open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laptup

**Miqllapata**, **miqlla antañiqichaq** icha **laptup** (Inlis simimanta laptop, Kastilla simipi: portatil) huk huch'uy, apaykachana nuqallaqta antañiqiq (Inlis simipi personal computer (PC)). Lappatakunaqa yaqa sapa kutiqa huk clamshell rikukunan suyu qhawarichikuqyuq kanku huk qhananapampa p'allta-sayanan kaqwan (astawanta 11–17 nisqapi otaq 280–430 mm diagonal sayayniyuq) hanaq tapa ukhupi, chaymanta huk alpha-yupana yatana llumpa (achka kutita QWERTYlla) uray tapa ukhupi, ichaqa 2-1ninpi (iskay hukninpi) PCkuna huk yatana llumpa dismuntakuy atin kaqwan sapa kuti miqllahina utaq huk "miqllapata churan". Ukhu sich'ikaqkuna yatana llumpa urapi uray tapa wichq'ana ukhupi churasqa kanku, chaymanta mana mana riqsisqachu lappatakuna huk t'usuchiy icha unanchay llamk'anayuq kasqanku kayhina trackpad utaq trackpoint. Achka kunan pacha laptopkunapas webcam nisqayuq, llukchina qhawanapampa nisqatapis.

## Pukyukuna
Chutki

**Chutki**qa iskay takyasqa imayaykunata t'inkinakuq, chayqa mikaniku muyuy, lliwmanta astawan pisi muyuriq k'uchullatam saqispa. Iskay imayaykunaqa huk allin chutkiwan tinkisqa, huk takyasqa t'urpimanta huknin hukninwan tupachisqa muyunku: llapa huk tikraykuna icha muyuriykuna hark'asqa, chay hinataq huk chutki, huk pata kacharisqamanta. Chutkikunaqa kanman anku materiyalmanta otaq kuyukuq componentekunamanta. Kawsay yachaypiqa achka artikulasiyunkunamchutki hina llamkan, maki muqu artikulasiyunhina.
Tawlita kumputaq

**Hamp'aracha, tawlit** icha **tawlitaqa** (Inlish simipi: tablet, kay Phrasis simimanta *tablete "uña, huch'uy hamp'ara"*) huk apaykachana llamk'ana, astawanta apaykachana llamk'aykuna llikayuq, llachpana icha llukchina qhawapampa qhaway llamk'ana sirk'ayuq, huk waq kutimanta humat'achiku pilayuq huklla, llañu q'ipi kaqpi. Tawllitkuna, antañiqiqkuna kasqankurayku, huk sapalla antañiqiqkuna ruwasqankuta ruwanku, ichaqa wakin yaykunan/lluqsiyanan (Y/L) (inslish simipi: (I/O)) atiyniyuq kanku, wakkunap kaqninku. Kunan pacha uñahamp'ara astawanta rikch'akunku kunan pacha yachayniyuq karurimanakuna, sapalla chiqan kayninqa uñahamp'arakuna astawan hatun yachayniyuq karurimanakuna kaqmanta, qhawanapampakuna 7 puga (18 cm) utaq astawan hatun, diagonal tupusqa, chaymanta mana yanapanmanchu huk karuriman llikaman yaykuyta. Mana miqllapatakunahinachu mayqinkunachus ñawpaqmantapacha llamk'ana sistimakunamanta purichirqanku astawanta hampa'rapatakunapaq ruwasqa, uñahamp'ara astawanta purichinku karurimana llamk'aykuna llikakuna, smartphones kaqwan kuska.

### Llamk'aykuna llika nisqamanta

## Pukyukuna
Mamat'aphta

**Mamat'aphta**, **tiqsit'aphta, kuraq/saphit'aphta** icha **qullana t'aphta**/**palaka**qa (Inlish simimanta motherbaord, Kastilla simipi: tarjeta madre) tukuy ima ruwanapaq kumputaqkunapi, wak yapachina sistimakunapi ima qullana, uma ch'ipachisqa muyuna t'aphtam. 

## Pukyukuna
PyTorch

**Pytorch** huk makiq yachay ruwasqa llamk'ana kan, kay Torch ñawiriywasi kaqpi,  llamk'achisqa ruwanakunapaq kayhina antañiqiq rikuy chaymanta purun simi thatkichiy, ñawpaqta Meta AI kaqwan ruwasqa chaymanta kunan Linux Foundation para achiwa kaqmanta.  Chayqa mama rantina, kicha pukyu qillqa llamp'ukaq kaq, tikrasqa BSD lisinsiyawan lluqsisqa. Python chawpi-uya astawan llimp'isqa kaptinpis, wiñariypa ñawpaq yuyaynin kaptinpis, PyTorchpis C++ chawpi uyayuq.

## Pukyukuna
Alzheimer unquy

Alzheimer unquyqa huk neurodegenerativa unquymi, chaymi huk pisimanta pisiyay cognitivo kaqta ruwan chaymanta huk comportamiento tikrayta ruwan.  Kayqa aswan riqsisqa kay demencia kaqmanta kay machu runakunapi.  Sintomas típicos kaqkunaqa kanku yuyariypi sasachakuykuna, sapa p’unchaw ruwaykunata ruwaypi sasachakuy, comportamiento chaymanta personalidad tikray, chaymanta sasa rimanakuy.  Tiempowanqa kay unquyniyuq runakunaqa manañam kikinkumanta cuidakunankupaq ruwaykunata ruwayta atinkumanñachu, hinaspapas hukkunamantam tukuy sunqunkuwan hapipakunkuman.

Alzheimer unquyqa umanchikpi células wañusqanraykum, chaywantaq manaña hukllawakusqanraykum rikurin.  Manaña yachakunchu imarayku kasqanmanta chaypas, creenkun edad, genética, wakin pachamamapi kaqkunapas yanapanman kay onqoy rikhurinanpaq.  Kunanqa, mana hampi kanchu kay Alzheimer unquypaq, ichaqa kan hampikuna chanta terapias kaqkuna kay sintomakuna pisiyachiyta yanapankuman chanta kay unqusqakunap allin kawsayninkuta allinchankuman.
Wasarichiq

**Wasarichiq** icha **wicharina** nisqaqa yawirkawan yanapasqa, yakuwam tiñiqi yanapasqa icha rudillu-pista yanapasqa makiqm, sayaqlla runakunata icha q'ipikunata wasip pampankuna, patakuna icha qatankunapura wasip, wamp'u icha huk wasip chawpinpi apakuq. Chaykunaqa llimp'iyuq kuyuchinakunawanmi kallpachasqa kanku, chaykunaqa traksiyun nisqa yawirkakunatam purichin, waqlli icha khuskachay nisqa sistimakunatapis ahinataq wicharina nisqatapis, ichataq wakin yakuwan nisqa yakuta tanqanku huk tiñiqi pistun nisqatam jack nisqa hina huqarinankupaq.
Musyaq

**Musyaq** icha **Sinsur,** nisqa huk lluqsiy unanchata ruwaq apaykachanam, huk aychap ruwayninta musyanapaq.

Astawan hatun sut'inchaypiqa, hap'iq nisqaqa huk apaykachana, mudulu, makiq icha ura-sistima nisqa, muyuriqninpi ruwaykunata icha tikraykunata riqsispa willayta huk iliktrunikukunaman apachiq, sapa kuti antañiqiq thatkichiq. Musyaqkunataqa sapa kutim huk iliktrunika nisqawan llamk'achinku.

Musyaqkunaqa sapa p'unchaw imakunapipis llamk'achisqam, ahinataq llukchina-musyasqa wasarichiq ñitinakuapi (llukichina musaq), chaymanta lamparakuna mayqinkunachus tiksita llamispa tutayachinku icha k'ancharichinku, mana yupay atina ruwaykunapipas mayqinkunamantachus astawan runakuna mana nihayk'aqpis yachankuchu. Mikru-makiy kaqpi ñawpaqman puriyninwan chaymanta mikru-kamachiq patapatakuna mana sasa llamk'anapaq kaqwan, musyaq kaqpa llamk'ayninqa mast'arisqa kanku ñawpaq pachamanta astawanta kay q'uñi kay, ñitiy chaymanta qatina tupuymanta,  huk rikch'anapaq kay MARG musyaq kaqman.

## Tupuy pantaykunata rakiy

Allin musyaqqa kay kamachiykunata kasukun: 

* chay tupusqa propiedad nisqaman sensibilidad nisqa
* mana sensitivochu ima huk propiedadwanpas, chaymi tupanman chay aplicacionninpi, hinaspa
* manataqmi tupusqa propiedad nisqapichu influyen.

### Musyaqqta pantachinakuna

## '''Chaqllisinch'i musyaq'''

## Kawsay-muysaq

## Waqman tukuy ankucha musyaq

## Anta muksi chawpi-purichiq musyaq icha MOS

### '''Kawsay-chaqllisinch'i musyaq'''

### rikch'ay musyaq

### Michinapaq musyaqkuna

## Pukyukuna
Microsoft Azure

**Microsoft Azure**, sapa kuti **Azure** nispa sutichasqa    huk phuyu antañiqiy patapata Microsoft kaqwan llamk'achisqa, chaymanta ruwanakuna chaymanta yanapakuykuna yaykuyta, kamachiyta chaymanta wiñachiyta qun tukuy pachantinpi rakisqa willakuy chawpikunapi. Microsoft Azure achka atiyniyuq kanku kayhina llamp'ukaq huk yanapakuyhina (SaaS), patapat huk yanapakuyhina (PaaS) chaymanta ura-pawa huk quyhina (IaaS) chaymanta yanapakun achka imaymana kamachina siminkuna, yanapakuykuna chaymanta ruwasqa llamk'anakuna, chaymanta iskaynin Microsoftllapaq chaymanta kimsakaqkuna llamp'u chaymanta sistimakuna.

## Pukyukuna
Microchip Technology

**Microchip Technology Inc.** huk lliwpaq listasqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap llamk'aynin, mikru-kamachiq, chaqrusqa-unancha, analuqiku chaymanta Flash-IP tinkisqa sirk'akunata ruwaq . Paypa rurunkunaqa microcontroladores (PIC, dsPIC, AVR chaymanta SAM), Siriyal EEPROM llamk'anakuna, Siriyal SRAM llamk'anakuna, harkayuq llamk'anakuna, radiyu maywiy kutinchiq (RF) llamk'anakuna, thirmal, kallpa chaymanta pila kamachiy analuqiku llamk'anakuna, chaymanta sikwiq, chawpi uya chaymanta mana alamriyuq llamk'anakuna rurukuna.
Sony

**Sony Group Corporation**qa (Nihun simipi:ソニーグループ株式会社, Sonī Gurūpu kabushiki gaisha) Nihunmanta marka markapi llamk'aq huch'uykunayuq kumpaniyam, Minato, Tukyu llaqtapi Sony llaqtapi umawasiyuq.

## Pukyukuna
Pachakuna kaq

**Pachakuna kaq** nisqaqa achka pachakunap hiputhisis nisqa huñun. Kuska, kay pachakunaqa tukuy ima kaqkunatam huñun: tukuy pacha, imayay, micha, willa, chaymanta willaq aycha kamachiykunapis, mana tikraqkunapis. Tawka pacha ukhupi huk rikch'aq pachakunatam "lawlawpi pacha", "waq pachakuna", "t'ikrana pacha" icha "achka pacha"ninchik.
Kuwantum kumputay

**Kuwantum kumputay**qa (kastilla simpi: cuatica, inlish simimanta quatum, icha kayqa latin simimanta machkha icha hayk'a) huk kumputaq, chay machkhana mach'a purichiq nisqata ruwasqankunata llamk'achin. Huch'uy escalakunapiqa, materia física nisqa iskaynin partikulakunap, olakunap propiedadinkunatam rikuchin, chaymantataqmi kuantiku yupayqa kay ruwayta aprovechan, especializado sinch'ikaq nisqawan. Klasiku fisikaqa manam chay kuantiku apaykachanakunap llamk'ayninta sut'inchayta atinchu, chaymantataqmi huk escalable machkhana antañiqiq wakin yupaykunata exponencialmente aswan usqaylla ruwayta atinman karqan mayqin kunan pacha *klasiku* antañiqiqmantapis. Astawantaqa, hatun machkhana antañiqiqqa hatun harkasqa esquemakunata p'akiyta atinmanmi, fisicokunata yanapanman simulaciones físicas nisqa ruwaypi, kunan pacha arte nisqap kayninqa aswanta experimental hinallataq mana ruway atiyraq.
Pachamanta aswan

Hamut'ana-saqay nisqapiqa "**Pachamanta aswan**" icha **Hawapacha** nisqaqa intirnitpa hipotética iteración nisqallanmi, huklla, lliwpaq, yakuman chinkaykuq wirtuwal pachahina, chay yanapakun chiqap wirtuwal (VR), chiqap yapasqa (AR) nisqa uyarinakuna llamk'achispa.  Coloquial llamk'aypi, "metaverse" nisqaqa 3D wirtuwal pachakunap llikanmi, social tinkiypi t'inkisqa.  

## Pukyukuna
CRISPR

**CRISPR** (huk huch'uchasqa **clustered regularly interspaced short palindromic repeatkuna**) nisqaqa huk ADN secuenciakunap ayllun, ñawpaq-kariyuta kawsaqkunap genomankunapi tarikuq, ahinataq añaki, ñawpa añaki. Kay secuenciakunaqa bacteriófagos nisqapa ADN fragmentos nisqamanta hurqusqam, chaykunam ñawpaqta ñawpaq-kariyuta nisqaman infectasqa karqa. Chaykunataqa llamk’achinku ADNta riqsinankupaq, chinkachinankupaq ima, chayman rikch’akuq bacteriófagos nisqamanta, qhipa infecciones kaptin. Kayrayku kay secuenciakuna huk clave ruwayta ruwanku kay antiviral (kayqa antifago) sistema de defensa kaqpi kay procariotas kaqmanta chanta huk forma kay inmunidad adquirida kaqmanta qunku.   CRISPR tarikun yaqa 50% kaqpi secuenciadokuna genomas bacterianos kaqpi chanta yaqa 90% kaqpi kay arqueos secuenciadokuna kaqpi.

## Pukyukuna
Imaynana patapi puriq suphwar

Anatañiqiypiqa, **latahurmapuray suphwar, chimpanakuy-pata** icha **chimpanakuy latahurma llamp'ukaq**qa (**achka patakunapi kaq llamp'ukaq**, icha **patamanta mana kamachisqa llamp'ukaq**) llamp'ukaq achka antañiqiy patapatakunapi llamk'ananpaq icha purinanpaq ruwasqa. Wakin patapatakuna chakasqa llamp'ukaq sapa patapatapaq sapaq ruwayta munan, ichaqa wakin chiqalla mayqin patapatapipis purichiyta atinku mana especial wakichiywan, huk t'ikrasqa simipi qillqasqa utaq apaykachana byte qillqa kaqman huñusqa mayqinpaq t'ikraqkuna utaq purichiy-pacha q'ipikuna astawan ruwasqa kanan utaq ruwanaqta kaqta imaruwakunankuna tukuy yanapasqa patapatakunapa.

Rikunaykipaq, huk chimpa patapata  ruwana wakichi Microsoft Windows, Linux, macOS kaqpipis purinman. Chimpa patapata llamp'ukaq achka patapatakunapi purinman, utaq iskay pisilla. Wakin pawallamk’anakuna chimpa patapatakuna wiñachiypaq kanku Codename One, Kivy, Qt, Flutter, NativeScript, Xamarin, Phonegap, Ionic, chaymanta React Native.

## Patapatakuna

### Sinch'ikaq

### Llamp'ukaq

* BlackBerry 10
* Android karurimanakunapaq, uñahamp'ara antañiqiqkunapaqpis (x86, ARM)
* iOS (ARM)
* Microsoft Windows (x86, ARM)
** Microsoftpa Riqsisqa Simi Ura-pawa (CLI), NET Pawallamk'ana
** Chimpa-patapata variante Mono (ñawpaq Novellpa kunantaq Xamarinpa )
* Java
* Web wamp'uqkuna – achka utaq pisi huknin hukninwan thupaq, JavaScript web-ruwanawikichikuna purichiy
* Linux (x86, PowerPC, ARM, huk arkhitikturakuna)
* macOS (x86, PowerPC (10.5 kaqpi chaymanta uraypi), chaymanta ARM  (Apple silicon kaqpi utaq 11.0 kaqpi chaymanta astawan hatun kaqpi))
* Mendix
* Solaris (SPARC, x86)
* SymbianOS
* SPARC
* PlayStation 4 (x86), PlayStation 3 (PowerPC), PlayStation Vita (ARM)wanpis
* Unix
* Xbox

#### Java

## Churachiy

### Web ruwana wakichikuna

#### Iskayimayuq llamp'ukaq

#### qantinapaq yanapakuna, t’ikrasqa simikuna

### Wiryu pukllakuna

#### Chimpa-patapata phukllay

## Kamachina simintaq qillqaq

### Qhawariykuna

### Ruwallakuna, s'''allqa pacha'''kuna

## Pukyukuna
Kimira (hawarina yachay)

**Kimira** (Ñawpa kriqiyu simipi :  , *Chímaira* nisqaqa 'uwiha-kawra' niyta munan) kriqiyu ñawpahawarina yachaypi nisqaman hina, nisqaqa huk manchay nina samaq iskay uwakunayuq kawsaqmi karqan, Lisyia, Asia Wawa llaqtamanta huk rikch'aq uywakunap rakinkunamanta rurasqa. Yaqa llapanpim liyunhina qawachinku, wasanmanta kawrapa uman lluqsimun, chupantaq mach’aqwaypa umanwan tukunman. Chayqa Typhonpa Echidnapa mirayninmi karqan, Cerberus hinallataq Lernaean Hydrahina p'arqakunaq wawqenmi karqan.

## Pukyukuna
Rimapaqarinan yachay

**Rimapaqarinan yachay** huk rimanakuqta paqarinanmanta, rima saphi yachanapaq yachay, chay maymantachus hamunku tukuyima rimakuna, simikunap rikch'ayninpa willayninmanta, mast'arispataq, paqarimuyninmanta, wiñay imakanamanta simantika nisqa pachapa chawpinpi. Chayqa ñawpaq simi yachaypa huch'uy yachaynin, tupanachiy simimanta, rimana yachay nisqamanta, chawpi-riqsiqa rimakuna (simiyutika)manta, phunitika nisqamantawan hurqusqa.

## Pukyukuna
IKEA

**IKEA**qa Suwikusuyupi paqarichisqa marka markapi kaq huch'uykunayuq kumapaniyam, kayqa wallparikunapaq ruwasqaña k'ullumanta ruwasqakunata (churarinakuna), wasipaq imakunata ima ch'antan, qhatun ima. Ura llaqtakunapi umawasiyuq.

## Pukyukuna
Machkhana

Pachaykamay yachaypiqa, **machkhana** icha **kuwantum** (inlish simipi: Quantum, kastilla simpi: Cuantica) nisqaqa ima aychap kaqninpa (aychap kaqninpa) astawan pisi kaqnin, huk tinkinakuypi kaq. Huk aychap kaqnin "machkhasqa" kanman nisqa fundamental yuyayqa "kuwantisasiyunpa hiputhisis" nispam sutichasqa. Kayqa niyta munan, aychap kayninpa hatun kayninqa huk machkhana hunt'asqa yupay achkamanta rurasqa  chanikunallatam hap'iyta atin.

## Astawan ñawiy
* Partikula
** Elementary partikula
** Subatomic partikula
* Graviton
* Introduction to quantum mechanics
* Magnetic flux quantum
* Photon polarization
* Quantum cellular automata
* Quantum channel
* Quantum chromodynamics
* Machkhana riqsichay
* Quantum coherence
* Machkhana antañiqiy
* Quantum cryptography
* Quantum dot
* Quantum electronics
* Quantum entanglement
* Quantum fiction
* Quantum field theory
* Quantum suicide and immortality
* Quantum lithography
* Quantum mechanics
* Quantum mind
* Quantum mysticism
* Quantum number
* Quantum optics
* Machkhana musyaq
* Quantum state
* Quantum teleportation

## Pukyukuna
T'anta wawa

**T'anta wawa** nisqaqa huk misk'i t'antahina rikch'aq Qhishwaruna, Aymararunakuna ruwakunqu, chay huch'uy wawa icha wawahina sumaqchasqa. Chaykunaqa triqumanta ruwasqa kanku, wakin kutitaq misk’i hunt’achisqa kanku. Chaykunataqa Antikuna, Ikwayur, Piruw, Kulunwiyap uralanpi, Arhintina Wuliwiyap wichayninpipis ñawpaq tayta-mamakunap ruwasqankunatam ruranku, mikhunkupas, astawanta Wañusqa yuyay p'unchawpi, ichataq chakra raymikunapi, karnawalkunapi, Qhapaq raymi p'unchawkunapipis.
Katariy

**Katariy** icha **Katarismu** nisqaqa Wuliwiya suyumanta huk kawpana puriy, XVIII pachakwatapi indihina umalliq Thupak Katari sutiyuq runap sutinwan sutichasqa. Pawaninqa, indihiyayman yapasqa, 1970 watamantapacha wiñasqa procesos de emergencia indígena nisqapa yanapakuynin, chay 2000 watamanta 2005 watakama musuq-thakchiqkuna nisqapa movilizacionkunapi awqalliq, chay Wuliwyia suyu umalliq kananpaq aparqan Evo Morales sutiyuq runam. Indiyaq, katariq nisqa formulacionkunaqa huk chikan churasqa karqan Wuliwiya suyupa muuoq kunstitusiyunninpi 2009 watapi hinallataq Morales suyu kamachiq oficial rimayninpipis formulasqa karqan "sumaq kawsay" hinallataq "estado plurinacional" hina, ichaqa manan hunt'asqatachu hunt'akurqan.

## Pukyukuna
Wiñaypacha (kuyuq wankilli)

**Wiñaypacha** nisqaqa 2018 watapi ruwasqa Piruw mama llaqtayuq trama siq'isqa kuyuq wankillim, Óscar Catacora sutiyuq runap pusasqan. 91 kaq Oscar nisqa suñaykunapi astawan allin hawa simipi siq'isqa kuyuq wankillipaq Piruwpa yaykusqan akllasqa karqan, ichataq manam akllasqachu karqan. Ñawpaq kaq siq'isqa kuyuq wankillim tukuy aymara simipi ruwasqa.

## Trama
Willka (Vicente Catacora) hinaspa Phaxsi (Rosa Nina) yuyaq casarasqakunam religionninkuta hinaspa costumbrenkutapas waqaychanku. Sapallan churinku huk llaqtaman astakusqan qhipaman saqisqa qhipanku. Chayna kaptinpas, manam haykapipas suyakuyninkuta chinkachinkuchu hinaspam suyanku kutimunanta, huk p'unchaw.

## Urqukuna

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* IMDbpi
Purichiq kamay

**Purichiq kamay** icha **purichiq kamay yachay**qa (Kastilla simipi: ingeniería, Inlis ismipi: engineering) 

## Niynin
The American Engineers' Council for Professional Development (ECPD, the predecessor of ABET)[3] has defined "engineering" as:
Principios científicos nisqakunaq kamaypi churay, estructurakuna, makinakuna, aparatokuna, utaq fabricación procesokuna ruwanapaq utaq wiñachinapaq, utaq sapan utaq huñusqa llamk'achisqa llamk'aykuna; utaq kikinta ruwanankupaq utaq llamkachinankupaq, tukuy ima ruwasqankuta allinta yachaspa; utaq pronosticar comportamientonkuta condiciones específicas operativas nisqapi; llapanmi huk ruway munasqamanta, economía de operación nisqamanta hinallataq seguridad nisqamanta kawsayman hinallataq kaqninkunaman.

## Willarina

## Pukyukuna
Ukhulliy

Ukhulliy qillqapi, **Ukhulliy** icha **Pakay** is the process of encoding information. This process converts the original representation of the information, known as plaintext, into an alternative form known as ciphertext. Ideally, only authorized parties can decipher a ciphertext back to plaintext and access the original information. Encryption does not itself prevent interference but denies the intelligible content to a would-be interceptor. 

For technical reasons, an encryption scheme usually uses a pseudo-random encryption key generated by an algorithm. It is possible to decrypt the message without possessing the key but, for a well-designed encryption scheme, considerable computational resources and skills are required. An authorized recipient can easily decrypt the message with the key provided by the originator to recipients but not to unauthorized users. 

Historically, various forms of encryption have been used to aid in cryptography. Early encryption techniques were often used in military messaging. Since then, new techniques have emerged and become commonplace in all areas of modern computing. Modern encryption schemes use the concepts of public-key and symmetric-key. Modern encryption techniques ensure security because modern computers are inefficient at cracking the encryption.

## Pukyukuna
Microsoft Word

**Microsoft Word** kayqa huk Microsoftpata ruwasqan rimakuna ruwanapaq llamp'ukaq kaq. Ñawpaq kuti 25 ñiqin chakra yapuy killapi 1983 watapi lluqsirqan, Xenix sistimakunapaq Multi-Tool Word sutiwan.Qhipa kaq layakuna qhipaman huk achka patapatakunapaq qillqasqa karqan kayhina: IBM PCkuna DOS (1983) purichiq, Apple Macintosh Classic Mac OS (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), Microsoft Windows (1989), SCO Unix (1990) wan macOS (2001) nisqakunam. Wine llamk'achispa, Microsoft Word ñawpaq 2013 kaqpa layakuna Linux kaqpi purichiy atikun.
Word kaqmanta qhatuypaq layakuna sapalla ruru hina utaq Microsoft Office suite software kaqmanta componente hina licenciayuq kanku, mayqinchus wiñaypaq licenciawan utaq Microsoft 365 suscripcionmanta huknin hina rantiyta atikun.

## Pukyukuna
Yawar saphi

Kawsay yachaypi, **yawar saphi** (Kastilla simipi: gen, Iliniki simimanta *miray,* *paqarina*) achka imaynta kayta kanman. Mendeliano nisqap yawar spahi nisqaqa huk unidad básica herencia nisqamanta, molecular gen nisqaqa ADN nisqapi nucleótidos nisqap qatiqnin, chaytaq transcribasqa llamk'aq ARN nisqatam ruranapaq. Iskay rikch'aq molecular genes nisqakunam kan: ñuñu codificador yawar saphikuna, mana codificador yawar saphikuna nisqakuna.

## Pukyukuna
Willaq Pirqa (kuyuq wankilli)

**Willaq Pirqa** nisqaqa 2022 watapi ruwasqa Piruw-Wuliwiya Qhichwa simipi asinapaq siq'isqa kuyuq wankillim, César Galindo sutiyuq runap pusasqan, Galindo, Augusto Cabada, Gastón Vizcarra sutiyuq runakunap qillqasqan. Willanmi Sistu, 13 watayuq warmachamanta, payqa Qusqu llaqtapi huk ayllupi tiyan, pay cinepa magianta tarin, ichaqa simi harkakuy llaqta runakunata harkan kuyuq wankillikunata qawanankupaq.

## Sinupsis
Sistu Antikuna nisqapi huch’uy llaqtachanwan cineq magianta tarinku. Kay huñunakuymi chaqwata hatarichin ichaqa Kawana saphinkuwanpis tupachin hinaspapas llaqtapa mana atisqankutam qawachin kastilla simita hap'inankupaq hinaspa ñawinankupaq. Solución hina Sistuta akllanku sapa simana llaqtaman rispa kuyuq wankillita qhawaq hinaspa plazapi llapa runakunaman willananpaq. Huk punchaw canchón ch’usaqta tarin, cineqa ripun. . . Sistupa ilusionnin sapa simana willakuyta willananpaq suyaq runakunaman, ruwan kikin cineta paqarichinanpaq, kikin aranway phukllaqninkunawan, kikin kawsana saphinwan hinaspa llapanmanta aswantaqa, kikin simiykipi.

## Riqsichiy
Kay kuyuq wankillipi aranway phukllaqkuna participaqkunaqa kanku:

* Víctor Acuario Sistu hina
* Hermelinda Luján mama Simona sutiyuq warmi hina
* Melisa Álvarez Lucicha sutiyuq runa hina
* Alder Yaurisaca Florencio sutiyuq runa hina
* Cosme Flores sutiyuq runam Rolín sutiyuq runa hina
* Bernando Rosado Proyeccionista hina

## Ruway
2015 watapi, chay siq'isqa kuyuq wankilliqa Ministerio de Cultura nisqap Estímulo Económico nisqap yanapaqninmi karqan, mama simikunapi ficción largometraje nisqa proyectokuna ruwanapaq atipanakuypi. Chay qhipamantaq, chay kawsqa rikch'a hap'iyta qallarirqan, chaymantataq 5 killata Maras llaqtapi, Moray llaqtapipas, Qusqu llaqtapi.

## Qispichiy
*Willaq Pirqa* 2022 watapi agosto killapi Lima llaqtapi 26 kaq siq'isqa pilikula raymipi ñawpaq kutita qhawarqan. 8 ñiqin disimri killapi 2022 watapi Piruw mama llaqtapi tiyatrukunapi qhatuypaq qhawasqa karqan.

## Imata ninqu
*Willaq Pirqa* suqta kaq semanapi cinekunapi 42.000 qhawaqkunata aysarirqan.

## Urqukuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna

* IMDbpi
Yupana (yupay yachay)

**Yupana** huk awakushina yupa hap'ichinapaq, tawantin suyu pachamanta, inkakuna icha khipukamayuqkuna kaywan hap'ichiyta yacharqaku.

### Felipe Waman Puma de Ayala
Ñawpaq kaq karqan Waman Puma de Ayala 1615 watapi hina paymi qillqarqan:

Kay pisilla willakuyta qusqanmanta aswantaqa, Puma de Ayala yupanamanta siq’ita siq’irqan: pichqa ñiqiyuq, tawa tunuyuq tawlla sapa ch'iwapi yana yuraq muyukunata hap’ispa.

## Qawaytaq
*khipu
## Pukyukuna
GPD Win

**GPD Win** kayqa huk Windowspi ruwasqa palmtop antañiqiqm, yatana llampawan, phukllay kamachiqkunawan ima. Kayqa huk x86-manta ruwasqa llamk'ana Windows 10. Ima x86 Windowsmanta ruwasqa ruwanatapas purichiyta atin mayqinchus antañiqiqp sinch'ikaqnpa ukhupi puriyta atin. Ñawpaqta willasqa uktuwri killapi 2015 watapi, Indiegogo kaqnintakama chaymanta iskay huk crowdfunding p'anqakuna Nihun kaqpi chaymanta Chunwa kaqpi crowdfunded karqa. GPD Win nisqaqa 2016 watapi uktuwri killapim lluqsirqan.

## Pukyukuna
Google Maps

**Google Maps** huk web saywiti ruway patapata chaymanta rantiq ruwana Google kaqmanta qusqa. Chayqa antakillamanta rikch'akunata, hawamanta lantiqillqay nisqakunata, ñan saywitikunata, 360° ruwaypurakuq liwrikuna nisqa qhawaykunata ñankunamanta (Ñan Rikuna), chiqap-pacha antawapura tantakunata, chaymanta ruta musikayta qun chakipi, antawawan, iskaymuyuwan, wayrawan (beta nisqapi) chaymanta llaqtapaq apaykachanawan purinapaq. 2020 watamanta pacha, Google Maps nisqataqa 1 waranqa hunumanta astawan runakunam sapa killa tiksimuyuntinpi llamk'achirqanku.

## Pukyukuna
K'askachimuq

**K'askachimuq, llut'ari** icha **k'ichikalla** kayqa huk imayay chay llut'ariy pampa ruwaq. Kay llut'ariy pampaqta ima kallpanta mana rikuyta atinchiqchu ichataq k'askachimuqta astawan riqsisqa kayninmantam llamk'achkan: huk antak'askachimuqqa imayaykunata aysaq kallpam, ahinataq fierro, acero, niquel, cobalto, hukkunatapas, huk imantakunatapas aysan icha qarquq.
P'altachaki

**P'alltachaki** icha **urnithurinku** (Ornithorhynchus anatinus, kastilla simipi: ornitorrinco) Kayqa huk yaqa yakupi kawsaq, runtu churaq ñuñuq uywam, Awstraliya inti lluqsimuy lawpi, Tasmaniya suyupipis. Chay p'alltachakiqa sapallan kawsaq representante utaq monotípico taxon ayllunmanta (Ornithorhynchidae) hinaspa género (Ornithorhynchus), ichaqa achka rikch'aq rikch'aqkunam rikurinku registro fósil nisqapi.

## Pukyukuna
T'uruphinkiq

**T'uruphinkiqkunaqa** (Inlish simimanta: mudskipper) mayqinpis chay 23 rikch'aq hallp'ayaku challwakunamantam kawsaq, Oxudercinae ura-ayllumanta, goby ayllu Oxudercidae nisqamanta. Chaykunaqa riqsisqam kanku mana yachasqanku kurkunkuwan, yaqa yakupi kawsanankupaq munasqankuwan, hallp'api pisilla puriyninkuwan phinkiyqankuwan, chaynallataq yaku ukhupipis hawapipis unay pachata kawsanankupaq.

## Pukyukuna
Achhuluti

**Achhuluti** icha **Achhulu**qa (Nawati simimanta āxōlōtl) (Ambystoma mexicanum) warmañiraq salamara nisqa, tikri wata-watamanmi qayllamasin. Hallp'ayaku kawsaqkuna ukhupiqa mana kayhinachu, mana mitamurphusis nisqawan kuraq runaman chayasqanrayku. Hallp'aman apanankumantaqa, kuraq runakunaqa yakupi kawsanku, yawsamaqniyuq ima qhipakunku. Chay rikch'aqqa qallariypiqa achka quchakunapim tarikurqan, kunan Mishiku llaqtap uranpi, ahinataq Xochimilco quchapi, Chalco quchapipis. Kay quchakunataqa Ispañamanta tiyaq runakunam ch’akichirqanku Mishika Qhapaq Kamachisqa nisqa atipasqanku qhipaman, chaymi axolotl nisqakunaq askha kawsanan purunkuna thunisqa karqan.

## Pukyukuna
Lat'uthatki

**Lat'uthatki**kunaqa pusaq chakiyuq siqmintadu mikru-uywakuna kanqu. Ñawpaqtaqa Alimaniyamanta uywa yachaq Johann August Ephraim Goeze sutiyuq runam 1773 watapi willarqan, payqa Kleiner Wasserbär ("huch'uy yaku ukumari") nispa suticharqan. 1777 watapi, Italiyamanta kawsaqkunamanta yachaq Lazzaro Spallanzani sutiyuq runaqa Tardigrada nispa suticharqan, chaytaq "pisimanta pisi puriq" niyta munan.

## Pukyukuna
Kichka katari

**Kichka katari** (Inlish, Katilla simpipis: *Atheris hispida*) Kayqa huk Chawpi Aphrikapi kawsaq katari. Kunanqa manam ima ura-especie nisqapis riqsisqachu. Tukuy katarikunahina miyuyuq.

## Willay
Kay rikchaq qarikunaqa wiñankum  hatun sayaykama : kurku , chupa  . Warmikunaqa wiñanmi  llapanpi aswan hatun sayayninkama . Qharikunaqa admirakuypaq suni, llañullañam warmikunawan tupachisqaqa.

## Pukyukuna
Llanq'ichhuru

**Llanq'ichhuru** (*Balaeniceps rex*) Kayqa huk ancha hatun suni chakiyuq yakupi puriq p'isqu. Chay sutiqa llanq'iman rikch'akuqtin, hatun chhurunmantam hurqusqa icha turasqa. Chayqa huk chikan cigüeñaman rikch'akuq tukuy imayuq, ñawpaqtaqa chay cigüeñakunawanmi Ciconiiformes nisqa ordenpi clasificasqa karqa kay morfología nisqamanhina. Ichaqa yawar saphi llami nisqakunan churan Pelecaniformes nisqapi pilikanukun, garzakuwanpis ima. Kuraq kaqtaq aswanta q’illu, juveniltaq astawan q’illu. Urin Sudanmanta Samwiyakama hatun pantanokunapi k'aha Qunti Aphrika nisqapi tiyan.
Sawla

**Sawla** (***Pseudoryx nghetinhensis***) kayqa tiksimuyuntinpi astawan pisilla hatun ñuñuq uywakunamanta huknin, sach'a-sach'api tiyaq waka uywakunam, Vitnampi, Laospipis Annamita urqupi tiyaq. Chaytaqa 1993 watapin willarqanku Vũ Quang Mamallaqta Q'umir pampapi puchukunata tarisqanku qhipaman, chaytaqa ruwarqanku Vitnam suyupi Sach'apampamanta Ministerio nisqawan, Sallqa pacha Fondo Mundialwan kuska tapusqankuwan. Chaymantapachan Sawlakunataqa askha kutita presochasqa karqanku, pisi tiempollapaqña chaypis, simanakuna killakunallapi wañusqankurayku. Chay rikch'aqmantaqa 1992 watapi Do Tuoc sutiyuq sach'a-sach'amanta yachaq, paywan llamk'aqmasinkunapis ñawpaqta willarqanku. Kawsaq sawlapa ñawpaq phutunqa presochasqam karqa 1993. Astawan qipa phututaqa 2013 watapim Vitnampa chawpinpi sacha sachapi kuyuywan llamkaq rikch'a hap'inawan hurqurqaku. Pseudoryx nisqa rikch'aq ayllupiqa sapallan rikch'aq.

## Pukyukuna
VK

**VK** (ñawpaq sutinqa ***VKontakte***; Ruski simipi: ВКонтакте) kayqa Rusiyamanta intirnitpi tinkuna llika nisqap llamk'aynin, San Petersburgo llaqtapi tiyaq. VK nisqaqa achka simikunapim kachkan ichataq ruski simi rimaqkunam astawanta llamk'achinku. VK llamk'aqkuna tukuy runap qayllanpi utaq sapalla willayta willayta atinku, huñukunata, llapapaq p'anqakunata, chaymanta ruwaykunata ruwayta atinku; siq’ikunata, uyarinapaq, widiyutapis rakinakuy hinaspa itikita; hinaspa wamp'uq nisqapi ruwasqa phukllanakunata phukllay.

2018 watapi Aqustu killakama VK 500 waranqa hunu yupayniyuqllapis karqan. 2022 watapi Nuwimri killakamaqa Rusiya mama llaqtapi suqta kaq astawan riqsisqa webpi karqan. Chay llikaqa Ukraniya mama llaqtapipas ancha riqsisqam karqan, 2017 watapi Verkhovna Rada nisqap hark'asqa kanankama.

SimilarWeb nisqanman hinaqa, VKqa 16 kaq astawan watukusqa icha yaqusqa web p'anqa.

## Pukyukuna
Latanu

**Latanu** icha **[[Puquchi]]** nisqaqa huk suni, mikhunapaq rurum – wanuyachay nisqapiqa huk chillt'uhina – Musa nisqa rikch'aqpi achka rikch'aq hatun qura t'ikayuq yurakunap ruwasqan. Wakin mama llaqtakunapiqa wayk'unapaq latanukunataqa "puquchikuna" nisunman, postre latanukunamanta t'aqaspa. Rurunqa hukniray sayaynin, llimp’in, sinchi k’ullun, ichaqa aswantaqa suni, k’uyusqa, llamp’u aycha miqu nisqayuq, qaranwan qatasqa, puqusqa kaqtinqa q’umer, q’illu, puka, kulli utaq q’umer kanman. Rurunkunaqa yurapa hawanpa hichpanpi huñunakuspam wichayman wiñan. Yaqa tukuy kunan pacha mikhuy mana muhuyuq (parthinukarpu) latanukunaqa iskay sallqa rikch'aqkunamantam hamun – Musa acuminatamanta, Musa balbisianamantawan. Yaqa tukuy tarpusqa latanukunapa hamut'aq sutinkunaqa Musa acuminata, Musa balbisiana, Musa×paradisiaca nisqa kuskasqa icha iskayuqmanta Musa acuminata×M. balbisiana nisqapaq, genómica nisqa kamachiyman hina. Kay iskayuqmantap ñawpaq hamut'aq sutinqa, Musa sapientum nisqa, manañam llamk'achisqañachu.

## Pukyukuna
Pitaya

**Pitahaya, pitaya, hawaq'ulla** (hawanq'ulla) icha **amaru ruru** (Nawati simipi: Tzaponochtli) nisqaqa achka imaymana cactus nisqa rikch'aqkunap rurun, Apya Yala suyuman indihina. Pitaya nisqaqa Stenocereus nisqa rikch'aq rurukunamantam riman, pitahaya icha amaru rurutaq Selenicereus nisqa rikch'aq rurukunamantam (Hylocereus), iskaynintin Cactaceae nisqa rikch'aq ayllupi. Amaru ruruqa Piruwpi, Mishikupi, Urin Asyapi, Urin-Qunti Asyapi, Qunti Asyapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Kariwipi, Awstraliyapi, Chawpi Apya yalapi, tukuy  k'aha tiksimuyu pampapi, yaqalla q'aha suyukunapi tarpusqa.

## Pukyukuna
K'allma usun

**K'allma usun** (*Prunus domestica* subsp. *domestica*) kayqa ruruq sach’a, utaq rurun. Prunus domestica nisqa usun nisqap huk huch'uy rikch'aynin. Thak rumi ruruqa rikchakun, ichaqa hukniraymi, clingstone damson (Prunus domestica subsp. insititia) nisqaman, aswantataqmi Chawpi Iwrupapi ancha riqsisqa.

## Pukyukuna
Ramputan

**Pamputan** (*Nephelium lappaceum*) kayqa chawpi sayayniyuq q'aha sach'a, Sapindaceae ayllupi. Chay sutiqa kay sachaqta rurusqan mikhuna rurukunamantapis rimachkan. Ramputan nisqaqa Urin-Anti Asiyapi wiñaq. Chayqa anchatam tupan huk achka q'aha mikhuna rurukunawanpis, chaykunam kanku litchi, lunqan, pulasan hinaspa guinep.

## Pukyukuna
Litchi

**Litchi** icha **Lichiruru** (Inlish simipi: ***Litchi chinensis***; Chun simipi: 荔枝; pinyin: *lìzhī*; Jyutping: *lai6 zi1*; Pe̍h-ōe-jī: *nāi-chi*) Kayqam huk munutipiku taxon, Litchi género nisqapi sapallan masi kaq, jabon ayllupi, Sapindaceae nisqapi.

Chayqa Chunwa (Guangdong, Fujian, Yunnan, Hainan), Indiya (Assam wan Andaman wat'akuna), Vitnam ,Laos ,Myanmar, Tailandia, Malasya (Borneopas) Indunisiya (Java, Borneo, Occidental) mama llaqtakunapi wiñaq q'uñi sach'am Musuq Guinea), Filipinas, Papúa Musuq Guinea. Chay sach’aqa Pakistán, Camboya, Bangladesh, Himalaya oriental, Mauricio, Reunión suyukunamanmi churarqanku. Chunwa suyupi tarpuyqa XIX pachakwatamantaraq qillqasqa kachkan. Chunwa suyuqa lichikunata aswanta ruruchiqmi, chaymantataqmi Vitnam, Indiya , Urin Asiyapi huk mama llaqtakuna, huk mama llaqtakuna indihina ura-hallp'a sapapi , Madagascar, Urin Aphrika suyupipis. Hatun wiñay q'umir sach'a, lichiqa huch'uy aychayuq rurukunatam rurun. Rurupa hawanqa puka llanqa, yaqa q’aytuyuq, mana mikhuy atina, achka imaymana postre mikhuykunapi mikhusqa misk’i aychata tapan.

## Pukyukuna
Inku

**Inku**qa huk willakuypi kawsaq, ñawpaqmantaraq ninku huk uywahina, mat’inmanta lluqsimuq huk hatun, t'urpuyuq, muyupihina waqrayuq mat'ipi.

Iwrupamanta simi kapchiykunapi hinaspa kapchiykunapiqa, inkutaqa kay qipa waranqa watakunapim yuraq kawalluman rikchakuq utaq kawraman rikchakuq uywata qawachinku, suni chinqan waqrayuq, surkukuna muyupihina, raqrasqa chukchayuq, mayninpiqa kawra sunkayuq. Chawpi pachakunapi, Wak kutimanta paqarina nisqapipis, ancha sallqa sach'a-sach'a kawsaq nispa rimaqku, ch'uya kaypa, misk'ip rikch'aynin, chaytaqa yana sipaslla hap'iyta atirqan. Insiklupidiyakunapin niqku waqran miyuyoq unuta ukyanapaq atiyniyuq kasqanmanta, unquykunata hampinanpaqpis. Chawpi pachakunapi, Waq kutimanta paqarina pachakunapipis, waqrayuq yakuwayt'a nisqap chukchanta mayninpiqa inku waqrahinam rantikuqku.

Wakin yachaqkunap yuyanku huk waka laya inku nisqa, Anta pacha Indus wayq'u hawaykawsay nisqapi unanchanakunapi siq'isqa kananpaq, chay t'ikrayqa ch'aqwaypiraq. Inkupa huk kawallu rikchasqanmantam ñawpa griegokunaqa rimarqaku imaymana qillqaqkunapa purun wiñay kawsaymanta willakusqankupi, paykunam karqa Ctesias, Istrapun, Sullk’a Piliniyu, Ayliyanu hinaspa Cosmas Indicopleustes. Yus simin qillqaqa willallantaq re’emqa uywamanta, chaytan wakin t’ikraykunapi t’ikranku inku nispa.

Inkuqa astawan riqsisqa kawsay saphi nisqapiqa huk suyuta hap’ishanraq. Sapa kuti fantasia quchikunku icha unanchasqa utaq mana ancha rikusqa kasqankuta qawachinapaq.

## Pukyukuna
Waqrayuq yakuwayt'a

**Waqrayuq yakuwayt'a** (***Monodon monoceros,*** Inlish simipi: narwhal) kayqa huk chawpi sayayniyuq kiruyuq wallina, lluqsisqa allqu kirumanta hatun "waqsa" nisqayuq. Kalallitsuyu, Kanata, Rusiya muyuriqpi Artiku yakukunapim watantin kawsan. Monodontidae ayllupi iskay kawsaq rikch'aq wallinakunamanta huknin, piluqa wallinawan kuska, Monodon rikch'aq ayllupi sapallan rikch'aqmi. Waqrayuq yakuwayt'a qharikunaqa huk suni, chiqan, helicoidal nisqa chukchawanmi t'aqasqa kanku, chaytaq huk suni lluq'i hanaq allqum. Waqrayuq yakuwayt'aqa achka rikch'aqkunamanta hukninmi karqan, Carl Linnaeus sutiyuq runap 1758 watapi Systema Naturae nisqa qillqasqanpi.

## Pukyukuna
Pontifical Católica Hatun Yachay Suntur (PCUA) .

**Pontificia Universidad Catolica de America** (sich'anchasqa simiwan: PCUA) inlish simipi riqsisqa ***Pontifical Catholic University of America***, nisqaqa huk sapaq yachay wasim, Miami llaqtapi, Florida suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.  2017 watapi Jorge Luis Arteaga Salazar sutiyuq runap kamasqanmi karqan. Chaymantapas riqsisqam, Miami llaqtapi punta kaq Católica Pontifical Universidadkunamanta huknin kasqanrayku, chaynallataq quechua, aymara, awajún simikuna yachachiyta kallpanchasqanrayku.  

2017 watapi, Santa Sedemanta Pontifical sutita chaskikun, chaymi kunan sutinta paqarichimun. Kunan pacha Alimanya, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Italia, Arhintina, Venezuela, Chili, Rusiya, Ispaña, India, Piruw, Mishiku, huk mama llaqtakunapipas tarikun. 

## Willarina
PCUA nisqaqa Miami llaqtapi protestante, ortodoxa, mana romano católica iglesiakunapi kaq runakunap huk institución nisqayuq kanankuraykum kamasqa karqan, chaymi llamk'ayninkupi, yachaypi llamk'ayninkupipas yachaypi yanapanman. 2017 watapi Jorge Luis Arteaga Salazar sutiyuq runap kamasqanmi, Santa Sedemanta Pontifical nisqa sutitam chaskikun . 

Qhipa watakunapiqa, yachachiy programankuqa Estados Unidospi notario público nisqawan notariasqa karqa , Florida Departamento de Estado nisqawan autenticasqa, Estados Unidos Consulado nisqawantaq legalizasqa karqa. Chaymantapas, Apostille de HAYA nisqayuqmi. 

Kunanqa Asociación Nacional de Colegios y Empleadores (NASCE, inglés simipi siglasninpaq), Organización Internacional de Diplomacia Cultural - IOCD, Organización Diplomática Internacional de Americanos y Afro-descendientes, Asociación Europea de Educación Internacional, Consejo Intersectoral nisqapi llamk'aqmi Educación Cristianapaq, Fundación Dana nisqa.

## Referenciakuna
Anti Musuq Wata

**Anti Musuq Wata** icha **Musuq Wata**lla kayqa huk antirunaqta musuq watan, chaypi inti kutimunanta suyanqu. Imay pachapi kay ruwanku, chayqa grigiyu kalindariyupi kanqa 21 - 24kaman Huniyu killapi.

Wuliwiya suyupi, 2009 watapi Evo Moralesqta suyu kamachiynin raymi kananta kanan nirqa. 2013 watapi, anti kalindariyupi 5521 watata yuyachiptin, Inti raymita 200 kitikunapi yuyachirka icha astawanchus, chaykunaka Inkallaqta, Inka Raqay, Samaypata, Uyuni ima. Hatun raymikuna wasinqa Tiwanaku llaqta, tukuy anti llaqtakunapis antirunakunawan raymi ruwanqu.

Musuq wata ruwaq suyukuna kanqu: Wuliwiya, Piruw, Ikuwayur, Chiri.

## Pukyukuna
City of London

**City of London** icha **Lunrunpa Citynin nisqaqa** huk llaqta, saqumay taripayrak'iwan llaqta kamachiy thisritu,chaypiqa ñawpa pachap chawpintam hap'in, Canary Wharf nisqawan kuskataq, Lunrun llaqtap ñawpaq chawpi llamk'ay thisritun (CBD) nisqatam ruwan. Chayqa yaqa tukuy Lunrun llaqtatam kamarirqan, 1 kaq pachakwatapi Ruma runakunap tiyasqanmanta pacha chawpi pachakama, ichataq kunan pacha Lunrun sutiyuq suyuqa chaymanta pacha Lunrun llaqtap linderonmanta aswan karumanmi wiñarqan. Kunanqa Llaqta Hatun Lunrun hatun llaqtap pisilla rak'inmi, ichataq chawpi Lunrun llaqtap ancha riqsisqa rak'inmi kachkan. Kamachiypiqa, Lunrun llaqtaqa manam huk Lunrun llaqta k'uchukunamantachu, huk 32 thiistiritukunapaq waqaychasqa kayninmi (Hatun Lunrun llaqtap sapallan huk llaqtanpas, Westminster llaqtapis). Hinallataq sapaq saqumay taripayrak'i, Hatun Lunrunwan muyurisqa enclave kasqanrayku, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi aswan huch'uy saqumay kunti.

**Lunrunpa Cityn**qa achka **runakunam Llaqta** nispalla sutichanku ("**Lunrunpa llaqtan**" nisqa rimaymanta hukniraq, *Llaqta* hatun qillqawan qillqaspa), **Milla Kuwatharata** nispapis riqsisqam, (huk milla cuadrada icha 2,6 kilometro cuadradokuna) kasqanrayku nisqapi. Kay iskaynin términokuna sapa kuti metónimos hina Hukllachasqa Qhapaq Suyupa qhatuypaq chaymanta qullqi qarana industriakunapaq llamk'achinku, mayqinkunachus huk reparaypaq historiata qatichkanku aswanta Llaqtapi sayasqa kasqankumanta. Kunanqa ''Lunrun'' sutitaqa llaqtallamanta aswan hatun cheqaspaqmi utilizanku. *Lunrun llaqtaqa* aswanta riqsichin Lunrun hatun llaqtata, icha 32 Hatun Lunrun barriokunata, kikin Lunrun llaqtamanta aswanta. Kay *Lunrun llaqtata* aswan hatun llamk’achiyninqa qillqasqa kachkan allin takyasqa hina 1864 watapi, hinallataq Lord Henry Seymourpa Testamentonpa casonpas.

## Wiñaykawsay

### Paqarinankuna

## Pukyukuna
Thamis Mayu

**Thamis Mayu** (Inlish simipi: River Thames, latin simimanta *Taměsis*), huk chikankunapi Isis mayu sutiwan riqsisqa, kayqa huk mayu, Inlishpampa mama llaqtaqta uralanpi puriq mayu, Lunrun llaqtapis. 215 mila (345 km), tukuy Inlishpampa suyuntinpi astawan suni mayu, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi iskay ñiqin aswan suni mayu, Severn mayumanta qhipaman.

Kay mayuqa Gloucestershire suyupi Thamis Uma nisqapi wicharin, chaymantataq Tilbury, Essex, Gravesend, Kent llaqtap qayllanpi Uralan mama quchaman purin, Thamis Wank'ana nisqawan. Inti chinkaykuy lawmanta Oxford (maypichus wakin kuti Isis sutichasqa), Reading, Henley-on-Thames, Windsor llaqtakunata purin. Thamis mayuqa lliw Hatun Londres llaqtatapas yakutam lluqsichin.

2022 watapi Aqustu killapi, mayu pukyuta pichqa kilumitruta Somerford Keynes llaqtamanta aswan karuman kuyurqan, 2022 watapi Huliyu killapi ruphay kasqanrayku.

### Pukyukuna
Dell

**Dell Inc.** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi allwiya kamay ruruchinakaq. Computadorakunata chaymanta chaywan tupaq rurukunata chaymanta yanapakuykunata ruwan, qhatun, allichan chaymanta yanapan. Dell nisqaqa mama imprisanpa kapuynin, Dell Technologies.

Dell sapallapaq antañiqiqkuna (PCkuna), qaraqkuna, willay waqaychana llamk'anakuna, llika switchkuna, llamp'ukaq, antañiqiq periféricoskuna, HDTVkuna, rikch'a hap'ina, ch'ipachinakuna chaymanta electrónicakuna huk ruwaqkunap ruwasqa kaqninta ranqhakun. Chay imprisaqa riqsisqam imaynatam cadena de suministro nisqatapas hinaspa comercio electrónico nisqatapas kamachin. Kayqa Dell chiqamanta rantiqkunaman rantiy chaymanta PCkuna rantiqpa munasqan quy.   Dell nisqaqa 2009 watakamam ch'uya llamk'ana ranqhaq karqan, Perot Systems nisqatam rantirqan. Chaymanta Dell qhatuman yaykurqa IT yanapakuykunapaq. Chay empresaqa waqaychay sistemakunata, llika ruwanapaq ima mast’arisqa. Kunanqa mastarichkan computadorakuna quyllamanta empresa rantiqkunapaq huk tecnologiata quykama.  

Dell nisqaqa tukuy runaqta qhatusqan ruruchinakaq (Nasdaq: DELL), hinallataq NASDAQ-100 wan S&P 500 nisqap huk rakin. 2021 watapi enero killamanta 3 kaq hatun computadora personal ranqhaq.   Dell 31 kaqpi Fortune 500 lista kaqpi 2022 watapi,  76 kaqpi 2021 watapi.  Hinallataqmi Texas llaqtapi soqta kaq hatun empresan llapan qolqe chaskisqanmanta, chaytan willan *Fortune* revista. Texas suyupi iskay ñiqin hatun mana petrolero llamk'ay.  

2015 watapi, Dell rantirqan empresa tecnologia firma EMC Corporation. Dell wan EMC nisqaqa Dell Technologies nisqap rakiyninmi tukurqan. Dell EMC willay waqaychayta, willay waqaychasqa, wirtuwalay, t'aqwiy, chaymanta phuyu yupayta ranqhakun.

## Pukyukuna
Wordle

***Wordle*** nisqaqa web nisqapi ruwasqa simi phukllay, Gales mama llaqtayuq llamp'ukaq ingeniero Josh Wardle sutiyuq runap rurasqan, rurasqanpas, New York Times Company nisqap 2022 watamanta pacha New York Times Company nisqap kapuyninmi, lluqsichisqanpas. Pukllaqkunam suqta kutita pichqa qillqayuq simita adivinayta munanku, sapa adivinanzamantam retroalimentación nisqa qunku colorniyuq azulejos nisqapi, chaymi qawachin haykapi letrakuna tupan utaq allin posiciónpi kasqankuta. Chay mekanikukunaqa yaqa kaqllam 1955 watapi Jotto sutiyuq plumawan papelwan pukllaywan, telewisyupi pukllay rikuchiy frankisiyawan *[[Lingo (Amerikamanta pukllay rikuchiy) .|Lingo]]*. *Wordle* huk sapa p'unchaw allichayniyuq, llapa pukllaqkuna kikin simita adivinayta munanku.

Wardleqa pay kikinpaq, masinpaqpas pukllanankupaqmi chay pukllayta kamarqan, qhipamantaq 2021 watapi octubre killapi lliw runakunaman willarqan. Pukllayqa 2021 watapi diciembre killapi ancha riqsisqa karqan, Wardle pukllaqkunap sapa p'unchaw ruwasqankuta emoji cuadradokuna hina copiayta atiyta yapasqanmanta, chaykunaqa Twitter nisqapi anchata rakisqa karqan. Pukllaypa achka clones nisqakunapas, hukniray kayninkunapas rurasqataqmi karqan, inglés simimanta hawa simikunapipas. Chay pukllayqa The New York Times Company nisqap rantisqanmi karqan 2022 watapi Qhaqmiy killapi mana willasqa qanchis yupayniyuq qullqiwan, llapa pukllaqkunapaq mana qullqiyuq kananpaq yuyaykusqa; chaytaqa 2022 watapi febrero killapin empresaq web nisqanman astarqanku.

## Phukllana phuklla
Johnny Depp

**John Christopher Depp II** sutiyuq runaqa (Jun killapi paqarisqa 9, 1963) sutiyuq runaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aktor wan musiku. Payqa achka yupaychasqakunatam chaskirqan, Quri Globo nisqa suñaytapas, Screen Actors Guild nisqa suñaytapas, kimsa Oscar nisqa suñaykunapaq iskay BAFTA nisqa suñaykunapaqpas akllasqa.

Deppqa ñawpaq kuti largometraje nisqapi llamk'arqan manchay siq'isqa pilikulapi *A Nightmare on Elm Street* (1984) nisqapi, *Platoon* (1986) nisqapipas rikurirqan, manaraq *21 Jump Street* (1987-1990) nisqa telewisyupi wayna sipas idolo hina ancha riqsisqaman wicharichkaspa. 1990 watakunapi Deppqa aswanta sapanchasqa siq'isqa pilikulakunapim rurarqan, auteur kamachiqkunawan, achka kutitaq excéntricos nisqa runasimikunata pukllarqan. Chaykunan karqan *Cry-Baby* (1990), *Imataq mikhushan Gilbert Grape* (1993), *Bennywan Joonwan* (1993), *Wañusqa runa* (1995), *Donnie Brasco* (1997), *Las Vegas llaqtapi manchakuywan millakuywan* (1998). Deppqa unay watakunam Tim Burton sutiyuq pusaqwanpas llamk'ayta qallarirqan, *Edward Scissorhands* (1990), *Ed Wood* (1994), *Sleepy Hollow* (1999) nisqa siq'isqa pilikulakunapi umalliqkunata siq'ispa*.*
Qullana ruwachiq kaq

**Qullana ruwachiq kaq, qullana ruwachiq kaqi, kuraq ruwachiq kaq, qullana rurachiq kaq icha Qullana ruwachiq**qa (Inlis simimanta central processing unit **"CPU**") tukuy ruwasqa kumputaqkunapi ñawpaq churaykusqan ruwachiqmi, kumputaqpa sunqun icha uman. Kayqa kumputaq wakichip kamachinkunata purichiq illachina muyuna ch'antaymi, tiqsi yupay yachayta, unanchayta, kamachiyta, yaykuna/lluqsina purichiykunata ima purichin.

### Yachachinpaq ñawisqa qillqakuna
Quna yachay

**Quna yachay** icha **Haywana yachay** (Inlis simimanta transfer learning) kayqa makiq yachaypi (ML) yachay mask'ay sasachakuy, huk sasachakuy allichaspa yachay tarisqakunata waqaychaypi, hukniray ichaqa tupaq sasachakuyman churaypi. Kayhinapaq, antawakunata riqsiyta yachaspa yachay tarisqankuqa kamiyunkunata riqsiyta munaspaqa allin kanman. Kay mask'ay kananqa wakin relacionta apamun literatura psicológica nisqapa unay historianwan quna yachay nisqamanta, ichaqa iskaynin pampakunapura lazos prácticos nisqakuna pisillam. Ruwaymanta qhawariypiqa, ñawpaq yachasqa ruwaykunamanta willakuykunata musuq ruwaykunata yachanapaq musuqmanta llamk’achiy utaq apachiyqa, kallpachana yachay ruwaqpata muestra eficiencianta anchata allinchaypaq atiyniyuq.

## Pukyukuna
Microsoft Teams

**Microsoft Teams** huk propiedad negocio willakuy patapata Microsoft kaqmanta ruwasqa, Microsoft 365 ayllu rurukuna kaqmanta huknin hina. kuna ñawpaqta atipanakunku chay rikch'aq yanapakuywan Slack, llamkana pampa rimanakuy chaymanta widiyu rimana rimay, willañiqi waqaychay chaymanta ruwanakuna tinkiynin quy. Teams wak Microsoftwan ruwasqa negocio willaykunata chaymanta yanapanakuy patapatakunata t'ikrarqanku, chaymanta Skype for Business chaymanta Microsoft Classroom. Tukuy COVID-19 achka runa unquchiq, Teams, huk llamp'ukaq nisqakunapas Zoom hinallataq Google Meet, anchata interesakurqanku askha huñunakuykuna wirtuwal icha sirma pachaman astakusqankurayku. 2022 watamantaqa yaqa 270 hunu sapa killa llamk'achiqkunayuq.

## Pukyukuna
Taraska runa

**Taraska runa,** **Phurqhi runa** icha **Phurqhipicha** **runa**qa (Phurqhi simipi: P'urhipicha) huk yuriqi runa qutum, Michoacán, Mishiku mama llaqtap uralan-inti chinkaykuy waqtanpi, astawanta Cherán, Pátzcuaro llaqtakunaqta k'itinpi. 

Taraska runakunaqa yaqa tukuy Michoacán llaqtata hap'irqan ichataq Guanajuato, Jalisco llaqtakunap wakin uray wayq'unkunatapas hap'irqan. Celaya, Acambaro, Cerano, Yurirapundaro sutiyuq runakunapis. Kunanqa, Taraska runakunaqa aswanta kawsanku chawpi Michoacán hatun pampakunapi, Patzcuaro quchakunap, Cuitzeo quchakunap muyuriqninpi.
Microsoft Store

**Microsoft Store** (**Windows Store** sutiwna riqsisqa) nisqaqa Microsoft nisqap llamk'achisqan dihital rakina rantinam. Windows 8 kaqpaq chaymanta Windows Server 2012 kaqpaq huk ruwanakuna waqaychasqa hina qallarirqa Universal Windows Platform ruwana wakichikuna rakinapaq ñawpaq ñan hina. Windows 10 kaqwan, Microsoft huk rakina patapatankunata (Windows Marketplace, Windows Phone Store, Xbox Music, Xbox Video, Xbox Store, chaymanta huk web qhatu qhawana "Microsoft Store" sutiyuqpis) Microsoft Store kaqman hukllawarqan, chaymanta huk hukllachasqa rakina puntupaq appkuna, kunsula phukllanakuna, chaymanta dihital widiyukuna. Digital musikuqa 2017 wata tukukuykamam churasqa karqan, E-mayt'ukunapis 2019 watakamam churasqa karqan.

## Pukyukuna
EBay

**eBay Inc.** nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna achka mamallaqtayuq e-commerce llamk'aymi, San José, California llaqtapi tiyaq, chaymanta rantiqmanta rantiqman chaymanta negociomanta rantiqman rantiyta web kitinwan yanapakun. eBay nisqaqa Pierre Omidyar sutiyuq runap kamasqanmi karqan, 1995 watapi, dot-com nisqa burbuja nisqap ancha riqsisqa allin willayninmi tukurqan. eBay huk achka waranqa waranqa qullqiyuq negocio kan yaqa 32 suyukunapi llamk'ayninwan, as of 2019. Kay empresaqa eBay web kitita kamachin, huk internetpi subasta chaymanta rantiy web kiti maypi runakuna chaymanta negociokuna rantinku chaymanta ranqhanku imaymana qhatuykunata chaymanta yanapakuykunata pachantinpi. Web kitiqa rantiqkunapaq mana qullqiyuq llamk'anapaq, ichaqa ranqhaqkunamanta qullqita mañanku imakuna listasqamanta huk pisi qullqiyuq listasqamanta qhipaman, chaymanta huk yapasqa utaq sapaq qullqita chay imakuna ranqhasqa kaqtin.

## Pukyukuna