open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
César Villanueva

**César Villanueva Arévalo** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Taraputu llaqtapi  -  ) huk  mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
 
Chayrayku Ollanta Humala payta  Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, Juan Jiménez Mayor saqirqaptinmi.

Chayrayku Martín Vizcarra payta  Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, Mercedes Aráoz saqirqaptinmi.

## Kaypipas qhaway
« Piruwpa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Frederick Sanger

**Frederick Sanger** (*  paqarisqa Gloucestershire llaqtapi - †  wañusqa Cambridge (Inlatirra) llaqtapi) huk  (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq Kawsay chaqllisinchi yachaqmi qarqan. 

1958 wan 1980 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Taytan: Frederick Sanger,  Maman: Cicely Crewdson.

Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin 

Thesisː The metabolism of the amino acid lysine in the animal body (1943).

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Albert Neuberger
* George Brownlee
* Elizabeth Blackburn
* Rodney Porter

## Hawa t'inkikuna

* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1958
John Bardeen

** John Bardeen** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Madison llaqtapi - 30 ñiqin qhulla puquy killapi 1991 watapi wañusqa Boston llaqtapi) huk USA Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pachaykamay yachaqsi qarqan.

 1956 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi: William Shockley wan Walter Brattain.

 1972 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi: Leon N Cooper wan John Robert Schrieffer.

Taytan: Bardeen, Maman: .

Alma mater: Wisconsin-Madison Yachay Sunturnin 
## Kaypipas qhaway
* Nobel Suñay
* Paul Dirac
* Werner Heisenberg
* Arnold Sommerfeld 

## Hawa t'inkikuna
Paul Dirac

**Paul Adrien Maurice Dirac** sutiyuq runaqa (8 ñiqin chakra yapuy killapi 1902 watapi paqarisqa Bristol llaqtapi - 20 ñiqin kantaray killapi 1984 watapi wañusqa Tallahassee llaqtapi) huk  Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq pachaykamay yachaqsi qarqan.

 1933 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).

Taytan: Dirac, Maman: .Ñawpa warmi: Magrit Wigner.

Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin wan Florida Yachay Sunturnin.  

## Suñaykuna
* Max Planck Medal 1933.
## Kaypipas qhaway
* Nobel Suñay
* Iñuku
* Niels Bohr
* Erwin Schrödinger

## Hawa t'inkikuna
Juan Jiménez Mayor

**Juan Jiménez Mayor** sutiyuq runaqa (  paqarisqa Lima llaqtapi  -  ) huk piruwanu taripay amachaq wan llaqta pusaqpas.
 
Chayrayku Ollanta Humala payta  Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, Oscar Valdés saqirqaptinmi  kama.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
Javier Velásquez

**Ángel Javier Velásquez Quesquén** (*  paqarisqa Lampalliqi llaqtapi - ) piruwanu kamachiy amachaqmi runa pulitika nisqapas. Piruw mama llaqtayuw Taripay amachaqmi.

Tayta: , Mama.

Yachay suntur: Mama llaqtap Pedro Ruiz Gallo Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna

* El Comercio
* Piruwpa Mama llaqta Kunrisun
Augusto Vargas

**Augusto Vargas Alzamora S.J.** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq hisuita, kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.

Limapi Uma Hatun yaya (1989-1999)

Tayta:  Eduardo Vargas O’Dowling, mama: María Luisa Alzamora Bustamante.

## Quilqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Kathuliku Inlisya

## Hawa t'inkikuna
* Catholic-hierarchy (inlish simipi)
Francis Aston

**Francis William Aston** (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1877 watapi paqarisqa Harborne llaqtapi - † 20 ñiqin ayamarq'a killapi 1945 watapi wañusqa London llaqtapi); Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

 1922 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: William Aston, Mama: Fanny Charlotte Hollis.

Warmi: Winifred Beilby

Alma mater: Birmingham Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* J. J. Thomson
## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1922
Fritz Pregl

**Fritz Pregl** (* 3 ñiqin tarpuy killapi 1869 watapi paqarisqa Ljubljana llaqtapi - † 13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1930 watapi wañusqa Graz llaqtapi); Awstiriya mama llaqtap huk Hampikamayuq wan Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

 1923 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Fritz Pregl, Mama:  .

Warmi:  

Alma mater: Graz Yachay Sunturnin

## Kaypipas qhaway
* Wilhelm Ostwald
* Emil Fischer

## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1923
Moktar Ould Daddah

**Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya** (arabya simipi: مختار ولد داداه) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Boutilimit llaqtapi -  wañusqa París llaqtapi) huk Muritanya mama llaqta taripay amachaq wan pulitiku karqan. 

Muritanya Umalliq (1960-1978).

Tayta: , Mama: .

Warmi: Churinkuna (?):

## Willay pukuykuna

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Muritanya)

## Hawa t'inkikuna

### [[Kastilla simi]]pi
Bastian Schweinsteiger

**Bastian Schweinsteiger** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kolbermoor bei Rosenheim llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

### Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Suñaykuna
### Mama llaqta kampiunatukuna

### Mamallaqtapura kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
* Piluta Hayt'ay (Alimanya)
* Joachim Löw
* Mario Götze

## Hawa t'inkikuna

*FC Bayern

.
Arturo Corcuera

**Daniel Arturo Corcuera Osores** (Chanil Arturu Kurkuyra Usuris**) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa [[Truhillu]] llaqtapi -  wañusqa [[Lima]] llaqtapi) huk  mama llaqtayuq [[qillqaq]]si qarqan.

* Alma mater: [[Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin]].

==Qillqasqankuna==
* ''Noé delirante'' ((1963) **Ayrayaq Nuyii**
* ''Primavera triunfante'' (1964) **Llalliq waytaray witsay**
* ''Las Sirenas y las estaciones'' (1976) **Qucha warmikuna witsaykunawanpis**
* ''Poesía de clase'' (1968) **Mahi raki harawi**
* ''La Gran jugada o crónica deportiva que trata de Teófilo Cubillas y el Alianza Lima'' (1979) **May chunkay manaqa  Tiyuhilu Kuwillaspa Limaq Intuypasi chunkaykaq unay musya**
* ''Puente de los suspiros'' (1982) **Ikikyay tsaka**
* ''Corea Monte de diamante'' (1984) **Kuriya qispi umiña hirka**
* ''Fábulas /cuentos y adivinanzas''(s/f) Librería importadora-editora y distribuidora «Lima». Lima **Hawarikuna/ willanakuna watutsikunapis**
* ''Los amantes'' (1978) **Kuyanakuqkuna**
* ''Prosa de juglar'' (1992) **Hawari rimaqpa mana hawariypa**
* ''Canto y gemido de la Tierra'' (1998) **Patsapa qutsun atayninwan**
* ''Puerto de la memoria'' (2001) **Yarparay qucha punku**
* ''Sonetos del viejo amador'' (2001) **Awkis kuyakuq chunkachuskikuna**
* ''Parajuegos'' (2002) **Chunkakunapaq**
* ''A bordo del arca'', [[Premio Casa de las Américas]] 2006 **Wanpuukachawana**

**Tantanakuna** 
*''Cantoral'' [[1953]] **Qutsura yachaypanqa**
*''El grito del hombre'' [[1957]] **Runa qapariy**
*''Sombra del jardín'' [[1961]] ** Wayta qincha llantu**

==Kaypipas ñawinchay ==

** Qhalikay tapuna*'

*¿ Ima wankitaraq rikuchimunqa
* qespita horqoyaptin
* huk ruriqhawayninta?  (qispi tikray) 

== Suñaykuna ==
*Premio Nacional de Poesía 1963
*Premio internacional de poesía Atlántida 2002
*Premio Trieste de poesía 2003
*[[Premio Casa de las Américas]] 2006 por *A bordo del arca''

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Ver entrevista a Arturo Corcuera
Mama Llaqtap San Aqustin Yachay Sunturnin

**Mama Llaqtap San Aqustín Yachay Sunturnin** (kastilla simipi: *Universidad Nacional de San Aqustín*, **UNSA**) nisqaqa Piruwpi, Ariqipa llaqtapi huk yachay sunturmi.

## Wiñay kawsay
Riyal wan Puntifisya "Intra Claustra" Yachay Sunturnintaqa  Kliminti XI sutiyuq Tayta Papam wan Wilipi V Qhapqaq kamarirqan. Chayrayku mi kachkan.  Mama Llaqtap San Aqustín Yachay Sunturnintaqa 

## Kaypipas qhaway
* 

## Hawa tinkikuna
* Mama Llaqtap San Agustín Yachay Sunturnin: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
Frederick Soddy

**Frederick Soddy** (* 2 ñiqin tarpuy killapi 1877 watapi paqarisqa Eastbourne llaqtapi - † 22 ñiqin tarpuy killapi 1956 watapi wañusqa Brightone llaqtapi); Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan. 

 1921 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).

Tayta: Benjamin Soddy, Mama: .

Warmi: Winifred Beilby

Alma mater: Oxford Yachay Sunturnin

## Qillqasqankuna
* Radiactividad (1904)
* La Interpretación del Radio (1909)
* La Química de los elementos radiactivos (1912-1914)
* Materia y Energía (1912)
* Ciencia y Vida (1920)
* La Interpretación del Átomo (1932)
* La Historia de la Energía Atómica (1949)
* Transmutación Atómica (1953). 
* Money versus Man (1933).

## Kaypipas qhaway
* William Ramsay
## Hawa t'inkikuna
* Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1921
Traian Băsescu

**Traian Băsescu** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Basarabi llaqtapi - ) huk Rumanya mama llaqtayuq allwya kamayuquqmi wan pulitiku kawpaqpas karqan.

Tayta: ; Mama: 

Warmi: Maria Băsescu.

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rumanya)

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simi

* Uficial Web Site
Petru Groza

**Petru Groza** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa  -  wañusqa Bukuresti llaqtapi) huk Rumanya mama llaqtayuq willay kamayuquqmi wan pulitiku kawpaqpas karqan.

Tayta:  , Mama:  

Warmi: .Churinkuna: .

## Kaypipas qhaway
* Wiñay kawsay (Rumanya)
* Mihai Huk Rumanyamanta

## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simi
Juan José Oré

**Juan José Oré Herrera** sutiyuq runaqa, "Jota Jota" (*  paqarisqa Lima llaqtapi - )  huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

Taytan: Nicolás Oré; Maman: Rosa Herrera.Warmi: Nelly Roldán.  Churinkuna (3): Paola, Milagros wan Juan.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

|-align=center
|Juventud La Palma
|Piruw
|1986 
|-align=center
|AELU
|Piruw
|1987
|-align=center
|CNI
|Piruw
|1987
|-align=center
|Deportes Iquique
|Chili
|1988 - 1990
|-align=center
|Ciclista Lima
|Piruw
|1991
|-align=center
|Meteor-Lawn Tennis
|Piruw
|1992
|}
## Suñaykuna

### Piluta hayt'aq
#### Mama llaqta kampiuonatukuna

#### Mamallaqtapura kampiuonatukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa piluta hayt'aynin

## Hawa t'inkikuna

### [[Inlish simi]]pi
* RSSSF References
Justin Bieber

**Justin Drew Bieber** (**Justin Bieber**) sutiyuq runaqa huk Kanadayuq Pop takiqmi.

## Diskukuna
* 2010: *[[My World 2.0]]* 
* 2011: *[[Under the Mistletoe]]* 
* 2012: *[[Believe (Justin Bieber album)|Believe]]*
* 2013: *[[Journals]]* (EP)
* 2015: *[[Purpose]]*
*2020: *Changes*
*2021: *Justice*

## Kaypipas qhaway
* Pop

## Hawa t'inkikuna
* 
* Sitio web oficial de Justin Bieber
Ashka wiñay

**Ashka wiñay**-qa  (*atska wiñay*) huk yupakuna ruranam. Chayman chayan huk yupa kikillan kaykan,  ashka kuti, miray ruranapi.

4* 4* 4, tawa-ta kimsa kuti mirachisun kikillanta. Chaynu kaptin, qillqakanqa.  4  3 

## Sutinkuna

* 4 nisqa **tiyana**;

* 3 nisqa **urkun**

* 4  3  = 64, 64 nisqa **kallpa**; 

Ñawinchay: *tawa kimsa urkusha paqtan 64-man*, manaqa *tawa *'wayru-wan*' ( al cubo) paqtan 64-man*. 

## Pukyukuna- Willaychay
Ayllu (Yupa yachay)

Yupa yachaychu, **Ayllu**-qa huk qurqa rurana-yuq. 4 kayninkuna kan. Huk simikunawan , katsun: A, qurqa; *, rurana; m, n, p, A-pa kaqninkuna.

## Wichqasha kaynin
m, n A-pa kaqnin kaptinqa, m*n-pis A-chu ratan, mayqan m,n, kaptinsi.

## Quriq kaynin

Llapan m, n, p  A-chu hatiraqkunapaq, yarqun rurana *-wan: (m * n) * p = m* (n* p); e mana tikrantsu mayqan m-tapis.

## Kikillan kaqnin kaynin
Huk A-pa kaqnin, qillqasha *e* -wan, shutin **kikillan kaqnin**. Llapan m, A-pa kaqninwan, yuritsin m*e = e*m = m. Mana e tikratsintsu mayqan m-tapis.

## Qespi kaqnin kaway

Llapan m, A-pa kaqninpa, kan huk kaqnin, qillqasha *m*'-wan, shutin **qespi kaqnin**. Rurana-wan yarqun m * m'= m' * m = e.

## Hawa t'inkikuna

* Grupo (matemática)
*
Yupa kamanpura

Mushuq rumilla patsachu (era neolítica) runakuna qallariyaran yupayta (contar), yapayta (sumar), qichuyta (restar), yayuyaran may *karu*yaqtan (distancia) aywayanqanta. Chunka (diez) rukanakuna-wan (dedos) yupayaran. Tsaynúpa yuritsiyaran chunkata, chunka atska *yupay awaykuna*pa (sistemas de numeración) tákuna-n (base).
Kanaqa kay qurqaku, rurananinntawan arupayan:
# Wari yupakuna {0, 1, 2, 3, 4 ...} ( de modo natural)( maypis paqariran wariruna mitapi) 
# Ishkanman yupakuna {0, 1 -1 2 -2 3 -3 4 -4 ...} (dos direcciones = ishkay manyapa)
# Chunkapa yupakuna ( números decimales)
# Rakina yupakuna ( números racionales) ( en fracciones)
# Tupu yupakuna (números reales) (para medir) ( √2= 1,4142...,  Manchakaran Pitaqoras yachaq ayllun; Π2,  yaykun  *tinkullpa*pa qara tupuyninman, 'toro' nisqa Kastilla simi; 45/37; 2+ )
# Allawka yupakuna (números positivos) ( 1, 3.45, 3/15,  π, e, , etc.)
# Itsuq yupakuna (números negativos) ( -2, -45.18, -4/7, -0.010010001..., etc)
# Tiwikipu yupakuna ( números irracionales) ( infinidad de cifras) ( π3/4; 0,1011011101111...; :\sqrt{5} ) 
# Tullupatsi yupakuna (números algebraicos) ( arregla huesos)( 1; -3/4; 1-2i)
# Qishpihawa yupakuna (números trascendentes) ( libre de raíces) ( 2e;  2√2 ) 
# Wakcha yupakuna (números primos) ( 2;  47;  37, etc.)
# Kapuq yupakuna ( números compuestos)( 24 tiene ocho factores)
# Wakchamaha yupakuna ( primos entre sí) ( 23, tiene dos factores)
# Mata-wakcha yupakuna (primos gemelos)( 29 y 31; 41 y 43, etc.)
# Tsulla yupakuna ( números impares)
# Maha yupakuna ( números pares)
# Panpa yupakuna (números complejos) ( 'números del plano') ( 2 + 7i; -5 + 1/2i)
# Muspa yupakuna ( números imaginarios) ( 'existen' en el sueño)( 2i, -71; 0,147i, etc. )
# Chusku maha yupakuna (cuaterniones)( cuaternas ordenadas)  

## Pukyukuna
Jorge A. Lira

**Jorge A. Lira** ( Qosqo 1912- 1984) karan huk runasimi musyaq; pay yuriran Qosqo llaqtachu, Mamamllaqta Piruw-chu. Qallariran yachakuyta kikinpa marka yurinqanchu, *Colegio San Francisco*-chu. Arikipa llatpa aywaran, chaychu qatiran ' filosofía'-ta 'teologia'-tawan,  ' San Jerónimo Seminario'-chu. Qosqopa kutikur chaskiran willka apu-shimikunata,  San Antonio Abad Seminario-chu.

## Kaway wiñay
'Kura'-na kaykar yachatsiran Pumakawa yachay wahichu (Sikwani), tsayraq sharishachu. Chaychú, José María Arguedas yanasan kayta qallariran (1939). Kay rikaparan *wiñay yachay muruy* kuyaynin kanqanta. Patsan runakunapaq willakuran alli kayanqanta; tsariran *Intita* unanchan. Awqanir qatikachayaran. Tsaynúpa tsinkakuran. Yuyanin, rurannin pitsakarkuptin, Kikihana llaqta-man apatsiyaran.

## Imalla ruraykuna
* *Magnolias rojas* (1942)
* *Diccionario kkechuwa-español* ( 1945,Tukuman-chu; 1982-pis)
* *Farmacopea tradicional indígena y prácticas rituales* ( 1946)
* *Canto de amor* (1956) 
 
## Pukyukuna willanakuna
Kallpa qurqa

**Kallpa qurqa** huk qurqa yurisha qurqa A-pita. Tsaypaq qurishun A-pa *patma*nkunata (sus partes). Llapanta quriskir sharitsiyan A-pa kallpa qurqanta.

P(A) = {X/ X A-pa patman). 

X, P(A) kaqnin ( elemento) tsay  tsanúlla kanqa (s.s.s) X A-pa patman kaptin.

## Shuqan

A= {m,n} kaptin:  yarqun P(A) = {Φ, A, {m},{n}}; Φ = tsunya qurqa.

P(Φ ) = { Φ }

P(A)-ta kukmanpa qillqayan 2A; tsaypitam shutin kallpa qurqa.
Ashka wiñaypa kaqninkuna

**Ashka wiñaypa kaqninkuna** atskam; ichik ichikpa churakanqa.

## Tsunya Kallpa
Llapan a ɛ R, a0 = 1 .

## Huk urkupa kallpan
Llapan a ɛ R, a1 = a

## Allawka urkupa kallpan

a a a ...a = an; n allawka pakinnin yupa ( entero positivo)

## Itsuq urkupa kallpan

a-n = 1/ an , - n itsuq pakinnin yupa (entero negativo)

## Pukyukuna willanakuna pis
Apalli tukuytukshi (yupay yachay)

**Apalli tukuytukshi** *V* huk qurqam, kaqninkunapa shutin **apaq**, astawan ishkay ruranakuna shutiyuq **yapay**, **miray** **sutaq**-wan. Chunka qallirana kayninkuna.

## Qillqasha
**x**, **y** *V*-chu kaptin, **α** sutaq kaptin, yapayta qillqay **x** + **y**, **x**-pa miraynin α sutaqwan α**x**. 

## Kayninkuna
# **x** ɛ V, **y** ɛ V, yarqun **x** + **y**' ɛ V (  **Yapay-pa wichqanan**)
# **x**, **y**, **z** lluta V kaqninkuna kaptin, allim (**x** + **y**) +**z** = **x** + (**y** + **z**); ( **Quriq kaynin apalli yapaypa**)
# Kan huk apaq **0** V-chu, paywanqa mayqan V-pa **x**-ninwan: **x**+ **0** = **0** + **x**; ( **0**-ta niyan **tsunya apaq** ,  **yupaylla kikillan**)
# **x** V-chu kaptin, kan huk apap -**x**, tsaypunqa **x** + -**x** = **0** ( -**x**-pa shutin **yapaylla** **tikraylla-n** **x**-pa, inverso aditivo )
# **x**, **y**  V-chu kayaptin, kanqa **x**+**y** = **y** + **x** ( **Tikratsiq kaynin apalli yapaypa**)
# **x** V-chu kaptin, astawan α huk sutaq kaptin, kanqa α**x** V-chu; ( **sutaqwan miraypa wichqanan**)
# **x**, **y** kayan V-chu, astawan α huk sutaq kaptin, kanqa α(**x** + **y**) = α**x** +  α**y**, ( ** ñawpa aypuna kaqnin**).
# **x** V-chu kaptin; α, β sutaqkuna kapayatin, kanqa (α + β)**x**  = α**x** + β**x**, (  **ishkaykaq aypuna kaynin**)
# **x** V-chu kaptin; α, β sutaqkuna kapayatin, kanqa α(β**x**)  = (αβ)**x**. ( **Sutaqwan miray-pa quriq kaynin**)
# Llapan **x** apaq V-chu kaptin, 1**x** = **x** ( Sutaq 1-ta niyan **miraylla kikillan**)
### Tikrasha
Apalli tukuytukshi, *espacio vectorial*; apaq, *vector*; sutaq, *escalar*; qurqa, *conjunto*; rurana, *operación*; kaynin, *elemento*; apalli, *vectorial*;   tukuytukshi  *espacio*, ; kaynin, *propiedad*.

## Pukyukuna willanakuna
Peter O'Toole

**Peter Seamus Lorcan O'Toole** icha **Peter O'Toole** (*  paqarisqa Connemara llaqtapi,  wañusqa London llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.

Warmi: Siân Phillips (1959–1979) Churinkuna: Kate O'Toole (1960), Patricia O'Toole (1963) wan Lorcan O'Toole (1983).

## Pilikulakuna
* 1959: *[[Los dientes del diablo]]* (*The Savage Innocents*)
* 1960: *[[El robo al Banco de Inglaterra]] (*The Day They Robbed the Bank of England*)
* [[1962]]: *Lawrence de Arabia* (*Lawrence of Arabia (película)|Lawrence of Arabia*)
* [[1964]]: *Becket*
* [[1965]]:
** El corazón de las tinieblas
** *Lord Jim*
** *¿Qué tal, Pussycat? (*What's New, Pussycat?*)
* 1966:
** *[[Cómo robar un millón y...]]* (*How to Steal a Million*)
** *[[La Biblia (pilikula)|La Biblia]]* (*The Bible*)
* 1967:
** *[[La noche de los generales]]* (*The Night of the Generals*)
** *[[Casino Royale (1967 pilikula)|Casino Royale]]*
* 1968:
** *[[El león en invierno]]* (*The Lion in Winter*)
** *[[Catalina la Grande (pilikula)|Catalina la Grande]]* (*Great Catherine*)
* 1969: *[[Adiós, Mr. Chips (1969 pilikula)|Adiós, Mr. Chips]]* (*Goodbye, Mr. Chips*)
* 1970: *[[No todo amor es hermoso]] (*Country Dance*)
* [[1971]]: *La guerra de Murphy* (*Murphy's War*)
* [[1972]]:
** *Under Milk Wood*
** *La clase dirigente* (*The Ruling Class*)
** *El hombre de La Mancha* (*Man of La Mancha*)
* [[1975]]: *Yo, Viernes* (*Man Friday*)
* [[1978]]: *Asalto al poder* (*Power Play*)
* [[1979]]:
** *Amanecer zulú* (*Zulu Dawn*)
** *Calígula*
* [[1980]]: *Profesión: el especialista* (*The Stunt Man*)
* [[1981]]: *Los antagonistas: Masada* (TV)
* [[1982]]: *Mi año favorito* (*My Favorite Year*)
* [[1983]]: *Svengali* (*Svengali*)
* [[1984]]: *Supergirl*
* [[1985]]: *Creator* (*Dr. Harry Wolper*)
* [[1986]]: *Club Paraíso* (*Club Paradise*)
* [[1987]]: *El último emperador* (*The Last Emperor*)
* [[1988]]: *Hotel de los fantasmas* (*High Spirits*)
* [[1990]]: *El ladrón del arcoiris* (*The Rainbow Thief*)
* [[1991]]: *Rafi, un rey de peso* (*King Ralp*)
* [[1996]]: *Los viajes de Gulliver* (TV)
* [[1997]]: *Cuento de hadas* (*FairyTale: A True Story*)
* [[1998]]: *Phantoms*
* [[1999]]:
** *Juana de Arco* (*Joan of Arc*) (TV)
** ** 
* [[2002]]: *Rock my World*
* [[2003]]:
** *Augustus, el primer emperador* (TV)
** ** (TV)
** *Bright Young Things*
* [[2004]]: *Troya (*Troy*)
* 2005:
** *[[Casanova (serie de televisión de 2005)|Casanova]]* (TV)
** *[[Lassie (2005 pilikula)|Lassie]]*
* 2006: *[[Venus (pilikula)|Venus]]*
* 2007: *[[Ratatouille (pilikula)|Rataouille]]*
* 2007: *[[Stardust (pilikula)|Stardust]]*
* 2008: *[[Dean Spanley]]*
* 2009: *[[Los Tudor (TV siryi)|Los Tudor]]*
* 2011: *[[Cristiada (pilikula)|Cristiada]]*

## Kaypipas qhaway
* Aranway pukllaq (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)

## Hawa t'inkikuna
* IMDb
Ashkamanya (pacha tupuy)

**Ashkamanya** ( many sides, english) ( *Atskallimla*, Ankash qichwa) ( polígono, Kastilla simipi) huk patma panpa ashka manyayuq. Huk suti, ashkak'uchu. P'allta tupuynin kan, huk rikcha yupa *m* chu'saq atiq ( m > 0).

## Sutinkuna
* Kimsak'uchu ( triangle)
* Tawak'uchu 
* Pisqak'uchu
* Suqtak'uchu
*Qanchisk'uchu

## Paqtalla ashkamanya
Manyankuna huk tupulla. K'uchukuna tupulla.
### Qhawachi (shuqan)
*Paqtalla Kimsak'uchu: manyan tupuy = 3l; Huk k'uchu tupuy = 60° (suqta chunka *pata*kuna)
*Tawak'a ( qespichawpi, Ank.) (quadrãtus, latin simipi): manyan tupuy= 4 l; huk k'uchu tupuy = 90°.

### Kaqninkuna
* Killun (vertex))
* Killunishkapaq (diagonal).
 
**n* killun kaptin kanqa n(n-3)/2 killunishkapaqkuna.

* *n* killun kaptin n(n -1) (n-2) (n-3)/24 *tukshi*kunapi (point) killunishkapaqkuna kikinpura kuchunakuyan
Augusto G. Pino Durand

**Augusto G. Pino Durand** (yuriran  1. 09.  1925, Wankawillka; wañuran, 18. 03. 2009, Ayakuchu). Payqa kaasha huk katuliku fransikanu sasirduti. Simi runa yachaq.

## Kaway
Ñawpalla yachakuyta qatiran yurikuynin llaqtachu. Ishkayllkaq yachakuyta usharan  *Colegio Seráfico*-chu, Kallaw. Ushaskir aywaran Ukupapa, kuraqkaq yachakuyta qatinanpaq. Yacahakuran *Yachay munay*ta, *Thews yuyay*ta. Huk patasallata iñiy mashtaq kachayaran.  Misakuqnu, yachachiran kechwata, paypa mahankuna kayananpap. Tsaychu astawan kechwata yachakuran, hatun yachaypana.

## Yachay panqakuna
* *Runa simi* ( Gramática y diccionario quechua) Limaq,1997
**Runa simi*. (El quechua en la gramática). Arikipa, 1972
* *Misa quechua*  (Tonalidad incaica).Ukupa, 1965
**Gramática quechua*. ( Promanuscrito). Ukupa,1965
* *Qechwa para todos/ Gramática, conversación y vocabulario*. ISBN 978-603-45016-0-7
 
## Pukyukuna

## Katapis qaway
Qurqakuna

#Huk **qurqa** S ( Yupatupu yachaypi) rurakasha **kaqninkunawan**, *a* huk kaqnin  kaptin qillqay *a* ∈ S.
#Kan hukllaylla qurqa mana kaqninyuq. Tsaymi,  **Imannaq qurqa**. Qillqantsik kaynú ∅.
#Sharitsinkan huk *qurqata*  mayqan kaqninkunapa kayninkuna kanqanta willakur: *Shuqan*,  Piruwpa llapan suyunpa qurqan. Manaqa qaqantsintsik hukpa hukpa kaqninkunata,  wichqantsik tikpiwan: *shuqan kaypaq *, {4, 7, 8, 13} . Sharitsir qurqata  P(x) kayninwan, churantsik kay unanchata {x /P(x)}
# Qurqa S **alli sharisha** niyan, mana pantar, atiyan nita huk *a* kaqninpaq,  S-chukush,icha  manakush  .

## Astawan rikay
* {5, 6, 7}= {n / n wari yupam, 44  = 1}
* {1/2,  -1/2} = { q/ q  paki yupam, q2 = 1/4 }

## Pukyukuna
Qatiq pusana

**Qatiq pusana** huk apaykachana , qillqanapaq,  *awasha qatiq*man Internet) yaykunapaq. (Kastillapi, 'laptop'). Pisi warmatanu apakunki
Wari (simi)

Runa simipi **Wari** simipa aska ninkunan:

# (Suti) Uman llaqta *yachay tarpuy inka ñawpan Wari* nisqapa; Ayakuchu suyupi.
# ( suti) Mosqoychaq pacha; *Wari pukyu* yawarta paqarin, tulluta ismuchin; Wari rumi* icha *wari qaqa*, chayqa kaqnin *Wari* rumipi qaqapi tiyaran, mana allita ruwan.
# ( suti). Yachay tarpuy onqoy, *Wari* ruranan; witsata hakachin; kutikananpaq huk allquta wañuchiyan. Huk sutin: *Aya pincha*.
# (suti) Imayka mana allin; paqarimun aya uchkumanta; Huk sutikuna: *chiti*, *chirmay*  .
# (suti) pachan, ancha unay; mana kacsisa uywa. Ñawpa runakuna kayara *Wari wiraqucha runa*, *Wari runa*,( Waman Puma nisqa).
# (suti) Anqas suyupa, wamanin.
# (rurana). Allapa achan; rawran imanú.
# (suti) . Intipa sutin simi ayllu *pano*pi; chay nin Torero . Huk sutikuna *bari*, *vari* (Loukotka). 
# Maypis urinpi tikrasa *Wira*man; chaymanta paqarin *Wiraqucha* ( el Sol del lago, kastilla simipi)
# (suti) Anti yuraq hirkapa chinpanpi, *Waarin* nisqa huk usnu; chaymanta rikakan Waskaran, Anqas suyupi.
# (suti) *Wari'': vicuña ( Wik'uña) .

## Pukyukuna

## Kaytapis qhaway

* Wiraqucha
* Wari pruwinsya
* Wari (Ayakuchu)
Yachay p'anqa

*Runasimipi **Yachay p'anqa**; kastilla simipi libro, in english *book*, français *livre*;
* chayllapa huk nin **patara** = libro .
* **Qillqa maytu**, nin, aswan chaylla .
* **Qillqa rapra** = 'liber' ( latin simipi)= libro.
* **Patara qillqa** 

## Pukyukuna

## Kaytapas qhawallay''
Qillqa p'anqa
W runasimi sutipi

Qillqi *'W*  paqarin kastillasimimanta, rantir huk qillqita. Rikuy:

Aswan kutikuna *B*, *V*  tikran, runasimipi, *W*man.

Rimay
2013 watapi tukusqankuna

**Ronnie Biggs** (Wañusqa 18. 12. 2013pi, Londres, Inlaterrapa [Inglaterra] uman llaqtapim). Sutiyan  *Pachak wata suwa*. Pay reqsisqa karqan hatun chaski qhéla kuyuqmanta ch'aspanqanmanta, chay aywaran Lasqumanta (Glasgow) Lundrisman (Londres).

H'apiyaran, s'atiyaran sankhay wasiman; chaymanta qispiran. Brasilman yaykuskir, chaychu yachasa aska wata. Qipatana, hatun llaqtanpa kutikuran. Pay kasqan pinqayninnaq, wahukuq.

Wañusqa 84 watantin.
Club Social y Deportivo Colo-Colo

**Colo-Colo** (**Club Social y Deportivo Colo-Colo**) nisqaqa huk chilinu piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
,  kamarisqa karqan ().

## Suñaykuna
## Piluta hayt'aqkuna
## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Chili)

## Hawa t'inkikuna

* CSD Colo-Colo (kastilla simipi)
Pacha yuyay

**Pacha yuyay** huk yachay, rurin *yupatupu yachay*pi. (pacha = τόπoς´; yuyay = 'logía'). Kay yachay riqsin *mana uchkukay*ta continuity); mana wankinta ( form), mana tupunta ( size) riqsinchu.

**Pacha yuyay** A qurqahawa, nisqa huk A pa *qurqa kallpanpa patman* ( part of 2A), T. ( T is part of P(A)). Kayninkuna:

* Mayqan  Tmanta kaqninkuna huñuy (union), kan T pa kaqnin.
* M, N  kanku T pa kaqninkuna, chayqa A oqllay (intersection) B , kan T pa kaqnin.

* A, ø kanku T pa kaqnin.

**Pacha yuyaylli tukuy tukshi** (topological space) nin *A*wan T; .

## Khaway kaypipas
 
* Pacha tupuy

## T'inkiykuna
*https://es.wikipedia.org/wiki/Topolog%C3%ADa  

* 
*
José Carvallo

**José Aurelio Carvallo Alonso** sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiunatukuna

### Individual suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'aq (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Perfil Bdfa
* Estadísticas
* Transfermarkt
Miguel Angel Torres

**Miguel Angel Torres Quintana** sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi)  huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

## Suñaykuna
### Mama llaqta Kampiunatukuna

### Mamallaqtapura Kampiunatukuna
### Individual suñaykuna

## Pukyumanta willaykuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta  hayt'ay (Piruw)

## Hawa t'inkikuna
* Fifa oficial web
* Perfil y estadísticas
F. Scott Fitzgerald

**Francis Key Scott Fitzgerald** sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin tarpuy killapi 1896 watapi St.Paul, Minnesota paqarisqa llaqtapi - 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1940 watapi Hollywood, Los Angeles wañusqa llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtamanta  wan qillqaqmi karqan.

## Qillqasqankuna
### Hawariykuna
* "Bernice Bobs Her Hair" (1920) (in *Flappers and Philosophers*)
* "Head and Shoulders" (1920) (in *Flappers and Philosophers*)
* "The Ice Palace" (1920) (in *Flappers and Philosophers* and *Babylon Revisited and Other Stories*)
* "The Offshore Pirate" (1920) (in *Flappers and Philosophers*)
* "The Curious Case of Benjamin Button" (1921) (in *Tales of the Jazz Age*)
* "The Diamond as Big as the Ritz" (1922) (in *Tales of the Jazz Age*)
* "Winter Dreams" (1922) (in *All the Sad Young Men*)
* "The Baby Party" (1925) (in *All the Sad Young Men*)
* "The Freshest Boy" (1928) (in *Taps at Reveille*)
* "The Bridal Party" (1930)
* "A New Leaf" (1931)
* "Babylon Revisited" (1931) (in *Babylon Revisited and Other Stories*)
* "Crazy Sunday" (1932) (in *Babylon Revisited and Other Stories*)
### Kawsay rikch'a
* *[[This Side of Paradise]]* (New York: Charles Scribner's Sons, 1920)
* *[[The Beautiful and Damned]]* (New York: Scribners, 1922)
* *[[The Great Gatsby]]* (New York: Scribners, 1925)
* *[[Tender Is the Night]]* (New York: Scribners, 1934)
* *[[The Love of the Last Tycoon]]* – originally *The Last Tycoon* – (New York: Scribners, unfinished, published posthumously, 1941)
### Pishiq willakuy tantana
* *[[Flappers and Philosophers]]* (New York: Scribners, 1921)
* *[[Tales of the Jazz Age]]* (New York: Scribners, 1922)
* *[[All the Sad Young Men]]* (New York: Scribners, 1926)
* *[[Taps at Reveille]]* (New York: Scribners, 1935)
* *Afternoon of an Author* (New York: Scribners, 1957)
* *[[Babylon Revisited and Other Stories]]* (New York: Scribners, 1960)
* *[[The Pat Hobby Stories]]* (New York: Scribners, 1962)
* *[[The Basil and Josephine Stories]]* (New York: Scribners, 1973)
* *[[The Short Stories of F. Scott Fitzgerald]]* (New York: Scribners, 1989)
* *The Price Was High: Fifty Uncollected Stories* (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1995)

### Hukkuna
* *[[The Vegetable, or From President to Postman]]* – Play (New York: Scribners, 1923)
* *[[The Crack-Up]]* – Collection of essays, notebook excerpts, and letters (New York: New Directions, 1945)

## Suñakuna
* Pullitzer Suñay

## Kaypipas qhaway
* Simi kapchiy (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
## Hawa t'inkikuna

* F. Scott Fitzgerald Papers at Princeton University
* F. Scott Fitzgerald Centenary pages—at the University of South Carolina
* Annotated Bibliography—at Scott-Fitzgerald.com
* Online catalog of F. Scott Fitzgerald's personal library, online at LibraryThing
* F. Scott Fitzgerald at C-SPAN's *[[American Writers: A Journey Through History]]*
* .
* F. Scott Fitzgerald discussed in ''Conversations from Penn State'' interview
Aristóteles Picho

**Aristóteles Picho Martínez** sutiyuq runaqa (* 1957 watapi paqarisqa Wankayuq llaqtapi - 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 2013 wañusqa Limaq llaqtapi) huk Kuyuq wankillipi aranway pukllaqmi karqan, Piruwkim .

### Aranway
**Alma buena* de Sechuan de Bertold Brecht
**Las Bacantes* de Eurípides
**Bodas que fueron Famosas del Pingajo y la Fandanga* de J.M. Rodríguez M.
**El perro del Hortelano* de Lope de Vega
**El gran teatro del Mundo* de Pedro Calderón de la Barca
**Como te dé la Gana* de W. Shakespeare
**La fiera domada* de W. Shakespeare
**El otro lugar* de Harold Pinter
**La vida es sueño* Autosacramental
**Iluminados* (2007) **Director/Guionista**
**Un cuento para Amador* (2008) **Director** - Teatro de la Alianza Francesa.
**Electra/Orestes* (2012)

### Ñawikaruy
**[[Amor Serrano]]* (2005) como Vladimir Rios.
**Chacalón, el ángel del pueblo* (2005) como Silverio.
**El desafío del inca* (2005)
**[[Sally, la muñequita del pueblo]]* (2008) Director.
**[[La Perricholi (telenovela)|La Perricholi]]* (2011) como José Kuntur.

### Kuyuq wankilli
**[[La ciudad y los perros (película)|La ciudad y los perros]]* (1985) como El Boa / *Boa*nú.
**La boca del lobo* (1988) como El Chino *Chino*nú.
**Puerto Verde* (1990; corto) como Trabajador/ *Trabajadornú*.
**Alias "La Gringa"* (1991) (Taqra suti "Yuraqasa")
**El pecador de los 7 mares* (1992; pisi)
**Todos somos estrellas* (1993) como Actor en set de TV ( Ñawiykaru qenchapi *wallpaq*nú).
**Reportaje a la muerte* (1993)
**La vida es una sola* (1993)
**Los milagros inútiles de Demerjac* (1997; corto / pisi)
**Roces* (1999; corto)
**Coraje* (1999) como García.
**[[Pantaleón y las visitadoras (película de 1999)|Pantaleón y las visitadoras]]* (1999) como El Sinchi / *Sinchi*nú.
**[[Prueba de vida]]* (2000) como Sandro.
**Bala perdida* (2001) como Charlie.
**Un marciano llamado deseo * (2003, para TV)
**[[Paloma de papel]]* (2003) como Fermín.
**Todos y nadie* (2008, corto) como Mensajero.
**Besando a tu papá* (2008) Director/Guionista (Pusaq / Pukllaqillqaq).
**El premio* (2009) como Carpintero. ( *Llaqllaq*nu )
**[[El evangelio de la carne]]* (2013) ( Aycha allishawillay)

## Suñaykuna

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
* Aranway
## Hawa t'inkikuna
### Kastilla simipi
* IMDb: Aristóteles Picho
* El Comercio
Alejandro Deústua

**Alejandro Octavio Deústua Escarza** (  watapi paqarisqa Wankayuq llaqtapi -  wañusqa Lima  llaqtapi) Piruw Mama llaqta yachay wayllukuqsi wan pulitiku runa karqan.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

1928 watamanta 1930 watakama Rector Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin,

1902 Piruw Uma kamayuq.

## Qillqasqankuna
* *Copias de historia del arte*. -- [Lima : s.n., 1900]
* *Apuntes sobre enseñanza secundaria*. -- Lima : Impr. Americana, 1908
* *La Cultura superior en Italia*. -- Lima : Librería francesa científica, 1912
* *A propósito de un cuestionario sobre la reforma de la ley de instrucción*. -- [Lima] : Impr. M. A. Dávila, 1914
* *La reforma de la segunda enseñanza*. -- Lima : Impr. del "Centro Editorial", 1916
* *Las ideas de orden y de libertad en la historia del pensamiento humano*. -- Lima : Casa Ed. E.R. Villarán, 1919
* *Apuntes para el curso de estética*. -- Lima : Emp. Tip. Unión, [1920?]
* *Estética general*. -- Lima : Imp. Eduardo Rávago, [1923]
* *Lo bello en la naturaleza*. -- Lima : Impr. A.J. Rivas Berrio, 1929
* *La cultura superior en Suiza*. -- Lima : Impr. A.J. Rivas Berrio, 1929
* *Estética aplicada. Lo bello en la naturaleza (apuntes) *. -- Lima : Impr. A.J. Rivas Berrio, 1929
* *Informe presentado al Supremo gobierno del Perú*. -- Lima : Impr. A.J. Berrio, 1929-1930
* *Ante el conflicto nacional*. -- [Callao] : Emp. Edit. de El Callao, [1931?]
* *Estética aplicada*. -- Lima : Compañía de Impresiones y publicidad, 1932
* *Lo bello en el arte*. -- Lima : Compañía de Impresiones y Publicidad, 1932
* *Estética aplicada : lo bello en el arte: escultura, pintura, música, apuntes y extractos*. -- Lima : Impr. Americana, [1935?]
* *Cultura política*. -- Lima : Emp. Ed. El Callao, [1936?]
* *La cultura nacional*. -- Lima : [Empresa Ed. de El Callao], 1937
* *Los sistemas de moral*. -- [Callao] : Ed. El Callao, 1938-1940
* *La estética de José Vasconcelos*. -- Lima : Tall. Gráf. de P. Barrantes C., 1939
* *Ensayos escogidos de filosofía y educación nacional*. -- [Lima : Cía. de Impresiones y Publicidad, 1967] (obra póstuma).
* *El problema nacional de la educación*. -- [Lima : Emp. Editora de El Callao, 1970?] (obra póstuma).

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuq

## Hawa t'inkikuna
* Biografía
José Matías Manzanilla

**José Matías Manzanilla Barrientos** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ika llaqtapi -  wañusqa Limaq  llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaqsi wan pulitiku runa qarqan.

Taytan: Matías Manzanilla; Maman: Jesús Barrientos.Warmi: Victoria Rada.

Kallpachaq mama: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

1923 watamanta 1928 watakama wan 1930 watamanta 1930 watakama Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Riktur,

1932-1933 Piruwpa Uma kamayuqnin.

## Qillqasqankuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa Kunrisun

## Hawa t'inkikuna

* Biografía
Walter Peñaloza

**Walter Peñaloza Ramella** ( 1920 watapi paqarisqa Limaq llaqtapi - 2005 wañusqa Limaq  llaqtapi) Piruw  Llaqtahuñu Yachachiq wan yachay wayllukuqsi runa karqan.

Kallpachaq mama: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

Sumaychayuq Pusaq: Mama Llaqtap Enrique Guzmán y Valle Yachay Sunturnin,

Warmi: Anita Mercedes Peñaloza Barrios-Eléspuru.Churinkuna:  Walter, Anita, Salvador, Natasha, Manuel wam Rossana Peñaloza Barrios.

## Qillqasqankuna
* (1946) La evolución del conocimiento helénico: Hilozoísmo-eleatismo. Sociedad Peruana de Filosofía. Lima.
* (1955) Estudio acerca del conocimiento. Edición del autor. Lima.
* (1961) Introducción a la filosofía y lógica. Editorial Colegio Militar Leoncio Prado. Lima.
* (1962) El Conocimiento inferencial y la deducción trascendental. Biblioteca filosófica Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Lima.
* (1973) El discurso de Parménides. Ignacio Prado editor, Lima.
* (1980) Tecnología educativa. Editado por la Escuela Empresarial Andina del Convenio Andrés Bello. 2ª edición. Lima.
* (1989) La Cantuta. Una experiencia en educación. Edición auspiciada por el CONYTEC, Lima.
* (2000) El currículo integral. Optimice editores, Lima.
* (2000) Un juicio acerca del bachillerato. Edición Derrama Magisterial. Lima.
* (2001) La enseñanza del lenguaje. Ediciones INLEC. Lima.
* (2003) Los propósitos de la educación. Fondo Editorial del Pedagógico San Marcos. Lima.
* (2004) El algoritmo de la ejecución del currículo. Fondo Editorial del Pedagógico San Marcos. Lima.

## Suñaykuna
* Palmas magisteriales

## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuq

## Hawa t'inkikuna
* Propuestas educativas
* ICH
Víctor Li-Carrillo

**Víctor Guillermo Li-Carrillo Chía** (  paqarisqa Hanan Chincha llaqtapi - 1988 watapi wañusqa Limaq llaqtapi) Piruw Mama llaqta Yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa karqan.

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.

## Qillqasqankuna
* *Platón, Hermogenes y el lenguaje.* Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Lima. 1959
* *Las definiciones del Sofista.* Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Lima. 1996 (Escrita en 1958)
* *Estructuralismo y antihumanismo.* Cuadernos del Instituto de Filosofía Andrés Bello. Universidad Central de Venezuela. Caracas 1968.
* *El estructuralismo y el pensamiento contemporáneo*. Lima 1986
* *La enseñanza de la filosofía*. Fondo Editorial Universidad Inca Garcilaso de la Vega - Instituto Raúl Porras Barrenechea. Lima 2008.

## Suñaykuna
## Kaypipas qhaway
* Yachay wayllukuq
* Augusto Salazar
* Francisco Miro Quesada Cantuarias, 
## Hawa t'inkikuna
* Las contribuciones filosoficas de Victor Li Carrillo, por Magdalena Vexler Talledo.
Ankash ima nin

**Ankash** huk shuti tumatsiq (adj.) nin wallkalla lasaq. Huk qipita apatsikur niyan, *kayniqa ankashlla*. Wamra ankashlla kaptin apayta atin qipanchu, kawalluta lluqasha nuna (runa, Puwaqpanpachu).
* *Ankashllay*, *ankashllatsiy*, *ankashllakuy*, *ankashllakurkuy*, kay tukuykuna ruranam ( verbo). 'Ankashllay' (enancar); 'ankashllatsiy' ( ordenar que enanque); 'ankashllakuy' (enancar, de modo más amical, implorativo);'ankashllakurkuy'(enancar , de manera más entrañable), kan aswan tikraqkuna.

* Ankash huk Piruwpa suyunta shutitsan; tsaynuu qayayan, unay Waylas suyuta. Shutin tikratsiran Agustín Gammarra; pay kushikuran Yunkaypi chilikikuna atiskiptin 20.01.1839 Santa Cruzta. Mana kantsu ichik mayu, *ankash* shutiyuq, manam 'anqash' shutiyuqpis.

* *Ankash* shutin unay markapa. Tsayshi taqmakanaq patsa kuyuywan, 1729 watapi nirku; 

* *Anqosh*, *Anqush* huk taksha mayupa shutin, uramun Chawpikallki hanka Waskaranwan tinkuqpita. Yakun yaykun Urqun quchaman, huknin Llanqanuku quchakuna.
* Pantar niyasha waraqki, Reyna Loli , wankayuki Clodoaldo Sotowan    Ankash suyupa shutinqa shamun 'anqaspita' ( blue); kananqa lluta piimay 'asul' niyamllam. Reyna manam rimantsu kechwata, Soto yachan Wankayu kechwata, allapa kastilla shimiwan tallukasha.

* **Anqush**, huk simi qullqa qillqasa: *hanpi yura* 
* **Anqash** huk unaykaq yurash, yachan Kachka distritupi; Anqash huk *Willka*pa rakisqa pisi suyuchan  . Kay listritupi kanku achka pisi llaqtachakuna, llapanpa sutin hachallapa: *Kachka*, *willka*, *wallwá*, *parush*, *wayaw*, *putuqsá*, *anqash*. 
* **Anqash kancha** ( encierro de la yerba 'anqas'). Anqash marka, runa tiyakunan, chaypi yachan anqash yura.
* **Ankash** huk simi, nin chayqa anka niraq, ankam nirku.

## Pukyukuna

## Kaytapas qhawapay
* Ankash suyu

* Llanqanukhu quchakuna

* Yunkay prowinsya
Cláudio Taffarel

**Cláudio André Mergen Taffarel** (* 8 ñiqin aymuray killapi - 1966 paqarisqa Santa Rosa llaqtapi - ) **Taffarel** sutiyuq runaqa huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1990
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1994
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1998
## Hawa t'inkikuna
Reinaldo

**José Reinaldo de Lima** sutiyuq runaqa, icha **Reinaldo** (*  paqarisqa Ponte Nova llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.

## Klubkuna

## Suñaykuna
* Mineiro Kampiunatu : 1976, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982 wan 1983.

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1978

## Hawa t'inkikuna
Héctor Veira

**Héctor Rodolfo Veira** sutiyuq runaqa, icha "El Bambino" (* 29 ñiqin aymuray killapi 1946 paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

Churinkuna: Estefanía wan Daiana Veira.

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Record Héctor Veira
Hugo Gatti

**Hugo Orlando Gatti** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Carlos Tejedor, Buenos Aires pruwinsya llaqtapi - ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.

## Klubkuna

 
## Suñaykuna

### Mama llaqta kampiuonatukuna

### Mamallaqtapura kupakuna

(*) Incluye quchu
## Kaypipas qhaway
Piluta hayt'aq (Arhintina)
## Hawa t'inkikuna
César Luis Menotti

**César Luis Menotti** sutiyuq runaqa, icha "El Bambino" (* 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1938 watapi paqarisqa Rosario llaqtapi -  ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.

Churinkuna: .

## Klubkuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aq

### Pukllaykamachiq

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa

## Hawa t'inkikuna

* Menotti (entrenador) en www.lfp.es
* Menotti como seleccionador en es.fifa.com
* Entrevista a Menotti (Video)
* Entrevista a Menotti en 'Periodismo de fútbol internacional'
* Luis Martín, «"El fútbol se lo robaron a la gente"» (entrevista a Menotti), elpais.com, 11-7-2011.
Jorge Icaza

**Jorge Icaza Coronel** ( paqarisqa 1906watapi -  wañusqa 1978watapi) karqan suni willay qillqaq  Ikwadurpa .  Aswan riqsisa *Ñaño*nuw. 
## Wiñay kawsay
Yachakuyninta usaskir  Ikuadur Universidad centralpi,     yacharan Kulumwyapi, qillqaqnuw  aranway pusaqnuwpas. Suqta aranway ruranakuta kamariran; chaymanta paqarichimuran, 1934 watapi aswan riqsisa suniwillayninta,*[[Huasipungo]]* sutiyuqta. Chayninwan tarisa uynita; qillqaq aswam ñawirisa Ikuadorpi, kay qispi llaqtahuñu mitapi karqan .  

Pay, Alcides Arguedas boliwyakiwan; Ciro Alegría,José María Arguedaspiruwkikunawan karqanku pachan willay muyuypi riqsisa umankuna,iskay chunkañiqin pachakpi .

## Qillqankuna

* ¿*Cuál es?* y *Como ellos quieren* (teatro). Quito, Editorial Labor, 1931.
* *Sin sentido* (teatro). Quito, Editorial Labor, 1932.
* *Barro de la Sierra* (cuentos). Quito, Editorial Labor. De este libro, compuesto por seis cuentos (*Chachorros*, *Sed*, *Éxodo*, *Desorientación*, *Interpretación* y *Mala pata*, en ediciones posteriores sólo se conservarán los tres primeros, siendo *Éxodo* reformado en profundidad, conservándose sólo el título del original.
* *[[Huasipungo]]* (novela). Quito, Imprenta Nacional, 1934 (este texto, en ediciones posteriores, sufrirá importantes modificaciones).
* *En las calles* (novela). Quito, Imprenta Nacional, 1935.
* *Flagelo* (teatro). Quito, Imprenta Nacional, 1936.
* *Cholos* (novela). Quito, Editorial Sindicato de Escritores y Artistas, 1937.
* *Media vida deslumbrados* (novela). Quito, Editorial Quito, 1942.
* *Huairapamushcas* (novela). Quito, Casa de la Cultura Ecuatoriana, 1948.
* *Seis relatos* (cuentos). Quito, Casa de la Cultura Ecuatoriana, 1952.
* *[[El Chulla Romero y Flores]]* (novela). Quito, Casa de la Cultura Ecuatoriana, 1958.
* *En la casa chola* (novela). Quito, Anales de la Universidad Central, 1959.
* *Obras escogidas (cuatro novelas y ocho cuentos, algunos de ellos con importantes modificaciones sobre sus primeras ediciones). México, Aguilar, 1961.
* *Relatos* (cuentos). Buenos Aires, Editorial Universitaria, 1969.
* *Atrapados* (cuentos). Buenos Aires, Losada, 1972.
* *Barranca Grande'', Plaza y Janés, 1981.

## Pukyukuna

## Kaytapas qhaway

* Ikwadur simikapchiy

*Barranca grande ; Mama Pacha: dos breves obras maestras del mayor novelista ecuatoriano
Galatasaray SK

**Galatasaray Spor Kulübü** nisqaqa huk Turkiya piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay
Kamasqa 

## Suñaykuna
## Piluta hayt'aqkuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Turkiya)
* Fenerbahçe SK

## Hawa t'inkikuna

* Uficial web sitel
Francis Ford Coppola

**Francis Ford Coppola** sutiyuq runaqa (7 ñiqin ayriway killapi 1939 watapi paqarisqa Detroit llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna-pi) huk   Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Warmi: Eleanor Jessie Neil (1963-)

## Kaypipas qhaway
* Kuyu walltay
 
## Hawa t'inkikuna

* IMDb
Steven Spielberg

**Steven Allan Spielberg** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Cincinnati llaqtapi - ) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam. 

Warmikunaː Amy Irving (1985-1989) / Kate Capshaw (1991- ). Churinkunaː	(6)

## Suñaykuna
* Oskar Suñay 
** 1986 Honorífico Premio en Memoria de Irving Thalberg 
** 1993 *Schindler's List*
** 1998 *Saving Private Ryan*

## Kaypipas qhaway
* Kuyuq wankilli
 
## Hawa t'inkikuna
* IMDb
* Ufisyal web
Ernst W. Middendorf

**Ernst Wilhelm Middendorf** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Keilhau llaqtapi -  wañusqa Kulumbu llaqtapi), huk  mama llaqtayuq hampikamayuq  runayachayyuq; piruwkiyuq (peruanista).

## Wiñay kawsay
* Yayan: Johann Wilhelm
* Mamam: Albertine Fröebel
* Yachakuran: Jenapa Yachay wasi sunturnin
* Hukari suti: Hampikamayuq

## Qillqankuna
* Die Einheimischen Sprachen Perus.
* Apu Ullantay
* Beobachtungen und Studien ¨ber das Land und seine Bewolner

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piruwpa wiñay kawsaynin 
## Hawa t'inkikuna
Yuri A. Zubritski

**Yuri A. Zubritski** icha **Yuri A. Supritski** (Paqarisqa Novosibirsk suyup Barabinsk llaqtanpi 1923 watapi; wañusqa Muskuw llaqtapi 2007 watapi) Rusya hamawt'am, piruwkiyuq, k'uskiran imanuw yachayturpuykuna imanuw kanqanta.

## Wiñay kawsay
*Iskayñiqin Yachaywasimanta usaskir awqaran 'Unión Soviética' llaqtahuñunpaq. Yarqachiyaran hatikaq alimanyakikunata.
* Chaymanta yachakurqan runayachayta (anthropology), ñawpakamayta (history) Muskuw Yachay wasi sunturpi.

## Ruwanakuna
* Alli uyaninta churarqan qhichwata yachakunanpaq. (1948)
* K'uskiran Piruwpi, purikacharan  rikapakur unay yachayturpuykunata, yachakur pachan simikunata.

## Qillqankuna
* *Ullantay* Rusya simipi. 
* *Los inkas-quechuas* Rusya simipi Kastilla simipipas

## Pukyukuna

## Kaypas khaway
## T'inkikuna
Paul Rivet

**Paul Rivet** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Les Ardenes llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk  mama llaqtayuq runayachayyuq, piruwkiyuq.

Warmi: Mercedes Andrade Chiriboga.

## Wiñay kawsay
*Iskayñiqin yachayta qatiran Nancy Liceopi.
* Chaymanta chaskiran hukari sutita, hanpikamauq kanapaq, Lyon llaqtapi.
* Aywaran Ikuadurman , tupuran *pachapa 'kuchuna muyun*' (meridiano terrestre).
* Chaypi k'uskiran imanuw pachan runakuna kanqanta; siminkunata yachakuran.
* Parispina yanapir qillqaran *Journal de la societé des Americanistes*.

## Qillqankuna
**Les elements constituifs des civilisations du Nord-Ouest et de l'Ouest Sud-Americain* ( 1924) (Piruwta chachin)
* *Los orígenes del hombre americano*
**Metalurgie précolombienne* (1943), yanaparan Henri Arsandaux.
**Bibliographie des langues aymara et kicua*

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Mendes Correia 
* Aleš Hrdlička
* Florentino Ameghino

## Hawa t'inkikuna
Deportivo Cali

**Asociación Deportivo Cali** nisqaqa huk Kulumbya mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.

## Wiñay kawsay

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aqkuna
#### Mama llaqta kampiunatukuna
* **Kulumbya Huk Divisyun (49):**
** **[[Kulumbya Huk Divisyun|Piluta hayt'ay_Huk_Divisyun_Kampiunatu]] (9):** 1900, 1965, 1967, 1969, 1970, 1974, 1996, 1998, 2005-II, 2015-I

#### Mamallaqtapura kupakuna

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Kulumbya)

## Hawa t'inkikuna

* Uficial site
Atlético Nacional

**Club Atlético Nacional S.A.** nisqaqa huk  mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi. Medellín llaqta.

## Wiñay kawsay

## Suñaykuna
### Piluta hayt'aqkuna
#### Mama llaqta kampiunatukuna
* **Kulumbya Huk Divisyun:**
** **[[Kulumbya Huk Divisyun|Piluta hayt'ay_Huk_Divisyun_Kampiunatu]] (13):** 1954, 1973, 1976, 1981, 1991, 1994, 1999, 2005-I, 2007-I, 2007-II, 2011-I, 2013-I, 2013-II, 
* **[[Kulumbya Kupa]] (2):** 2012, 2013.

#### Mamallaqtapura kupakuna
* **[[Awya Yala Libertadores Kupa]] (1)**: 1989.
* **[[Merconorte Kupa]] (2):** 1998 wan 2000. **(Récord)**
* **[[Awya Yalapura Kupa]] (2):** 1990 wan 1997.
* Iskay ñiqin Awya Yala Libertadores Kupa 1995.
* Iskay ñiqin Urin Awya Yala Kupa 2002.
* Iskay ñiqin Urin Awya Yala Rekupa 1989.
* Iskay ñiqin Allpa pachapura Kupa 1989.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Piluta hayt'ay (Kulumbya)
* Independiente Medellín
* Millonarios FC

## Hawa t'inkikuna

* Uficial site