinku Mariya mama llaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**   
* **[[Qucha]]kuna:**  
* **[[Mayu]]kuna:** Wallaqa mayu

## Runakuna
Bena Jema llaqtapiqa Shipiwu-Quniwu runakuna tiyanku. 

## Simikuna
Kay distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku. Bena Jema llaqtapiqa shipipu simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Distritupi paqarisqa
## Jisk'a t'aqa suyu asu jaqinaka
### Kurakanaka
* 2011-2014: Pascual Guzmán Alfaro, Movimiento Político Hechos y No Palabras. 
* 2007-2010: Juan Orfilio Picón Quedo,  Frente Amplio Regional.
* 2003-2006: Ramiro Hernando Alvarado Celis, Independiente.
* 1999-2002: Francisco Diaz Muncin, Frente Cívico de la Selva.
* 1996-1998: Misael Albino Alvarado Páucar, Independiente.
* 1993-1995: Loyseth Reátegui Carbajal,Independiente.
* 1990-1992: Casado Pérez, APRA.

## Kaypipas qhaway
* Leoncio Prado
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Hisus distritu (Wanuku)

**Hisus distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Jesús*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hisus llaqtam.
## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Hatun Siwla - Pishtaq - Sarapu - Yerupaja; Walla: Waywash walla
* Quchakuna:  
* Mayukuna:

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Lawriqucha
 
## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Romel Espinoza Ambrosio, Movimiento Independiente Regional Luchemos.
* 2007-2010: Heriberto Hilarión Estrada Muñoz

## Kaypipas qhaway

## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Warin distritu

**Warin distritu** icha **Francisco de Asís distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Francisco de Asís / Huarín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Warin llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliq.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Marañun mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Rikchakuna

Rikcha:C.P Huarín 03134.JPG|Warin llaqta


## Distritupi paqarisqa
### Kurakakuna
* 2011-2014: Homer Emer Magariño Castañeda, Movimiento Independiente Regional Luchemos.
* 2007-2010: Araníbar Seráfico Valdivia.
## Kaypipas qhaway
* Lawriqucha
* Yerupaja
* Waywash walla
* Tinku Mariya mama llaqta parki

## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Pristu munisipyu

**Pristu** (kastilla simipi: *Municipio de Presto*) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Jaime Zudáñez pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pristu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Iñao mamallaqta parki‎ - Palmar kawsay suyu
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pristu mayu (*Río Presto*)- Zudáñez mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
* Pristu kantun
* Rudiyu kantun
* Pasupaya kantun

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pristu munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Presto munisipyu: yupaykuna, saywitu
Baños distritu

**Baños distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Baños*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Baños llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Nupi mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Waki
### Runakuna
5 412 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Mayu Tayta Kristu
* Santa Rosa Limamanta
## Kawpaq runa
* Kurakakuna: 
** 2011-2014: Zomeli Diaz Simeon
** 2007-2010: Manuel Lolo Gamarra Espinoza

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Lawriqucha
* Yerupaja
* Waywash walla
* Tinku Mariya mama llaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Chupan distritu

**Chupan distritu** icha **Aparicio Pomares distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Aparicio Pomares / Chupán*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Wanuku suyupi, Yaruwillka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chupan llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna: Atuq Wachanan - María Jellé Punta - Paraqucha Punta - Pukarumi Punta - Ruwan Winsa - Wari Punta - Yachas Punta
* Quchakuna: Lasuqucha - Minasqucha - Pararaqucha - Pukaqucha - Qiñwanaqucha - Salwana qucha - Yawarqucha
* Mayukuna: Marañun mayu
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Runakuna
## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa runakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu
Chanchamayu distritu

**Chanchamayu distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chanchamayo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chanchamayu (La Merced) llaqtam.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Puy-Puy amachana sach'a-sach'a - Sumaq Pampa risirwa suyu
***[[Urqu]]kuna:**   
* **[[Qucha]]kuna: ** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chanchamayu - Pirini mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Puerto Gonzalo Moreno

**Puerto Gonzalo Moreno** (kastilla simipi: *Puerto Gonzalo Moreno*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk llaqtam, Mayutata pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Mayutata pruwinsya
Runa wilancha

**Runa wilancha** nisqaqa huk dyus kayman qaranapaq runata wañuchispa wilanchaymi.

Ñawpa pacha achka hawaykawsaykunapis runakunata apunkunaman wilanchaq karqan.
Musquy

**Musquy** nisqaqa runap puñuchkaspa yuyayninpi rikusqakunam, chiqap kawsaypi hinapas, ichataq manam chiqapchu.
Wilancha

**Wilancha** nisqapiqa paqu yachaq icha huk runa huk uywatam wañuchin, wak'aman, urqup apunman, huk dyus kayman qaranapaq.

## Kaypipas qhaway
*Q'uway
*Runa wilancha
San Pawlu Tikina

**San Pawlu Tikina** (kastilla simipi: *San Pablo de Tiquina*) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi, San Pidru Tikina munisipyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.  

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* San Pidru Tikina
* Tikina yaku k'ikllu
* Kalwaryu urqu (Titiqaqa qucha)
* Qupaqhawanap Pallan
* Pallanchikpa basilikan
* Qupaqhawana yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Titiqaqa wat'a

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manqu Qhapaq pruwinsya
Q'uway

**Q'uway** nisqapiqa paqu yachaq q'uwata, huk qurakunata kañaspa, wak'aman, urqup apunman, huk dyus kayman qaraykunmi.

## Kaypipas qhaway
*Wilancha
Quwi

**Quwi**, **Saka** icha **Haka**, kichwapi **Kuy** (genus *Cavia*) nisqakunaqa Awya Yalapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywakunam.

**Wishik, wishik, wishik** ninku qiwata muskikur. Allin aswan anti mikuyta ruranku hakawan.Aychan kallpa mirachiq, qhali qukuq.

## Rikch'aqkuna
* Purun quwi *(Cavia tschudii)*
* Sach'a quwi *(Cavia aperea)*
* Wasi quwi *(Cavia porcellus)*

## Hawa t'inkikuna
Tikina

*San Pawlu Tikina *(San Pablo de Tiquina)*
*San Pidru Tikina *(San Pedro de Tiquina)*
*San Pawlu Tikina kantun
*San Pidru Tikina kantun
*San Pidru Tikina (munisipyu)
*Tikina yaku k'ikllu (Titiqaqa quchapi)
Masithuña

*Chinchay Masitunya: Iwrupapi huk mama llaqta;
*Grigu Makiduniya: Grisyapi huk suyu;
*Mawk'a Makiduniya: Ñawpa pacha Iwrupapi huk mama llaqta.
Apulupampa walla

**Apulupampa walla** (kastilla simipi: *Cordillera de Apolobamba*) nisqaqa Antikunapi huk Wallam, Puliwya mama llaqtapi (79%), Piruw mama llaqtapipas (21%). Chawpi Urquqa (6.044 m) llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Apulupampa sallqa pacha suyu
* **[[Qucha]]kuna:** Puyu Puyu qucha - Phawchi qucha - Qululu qucha - Such'i qucha

## Hatun urqukuna

## Llaqtakuna
* Kurwa 
* Pilichuku

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Antikunan
* Kunti Walla (Buliwya) 
* Chawpi Walla (Buliwya) 
* Anti Walla (Buliwya)  
* Qhapaq Walla (Buliwya)

## Pukyukuna
* Saywitu: Putina pruwinsya, Punu
* Alain Mesili: Apulupampa wallamanta (inlish simi)
* www.ademiller.com/ (inlish simi)
* Saywitu
Utkupampa distritu

**Utkupampa distritu** icha **Hatun Bawa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Bagua Grande*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Utkupampa (*Bagua Grande*) llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Mayukuna: Utkupampa mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Qulan walla risirwa suyu
* Utkupampa mayu
## Pukyukuna
 
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* www.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Amarumayu suyu
Sika-Sika

Uywakuna:
*Sika-sika, pillpintup qirisan
Buliwyapi llaqtakuna:
*Sika Sika llaqta
*Sika Sika munisipyu
*Sika Sika kantun
Jacques Offenbach

**Jacques Offenbach** ( paqarisqa Köln llaqtapi, Alimanyapi;  wañusqa Paris llaqtapi, Ransiyapi) huk takichaqsi karqan.

## Hawa t'inkikuna
Copacabana

**[[Buliwya]]pi**:
* **[[Qupaqhawana]]** sutiyuq buliwyanu hatun llaqtap kastilla simipi sutin;
* **[[Pallanchikpa basilikan (Qupaqhawanapi)]]**;
* **[[Qupaqhawanap Pallan]]**, Buliwyap patronan;

**[[Kulumbya]]pi**:
* **[[Copacabana (Colombia)]]** *(departamento Antioquia)*;

**[[Arhintina]]pi**:
* **[[Copacabana (Catamarca)]]** *(departamento Tinogasta, provincia de Catamarca)*;
* **[[Copacabana (Córdoba)]]**, *(departamento Ischilín, provincia de Córdoba)*;

**[[Brasil]]pi**:
* **[[Copacabana (Rio de Janeiro)]]**, Rio de Janeiro llaqtapi huk barriu, challakupas.
Q'illuqucha (Chuqiyapu)

**Q'illuqucha** (*Q'elloqocha*) nisqaqa huk buliwyanu qucham, Chuqiyapu suyupi, Pilichuku munisipyupi, Qupaqhawana Antakilla kantunpi.
Waychu kantun

**Waychu kantun** icha **Aqusta kantun** (kastilla simipi: *Cantón Puerto Acosta / Huaycho*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Uma llaqtanqa Waychu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: Waychu mayu 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu: yupaykuna, saywitu (saywankuna 2009 watakama)
Umanata munisipyu

**Umanata munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Umanata / Humanata*) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi.  Uma llaqtanqa Umanata llaqtam (192 llaqtayuq, 2001 watapi).

Saywakuna: 
* chinchay-kuntiman: Piruwwan
* antiman: Muqu Muqu munisipyuwan    
* qullaman: Waychu munisipyuwan
* qulla-kuntiman: Waychu munisipyuwan

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Jach'a Pujru - Uma Jalsu
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Alqamari mayu - Such'i mayu
## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Waychu mayu
## Pukyukuna

* umd.descentralizacion.gov.bo/municipal/fichas/ficha_gen.php?municipio=20401 
## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu (Umanata kantunwan, kunan Umanata munisipyu): Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Iskuma munisipyu

**Iskuma munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio Escoma*) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi, kamasqa . Kay p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Iskuma llaqtam.

Saywakuna: 
* Chinchayman: Waychu munisipyu 
* Antiman: Waychu munisipyu, Muqu Muqu munisipyu, Qarapuku munisipyu
* Qullaman: Qarapuku munisipyu, Titiqaqa qucha
* Kuntiman: Waychu munisipyu, Titiqaqa qucha

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: Waychu mayu

## Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu (Iskuma kantunwan): Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Ch'allapata kantun (Chuqiyapu)

**Ch'allapata kantun** icha **Ch'allapata yaqa wat'a kantun** (kastilla simipi: *Peninsula de Challapata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan.  Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.

Saywakuna: 
* chinchayman: Titiqaqa quchawan
* chinchay-antiman: Qullasuyu kantunwan (Iskuma munisipyupi)
* antiman: Iskuma kantunwan    
* qulla-antiman: Qarapuku kantunwan (Waychu munisipyupi)
* qullaman:  Titiqaqa quchawan
* kuntiman: Titiqaqa quchawan

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: Such'i mayu
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a
* Waychu mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu (Ch'allapata kantunwan): Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Qullasuyu kantun

**Qullasuyu kantun** (kastilla simipi: *Cantón Collasuyo*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan.  Uma llaqtanqa Qullasuyu llaqtam.

Saywakuna: 
* Chinchayman: Iskuma kantun
* Antiman: Iskuma kantun    
* Qullaman:  Challapata Yaqawat'a kantun
* Qulla-antiman: Qarapuku kantun
* Kuntiman: Titiqaqa qucha

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: Titiqaqa qucha
* Mayukuna: 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu (Qullasuyu kantunwan): Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Kankanani kantun

**Kankanani kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Juan de Cancanani*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Uma llaqtanqa Kankanani llaqtam (172 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna: 
* Mayukuna: Such'i mayu
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Ch'allapata yaqa wat'a
* Titiqaqa qucha
* Waychu mayu
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Waychu munisipyu: Yupaykuna, saywitu (2001 watamanta)
Aykili kantun

**Aykili kantun** (kastilla simipi: *Cantón Aiquile*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Aykili munisipyupi. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "ukhupi".

## Musiku

* Charankukuna

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo

## Hawa t'inkikuna
* Aykili munisipyu: yupaykuna, saywitu
Alalay kantun

**Alalay kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Alalay*) Buliwya suyupi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Misk'i pruwinsyapi, Alalay munisipyupi. Uma llaqtanqa Alalay llaqtam (638 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo
* Yupaykuna: Alalay munisipyu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Misk'i pruwinsya
* www.cochabambacompite.org Misk'i pruwinsyamanta (pdf)
Arqi kantun

**Arqi kantun** (kastilla simipi: *Arque*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, Arqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Arqi llaqtam.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Arqi munisipyu: Yupaykuna
* Saywitu: Arqi pruwinsya
Asiru

**Asiru** (kastilla simimanta: *acero*) nisqaqa khillaypa huk q'illaykunawan q'illay chaqrusqakunam, 2,1 %-manta mana aswan k'illimsayaqniyuq.
Khillaywanqa kay q'illaykunayuqmi kanman:
* Nikil
* Kupaltu
* Kurumu
* Wanatyu
* Mulipthinu
* hukkunapas

Iskay waranqamantam aswan asiru layakuna kan.
Wirhin

* **[[Qullana Mariya]]** *(Virgen María)*, Jesuspa maman, *Dyuspa Maman*;
* manaraq kasarakusqa warmi: sipas, imilla, ñust'a;
* manaraq yuquq, manaraq yuqusqa kaq warmi.
Qullana Mariya

**Qullana Mariya** nisqaqa (kastilla simipi: *Virgen María*, latin simipi: *Virgo Maria*, grigu simipi: *Παρθένος Μαρία [Parthénos María]*) Hisuspa maman karqan, kristiyanu iñiypi *[[Dyus|Apu yaya]]pa Maman* nisqa.

Kristiyanu iñiykamaqa wirhinsi (mana yuqusqa warmi) karqan, Husiy sutiyuq qiru llaqllaqwan tiyakuq. Ch'uya Ispiritup ch'uyalla, llump'aqlla yumasqan kaptinsi, Jesus wiksanpi tukurqan.

yayan: hutsannaq)|Huwakin, Mama: Hutsannaq Ana.

Kathuliku Inlisyapiqa *[[Much'aykusqayki Mariya]]* manaqa ( Mamita Mariya) nisqapim Qullana Mariyata yupaychanku.
P'inqa

**P'inqa**, **P'inqakuy** nisqaqa mana allin kawllaymi (llakusim).

P'inqakuchkaq runaqa imatapas huk runakunaman manam niytachu, rikuchiytachu munan, chay huk runap kutichiyninmanta manchakuspa.
Pedro Blanco Soto

**Pedro Blanco Soto** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Wuliwiyapi,  wañusqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi), huk  mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitiku, pichqa ñiqi umalliqninmi karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Buliwyap umalliqnin
## Willay pukyukuna

* www.worldlingo.com
Pasurapa

**Pasurapa** (kastilla simipi: *Pasorapa*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, huk llaqtam, Pasurapa munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Buliwyapi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Pasurapa munisipyu
* Pasurapa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Sikaya

**Sikaya** (kastilla qillqaypi: *Sicaya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Sikaya munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna
* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
*  Sikaya munisipyu: Yupaykuna
* Saywitu: Kapinuta pruwinsya
Umiriqi

**Umiriqi** (kastilla simipi: *Omereque*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyup uma llaqtanmi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "mayupura, qhichwapura kawsay".

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Umiriqi munisipyu
* Umiriqi munisipyu: yupaykuna, saywitu

a
T'iraqi munisipyu

**T'iraqi munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Tiraque*) nisqaqa huk ñiqin munisipyu T'iraqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'iraqi llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna: Jatun Mayu
* Quchakuna: Pila Qucha - T'utura Qucha

## Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
* T'iraqi kantun
* P'allqa kantun
Shinahuta kantunqa (icha Central Busch kantun) 2009 watamanta Shinahuta munisipyum, T'iraqi pruwinsyap iskay ñiqi munisipyunmi. Uma llaqtanqa Shinahuta llaqtam. 

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku. 

## Simikuna
T'iraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Shinahuta munisipyu
* Carrasco mamallaqta parki
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'iraqi pruwinsya
Wilaqaya kantun

**Wilaqaya kantun** (kastilla simipi: *Cantón Vilacaya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wilaqaya llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Yupaykuna: Bolívar munisipyu
* Saywitu: Bolívar pruwinsya, Quchapampa
Bolívar kantun

**Bolívar kantun** (kastilla simipi: *Bolívar*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

Kay kantunqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Hawa t'inkikuna
* Yupaykuna: Bolívar munisipyu
* Saywitu: Bolívar pruwinsya, Quchapampa
Ayupaya

*Ayupaya llaqta *(Villa Independencia)* - Buliwyapi
*Ayupaya munisipyu *(municipio de Ayopaya)* - Buliwyapi
*Ayupaya pruwinsya *(provincia de Ayopaya)* - Buliwyapi
Jayupaya kantun

**Jayupaya kantun**, **Ayupaya kantun** icha **Villa Independencia kantun** (kastilla simipi: *Ayopaya* / *Villa Independencia*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Jayupaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Jayupaya icha Villa Independencia llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
*  Tunari mamallaqta parki
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Jayupaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Muruchata kantun

**Muruchata kantun** (kastilla simipi: *Cantón Morochata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi , Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Muruchata munisipyupi. Uma llaqtanqa Muruchata llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tunari mamallaqta parki
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Yupaykuna: Jayupaya munisipyu
* Saywitu: Jayupaya pruwinsya
Kukapata munisipyu

**Kukapata munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Cocapata*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Kukapata llaqtam (411 llaqtayuq, 2001 watapi).

Kukapata munisipyuqa  kamasqa karqan, mama munisipyuqa Muruchata munisipyum.  

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Mayukuna:
* Quchakuna:
## Runakuna
Jayupaya pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku. 

## Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Yupaykuna: Jayupaya munisipyu
* Saywitu: Jayupaya pruwinsya
T'arata kantun

**Tarata kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón Tarata*) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, T'arata munisipyupi. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'ichkiqucha
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'arata / Esteban Arce pruwinsya
Waykuli kantun

**Waykuli kantun** (kastilla simipi: *Huayculi*) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Tarata pruwinsyapi, Tarata munisipyupi. Uma llaqtanqa Waykuli llaqtam.

## Allpa saywachi
## Flora Faunapas
## Chiriqunuy
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
## Musiku
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Kantunpi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Tarata munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tarata / Esteban Arce pruwinsya
Umiriqi kantun

**Umiriqi kantun** (kastilla simipi: *Omereque*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Umiriqi llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "mayupura, qhichwapura kawsay".
 
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Misk'i mayu
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Umiriqi munisipyu: yupaykuna, saywitu
Kapinuta kantun

**Kapinuta kantun** (kastilla simipi: *Capinota*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: 
* Quchakuna:
* Mayukuna:

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Santiwañis munisipyu: Yupaykuna
* www.ine.gov.bo 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kapinuta pruwinsya
Surakachi munisipyu

**Surakachi munisipyu** icha **Surak'achi  munisipyu** (kastilla simipi: *Municipio de Soracachi*) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Uru-Uru pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Surakachi llaqtam (480 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Jach'a Chanka - Jach'a Chutu *(Jachcha Chuto)* - Kuntur Chukuña - Kuntur Ikiña - Saytana - Wichhu Qullu - Wisk'achani; **[[Walla]]:** Asanaki walla
* **[[Mayu]]kuna:** Jach'a Uma *(Jachcha Uma)* - T'ula Pallqa mayu 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan:

Kantun - (Uma llaqta):
* Iruma kantun - (Iruma)
* Liqi Pallqa kantun - (Liqi Pallqa) *(Lequepalca)*
* Parya kantun - (Parya)
* Sipulturas kantun / Teniente Bullain kantun - (Sipulturas)
* Surakachi kantun - (Surakachi)
* T'ula Pallqa kantun / 9 de Abril kantun - (T'ula Pallqa)
* Wayña Pasto Grande kantun - (Wayña Pasto Grande)

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Surakachi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Uru Uru pukllay
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Surakachi munisipyu: yupaykuna, saywitu
* Surakachi munisipyumanta
Ansaltu

**Ansaltu** (kastilla simipi: *Anzaldo*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, huk llaqtam, Ansaltu munisipyup uma llaqtanmi. Kay llaqtapi wak juch'uy ayllukuna tiyallankutaq: Kalallusta, Tijrasqa, Ch'ullku Mayu, Quibrada Unda, Alfa Mayu, Turu Qucha, Uma Piwra wak kunapis. 
 
## Llaqtapi paqarisqa
Kay llaqtapi runaqa astawanpis jallp'api tukuy laya puquykunata puquchikusqankumanta qullqita jap'ikunku. Paykuna papata, riwuta, sarata, siwarata ima astawan tarpunku. Q'umir yurakunatawan misk'i puquykunatawanpis puquchikullankutaq. Jinallamantataq uywakunata uywaspa chanta ranqhaspa. Wakin runa kay ayllupi sapa k'uychichaw p'unchaw puquchisqankuta, mikhunata ima ranqhaspa qullqichallankutaq.

## Kaypipas qhaway
* 
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
* Yupaykuna: Ansaltu munisipyu
## Hawa t'inkikuna
* Ansaltu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Arbieto

**Arbieto** nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, huk llaqtam, Arbieto munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* K'ichkiqucha
## Pukyu
* Buliwyapi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Arbieto munisipyu: Yupaykuna
* Arbieto munisipyu: yupaykuna, saywitu
Alaruqu kantun

**Alaruqu kantun** (kastilla simipi: *Alaroco*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sabaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Alaruqu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Taypi Qullu
* Quchakuna: 
* Mayukuna:
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyap Kunti Wallan 
* Pumari (4.787 m) 
* Qhawaray
* Quwiphasa kachi qucha
* Saqawaya qucha (Julu kantunpi)
* Siparaya urqu (5.530 m), Pagador kantunpi
* Tata Sawaya nina urqu
* Tunupa 
## Pukyukuna

* Sawaya munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Sawaya pruwinsya
Saqapampa

**Saqapampa** (kastilla simipi: *Sacabamba*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Saqapampa munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Saqapampa mayu
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna

* Saqapampa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Muruchata

**Muruchata** (kastilla simipi: *Morochata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, huk llaqtam, Muruchata munisipyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
* Muruchata munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Jayupaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Pagador kantun

**Pagador kantun** (kastilla simipi: *Cantón Pagador*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Pagador llaqtam (134 llaqtayuq, 2001 watapi). Sebastián Pagadormantam sut'ichasqa. 

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Siparaya - Tata Sawaya (5.430 m)
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pumiri 
* Qhawaraya
* Quwiphasa kachi qucha
* Saqawaya qucha (Julu kantunpi)
* Tunupa 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* Sawaya munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Sawaya pruwinsya
Pisiga Bolívar-Sucre kantun

**Pisiga Bolívar-Sucre kantun** (kastilla simipi: *Cantón Pisiga Bolívar-Sucre*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Pisiga Bolívar llaqtam (718 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Qhawaray nina urqu (5.860 m) 

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pumiri 
* Quwiphasa kachi qucha
* Saqawaya qucha, Julu kantunpi
* Siparaya urqu (5.530 m), Pagador kantunpi
* Tata Sabaya nina urqu
* Tunupa 

## Pukyukuna
 
* www.ine.gov.bo
* Sabaya munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Sawaya pruwinsya
Witalina kantun

**Witalina kantun** icha **Villa Vitalina kantun** (kastilla simipi: *Cantón Villa Vitalina*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Witalina llaqtam.

## Allpa saywachi

* Urqukuna: Tata Sawaya (5.430 m)
* Quchakuna: Quwiphasa kachi qucha

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pumiri 
* Saqawaya qucha (Julu kantunpi)
* Tunupa 
## Pukyukuna

* Sawaya munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Sawaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Betanzos kantun

**Betanzos kantun** (kastilla simipi: *Cantón Betanzos*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Betanzos llaqtam (4.168 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cornelio Saavedra
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Cornelio Saavedra pruwinsya
Utuyu kantun

**Utuyu kantun** (kastilla simipi: *Cantón Otuyo*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi  P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Utuyu llaqtam.

## Kantunpi paqarisqa

* Cornelio Saavedra
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* Betanzos munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Cornelio Saavedra pruwinsya
René Descartes

**René Descartes** sutiyuq runaqa (*Renatus Cartesius*,  paqarisqa La Haye/Touraine llaqtapi, Ransiyapi -  wañusqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi) huk phransis Yachay wayllukuqsi, Yupay yachaqsi, Pachaykamay yachaqpas karqan, rasyunalismu nisqa yachay wayllukuypa kamariqninsi.

*"Cogito ergo sum"* ("yuyaychakunim, chaymantaqa kanim") nispa kikinpi sunqullikuytam yachay wayllukuyman pusarqan. Iskaynintin imayaykunamantam yuyaychakurqan, ispiritu nispaqi matirya nisqapipas.

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuy

## Hawa t'inkikuna
P'utuqsi kantun

**P'utuqsi kantun** nisqaqa (kastilla simipi: *Cantón de Potosí*) Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi munisipyupi. Uma llaqtanqa P'utuqsi llaqtam..

## Allpa saywachi
 
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* P'utuqsi munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tomás Frías pruwinsya
Anthura kantun

**Anthura kantun** (kastilla simipi: *Cantón Anthura*) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Tinkipaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Anthura llaqtam..

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Tinkipaya munisipyu: yupaykuna, saywitu
Achala

**Achala** nisqaqa runata, imakunatapas sumaqchanapaq rurasqakunam, q'illaymanta (quri, qullqi), umiñamanta, phurumanta, t'ikamanta.

Kaymi huk achalakuna:
*wallqa: kunkapi;
*haluchu (tulumpi, rinrina, sarsillu): rinripi;
*siwi: ruk'anapi;
*ch'ipana: makipi;
*t'ipana: p'achakunata t'ipanapaq;
*wincha: umapi;
*pillu: umapi;
*qhapaqpa quri pillun: umapi;
*inkap llawt'un: umapi.

## Hawa t'inkikuna
Rusaryu

**Rusaryu** nisqaqa (kastilla simimanta: *rosario*, latin simimanta: *rosarium*) huk kathuliku mañakuymi, rump'usapa wallqawan mañasqa, iskay chunkantin Jesu Kristup Qullana Mariyappas mistiryunkunamanta yuyaychanakunapaq, huk Yayaykuyuq, chunkantin Much'aykusqayki Mariyayuq, huk Gloria Patri nisqayuq.

## Hawa t'inkikuna
Yuraqq'asa kantun

**Yuraqq'asa kantun** icha **Yuqalla kachi-kachi kantun** (kastilla simipi: *Cantón Yuraj Khasa / Salinas de Yocalla *) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Yuqalla munisipyupi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yuqalla munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Yuqalla munisipyu: yupaykuna, saywitu
Yuraqq'asa

*Yuraqq'asa (Qusqu): Qusqu suyupi huk q'asa;
*Yuraqq'asa (P'utuqsi): P'utuqsi suyupi huk q'asa;
*Yuraqq'asa kantun: P'utuqsi suyupi huk kantun.
Urmiri kantun

**Urmiri kantun** (kastilla simipi: *Cantón de Urmiri*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Urmiri munisipyupi. Uma llaqtanqa Urmiri llaqtam (300 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Urmiri munisipyu: yupaykuna, saywitu
Thaqupampa kantun

**Thaqupampa kantun** (kastilla simipi: *Cantón Tacobamba*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Thaqupampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Thaqupampa llaqtam (183 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Thaqupampa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Urqu Qucha
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cornelio Saavedra
## Pukyukuna
Yawaqari kantun

**Yawaqari kantun** (kastilla simipi: *Cantón Yawacari*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Taqupampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Yawaqari llaqtam (92 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cornelio Saavedra
## Pukyukuna

*Thaqupampa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Willkanuta walla

**Willkanuta walla** icha **Willkanuta wallanka** nisqaqa (aymara simimanta *willkan uta*, "intip wasin",  kastilla simipi *Cordillera de Vilcanota, Nudo de Vilcanota*) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Punu suyupipas, Kallawaya pruwinsyapi, huk wallam. 

## Allpa saywachi
Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Awsanqati (6.384 m), Hatun Uma (6.094 m), Qullpa Ananta (5.950 m), Yanaluma (6.106 m), Wilayuq (6.007 m). Willkanuta wallaqa hatun chullunkukunayuqmi, "U" hina qhichwasapa, quchayuqmi:  Siwinaqucha, Qasqara qucha, Amayani qucha (icha Jasjana qucha). 

Willkanuta wallapiqa kay q'asakunam tiyanku: Chimpuya q'asa, Q'ampa q'asa 

Kay urqu wallapiqa Willkamayup pukyunmi.

## Yurakuna
* Qiwuña *genus Polylepis*
## Uywakuna

### [[Pisqu]]kuna:


Image:Mountain caracara.jpgAlqamari *Phalcoboenus megalopterus*
Image:Colibri coruscans 2.jpg|Siwar q'inti
Image:Aglaeactis castelneaui - Gould.jpg|*Aglaeactis castelneaui*
Rikcha:Cinclodes fuscus Argentina.jpg|Kachapisqu *Cinclodes fuscus*
Image:Metallura tyrianthina.jpg|*Metallura tyrianthina*
Rikcha:Great Horned Owl in Winter.jpg|*Bubo virginianus* 


### [[Suchuq]]kuna:
* *Tachymenis peruviana* 
* *Proctoporus bolivianus* 

### [[Allpa yaku kawsaq]]:
* *Gastrotheca marsupiata* 
* Telmatobius marmoratus 
* *Pleurodema marmorata* 
* *Phrynopus sp.* 
* *Bufo spinolosus*

## Aswan hanaq urqukuna

**Aswan hanaq urqukuna, chinchaymanta - qullakama:**

## Karu puriy

* Willka Qhichwa
* Quyllur Rit'i

## Kaypipas qhaway
* Urupampa walla
* Willkapampa walla
* Raya walla

## Pukyukuna

* www.allthemountains.com / Piruwpi Antikuna
* www.lamolina.edu.pe / Willkanuta wallapi yurakuna uywakunapas
## Hawa t'inkikuna
* Saywitukuna: Piruwpi Anti Walla
Ch'aki kantun

**Ch'aki kantun** (kastilla simipi: *Cantón Chaquí*) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Ch'aki munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'aki llaqtam (651 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cornelio Saavedra
## Pukyukuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: Cornelio Saavedra pruwinsya
San Pawlu Lipis kantun

**San Pawlu Lipis kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Pablo de Lípez*) nisqaqa huk kantunmi, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pawlu Lipis llaqtam (221 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Yanaurqu
* Mayukuna: Llucha mayu

## Kaypipas qhaway
* Q'umirqucha
## Pukyukuna

* San Pawlu Lipis munisipyu: Yupaykuna
* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Uqunqati

**Uqunqati** nisqaqa (kastilla simipi: *Ocongate*) huk piruwanu llaqtacham Awsanqati urqup kinrayninpi, Uqunqati distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi.

## Allpa saywachi
33 ayllu llaqta kay aniksukunapi kanmi: Pukaurqu (Mallma, Mawayani, Chawpimayu, Pampakancha), Awsanqati (Antamayu, Rodeana, Upis Paqchanta, Pukarumi), Tinki (Puykampampa, Chiqaspampa, Marampaki), Pinchimuru, Quñamuru, Qullqa, Sallikancha, Wayna Awsanqati, Aqukunka, Pallqa, Llullucha, Lawalawa (Kuch'uwasi), Hullikunka, Wakatinku, Chakachimpa, Yanama, Wiquunu, Patapallpa (Hanan Patapallpa, Urin Patapallpa), Lawramarka, iskay runayuq chawpikuna (Lawramarka, Tinki), Uqunqati (chawpi llaqta)

## Simikuna
Uqunqati distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku (91,3 %).
## Raymikuna

* Quyllur Rit'i

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Qusqu suyupi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Qusqu suyu
San Antonio Lipis kantun

**San Antonio Lipis kantun** (kastilla simipi: *Cantón San Antonio de Lipez*) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi , P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi. Uma llaqtanqa San Antonio Lipis llaqtam..

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Jatun Paqu - Lama Unu - Laqiyta - Lipis

## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
* San Pawlu Lipis munisipyu: Yupaykuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Urin Lipis pruwinsya
Hatun Uma

**Hatun Uma** icha **Hatunpampa** (*Jatunhuma / Jatunpampa*) nisqaqa Piruwpi llaqtapi, Willkanuta wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.093 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Alqamarinayuq icha Qullqi Krus (6.102 m)
* Hatunkampa
* Ninaparaqu
* Pachanta (5.950 m)
* Qullpa Ananta icha Qallanqati (6.110 m)

## Pukyukuna
* Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu,  Qayanqati urqu (Qullpa Ananta), Hatun Uma rit'i urqu,  Alqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu
* Saywitu: Qispiqanchi pruwinsya
* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m hanaq urqukuna

## Hawa t'inkikuna
Muhamad

**Muhamad** icha **Muhamat** (arawiya simipi: **محمد**), hunt'a sutin **Abū l-Qāsim Muḥammad b. ʿAbd Allāh b. ʿAbd al-Muṭṭalib b. Hāšim b. ʿAbd Manāf al-Qurašī** (**‏ أبو القاسم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي**; —  icha 570 watapi paqarisqa Makkah llaqtapi,  wañusqa Madina llaqtapi) sutiyuq runaqa (kastilla rimaqkunap *Mahoma* nisqan) - hunt'a sutinqa **Abu l-Qasim Muhammad ibn ‘Abd Allāh al-Hashimi al-Qurashi** - Islam nisqa iñiypa kamaqninsi karqan, chay iñiykama Dyuspa pruphitansi (*nabi* نبي).

Taytan:	Abd Allah ibn Abd al-Muttalib; Maman: Amina bint Wahb.

## Kaypipas qhaway
* Quran
 
## Hawa t'inkikuna