open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qarawáya pruwinsya

**Karawaya pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi *Kallawaya jisk'a suyu*,  kastilla simipi *Provincia de Carabaya*) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Makusani llaqtam.
## Paqarimusqakuna
Manqu Qhapaq

## Wiñay kawsay
Kamasqa 1821 watapi.

## Allpa saywachi
* **[[Qucha]]kuna:** Chunkara qucha  
* **[[Mayu]]kuna:** Ayapata - Aqhuyani - Makusani 
* **[[Walla]]kuna:** Kallawaya walla - Willkanuta walla
### Urqukuna

## Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:

## Waki
### Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 
 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
 Pukyu:  
### Iñiy

## Yachay tarpuy
**[[Tusuy]]kuna:**
* Unkaku 
* Walaychu 
* Kallawaya 
* Wiphala 
* Puli Puli 
* Asachu 
* Allpaqiru
* Qhaswa
* Cortamonte
* Malli
* Qillwa

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Punu
* Kallawaya (Kallawaya pruwinsyapi, Sandia pruwinsyapipas)
* Sinchi Ruqa
* Antisuyu
* Apulupampa walla
* Kallawaya hampiqkunap pallasqan yurakuna

## Willay pukyukuna
 
* Saywitu: Kallawaya pruwinsya pdf
* www.allthemountains.com / Piruwpi Antikuna
* www.peakbagger.com
## Hawa t'inkikuna

* Saywitu: Punu suyu
Qillqay

**Qillqay** (kichwapi **Killkana**)  nisqaqa sanampakunata icha huk sananchakunata p'anqaman icha ima p'allta kaqmanpas siq'inchaspa qillqata ruraymi, kikun icha huk runakuna chay qillqapi willakunata qhipaqta ñawirinanpaq.

Qillqayta ñawiriytapas yachay wasipim yachaqanchik.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Qillqana

**Qillqana** nisqaqa qillqanapaq llamk'anam.

Kaymi huk qillqanakuna:
*Qillqana p'anqa nisqaman qillqanapaq:
**Aspiq (Hasp'iq, Lapis)
**Qillqana phuru
**Rump'u qillqana

*Qillqana pirqa nisqaman qillqanapaq:
**Qillqana isku
Qillqañawiriy

**Ñawiriy**, **Ñawinchay**, **Qillqaqatiy** (kichwapi **Killkakatina**) icha **Likay** nisqaqa qillqata qhawaspa chay qillqapi willakunata yuyaspa hap'iyninchikmi.

Ñawiriytaqa qillqaytapas yachay wasipim yachaqanchik.

Ñawirinanchikpaqqa willay p'anqatam icha liwrutam qhatuspa icha manuspa chaskinchik ichataq ñawiriy wasimanmi rinchik.

**Qhawaq ñawsa** mana ñawirinchu, mana qilqanchu. **Qaprahina** mana ñawirinchu, mana qillqanchu.

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
Makusani distritu

**Makusani distritu** (kastilla simipi: *Distrito de Macusani*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Uma llaqtanqa Makusani llaqtam. Makusani´distritupiqa 11.434 runakunam kawsachkanku. Makusani k'itipiqa ancha achka paquchakunatam michichinku.

## Allpa saywachi
* Urqukuna: Allinqhapaq  5.780 m - Chichiqhapaq 5.650 m - Lluqisa - Qinamari - Q'iruni - Waynaqhapaq
* Quchakuna:
* Mayukuna: Makusani mayu

## Simikuna

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

## Yachay tarpuy
**[[Tusuy]]kuna:**
* Uncacu 
* Walaychu 
* Kallawaya 
* Wifala 
* Puli Puli 
* Azachu 
* Allpaqiru
* Qhaswa
* Cortamonte
* Malli
* Qillwa

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Apulupampa walla
* Ariquma qucha
* Kallawaya hampiqkunap pallasqan yurakuna
* Kallawaya walla 
* Kukaña qucha
* Q'umir umiña qucha
* Wiluyuq qucha
* Willkanuta walla
## Pukyukuna

* www.inei.gob.pe/
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu:Punu suyu
Rikch'a

**Rikch'a**, **Lanti**, **Riku, Umalliku** icha **Wanki** (latin simipi: *imago*, inlish simipi: *image*, kastilla simipi: *imagen*) nisqaqa ima rikunallapas - siq'isqapas, llimphisqapas, antañiqiqpa icha ñawikaruypa qhawana pampanpi rikuchisqapas.

## Kaypipas qhaway
*Rikch'a kapchiy
*Suyu
Kumputaq qhawanapampa

**Qhawanapampa** (pantalla)**, qhawana, qhawapana** icha **Munitur** *(monitor)* nisqaqa rikch'akunata qillqakunatapas rikuchinapaq antañiqiqpa icha ñawikaruypa llamk'ananmi.
Llamk'ana

**Llamk'ana**, **ruwana, kamana, yanachikuna, q'illay** icha **llamk'ana q'illay**qa (Kastilla simipi: dispositivo, aparato) ima llamk'anapaqpas, ruranapaqpas, runap llamk'ayninta allinchanapaq.

Tiknulukyapi llamk'achisqa q'illaymanta ruwasqa llamk'anakunataqa iraminta, makina ninchikmi.

## Kaypipas qhaway
*Sikllalla kuyuna
Yawirka

**Yawirka** icha **antaq'aytu** (inlish simipi, kastilla simipi: *cable*) nisqaqa ancha suni, sayt'u kaq pinchikilla pusaqmi. Ukhunqa antamanta icha huk allin pinchikilla pusaqmanta rurasqa tiwlli, hawantaq mana pinchikilla pusaqmantam.
Jimmy Wales

**Jimmy Wales** icha **Jimbo Wales** sutiyuq runaqa (7 ñiqin chakra yapuy killapi 1966 paqarisqa Huntsville llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) Wikimedia nisqa ruruchinap, Wikipidiyap kamaqninmi.
Windows

**Windows** (inlish simipi, *"[[wintana]]kuna"*) nisqaqa antañiqiqkunapaq huk llamk'aykuna llikacham, Bill Gatespa Microsoft sutiyuq ruruchinanpa ruwasqan, Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan mast'asqam.
Bill Gates

**Bill Gates** sutiyuq runaqa (28 ñiqin kantaray killapi 1955 paqarisqa Seattle llaqtapi - ), huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchiqmi qarqan.

Windows nisqa llamk'aykuna llikap kamaqninmi, Microsoft nisqa ruruchinap kamaqninmi pusaqninpas.

## Hawa t'inkikuna

j
Microsoft

**Microsoft** nisqaqa huk antañiqiq llamp'ukaq hatun ruruchiqmi, Bill Gates sutiyuq runap Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kamasqan pusasqanpas, Windows nisqa llamk'aykuna llikap ruraqninmi. Kayqa tiksimuyuntinpi astawan hatun llamp'ukaq ruwaqmi karqan qullqi tarisqanman hina 2019. Hukninmi Hatun Pichqa Amirikamanta willakuy allwiyakama imprisakunamanta, Alphabet (Google), Amazon, Apple, Meta (Facebook) nisqawan kuska.
Samaypata pukara

**Samaypata pukara** (kastilla simipi: *Fuerte de Samaipata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi (Santa Krus suyupi, Florida pruwinsyapi, Samaypata llaqta ñiqpi) huk mawk'a pukaram.

Samaypata pukara 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Inkallaqta
* Iskanwaya
* Qunchamarka
* Tiwanaku
* Sipi Sipi
* Titiqaqa wat'a
* Killa wat'a
* Tiwanaku 
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
Samaypata

**Samaypata** nisqaqa Wuliwiya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Florida pruwinsyap uma llaqtanmi.
 
Saymaypata ñiqpiqa Samaypata pukaram, 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

* Santa Krus llaqta: 100 km

## Rikchakuna

Image:Camino a Samaipata Santa Cruz Bolivia.jpg|Samaypataman ñan
Image:Helechos arbóreos cerca de Samaipata Bolivia.jpg|Sach'akuna, Samaypata ñiqpi
Rikcha:Eglise Samaipata - Bolivie.jpg|Inlisya, Samaypata

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna

* Samaypata munisipyu: yupaykuna, saywitu
Granada

**Lanara** icha **Granada** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam.

## Wiñay kawsay
Qhipaq kaq arabya mama llaqtap uma llaqtansi karqan, 1492 watapis ispañulkunap rikunkista *(reconquista)* nisqapi atipasqan.

## Llaqtapi paqarisqa

## Ñaña llaqtakuna
* Aix-en-Provence, , 1979 watamanta
* Tetuán, , 1988 watamanta
* Tlemcen, , 1989 watamanta
* Coral Gables, , 1989 watamanta
* Freiburg im Breisgau, , 1991 watamanta
* Marrakech, ,  1994 watamanta
* Belo Horizonte, , 2002 watamanta
* Sharjah, , 2009

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Sevilla
* Córdoba (Ispaña) 
## Hawa t'inkikuna
Sevilla

**Siwilla** icha **Sevilla** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Guadalquivir mayu patapim.

Awya Yalapi Kastilla Atiy pachapi, Kastilla Kamachina pachapipas Sevilla llaqtamanta aswan ispañul wamp'ukuna Abya Yalaman lluqsiq karqan.

## Allpa saywachi
* Guadalquivir mayu.

## Kawpay Rak'iy
### Barriokuna
* Bami
* Bellavista
* Heliópolis
* Los Bermejales
* La Macarena
* Nervión
* Polígono de San Pablo
* Los Remedios
* Santa Clara 
* Santa Cruz
* Tablada
* Torreblanca
* Triana

## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Universidad Hispalense 
** Universidad Pablo de Olavide (1997) 
** Universidad Fernando III, la primera universidad privada de Andalucía, situada en el Aljarafe. 
** Universidad Internacional de Andalucía 

## Llaqtapi paqarisqa
* Bartolomé Esteban Murillo (llimphiq) 
* Diego de Silva Velázquez (llimphiq) 
* Juan de Valdés Leal (llimphiq) 
* Valeriano Bécquer (llimphiq) 
* Antonio Machado (harawi qillqaq) 
* Gustavo Adolfo Bécquer (harawi qillqaq) 
* Manuel Machado (harawi qillqaq) 
* Vicente Aleixandre (harawi qillqaq) 
* Felipe González Márquez (pulitiku) 
* Francisco Guerrero (takichaq) 
* Joaquín Turina (takichaq) 

## Ñaña llaqtakuna
*  Angers (Ransiya)
*  Cartagena de Indias (Kulumbya)
*  Columbus (Ohio, Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  Kansas City (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
*  Cracovia (Pulunya)
*  Düsseldorf, (Alimanya)
*  Guadalajara (Jalisco, Mishiku)
*   Jerez de la Frontera, (Cádiz, Ispaña)

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

* Ayuntamiento de Sevilla
* Consorcio de turismo de Sevilla (ocio)
Valencia

**Walinsiya** icha **Valencia** llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Valencia suyup uma llaqtanmi.

## Llaqtapi paqarisqa
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Florida pruwinsya

**Florida pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Florida*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Samaypata llaqtam.

## Allpa saywachi

* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Amboró mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Cuevas mayu - Qirusillas mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Ariq qucha
## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Florida pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
* Samaypata pukara: 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
* Amboró mamallaqta parki
## Raymikuna
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Florida pruwinsya
Andrés Ibáñez pruwinsya

**Andrés Ibáñez pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Andrés Ibáñez jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Andrés Ibáñez *) Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Qutuqa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Amboró mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Piray mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Andrés Ibáñez pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Kaypipas qhaway
* Llump'aq Qullana Mariya Qutuqamanta
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Andrés Ibáñez pruwinsya
Pedro de Alvarado

**Pedro de Alvarado** sutiyuq runaqa (1486 watapi paqarisqa Badajoz llaqtapi, Ispañapi 4 ñiqin inti raymi killapi 1541 wañusqa Guadalajara (Mishiku) llaqtapi, Mishikupi) Kastilla Atiy nisqapi huk ispañul kunkistadursi karqan.

Hernán Cortésta yanaparqan Mishika runakunatas atiyta. 1524, 1525 watakunapi K'iché, Kaqchikel runakunap mama llaqtankunatas atirqan, K'ichépa Watimala llaqtantas thuñichispa.
Kaqchikel

**Kaqchikel** nisqa runakunaqa Watimala mama llaqtapi huk runa llaqtam, kaqchikel simita rimaq, hunu runachá.
Kaqchikel simi

**Kaqchikel simi** *(Kaqchikel Ch'ab'äl)* nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, Kaqchikel runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Muyiska

**Muyiska** icha **Chipcha** runakunaqa kunan Kulunsuyu mama llaqtapi ñawpa pacha huk runa llaqtas karqan. Muyiska simi rimayninqa Kastilla Kamachiy pachapis wañurqan.
Warayu pruwinsya

**Warayu pruwinsya** (aymara simipi: *Warayu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Guarayos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Warayu wichay llaqtam. Warayu pruwinsyapiqa Warayu runakunam kawsanku.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Musuq Pacha qucha - San Jorge qucha - Taborga qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Warayu runa

## Simikuna
Warayu pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Warayu pruwinsya
Chibcha

**Chibcha** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
*Muyska (Kulumbyapi kasqa runa llaqta)
*Chipcha rimaykuna (Abya Yalapi)
Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla

**Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla** nisqaqa Mawk'a Grisyapi nisqa ancha sumaqsi kaq wasikuna, chaypacha Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan sumaqsi.

Kaykunatas chaypachas yachaqkuna *[[Qanchis]]nintin [[Achilla]]kuna* nirqan:

## Kaypipas qhaway
* Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla
Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla

**Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla** nisqaqa Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan *New Open World Corporation (NOWC)* nisqa Suwisa ruruchinap pallasqan, VII ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpitaq rimarisqan hatun, Tiksimuyuntinpi aswan sumaqsi wasikunam, mawk'a Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqamanta sutinchasqa.

Kaykunas chay *Musuq [[Qanchis]]nintin Tiksimuyu [[Achachilla]]kuna* nisqa:
Chikitus pruwinsya

**Chikitus pruwinsya** (aymara simipi: *Chikitus jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chiquitos*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San José Chikitus llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Tukawaka qhichwa risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Chuchis
* **[[Mayu]]kuna:** Parapiti mayu - Tukawaka mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Kunsipsyun qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakuna tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Ayoreo
* Chikitus runa

## Simikuna
Chikitus pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* San José Chikitus: Inlisya (Tukuy runakunap qhapaq kaynin)
* Santiago Chikitus (Ruburiy munisipyu) 
* Tukawaka qhichwa risirwa (Ruburiy munisipyu)
* Kunsipsyun qucha (San José Chikitus munisipyu)

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna

## Pukyukuna
Urquwallqa pruwinsya

**Urquwallqa pruwinsya** icha **Cordillera pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia Cordillera*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Lagunillas llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Kaa Iya mamallaqta parki - Utukis mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**  Parapiti mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** San José kachi qucha

## Pulitika Rakiy
Qanchis munisipyunmi kan 

## Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Waraniyi runa

## Simikuna
Cordillera pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Cordillera pruwinsya
Germán Busch pruwinsya

**Germán Busch pruwinsya** (aymara simipi: *Germán Busch jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Germán Busch*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Suárez llaqtam.

Pruwinsyaqa Buliwya suyup umalliqnin Germán Busch Becerramantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Utukis mamallaqta parki - San Matías amachasqa sallqa suyu 
* **[[Urqu]]kuna:** Mutun (800 m)
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** Cáceres qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Ayoreo
* Chikitus runa

## Simikuna
Germán Busch pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Musiku

## Kaypipas qhaway
* Pantanal

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Germán Busch pruwinsya
Ichilu pruwinsya

**Ichilu pruwinsya** (aymara simi: *Ichilu jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Ichilo*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Buena Vista llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Amboró mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Ichilu mayu - Surutu mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:

## Runakuna
### Runa llaqtakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ichilu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ichilu pruwinsya
Ignacio Warnes pruwinsya

**Ignacio Warnes pruwinsya** (aymara simipi: *Ignacio Warnes jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Ignacio Warnes *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Warnes llaqtam.

Kay pruwinsyaqa José Ignacio Warnes y García de Zúñigamantam sutichasqa (1770 - 1816).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Piray mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ignacio Warnes pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Kaypipas qhaway

* Ignacio Warnes
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ignacio Warnes pruwinsya
José Miguel de Velasco pruwinsya

**José Miguel de Velasco pruwinsya** (aymara simipi: *José Miguel de Velasco jisk'a suyu*; kastilla simipi: *José Miguel de Velasco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San Inasyu llaqtam.

Kay pruwinsyaqa umalliq José Miguel de Velascomantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Noel Kempff Mercado mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Pawsirna mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Bahia Toco Largo qucha - Bellavista qucha - Wapumu qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Chikitus runa

## Simikuna
José Miguel de Velasco pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy

* Tawa inlisyakuna, kay llaqtakunapi: San Inasyu, Santa Ana, San Rafael, San Miguel.
* K'uychi phaqcha (Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi)

## Kaypipas qhaway

* José Miguel de Velasco
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
## Pukyukuna

* www.chiquitania.com/province_velasco.html
Ángel Sandoval pruwinsya

**Ángel Sandoval pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Florida*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San Matias llaqtam (5.370 runa, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** San Matías amachasqa sallqa suyu 
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika rakiy
Huk munisipyunmi kan: **San Matías munisipyu**.

Tawa kantunmi kan.
* San Matías kantun 
* Santo Corazon kantun 
* Las Petas kantun
* La Gaiba kantun

## Runakuna
Pruwinsyapiqa (San Matías munisipyupi) aswanta indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Ángel Sandoval pruwinsyapiqa (San Matias munisipyupi) kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. 

## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ángel Sandoval pruwinsya
Manuel María Caballero pruwinsya

**Manuel María Caballero pruwinsya** (kastilla simipi: *Manuel María Caballero*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Kumarapa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Amboró mamallaqta parki
* **[[Mayu]]kuna:** Kumarapa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Q'umirqucha

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Manuel María Caballero pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Musiku
## Karu puriy
## Raymikuna
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Manuel María Caballero pruwinsya
Chimu simi

**Chimu simi** icha **Quingnam** **simiq**a ñawpaq Kulunmanta rimaymi karqan, Chimu runakunap rimasqan, ñawpaq Muchihkunap hallp'ankunapi tiyaq: Chicama Chao mayu qhichwap Chinchanpi. Chimu atipaykunap hatun kayninpi, wichaypi Jequetepeque mayumanta, uralanpi Carabayllo (kunan Limaq llaqtap qayllanpi) chay simita anchata rimarqanku.
Chimu

**Chimu** nisqa runakunaqa kunan Piruwpa chinchay chalapi ñawpa pacha huk runa llaqtas karqan, hatun mama llaqtayuqsi. Rimayninqa muchik simis karqan.

1470 watapis Pachakutiq Inka Yupankip pusasqan Inka wamink'akunap atisqan karqan.

## Chimu maki kapchiy

|Chimu kapchiy
File:Chimú Earflares from Peru2008.jpg|Metropoltan Museum, New York
File:Vasija chimú pez (M. América Inv.10260) 01.jpg|Challwa, Chimu maki kapchiy
Image:atuendoritualchimumuseolarco.jpg|Chimu kapchiy, Larco musiyu, Lima
Obispo Santiestevan pruwinsya

**Obispo Santiestevan pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Obispo Santiestevan*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Montero llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Piray mayu - Wapay mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Piray qucha - Tarata qucha

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Obispo Santiestevan pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Kaypipas qhaway
* Coronel Marceliano Montero
## Pukyukuna
Sara pruwinsya

**Sara pruwinsya** (kastilla simipi: *Sara*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Portachuelo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Piray mayu, Wapay mayu (ñawpa pacha: Sara mayu)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Wiñay kawsay
## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Sara pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Raymikuna
## Yachachiy
## Musiku
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Sara pruwinsya
Ruk'ana

**Ruk'ana** nisqakunaqa makipi, chakipipas pichqantin hap'inapaq, t'upsinapaq, llamkhanapaq kurku yawrikunam.

Ruk'anap ñawch'inpiqa sillum.
Muchik simi

**Muchik simi** nisqaqa Muchik runakunap, Chimu runakunappas rimasqan rimaysi karqan (Chimukunap **Kingnam** nisqansi), kunan Lampalliqi, Qispi kay suyukunapis. Muchik simiqa 1950 watakunapis wañurqan. Qhipaq kaq rimaqninkunaqa Eten llaqtapis, Lampalliqi suyup chalanpis karqan.

* *Tonada del Chimo*, Codex Martínez Compañón
Ñuflo de Chávez pruwinsya

**Ñuflo de Chávez pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Ñuflo de Chávez jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Ñuflo de Chávez*)  Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Kunsipsyun llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Chikitus runa
* Warayu runa

## Simikuna
Ñuflo de Chávez pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
* San Francisco Javier inlisya
* Ñuflo de Chávez

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Ñuflo de Chávez pruwinsya
Órgano

**Órgano** nisqaqa kastilla simipi kaykunatam niyta munan:
* Kurku yawri
* Puywanku (huk waqachina)
* Tantanakuypa yawrin
Kimsantin Dyus

**Kimsantin Dyus** nisqaqa (grigu simipi: Αγία Τριάδα, latin simipi: *Trinitas*, chaymanta kastilla simipi: *Trinidad*) kristiyanu iñiypi kimsantin hina Dyusmi, huklla Dyus kaspapas:
* Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
* Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
* Ch'uya Ispirituqa *(Ispiritu Santu)* iñiq runakunata pusanmi.

Dyuspa Simin Qillqa chay "Kimsantin Dyus" yuyaymantaqa manam willanchu, ichtaq huklla kutim chay kimsa dyuspa kayninkunata Yaya, Dyus, Ispiritu nisqakunata nin: Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (). Chayrayku kunankunapas musuq iñiqkunata Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpim bawtisanku.

Kristiyanu Duktrina nisqaqa kaytam nin: *Astawanraq yachay, churi, kay qhapaq Dyus kristiyanukunap much'asqaykum, Dyus Yaya, Dyus Churi, Dyus Ispiritu Santu, kimsa persona kaspapas manam kimsa Dyuschu. Huk Dyusllam. Kay kimsantin persona Yaya Churi Ispiritu Santu kimsa kaspapas huk kayniyuqllam, huk Dyusllam. Kay qhapaq Dyusllam chiqanpuni Dyusqa. Manam huk huk Dyusqa kanchu. Machuykichikkunap Dyusta hina much'asqan [[wak'a]]nkunaqa llulla [[supay]]mi. Manam chayqankunaqa Dyuschu. Kaytawanpas yachaytaq. Kay qhapaq Dyuspa Churin Jesu Kristu sutiyuqmi wiñay Wirhin Santa Mariyap wiksanpi runa tukurqan, paymantataq paqarimurqan.*

Kimsantin Dyustaqa Kimsantin Dyus raymipim phistanku.

## Pukyukuna
* *Doctrina Christiana y catecismo para instruccion de los [[Indio]]s, y de las demas personas, que han de ser enseñadas en nuestra sancta Fé. Con un confessionario, y otras cosas necessarias para los que doctrinan, que se contiene en la pagina siguiente. Compuesto por Auctoridad del Concilio Prouincial, que se celebro en la [[Ciudad de los Reyes]], el año de 1583. Y por la misma traducida en las dos lenguas generales, de este Reyno, [[Qhichwa simi|Quichua]] y [[Aymara simi|Aymara]].*

## Hawa t'inkikuna

* Gerald Taylor: La Platica Breve de la Doctrina Christiana (1584)
Surat'a

**Surat'a**  (kastilla simipi: *Sorata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Lariqaqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
* Achakachi
* Chuqiyapu: 140 km

## Allpa saywachi

* **[[Urqu]]kuna:** Janq'u Uma 6.425 m - Illampu 6.421 
* **[[Nina urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Challa suyu mayu - San Cristobal mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Chilata qucha -  Titiqaqa qucha: 25 km

## Karu puriy
* Purani Churikimpaya 
* Chilata qucha
* Janq'u Uma 
* Illampu

## Musiku
* Karu puriy
* Allpa llamk'ay

## Llaqtapi paqarisqa
* Humberto Viscarra Monje *1898 Surata, †1971 Chuqiyapu, (takichaq)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Surat'a sapsi: yupaykuna, saywitu (PDF: 898 kB)
Janq'u Uma

**Janq'u Uma** (aymara simi, *janq'u*: yuraq; *uma*: yaku; kastilla qillqaypi: *Ancohuma / Jankho Uma*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi, Janq'u Uma kantunpi, Illampu rit'i urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.427 mitrum aswan hanaq.


Rikcha:Bolivia Cordillera Real y Lago Titicaca.jpg|Janq'u Uma Titiqaqa quchawan
Rikcha:Lago Titicaca con el macizo del Illampu al fondo (Bolivia).jpg|Illampu (lluq'i), Janq'u Uma (chawpi)


## Kaypipas qhaway
* Illampu 
## Pukyukuna

* www.andes.org.uk / Antikunapi 6.000 m urqukuna
* www.summitpost.org / Rikchakuna: Illampu, Janq'u Uma
Tariha puruwinsiya

**Tariha puruwinsiya** icha **Cercado pruwinsya** (kastilla simipi: *Provincia de Cercado*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Tarija llaqtam. 

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sama urqukuna kawsay risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Guadalquivir mayu - Tulumusa mayu
* **[[Qucha]]kuna:** San Jacinto qucha

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Tarija munisipyu. 

Isqun kantunmi kan:
*Alto España kantun
*Junacas kantun
*Lazareto kantun
*San Agustín kantun
*San Mateo kantun
*Santa Ana kantun
*Tarija kantun
*Tulumusa kantun
*Yisira kantun

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
Víctor Paz Estenssoro, Buliwya suyup umalliqnin, paqarimurqa Tarija llaqtapi .

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

*www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
*Tarija munisipyu (=Tariha puruwinsiya (Cercado)): yupaykuna, saywitu
Hatun Chaku pruwinsya

**Hatun Chaku pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Gran Chaco*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Yakuywa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Awarawi mamallaqta parki - Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Awarawi walla
* **[[Mayu]]kuna:** Pilkumayu - Tarija mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:

## Pacha kuyuy 1899
*  
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Waraniyi runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Tapiete runa
* Waraniyi runa
* Wichi (Weenhayek)

## Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy
* Pantanal

## Apaykachana
* Antanka pampa Yakuywa llaqtapi
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Hatun Chaku pruwinsya
Aniceto Arce pruwinsya

**Aniceto Arce pruwinsya** (kastilla simi: *Aniceto Arce *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Padcaya llaqtam. 

## Allpa saywachi

* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Callejon - Chirimuya - Morao - Nogal - Pina urqu - Suyu Suyu - Tarkhayuq -
* **[[Mayu]]kuna:** Pantimayu - Tarija mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Chiriqunuy
## Flora Faunapas
## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Wiñay kawsay
## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Yachay tarpuy
## Musiku
## Karu puriy
## Yachachiy
## Apaykachana
## Kaypipas qhaway
* Aniceto Arce
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Aniceto Arce pruwinsya
Burnet O'Connor pruwinsya

**Burnet O'Connor pruwinsya** (kastilla simipi: *Burnet O'Connor*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Mayupura llaqtam *(Entre Ríos)*. 

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Pilkumayu - Tarija mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika rakiy
Huk munisispyunmi kan: **Mayupura munisipyu**, **La Moreta munisipyu** icha **Entre Ríos munisipyu**.

Chunka hukniyuq kantunmi kan.
* Chimeo kantun
* Chiquiaca kantun
* Entre Ríos kantun / Mayupura kantun / La Moreta kantun
* Huayco kantun
* Ipaguazu kantun
* La Cueva kantun
* Narvaez kantun
* Salinas kantun
* San Diego kantun
* Suaruro kantun
* Tapurayu kantun

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Waraniyi runa

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* www.enlared.org.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Burnet O'Connor pruwinsya
Kurus

**Kurus** icha **Krus** (kastilla simipi: *Cruz*) nisqaqa chakanam. Kristiyanu iñiypiqa chay chakanam, maypichus Jesus chakatasqa kaspa wañurqan.
Kimsantin

**Kimsantin**, kastilla simipi **Trinidad** nisqaqa kaykunatam niyta munan:
* ima kimsantin kaqpas
* kristiyanu iñiypi Kimsantin Dyus
* huk llaqtakuna, ahinataq
** Kimsantin llaqta *(Trinidad)*, Bulibyapi
** Trinidad wat'a, Trinidad Tubaguwan nisqa mama llaqtaman kapuq
** Trinidad Tubaguwan, Chawpi Abya Yalap wat'ankunapi huk mama llaqta
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** sutiyuqqa ( icha  paqarisqa Firenze llaqtapi, Italyapi,  wañusqa Ravenna llaqtapi, Italyapi) huk Italya mama llaqtayuq qillqaq runam karqan.

 
## Qillqasqankuna
* Divina Commedia (*Commedia*)
* Convivio
* De vulgari eloquentia
* La Vita Nuova
Baños

**Baños de Agua Santa** nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi,, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Baños kitip uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi
* **[[Nina urqu]]:** Tunkurawa 5016 m
* **[[Mayu]]:** Pastasa mayu

## Karu puriy
*Armakuna
** Musuq armakuna
** *Virgen* armakuna
** *El Salado* armakuna 
** *Agua de la Vida* armakuna
** *Santa Clara* armakuna
* Wasichay
** Reina del Rosario de Agua Santa Basilika
* Phaqchakuna
** *Virgen del Agua Santa* phaqcha
** Inés María phaqcha (Pastasa mayu) 
** Akuyan phaqcha *(Agoyán)*
** *El Manto de la Novia* phaqcha
** Q'umir mayu phaqcha, "saqrap paylan" *("Pailón del Diablo")*
* Parkikuna
** Uywa parki
** Llanganati mama llaqta parki
* Kurku kallpanchay
** Bisiklita 
** Wamp'u
* Tunkurawa (nina urqu)

## Musiku
* Karu puriy
## Apaykachana
Musuq ñan: Baños - Puyu llaqta
## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

* Yupaykuna: Baños kiti
* www.ame.gov.ec
* www.ministeriodecultura.gov.ec (kastilla simi)
## Hawa t'inkikuna
* www.codeso.com/ Saywitu: Tunkurawa marka
* www.tungurahua.gov.ec
El Greco

**El Greco** (**Domínikos Theotokópulos**, grigu simipi: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος) sutiyuq runaqa (1541 watapi paqarisqa Kriti wat'api, Grisyapi , ̺ wañusqa Toledo llaqtapi, Ispañapi) huk   mama llaqtayuq hamusqa llimphiq runas qarqan.

## Kaypipas qhaway
* Pintikustis
* Killki
## Hawa t'inkikuna
Francisco Goya

**Francisco Goya** (***Francisco José de Goya y Lucientes***) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Fuendetodos llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Bordeaux llaqtapi, Ransiyapi) huk Ispaña mama llaqtayuq llimphiq runam karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Ispaña
## Hawa t'inkikuna
Salvador Dalí

**Salvador Dalí** (Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí y Domènech) sutiyuq runaqa  ( *  paqarisqa Figueras llaqtapi, Ispañapi -   wañusqa Figueras llaqtapi, Ispañapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq  wan ch'iquqpas (iskultur) runam karqan. 

Taytan: Salvador Dalí i Cusí; Maman: Felipa Domènech i Ferré.Warmi: Gala Éluard Dalí (1932-1982).

## Llimphiqankuna
* *[[Bodegón con botella de ron]]* (1924)
* *[[Muchacha en la ventana]]* (1925)
* *[[El enigma del deseo]]* (1929)
* *[[El gran masturbador]]* (1929)
* *[[El hombre invisible (Dalí)|El hombre invisible]]* (1929)
* *[[Los placeres iluminados]]* (1929)
* *[[La persistencia de la memoria]]* (1931)
* *[[Retrato de Mae West que puede utilizarse como apartamento surrealista]]* (1934-1935)
* *[[Construcción blanda con judías hervidas]]* (1936)
* *[[Atletas cósmicos]]* (1943)
* *[[Sueño causado por el vuelo de una abeja alrededor de una granada un segundo antes de despertar]]* (1944)
* *[[Mi esposa desnuda]]* (1945)
* *[[La tentación de San Antonio (Dalí)|La tentación de San Antonio]]* (1946)
* *[[Leda atómica]]* (1949)
* *[[La Madonna de Port Lligat]]* (1950)
* *[[Cristo de San Juan de la Cruz]]* (1951)
* *[[Cabeza Rafaelesca explotando]]* (1951)
* *[[Galatea de las esferas]]* (1952)
* *[[Dalí desnudo, en contemplación ante cinco cuerpos regulares metamorfoseados en corpúsculos en los que aparece repentinamente la Leda de Leonardo cromosomatizada por el rostro de Gala]]* (1954)
* *[[Crucifixión (Dalí)|Crucifixión]]* (1954)
* *[[Descubrimiento de América (cuadro)|Descubrimiento de América]]* (1955)
* *[[La Última Cena (Dalí)|La Última Cena]]* (1955)
* *[[El retrato de mi hermano muerto (Dalí)|El retrato de mi hermano muerto]]* (1963)
* *[[La apoteosis del dólar]]* (1965)
* *[[Dalí pintando a Gala por detrás]]* (1973)

## Qillqasqankuna
* *Carré d'Art (Salvador Dali)*, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed., 2008. ISBN 2-35035-189-6

## Kaypipas qhaway
* Pablo Picasso
* Joan Miró
* Rafael Sanzio
* Bronzino
* Francisco de  Zurbarán
* Johannes Vermeer
* Diego Velázquez

## Hawa t'inkikuna

*  Dalí Museum
* Fundación Gala-Salvador Dalí
* Dalí Espace Montmartre, París (en francés)
* Real Círculo Artístico de Barcelona - Colección Dalí
José María Avilés pruwinsya

**José María Avilés  pruwinsya** (aymara simipi: *José María Avilés jisk'a suyu*; kastilla simi: *José María Avilés *) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Uriondo llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa -  Sama urqukuna kawsay risirwa
* **[[Urqu]]kuna:** Kuntur - Tuscal - Hatun Waykhu - Pamparayu - Tarkhayu
* **[[Mayu]]kuna:** San Juan de Oro mayu - Tarija mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Pujzara Tajzara qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Karu puriy

* *Dunas de Tajzara* (Yunchara munisipyupi, Arenalespi, Qupaqhawanapi)

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
*Saywitu: José María Avilés pruwinsya
Eustaquio Méndez pruwinsya

**Eustaquio Méndez pruwinsya** (kastilla simi: *Eustaquio Méndez*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Eustaquio Méndezmantam sutichasqa (* 1784  - † 1841).

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Sama walla kawsay risirwa
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Tumayapu mayu (*Tomayapo*)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
Utkupampa mayu

**Utkupampa mayu** (kastilla simipi: *Río Utcubamba*) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi Bongará pruwinsyapi, Luya pruwinsyapi,  Chachapuyas pruwinsyapipas huk mayum . 

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna

[
Pastasa mayu

**Pastasa mayu** icha **Sumatara mayu** (kastilla simipi: *Río Pastaza*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Piruw mama llaqtapipas, huk mayum. 

## Rikchakuna

Image:Ecuador Pastazas near Banos.JPG|Pastasa mayu , c. Baños
Image:Ecuador bridgeoverthePastazas1.JPG|Pastasa mayu chakawan (Puyu - Makas)

## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Montañita

**Montañita** (kastilla simipi: *Montañita*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Elena markapi, Santa Elena kitipi, Manglaralto kitillipi.
* Wayakil: 180 km

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Wiñay kawsay
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Photokuna

Image:Ecuador_Montanita_beach.JPG
Image:Ecuador_Montanita_Church.JPG
Image:Ecuador_Montanita_hotels.JPG
Image:Hotelenmontaña.jpg


## Yachachiy
* Wawa wasikuna : 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:

## Musiku
* Karu puriy
## Apaykachana
## Llaqtapi paqarisqa runakuna
## Ñaña llaqtakuna
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Ilyu

**Ilyu** icha **Helio** (musuq latin simipi: *Helium*, grigu simimanta *Ήλιο*), **He** nisqaqa huk umiña wapsi qallawam.
Ru llup'ina

**Ru llup'ina** () icha **Ru kiya llup'ina** icha *Konfusyunismu* (kastilla simi) nisqaqa Khunfuqi sutiyuq runap kamasqan iñiymi.

## Pukyukuna
Tuychi mayu

**Tuychi mayu** (kastilla simipi: *Río Tuichi*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Madidi mamallaqta parkipi huk mayum, Abel Iturralde pruwinsyapi Franz Tamayo pruwinsyapipas (saywapi). 

## Llaqtakuna
* Rurrenabaque 

## Rikchakuna

File:Cliffs along Tuichi River, Bolivia.jpg|Tuychi mayu, Madidi mamallaqta parki
Santay wat'a

**Santay** wat'aqa (kastilla simipi: *Isla Santay*) Ikwadur mama llaqtapi, Wayas mayupi, huk taram Durán kitipi, Wayas markapi, Wayakil llaqtamanta 800 m karum. 

## Kaypipas qhaway
* Durán

## Pukyukuna
Puthayuyay

**Puthayuyay** nisqaqa Sirarta Hawtama (*[[Buddha]]*) sutiyuq runap kamasqan iñiymi, yachay wayllukuypas.

Chay Puthayuyayqa Inriyapi ñawpaq kaq yachaykunatas, ichataq musuq yuyachakuykunatas ch'aqtan, runata paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta pusanapaq. Runaqa allin kawsaypi kururakuspa imakunap chiqap kayninta riqsikuspa kawsachun, chaywan chay paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta qispichikuchun, nispa Buda yachachin.

Runap yuyayninqa - *karma* nisqa - huk wañusqa runap kawsasqanmanta musuqmanta paqarisqa runap kawsayninman pasachispa qallaykunsi. Budismuqa kakuq alma, kakuq ñuqa *(atma)* manam kanchu nispa nin. Chay almaqa manas kakuqchu, llapa wañuywan musuqmanta paqarimuywan hukchaykuqsi.

Puthayuyay Inriyapis paqarirqan, kimsa kaq kñ pachakwatapi tukri iñiy tukuspa. Qanchis kaq kq pachakwatapitaqsi Inriyapi Hinduwismup anchhuchisqansi karqan. Kunankamaqa anti Asyapi lliwmanta aswan hatun iñiymi.

Kawaypas
dalai lama
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** sutiyuqqa ( *  paqarisqa Ota llaqtapi, Nihun-pi,  wañusqa Setagaya llaqtapi, Nihun-pi) huk Nihun mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam karqan. 

## Kaypipas qhaway
* Nihun
* Kuyu walltay
## Hawa t'inkikuna
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** sutiyuqqa  paqarisqa Siegen llaqtapi -  wañusqa Antwerpen llaqtapi, Bilhika-pi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runas qarqan.

## Llimphiykuna

## Kaypipas qhaway
* Rembrandt
* Pieter Lastman

## Hawa t'inkikuna
Pierre-Auguste Renoir

**Pierre-Auguste Renoir** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Limoges llaqtapi  -  wañusqa Cagnes-sur-Mer llaqtapi, Ransiya-pi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

Taytan: Léonard Renoir.

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna
Dante Gabriel Rossetti

**Dante Gabriel Rossetti** sutiyuq runaqa ( paqarisqa London llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi -  wañusqa Birchington-on-Sea llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyu-pi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.

## Kaypipas qhaway
* Llimphiq  (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)
Jean Fouquet

**Jean Fouquet** sutiyuq runaqa (1415/1420 paqarisqa Tours llaqtapi - 1478/1481 wañusqa Tours llaqtapi) huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.

## Hawa t'inkikuna
Paolo Guerrero

**José Paolo Guerrero Gonzáles** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Kunan pacha Hamburger SV sutiyuq klubpaqmi pukllachkan, Alimanyapi, Hamburg llaqtapi.

Taytan: José Guerrero; Maman: Petronila Gonzáles Ganoza.

## Klubkuna
*  Bayern München (Alimanya) 2004 - 2006         P (44) - G (13) 
*  Hamburger SV (Alimanya) 2006 - 2012             P (181) - G (51)
*  Corinthians (Brasil) 2012 - 2015                       P (126) - G (52)
*  CR Flamengo (Brasil) 2015 - 2018                   P (113) - G (43)
*  SC Internacional (Brasil) 2018 -                        P (56) - G (30)
## Suñaykuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

### Mamallaqtpura Amistusu Turnyukuna

### Individural suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Claudio Pizarro
* Jefferson Farfán
* Juan Manuel Vargas

## Hawa t'inkikuna
Nolberto Solano

**Nolberto Albino Solano Todco** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi - )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan Pukllaykamachiq qarqan.

Taytanː Albino Solano; Mamanː Janet Todco.Churinkuna: Matías (p.2002) y Luana (p.2005)

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna

### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
### [[Kastilla simi]]pi
* Sitio web oficial del jugador
* espndeportes, historia reciente
* Estadisticas y goles
* Solano, uno de lo mejores ejecutores de tiro libre del mundo
Wayas mayu

**Wayas mayu** (kastilla simipi: *Río Guayas*) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk mayum. 

## Kaypipas qhaway
* Santay wat'a
* Wayakil
Jefferson Farfán

**Jefferson Agustín Farfán Guadalupe** sutiyuq runaqa; (*  paqarisqa Lima llaqtapi -)  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Claudio Pizarro
* Paolo Guerrero

## Hawa t'inkikuna
Kaká

**Ricardo Izecson dos Santos Leite**, **Kaká** sutiyuq runaqa; (*  paqarisqa Brasilia llaqtapi -  )  huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapur kupakuna

(*) Incluyendo la Selección

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)
## Hawa t'inkikuna

* Real Madrid
* FIFA
* Kaká FootballDatabase
Elano

**Elano Ralph Blumer**; (*14-VI-1981, Iracemápolis) sutiyuq runaqa huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Lúcio

**Lúcio** (**Lucimar Ferreira da Silva**) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Brasilia llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Diego Ribas da Cunha

**Diego Ribas da Cunha** sutiyuq runaqa icha **Diego**; (*  paqarisqa Ribeirão Preto llaqtapi - )  huk   mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
* Santos FC
* FC Porto
* Werder Bremen
* Juventus FC
* VfL Wolfsburgo
* Atlético Madrid
* Fenerbahçe SK - Turkiya Superliga.
* CR Flamengo
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Brasil)
## Hawa t'inkikuna
Adriano Leite Ribeiro

**Adriano Leite Ribeiro** icha **Adriano**; (*17-II-1982, Rio de Janeiro) sutiyuq runaqa huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Maicon Douglas Sisenando

**Maicon Douglas Sisenando** icha **Maicon**; (*26-VII-1981, Novo Hamburgo) sutiyuq runaqa huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Ronaldinho

**Ronaldinho** (**Ronaldo de Assís Moreira**) sutiyuq runaqa; (*  paqarisqa Porto Alegre llaqtapi - )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
* CA Mineiro

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna
Robinho

**Robson de Souza** sutiyuq runaqa, icha **Robinho** (*  paqarisqa São Vicente - ), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
* AC Milan
* Santos FC

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay (Brasil)

## Hawa t'inkikuna
Diego

*Diego Ribas da Cunha
*Diego Armando Maradona
*Diego Rivera
*Diego Guastavino
*Diego Forlán
*Diego Velázquez
*Diego de Almagro
*Diego Simeone
*Juan Diego Flórez
*Diego Alves
*Diego Martínez
*Diego Ferré
*Diego Velázquez de Cuéllar
*Gerardo Diego
*Diego Bertie
*Diego González Holguín
Napu mayu

**Napu mayu** (kastilla simipi: *Río Napo*) nisqaqa huk mayum, Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi Orellana markapipas, Piruw mama llaqtapipas, Luritu suyupi. 

## Llaqtakuna
* Puerto Francisco de Orellana

## Hawa t'inkikuna
Harry Potter

**Harry Potter** (inlish simipi: *Harry Potter*) nisqaqa qanchisnintin kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 1997 watamanta 2007 watakama. *Harry Potter* sutiyuq maqt'aqa huk layqas, *Hogwarts* nisqa pukarapi layqa yachay wasipis yachaqaq, qanchisnintin wata. *Voldemort* sutiyuq hatun mana allin hayunta atipanansi, *Hermione* sutiyuq sipaspa, *Ron* sutiyuq maqt'a masinpa yanapayninwan.

## Liwrukuna
# 1997: Harry Potter yachaqpa ruminwan (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*) 
# 1998: Harry Potter pakasqa ukhuwan (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*) 
# 1999: Harry Potter Askabanmanta ayqiq samk'asqawan (*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*) 
# 2000: Harry Potter nina q'iruwan (*Harry Potter and the Goblet of Fire*) 
# 2003: Harry Potter phinikspa ñiqinwan (*Harry Potter and the Order of the Phoenix*) 
# 2005: Harry Potter khuska yawar awkiwan (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*) 
# 2007: Harry Potter wañuypa chiqanyankunawan (*Harry Potter and the Deathly Hallows*)