open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chiquinquirá Pallan

**Chiquinquirá Pallan** (kastilla simipi: *Virgen de Chiquinquirá*, *Nuestra Señora del Rosario de Chiquinquirá* ) nisqaqa Kulumbya mama llaqtapi huk raymim, chakra yapuy killapi. Chiquinquirá Pallanqa Kulumbyap wan Marakaypu *[[patrona]]nmi* nisqa.

Raymi: 9 ñiqin anta situwa killapi.

## Referenciakuna
*Ariza, Alberto E. O.P., Hagiografía de Nuestra Señora de Chiquinquirá. Bogotá, Editorial Iqueima, 1950.
*Tobar, Pedro de, O.P. verdadera Histórica Relación del Orden, Manifestación y Prodigiosa Renovación por sí misma y Milagros de la imagen de la Sacratísima Virgen María, Madre de Dios, Nuestra Señora del Rosario de Chiquinquirá. Madrid, Juan García Infanzón, 1694.
*Ariza, Alberto E. O.P. Nuestra Señora del Rosario de Chiguinguirá. Bogotá, Coop. Nal. de Artes Gráficas. 1964.
*Ariza, Alberto E. O.P. Apostillas a la Historia de Nuestra Señora de Chiquinquirá. Bogotá, Editorial Kelly, 1969.
## Kaypipas qhaway
* Iñiy (Kulumbya)
* Rusariyu Pallan
## Hawa t'inkikuna
Sima Pumaqucha

**Sima Pumaqucha** (kastilla qillqaypi: *Sima Pumacocha*) nisqaqa Piruwpi huk mach'aymi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Laraw distritupi, .
Yuraqphaqcha (Perlamayu)

**Yuraqphaqcha** (kastilla simipi: *Chorro blanco*) nisqaqa Piruwpi huk phaqcham, Perlamayupi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Qiruqutu distritupi.
Carlos Germán Belli

**Carlos Germán Belli de la Torre** (*  Lima, Piruw -  ) Piruw mama llaqta harawi qillqa, kastilla simipi qillqaqsi karqan.

 Wawakuna: Alicia.

Yachay suntur: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
* 1958 Poemas ( hawarikuna)
* 1961 Dentro y fuera (Ruripa waqtapapis)
* 1961 ¡Oh hada cibernética! ( Qatiqatiyachaylla yanqa hupay)
* 1964 El pie sobre el cuello (Kunkachaw harushqaa)
* 1966 Por el monte abajo ( Urqun uraypa)
* 1970 Sextinas y otros poemas (suqtallakuna wakin hawarikunawan)
* 1979 En alabanza al bolo alimenticio ( Kachupita allish rimapar) 
* 1979 Asir la forma que se va ( Kachaytsu rikaynin ripuqta)
* 1982 Canciones y otros poemas ( Qutsullakuna wakin hawarikunawan)
* 1985 Boda de pluma y letra ( Aqtuq qillqa similliwan wataynin)
* 1986 Más que señora humana  ( Apu warmita llalliq)
* 1987 El buen mudar ( Alli hukmamyay)
* 1988 En el restante tiempo terrenal ( Allpa pacha puchunpi)
* 1992 Los talleres del tiempo (Pachapa ruway wasinkuna)
* 1992 Acción de gracias (Añawsay nikuy)
* 1998 Antología personal (Kikinpa akraynin)

* 2000 Salve, spes! (Qishpi 'ispis')
* 2001 En las hospitalarias estrofas (Pachachikuqpa patma rimaypi)
* 2003 La miscelánea íntima (Kikinpa rurinpi takuy)
* 2006 El alternado paso de los hados (Yanqa hupaypa kay wak hapaynin)
* 2007 Sextinas, villanela y baladas (Suqtllakuna, llaqtallay, takiypa rimaykuna)
* 2009 El alternado paso de los hados *[hanaqpi qhaway]

## Suñaykuna
* 2006 Iberoamericano de Poesía Pablo Neruda 2006 - Consejo Nacional de la Cultura y las Artes de Chile 
* 2009  Casa de las Américas José Lezama Lima Harawi Suñay - El alternado paso de los hados.
* 2009 Southern Piruw Suñay - Medalla José de la Riva-Agüero - Pontificia Universidad Católica del Perú.

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)
## Hawa t'inkikuna
West Virginia suyu

**West Virginia** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Charleston llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** **[[Charleston (West Virginia)|Charleston]]**, 50,302 runa
** Huntington, 49.007 runa
** Parkersburg, 31,611 runa
** Wheeling, 29.101 runa
** Morgantown, 29,642 runa

## Hawa t'inkikuna

* wv.gov
Kunturkiña

**Kunturkiña** (*Condorquiña*) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Such'i quchap chinchay-kuntinpi, Lakayaki quchap chinchayninpi. Yaqa 4.900 m hanaqmi.  

## Pukyukuna

* escale.minedu.gob.pe (Punu suyu, Putina pruwinsya)
El Porvenir distritu (San Martin)

**El Porvenir distritu**; (kastilla simipi: *distrito de El Porvenir*) nisqaqa huk distritum San Martin pruwinsyapi, San Martin suyupi, Piruw mama llaqtapi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Pelejo llaqtam.

## Waki
### Runakuna
1 614 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun

* Santa Rosa Limamanta

## Wiñay kawsay

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachachiy

## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
* Llakwash 
* Wallaqa mayu 
* Anqas Walla mamallaqta parki

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: San Martin suyu
* El Porvenir (San Martín)
* El Porvenir (San Martín) al día
* INEI
Madidi mayu

**Madidi mayu** (kastilla simipi: *Río Madidi*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk mayum Chuqiyapu suyupi, Abel Iturralde pruwinsyapi, Ixiamas munisipyupi, Madidi mamallaqta parki uhupi. Beni mayuman purin.

## Kaypipas qhaway
* Tuychi mayu
* Mayutata mayu
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Abel Iturralde pruwinsya
Muyupampa distritu

**Muyupampa distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Moyobamba*) nisqaqa huk distritum Muyupampa pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
P'unchaw Kamasqa 2 &ntilde;iqin qhulla puquy killapi 1857 watapi wata.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**:
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Muyupampa llaqtam.

## Waki
### Runakuna
58 836 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun

* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
## Karu puriy

## Yachaychiy

## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
* Muyupampa
* Moyobamba al día
* INEI
* Mapas de San Martín
Simone de Beauvoir

**Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir** sutiyuq warmiqa ( *  paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) Ransiya mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan qillqaq warmim, Ransiya simipi qillqaqmi.

Tayta:  Georges de Beauvoir; Mama: Françoise Brasseur. 
 
Warmi:  

## Qillqasqankuna
 
* She Came to Stay, (1943)
* Pyrrhus et Cinéas, (1944)
* The Blood of Others, (1945)
* Who Shall Die?, (1945)
* All Men are Mortal, (1946)
* The Ethics of Ambiguity, (1947)
* The Second Sex, (1949)
* America Day by Day, (1954)
* The Mandarins, (1954)
* Must We Burn Sade?, (1955)
* The Long March, (1957)
* Memoirs of a Dutiful Daughter, (1958)
* The Prime of Life, (1960)
* Force of Circumstance, (1963)
* A Very Easy Death, (1964)
* Les Belles Images, (1966)
* The Woman Destroyed, (1967)
* The Coming of Age, (1970)
* All Said and Done, (1972)
* When Things of the Spirit Come First, (1979)
* Adieux: A Farewell to Sartre, (1981)
* Letters to Sartre, (1990)
* A Transatlantic Love Affair: Letters to Nelson Algren, (1998)

## Suñaykuna
* Goncourt Suñau

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuy (Ransiya)

## Hawa t'inkikuna

* Simone de Beauvoir, feminismo y existencialismo
* Simone de Beauvoir, el poder de la palabra
* Simone de Beauvoir en Letrasletradas  
* Círculo Latinoamericano de Fenomenología
* Simone de Beauvoir, la figura de la mujer- Philippe Sollers(fr)
* Cien años de Simone de Beauvoir, artículo del escritor Germán Uribe 
* Simone de Beauvoir en Femipedia
* Especial Simone de Beauvoir en Ciudad de Mujeres
Asuti

**Asuti**, **Hasut'i** (**Jasut'i**) icha **Siq'uyllu** nisqaqa lliwti, anku hina maqanam, runata uywatapas wananapaq.
Waskhaqucha (Shawsha)

**Waskhaqucha** nisqaqa (*Huascacocha*) icha **Wask'aqucha** Piruw mama llaqtapi huk qucham, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi, Apata distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Luquina qucha (Apata distritu)
* Paqcha qucha (Apata distritu)
* Pirwaqucha (Apata distritu)
* Tipiqucha (Apata distritu)
* Tragadero qucha 
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hunin suyu
Yanaqucha (Hunin suyupi)

**Yanaqucha** (*Yanacocha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Hunin suyupi.

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
Markapumaqucha

**Markapumaqucha** (kastilla qillqaypi: *Marcapomacocha*) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Markapumaqucha distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Antaquta (icha *Curihuay*)
* Markaqucha

## Pukyukuna

* Saywitu: Yawli pruwinsya pdf
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26

## Hawa t'inkikuna
Wich'i Qucha (Wankayu)

**Wich'i Qucha** (kastilla qillqaypi: *Huichicocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi, Hanan Chunku distritupi.

## Kaypipas qhaway
* Warmi Qucha (Wankawillka suyupi)
## Pukyukuna

* Saywitukuna: Piruwpa pruwinsyankuna 
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
Quylluqucha

**Quylluqucha** (*Coyllococha, Coyllorcocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsya, Hanan Chunku distritu.

## Pukyukuna
Lagunillas qucha

**Lagunillas qucha** (kastilla simipi: *Laguna Lagunillas*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Lampa pruwinsyapipas, Santa Lusiya distritupi.

## Uywakuna
Lagunillas quchapi kay yaku pisqukunam kawsanku:
* Sach'a ansu *Neochen jubata*
* Chururu *Phoenicoparrus andinus*
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
* Uywantullu *Podiceps occipitalis*
## Kaypipas qhaway
* Chakas qucha
* Chakchura qucha
* Lampa mayu

## Rikchakuna

Rikcha:Silvery Grebe (Podiceps occipitalis) swimming.jpg|Uywantullu (*Podiceps occipitalis*), Lagunillas qucha

## Pukyukuna

* www.birdlife.org (pdf), p. 591
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punu suyu
Sara Qucha

**Sara Qucha** (kastilla qillqaypi *Sara Cocha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Qhawanillas distritupi.

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
## Hawa t'inkikuna
* mapcarta.com / Saraqucha
Virginia suyu

**Virginia** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Richmond llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** Virginia Beach, 436.619 runa
** Norfolk, 234.403 runa
** Chesapeak, 214.725 runa
** **[[Richmond (Virginia)|Richmond]]**, 193.777 runa
** Arlington, 200.226 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.virginia.gov
Arapa qucha

**Arapa qucha** (kastilla simipi: *Laguna de Arapa*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi, Arapa distritupi, Chupa distritupipas.

## Uywakuna
* K'ili *Rollandia microptera*
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
* www.birdlife.org (pdf), p. 589
Chakchura qucha

**Chakchura qucha** (*Laguna Chacchura*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Qhawanillas distritupi.
* Punu: 115 km

## Uywakuna
* Tukuku *Phoenicopterus chilensis*
## Kaypipas qhaway
* Lagunillas qucha
* Chakas qucha
* Lampa mayu
* Sara qucha
* Ululunasa qucha
## Pukyukuna

* www.birdlife.org (pdf), p. 592
* Saywitu: Qhawanillas distritu Chakchura quchawan
Suyt'uqucha (sut'ichana)

'''

* Suyt'uqucha (Apurimaq), huk qucha, Piruwpi, Apurimaq suyupi
* Suyt'uqucha (Lampa), huk qucha, Piruwpi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi
* Suyt'uqucha (Melgar), huk qucha, Piruwpi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi
Suyt'uqucha (Melgar)

**Suyt'uqucha** (kastilla qillqaypi *Suytococha*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Santa Rusa distritupi, Khunurana rit'i urqup kuntinpi.

## Uywakuna
* K'ili *Rollandia microptera*

## Kaypipas qhaway
* Janq'uquta
* Ururillu qucha

## Pukyukuna

* www.birdlife.org (pdf), p. 588
Pumaqucha (Amarumayu)

**Pumaqucha** (kastilla qillqaypi: *Pomacocha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Amarumayu suyupi, Bongará pruwinsyapi.

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26

## Hawa t'inkikuna
Kunti Banla

**Kunti Banla** icha **Paschimbanga** nisqaqa (banla simipi: পশ্চিমবঙ্গ *Poshchim Bônggo*) huk suyum (*state*) Indya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kolkata llaqtam.
Sawsaqucha

**Sawsaqucha** (*Sausacocha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Qispi kay suyupi, Wamachuku pruwinsyapi, Wamachuku distritupi.
## Uywakuna

* Patu jirka *Anas georgica*  
## Kaypipas qhaway
* Markawamachuku
* Waylillas
* Wiraquchapampa
## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
* www.munihuamachuco.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Qispi kay suyu
Pawqarqucha

**Pawqarqucha** (kastilla qillqaypi: *Paucarcocha*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi..

## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26

## Hawa t'inkikuna

Yawyu pruwinsya
Qullqip'ukru

**Qullqip'ukru** icha **Pachanqutu** (*Nevado Collquepucro / *Pachancoto'') nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Paryaqaqa wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Qinti distritupi, Hunin suyupipas, Shawsha pruwinsyapi, Kanchayllu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna

* www1.inei.gob.pe
* Saywitu: Yawyu pruwinsya pdf
* Saywitu: Paryaqaqa walla
* American Alpine Journal 1973, p. 372
## Hawa t'inkikuna
Kansas suyu

**Kansas** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Topeka llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Wichita, 344.284 runa
** Overland Park, 165.890 runa
** Kansas City, 146.867 runa
** **[[Topeka (Kansas)|Topeka]]**, 122.377 runa
** Olathe, 111.334 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.kansas.gov
Jukumarini qucha

**Jukumarini** (*Jucumarini*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk qucham, Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Ichuña distritupi.

## Pukyukuna

* INEI, Compendio Estadistica 2007 (pdf), p.26
Such'i mayu

**Such'i mayu** (kastilla simipi: *Río Suches*) nisqaqa huk 174 km suni mayum Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Punu suyupipas, Wankani pruwinsyapi, Quqata distritupi. Titiqaqa quchaman rin.

## Kaypipas qhaway
Such'i qucha
## Pukyukuna
* www.ign.gob.pe
* Saywitu: Putina pruwinsya / Wankani pruwinsya
## Hawa t'inkikuna
Caquetá suyu

**Caquetá suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Caquetá*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Florencia llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Caquetá mayu, Apaporis mayu

## Pulitika rakiy
16 munisipyunmi kan.

* Albania
* Belén de los Andaquies
* Cartagena del Chairá
* Curillo
* El Doncello
* El Paujil
* Florencia
* La Montañita
* Morelia
* Puerto Milán
* Puerto Rico
* San José del Fragua
* San Vicente del Caguán
* Solano
* Solita
* Valparaíso

## Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 15 ñiqin qhapaq raymi killapi 1981 watapi wata.

## Runakuna
Caquetá suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
* web Gobernación de Caquetá (kastilla simipi)
* El Caquetá (kastilla simipi)
Jitpa

**Jitpa** icha **La Viuda** nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum, Jitpa wallapi, Lima suyupi, Kanta pruwinsyapi, Waru distritupi, Hunin suyupipas, Yawli pruwinsyapi, Markapumaqucha distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.200 mitrum aswan hanaq.

## Ini
* Chawpi Walla
* Paryaqaqa walla
* Kunti Walla

## Pukyukuna

* Saywitu: Yawli pruwinsya / Kanta pruwinsya
* www.allthemountains.com
* www1.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
Julio Cortázar

**Julio Cortázar** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Brussel llaqtapi -  París wañusqa llaqta ñiqpi), Arhintina mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.

Tayta:  Julio Cortázar; Mama:  María Herminia Descotte  

Warmi: Aurora Bernárdez (1953- 1967, 1982-1984),  Ugné Karvelis / Carol Dunlop.

## Qillqasqankuna
### Willakuy
* *[[La otra orilla]]*, 1945
* *[[Casa tomada]]*, 1947 (cuentos)
* *[[Bestiario (libro de Julio Cortázar)|Bestiario]]*, 1951 (cuentos)
* *[[Final del juego (libro)|Final del juego]]*, 1956 (cuentos)
* *[[Las armas secretas]]*, 1959 (cuentos)
* *[[Historias de cronopios y de famas]]*, 1962 (misceláneas)
* * [[Carta a una señorita en París]] *, 1963
* *[[Todos los fuegos el fuego]]*, 1966 (cuentos)
* *[[La vuelta al día en ochenta mundos]]*, 1967 (misceláneas)
* *[[El perseguidor y otros cuentos]]*, 1967 (cuentos)
* *La isla a mediodía y otros relatos*, 1971
* *Octaedro*, 1974 (cuentos)
* *[[Alguien que anda por ahí]]*, 1977 (cuentos)
* *[[Un tal Lucas]]*, 1979 (cuentos)
* *Territorios*, 1979 (cuentos)
* *[[Queremos tanto a Glenda]]*, 1980 (cuentos)
* *[[Deshoras]]*, 1982 (cuentos)

### Kawsay rikch'a
* *[[Los premios]]*, 1960
* *[[Rayuela (novela)|Rayuela]]*, 1963
* *[[62/modelo para armar]]*, 1968
* *[[Libro de Manuel]]*, 1973
* *El examen*, 1986 (obra póstuma)

### Aranwa
* *Los reyes*, 1949
* *Adiós Robinson y otras piezas breves*, 1995 (obra póstuma)

### Harawi
* *Presencia*, 1938 (sonetos)
* *Pameos y meopas*, 1971
* *[[Salvo el crepúsculo]]*, 1984

### Utrus
* *La autopista del Sur*, 1964
* *Buenos Aires, Buenos Aires*, 1967
* *[[Último round]]*, 1969
* *Viaje alrededor de una mesa*, 1970
* *Prosa del observatorio*, 1972
* *La casilla de los Morelli*, 1973
* *Fantomas contra los vampiros multinacionales*, cómic, 1975
* *Estrictamente no profesional*, 1976
* *Los autonautas de la cosmopista*, 1982 (con Carol Dunlop)
* *Nicaragua tan violentamente dulce*, 1983.
* *Silvalandia* (basado en ilustraciones de Julio Silva), 1984
* *Divertimento*, 1986 (obra póstuma)
* *Diario de Andrés Fava*, 1995 (obra póstuma)
* *Imagen de John Keats* (obra póstuma, escrita entre 1951 y 1952)
* *Correspondencia Cortázar-Dunlop-Monrós*, Alpha Decay, Barcelona, 2009 (obra póstuma)
* *Papeles inesperados*, Alfaguara, 2009 (obra póstuma)

## Bibliografía

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna

* Sitio web oficial de Julio Cortázar
* La Página de Julio Cortázar
* Julio Cortázar - La Máquina del Tiempo
* Entrevista a Julio Cortázar- 2h02m
* Colección de Poemas Representativos de este Reconocido Escritor Argentino
José Hernández

José Rafael Hernández y Pueyrredón, **José Hernández** sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  Buenos Aires wañusqa llaqta ñiqpi), Arhintina mama llaqtamanta pulitiku, qillqaqmi wanwillay kamayuqpas karqan.

Tayta:  José Hernández; Mama:   Pueyrredón

Warmi: Carolina González del SolarWawakuna: 7

## Qillqasqankuna
**Vida del Chacho* - 1863
**[[Martín Fierro|El Gaucho Martín Fierro]]* - 1872
**[[La_vuelta_de_Mart%C3%ADn_Fierro|La Vuelta de Martín Fierro]]* - 1879
**Instrucción del Estanciero* - 1881
**los treinta y tres orientales*-1867

## Bibliografía

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

*El Periodista José Hernández Libro de Jorge Padula Perkins disponible en línea (Biblioteca Virtual del Ejército Argentino).
*Estudio histórico-biográfico de José Hernández, epílogo al Texto completo del Martín Fierro (Ida y Vuelta), páginas 474 a 495 de la edición 1995 en línea (gratuita) del Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires.
North Carolina suyu

**Chinchay Karulina** icha **North Carolina** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Raleigh llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Charlotte, 687.456 runa
** **[[Raleigh (North Carolina)|Raleigh]]**, 392.552 runa
** Greensboro, 250.642 runa
** Winston-Salem, 227.834 runa
** Durham, 223.800 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.nc.gov
Antioquia suyu

**Antioquia suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Antioquia*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Medellín llaqtam.

## Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 1886 wata.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Cauca mayu, Atrato mayu, Magdalena mayu

## Pulitika rakiy
9 wamani wan 125 munisipyunmi kan.

* Bajo Cauca wamani antioqueño;
* Magdalena Medio wamaniantioqueño;
* Nordeste wamaniantioqueño;
* Norte wamani antioqueño;
* Occidente wamani antioqueño;
* Oriente wamani antioqueño;
* Suroeste wamani antioqueño;
* Urabá wamani antioqueño;
* Valle de Aburrá wamani.

## Runakuna
Antioquia suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Oficial web Gobernación de Antioquia (kastilla simipi)
* Sitio oficial Asamblea Departamental de Antioquia
* IDEA, Instituto para el desarrollo de Antioquia, Noticiero de actualidad en línea sobre Antioquia
* IDEA, Instituto para el desarrollo de Antioquia, Digital Library Antioqueña
* Edatel, Empresa de telecomunicaciones de Antioquia
* Teleantioquia, Televisión y noticias de Antioquia en demanda web
* Comunidad y Portal para Antioqueños
* Raíces paisas, 1941, por Gabriel Arango Mejía
* Admixture dynamics in Hispanics: Ancestro de los antioqueños
* El sitio paisa
* Antioquia la nuestra
* Información local generada en las bibliotecas públicas de Antioquia en el marco del proyecto “Súmese a la Expedición Botánica”
Valle del Cauca suyu

**Valle del Cauca suyu** nisqaqa (kastilla simipi: *Valle del Cauca*) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Cali llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Cauca mayu, San Juan mayu

## Pulitika rakiy
5 wamani wan 42 munisipyunmi kan.

* Centro wamani;
* Norte wamani;
* Occidente wamani;
* Oriente wamani;
* Sur wamani

## Wiñay kawsay
* Juan de Ampudia

Departamento 16 Ayriway killa p'unchaw kamasqa 1910 wata.

## Hatun llaqtakuna
* Cali
* Sevilla 
* Tuluá 
* Buga
## Waki
### Runakuna
Valle del Cauca suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.

* Mestizos & blancos (72,23%) 
* Negros o afrocolombianos (27,21%)
* Amerindios o indígenas (0,54%)
* Gitanos (0,02%)

### Iñiy
* Buga: Señor de los Milagros

## Markapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Kulumbya)
## Hawa t'inkikuna

* Conozca el Patrimonio Inmueble del Valle del Cauca, el cual hace parte de su patrimonio cultural.
* Gobernación del Valle del Cauca
* Biblioteca Luis Ángel Arango/Santiago De Cali, Valle del Cauca
* Tributo Al Valle Del Cauca
* Periodico Regional
* Eventos de la Capital del Valle
Such'i qucha (Taqna)

**Such'i qucha** (kastilla qillqaypi: *Laguna Suche*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Taqna suyupi, Kantarawi  pruwinsyapi.

## Kaypipas qhaway
* Tutupaka
* Paraquta
## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Such'i qucha, Tutupaka
* Saywitu: Taqna pruwinsya

 

Kantarawi pruwinsya
Huñunakuy

**Huñunakuy** nisqaqa maypipas imatapas ruranapaq kuskachanakuq hamuq runakunam, runa huñu tukukuq.

Kaykunata qhaway:
***[[Rimana huñunakuy]]** *(Kamachitantari, Parlamintu);*
***[[Mamallaqta Ankichiy Huñunakuy]]** *(Coordinadora Nacional de Radio, CNR)*

Kaytapas qhaway:
***[[Tantanakuy]]** *(Wankurina, Urganisasyun)*

Huñunakuy nisqaqa *yuqunakuy* niytapas munan. Kayta qhaway:
***[[Yuquy]]**
Chimpulla

**Chimpulla** icha **Chimpuya** (kastilla qillqaypi: *Chimboya* / *Chimbolla*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum, Raya wallapi, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Layu distritupi, Punu suyupipas, Melgar pruwinsyapi, Santa Rosa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.489 mitrum aswan hanaq.

## Rikchakuna

Rikcha:PeruRail Train To Cusco.jpg|Kunka rit'i urqu, Chimpulla rit'i urqu, Qusqumanta Punukama khillay ñan (Raya q'asapi)
Rikcha:La Raya (5688184350).jpg


## Kaypipas qhaway
* Chimpuya q'asa (5.150 m)
* Chinchina
* Kunturquta (5.400 m)
* Muskaya (5.400 m)
* Willkamayu
* Raya q'asa

## Pukyukuna

* Saywitu: Qanchi pruwinsya / K'anas / Melgar
* www.andes.org.uk / Antikunapi 5.000 m hanaq urqukuna

## Hawa t'inkikuna
* www.allthemountains.com / Saywitu: Chimpuya urqu, Chinchina urqu, Kunturquta urqu, Muskaya, Marankani llaqta, Willkamayu, Raya q'asa.
South Carolina suyu

**Urin Karulina** icha **South Carolina** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Columbia llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

** **[[Columbia (South Carolina)|Columbia]]**, 127.029 runa
** Charleston, 118.492 runa
** North Charleston, 87.482 runa
** Rock Hill, 67.339 runa
** Greenville, 56.002 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.sc.gov
San Sebastián de los Reyes

**San Sebastián de los Reyes** nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.

Chaypiqa 72.414 runakunam kawsanku (2008 watapi).
Hawumiya

**Hawumiya** (sanancha: ) icha **(136108) Hawumiya** (hawayi simimanta: *Haumea*, kastilla simipi: *Haumea*) nisqaqa intimanta huk karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi.

## Kaypipas qhaway
* Quyllur yachay
* Tuna puriq quyllur
* Inti llika
Pennsylvania suyu

**Pinsilvaña** icha **Pennsylvania** (*Commonwealth of Pennsylvania*) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Harrisburg llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Philadelphia, 1.447.395 runa
** Pittsburgh, 312.820 runa
** Allentown, 106.732 runa
** Erie, 103.717 runa
** Reading, 81.207 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.pa.gov
Carlos Baca-Flor

**Carlos Baca-Flor Soberón** sutipaq runaqa, (*  paqarisqa Islay llaqtapi, Piruwpi - †   wañusqa Paris llaqtapi, Piruwpi), huk  mama llaqtayuq llimphiqmi qarqan.

Taytan: Baca-Flor; Maman: Julia Soberón

## Llimphiykuna
* John Pierpont Morgan -cuadros en el Metropolitan de New York-.
* Cardenal Pacelli - Pio XII
* Douglas Hyde, Presidente de Irlanda.
* Eamon de Valera - Irlanda Uma kamayuq.
* G. F. Baker  - First National Bank Umalliq.
* León Molk, Conde.
* Schlewig-Holstein, Barón.
* Nicholas Brady, Caballeros de Colón Umalliq.
* E. L. Marston, Chase National Bank.
* Seward Prosser, Chase National Bank.
* G. W. Perkins, Chase National Bank.
* Daniel Guggenheim, Minero cuprífero.
* Gates W. Mc Garrah, Banco Federal Umalliq.

## Suñaykuna
* Roma Suñay - Chile
* 1907 - Salón Anual de Artistas Franceses Suñay

## Willay pukyukuna
*CHASTEEN, J. C (1999). «*A Cultural History of Latin America: Literature, Music, and the Visual Arts in the 19th and 20th Centuries*». Hispanic American Historical Review 79 (3). ISSN 0018-2168. 
* CONGDON, Kristin; Kara Kelley Hallmark (2002). *Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary* (inlish simipi). Westport (Connecticut): Greenwood Press, pp. 238-240. ISBN 0-313-09119-6. 
* TURNER, Jane (2000). *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Art* (inlish simipi). Londres: Macmillan, pp. 614. ISBN 0-333-76466-8. 

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Escuela Superior Pública de Arte Bellas Artes (Ariqipa)
Apuwasinyuq pukllaykuna 2004

**Ulimpiku pukllaykuna 2004** nisqaqa 2004 watapi Athina llaqtapi (Grisya mama llaqtapi) XXVIII ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.

 watamanta  watakama

*[[Athenà y Phèvos|Athinea]]* (Αθηνα) wan *[[Athenà y Phèvos|Febo]]* (Φοίβος), llamados así en honor de la diosa Atenea y de su hermano Apolo, antiguos protectores de la ciudad.

## Mama llaqtakuna

* **[[África|ÁFRICA]]**: Angola, Argelia, Benín, Botsuana, Burkina Faso, Burundi, Cabo Verde, Camerún, Chad, Comoras, Congo, Costa de Marfil, Egipto, Eritrea, Etiopía, Gabón, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea Ecuatorial, Guinea-Bissau, Kenia, Lesoto, Liberia, Libia, Madagascar, Malaui, Maldivas, Malí, Marruecos, Mauricio, Mauritania, Mozambique, Namibia, Nigeria, Níger, República Centroafricana, República Democrática del Congo, Ruanda, Santo Tomé y Príncipe, Senegal, Seychelles, Sierra Leona, Somalia, Suazilandia, Sudáfrica, Sudán, Tanzania, Togo, Túnez, Uganda, Yibuti, Zambia, Zimbabue
* **[[América|AMÉRICA]]**
** **[[Centroamérica|CENTROAMÉRICA]]**: Belice, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Panamá
** **[[Antillas|ANTILLAS]]**: Antigua y Barbuda, Antillas Neerlandesas, Aruba, Bahamas, Barbados, , Dominica, Granada, Haití, Islas Caimán, Islas Vírgenes de los Estados Unidos, Islas Vírgenes Británicas, Jamaica, Puerto Rico, República Dominicana, San Cristóbal y Nieves, San Vicente y las Granadinas, Santa Lusiya wat'a, Trinidad y Tobago
** **[[Norteamérica|NORTEAMÉRICA]]**: Canadá, Bermudas, Estados Unidos, México
** **[[Sudamérica|SUDAMÉRICA]]**: Argentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Guyana, Paraguay, Perú, Surinam, Uruguay, Venezuela
* **[[Asia|ASIA]]**: Afganistán, Arabia Saudí, Bahréin, Bangladés, Bután, Brunéi, Camboya, Chunwa, Corea del Norte, Corea del Sur, Emiratos Árabes Unidos, Filipinas, Hong Kong, India, Indonesia, Irán, Iraq, Japón, Jordania, Kirguizistán, Kuwait, Laos, Líbano, Malasia, Mongolia, Birmania, Nepal, Omán, Pakistán, Palestina, Qatar, Singapur, Sri Lanka, Tailandia, Taiwán, Timor Oriental, Turkmenistán, Turquía, Uzbekistán, Vietnam, Yemen
* **[[Europa|EUROPA]]**: Albania, Alemania, Andorra, Armenia, Austria, Azerbaiyán, Bielorrusia, Bosnia y Herzegovina, Bulgaria, Bélgica, Chipre, Croacia, Dinamarca, Eslovaquia, Eslovenia, España, Estonia, Finlandia, Francia, Georgia, Grecia, Hungría, Irlanda, Islandia, Israel, Italia, Kazajistán, Letonia, Liechtenstein, Lituania, Luxemburgo, Macedonia, Malta, Moldavia, Mónaco, Noruega, Países Bajos, Polonia, Portugal, Reino Unido, República Checa, Rumanía, Rusia, San Marino, Serbia y Montenegro, Suwidsuyu, Suiza, Tayikistán, Ucrania
* **[[Oceanía|OCEANÍA]]**: Australia, Fiyi, Guam, Islas Cook, Islas Salomón, Kiribati, Micronesia, Nauru, Nueva Zelanda, Palaos, Papúa-Nueva Guinea, Samoa, Samoa Americana, Tonga, Vanuatu

## Kaypipas qhaway
* Ulimpiku pukllaykuna

## Hawa t'inkikuna

* Ulimpiku pukllaykuna Athina 2004 Uficial
* Un pequeño análisis de Población vs Medallas.
Simiki

**Shimiki**, **Shimi patma** icha **t'ipi** nisqaqa rimap tiksi rakinmi, huk samaychawan rimanam. Ankash qallupi *shimillki*.

* Huk kikin pashtaq: *amuy*, a-muy; 'a'; rikaynin: K
* Rikaynin- YK: *qata*, qa- ta; Yk- YK,
*Rikaynin KY: *anka*, an- ka; *an*.
* Rikaynin: YKY: *yanqa*; yan-qa; *yan*

## Hinchipashtachiy
* Waata ( wáta): waa-ta, *waa*mi hinchipashtaq shimillki
* Puyñu: puy-ñu, *puy*mi hinchipashtaq shimillki
* Pakí: pa- ki; * Kí*mi  hinchipashtaq shimillki. ( yo rompo)
* Paaki = páki - paa-ki ( gracias)
* Púkay ( sopla, soplar). *Pú* hinchipashtaq shimillki
* Pukay ( enrojar); pu- kay; mayqan shimillki pashtancu.
* Wáka ( vaca)
* Waka ( templo)wa-ka, mayqan pashtancu
* Curí ( mi hijo); cu- rí
* Mikuy ( come tú, comida). Mi-kuy; *kuy* pashtan
* Mitu, ( mana pashtap); mitú ( mi arcilla); mítu ( mito leído en quechua).
## Shimi rakiy pashtaypita
* Ushaqki ( aguda) 'mikú' como; puká ( mi rojo); wañucí
* huk ñawpa ushaq ( llana o grave); punku ( puerta)
* Ishkay ñawpa ushaq ( esdrújula) 'púkatin' vejiga
* Kimsa ñawpa ushaq ( sobreesdrújula) Púkacikuy.
* Ishkaypashtaq ( bitónica): áyaránmi ( tiene que abrir la boca); púkaysíkuy ( ayudar a soplar) 
wákanánacu Ya no deseo vaca), shútaqnánacu ( no quiero aspirador) .
Maryland suyu

**Maryland** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Annapolis llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Baltimore, 636.919 runa
** Frederick, 52.767 runa
** Gaithersburg, 58.091 runa
** Rockville, 59.114 runa
** Bowie, 50.269 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.maryland.gov
Qallu watana

**Qallu watana** (kichwapi **Kallu watari**) icha **Qallu khipu** nisqaqa ancha sasalla t'uqyana rimakunam.

Kaymi huk qallu watanakunam:
:*Q'ayañachari k'anqa kankaqa kanqa qusay.*
:*Paqu pili lip'iykusqa luru lulita chhutuykusqa.*
:*Thanta, thuta, tukuy millmayta thutaykusqa.*

## Hawa t'inkikuna
* FUN PROEIB Andes: Imaymanata qhichwapi ñawikunanchikpaq 1. Qalluwatana, p. 3
Carolus Magnus

**Carolus Magnus**, Karlus Hatun *(Karlus hukyuq kaq)* ( kastilla simipi: *Carlomagno*, aliman simipi: *Karl der Grosse*,  latín simipi: *Carolus Magnus*,  Ransiya simipi wan inlish simipi: *Charlemagne* sutipaq runaqa (*  paqarisqa Herstal llaqtapi - †  wañusqa Aquisgrán llaqtapi ). 

Tayta: Pépin le BrefMama: Bertrada de Laon

Ñawpaq warmikuna wan Wawakuna:
 
* Himiltruda mantuvo su primera relación, cuya naturaleza suele describirse como un concubinato, un matrimonio legal o un friedelehe.[40] Carlomagno la hizo a un lado cuando se casó con Deseada; 2 wawakuna: Amaudru wan Pipino el Jorobado (c. 769 - 811)
* Desiderata, hija del rey de los lombardos Desiderio; dicho matrimonio será anulado en 771.
* Hildegarda (757 o 758-783). El matrimonio, acaecido en 771, terminó con la muerte de ésta (783). 9 wawakuna: 
**Carlos el Joven (c.772 - 4-XII-811). Duque de Maine, y coronado rey de los francos el 25-XII-800.
**Carlomán, rebautizado como Pipino (abril de 773 - 8 de julio de 810). Monarca italiano.
**Adalhaid (774). Nació mientras sus padres se encontraban de campaña en Italia. Se le envió a Francia, mas murió antes de llegar a Lyon.
**Rotruda (or Hruodrud) (775 - 6 -VI- 810)
**Luis (778 - 20-VI-840). Gemelo de Lotario. Coronado rey de **Aquitania (781), sacro emperador romano (813) y emperador senior (814).
**Lotario (778 - 6-II- 779/780). Gemelo de Luis. Falleció durante su infancia.[42]
**Bertha (779 - 826)
**Gisela (781 - 808)
**Hildegarda (782 - 783)
*Fastrada desde 784 hasta la muerte de ésta (794). Fruto de este matrimonio nacieron: 
**Teodrada (784 - ?), abadesa de Argenteuil.
**Hiltruda (787 - ?)
* Lutgarda, con la que se casó en 794. Manan wawa de este matrimonio.

Concubinatokuna wan wawakuna
* 1. Gersuinda. Adeltruda (774 - ?)
* 2. Madelgarda. Rutilda (775 - 810), abadesa de Faremoutiers
* 3. Amaltruda de Vienne. Alpaida (n.794)
* 4. Regina. Drogon (801 - 855). Arzobispo de Metz desde 823 y abad de Luxeuil wan Hugo (802 - 844), archicanciller del Imperio.
* 5. Adelinda. Richbod (805 - 844). Abad de Saint-Riquier wan Teodorico (807 - ?)

Yachaywasi: 

## Qillqasqankuna
Kastilla simipi:

Inlish simipi:
*

## Kaypipas qhaway
* Ransiya

## Hawa t'inkikuna

*''Vida de Carlomagno'' de Eginardo. 
*''Vita Karoli Magni'' de Eginardo. Texto en latín en *[[the latin library]]*.
*Un retrato de Carlos reconstruido, basado en fuentes contemporáneas, aunque con un estilo literario contemporáneo.
*La espada de Carlomagno 
*Charlemagne Picture Gallery
Herman Van Rompuy

**Herman Van Rompuy** ( *  paqarisqa Efferbeek llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq musikuq, pulitiku wan Uma kamayuq. 

30 Qhapaq raymi killa 2008 watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti Bilhikapa Uma kamayuqnin karqan.

Taytan: ; Maman: .  Ñawpaq warmi:  Geertrui Windels. Churinkuna: 

Yachaywasi:  

## Qillqasqankuna
* De kentering der tijden, Lannoo, 1979
* Hopen na 1984, Davidsfonds, 1984
* Het christendom. Een moderne gedachte, Davidsfonds, 1990
* Vernieuwing in hoofd en hart. Een tegendraadse visie, Davidsfonds, 1998
* De binnenkant op een kier. Avonden zonder politiek, Lannoo, 2000
* Dagboek van een vijftiger, Davidsfonds, 2004
* Op zoek naar wijsheid, Davidsfonds, 2007
## Kaypipas qhaway
* Bilhikapa Wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Biografía - Fundación CIDOB
* Uficial web
Siglo XX (Buliwya)

**Siglo XX** (kastilla simipi: *Siglo XX*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi, Jachuju kantunpi. 1987 watakama qhuyam karqan.

## Kaypipas qhaway
* Llallawa
* 
* Qhuya
## Pukyukuna

* world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Rafael Bustillo pruwinsya
Santa Bárbara (P'utuqsi)

**Santa Bárbara** (kastilla simipi: *Santa Bárbara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi, Santa Barbara kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

*  www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Urin Chichas pruwinsya
Atucha

**Atucha** (kastilla simipi: *Atocha*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi.

## Rikchakuna


## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna

*Atucha munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qatawi (P'utuqsi)

**Qatawi**  icha **Q'atawi**  (kastilla simipi: *Catavi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi, Llallawa kantunpi. 

Kay llaqtap sutinqa aymara simimantam: *qatawi* icha *q'atawi* = isku (CaO).

## Musiku
Qatawi llaqtapi hatun qhuyam karqan, 1987 watapi wichq'asqa.

## Kaypipas qhaway
* Siglo XX
* 

## Pukyukuna

*  www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
* Llallawa munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 420 kB)
Purqu

**Purqu** (kastilla simipi: *Porco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro  pruwinsyapi, Purqu kantunpi, Purqu munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Chichas walla
* Uyuni kachi qucha
* Wara Wara qucha

## Pukyukuna

*  www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
* Purqu munisipyu: yupaykuna, saywitu
Qala Qala (P'utuqsi)

**Qala Qala** (kastilla qillqaypi: *Cala Cala*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo  pruwinsyapi, Unsiya munisipyupi, Qala Qala kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

*  world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Saywitu:  pruwinsya
Qaysa "D"

**Qaysa "D"** (kastilla simipi: *Caiza "D"*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, José María Linares pruwinsyapi, Qaysa "D" munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

*  world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: José María Linares pruwinsya
Ravelo (Buliwya)

**Ravelo** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Chayanta pruwinsyapi, Ravelo kantunpi, Ravelo munisipyup uma llaqtanmi. 

Kay llaqtaqa Agustín Ravelomantam sutichasqa.

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Chayanta pruwinsya
San Kristuwal (Chinchay Lipis)

**San Kristuwal** (kastilla simipi: *San Cristóbal*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Kristuwal kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Kañapa qucha
* 

## Pukyukuna

*  world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Qulcha "K" munisipyu: yupaykuna, saywitu
Witichi

**Witichi** (kastilla simipi: *Vitichi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Witichi munisipyup uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* Mayukuna: Witichi mayu
## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

*  world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Witichi munisipyu: Yupaykuna, saywitu
Václav Klaus

**Václav Klaus** ( *  paqarisqa Praha llaqtapi - ). huk  mama llaqtayuq musikuq, yachaychiq,  pulitiku, Uma kamayuq wan Umalliq. 

-manta ñawpaq kuti Chiksuyupa Umalliqnin karqan.

Taytan: Klaus; Maman: . Ñawpaq warmi: Livia Klausová
Churinkuna: 

Yachaywasi:  

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Chiksuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Biografía - Fundación CIDOB
* [http:/www.hermanvanrompuy.be Uficial web]
Václav Havel

**Václav Havel** ( *  paqarisqa Praha llaqtapi  &ndash;  †  wa&ntilde;usqa Hrádeček llaqta chakra wasinpi).  mama llaqtayuq qillqaq wan pulitikumi qarqan. Umalliq. 

1993 watamanta 2003 watakama ñawpaq Chiksuyupa Umalliqnin karqan.
1989 watamanta 1992 watakama (Chikusluwakiya taqasqankama) chunka ñiqin (qhipa kaq) Chikusluwakiyapa Umalliqnin karqan.

Riqsisqan rimaynin karqan:

*"Chiqaqpuwan khuyaypuwanmi llullaytapis chiqniytapis atipakunqa."
("La verdad y el amor vencerán sobre la mentira y el odio.")*

Ayllun:

Ñawpaq warmi: Olga Havlová, manaraq sawakusqa Šplíchalová sutiyuq Iskay ñiqin warmi: Dagmar Havlová, manaraq sawakusqa Veškrnová sutiyuq. Churinkuna: manan kanku

## Qillqasqankuna
* (ISBN 84-933221-4-8) *Anticodi* Tabelaria, S.L., 2003.
* (ISBN 84-226-3374-4) *Cartas a Olga* Círculo de Lectores, S.A., 1997. 
* (ISBN 84-8109-150-2) *Cartas a Olga: consideraciones desde la prisión* Galaxia Gutenberg, 1997.
* (ISBN 84-226-6634-0) *Largo desolato y otras obras* Círculo de Lectores, S.A., 1997.
* (ISBN 84-239-7361-1) *Discursos políticos* Espasa-Calpe, S.A., 1995.
* (ISBN 84-226-5140-8) *Meditaciones estivales* Círculo de Lectores, S.A., 1994.
* (ISBN 84-484-0040-2) *La responsabilidad como destino* Organización Nacional de Ciegos, 1993.
* (ISBN 84-7794-065-7) *Audiencia; Vernissatge* Diputación Provincial de Barcelona. Instituto de Ediciones = Diputaciò Provincial de Barcelona. Institut d'Edicions, 1990.
* (ISBN 84-7876-050-4) *Cartas a Olga* Ediciones Versal, S.A., 1990.
* (ISBN 84-297-3054-0) *Largo desolato* Edicions 62, S.A., 1990.
* (ISBN 84-87591-00-0) *Memorándum y el error* Asociación de Directores de Escena, 1990.
* (ISBN 84-7490-243-6) *El poder de los sin poder* Encuentro Ediciones, S.A., 1990.
* (ISBN 84-03-59101-2) *La responsabilidad como destino* Aguilar, S.A. de Ediciones-Grupo Santillana, 1990.
* (ISBN 84-7812-094-7) *La tentación* Ayuntamiento de Madrid, 1990.

## Suñaykuna
* Asturiapi Awqi Suñay
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Chiksuyu)

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]
* Biografía - Fundación CIDOB
* Premio Príncipe de Asturias de la Comunicación y Humanidades 1997
* Entrevista con Vaclav Havel
* Václav Havel, el intelectual disidente que presidió Checoslovaquia
Q'araqullu

**Q'araqullu** (kastilla simipi: *Caracollo*) nisqaqa Buliwya suyupi, huk llaqtam Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyup uma llaqtanmi.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim.

## Kaypipas qhaway
* Asanaki walla
* Puwpu qucha
* Uru Uru qucha

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa tinkikuna
* Q'araqullu munisipyu: yupaykuna, saywitu
* bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado'' (qhichwa simi, kastilla simi)
La Joya llaqta (Uru Uru)

**La Joya** (kastilla simipi: *La Joya*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Qaraqullu munisipyupi, La Joya kantunpa uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

*  world-gazetteer
## Hawa tinkikuna
* Saywitu: Uru-Uru pruwinsya (Cercado)
Machaqa Marka (Pantaleón Dalence)

**Machaqa Marka** (aymara simi *machaqa* = musuq, *marka* = llaqta, kastilla qillqaypi: *Machacamarca*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk llaqtam Uru Uru suyupi, Pantaléon Dalence pruwinsyapi, Machaqa Marka munisipyup uma llaqtanmi.

## Karu puriy

## Kaypipas qhaway
* 

## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa tinkikuna
* Machaqa Marka munisipyu: yupaykuna, saywitu
Delaware suyu

**Delaware** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Dover llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Wilmington, 72.664 runa
** **[[Dover (Delaware)|Dover]]**, 34.735 runa
** Newark, 28.547 runa
** Middletown, 6.161 runa
** Smyrna, 5.679 runa

## Hawa t'inkikuna

* delaware.gov
José Zorrilla

**José Zorrilla y Moral** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Valladolid llaqtapi  - †  Madrid llaqtapi wañusqa), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa *[[Don Juan Tenorio]]* nisqa kawsay rikch'anmi karqan.

Tayta: José Zorrilla;  Mama: Nicomedes Moral.

Warmi: Florentina O'Reilly

## Qillqasqankuna
### Lírica
* Religiosa (*[[Ira de Dios]]*, *[[La Virgen al pie de la Cruz]]*)
* Amorosa (*[[Un recuerdo y un suspiro]]*, *[[A una mujer]]*)
* Sentimental (*La meditación*, *La luna de enero*)
* Tradicional (*Toledo*, *A un torreón*)

### Épica
* *Los Cantos del Trovador* (1840)
* *Granada* (1852)
* *La Leyenda del Cid*
* " Don Juan Tenorio"

### Leyenda
* *A buen juez mejor testigo*
* *Para verdades el tiempo y para justicias Dios*
* *El capitán Montoya*
* *Margarita la tornera*
* *La pasionaria*
* *La azucena silvestre*
* *La princesa Doña Luz*
* *A la memoria de Larra*

### Poemas dramáticos
* *El zapatero y el Rey* (1839 y 1842) (Edición on-line)
* *Sancho García* (1842)
* *El puñal del godo* (1843)
* *[[Don Juan Tenorio]]* (1844) (Edición facsímil)
* *La Calentura* (1847)
* *[[Traidor, inconfeso y mártir]]* (1849)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Ispaña)
## Hawa t'inkikuna

* Poemas representativos de José Zorrilla
Fructuoso Rivera

**José Fructuoso Rivera y Toscana** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Durazno llaqtapi - †  wañusqa Melo llaqtapi) huk Uruwayianu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Tayta: 
Mama: 

Warmi: 

## Qillqasqankuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simi
* Biografía
* Casa del Gral. Rivera (museo)
* ¿Se debe hacer un revisionismo histórico?
* Cómo Rivera rompió la legalidad
* Crónica del genocidio charrúa, por Daniel Vidart
* El genocidio charrúa visto por Roberto Echevarren
Ñawiriy wasi

**Qillqañawiriy wasi**, kichwapi **Kamukuska** nisqaqa (grigu simipi *βιβλιοθήκη*, "liwru pallasqa", chaymanta kastilla simipi *biblioteca*) liwrusapa kaq hatun wasim, achka runakunap chay liwrukunata ñawirinankupaq, chay ñawiriy wasipi icha liwruta manukuspa kikinpa wasinpi.

Tukuy yachay sunturkunam, yachay wasikunapas ñawiriy wasiyuqmi. Ñawiriy wasikunapiqa runakunap hamut'asqanmi hallch'asqa.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Cecilia (santu)

**Cecilia** *([[kastilla simi]]pi: Santa Cecilia; [[latin simi]]pi: Sancta Caecilia)*, sutiyuq warmiqa (* 180 wata paqarisqa Roma llaqtapi - †   wañusqa Catania llaqtapi) huk kathuliku Santam karqan.

22 ñiqin ayamarq'a killapi Santa Cecilia  warmip raymi p'unchawninmi.

## Referenciakuna
*Este artículo incorpora material de la Enciclopedia católica (1907), en el dominio público, sobre 

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna

*DivVol.org (hagiografía de santa Cecilia de Roma en el sitio Divina Voluntad).
New Jersey suyu

**New Jersey** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Trenton llaqtam.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Runakuna
## Hatun llaqtakuna
** Newark, 281.402 runa
** Jersey City , 241.791 runa
** Paterson, 148.708 runa
** Elizabeth, 126.179 runa
** **[[Trenton (New Jersey)|Trenton]]**, 83.923 runa

## Hawa t'inkikuna
* www.nj.gov
Waylillas

**Waylillas** (kastilla simipi: *Huaylillas*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Qispi kay suyupi , Patas pruwinsyapi, Waylillas distritup uma llaqtanmi.Waylillas llaqtapiqa 598 runa kawsanku (2007 watapi).

## Kaypipas qhaway
* Waylillas urqu
## Pukyukuna

* iinei.inei.gob.pe
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Qispi kay suyu
Qillqamayt'u

**Qillqamayt'u**,**** **mayt'u**lla icha **liwru**qa (Kastilla simipi: *libro,* Ikwathur Chincha Qhichwa simipi: kamu) ñawirinapaq ch'ipachisqa qillqayuq, watasqa qillqana p'anqakunam.

Mañakunapaq qillqamayt'ukunaqa qillqañawiriy wasipim tarikunku, rantikunapaqtaq qillqamayt'u qhatuna wasipim tarikunku.

## Wak sutikuna
Qillqa patara, Puliwyapi p'anqa, lipru, insiklupirya, qillqa khipu.

## Kaypipis qhaway
* Qillqa ch'ipachiy
* Qillqana p'anqa watay

## Pukyukuna
Paysandú

**Paysandú** llaqtaqa, Uruwayi mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

## Wiñay kawsay
Durazno llaqta kamasqa .

Hatun llaqta 8 ñiqin inti raymi killapi 1906

Uruway mayu

## Waki
Paysandupiqa 84 162 (2004) runakunam kawsachkanku.
## Ñaña kuna
* Hellín, Ispaña
* Muscatine, Iowa, USA.
## Kaypipas qhaway
* Fructuoso Rivera

## Hawa t'inkikuna

* Sitio web de la intendencia de Paysandú.
* Sitio Web de Paysandú
* Plano de la ciudad
* Chat de Paysandú
* Diario El Telégrafo
* Paylana
* Fotografías y videos relacionados a la región
Durazno (Uruwayi)

**Durazno** llaqtaqa, *Villa San Pedro del Durazno*,  Uruwayi mama llaqtapi huk hatun llaqtam.

## Wiñay kawsay
Durazno llaqta kamasqa .

Hatun llaqta 13 ñiqin inti raymi killapi 1906

Yi mayu

## Waki
Duraznopiqa 30 529 (2004) runakunam kawsachkanku.

## Kaypipas qhaway
* Fructuoso Rivera

## Hawa t'inkikuna

*Sitio web de la intendencia de Durazno.
* sites.google.com infodurazno
*Diario El Acontecer, versión digital.
*Sitio oficial del Coro Municipal de Durazno "Prof. Raúl H. Evangelisti".
*El primer sitio web de Durazno, inaugurado en 1999.
*Durazno Digital: diario digital.
*Sitio de Radio Durazno, AM 1430.
*Escuche Radio City, FM 95.1.
*Mapas del departamento de Durazno, Instituto Nacional de Estadística.
*Sitio Oficial del C.S. y D. Santa Bernardina, Centro Social y Deportivo Santa Bernardina
*Gruta de la Virgen de Loreto, Gruta de la Virgen de Loreto, ubicada en la localidad de Santa Bernardina
Francisco Solano López

**Francisco Solano López Carrillo** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Asunción llaqtapi - †  wañusqa Cerro Corá llaqtapi) huk Parawayianu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

1862 watamanta 1879 watakama Parawayi Umalliqkarkan.

Tayta: Carlos Antonio López
Mama: Carrillo

Warmi: Elisa Alicia LynchWawakuna: Juan Francisco, Corina Adelaida, Enrique Venancio, Federico Morgan Lloyd, Carlos Honorio wan Leopoldo.

## Qillqasqankuna

## Referenciakuna
* Fernando Cesaretti y Florencia Pagni. *La metamorfosis de Francisco Solano López* http://grupoefefe.blogspot.com/2007/09/la-metamorfosis-de-francisco-solano.html Rosario, Argentina. 2007
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Parawayi)

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simi
* Artículo publicado en el Periódico Nación de Uruguay por el Dr. Daniel A. Afonso
* Francisco Solano López
Ananta qucha

**Ananta qucha** (kastilla simipi: *Laguna Ananta*) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Santa Lusiya distritupi Uquwiri distritupipas.

## Pukyukuna

* mapcarta.com / Ananta qucha