open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kimsa Chata (Chuqiyapu)

**Kimsa Chata** (aymara simi, qhichwa simipas kimsa, pukina simi *chata* urqu, "kimsa urqu", kastilla qillqaypi *Quimsachata, Quimsa Chata*) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Chilla-Kimsa Chata wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi, Tiwanaku kantunpi, Tiwanaku llaqtap urayninpi (yaqa 15 km).  Pikchunqa mama quchamanta 4.702 mitrum aswan hanaq.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* https://web.archive.org/web/20150924000724/http://www.eldiario.net/noticias/2006/2006_10/nt061026/5nal.php?pag=5_07nal.html Preparan ofrenda para la montaña sagrada Kimsa Chata de Tiwanaku (kastilla simi)
Manuel Segura

**Manuel Ascencio Segura y Cordero** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa  Lima llaqtapi - †  wañusqa  Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap awqaq pusaq, pulitiku wan qillqaq.

Tayta: Juan Segura; Mama: Manuela Cordero.

Warmi: . Churinkuna: . 

## Qillqasqankuna
* *La Pepa* (1833). **Pipa**
* *Amor y política* (1839). **Kuyaywan llaqta pushay**
* *[[El sargento Canuto]]* (1839). **Sarhintu Kanutu**
* *Blasco Núñez de Vela* (1840). **Plasku Nuuñis Wiilapa**
* *La saya y el manto* (1841 ó 1842). **Palawan haku**
* *La mozamala* (1842). **Mana alli hipash**
* *[[Ña Catita]]* (1845) **Ña katita**
* *Nadie me la pega* (1845), pieza breve. ** Pipis maqapamantsu**. wallka qillqa
* *La espía* (1854), comedia. **warmi musiapakamuq**, asiy aranwa.
* *El resignado* (1855). **Aw nipaskiq**
* *Un juguete* (1858), comedia. **Pukllakun** asiy aranwa.
* *El santo de Panchita* (1859), sainete. **Panchiitapa santun**, asiy aranwanaw.
* *Percances de un remitido* (1861), comedia. **Huk apatsishqapa imaykankuna**
* *[[Las tres viudas]]* (1862), comedia donde. **Kimsan ikmakuna** asiy aranwa.
* *Lances de Amancaes* (1862), sainete. **Amanqay rurakaykuna**, asiy aranwanaw.
* *El cachaspari*. **Kacharpariy**

* "A las muchachas", sextillas. **Hipashunapaq**, suqtarina. 
* *La Pelimuertada*, subtitulada *Epopeya de última moda* (Piura, 1851).**Pilimurtalla**, **Qipa pii munay atirpay**, chapa shutiyuq.

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

* Teatro de Manuel A. Segura
Felipe Pardo

**Felipe Pardo y Aliaga**  (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap taripay amachaq, pulitiku wan qillqaq.

Tayta: Manuel Pardo Ribadeneira; Mama: Mariana de Aliaga y Borda.

Warmi: . Yuqanaka: . 
## Qillqasqankuna
* "El carnaval de Lima" (1829), letrilla costumbrista, condena los excesos de dicha celebración tradicional.**Limaq kalisshturan**
* "La jeta del guerrero" (1835, incluido en un volumen diminuto de poesías satíricas titulado "La Jeta"), poesía satírica donde ridiculiza la figura física y moral del caudillo Andrés de Santa Cruz. **Awqaqpa wirpan**
* "La nariz" (conjunto de poesías compiladas por Alberto Tauro del Pino en 1957), poesía satírica. **Sinqa**
* "Los paraísos de Sempronio" **Sinprunyupa kushiptankuna**
* "El ministro y el aspirante", poesía satírica. **Pushaq yanapiwan munapaq**
* "A mi levita", poesía satírica. ** Uraq saakuman**
* "Qué guapo chico", poesía satírica. **Shumaq rikay wamra**'
* "Corrida de toros", letrilla costumbrista. Es una ácida crítica a la llamada fiesta brava y los desórdenes que solía ocasionar. **Turyay**
* "La lámpara" (1844), bello poema dedicado a su amigo, el general Manuel de Vivanco. **Aktsiluq**
* "A mi hijo en sus días" (1855), epigrama dedicado a su hijo, Manuel Pardo y Lavalle, cuando cumplió la mayoría de edad. **Quyanchaw tsuriipaq**
* "Vaya una República. Epístola satírica", más conocida como "Epístola a Delio" (1856), poesía cívica. **Lilyupaq qillqaku**
* "El Perú" (¿1856?), poesía cívica. **Piruumi**

* *[[Frutos de la educación]]*, comedia en tres actos y en verso, subió a escena en . Satiriza la deficiente formación de los criollos peruanos, un tema especialmente sensible en momentos en que el Perú se erigía como una República independiente. De paso ridiculiza la zamacueca, un baile entonces muy en boga entre las clases populares, a la que ve como lascivo. Esta obra provocó encendidos debates, iniciado por quienes consideraron que el autor se burlaba de los limeños y sus costumbres. **Runayyapa murunkuna**
* *Una huérfana en Chorrillos* (escrita en 1833), es otra crítica de las costumbres locales. No llegó a estrenarla. **Churriilluchaw waktsa warmi**
* *Don Leocadio y el aniversario de Ayacucho*, estrenada en diciembre de 1833, es una burla a la joven república peruana. **Riqisshqa Liyukayuwan Ayakucuhupa Watan**

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)
* José Pardo y Barreda

## Hawa t'inkikuna
Francisco García Calderón Rey

**Francisco García Calderón Rey**  (*  paqarisqa Valparaíso llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap taripay amachaq, Yachay wayllukuq wan qillqaq.

Tayta: Francisco García Calderón; Mama: Carmen Rey Basadre.

Warmi: Rosa Amalia Lores Hurtado. Yuqanaka: . 
## Qillqasqankuna
* *De litteris (1904).
* *Le Pérou contemporain (1907).
* *Les conditiones sociologiques de l'Amérique Latine* (1908).
* *Profesores de idealismos (1909).
* *La creación de un continente (1912).
* *Les démocraties latines de l'Amerique (1912).
* *El dilema de la Gran Guerra (1919).
* *Europa inquieta (1927, Madrid, Editorial Mundo Latino)
* Francisco García Calderón, *América Latina y el Perú del novecientos (antología de textos)* / compilación, introducción y notas de Teodoro Hampe Martínez. Lima: Universidad Nacional Mayor de San Marcos & Corporación Financiera de Desarrollo, 2003.
* *El espíritu de la nueva Alemania* (1928).

== Suñaykuna ==
* Gran Cruz de la [[Orden del Sol]], [[Piruw]].
* Gran Cruz de la [[Orden de Isabel la Católica]], [[Ispaña]].
* Comandante de la [[Legión de Honor]], [[Ransya]].
* [[Orden del Libertador]], [[Winisuyla]].

== Kaypipas qhaway ==
* [[Simi kapchiy (Piruw)]]

== Hawa t'inkikuna ==

*[https://web.archive.org/web/20130917044006/http://sisbib.unmsm.edu.pe/bibvirtualdata/libros/Historia/amer_peru/francisco_garcia.pdf Teodoro Hampe Martínez, *Francisco García Calderón, el arielista: un pensador de talla continental*]
* [http://sisbib.unmsm.edu.pe/bibvirtual/libros/Historia/amer_peru/contenido.htm UNMSM Biblioteca virtual]
*[https://web.archive.org/web/20090219061654/http://www.pucp.edu.pe/eventos/congresos/filosofia/programa_general/miercoles/sesion9-10.30/SobrevillaDavidFGC.PDF David Sobrevilla, *Francisco García Calderón Rey ante la condición humana*]
*[https://web.archive.org/web/20090107044024/http://www.larramendi.es/Poligrafos/francisco_garcia_calderon.htm Biblioteca Virtual Ignacio Larramendi, *Francisco García Calderón, polígrafo hispanoamericano'']
Clemente Palma

**Clemente Palma Ramírez**  (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap qillqaq, willay kamayuq wan pulitiku qarqan.

Yaya: Ricardo Palma; Mama: Cristina Román Olivier.

Warmi: . Yuqanaka: . 

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* *Excursión literaria* (1895)
* *Filosofía y arte* (1897)
* *El porvenir de las razas* (1897), 
* *El Perú* (1898)
* *Cuentos Malévolos* (1904)
* *Mors ex vita* (1918), novela.
* *La cuestión de Tacna y Arica y la conferencia de Washington* (1922)
* *Historietas Malignas* (1925)
* *XYZ* (1935), novela grotesca que se considera un precedente de La invención de Morel (1940) del argentino Adolfo Bioy Casares,
* *Había una vez un hombre...* (1935)
* *Don Alonso Henríquez de Guzmán y el primer poema sobre la conquista de América* (1935)
* *Crónicas político-doméstico-taurinas* (1938)
* *La nieta del oidor* (1986, edición póstuma de Ricardo Silva Santisteban).  

## Suñaykuna

## Nina qallu
Kay runam lluta rimaran Piruw patsan runakunapaq.  Kanan ayllunkuna kawsarqan mañakuyanman panpachayta. Watikanu mañakuran Galiliwpaq, chaynuw mañakuyam; lluta , nina qallunwan, Kliminti Palma ninqanta, manam chaynullaqa qunqakanchu.

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

*Clemente Palma, ''El porvenir de las razas en el Perú'' (1897)
* Christian Elguera Olórtegui: "XYZ: Dilucidaciones sobre estilística y crítica de lo grotesco". *El Hablador* 15, mayo de 2008
* Christian Elguera Olórtegui: "Volver a Clemente Palma: la figura del gobernante y el intelectual". *El Hablador* 17, diciembre de 2009.
* Obras de Clemente Palma en Wikilivres.
Emilio Westphalen

**Emilio Adolfo Westphalen Milano**  ( paqarisqa Lima llaqtapi,  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw harawitapas insayutapas qillqaq.

Warminqa Judith Ortiz Reyes sutiyuqmi.

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachaqayninta hunt'arqan.

## Qillqasqankuna
### Harawi
**Las ínsulas extrañas* (1933)
**Abolición de la muerte* (1935)
**Otra imagen deleznable* (1980)
**Arriba bajo el cielo* (1982)
**Máximas y mínimas de sapiencia pedestre* (1982)
**Nueva serie* (1984)
**Belleza de una espada clavada en la lengua* (1986)
**Ha vuelto la diosa ambarina* (1988)
**Cuál es la risa* (1989)
**Bajo las zarpas de la Quimera* (1991) 
**Falsos rituales y otras patrañas* (1999)
**Poesía completa y ensayos escogidos* (2004)
**Simulacro de sortilegios (antología poética)* (2009)

### Insayu
**Poetas en la Lima de los años treinta* (en *Dos soledades*, 1974)
**La poesía los poemas los poetas* (1995)
**Escritos varios sobre arte y poesía* (1996)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna

*'''Westphalen, homenaje'''
*'''La palabra inasible'''
*Homenaje a Emilio Adolfo Westphalen (en Revista Miríada)
*Semblanza del Sr. Emilio Adolfo Westphalen
Jorge Newbery

**Jorge Alejandro Newbery Malargie** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Mendoza llaqtapi), Arhintinapas allwiya kamayuq, hamut'ay runaq wan Kurku kallpanchaq.

Tayta: Ralph Newbery, Mama: Dolores Malargie.

Alma mater: Cornell Yachay sunturnin.


jorge%20newbery%20vuelo%20globo%201911.ogv
File:Édison; Newbery y Krause (1904).jpg
File:Pampero.jpg


## Suñaykuna
* Konex suñay

## Kaypipas qhaway
* Jorge Chávez
* Alberto Braniff
 

## Hawa t'inkikuna

* Escuela de Aviación Militar: Homenaje a Jorge Newbery
* Perfiles: Jorge Newbery, por Emilio Corbiere
* Jorge Newbery en las letras de tango
* Noticiero Argentino con imágenes de Jorge Newbery (video)
* El Ingeniero Jorge Newbery
* Jorge Newbery
* Jorge Newbery, Promotor de la ciencia y la cultura
* Jorge Newbery (Portal educativo Universidad de Mendoza)
* Jorge Newbery, “el dueño del cielo”
* Verdades del último vuelo de Newbery
José Manuel Moreno

**José Manuel ''«Charro»'' Moreno Fernández** (*   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi —   wañusqa Merlo partidupi), Arhintina mama llaqtape piluta hayt'aq 

Tayta: ; Mama:

Warmi: Pola Alonso.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna

* Ídolos: José Manuel «El Charro» Moreno 
* Jugadores históricos de Universidad Católica: José Manuel Moreno
Javier Heraud

**Javier Heraud Pérez**  (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Mayutata suyupi) Piruw mama llaqtap harawi qillqaq.

Tayta: Jorge Heraud Cricet; Mama: Victoria Pérez Tellería.

## Qillqasqankuna

### Harawi
* **Mayu**  (*El río* 1960)
* ** Aywakuy** (*El viaje* 1961)
* ** Qurikasa mit'a** (*Estacion Reunida*)
* **Huntasqa harawikuna riqinantsikpaqwan** (*Poesías completas y homenaje* 1964)
* **Iskay simipa hawari Sisar Kalpuwan** (*Poema a dos voces* (1967) con (César Calvo)
* Heraud, Javier : *Poesías completas y cartas* (1976). **Huntasqa harawikuna qillqapiwan**.  Promoción Editorial Inca S.A. Lima. Supervisión literaria de Estuardo Núñez y otros: *Istuwaryu Nuñispa hukkunapawan  rikayninkuna*. 'Preludio' de Sebastián Salazar Bondy. **Shiwa Salasar Wunllipa qallarinan**

## Suñaykuna
* *Primer Premio en el concurso "El Poeta Joven del Perú"*, compartido con César Calvo, convocado por la revista *Cuadernos Trimestrales de Poesía*, de Trujillo, por su libro: *[[El Viaje]]*.
* *Primer Premio de Poesía en los Juegos Florales convocados por la Federación Universitaria de San Marcos*, por su poemario Estación Reunida (Póstumo, Lima 1960)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Leonidas Yerovi

**Sergio Nicolás Leonidas Yerovi Douat**  (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap harawi qillqaq, Willay kamayuq wan qillqaq.

Tayta: Agustín Leonidas Yerovi Orejuela; Mama: Jeanne Douat Bacon.

Warmi: Sofía Douat Girous. Churinkuna: Leonidas Yerovi Douat wan Juana Luisa Yerovi Douat. 
## Qillqasqankuna
### Aranway
**La de cuatro mil* (1903)
**Tarjetas postales* (1905)
**Domingo siete* (1906) 
**La pícara suerte* (1912)
**Álbum Lima* (1912)
**Salsa roja* (1912)
**Gente loca* (1914)
**La casa de tantos* (1917). 

### Harawi
*“Madrigalerías”, poesía pícara que termina con dos versos de amargura burlona.
*“Mandolinata”, versos de ingenuidad sencilla.
*“Horizontal”, dedicado a una cortesana y que escandalizó a algunos.
*”Madama la luna”, donde se encierra el presentimiento de su muerte, expresado con viril angustia.
*“Viajeros de ida y vuelta”.
*“El Café de las Ghirantas”, con influencia rubendariana.
*“Recóndita”, soneto perfecto. 

## Suñaykuna

## Iñi
* Basadre, Jorge: *Historia de la República del Perú. 1822 - 1933*, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomo 14.  Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.
* Sánchez, Luis Alberto: *La literatura peruana*. Derrotero para una historia cultural del Perú, tomo IV. Cuarta edición y definitiva. Lima, P. L. Villanueva Editor, 1975.
* Tamayo Vargas, Augusto: *Manual de Literatura Peruana e Hispano Americana*. Librería Studium S. A., Lima, Perú.
* Tauro del Pino, Alberto: *Enciclopedia Ilustrada del Perú*. Tercera Edición. Tomo 17, VAC/ZUZ. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-166-9
* Varios autores: *Grandes Forjadores del Perú*. Lima, Lexus Editores, 2001. ISBN 9972-625-50-8
## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Francisco Madero

**Francisco Ignacio Madero González** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Parras de la Fuente llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas ruruchinap wan pulitiku qarqan. 

1911 watamanta 1913 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

Tayta: Francisco Madero Hernández; Mama: Mercedes González Treviño.

Warmi: Sara PérezChurinkuna:.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna

* El Balero: Francisco I. Madero
* Arte e Historia de México: Francisco I. Madero
* Texas Handbook Online: Francisco I. Madero (en inglés)
* https://web.archive.org/web/20130113062447/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/efemerides/noviembre/conme6b.htm
* https://web.archive.org/web/20150514200813/http://www.inep.org/content/view/150/56/
* Plan de San Luis: Francisco I. Madero
* La sucesión presidencial en 1910: Francisco I. Madero. Fragmentos
Plutarco Elías

**Francisco Plutarco Elías Campuzano** icha **Plutarco Elías Calles** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Guaymas llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas yachachiq, Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1924 watamanta 1928 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

1915 watamanta 1919 watakama Sonora suyupas Gubirnadur.

Tayta: Plutarco Elías Lucero; Mama:  María de Jesús Campuzano Noriega.

Warmi: Natalia ChacónChurinkuna (12): Rodolfo (1900-1965), Plutarco (1901-1976), Bernardina (1902-1903), Natalia (1904-1998), Hortensia (1905-1996), Ernestina (1906-1984), Elodia (1908-1908), Josefina (1910-1910), Alicia (1911-1988), Artemisa (1915-1998) wan Gustavo (1918-1990).

Warmi: Leonor Llorente MachadoChurinkuna (2): Plutarco José (1931) wan Leonardo Gilberto (1932). 
## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Alvaro Obregón

**Alvaro Obregón Salido** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Siquisiva llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1920 watamanta 1924 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

1914 Mishiku distritu fidiral Gubirnadur.

Tayta: Francisco Obregón Gámez; Mama: Cenobia Salido Palomares.

Warmi: María del Refugio Urrea / María Claudia Tapia MonteverdeChurinkuna: Humberto wan María del Refugio Obregón Urrea.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Lázaro Cárdenas

**Lázaro Cárdenas Del Río** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Jiquilpan llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1934 watamanta 1940 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

1928 watamanta 1930 watakama Michoacán suyu Gubirnadur.

Tayta: Dámaso Cárdenas Pinedo; Mama: Felícitas Del Río Amezcua de Cárdenas.

Warmi: Amalia SolórzanoChurinkuna: Alicia CárdenasPalmira Cárdenas Solórzano (1933-1933)Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano (1934).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Manuel Avila

**Manuel Avila Camacho** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Teziutlán llaqtapi – †  wañusqa Huixquilucan llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 

1940 watamanta 1946 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

Tayta:Manuel Ávila Castillo ; Mama: Eufrosina Camacho Bello .

Warmi: Soledad OrozcoChurinkuna: .

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Venustiano Carranza

**José Venustiano Carranza Garza**, Venustiano Carranza sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cuatro Ciénagas llaqtapi – †  wañusqa Tlaxcalatantongo llaqtapi) mishikunapas ruruchinap wan pulitiku qarqan. 

1917 watamanta 1920 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

1911 watamanta 1913 watakama Coahuila Gubirnadur.

Tayta: Jesús Carranza Neira; Mama: María de Jesús Garza.

Warmi: Virginia Salinas Balmaceda / Ernestina Hernández Churinkuna: Leopoldo Carranza Salinas, Virginia Carranza Salinas, Julia Carranza Salinas, Jesús Carranza Hernández, Venustiano Carranza Hernández, Emilio Carranza Hernández y Rafael Carranza Hernández.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Friesland

**Friesland** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Friesland*, frison simipi: *Fryslân*.

## Allpa saywachi
53° 10' N 5° 40' O
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
646 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Leeuwarden llaqtam. 

## Munisipyukuna (18)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Friesland pruwinsya
* Archivo de películas de Frisia
* Historia antigua de Frisia
* Mapa de la Provincia
* Juego de Frisian
** Mapa de las rutas de autobús como son a 13 de marzo de 2007:
* Frisia
* Geofrisia.com Ynterfrysk geografysk porteal, Interfrasch geografisch portåål, Interfräisk geografisk Portoal
Drenthe pruwinsya

**Drenthe** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Drenthe*, *Drente*.

## Allpa saywachi
52° 55′ N 6° 35′ O
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
489 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Assen llaqtam.

## Munisipyukuna (12)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Drenthe pruwinsya
Overijssel pruwinsya

**Overijssel** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Overijssel*, *Oaveriessel*.

## Allpa saywachi
52° 30′ N 6° 30′ O
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
1 142 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Zwolle llaqtam.

## Munisipyukuna (25)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Overijssel pruwinsya
Utrecht pruwinsya

**Utrecht** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Utrecht*.

## Allpa saywachi
52° 7′ N 5° 10′ O
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
1 268 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Utrecht llaqtam. 

## Munisipyukuna (26)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Utrecht pruwinsya
* Guía turística Utrecht, Urasuyu
Noord-Holland pruwinsya

**Noord-Holland** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Noord-Holland*, kastilla simipi: *Holanda Septentrional*.

## Allpa saywachi
52° 40′ N 4° 50′ E
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
2 776 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Haarlem llaqtam. 

## Munisipyukuna (47)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Noord-Holland pruwinsya
Miguel Alemán

**Miguel Alemán** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sayula de Alemán llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

1946 watamanta 1952 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.

1936 watamanta 1939 watakama Veracruz suyu Gubirnadur.

Tayta: Miguel Alemán González (1884-1929); Mama: Tomasa Valdés Ledesma (1887-1965). .

Warmi: Beatriz VelascoChurinkuna: Miguel Alemán Velasco, Beatriz Alemán Velasco, Jorge Alemán Velasco, Alejandra Alemán Koidl, Antonio Alemán Bonilla wan Carlos Alemán Bonilla 

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Mishiku)
## Hawa t'inkikuna
Groningen pruwinsya

**Groningen** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Groningen*, gronin simipi: *Grönnen* - *Grun'n*.

## Allpa saywachi
53° 15′ NB 6° 45′ OL 
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
583 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Groningen llaqtam.

## Munisipyukuna (12)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Groningen pruwinsya
Zuid-Holland pruwinsya

**Zuid-Holland** nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Zuid-Holland*, kastilla simipi: *Holanda Meridional*.

## Allpa saywachi
52° 00' N 4° 30' E
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
3 607 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Den Haag llaqtam. 

## Munisipyukuna (52)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Zuid-Holland pruwinsya
Zeeland pruwinsya

**Sisuyu, Silantha** icha **Zeeland**qa Urasuyupi huk pruwinsyam (*provincie*). urasuyu simipi: *Zeeland* (Zeeuws: *Zeêland*), kastilla simipi: *Zelanda*.

## Allpa saywachi
51° 30′ NB 3° 50′ E
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:**

## Runakuna
381 000 runakuna (2015).

## Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Middelburg llaqtam. 

## Munisipyukuna (13)

## Rikchakuna

Rikcha:


## Hawa t'inkikuna

* Zeeland pruwinsya
Groningen

**Groningen** llaqtaqa,  (Gronings: Grunnen of Stad, Fries: Grins). Groningen pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Wiñay kawsay

## Runakuna
192 735 runakunam kawsachkanku (2007).
## Allpa saywachi
## Pulitika Rakiy
## Chiriqunuy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Groningen Yachay sunturnin (Rijksuniversiteit Groningen) 
## Musiku
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa tinkikuna

* Groningen Uficial Website
Universidade Estadual de Feira de Santana

**Feira de Santana Yachay Suntur** (purtuyis simipi: *Universidade Estadual de Feira de Santana*) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Kaypipas qhaway
* Brasil
* Yachay suntur

## Hawa tinkikuna
* Universidade Estadual de Feira de Santana (purtuyis simipi)
Eindhoven

**'Eindhoven**, Urasuyupas llaqtaqa. Noord-Brabant pruwinsyap aswan hatun llaqtanmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa wata.
## Runakuna
217 192 runakunam kawsachkanku (2012).
## Allpa saywachi
51°26′″N 5°28′ E
* Mayukuna:  mayu
## Pulitika Rakiy
## Chiriqunuy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: 
## Musiku
## Apaykachana

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Kuraka: Rob van Gjzel.

## Ñaña llaqtakuna
* Minsk Belarus *(1994 watamanta)*
* , Nanjing
* , Białystok
* , Chinandega
* , Emfuleni
* , Gedaref
* , Bayeux
* , Iaşi (2011 watamanta)
*  Gumi
## Kaypipas qhaway

## Hawa tinkikuna

* Eindhoven Uficial Website
Fedor Dostoievski

**Fedor Mijailovich Dostoievski** (cirílicu rusiya Фёдор Михайлович Достоевский), *Fiódor Mijáilovich Dostoyevski* sutiyuq runaqa (* (greg) ((jul)) paqarisqa Moskwa llaqtapi - † (greg) ((jul)) wañusqa Saint Petersburg llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.

Tayta: Mijaíl Dostoievski; Mama: María Fedorovna.

Warmikuna: 
*Maria Dmítriyevna Isáyeva (1857–64) [wañusqa]
*Anna Grigórievna Snítkina (1867–1881) [wañusqa]Churinkuna: Sofia (1868), Lyubov (1869—1926), Fedor (1871–1922) wan Alexei (1875-1878)

## Qillqasqankuna
* *[[Una novela en nueve cartas]]* (Роман в девяти письмах) (1845)
* *[[El señor Projarchin]]* (Γοcпoдин Прохарчин) (1846)
* *[[Polzunkóv]]* (Πoлзyнкoв) (1847)
* *[[La patrona]]* (Хозяйка) (1847)
* *[[La mujer ajena y el marido debajo de la cama]]* (Чужая жена и муж под кроватью) (1848)
* *[[El árbol navideño y la boda]]* (Ёлка и свадьба) (1848)
* *[[Un corazón débil]]* (Слабое сердце) (1848)
* *[[Un ladrón honesto]]* (Честный вор) (1848)
* *[[El pequeño héroe]]* (1849)
* *[[El sueño del tío]]* (Дядюшкин сон) (1859)
* *[[El cocodrilo]]* (Kpoкoдил) (1865)
* *[[Bobok]]* (Бобок) (1873)
* *[[Una criatura gentil]]* (Кроткая) (1876)
* *[[Marey el mujik]]* (Мужик Марей) (1876)
* *[[El árbol de navidad celeste]]* (Мальчик у Христа на елке) (1876)
* *[[La tímida]]* (1876)
* *[[La centenaria]]* (1876)
* *[[El sueño de un hombre ridículo]]* (Сон смешного человека) (1877)

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Rusiya)

## Hawa t'inkikuna
Mark Rutte

**Mark Rutte** (*  paqarisqa Den Haag llaqtapi -  ). Urasuyup mama llaqtap pulitiku qarqan. 

2010 watamanta Urasuyupa uma kamayuqninmi kachkan.

Secretario de Estado de Educación, Cultura y Ciencia ( - ).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Urasuyu)

## Hawa t'inkikuna

* Enlace del Primer Ministro en el Website oficial del Gobierno de los Países Bajos. (urasuyu simipi)
* Website oficial
* Biografía por Fundación CIDOB (kastilla simipi)
Jan Peter Balkenende

**Jan Peter Balkenende** Jan Pieter  Balkenende sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Biezelinge llaqtapi -  ). Urasuyup mama llaqtap wiñay kawsayuq, taripay amachaq wan pulitiku qarqan. 

2002 watamanta 2010 watakama Urasuyupa uma kamayuqninmi kachkan.

Tayta: Jan Pieter Balkenende, Mama: Thona Johanna Sandee.Warmi: Bianca Hoogendijk (1996–)Churinkuna: Amelie. 

Yachay wasi: "Christian Lyceum Zeeland"  (Goes llaqta).

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Urasuyu)

## Hawa t'inkikuna
Ninasuyu wamani

**Ninasuyu  wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ushuaia llaqtam. 
## Wiñay kawsay

## Pulitika rakiy
### Suyukuna
4 suyukuna:
* Antártida Arhintina
* Islas del Atlántico Sur
* Río Grande
* Ushuaia
### Llaqtakuna
* Ushuaia
* Río Grande
* Tolhuin.
## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Santa Krus wamani

**Santa Krus wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Santa Cruz*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Río Gallegos llaqtam.

## Wiñay kawsay
Pedro Eugenio Aramburu Umalliq, decreto-ley N° 21178 .

## Pulitika rakiy
### Suyukuna
7 suyukuna:

# Corpen Aike (Puerto Santa Cruz)
# Deseado (Puerto Deseado)
# Güer Aike (Río Gallegos)
# Lago Argentino (El Calafate)
# Lago Buenos Aires (Perito Moreno)
# Magallanes (Puerto San Julián)
# Río Chico (Gobernador Gregores)
### Llaqtakuna
* Río Gallegos

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
San Luis wamani

**San Luis wamani** (kastilla simipi: *Provincia de San Luis*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Luis llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Pulitika rakiy
### Suyukuna
9 suyukuna:

# Ayacuho (San Francisco del Monte de Oro)
# Belgrano (Villa General Roca)
# Chacabuco (Concarán)
# Coronel Pringles (La Toma)
# General Pedernera (Villa Mercedes)
# Gobernador Dupuy (Buena Esperanza)
# Junín (Santa Rosa de Conlara)
# Juan Martín de Pueyrredón (San Luis)
# Libertador General San Martín (San Martín)
### Llaqtakuna
* San Luis

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Río Negro wamani

**Río Negro wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Río Negro*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Viedma llaqtam.

## Wiñay kawsay
Ley N° 1440 .

## Pulitika rakiy
### Suyukuna

# Adolfo Alsina (Viedma)
# Avellaneda (Choele Choel)
# Bariloche (San Carlos de Bariloche)
# Conesa (General Conesa)
# El Cuy (El Cuy)
# General Roca (General Roca)
# Nueve de Julio (Sierra Colorada)
# Ñorquincó (Ñorquincó)
# Pichi Mahuida (Río Colorado)
# Pilcaniyeu (Pilcaniyeu)
# San Antonio (San Antonio Oeste)
# Valcheta (Valcheta)
# Veinticinco de Mayo (Maquinchao)

### Llaqtakuna
* Viedma
* San Carlos de Bariloche
* General Roca
* Cipolletti
* Allen
* Cinco Saltos
* Ingeniero Jacobacci
* Catriel
* Choele Choel
* San Antonio Oeste
* El Bolsón
* Río Colorado
* Villa Regina
## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Neuquén wamani

**Neuquén wamani** (kastilla simipi: *Provincia del Neuquén*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Neuquén llaqtam.

## Wiñay kawsay
Ley N° 14408 .

## Pulitika rakiy
### Suyukuna

16 suyukuna: 
* Aluminé (Aluminé)
* Añelo (Añelo)
* Catán Lil (Las Coloradas)
* Chos Malal (Chos Malal)
* Collón Curá (Piedra del Águila)
* Confluencia (Neuquén)
* Huiliches (Junín de los Andes)
* Lácar (San Martín de Los Andes)
* Loncopué (Loncopué)
* Los Lagos (Villa La Angostura)
* Minas (Andacollo)
* Ñorquín (El Huecú)
* Pehuenches (Buta Ranquil)
* Picún Leufú (Picún Leufú)
* Picunches (Las Lajas)
* Zapala (Zapala)

### Llaqtakuna

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Misiones wamani

**Misiones wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Misiones*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Posadas llaqtam.

## Wiñay kawsay
Ley N° 14408 .

## Pulitika rakiy
### Suyukuna

17 suyukuna:

### Llaqtakuna
* Posadas (Gran Posadas: 279 961 runakuna), Uma llaqta. 
* Oberá (55 548 runakuna). 
* Eldorado
* Aristobulo del Valle
* Puerto Iguazú 
* Apóstoles
* San Vicente
* Leandro N. Alem
* Jardín América
* Montecarlo
* Wanda
* Comandante Andresito
* Puerto Rico
* Puerto Esperanza

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Chaku wamani

**Chaku wamani** (kastilla simipi: *Provincia del Chaco*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Resistencia llaqtam.
## Wiñay kawsay
Mama llaqta Chaku Hatun Hallka k'iti kanchar (Uma llaqta: Villa Occidental) kamasqa , Domingo Sarmiento Umalliq. 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna
25 suyukuna:

### Llaqtakuna
* Gran Resistencia, 359.590 runakuna
* Presidencia Roque Sáenz Peña, 76.794 runakuna 
* Villa Ángela, 38.020 runakuna
* General José de San Martín, 25.781 runakuna
* Juan José Castelli, 24.333 runakuna
* Charata, 22.573 runakuna
* Quitilipi, 20.737 runakuna
* Las Breñas, 19.544 runakuna
* Machagai, 18.346 runakuna
* Tres Isletas, 14.096 runakunas
* La Leonesa - Las Palmas, 13.854 runakuna
* General Pinedo, 11.332 runakuna
## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Jaltenco

**Jaltenco** nisqaqa (nawa simipi: **Xāltēnco** - *xālli* "aqu", *tēntli*, "manya", *-co* "patapi", "aqu manya patapi") Mishiku mama munisipyupi Mishiku suyupi huk llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
Nextlalpan

**Nextlalpan** nisqaqa (nawa simipi: *Nextlālpan* - *nextlālli* "uchpa", *-pan* "patapi", "uchpa patapi") Mishiku mama munisipyupi Mishiku suyupi huk llaqtam.

## Hawa t'inkikuna
La Pampa wamani

**La Pampa wamani** (kastilla simipi: *Provincia de La Pampa*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Rosa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

22 suyukuna:
* Atreucó (Macachín)
* Caleu Caleu (La Adela)
* Uma llaqta (Santa Rosa)
* Catriló (Catriló)
* Chalileo (Santa Isabel)
* Chapaleufú (Intendente Alvear)
* Chical Co (Algarrobo del Águila)
* Conhelo (Eduardo Castex)
* Curacó (Puelches)
* Guatraché (Guatraché)
* Hucal (Bernasconi)
* Lihuel Calel (Cuchillo-Có)
* Limay Mahuida (Limay Mahuida)
* Loventué (Victorica)
* Maracó (General Pico)
* Puelén (25 de Mayo)
* Quemú Quemú (Quemú Quemú)
* Rancul (Parera)
* Realicó (Realicó)
* Toay (Toay)
* Trenel (Trenel)
* Utracán (General Acha)

### Llaqtakuna

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Formosa wamani

**Formosa wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Formosa*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Formosa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

9 suyukuna:

### Llaqtakuna
* Formosa
* Clorinda
* Comandante Fontana

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Corrientes wamani

**Corrientes wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Corrientes*,  guaraní simipi: ***Taragüí Tetãmini***) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Corrientes llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

25 suyukuna wan uma llaqtakuna:
# Bella Vista (Bella Vista)
# Berón de Astrada (Berón de Astrada)
# Capital (Corrientes)
# Concepción (Concepción Yaguareté-Corá)
# Curuzú Cuatiá (Curuzú Cuatiá)
# Empedrado (Empedrado)
# Esquina (Esquina)
# General Alvear (Alvear)
# General Paz (Caá Catí)
# Goya (Goya)
# Itatí (Itatí)
# Ituzaingó (Ituzaingó)
# Lavalle (Santa Lucía)
# Mburucuyá (Mburucuyá)
# Mercedes (Mercedes)
# Monte Caseros (Monte Caseros)
# Paso de los Libres (Paso de los Libres)
# Saladas (Saladas)
# San Cosme (San Cosme)
# San Luis del Palmar (San Luis del Palmar)
# San Martín (La Cruz)
# San Miguel (San Miguel)
# San Roque (San Roque)
# Santo Tomé (Santo Tomé)
# Sauce (Sauce)

### Llaqtakuna
# Corrientes (Gran Corrientes: (1588 watamanta).
# Goya (89 959 runakuna).
# Paso de los Libres (40 494 runakuna)
# Curuzú Cuatiá (31 875 runakuna).
# Mercedes (30 961 runakuna.

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Chubut wamani

**Chubut wamani** (kastilla simipi: *Provincia del Chubut*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Rawson llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 
 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

15 suyukuna wan uma llaqtakuna:

# Biedma (Puerto Madryn)
# Cushamen (Cushamen)
# Escalante (Comodoro Rivadavia)
# Florentino Ameghino (Camarones)
# Futaleufú (Esquel)
# Gaiman (Gaiman)
# Gastre (Gastre)
# Languiñeo (Tecka)
# Mártires (Las Plumas)
# Paso de Indios (Paso de Indios)
# Rawson (Rawson)
# Río Senguer (Alto Río Senguer)
# Sarmiento (Sarmiento)
# Tehuelches (José de San Martín)
# Telsen (Telsen)

### Llaqtakuna
* Rawson
* Trelew
* Comodoro Rivadavia
* Puerto Madryn

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Buenos Aires wamani

**Buenos Aires wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Buenos Aires *) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Plata llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1826 watapi
 
## Pulitika rakiy
### Suyukuna

135 munisipyukuna wan uma llaqtakuna:
Sinru qillqa:Munisipyukuna (Buenos Aires wamani)

### Llaqtakuna
* Hatun Buenos Aires
* La Plata (Gran La Plata: 694 253 runakuna).
* Mar del Plata (Gran Mar del Plata 541 733 runakuna).
* Bahía Blanca (Gran Bahía Blanca: 274 509 runakuna).
* San Nicolás de los Arroyos (125 408 runakuna).
* Tandil (101 010 runakuna).
* Zárate (86 686 runakuna). 
* Pergamino (85 487 runakuna).
* Olavarría (83 738 runakuna).
* Junín (82 427 runakuna).
* Necochea (79 983 runakuna).
* Campana (77 838 runakuna).
* Luján (67 266 runakuna). Luján Pallan.
* Punta Alta (57 296 runakuna).
* Azul (53 054runakuna).
* Chivilcoy (52 938 runakuna). 
* Mercedes (51 967runakuna).
## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Arhintina)

## Hawa t'inkikuna
Normaal (kusituy)

**Normaal** huq Nirlan kusituymi. Boer rock musikata takyachirqankus. Kusituyqa 1973ñiqin watapi Bennie Jolinkmanta Jan Manschotmantapas takyachisqan.
Siwk patma

**Siwk patma** nisqaqa siwk siq'ip iskay iñupura kaq patmanmi. Chay iskay iñupura siwk siq'iqa lliw atinalla kaqman siq'ipuramanta aswan sispa, aswan pisi suni siq'im.

## Hawa t'inkikuna
Cadyer

**Kadir Yıldız** sutiyuq runaqa (6 ñiqin qhulla puquy killapi, 1998 paqarisqa Istanbul llaqtapi), huk Turkiya mama llaqtayuq takiqmi qarqan.

## Hawa t'inkikuna
Watimala suyu

**Watimala suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Guatemala*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Watimala llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1825 wata.
 
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
17 munisipyukuna
# Watimala 
# Santa Catarina Pinula 
# San José Pinula 
# San José del Golfo 
# Palencia 
# Chinautla 
# San Pedro Ayampuc 
# Mixco 
# San Pedro Sacatepéquez 
# San Juan Sacatepéquez 
# San Raymundo 
# Chuarrancho 
# Fraijanes 
# Amatitlán 
# Villa Nueva 
# Villa Canales 
# San Miguel Petapa 

### Llaqtakuna
* Watimala llaqta

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Hanan Verapaz suyu

**Hanan Verapaz suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Alta Verapaz*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cobán llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
 
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
17 munisipyukuna
# Cobán
# San Pedro Carchá
# San Juan Chamelco
# San Cristóbal Verapaz
# Tactic
# Tucurú
# Tamahú
# Panzós
# Senahú
# Cahabón
# Lanquín
# Chahal
# Fray Bartolomé de las Casas
# Chisec
# Santa Cruz Verapaz
# Santa Catalina La Tinta
# Raxruhá 

### Llaqtakuna
* Cobán

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Urin Verapaz suyu

**Urin Verapaz suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Baja Verapaz*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Salamá llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
8 munisipyukuna
# Cubulco
# Santa Cruz el Chol
# Granados
# Purulhá 
# Rabinal
# Salamá
# San Miguel Chicaj
# San Jerónimo

### Llaqtakuna
* Salamá

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Chimaltenango suyu

**Chimaltenango suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Chimaltenango*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chimaltenango llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
16 munisipyukuna
# Chimaltenango
# San José Poaquíl
# San Martín Jilotepeque
# San Juan Comalapa
# Santa Apolonia
# Tecpán Watimala
# Patzún
# Pochuta
# Patzicía
# Santa Cruz Balanyá
# Acatenango
# San Pedro Yepocapa
# San Andrés Itzapa
# Parramos
# Zaragoza
# El Tejar
### Llaqtakuna
* Chimaltenango

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Chiquimula suyu

**Chiquimula suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Chiquimula*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chiquimula llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
16 munisipyukuna
Su extensión territorial se encuentra comprendida por los siguientes municipios:

# Chiquimula
# Camotán
# Concepción Las Minas
# Esquipulas
# Ipala
# Jocotán
# Olopa
# Quezaltepeque
# San José La Arada
# San Juan Ermita
# San Jacinto

### Llaqtakuna
* Chiquimula llaqta

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
El Progreso suyu

**El Progreso suyu** (kastilla simipi: *Departamento de El Progreso*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Guastatoya llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
8 munisipyukuna:
# Guastatoya
# Morazán
# San Agustín Acasaguastlán
# San Cristóbal Acasaguastlán
# El Jícaro
# Sansare
# Sanarate
# San Antonio La Paz

### Llaqtakuna
* Guastatoya

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)
* Esquipulasmanta Yanacha Kristu

## Hawa t'inkikuna
Escuintla suyu

**Escuintla suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Escuintla*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Escuintla llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
13 munisipyukuna:

# Escuintla
# Guanagazapa
# Iztapa
# La Democracia
# La Gomera
# Tiquisate
# Masagua
# Palín
# San José
# San Vicente Pacaya
# Santa Lucía Cotzumalguapa
# Siquinalá
# Nueva Concepción

### Llaqtakuna
* Escuintla llaqta, 119 000 runakuna (2002)
* Santa Lucia Cotzumalguapa, 63 858 runakuna.
* Pueblo Nuevo Tiquisate, 54 983 runakuna.
* Puerto San José, 21 389 runakuna.
## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Izabal suyu

**Izabal suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Izabal*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Barrios llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
5 munisipyukuna:
# Puerto Barrios
# El Estor
# Livingston
# Los Amates
# Morales
 
### Llaqtakuna
* Puerto Barrios

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Jalapa suyu

**Jalapa suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Jalapa*) náhuatl XAL y Pan, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jalapa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
7 munisipyukuna:
# Jalapa
# San Pedro Pinula
# San Luis Jilotepeque 
# San Manuel Chaparrón
# San Carlos Alzatate
# Monjas
# Mataquescuintla
 
### Llaqtakuna
* Jalapa llaqta

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Jutiapa suyu

**Jutiapa suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Jutiapa*), nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jutiapa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1852 watamanta.
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
15 munisipyukuna:
# Jutiapa munisipyu
# Agua Blanca 
# Asunción Mita 
# Atescatempa 
# Comapa 
# Conguaco 
# El Adelanto
# El Progreso 
# Jalpatagua
# Jerez
# Moyuta
# Quesada
# Santa Catarina Mita
# Yupiltepeque
# Zapotitlán
 
### Llaqtakuna
* Jutiapa llaqta

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Quetzaltenango suyu

**Quetzaltenango suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Quetzaltenango*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Itzá aru: Noh Petén = Hatun Wat'a; Uma llaqtanqa Quetzaltenango llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa }.
## Waki
### Runakuna
624 716 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
24 munisipyukuna:
# Almolonga
# Cabricán
# Cajolá
# Cantel
# Coatepeque
# Colomba
# Concepción Chiquirichapa
# El Palmar
# Flores Costa Cuca
# Génova
# Huitán
# La Esperanza
# Olintepeque
# San Juan Ostuncalco
# Palestina de Los Altos
# Quetzaltenango
# Salcajá
# San Carlos Sija
# San Francisco La Unión
# San Martín Sacatepéquez
# San Mateo
# San Miguel Sigüilá
# Sibilia
# Zunil
### Llaqtakuna
* Quetzaltenango

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Quiché suyu

**Quiché  suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Quiché *) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Cruz Quiché llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1872 watapi.
## Waki
### Runakuna
655 100 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
21 munisipyukuna:

# Santa Cruz Quiché
# Canillá
# Chajul
# Chicamán
# Chiché
# Chichicastenango
# Chinique
# Cunén
# Ixcán
# Joyabaj
# Nebaj
# Pachalum
# Patzité
# Sacapulas
# San Andrés Sajcabajá
# San Antonio Ilotenango
# San Bartolomé Jocotenango
# San Juan Cotzal
# San Pedro Jocopilas
# Uspantán
# Zacualpa
### Llaqtakuna
* Santa Cruz Quiché

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)
* K'iché

## Hawa t'inkikuna
Retalhuleu suyu

**Retalhuleu  suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Retalhuleu*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Retalhuleu llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
304 168 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
9 munisipyukuna:
# Champerico
# El Asintal
# Nuevo San Carlos 
# Retalhuleu 
# San Andrés Villa Seca
# San Martín Zapotitlán
# San Felipe 
# San Sebastián
# Santa Cruz Muluá

### Llaqtakuna
* Retalhuleu

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Sacatepequez suyu

**Sacatepequez suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Sacatepequez*, náhuatl aru: saca = yerba o zacate, wan tepet= cerro, urqu, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antigua Watimala llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
248 019 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
16 munisipyukuna:

# Alotenango
# Antigua Watimala
# Ciudad Vieja
# Jocotenango
# Magdalena Milpas Altas
# Pastores
# San Antonio Aguas Calientes
# San Bartolomé Milpas Altas
# San Lucas Sacatepéquez
# San Miguel Dueñas
# Santa Catarina Barahona
# Santa Lucía Milpas Altas
# Santa María de Jesús
# Santiago Sacatepéquez
# Santo Domingo Xenacoj
# Sumpango

### Llaqtakuna
* Antigua Watimala

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Huehuetenango suyu

**Huehuetenango suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Huehuetenango*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Huehuetenango llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
32 munisipyukuna:
# Aguacatán 
# Chiantla
# Colotenango
# Concepción Huista 
# Cuilco
# Huehuetenango
# Jacaltenango
# La Democracia
# La Libertad
# Malacatancito
# Nentón
# San Antonio Huista
# San Gaspar Ixchil
# San Ildefonso Ixtahuacán
# San Juan Atitán
# San Juan Ixcoy
# San Mateo Ixtatán
# San Miguel Acatán
# San Pedro Necta
# San Pedro Soloma
# San Rafael La Independencia
# San Rafael Petzal
# San Sebastián Coatán
# San Sebastián Huehuetenango
# Santa Ana Huista.
# Santa Bárbara
# Santa Cruz Barillas
# Santa Eulalia
# Santiago Chimaltenango
# Tectitán
# Todos Santos Cuchumatán
# Unión Cantinil (creado el 11 de agosto de 2005)

### Llaqtakuna
* Huehuetenango llaqta

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Petén suyu

**Petén suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Petén*) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Itzá aru: Noh Petén = Hatun Wat'a; Uma llaqtanqa Flores llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1866 watamanta.
## Waki
### Runakuna
## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
13 munisipyukuna:
# Flores 
# Dolores
# La Libertad
# Las Cruces
# Melchor de Mencos
# Poptún
# San Andrés
# San Benito
# San Francisco
# San José
# San Luis
# Santa Ana
# Sayaxché

 
### Llaqtakuna
* Flores

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Sololá suyu

**Sololá suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Sololá*, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sololá llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
307 661 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
19 munisipyukuna:

# Sololá
# Concepción
# Nahualá
# Panajachel
# San Andrés Semetabaj
# San Antonio Palopó
# San José Chacayá
# San Juan La Laguna
# San Lucas Tolimán
# San Marcos La Laguna
# San Pablo La Laguna
# San Pedro La Laguna
# Santa Catarina Ixtahuacán
# Santa Catarina Palopó
# Santa Clara La Laguna
# Santa Cruz La Laguna
# Santa Lucía Utatlán
# Santa María Visitación
# Santiago Atitlán

### Llaqtakuna
* Sololá

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Suchitepéquez suyu

**Suchitepéquez suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Suchitepéquez*, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Mazatenango llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
516 467 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
20 munisipyukuna:
# Mazatenango
# Chicacao
# Cuyotenango
# Patulul
# Pueblo Nuevo
# Río Bravo
# Samayac
# San Antonio Suchitepéquez
# San Bernardino
# San José El Ídolo
# San Francisco Zapotitlán
# San Gabriel
# San Juan Bautista
# San Lorenzo
# San Miguel Panán
# San Pablo Jocopilas
# Santa Barbara
# Santo Domingo Suchitepequez
# Santo Tomas La Unión
# Zunilito

### Llaqtakuna
* Mazatenango

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Totonicapán suyu

**Totonicapán suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Totonicapán*, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Totonicapán llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
339 254 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
8 munisipyukuna:
# Totonicapán
# Momostenango
# San Andrés Xecul
# San Bartolo 
# San Cristóbal Totonicapán
# San Francisco El Alto
# Santa Lucía La Reforma
# Santa María Chiquimula

### Llaqtakuna
* Totonicapán

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna
Zacapa suyu

**Zacapa  suyu** (kastilla simipi: *Departamento de Zacapa*, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. náhuatl Zacatl = yerba mate, y apán = mayu. Uma llaqtanqa Zacapa llaqtam.

## Wiñay kawsay
Kamasqa .
## Waki
### Runakuna
207 814 runakuna

## Pulitika rakiy
### Munisipyukuna
10 munisipyukuna:
# Cabañas
# Estanzuela
# Gualán
# Huité
# La Unión
# Río Hondo
# San Diego
# Teculután
# Usumatlán
# Zacapa

### Llaqtakuna
* Zacapa

## Pukyumantakuna

## Kaypipas qhaway
* Pulitika rakiy (Watimala)

## Hawa t'inkikuna