open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aliman Dimukratiku Republika

**Aliman Dimukratiku Republika** (aliman simipi *Deutsche Demokratische Republik*, **DDR**) nisqaqa huk susyalista republikam karqan, 1949 watamanta 1990 watakamam.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi Suwit Huñup awqaqkuna anti Alimanyata hap'isptin, huk atiqkunataq kuntinta hap'iptin, Alimanya tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan. Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq *[[Tantasqa Republika Alimanya]]* nisqam tukuptin, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista *Aliman Dimukratiku Republika* nisqam tukurqan.

Aliman Dimukratiku Republikap musikun, kawpay llikanpas ismuptin 1989 watapi Erich Honecker sutiyuq pusaqnin urmachisqa karqan. 1990 watapi akllanakuypi akllasqa musuq kamachinaqa mama llaqtata chulluchiyta kamarikurqan. Chaymantataq Tantasqa Republika Alimanyaman hukllakurqan. Chaywanmi susyalismu qulluchisqa kaptin runa llaqtap kapuyninkuna *(Volkseigentum)* nisqaqa kapitalistakunaman, aswanta kunti Alimanyayuq ruruchinakunamanmi qhatusqa karqan.

## Hawa t'inkikuna
Kunti Alimanya

**Tantasqa Republika Alimanya** nisqaqa kunan pacha kachkaq Alimanya mama llaqtap tukri sutinmi.

Tantasqa Republika Alimanyaqa iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi, 1949 watapi Alimanyap kuntinpi kamasqa karqan. 1990 watakama Alimanyap antinpi Aliman Dimukratiku Republika kachkarqaptinmi, chay Tantasqa Republika Alimanyaqa *Kunti Alimanya* nisqapas sutichasqa karqan. 1990 watapi Alimanyap hukllachakuymanta pachataq tukuy Alimanyap sutinmi.
Yukuslawya

**Yukuslawya** icha **Yukhuslawya**qa (sirbu hurwat simipi, sirbya simipi, hurwat simipi, isluwinu simipi *Jugoslavija*) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam karqan, 1918 watamanta 1991 watakama, kunan Isluwinya, Hurwatsuyu, Sirbya, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Makidunya musuq mama llaqtakunapi. Urin Islaw runakunap mama llaqtanmi nikurqan.

* 1918 watamanta 1929 watakama Sirbyukunap Hurwatkunap Isluwinukunap Qhapaq Suyun nikurqan, chaymantapacha 1940 watakamataq Qhapaq Suyu Yuquslawya karqan, Aleksandar I Karadjordjevic qhapaqpa kamachirqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman, italyanu awqaqkunap atipasqan karqan.

* 1945 watamanta 1991 watakamataq Susyalista Tantasqa Republika Yuquslawya karqan, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman awqaqkunata atipaq kumunista ankallikunap kamasqan, suqtantin suyuyuq: Sirbya, Hurwatsuyu, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Isluwinya, Makidunya.

* Sirbyawan Yanaurqu 1992 watamanta 2003 watakama Tantasqa Republika Yuquslawya nikurqan, 2003 watamanta 2006 watakamataq Sirbyap Yanaurqup Tantasqan. 2006 watapi Yanaurqupas manawachariqyarqanmi.
Champagne-Ardenne

**Champagne-Ardenne** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Châlons-en-Champagne llaqtam

## Riqyunpi paqarisqa
* Nicolas Appert

## Hawa t'inkikuna
Aquitaine

**Aquitaine** nisqaqa huk riqyunmi Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bordeaux llaqtam

## Pulitika Rakiy
5 dipartamintu:

## Llaqtakuna
Hatun llaqtakuna (> 20.000 runakuna (1999)):
* Bordeaux (215.363)
* Pau (78.732)
* Mérignac (61.992)
* Pessac (56.143)
* Bayonne (40.078)
* Talence (37.210)
* Anglet (35.263)
* Périgueux (30.193)
* Agen (30.170)
* Biarritz (30.055)
* Mont-de-Marsan (29.489)
* Villenave-d'Ornon (27.500)
* Bergerac (26.053)
* Saint-Médard-en-Jalles (25.566)
* La Teste-de-Buch (22.970)
* Villeneuve-sur-Lot (22.782)
* Bègles (22.475)
* Le Bouscat (22.455)
* Gradignan (22.193)
* Libourne (21.761)
* Lormont (21.343)
* Cenon (21.283)

## Hawa t'inkikuna
Alsace

**Alsace** (aliman simipi: *Elsass*) nisqaqa huk riqyunmi Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Strasbourg llaqtam

## Hawa t'inkikuna
Ullayayaq

**Ullayayaq** icha **Silisyu** (musuq latin simipi: *silicium* 2) sallqapi sapsilla kaq qiqllam.

Runakuna ullayayaqtaqa antañiqiq kapchiypi antañiqiq chhillpakunata ruranapaq llamk'achinkum.
Ullaya

**Ullaya** (SiO2; kastilla simipi: *sílice*) nisqaqa huk qiqllam, **[[Ullayayaq]] iskay [[muksi]]m**.

Umiña kaq ullayataqa kwarsu ninchikmi.

Q'awchi rumi nisqa mana umiña kaq ullayataqa ninachanapaq llamk'achinchik.

## Hawa t'inkikuna
Basse-Normandie

**Basse-Normandie** nisqaqa huk riqyunmi Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Caen llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
Lorraine

**Lorraine** nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Metz llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
* Épinal
* Forbach
* Lunéville
* Metz
* Montigny-lès-Metz
* Nancy
* Saint-Dié-des-Vosges
* Sarreguemines
* Thionville
* Toul
* Vandœuvre-lès-Nancy
* Verdun

## Riqyunpi paqarisqa runakuna
**[[Kapchiy]]** - **[[Simi kapchiy]]**

* Jacques Callot (1592-1635)
* Claude n Gellée (1600-1682}
* Émile Erckmann (1822-1899)
* Alexandre Chatrian (1826-1890)
* Paul Verlaine (1844-1896)
* Émile Jules Gallé (1846-1904)
* Jules Bastien Lepage (1848-1884)
* Eugène Vallin (1856-1922) 
* Emile Durkheim (1858-1917)
* Victor Prouvé (1858-1943) 
* Louis Majorelle (1859-1926) 
* Lucien Weissenburger (1860-1929) 
* Émile Friant (1863-1932)
* Paul Charbonnier (1865 - 1953)
* Henri Bergé (1870-1937)
* Jacques Gruber (1870-1936)
* Émile André (1871-1933)
* Jean-Marie Straub (1933-)
* Charles de Crevoisier (1947-)
* Bernard-Marie Koltès (1948-1989)

**[[Musiku]]**
* Albert Bergeret (1859-1932)
* Antonin (1864-1930)
* Auguste (1853-1909)

**[[Taki kapchiy]]** - **[[Kuyu walltay]]**
* Florent Schmitt (1870-1958)
* Darry Cowl (1925-2006)
* Charlélie Couture (1956-)
* Tom Novembre (1959-)
* Patricia Kaas (1966-)

**[[Kawpay]]**

* Pierre-Louis Roederer (1754-1835)
* Jules Ferry (1832-1893)
* Raymond Poincaré (1860-1934)
* Maurice Barrès (1862-1923)
* Albert Lebrun (1871-1950)
* Jack Lang (1939-)

**[[Iñiy]]**
* Bruno d'Eguisheim-Dagsbourg Tayta Papa Leo IX (1002-1054)
* Henri Grégoire (1750 - 1831)

**[[Yachay]]**
* Charles Messier (1730-1817)
* Jean-François Pilâtre de Rozier (1757-1785)
* Jean-Victor Poncelet (1788-1867)
* Charles Hermite (1822-1901)
* Edmond Laguerre (1834-1886)
* Henri Poincaré {1854-1912}
* Marie Marvingt (1875-1963) 
* Louis Camille Maillard (1878-1936)
* Hubert Curien (1924-2005)

**[[Kurku kallpanchay]]**
* Michel Platini
* Antoine de Ville
* Raymond Schwartz (1894-1973)

## Hawa t'inkikuna
Phuspuru

**Phushuru, Phuspuru, Ninaw, Ninachina, Nina surkuna, Nina rawrachina, Husphuru, Huspuru** icha **Phuspuru** (musuq latin simipi: *phosphorus*, grigu simimanta: *Φωσφόρος [phosphóros]*, "achkiy apaq"), **P** nisqaqa huk sinchi kaq, mana q'illay qallawam.

Kay pachapiqa phuspuru kimsantin rikch'aqhinam:
* Yuraq phuspuru
* Puka phuspuru
* Yana phuspuru
Ch'aqu q'illay

**Ch'aqu q'illay**, **Sañumi** icha **Aluminyu**, **Al** (latin simipi: *Aluminium*) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.

Ch'aqu ancha tawqa qiqlla kaptinmi, Tiksimuyupi ch'aqu q'illaypas ancha achkam.
Qunta q'illay

**Qunta q'illay** icha **Maqnisyu**, **Mg** (latin simipi: *Magnesium*) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Isku q'illay

**Isku q'illay**, **Iskuya**, **Q'atawi** icha **Kalsyu**, **Ca** (latin simipi: *Calcium*) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.

## Hawa t'inkikuna
Natriyu

**Natriyu** icha **Sudyu**, **Na** (latin simipi: *Natrium*, inlish simipi: *Sodium*) nisqaqa huk alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Kalyu

**Kalyu** icha **Putasyu**, **K** (latin simipi: *Kalium*, inlish simipi: *Potassium*) nisqaqa huk alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Katalunya

**Katalunya** icha **Kataluña**qa (katalan simipi: *Catalunya*, kastilla simipi: *Cataluña*) huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Barcelona llaqtam. *Atinchik* munan tapuyta akraq runakunata Katalunya qispikananpaq 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Rimaykuna
* Katalan simi (lliwmanta aswan runakuna, Katalunya suyupi tukri simi)
* Kastilla simi (tukri simipas)
* Uqsitan simi (Aran qhichwapi)

## Suyupi paqarisqa
Mana paqarisqa, piruwki  "Chulu" Sutil haytaran *Parsa*paq.

## Qillqay Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Qalisya

**Qalisya** icha **Galicia** nisqaqa huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiago de Compostela llaqtam. Qalisyapi runakunaqa galligu simitam rimanku.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Xunta.gal
Qirinatha

**Qirinatha**, inlish simipi **Grenada** nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk wat'am, mama llaqtapas.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
Anralusya

**Andalucía** icha **Anralusya**qa huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sevilla llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Guadalquivir

## Pulitika Rakiy
Pusaq pruwinsyanmi kan.



## Suyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Kuluru

**Kuluru**, **Cl** (latin simipi: *Chlorum*) nisqaqa huk sinchi miyu, kachichaq mana q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam, waki-wakinllapi llump'aymi.
Amirika Samwa

**Amirika Samwa** (samwa simipi: *Amerika Sāmoa/Sāmoa Amelika*) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk kulunyanmi, Usiyanyapi, Samwa wat'akunap antinmi, chayrayku *Anti Samwa* nisqapas.

## Kaypipas qhaway
* Kunti Samwa nisqaqa kacharisqa mama llaqtam.
Kanarya wat'akuna

**Islas Canarias** icha **Kanarya wat'akuna** nisqaqa huk suyum (*comunidad autónoma*) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtakunaqa Santa Cruz de Tenerife llaqta Las Palmas de Gran Canaria llaqtapas.
Chipin distritu

**Chipin distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Chepén*) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chipin llaqtam.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Bolívar distritu

**Bolívar distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Bolívar*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi , Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

Kay distrituqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kumullka
* Quchakuna:  
* Mayukuna: Marañun mayu

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Wiru distritu

**Wiru distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Virú*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wiru pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Wiru llaqtam.
Santiago Chuku distritu

**Santiago de Chuco distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Santiago de Chuco*) nisqaqa huk distritum Santiago Chuku pruwinsyapi, Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi.
## Allpa saywachi
* Urqukuna:   
* Quchakuna:  
* Mayukuna: 

## Distritupi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kalipuy mama llaqta risirwa

## Pukyukuna
* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Wamachuku

**Wamachuku** nisqaqa (kastilla simipi: *Huamachuco*) Wamachuku pruwinsyap uma llaqtanmi, distritupas, Qispi kay suyupi, Piruwpi.

## Sutin
Wamachuku suti qhichwa simipi *[[wamaq]] [[chuku]]* nisqaman anchata rikch'akuptinpas, kulli simimantachá hamun. Wamachukupiqa manas hayk'appas qhichwa simitachu rimarqanku, ichataq ñawpa pacha kulli simitas. *Čuko* "allpa" niyta munansi, ichataq *wama* nisqap sut'intaqa manam riqsinchikchu.

## Wiñay kawsay
Awgustinu munqhikunas 1553 watapis Wamachuku llaqtataqa kamarirqan.

1821 watapi Simón Bolívarwan José Faustino Sánchez Carriónsi Piruw republikap Ispañamanta kachariytas rimarispa kacharikuna awqanakuytas qallarirqan.

10 ñiqin anta situwa killapi 1883 p'unchawpitaq Wamachuku maqanaku nisqapi chilinu awqaqkuna piruwanukunatas atiparqan, Qullpa maqanakuy nisqapi.

## Karu puriy
* Markawamachuku

## Llaqtapi paqarisqa
* José Faustino Sánchez Carrión

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Hanaq Amarumayu pruwinsya

**Hanaq Amarumayu pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Alto Amazonas*) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yurimawas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi

* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
* **[[Qucha]]kuna:** Rimachi qucha
* **[[Mayu]]kuna:** Marañun - Shanusi mayu

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Waki
### Runakuna
Pruwinsyapiqa Chamikuru, Chayawita runakunam tiyanku.
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu: 
### Iñiy

## Kaypipas qhaway
* Amarumayu sach'a-sach'a suyu 
## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Luritu suyu
Maynas pruwinsya

**Maynas pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Maynas*) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
## Wiñay kawsay
Kamasqa
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa - Güeppí risirwa suyu

* **[[Qucha]]kuna:** Rumuqucha - Zungarococha
* **[[Mayu]]kuna:** Amarumayu - Momón mayu - Nanay mayu - Napu mayu

## Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.

## Runakuna
Maynas pruwinsyapiqa Kukama-Kukamilla, Napurunakunam tiyanku.

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Pukallpa
## Willa pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Luritu suyu
Alkali q'illay

**Alkali q'illay** nisqakunaqa huk kaq qallawap huñunpa q'illayninkunam, t'inkisqakunapi huk chaniyuq (muksichana yupay: +1), huk mana q'illaykunawan (aswanta kachichaqkunawan), yakuwan, p'uchqukunawan ancha sinchita ruranakunmi.

Yakumuksinkunaqa ancha sinchi llipt'am.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
* Lityu
* Natriyu
* Kalyu
* Rupityu
* Sisyu
* Pharansiyu
Kachichaq

**Kachichaq** nisqakunaqa qanchis kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam, t'inkisqakunapi huk chaniyuq (muksichana yupay: -1), q'illaykunawan ancha sinchita ruranakunmi.

Yakuchaqwan t'inkisqankunaqa ancha sinchi p'uchqum.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
* Flur
* Kuluru
* Purumu
* Yutyu
* Astatu
Ch'uqichaq

**Ch'uqichaq** nisqakunaqa suqta kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam, q'illaykunawanq t'inkisqakunapi iskay chaniyuq (muksichana yupay: -2), huk mana q'illaykunawan t'inkisqankunapitaq huk chanikunayuqmi (+4, +2, +6).

Yakuchaqwan t'inkisqankunaqa aslla p'uchqum.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
*Muksichaq
*Sallina
*Silinyu
*Tiluryu
*Pulunyu
Betty Veizaga Siles

**Natividad Betty Veizaga Siles** sutiyuq warmiqa huk  mama llaqtayuq takiq warmim Wak'as llaqtamanta, Quchapampa suyupi. Paqarimurqa 25 p'unchay qhapaq raymi killapi 1957 watapi.
Wawamantapacha qallarirqa takiyta waqachiytataq charankuta, San Rafael wayrawasipi, Quchapampa llaqtapi. Chaymanta Pukaq Wayra (Pukaj Wayra) Qutumam yaykurqa 1980 watapi Istukulmu llaqtapi, Suwisya mama llaqtapi. Chaypachamantapacha pay ñawpaq simi (*voz*), jinallataq waqachin kay waqachinakunata: charankuta, runrukutawan (jatun charanku). Chanta  waq qutukunata ruwallantaq, Dúo takiytinkuta Rufo Zurita qusanwan, wawan Quillawampis.

## Diskunkuna
**Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan**:
* *Ama Sua, Ama Qhella, Ama Llulla*, Lyrichord discs - Estados Unidos 1981
* *Vi bygger en skola*, 1987
* *Vaqueñita*, Lauro - Buliwya 1993
* *Tinkuy*, Lauro - Buliwya 1994
* *Así es mi tierra*, Lauro - Buliwya 1997; Sol de los Andes - Ecuador 1998
* *Con sentimiento a mi tierra*, Lauro - Buliwya 1999
* *Canta conmigo ...*, Lauro - Buliwya 2000
**Betty - Quilla Pukaj Wayra Qutuwan**:
* *Nuestra ilusión*, Lauro - Buliwya 2003

**Betty - Quilla**:
* *Con lo mejor y algo más*, Buliwya

**Dúo Takiytinku (Rufo Zurita - Betty Veizagawan)**:
* *Un encuentro de canto tradicional*, Buliwya
* *Potosino de corazón*, Buliwya

## Hawa t'inkikuna
* Ñawpa kawsay Pukaj Wayra Qutuqta
* Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Tinkuman Risunchej (Tinku)
* Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Llaqtaypa takiynin (Takipayanaku)
* Betty Veizaga: Kusiy phuqllay (Takipayanaku)
* Betty Veizaga: Kay phuqllaypi (Takipayanaku)
* Dúo Takiytinku: Phuqllay (Takipayanaku)
Allpa alkali q'illay

**Allpa alkali q'illay** nisqakunaqa iskay kaq qallawap huñunpa q'illayninkunam, t'inkisqakunapi iskay chaniyuq (muksichana yupay: +2), huk mana q'illaykunawan (aswanta kachichaqkunawan), yakuwan, p'uchqukunawan ancha sinchita ruranakunmi.

Muksinkunaqa yakuwan yakumuksiman ruranakuspa sinchi llipt'am tukukun.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
* Pirilyu
* Qunta q'illay (Maqnisyu)
* Isku q'illay (Kalsyu)
* Isrunsiyu
* Paryu
* Ratyu
Yakumuksi

**Yakumuksi** nisqaqa huk q'illaypa yakuchaqwan muksichaqwanpas kachi hina t'inkisqam, q'illay icha q'illaypa muksin yakuwan ruranakuptin tukukuq. Katiyunkunaqa q'illay iyunkuna, aniyunkunataq huk kuti niyatiwu kaq yakumuksi iyunmi (OH-).

Alkali q'illaykunap, allpa alkali q'illaykunap yakumuksinkunaqa ancha sinchi llipt'am. Huk q'illaykunaptaq amphutirum. Ahinataq Aluminyu yakumuksi llipt'a hina icha p'uchqu hinapas ruranakuyta atinmi.
Walaychu (waqachina)

**Walaychu** (kastilla simipi: *walaycho* / *hualaycho*) nisqaqa huk Buliwiyapi paqarisqa uchuy charankum, rachina tiwlli waqachinam.
Pukaq Wayra

**Pukaq Wayra** icha **Pukaj Wayra** nisqaqa huk buliwiyanu kusituymi Quchapampa suyumanta. Kamasqa karqa 1977 watapi, Istukulmu llaqtapi, Suwisya mama llaqtapi.

## Qutumanta kaqkuna
* Betty Veizaga Siles‎ / taki, charanku, runruqu (hatun charanku) 
* Freddy Veizaga Siles‎ / iskay charanku, walaychu 
* Ruffo Zurita T./ takana waqachinakuna (*percusion*) 
* Edwin Leon G./ phukuna waqachinakuna (*vientos*) 
* Jose Luis Ponce T./ huk kitara 
* S.Carlos Frias R./ iskay kitara, takana waqachinakuna (*percusion*)

## Diskunkuna
**Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan**:
* *Ama Sua, Ama Qhella, Ama Llulla*, Lyrichord discs - Estados Unidos 1981
* *Vi bygger en skola*, 1987
* *Vaqueñita*, Lauro - Buliwya 1993
* *Tinkuy*, Lauro - Buliwya 1994
* *Así es mi tierra*, Lauro - Buliwya 1997; Sol de los Andes - Ecuador 1998
* *Con sentimiento a mi tierra*, Lauro - Buliwya 1999
* *Canta conmigo ...*, Lauro - Buliwya 2000
**Betty - Quilla Pukaj Wayra Qutuwan**:
* *Nuestra ilusión*, Lauro - Buliwya 2003

## Hawa t'inkikuna
* Ñawpa kawsay Pukaj Wayra Qutuqta
* Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Tinkuman Risunchej (Tinku)
* Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Llaqtaypa takiynin (Takipayanaku)
Flur

**Flur**, **F** (latin simipi: *Fluor*) nisqaqa huk sinchi miyu, kachichaq mana q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam.
Niyun

**Niyun** (musuq latin simipi: *Neon*, grigu simimanta *Νέον*, "musuq"), **Ne** nisqaqa huk umiña wapsi qallawam.
Umiña wapsi

**Umiña wapsi** nisqakunaqa pusaq kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam. Huk imayaykunawan mana ruranakuptinmi, manam t'inkisqankuna kanchu.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
* Ilyu
* Niyun
* Arqun
* Kiriptun
* Sinun
* Rathun
Sin

**Sin**, **Sim**, **Sinik**, **Siniki***,* **Sinkum**, **Zn** (musuq latin simipi: *Zincum*, aliman simimanta: *Zink*) nisqaqa huk q'illaymi.
Yaku qullqi

**Yaku qullqi** icha **Puriq qullqi**, **Hg** (musuq latin simipi: *Hydrargyrium* icha **Mercurium**) nisqaqa huk q'illaymi, huklla kaq puriqlla q'illay.
Huk suti: **parya** (cinabrio: HgS).
Kupaltu

**Kupaltu** icha **Kuwaltu**, **Co** (musuq latin simipi: *Cobaltum*, aliman simimanta: *Kobalt*) nisqaqa huk q'illaymi.
Inkallajta

**Inkallajta** nisqaqa huk buliwyanu kusituymi Quchapampa suyumanta.
## Diskunkuna
* *Tus ojos morena*, Lauro - Buliwya 1985 (Ana Cristina Céspedes, Javier Angulo, Ramiro Aguilar, Gustavo Fajardo)
* *Cholita bonita*, Lauro - Buliwya (Ana Cristina Céspedes, Javier Angulo, Juan Carlos Rodriguez Clavijo, Ydar Borda, Eddy Antezana)
* Martina, Lauro - Buliwya 1989 (Ydar Borda, Juan Carlos Rodríguez, Ramiro Aguilar, Ana Cristina Céspedes, Javier Angulo)
* * Verde manzanita*, Lauro - Buliwya 1990 (Javier Angulo, Ana Cristina Céspedes, Juan Carlos Rodríguez, Eduardo Durán, Moises Soto)
* Paulina, Lauro - Buliwya 1993
Chromium

**Chromium**qa qhispi, kicha-pukyu ima web wamp'uq yuyay llamk'aymi, aswanta Googlepa ruwasqan, waqaychasqapas. Kay kuriku tiksi aswan achka pukyu qillqa Google Chrome wamp'uqpaq qun, mayqinchus kapuq llamp'ukaq kaqmanta wakin yapasqa ruwanakunayuq.

Chromiump pukyu qillqa tiksi nisqa ancha llamk'achisqam. Microsoft Edge, Samsung Internet, Opera, achka wak wamp'uqkuna Chromium pukyu qillqapi sayasqa kanku. Astawan, pukyu qillqamanta hatun partikuna achka app marcokuna llamk'achinku.

Google mana huk tukri takyasqa wirsiyun Chromium maskaqmanta qunchu, ichaqa wakin ruwanakunapaq tukri API kichanakuna qun, kayhina rimaymanta qillqaman chaymanta t'ikrayman.

## Lisinsiya
Chromiumqa  qhispi, kicha-pukyu ima llamp'ukaq llamk'aymi. Googlepa qillqasqan rak'iqa 3-kalawsula BSD lisinsiya nisqawanmi rak'isqa kachkan. Kimsa kaq partimanta dependenciakuna imaymana licenciakunayuq kanku, chaymanta MIT, LGPL, Ms-PL, chaymanta huk MPL / GPL / LGPL kimsa lisinsiyayuq.

## Pukyukuna
Juan Carlos Rodriguez Clavijo

**Juan Carlos Rodriguez Clavijo** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wak'as llaqtapi -), huk  takiq runam, Quchapampa suyupi.

Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallaqta, *[[Siembra]]*, Kjarkas, *[[Proyección]]*, waqkunapi ima. 

 == Kaypipas qhaway ==
Ronald Rodríguez Clavijo

**Ronald Rodríguez Clavijo** sutiyuqqa huk buliwiyanu ñawra takiq runam ,klassiku kitara, Wak'as llaqtamanta, Quchapampa suyupi. Paqarimurqa 10 p'unchay tarpuy killapi 1.959 watapi.
Ninachaq

**Ninachaq** nisqakunaqa (kastilla simipi: *fósforos*) ninachanapaq k'aspichakunam, umachanpi sallina antimunyuyuq, kahachap kinrayninpitaq puka phusphuruyuq.
Fósforo

**Fósforo** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Phuspuru: huk mana q'illay qallawa
*Ninachaq: ninachana k'aspicha
Chakuchi listritu

**Chakuchi listritu** (kastilla simipi *Distrito de Chacoche*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Chaquchi llaqtam (876 runa, 2007 watapi).

## Allpa saywachi
* Quchakuna:
* Mayukuna:
* Urqukuna:

## Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Karu puriy
* Ampay

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Uturunku (nina urqu)

**Uturunku** icha **Uthurunku**qa Puliwya mama llaqtapi huk nina urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Hatun Qitina llaqta ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.008 mitrum aswan hanaq.

## Kaypipas qhaway
* Asnaq qucha
* Challwiri q'umir qucha
* Challwiri kachi qucha
* Likankawur
* Lipis urqu
* Nelly 
* Pukaqucha
* Qhusi qucha
* Q'illu urqu
* Q'umirqucha
* Yuraqqucha

## Hawa t'inkikuna
* San Pawlu Lipis munisipyu: yupaykuna, saywitu
Quri distritu

**Quri distritu** icha **Ayaway distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de El Oro*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Ayaway llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna:
* Mayukuna: Antapampa mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Chankuwaña
* Hatunqullpa
* Wansu walla
* Waytani
* Wayunka rit'i urqu
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Antapampa pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Tampurqu distritu

**Tampurqu distritu** (kastilla simipi *Distrito de Tamburco*) nisqaqa  Piruw mama llaqtapi, huk distritum Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Tampurqu llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Ampay mamallaqta willkachasqa
* **[[Qucha]]kuna:** Uspaqucha
* **[[Mayu]]kuna:** Pachachaka mayu (*Pachachaca*)
* **[[Urqu]]kuna:** Ampay

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Challwanka distritu

**Challwanka distritu** (kastilla simipi: *distrito de Chalhuanca*) nisqaqa huk distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Challwanka llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Ampachuni - Anyapara (+4.400 m) - Anyapata - Apuwansillu - Chumulluyuq - Usurqucha (+4.400 m) - Wachwa Pampa (+3.800 m) - Wayllayuq - Wayllulluni - Wilulumayu
* Quchakuna:
* Mayukuna: Challwanka mayu - Unchiña mayu - Wampuchaka mayu

## Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
## Distritupi paqarisqa
* Fredy Amílcar Roncalla, piruwanu harawi qillqaq

## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Antimunyu

**Antimunyu**, **Antimuniw**, **Antimuñu**, **Sb** (musuq latin simipi: *Stibium*, kastilla simipi: *Antimonio*) nisqaqa huk yaqa q'illaymi.
Lukri distritu (Apurimaq)

**Lukri distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Lucre*) nisqaqa huk distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Lukri llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna:
* Quchakuna: Churupayuqucha (*Lago Churupayoccocha*) - Urampiqucha (*Lago Urampeccocha*) - Waraququcha (*Lago Huaraccoccocha*) - Wayllaqucha (*Lago Huayllaccocha*)
* Mayukuna: Pinco mayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
* Challwanka mayu
* Fredy Amílcar Roncalla, harawi qillqaq
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Aymara pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Yutyu

**Yutyu,** **Yuryu** icha **Iyutyu** (**Iyuryu**), **I** (musuq latin simipi: *Iodium*) nisqaqa huk kachichaq mana q'illaymi.
Kutapampa distritu

**Kutapampa distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Cotabambas*) Kutapampa pruwinsyapi huk distritum, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kutapampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Purwayñu (*Purhuayño*) (+4.600 m) - Wara Wara
* Quchakuna:
* Mayukuna: Apurimaq mayu - Aquillano mayu - [Pisunay mayu] (*Río Pisonay*)

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
*Yawar phista
* Chabuca Granda

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Mara distritu

**Mara distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Mara*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Mara llaqtam. Mara llaqta warmakunaqa 2000 watapi qillqaq Cesar Vallejopa Pako Yunke willakuyninta kastilla simimanta runasimiman t'ikrarqunkum. Chay t'ikrasqankupas iskuyla warmakunapa dibuhunkunawan 2002 watapi inti raymi killapi huk liwrupi lluqsirqan.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Kunturkunka (+4.400 m) - Minaquri (*Minacori*) (+4.400 m) - Silamanya (+4.400 m) Yanama (+4.200 m)
* Quchakuna:
* Mayukuna: Challwawachu mayu - Patupampa mayu - Pumanqui mayu - Qañawimayu

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Palpakachi distritu

**Palpakachi distritu**, **Mariscal Gamarra distritu** icha **Gamarra distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Mariscal Gamarra / Gamarra*, Agustín Gamarra-manta sutichasqa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Grau pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Palpakachi llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Suwaqullu (*Suacollo*) (+4.400 m) - Turpa (+4.600 m)
* Quchakuna: Maytaqucha
* Mayukuna: Willkapampa mayu

## Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway

* Agustín Gamarra 
* Rafael Grau Cavero

## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Mamara distritu

**Mamara distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Mamara*) Piruw mama llaqtapi huk distritum Grau pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Mamara llaqtam.

## Allpantinkuna
Allpantinkunaqa kanmi: Tutura-Urupisa mayu, Pukasara urqu, Qurimayu, Wayshani urqu, Wankakalla pampa, Waswaqucha, Puka urqu, Taraqpata, Chumillu q'as chaykuna ima.

Quchakuna kanmi: Quchapampa, Kimsaqucha, Uqhincha, Utqhuqucha, Q'umirqucha, Sunququcha, Waswaqucha, Runtuqucha, Mankaqucha
*Mayukuna: Llillihama, Raqayray, Sawrama, Mulinu, Tuturamayu, Pichipay mayu.
*Urqukuna: Wayshani, Sukusuku, Kalwaryu, Chankara, Qisqapata, Chawpi urqu, Kachina, Ventanillasniyuq

## Runakuna
Yanawara ayllumanta paqarimuqmi kankupas, chaymi qharikunaq p'achankuqa yana warakama, ukhunankutaq yuraq wara, sunbrerunkutaq  ch'umpi, yuraq ima, warmikunataq yana suk'upa, yana pullira t'ika pallay chumpiyuq, yana muntera wakinpataq yuraq.
## Simikuna
Distritupiqa aswanta runa simitam rimanku, wakintaq kastilla simita rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Grau pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Pirwa (sut'ichana)

**Pirwa** nisqaqa kaykunata niyta munan:
*Pirwa, huk puriq quyllur inti llikapi;
*Pirwa (qullqa), murukunata waqaychanapaq qullqa.
Prugrisu distritu

**Prugrisu  distritu** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Progreso*) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Grau pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Prugrisu llaqtam.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Intikancha rit'i urqu (+4.800 m)
* Quchakuna:
* Mayukuna: Trapichi mayu (*Río Trapiche*)
* Ayllu llaqtakuna: Qunqaqa (Qonqaqa), Isqurnu (Escorno, Esccorno, Scorno), Wanakupampa (Huanacopampa)

## Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
* Saywitu: Grau pruwinsyap distritunkuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Apurimaq suyu
Luciano Pavarotti

**Luciano Pavarotti** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Modena llaqtapi, Italyapi - †  wañusqa Modena llaqtapi, Italyapi)  huk Taki aranway takiqmi karqan.

Tayta:  Fernando Pavarotti; Mama: Adele Venturi.

Warmikuna: Adua Verona / Nicoletta Mantovani. Wawakuna: Lorenza, Cristina, Ricardo (†), Giuliana wan Alice.
## Kaypipas qhaway
*Taki aranway
*José Carreras
*Plácido Domingo
## Hawa t'inkikuna
Ayja

**Ayja** (kastilla simipi: *Aija*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Ayha pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Llamillin

**Llamillin** (kastilla simipi: *Llamellín*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Antonio Raymondi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Chakas

**Chakas** (kastilla simipi: *Chacas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Asunsyun pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Qupa
* Wallqan
* Yanarrahu rit'i urqu
## Hawa t'inkikuna

* Yuraq Wallap saywitunkuna
Chiqyan

**Chiqllan** (kastilla qillqaypi *Chiquián*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Bolognesi pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Karu puriy
* Usqur phaqcha
* Tampu (Tiqllus llaqtapi)
* Chacha Puntas qhichwa
* Mawk'a Wanuku (*Huanoco viejo*)
* Armakuna (Llaqllapi)
* Waywash walla Yerupajawan ( 6.634 m)


Image:Prozession Santa Rosa in Chiquian.JPG|Santa Rosa, Chiqllan llaqtapi
Image:Einzug der Spanier.JPG|Chiqllan, 2000 watapi
Image:Corpo Christi in Peru-Teppich.JPG|2001 watapi
Image:Chiquian - Corpo Christi 06'01.JPG|Corpus Christi 06'01


## Raymikuna
* Corpus Christi
* Santa Rosa Limamanta

## Llaqtapi paqarisqa
* Luis Pardo

## Kaypipas qhaway
* Antonio Raimondi
* Francisco Bolognesi Cervantes

## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
Quriyunka

**Quriyunka** icha **Kurunku** (kastilla simipi: *Corongo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Quriyunka pruwinsyap uma llaqtanmi. Icha *Quri unqu*. Tayta Piiru: riqisqa raymin.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Pisqupanpa

**Pisqupampa** (Anqash rimaypi: *Pishqupanpa*; kastilla simipi: *Piscobamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Mariscal Luzuriaga pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Winay kawsay
Waraq, Kunchuku, Pisqupanpa runakuna takukaykur, Qusqu awqaqkunata tsarapuran. Maqankuyaran Matarapi.
* Ataw Illapata chariskiyaptin, Irnanyu Pisarru, kutir uranmanta  chinchayman, kay markapa puriran Pachakamaq qullqita , llamachu chaqnar apayaran. Tawani kuraq, alli qurpachiran, pachan qararan.
* Chaypita suchisata rurayaran,  *Willkapanpapi* awaykuchuta.
* Haruchayku watakunapi wamani Kunchukus nisapa, uman llaqtan kasqa.
* Piruw rakikaptin, Wuliwarpa pusay watanpi Kunchukus wamanipa uma llaqtan kasqa, (1821-1934).
* 1861 watamanta 1956 watayaq, Puwaaqpanpapa kitin kasqa.
* 1956 watamanta Lusuriaqa wamani uma llaqtan, Pusaq Piruw: Manwil Uriya.
* Karrunani chasa Piruw pusaq Wilaünyiwan ( 1967 wata ariyaran)
* Kanan mañaykayan, hinchikuykaayan qupipuchasa nani chananpaq, San Luyispita.
* Alliq alliqlla *Siima* wayrasimi riman runa simipa; kushishqa wiyayan, waynuta, chimaychita, willaykunata wiyaykuyan. Atska runam runa simita riman.
* *Kuraq*ta akraychumi maypis pantayan.
* Yakutam muchuyanna, manam imatapis rurayantsu, *yarpay* nir halla runakunata rantikuyananpaq.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Qarwaqara qucha
* Waskaran mama llaqta parki

* 

* 

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Anqash suyu
Chuqi

**Chuqi** nisqaqa t'inkisqa q'illayniyuq qiqllam, sallqapi kaq, q'illayta hurqunapaq runap llamk'achisqan.
Atun challwa

**Atun challwa** *(genus Thunnus)* nisqaqa hatun mama quchakunapi kawsaq tullu challwakunam.

## Hawa t'inkikuna
Sardina

**Sardina** (*Sardina pilchardus*) nisqaqa hatun mama quchakunapi kawsaq tullu challwam.

## Enlaces externos
Basaltu

**Basaltu** nisqaqa nina urqumanta paqarisqa, sinchiyasqa ninat'urumanta tukusqa rumim.

Causeway-code poet-4.jpg|thumb|200px|Basaltu, Ilandapi. "Calzada de los gigantes".
Reynisfjara-42-Basalt-2018-gje.jpg|Reynisfjara, Islanda.
Balasto 01.jpg|thumb|200px|Basaltui, Cantera Batoví, Tacuarembó, Uruguay, balastu ruranapaq llamk'achisqa.

## Hawa t'inkikuna
Urin qhipa

**Urin qhipa** icha **Urin manya** nisqaqa Tiksimuyup uralan qhipan, maypichus Tiksimuyup t'urpinmi hawanta purin, Antartikapi.
Rumi

**Rumi** nisqaqa ima sinchi kaqpas, rumi kaqpa asnin, p'akinmi.

## Astawan simikuna
* **Rumi rumi**, rumi rumillapa mayuta chinpay.
*** Rumi maki**, kay warma piimanchi yarqushqa rumi maki
*** Rumi ñawi**, *Rumiñawi* nisqa kara Atawwalpapap awqa pusaqnin
* **Rumi sunqu**, chaynaw niyan mana allisunquyuq runakunata
*** Rumi chaka**, chakata ruwayashqa rumiwan
*** Chaka rumi**, quturaran rumi allish chakata ruwanapaq.
*** Parara**, palta rumi; chaynaw rumimanshi 'Achkay' shikwaskamunaq waska rachiskiptin.
* **Qulluta** ( qurutaniraq)
* **Chiquy rumi** Tawantinsuyupi rumita chiquq ruwashga wasita, wilka wasita, qhapaq wasita.
* **Isku rumi**, isku , allis ñuchuskachir kukata akulliyan
* **Ismu rumi**, kay mana imanapapas allichu, allpayan, kipchukan.
* **Sawa rumi**, naani kuchunchu, chakrata rakir churayaran. Qipatana niyasqa ' sawa krus', Tupaq amarupa qipantana sutiyasqa ' muhun krus'
* **Wanka rumi**, kay hatusaq rumi. allis sawata ruwanapaq.
* **Illa rumi**, chakarakunachu tariyan, wasi tapakuqpa alli.
* ** Quyllur rumi**, hunamanqa ishkimussqa.
* **Kuchpa rumi**, tunakunamanta, urqukunamanta, shikwamun.
* **Uray rumi**, uraypa rir rumillata tarinki, ñanpi.
* ** Rumiyashqa**, allaapa anaptin, chukrukaptin niyan.
* **Muchka** , uchkusqa rumi.
* **Pirqa rumi**. Piedra útil para muro.

## May unay
* **Rumi patsa** ( edad de piedra), *rumi witsay*
Pulpu

**Pullpu** icha **Pusaqchaki** *(Octopoda)* nisqakunaqa hatun mama quchakunapi kawsaq umachakikunam, pusaqchakim.

## Hawa t'inkikuna
Samanna

**Samanna** icha **Kalamar** *(Teuthida)* nisqakunaqa hatun mama quchakunapi kawsaq umachakikunam, chunkachakim.

## Hawa t'inkikuna
Langusta

**Langusta** icha **Yaku aqarway** *(familia Palinuridae)* nisqakunaqa hatun mama quchakunapi kawsaq qaraqruyuwakunam.

## Pukyukuna
Utqa kay

**Utqa kay**, **Utqay**, **Millwa**, **Phullu**, **Saphraycha** icha **Wayralla** nisqaqa, Qusqu Qullawpi **T'ihuña** nisqapas (aymara simimanta *t'ijuña* "utqaylla puriy, utqay, kallpay"; kastilla simipi: *velocidad*) nisqaqa imappas huk mit'api purisqan karu kayninmi, *karu kay pachamanmi*.

Utqa tupukunaqa kaymi:
*Mitru sikunduman
:\frac{m}{s} icha {m}{s^{-1}} \,
*Kilumitru urapachaman
:\frac{km}{h} icha {km}{h^{-1}} \,
Langosta

Kastilla simipi **Langosta** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Haq'arwitu *(ordo Orthoptera)*: huk palamakuna;
*Langusta *(familia Palinuridae)*: huk qaraqruyuwakuna.
Ichirō Mizuki

**Ichirō Mizuki** (水木一郎 *Mizuki Ichirou*) sutiyuq runaqa, icha **Toshio Hayakawa** (早川俊夫 *Hayakawa Toshio*) ( paqarisqa Tukyu llaqtapi -), huk  mama llaqtayuq *[[anison]]* takiqmi, taki qillqaq, takichaqmi, simi kapchiqpas qarqan.

## Diskunkuna
### Albumkuna
*21-6-1989 OTAKEBI Sanjou! Hoeru Otoko Ichiro Mizuki Best (OTAKEBI参上!吠える男 水木一郎ベスト)
*1-5-1990 Ichiro Mizuki OTAKEBI 2 (水木一郎 OTAKEBI2)
*1-9-1990 Ichiro Mizuki All Hits Vol.1 (水木一郎 大全集Vol.1)
*21-2-1991 Ichiro Mizuki All Hits Vol.2 (水木一郎 大全集Vol.2)
*21-4-1991 Ichiro Mizuki Ballade Collection ~SASAYAKI~ Vol.1 (水木一郎バラード・コレクション～SASAYAKI～Vol.1)
*21-8-1991 Ichiro Mizuki All Hits Vol.3 (水木一郎 大全集Vol.3)
*21-2-1992 Ichiro Mizuki All Hits Vol.4 (水木一郎 大全集Vol.4)
*21-8-1992 Ichiro Mizuki All Hits Vol.5 (水木一郎 大全集Vol.5)
*21-4-1993 Dear Friend
*21-1-1994 Ichiro Mizuki no Tanoshii Asobi Uta (水木一郎のたのしいあそびうた)
*19-8-1995 Ichiro Mizuki Best & Best (水木一郎 ベスト&ベスト)
*19-7-1997 ROBONATION Ichiro Mizuki Super Robot Complete (ROBONATION 水木一郎スーパーロボットコンプリート)
*21-3-1998 Neppuu Densetsu (熱風伝説)
*30-1-1999 Neppuu Gaiden -Romantic Master Pieces- (熱風外伝-Romantic Master Pieces-)
*21-11-2001 Aniki Jishin ~30th Anniversary BEST~ (アニキ自身~30th Anniversary BEST~)
*4-8-2004 Ichiro Mizuki Best of Aniking -Red Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -赤の魂-)
*6-10-2004 Ichiro Mizuki Best of Aniking -Blue Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -青の魂-)

### Single nisqakuna
*7-1968 - Kimi ni sasageru Boku no Uta (君にささげる僕の歌) 
*4-1970 - Dare mo inai Umi (誰もいない海)
*21-11-1990 - Natsukashi Kutte Hero ~I'll Never Forget You!~ (懐かしくってヒーロー~I'll Never Forget You!~)
*1-6-1992 - Natsukashi Kutte Hero PartII ~We'll Be Together Forever!~ (懐かしくってヒーロー・PartII~We'll Be Together Forever!~)
*21-1-1994 - SEISHUN FOR YOU ~Seishun no Uta~ (SEISHUN FOR YOU~青春の詩~)
*3-9-1997 - 221B Senki Single Version (221B戦記 シングルバージョン)
*1-9-1999 - Golden Rule ~Kimi wa mada Maketenai!~ (Golden Rule~君はまだ負けてない!~) / Miage te goran Yoru no Hoshi wo (見上げてごらん夜の星を)

## Pilikulakuna
*1979 - *[[Koraru no Tanken]]* (Anime): Rat Hector
*1979 - *[[Space Carrier Blue Noah]]* (Anime): Gruppenkommandeur
*1986 - *[[Jikuu Senshi Spielvan]]* (Tokusatsu): Dr. Ben
*1987 - *[[Dangaioh]]* (OVA): Yoldo
*1999 - *[[Voicelugger]]* (Tokusatsu): Voicelugger Gold
*2007 - *[[Happy Lucky Bikkuriman]]* (Anime): La☆Keen
*2007 - *[[Chou Ninja Tai Inazuma!|Chou Ninja Tai Inazuma!! SPARK]]* (Tokusatsu): Shouryuusai Mizuki
*???? - *[[Super Robot Wars Alpha 3]]* (VG): Keisar Ephes

## Simi kapchiy
*Hitoshi Hasebe: "Anison - Kashu Ichiro Mizuki Sanjuu Shuunen Kinen Nekketsu Shashinshuu" (兄尊(アニソン)―歌手水木一郎三十周年記念熱血写真集) (1999, Oakla Publishing) ISBN 4-8727-8461-8
*Ichiro Mizuki & Project Ichiro: "Aniki Damashii ~Anime Song no Teiou / Mizuki Ichirou no Sho~" (アニキ魂~アニメソングの帝王・水木一郎の書~) (2000, Aspect) ISBN 4-7572-0719-0

## Hawa t'inkikuna

*Ichirou Mizuki Official Site
*Ichirō Mizuki at Anison Database
*Ichirō Mizuki at Anime News Network
*Ichirō Mizuki at Henshin Hall of Fame
P'ikwachiy

**P'ikwachiy** nisqaqa (kastilla simipi: *aceleración*) nisqaqa imappas utqa kayninpa huk mit'api mirayninmi, *utqa kay pachamanmi*.
Kaymi kuskanchaku pikwachiy minuywa:

Kaymi kuskanchaku pikwachiy minuywa:
{dt}||left}}

Utqa tupuqa kaymi:
* Mitru t'asra sikunduman
:\frac{m}{s^{2}} icha {m}{s^{-2}} \,
San Miguel (Ayakuchu)

**San Miguel** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Lamar pruwinsyap uma llaqtanmi.
## Allpa saywachi
* Mayu: Turupampa mayu

## Llaqtapi paqarisqa
* Carlos Falconí Aramburú (*1937), piruwanu kitara waqachiq, takiq, taki pallaq, takichaq, taki qillqaq

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)

## Hawa t’inkikuna
* Saywitu: Ayakuchu suyu
Kallpa

**Kallpa** icha **Sinchi** nisqaqa (kastilla simipi: *fuerza*) ima wisnuppas utqa kayninpa huk mit'api mirayninmi, wisnup p'ikwachiyninmi, huk iñuman nispaqa, *wisnu kuti p'ikwachiymi*. Sayachkaqraq wisnuta kuchinmi, kuyuchkaqtataq sayachiytam atin.

Kallpa tupuqa kaymi:
* Huk Newton *N* nisqaqa huk kilugramu kuti mitru t'asra sikunduman.
||left}}

Tiksimuyup hawanpiqa huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi, Tiksimuyup llasaturakun *(grawitasyun)* nisqarayku.

## Hawa t'inkikuna

## Pukyukuna
Llasaturaku

**Llasaturaku** nisqaqa (kastilla simipi: *gravitación*) huk wisnup huk wisnuman ruranakusqa hap'imuq kallpanmi.

Kaymi Isaac Newtonpa *sapsi llasaturakumanta kamachi* minuywan:
:\vec{F} = -G \frac {m_{1}m_{2}} {r^2}\hat{r} 	 

Chay llasaturakuraykuqa Tiksimuyup hawanpi huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi.

## Kaypipas qhaway
* Qispilla urmay
Llasaq kay

**Llasaq kay** nisqaqa llasaturakup huk wisnuman rurasqa hap'imuq kallpanmi.

Tiksimuyup chawpipachanpiqa huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi, qhipaqninkunapitaq 9,83 N, Tiksimuyup llasaturakunrayku.

Llasaq kaytaqa aysanawanmi tupunchik.

Huk puystupi huk wisnup llasaq kayninqa kay hinam:
:P = m \cdot g

* P = llasaq kay
* m = wisnu
* g = llasaturakup p'ikwachiynin (Tiksimuyup chawpipachanpi 9,81 mitru t'asra sikunduman)

Ahinataq:

:m = \frac {P}{g}
Q'ispillu

**Q'ispillu** icha **qhispillu** nisqaqa achkiyta chimpachiq, q'ispi, ch'uya kaq, pakiqlla sinchi imaykanam.

Q'ipillutaqa ullaya aquta (SiO2) sudawan (Na2CO3), iskuwan (CaCO3) 1500&nbsp;°C q'uñipi puriqchaspa ruranchik.

Q'ispillu tutumakunatam wayrata q'ispilluman phukuspa ruranchik. Q'ispillu p'alltakunatataq wintanakunapaq ruranchik.

## Hawa t'inkikuna
Wasi t'uqu

**T'uqu** icha **wasi t'uqu, wasi huchk’u** icha **wintana**qa wasipi runakunap hawaman rikunanpaq hutk'um, hawa achkiypa yaykunanpaqpas. Kunan pachaqa aswan t'uqukunaqa q'ispillu p'alltayuq, wayramanta amachanapaq.
Punku

**Punku** nisqaqa wasipi, pirqapi hutk'um, runakunap yaykunanpaq lluqsinanpaq, wichq'anapaq kichanapaq inchupi huk icha iskay *punku rapra* nisqayuq, q'irumantam icha khillaymantam.

Punkutaqa wichq'ana nisqawanmi wichq'anchik, llawinchik.

## Kaypipas qhaway
Cutervo

**Cutervo** (kastilla simipi: *Cutervo*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk llaqtam, Cutervo pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Cutervo mamallaqta parki
## Pukyukuna
* World Garetteer

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Santa Krus Sukchapampa

**Santa Krus** icha **Santa Krus Sukchapampa** (kastilla simipi: *(Santa Cruz de Succhubamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk llaqtam, Santa Krus  pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Piruwpi llaqtakuna: Yupaykuna (World Gazetteer)
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Ayawaka pruwinsya

**Ayawaka pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Ayabaca*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ayawaka llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Waki
## Musiku
## Runakuna
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Piwra 
## Hawa t'inkikuna
 
* Saywitu: Piwra suyu
Wankapanpa wamani

**Wankapanpa wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Huancabamba*) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wankapanpa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  Mishawaka (Kanchaqi distritupi) - Kampanas  (Kanchaqi distritupi)
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:**

## Llaqta pusay Rakiy
Pusaq distritunmi kan.

## Waki

## Kaypipas qhaway
* Piwra
* Pedro Potenciano Choquehuanca

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Piwra suyu
Murrupun pruwinsya

**Murrupun pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Murrupun jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Morropón*)  Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chulukanas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Oscar R. Benavides Umalliqmi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.

## Waki
## Kaypipas qhaway
* Piwra
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Piwra suyu
San Miguel Pallaqi

**San Miguel Pallaqi** (kastilla simipi: *San Miguel de Pallaques*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk llaqtam, San Miguel pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Kashamarka suyu
Payta pruwinsya

**Payta pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Paita*) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Payta llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Ramón Castilla Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**  
* **[[Qucha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** Chira mayu

## Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.

## Waki

## Rikchakuna

Image:Colan.JPG|Colan

## Kaypipas qhaway
* Piwra
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Piwra suyu
Talara pruwinsya

**Talara pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Talara*) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Talara llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel A. Odría Umalliqmi.
## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** El Angolo chaku suyu
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**:

## Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.

## Waki
## Rikchakuna

Rikcha:Oil pump Talara Peru.JPG|Los Organos, Talara pruwinsya

## Kaypipas qhaway
* Piwra
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Piwra suyu
Sarumilla pruwinsya

**Sarumilla pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Zarumilla*) nisqaqa Tumpis suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sarumilla llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa , Manuel Prado Umalliqmi.

## Allpa syawachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:** Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa - Tumpis mama llaqta risirwa
* Quchakuna:
* Mayukuna: Sarumilla mayu

## Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.

## Waki
## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Tumpis
* Zorritos

## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Tumpis suyu