open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fernando Untoja

**Fernando Untoja Choque** icha **Untuqha Chuqi**qa (Wayllamarka, Puliwyapi 30 kaq Pukllay killa, 1950 watapi paqarisqa) Puliwyamanta qullqikamayuq, kuraq yachaywasipi yachachiq, qillqaq, pulitikay hamut'aq, pulitikaq ima.
Jenaro Flores Santos

**Genaro**/**Jenaro Flores Santos** icha **Hinaru Huluris**qa (19 kaq Siptimri killa, 1942 watamanta – 25 kaq Aqustu killa, 2019 watakama) Puliwyamanta sinrikatu umalliq, pulitikaq ima karqan.
Jorge Henrich Arauz antanka panpa

**Jorge Henrich Arauz antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Teniente Jorge Henrich Arauz*) nisqaqa huk antanka pampam, Kimsantin llaqtapi,  Buliwyapi, Wini suyupi.
Aníbal Arab antanka panpa

**Aníbal Arab antanka pampa** (kastilla simipi: *Aeropuerto Capitán Aníbal Arab*) nisqaqa huk antanka pampam, Kuwiha llaqtapi,  Buliwyapi, Pando suyupi.
Victor Hugo Cardenas

**Victor Hugo Cardenas Conde** icha **Wiktur Hukhu Kartinas**qa (4 kaq Inti kuti raymi killa, 1951 watapi paqarisqa) Puliwyamanta paqariq Aymara rimaq pulitikaymanaq, pulitikaq ima karqan.
Samuel Doria Medina

**Samuel Jorge Doria Medina Auza** icha **Samwil Rurya Mirina**qa (4 kaq Qhapaq Inti raymi killa, 1958 watapi paqarisqa) Puliwyamanta pulitikaq, ñawpa qhatuq runa kachkan.
Kick

**Kick**qa (**Kick.com** sutiwanpis riqsisqa) wiryu pachanpi kachay yanay. Kaytaqa Kick Streaming Pty Ltd llamk'achichkan, Stake.compa paqarichiysiqninkunaqa Bijan Tehrani, Ed Craven, Trainwreckstv ima runakuna qullqiwan kallpachachkanku.

## Hawa tinkuchikuna

## Pukyukuna
Kansas City (Missouri)

**Kansas City** nisqa llaqtaqa, Missouri suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Kansas City llaqtapiqa 516.032 runakuna (2024) tiyachkan.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Yachachiy

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna
 
* www.kcmo.org
Scarlett Johansson

**Scarlett Ingrid Johansson** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Nueva Yorkpi) huk aranway pukllaqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Adele

**Adele Laurie Blue Adkins** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Lunrunpi) huk Hukllachasqa Qhapaq Llaqta mama llaqtayuq takiq warmim.

## Hawa t'inkikuna
Ana de Armas

**Ana Celia de Armas Caso** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa La Habanapi) huk aranway pukllaqsi, Kuwayuq.

## Hawa t'inkikuna
Lichess

**Lichess**qa yanqa, kicha pukyu ima llikapi t'aphtana yanaq, kay kikin sutiyuq mana qullqichakuq tantanakuypa llamk'achisqan. K'itimanta uswaryukunaqa sutinnaqlla llikapi t'aphtanata pukllayta atinku chanta munaspalla yupanata paqarichikuytapis atinku Lichesspi patachaq pukllaykunata pukllanankupaq.

## Hawa tinkuchikuna

* Lichess webk'iti
Zulma Yugar

**Zulma Yugar Parraga** icha **Sulma Yukar**qa (Uru uru, 6 kaq Qhulla puquy killa, 1952 watapi paqarisqa) Puliwyamanta llaqtap yachaynin takita takiqillqaq, pulitikaq warmi ima.
Orlando Pozo

**Orlando Pozo Tapia** icha **Urlanru Pusu**qa (Aykili) Puliwyamanta llaqta yachay taki takiqillqaq, takiq ima.
Kanata Hatun llaqta suyu

***Kanata Hatun llaqta ** (Ks. :*Kanata Metropolitana*), Wuliwya

***Kanata Hatun llaqta suyu** (Ks. : *Región de Kanata Metropolitana*)

* Quchapampa
* Quchapampa pruwinsya
Sydney Sweeney

**Sydney Bernice Sweeney** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Spokanepi) huk aranway pukllaqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Pedro Portugal

**Pedro Portugal Mollinedo** icha **Pitru Purtukal**qa kasqa kamaq, inriyanismu yuyayniyuq runa ima.

## Pukyukuna
Santos Quispe

**Santos Quispe Quispe** icha **Suntus Qhispi**qa (26 kaq Aya marq'ay killa, 1982 watapi paqarisqa), Mallku Qhispip churin kaptin **Wayna Mallku** sutiwan aswan riqsisqa, Puliwyamanta hampiq, pulitikaq ima, 2021 watamantapacha La Paz llaqtap kamachiqnin kachkan, Jallalla La Pazpa La Paz Lipartamintup kamachiqnin kananpaq kanriratuman yaykun.
Inrihinismu

**Inrihinismu**qa (Kastilla simipi: Indigenismo) marka-kamachiyniyuq llaqtawan Inrihina markakuna, Inrihina runakunawan ima kamachinakuymanta Kastilla parlaq Amirika llaqtakunapi pulitikay yuyaymi.

## Pukyukuna
Kurdistan

**Kurdistan** utaq **Hatun Kurdistan**, nisqaqa Kunti Asyapi huk ancha riqsisqa suyu geo-kulturalmi, chaypim Kurdu runakunaqa ancha achka runakunap huñun chaypi Kurdu runakunap kawsay saphin, siminkuna, chaymanta mama llaqtap identidadnin ñawpa pachamanta pacha tiyan.

## Pukyukuna
Hailee Steinfeld

**Hailee Steinfeld** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Los Angelespi) huk aranway pukllaqsi, takiqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Warina

**Huarina**qa Puliwyapi llaqta, munisipyu, Umasuyu ruwinchha, La Paz lipartamintup intip chinkaykuy larunpi k'iti.
German Choque Huanca

**German Choque Condori**, **German Choque Huanca** (Qhirman Chuqi Wanka) icha **Inka Waskar Chuqi Wanka** (Antaqullu, Warina, La Paz; 11 kaq Uma raymi killa, 1955 watapi paqarirqa - 10 kaq Hatun Puquy killa, 2021 watapi wañurqa) Puliwyamanta Anti umalliq, Inriyanismu yuyayniyuq kasqa kamaq, kuraq yachaywasipi yachachiq. Paypa kamayninkunamanta wiphalap ch'antayninpa musuqmanta ch'antaynin, musuq Tawantinsuyuta takyachiy ima karqanku.

## Hawa tinkuchikuna

* Chuqi Wankap YouTube larq'an
Anti runa

**Anti runa** icha **Antinu**qa (Kastilla simipi: Andino, Inlis simipi: Andean people) Anti urqu urqumanta icha Tawantinsuyumanta runakuna.
Felix Diaz

**Felix Diaz** icha **Hilis Riyas**qa (Potae Napocna Navogoh Qum/Tupas ayllu, Formosa ruwinchha, 28 kaq Qhapaq Inti Raymi killa, 1959 watapi paqarisqa) chakra llamk'aq, Apya yala paqariq runakunap llaqta lirichuskunapaq llamk'aq, Arhintinapi Potae Napocna Navogoh Qum ayllup mallkun/ayllup kuraqninnin.
Taylor Swift

**Taylor Alison Swift** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa West Readingpi) huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna mama llaqtayuq takiq warmim.

## Hawa t'inkikuna
Constantino Lima

**Constantino Lima Chavez** icha **Takir Mamani**qa (Kustantinu Lima Chawis) Puliwyamanta Inriyanismu puriykachay tantanakuymanta pulitikaq runa.

## Pukyukuna
Piccadilly Circus

**Piccadilly Circus** icha **Pikarili Sirkus** ñisqaqa Westminster llaqta, Lunrunpi ñanpurap tinkunakuynin.
Charlie Kirk

**Charles James Kirk**qa (14 kaq Quya raymi killa, 1993 watamanta - 10 kaq Uma raymi killa, 2025 watakama) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta kachillaq (kunsirwatismu yuyayniyuq) pulitikaymanaq, paqarichiq, willanakuy hamukunapi kaq runa ima. Payqa 2012 watapi Turning Point USA (TPUSA) kachillaq tantanakuytam kamarqan, chaypatataq umalliqnin karqan. 

## Pukyukuna
Jeffrey Epstein

**Jeffrey Edward Epstein**qa (20 kaq Iniru killa, 1953 watamanta - 10 kaq Uma raymi killa, 2019 watakama) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta qullqi churaykamayuq, wamrakunawan puñuspa huchallikuq ima runa karqan.
Roberto Suarez Gomez

**Roberto Suarez Gomez** (8 kaq Iniru killa, 1932 watamanta - 20 kaq Inti kuti raymi killa, 2000 watakama), **kukahampi qhapaq apu** sutiwan riqsisqaqa Puliwyamanta mana kamana hampi wiraqucha, phichikataq ima karqan.
Rodrigo Paz Pereira

**Rodrigo Paz Pereira** icha **Rutriku Pas**qa (22 kaq Quya raymi killa, 1967 watapi paqarisqa) Pulipiamanta pulitikaq t'uqpi, 2020 watamantapacha Tarija sinarupi kaq kachkan.
Edmand Lara

**Edmand Lara Montaño**qa (Villa Rivero, 16 kaq Uma raymi killa, 1985 watapi paqarisqa), **Kapitan Lara** sutiwanpas riqsisqaqa Puliwyamanta pulitikaq, rimapuq, ñawpa pulisiya, pulitikaymanaq ima.
Madelaine Petsch

**Madelaine Grobbelaar Petsch** sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Port Orchardpi) huk aranway pukllaqsi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.

## Hawa t'inkikuna
Carlo Biotti

**Carlo Biotti** (Milano, 5 ñiqin Qulla poqoy killapi 1901 – Alassio, 10 ñiqin Qhapaq raymi killapi 1977) Italiyamanta juez karqan. Presidente karqan Milano Jueza Wasi-pi, chaymanta juez karqan Italia Hatun Kasasiyun Jueza Wasi-pi.

## Kawsay
Biotti 1930 watakunapi juez hina llamk’apusun karqan, chaymanta presidente karqan Milano Jueza Wasi-pi.  
Chaymantaqa, juez kasqan Italia Hatun Kasasiyun Jueza Wasi-pi, llaqtapi hatun justicia autoridad hina.  

1971 watapi, Biottiqa huk civil proceso-pi hawan karqan: Licia Pinelli, Giuseppe Pinelli warmi, justicia mañan karqan policía comisario Luigi Calabresi contra. Chay watapi, Biotti procesomanta qochusqa karqan (recusación). Kay procesoqa hatun política social rimay karqan Italia llaqtapi, Quri watakuna-pi.  

## Qhispiy
Biottiqa justicia independenciap símblu hina uyarisqa kachkan Italiyapi.  
Historiadoreswan periodistaswanqa rimakusqa kanku chaypa rol democratcia qhispichinapi.  

## Willakuykuna


## T’inkikuna
* Italia justicia
* Anni di piombo
Felix Patzi

**Felix Patzi Paco** icha **Hilis Phaqsi Paku**qa (Qullqincha, Puliwya; 21 kaq Qhulla puquy killa, 1967 watapi paqarisqa) Puliwyamanta waki yachaq, kuraq yachaywasipi yachachiq, pulitikaq ima.
Kash Patel

**Kashyap Pramod Patel**qa (25 kaq Qhulla puquy killa, 1980 watapi paqarisqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta rimapuq, ñawpa llaqta hiskal, 2025 watamantapacha FBI ñisqap pusaq apun kachkan.
Laxmi Narayan Maharana

**Laxmi Narayan Maharana** sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Baunsuli llaqtapi, Odishapi, Bharatpi) huk  mama llaqtayuq **kikin-yachaq Llimphiq (artista)** wan **Chhataq (escultor)**mi. Payqa **kawsay rikch'a rikchakuna pénsilwan qillqasqan** (realistic pencil portraits) rayku riqsisqam. Llimphiy-wasikunapi, **yakunpa llimphiy** (watercolour)wanpas, **chhataq** (escultura)wanpas llamk'an.

## Kawsay qillqa
Laxmi Narayan Maharanaqa 18 ñiqin pawqar waray killapi 2004 watapi Baunsuli llaqtapi paqarirqan.
Taytan: Sanjay Maharana (chakra kamayuq); Maman: Babita Maharana (wasi kamayuq).
Kallpachakuy yachay mana kaqtin, kikin-yachaqmi karqan, kimsa kaq yachay patamanta qallarispa. Dadhivaman Hatun Yachaywasipi yachayta tukurqan.

## Llimphiykuna wan Riqsichiy
Maharanaq llimphiyninkunaqa askha riqsisqa runakunapa rikchakunam, ahinataq Narendra Modi (Umalliq), Droupadi Murmu (Umalliq), wan Mihir Das (Ñawpaq Kuyuq Rikchaq).
Payqa **"Narayan Arts"** sutiyuq markawanmi llamk'ayninkunata rantinakun.

### Suñaykuna (Premios)
* Bloque Administrativoq Suñaynin (2021), k'anchay llamk'aypi yanapayninmanta.

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway
* Odisha
* Bharatpa llimphiq

## Hawa t'inkikuna

*
Aureliowan Nataliawan

**Aureliowan Nataliawan** (wañusqa 852) huk kristiyanu qhariwarmi karqan, Abd ar-Rahman II, Emir de Córdoba, wañuchisqa, iñiyninkuta mana saqiyta munasqankurayku. Paykunaqa Kathuliku Inlisya, [Urthuruksu Inlisya] nisqapas martirio hinam, santo hinam qawanku.

== Kawsay ==
Aurelioqa Sevilla llaqtapi qhapaq familiapin nacerqan. Taytanqa musulmán árabe runam karqan, mamantaq Ispañamanta kristiyanu karqan. Warma kachkaspa mana tayta-mamayuq kaspanmi huk tiachan uywarqa, yaqapaschá pakallapi cristiana karqa. Chay tiempopiqa, España nacionpi morisco reinokunapi cristianokunata qatiykachasqa karqanku..
Aurelioqa musulmán ayllumanta Sabigotho sipaswanmi casarakurqa. Casarakusqanku qhepamanmi Sabigothoqa cristianoman tukupunanpaq yuyaykurqan, hinaspan Natalia sutita hap’irqan. Chay casarasqakunaqa Emirato de Córdoba nisqapin tiyarqanku, huk warmi wawayoqtaqmi karqanku, pakallapitaqmi cristiano hina kawsarqanku. Chay tiempopiqa islam religionmanta cristianoman haykuyqa wañuywanmi huchachasqa karqan..

Huk punchawmi Aurelioqa qawarqa Cristopi iñisqanmanta lliwpa qayllanpi willakuq negociante cristianota lliwpa qayllanpi maqasqankuta. Chay pasakusqanwan admirasqa kaspankum Aureliowan Nataliawan tantearurqaku iñiyninkuta manaña pakayta atinankupaq. Ususinkupaq qolqeta t’aqaspa puchuq qolqeta wakchakunaman rakirqanku. Chaymantam iñiyninkumanta sutillata willayta qallaykurqaku, carcelpi wisq’asqa cristianokunatapas cuidaytam qallaykurqaku.

== Honor ==
Aureliowan Nataliawan fiesta p’unchayqa 27 julio killapin urmamun. Paykunaqa Córdoba llaqtapi Mártir nisqakuna ukhupin kashanku, 48 cristianokunatan chay llaqtapi wañuchirqanku 850 watamanta 859 watakama.

Reliquiakuna Aureliuspa [Panama llaqta llaqtapi *Santa María la Antigua llaqtapa Basílica Metropolitana Catedral* nisqapi huk altarpi waqaychasqam..

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* Santo Aureliowan Nataliawan catholic.org nisqapi 
* Santa Liliosa de Córdoba, Mártir
Santos Marka T'ula

**Santus Marka T'ula**qa (Paqasap Kurawaran kurihimintu, kunan Gualberto Villarroel ruwinsiya, La Paz, Wuliwyapi paqarisqa; 1879 watamanta - 13 kaq Aya marq'ay killa, 1939 watakama) Aymara parlaq kasiki, inriyu runakunap ayllu/saphsi hallp'ankunamanta chayaqinkukunata mañakuspa awqanakurqa, payqa kallpachasqa kasikikuna ñisqap ñawpaqin ch'unkunakuyninpa huknin, chaytaq qhipa XIX pachakwatapi karqan.

## Pukyukuna
Codeberg

**Codeberg eV**qa Alimansuyumanta mana qullqipaq tantanakuy, kicha-pukyu suphwar ruway yanaykunapi yachayniyuq kanku.

## Hawa tinkuchikuna
AltStore

**AltStore**qa iOS - iPadOS llamk'achiq sistimapaq  wak app qhatu, App Storepi mana tarikuq appkunata uraykachinapaq, kuti appkunta, jailbreak appkunata, qullqipaq appkunata ima.
SourceForge

**SourceForge**qa Aya marq'ay killa, 1999 watapi Tony Guntharp, Uriah Welcomepata, Tim Perduepta, Drew Streibpata ima kamasqanku web yanaymi. SourceForgeqa chawpichasqa suphwar tarikuy patata mañan, chaymanta  kichasqa pukyu suphwar yuyasqa ruwanakunata kamachinapaq, qurpachanapaq ima llikapi patam.

## Hawa tinkuchikuna

* Sourceforgepa chiqan web k'itin

## Pukyukuna
Adela Calva Reyes

**Adela Calva Reyes** sutiyuq runaqa icha "Adela Calva" (*  paqarisqa Tepeji del Ríopi -  wañusqa Mihiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Calva;  Mama: Reyes.

## Qillqasqankuna
* *Chakrata quyaamarquntsik*, Alas a la Palabra

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
Bactrocera neohumeralis

***Bactrocera neohumeralis*** nisqaqa huk palamam (Insecta). *[[Bactrocera]] [[rikch'ana]]*manta, Tephritidae rikch'aq ayllumanta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqimantam kan.

## Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1951.

## Pukyukuna
Awilinu Siñani

**Avelino Siñani Cosme** icha **Awilinu Siñani**qa (Warisata, La Paz, 6 kaq Qhulla puquy killa, 1881 wata - 31 kaq Iniru 1941 wata) Qulla yachachiq, Warisata Yachachiq Kuraq Yachaywasip paqarichiqin ima.
Eduardo Nina Quispe

**Itwartu Nina Qhispi** icha **Eduardo Nina Quispe**qa Qullasuyuta wakmanta paqarichiy yuyayniyuq Qulla yachachiqmi karqan.
Claudia Sheinbaum Pardo

**Andrés Manuel López Obrador** sutiyuq runaqa ( paqarisqa Mihiku llaqta llaqtapi, huk  mama llaqtayuq pulitika yachaqmi, qillqaqmi, pulitiku runapas. 

2018 watapi Mihiku akllanakuykunapi akllasqam karqan Mihikup Umalliqnin kananpaq, lliw kunkakunap 53,19-%-ninwan.  p'unchawmantam Mihikup Umalliqninmi kachkan.

Taytan: ; Maman: .

## Kaypipas qhaway
Mihikupa wiñay kawsaynin

## Hawa t'inkikuna
Kimi

**Kimi**qa wallpasqa yuyay parlaypunqu, hatun simi hinanakunap qhatiykunan, Chinusuyu Moonshot AI kumpaniyap ruwasqankum.
Moonshot AI

**Moonshot AI**qa (Chinu simi: 月之暗面; pinyin: *Yuè Zhī Ànmiàn*) Pikin llaqta, Chinusuyupi qullanawasiyuq wallpasqa yuyay kumpaniyam.
CK Hutchison Holdings

**C. K. Hutchison Holdings Limited**qa (Chinu simipi: 長江和記實業有限公司) Hong Kong llaqtapi tiyaq, Kayman wat'akunapitaq qillqaykukusqa achka markapi llamk'aq kumpaniyakunayuq kurpurasyunmi.
Multimirya

**Multimirya**qa imayna ruwasqa hamukunamanta huk rikuchiyllata ruwasqa willanakuypa hamuy kayninkunam, kaytaq qillqaymanta, uyarikuqmanta, rikch'akunamanta, kawsayyachisqakunamanta, icha wiryumanta.
Xpeng

**Guangzhou Xiaopeng Motors Tecnología Co., Ltd.**, XPeng **Motors llamk'ana sutiyuq**, (Chinusuyu simi: 小鹏汽车; pinyin: *Xiǎopéng Qìchē*), XPeng sutiwantaq aswan riqsisqa, kayqa Chinusuyumanta illachina awtu kuraq kamaykachaqmi.
Warren Buffett

**Warren Edward Buffett**qa (30 kaq Uktupri killa, 1930 watapi Omaha, Nebraska llaqtapi paqarisqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta qullqi churaqmi, qhatuqmi ima.
NomadBSD

**NomadBSD**qa FreeBSD patanpi ruwasqa Unixhina llamk'achiq sistimam, USB pachapi puriq atiyniytuq.

## Hawa tinkuchikuna
Open Source Initiative

**Open Source Initiative**qa (**OSI**) California llaqtamanta tukuypaq allin kay, tukuypa munayninpaq ima kurpurasyunmi. Open Source aylluta yanapay chayaqniyuq kanku.
BYD Company

**BYD Company Limited** icha **BYD**llaqa (Chinusuyu simipi: 比亚迪; pinyin: *Bǐyàdí*) Chinusuyumanta achka markapi llamk'aq kuraq kamaykachaq kumpaniyakunayuq kumapaniyam, Shenzhen, Guangdong, Chinusuyupi qullanawasiyuq.
Krasnodar

**Krasnodar** (rusu simipi: *Краснодар*) llaqtaqa Rususuyu urinpi aswan hatun llaqtam, Krasnodar suyu uma llaqtanmi. Kubán mayu manyanpi tiyan. 1793 watapis **Yekaterinodar** (rusu simipi: *Екатеринодар*) sutiyuq kamasqa karqan. Llaqtapiqa 1.154.885 runam kawsachkan (2025). Achka runakunam "Rususuyu mama llaqtap urin uma llaqtan" nispa sutichanku.

## Llaqtapi paqarisqa runakuna
* Anna Netrebko, taki aranway takiq.

## Rikchakuna

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Дом Шарданова Б. Б. Краснодар Russia 06.JPG


## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*
Cloudflare

**Cloudflare, Inc.** icha **Cloudflare**llaqa ñawra Intirnit yanaykunata mañaq, Hat'alli Suti Yanaymantataq aswan riqsisqa Hukyasqa Amirika llaqtakunamanta kumpaniyam. Kaypa qullana wasinqa San Francisco, California llaqtapi tiyan.

## Pukyukuna
Mana phawachiqiyuq apa

**Mana phawachiqiyuq apa (MPA**) icha **[[Wayrunqu|wanquyru]]**qa (run ñisqa, Inlis simipi: drone) karumanta phawachisqa ichataq kikillanmanta phawaq mana phawachiq-phawaq runakunayuq awyunmi.
DJI

**SZ DJI Tecnología Co., Ltd.** icha **Shenzhen Da-Jiang Innovations Sciences and Technologies Ltd.** ñisqaqa (Chinusimipi: 深圳市大疆创新科技有限公司, pinyin: *Shēnzhèn Shì Jiāng Chuàngxīn Kējì Yǒuxiàn Gōngsī*) Chinusuyumanta patamanta rikch'ata hurqhaypaq, wiryuchaypaq ima qhatuna wanquyruta kuraq kamaq kumpaniyam, Shenzhen, Guangdong llaqtapi qullana wasiyuq kanku.

## Ñawisqa qillqakunamanta yachachiyninkuna
Gitea

**Gitea**qa Gitta llamk'achikuspa kaqin kamachiyniyuq suphwar ruwayta qurpachanapaq patam, hinallataq suphwar yuyasqa ruwanakunata qutumanta ruwanapaq ruway atiykunayuq, chaykunaqa pantay qillqay, kuriku ñawiy, qhatinakuypi tantaykuy, kanban t'aphtakuna, tikitikuna, wikikuna ima kachkanku.
Unixhina

**Unixhina** icha **Unix-ñiraq**qa (Unix-like Inlis simimanta) Unixhina llamk'aq sistima, llamk'achiq sistimam.
COSMIC

**COSMIC**qa Linuxpaq, wak Unixhina llamk'achiq sistimakunapaq ima free and open-source ñisqa hamp'ara pacham.

## Pukyukuna
Asahi Linux

**Asahi Linux**qa Linux kirnilta Apple Silicon Mackunaman kamachiyta Hector Martin Canterop qallarisqan yuyasqa ruwaymi.
Framework Computer

**Framework Computer, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika llaqtakunamanta sapallap kumputaqkunata kuraq kamaq kumpaniyam.

## Pukyukuna
VodafoneThree

**VodafoneThree Holdings Limited**qa Hukllachasqa Qhapaqmarkamanta karuwillanakuy kumpaniyam.

## Pukyukuna
Banco Nacional de Bolivia

**Banco Nacional de Bolivia** **SA**. ñisqaqa (BNB) *(Qhichwa simipi: Pulipya llaqtap qullqiwasin)* Pulipyamanta Sukri llaqtapi qulllanwasiyuq qullqi wasim.
Yape

**Yape**qa tukuy imapaq app ruk'anasqa willitiram, apaychanapaq qullqi quy aplikasyun ima, 2016 watapi Banco de Crédito del Perúp (BCP) ruwasqan.

## Pukyukuna
FEX-Emu

**FEX-Emu** icha **FEX**qa x86 aplikasyun ñisqakunata ARM64 Linux sistimapi purichinapaq.

## Hawa tinkuchikuna

* Github
Substack

**Substack**qa lluqsichinapaq, qullqi qunapaq, yuphtara yachayniyuq, mit'a mit'api qullqi quykuna ruwasqapaq ch'antay ch'antayniyuq ima Hukyasqa Amirika lllaqtakunamanta llikapi patam. Willanaqillqakunata, putkastinkunata, wiryu ruwasqata ima uyaychachinapaq, rikuchinapaq.
Curve

**Curve** icha **Curve card**qa achka qullqi quy tarqhitakunata huk tarqhitallaman huñuq tarqhita, app ima.
JPMorgan Chase

**JPMorgan Chase & Co.** ñisqaqa (**JPMorganChase** sutiwan qillqa ch'antasqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta qullqi wasim, Musuq York llaqtapi qullanawasiyuq, Delaware llaqtapitaq kamachisqa wakinakusqa.
Industrial and Commercial Bank of China

**Industrial and Commercial Bank of China** (ICBC) icha **Chinusuyup Kuraq kamaykachay, Qhatuna ima** **Qullqiwasin**qa (Chinu simipi: 中国工商银行) marka markapi llamk'aywasiyuq Chinusuyumanta llaqtap wakin kaynin qullqiwasim, Chinusuyupi qullanawasiyuq. Chinusuyupi "tawa qhapaq" qullqiwasikunamanta aswan qhapaqmi, tukuy kapuqninwantaq tiqsimuyuntinpi aswan qhapaq qullqiwasi.

## Pukyukuna
Uma kay

**Umaq kay**, **uma kay**, **apuq kay**, **apu kay**, **qullana kay** icha **uma runa kay**qa huk runap, huk qutup icha tantanakuypa sapan runakunata, qutukunata, tantanakuykunata kamachiyninmi icha pusariynimi.
Redmagic

**Redmagic**qa (**REDMAGIC** suti ch'antayuq) Chinusuyumanta runa illachinakuna qhatuna unancham, Shenzhen, Guangdong llaqtapi qullanawasiyuq, pukllay yuyaysapa tilihunukunata kamaq chanta tinkuq aksisuryunninkunatapis.
Microsoft Surface

**Surface** icha **Microsoft Surface**qa tinkuna qhawanapampayuq sapap kumputaq, tawlita, ruwayniyuq yuraq qillqanapampa harwar ruwasqakuna ayllum, Microsoftpa ch'antasqan, ruwasqan ima.
Kikiy kaqipi hillap'ay

**Kikiy kaqipi hillap'ay, kikiy rikuypi, runap rikuyninpi, pukllachinap rikuypi hillap'ay/illapay**qa (first-person shooter "**FPS**" Inlis simimanta) wiryu pukllam, kikiy rikuymanta rikuna illapawan awqanakuyta, wak awqanakunawan awqanakuyta ima yuyaspa ruwasqa, pukllaqqa qullana runap ñawinmantami chiqan ruwayta rikun.
Achura

**Mikhuna achuranaku**, **achuranakuy**, **achuray** icha **achura**qa (Aymara simipi: apthapi "apana", Inlis simipi: gathering, community picnic, feast, festival, Kastilla simipi: comida campestre, compartimiento de comida comunal) apasqa mikhunata achuranakuy icha kuska wayk'usqa mikhunata achuranakuy histam, kunan pacha piknikhina, tantanakuytawan apasqa mikhunata rak'inakuy.

## Ñiwisqa qillqakunamanta yachachiykuna
MSI

**Micro-Star International Co., Ltd.** icha **MSI**qa (Chinusuyu simipi: 微星科技股份有限公司) Taywanmanta marka markapi llamk'aq kurpurasyunmi, Musuq Taipei, Taywanpi kuraqwasiyuq.
Nintendo

**Nintendo Co., Ltd.** ñisqaqa Hapunmanta marka markapi llamk'aq wiryu pukllay kumpaniyam. Kayqa wiryu pukllakunata, wiryu puklla kunsulakunata ruwaspa, yachachispa lluqsichin.
Lispusitiwu

**Lispusitiwu** icha **lispusitipu**qa huk llamk'ana, ruwana/kamana q'illay, aparatu, purichina, llamk'achikuna.
Kuyurara

**Kuyurara, kuyuykachaq rikch'a, kuyuq rikch'a, kawsayyachisqa, kawsarichisqa, kawsaqyachisqa, rikch'a kuyurarachiy, kuyuq t'iktu/t'iktuku** icha **animasyun**qa siqhisqa pilikula ruranapaq llamk'aymi, chaypiqa mana kuyusqa siqhikunata llamk'achispa kuyuchisqa siqhikunata ruranapaqmi.
Reliance Industries

**Reliance Industries Limited**qa Inriyamanta marka markapi llamk'aq tantanakuymi, Mumbai llaqtapi uma wasiyuq.
Saudi Aramco

**Saudi Aramco** ( Arabic   *ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah* ) icha **Aramco** (awpaq  **Arabian-American Oil Company**), kamachiypi **Saudi Arabian Oil Company**, kuskan kuraq llaqtap kapuyninmi, pitrulyumanta, pacha waphsimanta kumpaniyam, Sawri Arapisuyup markap rumi llukllu tantanakuyninmi.

## Ñawisqa qillqakunan
Tata Group

**Tata Group**qa (Tata qutu) Inriyamanta tantanakuy huñum, Mumbai llaqtapi uma wasiyuq. 1868 watapi tiqsiyachisqa, Inriya llaqtapi aswan hatun qhatuy huch'uykunayuq tantanakuymi.

## Ñawisqa qillqakunan
Broadcom

**Broadcom Inc.** ñisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq ch'antaq, ruwaq, kuraq kamaq, tiqsimuyuntinpi imaymana simikunruktur ñisqata, tiqsi ruwakuy suphwar ruwasqakunata ima mañaqmi.
Visa Inc.

**Visa Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq qullqi quy tarhita yanaykuna kurpurasyunmi, San Francisco llaqtapi kuraq wasiyuq.

## Ñawisqa qillqakuna
ASML Holding

**ASML Holding N.V.** ñisqaqa (**Advanced Semiconductor Materials Lithography** "**ASML**") Ura Llaqtakunamanta marka markapi kaq kurpurasyunmi, simikuruktur ñisqa kumpaniyam ima. Huturisistinti q'illay last'a ch'ipachiy makinakunata ruwaypi, kuraq kamaypi ima aswan yachay hap'iyniyuqmi, chaykunaqa tukuy imayuq muyuqikunakunata ruwanapaqmi kanku.
TSMC

**Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited**qa (**TSMC** icha **Taiwan Semiconductor**) Taywanmanta marka markapi llamk'aq simikuruktur ñisqa mink'a kamachinakuywan kuraq kamaq, ch'antaq kumpaniyam. Tiqsimuyuntinpi yalliq chaninchasqa simikuruktur ñisqamanta kumpaniyapurap hukninmi.

## Ñisqa qillqakuna
Rikch'a tarhita

**Rikch'a tarhita, rikch'a t'aphta, wiryu t'aphta** icha **rikch'a siqhiq t'aphta**qa kumputaq yapachina t'aphtam, rikch'akunata qhawanapampa aparatukunamanmi rikurichimun.
Rikch'a ruwachiq kaq

**Rikch'a ruwachiq kaq, t'iktu/llimphisqa ruwachiq kaq** icha Inlis simimanta **GPU**qa (graphics processing unit) rikch'a t'aphtakunap ruwachiqninmi.
Sanae Takaichi

**Sanae Takaichi** icha **Sanay Takaychi**qa (Pukllay killa, 7 1961 watapi paqarisqa) Nihunmanta pulitikaqmi, 2025 watamantapacha Nihunpa Minisrun, Kamachiqninnaq yuyay Limukratiku Partirup uman ima. Kay llamk'aypi ñawpaqin warmi kachkanmi.
Mastercard

**Mastercard Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq qullqi quy tarhita yanaykuna kumpaniyam, Purchase, Musuq York llaqtapi qullanawasiyuq.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakunan
Alibaba Group

**Alibaba Group Holding Limited** icha **Alibaba**qa Chinusuyumanta marka markapi llamk'aq tiknulukya kumpaniyam, intirnitpi qhatuypi, hukchhika rantichiypi, intirnitpi, tiknulukyapi ima aswan ruway yachayniyuq.
Crispín Martínez Rosas

**Crispín Martínez Rosas** sutiyuq runaqa icha "Crispín Martínez" (*  paqarisqa Chicontepecpi -  wañusqa Mihiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Martinez;  Mama: Rosas.

## Qillqasqankuna
* *Chakrata quyaamarquntsik*, Tlallamiquiliztli inelhuayo

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
BenQ

**BenQ Corporation**qa (Chinusimipi: 明基電通股份有限公司) Taywanmanta marka markapi tiknulukya ruwasqakunata rantichikuq, qhatuq ima kumpaniyam.
SteelSeries

**SteelSeries**qa (ñawpaqta **Icemat** sutiyuq karqan) Lanispampamanta pukllay hawa lispusitiwukunata, aksisuryukunatapis kuraq kamaqmi, chaykuna kachkanku umap uyarinakuna, ñit'inat'aphtakuna, kumputaq huk'uchakuna, pukllay kamachiqkuna, huk'ucha qumpi. SteelSeriesqa  2021 watamantapachaqa GN Store Nordpa rantisqanmi kachkan.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakuna
Taywan

**Taywan, Chinusuyu Ripuwlika** icha **Chunwa Nasyunalista Ripuwlika** nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa T'aypik llaqtam.

## Hatun llaqtakuna
Sapallap kumputaq

**Sapallap kumputaq**, **hukrunallap**/**hukllap kumputaq**, **sapa runap kumputaq** icha **PC**qa huk runallap llamk'achikunanpaq ruwasqa kumputaqmi.
HTC

**HTC Corporation** icha  **High Tech Computer Corporation**qa (Chinusimipi: 宏達國際電子股份有限公司; pinyin: *Hóngdá Guójì Diànzǐ Gǔfèn Yǒuxiàn Gōngsī*) Taywanmanta runapaq illachinawan puriqkunata kamaq kurpurasyun, Taoyuan lisritu, Taoyuanpi qullanawasiyuq.
UBtech Robotics

**UBtech Robotics Inc.** ñisqaqa Chinusuyumanta ruputkunata kuraq kamaqmi, Shenzhen, Guangdongpi tiyaq.

## Riqsichinapaq ñawsiqa qillqakuna
Masayoshi Son

**Masayoshi Son** (Hapun simipi: 孫 正義, Kurya simipi: 손정의,11 kaq Anta sithuwa killa, 1957 watapi **Masayoshi Yasumoto** sutiyuq paqarisqa) Hapunmanta qhatu qallarichiq, qullqi churaq, runa allinpaq qhatuq ima.
SoftBank Group

**SoftBank Group Corp.** ñisqaqa (バンクグループ株式会社, SofutoBanku Gurūpu Kabushiki gaisha) Hapunmanta marka markapi qullqi churay kamachiymanata huñunakuymi, Minato, Tukyu llaqtapi umawasiyuq.
Bank Leumi

**Bank Leumi**qa (*[[Iwriyu simi|Israyil simipi]]: בנק לאומי "Llaqta Qullqiwasi"*; Arapi simipi: بنك لئومي) Israyilmanta qullqi wasim.
Naver Corporation

**Naver Corporation**qa (Kurya simipi: 네이버 주식회사) Urin Kuryamanta intirnit huch'uykunayuq kumpaniyam, Seongnampi umawasiyuq, Naver maskanapaq llamk'achiq.
Banco Santander

**Banco [[Santander]] S.A.** ñisqaqa (qhatupi **Santander Group** sutiyuq) Kastillasuyumanta marka markapi llamk'aq qullqi yanaykunata mañaq kumpaniya, qullqiwasi ima, Santander llaqtapi tiyaq, Boadilla del Monte llaqtapitaq llamk'aq llamk'aywasiyuq.
BNP Paribas

**BNP Paribas**qa (**BNPP, Paribas** icha **BNP**) Ransiyamanta marka markapi kaq tukuy ima ruwaq qullqiwasi, qullqi yanaykunamanta qullqi churay hat'alliyniyuq kumpaniyam, Paris llaqtapi umawasiyuq. 

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakuna
Hitachi

**Hitachi, Ltd.** ñisqaqa Hapunmanta 1910 watapi paqarisqa marka markapi llamk'aq huch'uykunayuq kumpaniyam, Chiyoda llaqtapi, Tukyu llaqtapi mamawasiyuq.
DiDi

**Didi Chuxing Technology Company**qa Chinusuyumanta apaykachay tiknulukya kumpaniyam, Beijing llaqtapi umawasiyuq.
PedidosYa

**PedidosYa**qa Uruwaymanta marka markapi tarikuq kumpaniyam, intirnitpi mikhuna mañakunapaq, utqhalla qhatunaq ima, Montevideo llaqtapi umawasiyuq.
Rappi

**Rappi**qa Kastilla rimaq Amirikapi tukuy imapaq app kumpaniyam, Bogota, Kulumya llaqtapi umawasiyuq, São Paulo llaqtapi, Mihiku llaqtapi llamk'aywasikunayuq. 2015 watapi paqarichisqa karqan.
PayPal

**PayPal Holdings, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq qullqi tiknulukya kumpaniyam, intirnitpi qullqi quy sistimata ñaqa tukuy llaqtakunapi llamk'achin.
SK Hynix

**SK Hynix Inc.** ñisqaqa (Kurya simipi: **에스케이하이닉스**) Urin Kuryamanta DRAM yuyarinata, halach yuyarina chipta ima mañaq kumpaniyam. SK Hynixqa tiqsimuyuntinpi aswan hatun simikuruktur ñisqa qhatuqkunamanta hukninmi.
MediaTek

**MediaTek Inc.** icha **MTK**qa (Chinusimipi: 聯發科技股份有限公司; pinyinpi: Liánfā Kējì Gǔfèn Yǒuxiàn Gōngsī) Taywanmanta kuraq ruwaywasinnaq simikuruktur ñisqa kumpaniyam.
NetEase

**NetEase, Inc.** ñisqaqa (pisichasqa Chinusimi qillqaypi: 网易; unay Chinusimi qillqaypi: 網易; pinyinpi: Wǎngyì; Jyutping: mong5 ji6) Chinusuyumanta wiryu-pukllata ruwaq, lluqsichiq ima kumpaniyam.
Mercado Libre

**Mercado Libre**qa (Purtukal simipi: **Mercado Livre**) Arhintinamanta Kastilla simi rimaq Amirikapi illachinawan llamk'aqkunata marka markapi qhatuq kumpaniyam, Buenos Aires llaqtapi umawasiyuq.
Electronic Arts

**Electronic Arts Inc.** icha **EA**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta wiryu puklla kumpaniyam, Redwood City, California llaqtapi mamawasiyuq.
Rockstar Games

**Rockstar Games, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta Take-Two Interactivep wiryu-puklla lluqsichiq hat'illiq kumpaniyayuq kumpaniyanmi, Musuq York llaqtapi tiyaq.
Take-Two Interactive

**Take-Two Interactive Software, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta wiryu-puklla qullqi churay hat'alliq kumpaniyam, Musuq York llaqtapi tiyaq, Ryan Brantpa Uma raymi killa, 1993 watapi paqarichisqan.

Kay kumpaniyaqa kimsa hatun lluqsichiq qhatuna suti qillqayuqmi: Rockstar Games, Zynga, 2K ima.
Walmart

**Walmart Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq rantinawasi (hipirmirkaru) kurpurasyunmi.
Kikiy kaqi runa

Wiryu pukllakunapi, **kikiy kaq**iqa ima rikch'ap qhawayninpis, pukllachina runap rukuyninmanta qhawaspa runata pukllachiy, purichiy.
Battlefield 6

***Battlefield 6*** ñisqaqa 2025 watapi yanayhina puklla pukllachina runap kikin qhawayninmanta hillap'aq wiryu pukllam, Battlefield Studiospa ruwasqan, EA ñisqataq lluqsichisqan.
Quicko Wallet

**Quicko**qa Pulunyamanta qullqimanta-tiknulukya yanay mañaq kumpaniyam, qullqi churaykuytawaraq qullqi qunapaq sirma tarhitata mañaq.

## Hawa tinkuchikuna

* Chiqan llika uyan
Plan International

**Plan Internacional**qa ruwaq, runapi yuyaq tantanakuymi, Hukllachasqa Qhapaqmarkapi umatiyanayuq. Tiqsimuyuntinpi mana qullqiyuq, muchuq, ñak'ariq wamrakunata yanapanku.
The Salvation Army

**The Salvation Army**qa Rutistanti ristuman iñiq inlichham chanta marka markapi llamk'aq khupaq tantanakuy, Lunrun llaqtapi qallarichisqa, umawasiyuq ima.
Rosario Castellanos

**Rosario Castellanos** sutiyuq runaqa icha "Rosario Alicia Castellanos" (*  paqarisqa Mihiku llaqtapi -  wañusqa Mihiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Castellanos;  Mama: Fugueroa.

## Qillqasqankuna
* *Balún Canan*

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
Stripe, Inc.

**Stripe, Inc.** ñisqaqa Irlanriya-Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq qullqimanta yanaykuna, yanayhina suphwar (SaaS) ima kumpaniya, iskay mamawasiyuq Hukllachasqa Amirika LlaqtakunapiSouth San Francisco, Californiapi, Irlanriyapitaq Luplinpi.
Aldi

**Aldi**qa Alimansuyumanta marka markapi tiyaq qullqi pisiyachisqa qhatuwasi, huk yawarmasikunap kapuyninku iskay unancha sutiyuq saphsi kumpaniyam.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakuna
Jensen Huang

**Jen-Hsun** **Huang** icha **Jason Huang**qa (Chinusimipi: 黃仁勳; pinyin: *Huáng Rénxūn*; Tâi-lô: *N̂g Jîn-hun*; 17 kaq Qhulla puquy killa, 1963 watapi paqarisqa) Taywanmanta, Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta ima qhatuy kamachiqmi, illachina purichiykamayuq, runa allinpaq qhatuq, Nvidiap paqariqin, pusay kamachiq apu.
Nezahualcóyotl

**Nezahualcóyotl** sutiyuq runaqa icha "Acolmiztli Nezahualcoyotl" (*  paqarisqa Texcocopi -  wañusqa Mihiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, nawati simipi qillqaqmi.

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
Micron Technology

**Micron Technology, Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta kumputaq yuyarinata, kumputaq willakunata ima ruwaq kumpaniyam. Boise, Idaho llaqtapi umawasiyuqmi.
Rodolfo Marcone-Lo Presti

**Rodolfo Marcone-Lo Presti** (1984 watapi paqarisqa) huk Chile llaqta abogadomi hinallataq yuyay kamayuq / hatun yachaqmi. Paypa yachaymanta llamk'apasqa willakuykunapiqa derecho yuyaymanta, siyasay rimaymanta, runakuna derechos hinallataq pacha-mama kamachiy nisqapi tantarikuyta ruwasun.****

## '''Kawsaynin / Yachaynin'''
Marcone-Lo Prestiqa wankurisqa abogado yupasqa Universidad Nacional Andrés Bello-pi, Chile llaqtapi. Chaymantaqmi *Derecho, Negocios y Justicia* hinallataq *Derecho Constitucional* nisqa mast'ariykuypi University of Valencia-pi, España llaqtapi tukurqusqa. Chayqa huk *Familia y Sociedad* diplomata rurasqa Pontifical Catholic University of Chile-pi, hinallataq *Estudios Internacionales*-manta University of Chile-pi. Estados Unidos llaqtapi Boston College nisqapi *Alternative Dispute Resolution* (manchasqa chiqanchay ruraykuna) yachaykunaqa ruwan.

Payqa PhD (Doktorado) nisqa ranti-salqa *Derecho y Política yuyayninpi* hinallataq University of Valencia-pi tukurqusqa, tesisnin paqarisqa: *Diacronía del ideal político de armonía: Buena Vida, Bien Común y Buen Vivir*, Jesús Ballesteros hinallataq Vicente Bellver nisqa yachachiqkunawan. Ñawpaq llamk'apayninpaq qillqakuna, yachaykunapa llaqtakunapi payqa doktor yanapakuq hinataq riqsisqa.

## '''Llamk'apaynin yachaypi'''
Marcone-Lo Prestiqa qillqakunata ruraqmi *etikamanta, siyasay yuyaymanta* hinallataq *derecho yuyaymanta* tantachiypi. 2024 watapiqa pay Jesús Ballesteros yachachiqwan rimasqa tapukuyta qillqasqa *Oxímora. International Journal of Ethics and Politics* nisqapi. Hinallataq Ballesteroswan *Ukraniaqa maqanakuy* nisqapi qillqakunawan yanapakuqña.

Payqa *Pablo de Tarso: actualidades patrísticas* (Universidad de Los Lagos, 2023) llaqtapi ch'usaq qillqakunapi rantikuqmi, hinallataq qillqasqa *El derecho ante el colapso ecológico. Propuestas para una transición ecosocial* (Dykinson, 2024).

## '''Ayllupi – llaqta rimaypi llamk'apaynin'''
2024 watapiqa pay Chile abogadokuna huñusqawan huk qillqanta churanku International Criminal Court-man Gaza llaqtapi kaq *makinakuy yuyariykunata* tapukuyta churaypaq.

## '''Qillqasqakuna (aswan riqsisqa llamk'aykuna)'''
* *Diacronía del ideal político de armonía: Buena Vida, Bien Común y Buen Vivir* (doktor tesis).
* *El derecho ante el colapso ecológico* (Dykinson, 2024).
* *Pablo de Tarso: actualidades patrísticas* (U. Los Lagos, 2023).
* *En búsqueda del sentido perdido...* *Oxímora* (2024).
* *Ukraniamanta rimasqa* (2022).

## Referencias
Revolut

**Revolut Group Holdings Ltd** icha **Revolut**qa tiqsimuyuntinpi qullqi tiknulukya kumpaniyam, Lunrun llaqtapi umawasiyuq, Hulyu killa, 2015 watapi Nik Storonskiypa, Vlad Yatsenkop ima qallarichisqanku.

## Ñawisqa qillqakuna
Databricks

**Databricks, Inc.** ñisqaqa San Francisco llaqtapi tiyaq suphwar kumpaniyam. 2013 watapi Apache Sparkpata paqarichiqninkunap paqarichisqankum kachkan.

## Ñawisqa qillqakuna
Waymo

**Waymo LLC**qa **(**ñawpaqta **Googlep kikinmanta puriq awtu yuyaspa ruwanan**manta riqsisqa karqan**)** Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta kikinmanta puriy tiknulukya kumpaniyam, Mountain View, California llaqtapi umawasiyuq.
Binance

**Binance Holdings Ltd.** icha **Binance**qa aswan hatun ukhulla qillqay rintinakuymi sapa p'unchaw rantinakuypi ukhulla qullqikunamanta. Binanceqa 2017 watapi Changpeng Zhaopa ruwasqanmi, ñawpaqtaqa sapa kuti rantinakuy suphwartam ruwarqan.
Tether

**Tether**, **USD₮** icha **USDT**qa ukhulla qillqay qullqi takya phisu Tether Limited Inc. ñisqap 2014 watapi qallarichisqan.

## Ñawisqa qillqakuna

## Hawa t'inkikuna
Vitol

**Vitol**qa Suwisa k'itipi tiyaq Hulanriyamanta marka markapi llamk'aq kallpamanta, pacha paqarisqa rantinakuymanta ima kumpaniyam, Rotterdam llaqtapi 1966 watapi Henk Viëtorpa, Jacques Detigerpa ima qallarichisqanku.
Bosch

**Robert Bosch GmbH** icha **Bosch**qa (**BOSCH**) Alimanyamanta marka markapi kaq puriq kamay, tiknulukya ima kumpaniyam, Gerlingen, Baden-Württemberg, Alimanyapi umawasiyuq.
Berkshire Hathaway

**Berkshire Hathaway Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq huch'uykunayuq hat'alliyniyuq kumpaniyam, Omaha, Nebraskapi umawasiyuq.
Trafigura

**Trafigura Grupo Pte. Ltd.** ñisqaqa Sinkapur llaqtapi tiyaq marka markapi kaq paqariq ima kumpaniyam,  Ginebrapi, Houstonpi, Montevideopi, Mumbaipi ima kuraq suyu uma patakunayuq, 1993 watapi paqarichisqa. 

## Ñawisqa qillqakuna
Palantir Technologies

**Palantir Technologies Inc.** icha **Palantir**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta hat'alliy rantinakuypi kaq suphwar kumpaniyam.
Eli Lilly and Company

**Eli Lilly and Company** icha **Lilly**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq hampiwasi kumpaniyam, Indianapolis, Indianapi mamawasiyuq, 18 llaqtapi llamk'aywasiyuq.
Johnson & Johnson

**Johnson & Johnson**qa (**J&J**) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq hampiwasi, kawsaytiknulukya, hampi tiknulukyakuna ima kumpaniyam, New Brunswick llaqtapi umawasiyuq, Musuq York hat'alliy rantinakuypi qillqachikuspa rantichikun.
ExxonMobil

**Exxon Mobil Corporation**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi kaq pampa llukllu-pampa wapshi kurpurasyunmi, Spring, Texaspi, Houston llaqtap hawanpi uma wasiyuq.

## Ñawisqa qillqakuna
LVMH

**LVMH Moët Hennessy Louis Vuitton SE**qa Ransyiamanta marka markapi kaq hat'alliyniyuq kampaniya, huch'uykunayuq kumpaniya ima, qhapaq imakunata ruway yachan, Paris llaqtapi umawasiyuq.
## Yachachinapaq ñawisqa qillqakuna
Costco

**Costco Wholesale Corporation** icha **Costco**qa Hukyasqa Amirika Llaqtakunamanta llaqta llaqtapi kaq kurpurasyunmi, huk unanchayuqlla mit'a mit'a qullqi quqkunallapaq hatun hap'iqwasi kulup hukchhikallapi rantiqwasikunata llamk'achin. Tiqsimuyuntinpi kimsa kaqin hatun qhatuqwasi.

## Pukyukuna
COSCO

**China Ocean Shipping Company**qa (**COSCO**) 1961 watamanta 2016 watakama mumaquchapi apaykachaq kurpurasyunmi karqan, Chinusuyup Llaqta kamachinakuwasipa kapuyninmi.
Schwarz Gruppe

**Schwarz Gruppe**qa Alimansuyumanta marka markapi kaq hukchhikapi kaqkuna rantiqwasim, Lidl, Kaufland ima qhatuna unanchakunawan qhatuwasikunata llamk'achin.
AstraZeneca

**AstraZeneca plc**qa Ritanya-Suwikusuyumanta marka markapi kaq hampiwasi, kawsay tiknulukya kumpaniyam ima, Cambridge Biomedical Campuspi Cambridge, Hukyasqa Qhapaqmarkapi umawasiyuq.

## Ñawisqa qillqakuna
Rolls-Royce Motor Cars

**Rolls-Royce Motor Cars Limited**qa Hukllachasqa Qhapaqmarkamanta qhapaqpaq awtu ruwaqmi, 2003 watamantapacha BMW AGpa huch'uy kumpaniyanmanmi tukurqan.
Toyota

**Toyota Motor Corporation**qa (Hapun simipi:トヨタ自動車株式会社, Latin qillqapi: Toyota Jidōsha kabushikigaisha, Qhichwa simipi: Tuyuta) Hapunmanta marka markapi awtukunata kuraq kamaq kumpaniyam, Toyota llaqta, Aichipi, Hapunpi mamawasiyuq.
Ford Motor Company

**Ford Motor Company**qa (Hur ñisqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta tiqsimuyuntipi awtu qhatuq, kuraq kamaq ima. Dearborn, Michigan, Hukllachasqa Amirika Llaqtakunapi umawasiyuq.
Suzuki

**Suzuki Motor Corporation**qa (Hapun simipi: スズキ株式会社, Latin qillqapi: Suzuki Kabushiki gaisha) Hapunmanta llaqta llaqtapi kaq awtuta kuraq kamaq kumpaniyam, Hamamatsu, Shizuoka llaqtapi mamawasiyuq.
Pil Andina

**Pil Andina S.A.** ñisqaqa Piruwmanta Wuliwyapi lichimanta ruwasqakunata, lichillata ima qhatuq kumpaniyam, Grupo Gloriap huch'uynin. Aswan riqsisqa qhutuyninkunaqa kachanku: pilfrut, leche pil, yogurt pil ima.
Grupo Gloria

**Grupo Gloria**qa Piruwmanta huch'uykunayuq kumpaniyam, Kastilla simi rimaq llaqtakunapi mikhuna suyupi aswan llamk'anmi. 1986 watapi Vito Rodriguez, Jorge Rodriguez ima wawqikunap paqarichisqankum kachkan, mamawasinqa Lima llaqtapim tarikuq.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakunan
Juan Chuqni

**Juan Chuqni** icha **Huwan Chuqni**qa (Wamanka llaqtapi, 1570 watapi wañurqa) taki unquy hatariy ch'unkunakup uma runanmi, wak'akunap ñinqankuta yachaqmi ima karqan, taki unquy yuyayqa 1560 watapis Ayak'uchu llaqta, Piruwpa Wiriynatunpi paqarirqan.
Agustin Agualongo

**Agustin Agualongo** icha **Awustin Awalunqu**qa (San Juan de Pasto llaqtapi, 25 kaq Anta sithuwa killa, 1780 watapi paqarisqa, Popayán llaqtapi, 13 kaq Hulyu killa, 1824 watapitaq wañusqa) Kulumyap kacharikuyninpaq awqanakukunapi qhapaq Kastilla suyup suyunman sayaq umam karqan.
Remedios Loza

**Francisca Remedios Loza Alvarado**, **kumariy Rimiryus** icha **Ransiska Rimiryus Lusa**qa (La Pas llaqtapi, 21 kaq Anta Sithuwa killa, 1949 watapi paqarisqa, 14 kaq Qhapaq Inti raymi killa, 2018 watapitaq wañupusqa) Wuliwyamanta pulitikaq, makiwan ruwaq (artisanyata ruwaq), tiliwisyunpi willaq warmi ima karqan.

1989 watapi, pullira churakuq warmikunamanta Wuliwyap rimanawasimanta kaq sayanpi tiyanata ñawpaqnin hap'iq warmim, paypa ñawpanpi Inriyu ñisqa warmiqa mana rimanawasimanpas yaykuy atiq karqanku.
Fortino Hipólito Vera Talonia

**Fortino Hipólito Vera y Talonia** sutiyuq runaqa icha "Hipólito Vera" (*  paqarisqa Tequixquiacpi -  wañusqa Mihiku llaqta) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.

Tayta: Vera;  Mama: Talonia.

## Qillqasqankuna
* *Chakrata quyaamarquntsik*, Tesoro Guadalupano

## Kaypipas qhaway
* Mishiku

## Hawa t'inkikuna
Sabrina Carpenter

**Sabrina Annlynn Carpenter**qa (11 kaq Mayu killa, 1999 watapi paqarisqa) Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta takiq, taki ch'antaq, aranwaq ima warmi.
Douglas Murray

**Douglas Murray**qa (16 kaq Hulyu killa, 1979 watapi paqarisqa) Hukllachasqa Qhapaqmarkamanta kultura kakullachiq yuyayniyuq pulitikaymanta rimaq, kulturamanta anyaq, qillqa paqarichiq, willaykamayuq ima runa.
YPFB

**Yacimientos Petrolíferos Fiscales Bolivianos**qa (**YPFB**) Wuliwyamanta llaqtap wapshimanta, rumiyasqa llukllumanta kumpaniyanmi.
Millicom

**Millicom International Cellular SA**qa Luksimpurkumanta apaychana karu-willanakuy yanaykuna mañaq, Kastilla simi rimaq Amirika llaqtakunapi **Tigo** unanchawan llamk'achkan.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakuna
Z.ai

**Beijing Zhipu Huazhang Technology Co., Ltd.** icha **Z.ai**qa Chinusuyumanta tiknulukya kumpaniyam, wallpasqa yachaypi aswan ruwariyniyuq. Kay kumpaniyaqa ñawpaqta Chinusuyup hawanpi **Zhipu AI** sutiwan riqsisqa karqan 2025 watapitaq musuqmanta sutichakurqan.

## Ñawisqa qillqakuna
Konstantino Kisin

**Konstantin Vadimovich Kisin**qa (Rusu simipi: Константин Вадимович; 25 kaq Qhapaq Inti raymi killa, 1982 watapi paqarisqa) Hukllachasqa Qhapaqmarkamanta pulitikaymanta rimaq, qillqaq, Francis Fosterwan  *Triggernometry* podcastpa kuska pusaqninmi ima. Hinallataqmi ñawpaqta waksimiman hurqhuq, sayaspa asichiq runa ima karqan.

## Ňawisqa qillqakuna
Popcorn Time

**Popcorn Time**qa wak patapurapi kaq, free software ñisqa BitTorrent yanachikuqmi, wiryu kuyuchiqniyuq ima hamun. Llikapi suwasqa pilikulakunamanta streamming ñisqa mañan.

## Hawa tinkuchikuna

* Popcorn Timep chiqan githubnin
Groq

**Groq, Inc.** ñisqaqa Hukyasqa Amirika Llaqtakunamanta wallpasqa yachay kumpaniyam, wallpasqa yachay phawachiq hukruwanallapaq t'inkinachisqa muyunata (ASIC) Simi Ruwachiq kaq (LPU) sutichaspa ruwanku.
Wiqanismu

**Wiqanismu** **yuyay**qa animalmanta ruwasqakunata mana churakunkuchu, mana rantinkuchu, mana animal aycha mikhunkuchu ima, qhatunapaq animalkunap kaq kayninkuta mana ñiq yuyaymi.
Starlink

**Starlink** icha **Istarlin ñisqa**qa wallpasqa muyuysiq intirnit phinam, **Starlink Services, LLC**pa llamk'achisqan, marka markapi llamk'aq karu-willanakuy mañaqmi, Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta SpaceX wayra-hanan pacha kumpaniyap hinantin kayniyuq huch'uyninmi, 150 markaman llamk'ayta mañachkan.

## Ñawisqa qillqakuna
Hipermaxi

**Hipermaxi**qa Wuliwyamanta kuraq qhatuwasim, Santa Crus de la Sierra llaqtapi 4 kaq Pukllay killa, 1994 watapi Tomislav Kuljis Füchtnerpa paqarichisqan kachkan.
Quantum Motors

**Industrias Quantum Motors S.A.** ñisqaqa awtu kuraq kamaq kumpaniyam, Quchapampa, Wuliwyapi mamawasiyuq, José Carlos Márquezpa, Carlos Suroco Deiterspa ima 2017 watapi paqarichisqankum.
Sofia Ltda.

**Sofía Ltda.** ñisqaqa Wuliwyamanta wallpakunata, wakakunata ima uywaypi llamk’aq kumpaniyam, 1976 watapi Santa Cruz, Wuliwyapi paqarichisqanmi.
Alicorp

**Alicorp**qa Piruw llaqtamanta runapaq kaqkunata qhatuq kumpaniyam, Ura Amirika llaqtakunapi llamk'achkan.
Luz del Sur

**Luz del Sur**qa Piruwmanta illachina kallpata kamachiq kumpaniyam, Limaq llaqtap ura-anti waqtanpi 30 lisritupi 800 waranqa kuraq rantiqman k'anchachinapaq kallpata chayachin.
AITO

**AITO**qa (Chinusuyu simipi: 问界; pinyin qillqapi: *Wènjiè*) Chinusuyumanta Seres Grouppa illachina awtu kuraq kamaq qhatunapaq unanchanmi. Kay qhatunapaq unanchaqa Huaweipa kikillanmanta purichiy sistimankunata, HarmonyOS llamk'achiq sistimanta ima illachana awtukunamanmi mañan.

## Ñawisqa qillqakuna
Nio Inc.

**Nio Inc.** ñisqaqa (Chinusuyu simipi: 蔚来; pinyin qillqapi: *Wèilái*) Chinusuyumanta illachina awtu kuraq ruraqmi, Shanghai llaqtapi umawasiyuq. 2014 watapi paqarichisqa, kunan sutintaqa 2016 watapitaq hurqharikurqan.
Claro

**Claro**qa Parasilpi paqarichisqa Latin simikunata rimaq markakunapi llamk'aq karu-willanakuy kumpaniyam, Mihiku markamanta América Móvil karuwillanakuy qutup hukninmi.
America Movil

**América Móvil, SAB de C.V.** ñisqaqa Mihikumanta karuwillanakuy kurpurasyunmi, Mihiku llaqta, Mishikupi umawasiyuq. Tiqsimuyuntinpa 7 kaqin hatun apaychana llika llamk'achiq kurpurasyunninmi.
Ooredoo

**Ooredoo QSC**qa (Arapi simipi: أريد; ñawpaqta **Qtel** sutiwan riqsisqa karqan) Qatar markamanta karuwillanakuy kumpaniyam, Doha llaqtapi umawasiyuq.

## Ñawisqa qillqakuna
Doha

**Doha**qa (Arapi simipi: الدوحة, Latin qillqapi: *ad-Dawḥah*) Qatar llaqtap uma llaqtanmi, qullanan qullqi kit'in ima.
Almacenes Tia

**Tiendas Industriales Asociadas S.A.** icha **Almacenes Tía**qa Ura Amirikamanta runaman qhatuq qhatunapaq unancham, 1940 watapi paqarichisqan. Kay kumpaniyaqa Ikwaturpi, Uruway llaqtapi ima kamachiq umawasikunayuq, Tía, MAGDA, Ta-Ta, MULTI AHORRO ima qhatunapaq unanchakunawanmi qhatun.
Temu

**Temu**qa llikapi qhatum, illachina qhatu kumpaniya PDD Holdingspa llamk'achisqanmi, Colin Huangpa kapuyninmi. Kayqa ancha pisi chanipi ruwasqakunata qhatun, Chinusuyumantapachataq rantisqakunata chayachimusunki.

## Ñawisqa qillqakuna
CapCut

**CapCut**qa (Chinu simipi: 剪映; pinyin qillqapi: Jiǎnyìng, ñawpa sutin: ViaMaker) TikTok ruwaqkuna ByteDancepa ruwasqan wiryu ch'antaqmi, tilihunu apphinapi, hamp'ara apphinapi, llika apphinapi ima kan.
Subway Surfers

***Subway Surfers***qa 2012 watamanta mana tukukuq ayqiy tilihunu pukllam, Kiloopa, SYBO Gamespa ima kuska ruwasqankum, Lanispampapi umawasiyuqkuna mana hat'alliy rantinakupi kaq kumpaniyakuna. IOSpi, Androidpi, HarmonyOS NEXTpi, Amazon Fire Tawlitapi, Windows Phone patakunapi ima purichinapaqmi kan.

## Ñawisqa qillqakuna
Klarna

**Klarna Group plc**qa Suwikusuyumanta qullqi tiknulukya kumpaniyam, intirnitpi qullqi yanaykunata mañan.
Garena

**Garena**qa Sinkapurmanta pukllakunata ruwaqmi, mana qullqipaq internetpi pukllakunata lluqsichiqmi ima.
Free Fire

**''Free Fire**qa'' pukllanapaq-qhasilla battle royale pukllam, Garenap Androidpi, iOSpi ima purinanpaq ruwasqan, lluqsichisqanpas.