open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaa Iya mamallaqta parki

**Kaa Iya mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Parque Nacional de Kaa Iya del Gran Chaco* / *Nacional y Area Natural de Manejo Integrado Kaa-Iya*) nisqaqa Buliwya mamallaqtap Santa Krus suyupi huk mamallaqta parkim.

## Allpa saywachi
* Quchakuna: San José kachi qucha
## Flora
*
Kay mamallaqta parkipiqa kanmi 878 rikch'aq yura.
* [[Q'acha-q'acha]] (paaq, pawaq):
** *Schinopsis quebracho-colorado*
** *Schinopsis cornuta*
* *Astronium urundeuva*
* *Bulnesia sarmientoi*
* [[Thaqu]]: *Prosopis chilensis*
* *Chorisia speciosa*
* *Caesalpina paraguariensis*
* *Copernicia alba*

== Fauna ==




Kay parkipi kanmi 350-chá rikch'aq uywa.
* Hatun [[khirkinchu]]: [[kutimpu]] (*Priodontes maximus*)
* *Catagonus wagneri* 
* [[Wanaku]] Lama guanicoe
* [[Wankana]]: *Tayassu albirostris*
* *Cabassous chacoensis*

*'Pisqukuna:*'
* *Crax fasciolata*
* *Harpyhaliaetus coronatus* ("águila harpía  coronada")
* *Spizastur melanoleucus''

## Runakuna
### Runa llaqtakuna
Kaa Iya mamallaqta parki uhupi mana runakuna tiyanku. Mamallaqta parki ñiqpi kay runa llaqtakuna kawsanku:
* Waraniyi runa (kuntipi (Bañados de Izoso), kay llaqtakunapi:  Guarirenda, Rincón, Huirapendi, Guirayasa, Coropo, Cacharí, Aguraigua, Guirapendio, Isiporenda, Yapiroa). 
* Chikitus runa (chinchaypi, San Pawlu llaqtapi)
## Kaa Iya mamallaqta parki ñiqpi llaqtakuna
* Kamiri, Charawa, Boyuibe (Cordillera pruwinsyapi) 
* San José Chikitus (Chikitus pruwinsyapi)

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
* www.santacruz.gov.bo / Kaa Iya mamallaqta parkimanta
## Hawa t'inkikuna
Cutervo mamallaqta wari kancha

**Cutervo mamallaqta parki** nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi, San Andrés de Cutervo distritupi. 

## Yurakuna
* Ramran: *Alnus jorullensis*
* Siwis *Cedrela sp.*
* Kina-kina (*Cinchona sp*)
* Inka tuqti (*Juglans neotropica*)
* Q'illu akwa (*Nectandra sp.*)

: * 

## Uywakuna
* (*Astroblepus rosei*)
* Khirkinchu: (*Dasypus novemcinctus*)
* Chinchay (*Leopardus pardalis*)
* Hatun pichna (*Lontra longicaudis* *ssp. incarum*)
* Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
* Usqhullu (*Oncifelis colocolo*)
* Uturunku (*Panthera onca*)
* Puma (*Puma concolor*)
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
* Pilku (*Pharomachrus auriceps*)
* Tayu *Steatornis caripensis*
* Sach'awaka: urqu sach'awaka (*Tapirus pinchaque*)
* Wankana (*Tayassu pecari*)
* Anti ukumari (*Tremarctos ornatus*)


image:PampasCat.jpg|Usqhullu *(Oncifelis colocolo)*
File:Golden-headed Quetzal.jpg| Pilku *(Pharomachrus auriceps)*
Rikcha:Oilbirds.jpg|Tayu *(Steatornis caripensis)*


## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Salomon Vilchez Murga (1907-1993)

## Hawa t'inkikuna
* Cutervo mamallaqta parkimanta (kastilla simi)

{Suyukuna (Piruw)}}
Tinku Mariya mamallaqta wari kancha

**Tinku Mariya mamallaqta parki** nisqaqa Piruw llaqtapi, huk mamallaqta parkim Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi.

## Yurakuna
* Siwis (*Cedrela sp.*)
* Wasay (*Euterpe precatoria*)
* Bulayna (*Guazuma crinita*)
## Uywakuna
* Amaru (*familia Boidae*)
* Nak'a-nak'a (*Micrurus sp.*) 
* Tayu (*Steatornis caripensis*)
* Tunki (*Rupicola peruviana*)
* Pampa kuntur (*Sarcoramphus papa*)
* Kilpuntu (*Momotus momota*)
* Sach'awaka: pampa sach'awaka (*Tapirus terrestris*)
* Tanka taruka (*Mazama americana*)
* Lumu khuchi (*Pecari tajacu*)
* Chinchay / Atalla puma (*Leopardus pardalis*)
* Chipuru / Tsipuru / Yuramachi k'usillu (*Saimiri sciureus boliviensis*)
* Pichiku k'usillu (*Saguinus fuscicollis*)


Rikcha:Black-capped Squirrel Monkey+baby (Saimiri boliviensis).jpg|Chipuru *(Saimiri sciureus boliviensis)*
Rikcha:Oilbirds.jpg|Tayu (*Steatornis caripensis*)
Rikcha:Blue-crowned Motmot back 2.jpg|Kilpuntu *(Momotus momota)*


## Karu puriy
* Ch'usiqakunap mach'ay (*Cueva de las Lechuzas*)
* Sipascha phaqcha *(Quinceañera)*
* Sumaq puñuq urqukuna *(Bella Durmiente)*
## Kaypipas qhaway
* Tinku Mariya
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Wanuku suyu Tinku Mariya mama llaqtaparkiwan
Amutapi walla mamallaqta wari kancha

**Amutapi walla mamallaqta parki** (kastilla simipi: *Cerros de Amotape*) nisqaqa Piruw mamallaqtap Tumpis suyupi Piwra suyupipas huk mamallaqta parkim.

## Allpa saywachi
## Chiriqunuy
## Yura yura
* Siwis (*Cedrela sp.*)
* (*Ziziphus thyrsiflora*)
* (*Tabebuia billbergii*)
* (*Tabebuia chrysantha*)
* (*Loxopterygium huasango*)
* (*Bursera graveolens*)

## Uywa uywa
* Kuntur (*Vultur gryphus*)
* Pampa kuntur (*Sarcoramphus papa*)
* Taruka:
** Yuraqchupa luwichu (*Odocoileus virginianus*)
** Puka luwichu (*Mazama americana*) 
* Lumu khuchi (*Pecari tajacu*)
* Waywacha (*Sciurus stramineus*)
* Yaka-yaka (*familia Picidae*)
* Amu kaskawil (*Bothrops barnetti*)
* Illawi (*Boa constrictor*)
* Abya Yalap lagartu: (*Crocodylus acutus*)
* Iwana (*Iguana iguana*)
* Hatun pichna (*Lutra longicaudis*)

## Wiñay kawsay
## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Hawa t'inkikuna
Qispichiq

*ima qispichiqpas;
***[[Jesu Kristu]]**, paypi iñiqkunap wañuymanta qispichiqnin;
*huk llaqtakuna:
**El Salvador (huk mama llaqta);
**Salvador de Bahia (Brasilpi).
Abiseo mayu mamallaqta wari kancha

**Abiseo mayu mamallaqta parki** nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi San Martin suyupipas, huk mamallaqta parkim.

1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

## Allpa saywachi
* **[[Mayu]]kuna:** Abiseo mayu - Montecristo mayu - Tumaq mayu (*Río Túmac*) - Curvo mayu

## Yurakuna
* Misk'i wiru (*Saccharum officinarum*)
## Uywakuna
* Piruwanu ukumari (*Tremarctos ornatus*)
* Llikuha (*Amazona ochrocephala*)
* Uturunku (*Panthera onca*)
* Hatun taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* K'usillukuna
** Q'illuchupa k'usillu (*Oreonax flavicauda*)
** Q'utu k'usillu (*genus* *Alouatta*) 
*** Pukamaki q'utu k'usillu (*Alouatta belzebul*)
** Qhampu k'usillu (*genus* *Ateles*)
*** Yuraq mat'i makisapa / Yuraq wiksa makisapa / (*Ateles belzebulth*)
** Churu k'usillu *Lagothrix flavicauda*
* Pisqukuna
** Pampa kuntur, (*Sarcoramphus papa*)
** (*Netta erythrophthalma*)


Rikcha:Howler monkey belzie wen.jpg|Pukamaki q'utu k'usillu (*Alouatta belzebul*)
Rikcha:Koenigsgeier-14.jpg|Pampa kuntur, (*Sarcoramphus papa*)
Rikcha:Southern Pochard (Netta erythrophthalma) RWD1.jpg|(*Netta erythrophthalma*)


## Kaypipas qhaway
* El Gran Pajatén
* Los Pinchudos
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* SINANPE (*Sistema Nacional de Áreas Naturales Protegidas por el Estado*)
* INRENA (*Instituto Nacional de Recursos Naturales*)

## Hawa t'inkikuna
* Abiseo mayu mamallaqta parkip saywitun
T'uru T'uru mamallaqta parki

**T'uru T'uru mamallaqta parki** (icha **T'urut'uru mamallaqta parki**) nisqaqa Buliwya suyupi, huk mamallaqta parkim P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi.
* Quchapampa: 140 km
* Llamachaki
* Umahalanta
* Wakasinqa
* T'urut'uru qhichwa 
* Pachamama wasi

## Flora

* Qiwuña (*Polylepis spp.*) 
* Yuraq pawaq (*Aspidosperma quebracho-blanco*)
* Tikira (Tisikira, *Schinopsis henkeana*)

## Fauna

* Puma (*Puma concolor*)
* Usqullu (*Oreailurus jacobita*)
* Taruka (*Hippocamelus antisensis*)
* Usqullu (*Felis jacobita*)
* Quri wakamayu (*Ara rubrogenys*)
* (*Muyiopsitta spp*) 
* (*Oreopsar bolivianus*)
* (*Upucertbia harterti*)
* (*Asthenes beterura*)

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas
## Hawa t'inkikuna
* Turuturu mama llaqta parkimanta
* Saywitu: Charkas pruwinsya
Bahuaja-Sonene mamallaqta wari kancha

**Bahuaja-Sonene mamallaqta parki** nisqaqa Piruw mamallaqtapi, Mayutata suyupi, Punu suyupipas, huk mamallaqta parkim.

Kay parkip sutinqa Bahuaja mayumanta (Tampupata mayu), Sonene mayumantapas (Heath mayu) sut'ichasqam .

## Uywakuna
* Yaku puma (*Pteronura brasiliensis*
* Uchuy sach'a allqu *(Speothos venaticus)*
* Yana lagartu (*Melanosuchus niger*) 
* Chullu walli (*Harpia harpyja*)
* Ch'ura taruka (*Blastocerus dichotomus*)
* Mayu atuq (*Chrysocyon brachyurus*)


Rikcha:Marsh deer.jpg|Ch'ura taruka (*Blastocerus dichotomus*)


## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna

## Pukyukuna


## Hawa t'inkikuna
* legislacionanp.org.pe
Giza hatun chuntu

**Giza hatun chuntu** icha **Kheops chuntu** nisqaqa Giza ñiqpi, Iqiptupi huk chuntu wasikunam, Tiksimuyuntinpi lliw chuntu wasikunamanta aswan hatunmi.

Kheops sutiyuq pharaw nisqa iqiptu qhapaqpa chuntunsi karqan.

Kheops chuntuqa huk Giza chuntu nisqakunapuram kachkan. Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqakunamanmi kapun.

* Rurasqan wata: 2650-2500 KÑW (*BC*)
* Ruraq: Mawk'a Iqiptu
* Imayuq: Tawa kaq qhapaq miraypa aya wasin, pharaw Khuphu-p kamachisqan.
* Thuñisqan wata: Kachkaqraq
* Imarayku thuñisqa: -
Papilunpa warkhusqa muyankuna

**Papilunpa warkhusqa muyankuna** nisqaqa Papilun llaqtapi ancha hatun wasichasqas karqan, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
* Ruwasqan wata: 600 KÑW (*BC*)
* Ruwaq: Papiluña suyu
* Imayuq: Diodoros-kama pata-patahina muyakuna, 22 mitru wichaq, rarqasapa. Qatapi mallkikuna.
* Thuñisqan wata: Huk kaq pachakwata KÑW-manta qhipaq (*BC*)
* Imarayku thuñisqa: Pacha kuyuy
Olimpyapi Zeus wank'a

**Olimpyapi Zeus wank'a** nisqaqa Qanchisnintin Tiksimuyu Achachillas karqan, Zeus sutiyuq dyus kaymanta wank'as.
* Rurasqan wata: 435 KÑW (*BC*)
* Ruraq: Mawk'a Grisya
* Imayuq: Manqu wasipi ukhupi mast'akuq, 12 mitru hatun.
* Thuñisqan wata: 5 icha 6 pachakwata KQW (*AC*)
* Imarayku thuñisqa: Ninachá pacha kuyuychá.
Santa Lusiya wat'a

**Santa Lusiya** (*Saint Lucia*) nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk wat'am, mama llaqtapas.

## Wiñay kawsay
## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
## Chiriqunuy
## Flora faunapas

## Pulitika rakiy
## Llaqtakuna
## Yachay tarpuy
## Karu puriy
## Yachay
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Paqarisqa runakuna
## Kaypipas qhaway
* Juan de la Cosa

## Hawa t'inkikuna
Puquqwata kantun

**Puquqwata kantun** (*Pocoata*) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Jarani munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** 
* **[[Phaqcha]]kuna:** 
* **[[Mayu]]kuna:** 
## Flora

## Chiriqunuy
* 5 - 25°C (chawpi: 15,2°C)
* Para: 400 - 450 mm
## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

** Pukyu: **INE**, 1992

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Papa, triyu, siwara, awina, chaqullu (hawas) uqapas 
## Apaykachana
* Ñan: Quchapampa - Jarani (53 km)
## Kantunpi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Jarani pruwinsya
Wasa Mayu

**Wasa Mayu** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi, T'utura pruwinsyapipas. Ivirizu mayuman purin.

## Pukyukuna
Wak'a

**Wak'a**qa huk puystupi tiyaq apu, thiyus icha wiraqucha kaymi, Tawantinsuyu iñiypi. Wak'akuna kanqu chay apukuna tiqsi muyuchikpi.

## Kaypipas qhaway
*Urqup apun
Jarani

**Jarani** nisqaqa (kastilla simipi: *Arani*; *jarani* icha *jallmani* nisqamanta sutinchasqa) Buliwya mama llaqtapi llaqtam,  Quchapampa suyupi, Jarani munisipyup, Jarani pruwinsyap uma llaqtanmi.

## Raymikuna

* 24 p'unchay chaqrayapuy killapi: *'K'acha Mama, *Virgen la Bella''.

## Apaykachana
* Ñan: Quchapampa - Jarani (53 km)

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* 
## Puykukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Jarani pruwinsya
Irlanriya

**Irilanriya, Irlantha** icha **Irlanriya**qa **(**Irlanriya simipi: *Éire*) Atlantiku mamaquchapi huk wat'am, Hatun Piritañap quntinpi, Iwrupaman kapuq. Irlanriya wat'apiqa Irlanriya ripuwlikam, Hukllachasqa Qhapaqmarkaman kapuq, Patan Irlanriya ima.

## Hallp'a saywachay
* Aswan hatun urqu: Carrantuohill (Corrán Tuathail) 1041 m 
* Aswan suni mayu: Shannon

## Hawa t'inkikuna
Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna

Kaypi p'anqapiqa **[[Buliwya]]pi [[amachasqa sallqa suyu]]kunata **-** [[mamallaqta parki]]kuna risirwakunapas** - rikunki.

## Kaypipas qhaway
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
Chinchay Irihallp'a

**Chinchay Irihallp'a** icha **Chinchay Irlantha** nisqaqa Irlantha wat'ap chinchay anti rakinmi, Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq. 6-XII p'unchawpi 1921 watapi Irlantha HQS-man qispikuptin chay suqta Contae nisqakuna Hukllachasqa Qhapaq Suyup kamachiyninpi puchurqan. Belfast *(Beal Feirste)* llaqtam uma llaqtan tukurqan.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
26 **distritu**



# Antrim
# Ards
# Armagh
# Ballymena
# Ballymoney
# Banbridge
# Belfast
# Carrickfergus
# Castlereagh
# Coleraine
# Cookstown
# Craigavon
# Derry



Down
Dungannon and South Tyrone
Fermanagh
Larne
Limavady
Lisburn
Magherafelt
Moyle
Newry and Mourne
Newtownabbey
North Down
Omagh
Strabane






----
-> 1973: Suqta ** [[contae]] ** (suyu)
* Condado de Antrim / Aontroim / Antrim
* Condado de Ard Mhacha / Ard Mhacha / Armagh
* An Dún / An Dún / Down
* Condado de Fear Manach / Fear Manach / Fermanagh
* Condado de Tír Eoghain / Tír Eoghain / Tyrone
* Doire Cholm Chille / Doire Cholm Chille / Londonderry

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Hatun llaqtakuna: 
* Armagh
* Belfast
* Derry
* Lisburn
* Newry
----
* Ahoghill, Antrim, Annalong, Annaclone
* Ballycastle, Ballyclare, Ballykelly, Ballymena, Ballymoney, Ballynahinch, Banbridge, Bangor, Bushmills
* Carnmoney, Carrickfergus, Castledawson, Castlerock, Comber, Coleraine, Cookstown, Craigavon, Crossmaglen, Crumlin, Corbet
* Donaghadee, Downpatrick, Dromore, Dundonald, Dungannon, Dungiven, Dromore, Donaghcloney
* Enniskillen
* Glengormley, Garvagh, Gilford
* Garrison
* Hillsborough, Holywood
* Kilkeel
* Larne, Limavady, Lurgan, Loughbrickland
* Magherafelt, Macosquin
* Newcastle, Newtownards, Newtownstewart
* Omagh
* Portrush, Portstewart, Portadown, Portaferry, Poyntzpass, Portballintrae
* Rasharkin, Rathfriland
* Strabane, Scarva, Seapatrick
* Warrenpoint

## Chinchay Irlanthapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Hawa t'inkikuna
Anqas Walla mamallaqta wari kancha

**Anqas Walla mamallaqta parki** *(Parque Nacional Cordillera Azul)* nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Luritu suyupi, Ukayali suyupi, Wanuku suyupi San Martin suyupipas. 

## Yurakuna
* Mara: (*Swietenia macrophylla*)
* (*Cederla spp*)
* Ishpinku (*Amburana cearensis*)
* (*Cedrelinga catenaeformis*)
* (*Cordia alliodora*)
* (*Phytelephas macrocarpa*)
* (*Euterpe precatoria*)
* Mullupu waska (*Uncaria tomentosa*)

## Uywakuna
* Qarapara: Chawata (*Geochelone denticulata*)
* Kayman (*Caiman sclerops*)
* (*Crax tuberosa*)
* Yana pawa (*Pipile cumanenses*)
* Karunchi (*Penelope jacquacu*)
* Wakamayu (*Ara spp.*)
* Uturunku (*Pantera onca*)
* Piruwanu ukumari (*Tremarctos ornatus*)
* Sach'awaka: pampa sach'awaka (*Tapirus terrestris*)
* Wankana (*Tayassu pecari*)
* Churu k'usillu: Ch'umpi churu k'usillu (*Lagothrix lagotricha*)
* Qhampu k'usillu (*genus* *Ateles*): (*Ateles paniscus*)
* Yaku puma (*Pteronura brasiliensis*)

## Kaypipas qhaway
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* SINANPE (*Sistema Nacional de Áreas Naturales Protegidas por el Estado*)
* INRENA (*Instituto Nacional de Recursos Naturales*)

## Hawa t'inkikuna
Alikarnassospi Maussollospa aya wasin

**Alikarnassospi Maussollospa aya wasin (''Mawsuliyu'')**, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
* Rurasqan wata: 351 KÑW (*BC*)
* Ruraq: Seleukidu Pharsya, Mawk'a Grisya
* Imayuq: 45 mitru hatun.
* Thuñisqan wata: 1494 KQW (*AC*) watap ñawpan
* Imarayku thuñisqa: Pacha kuyuy, Krusada awqaqkunap hap'isqan puchukuna

## Qillqasquankuna
* *Bodream*, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed., 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.
Rodospi Kolossos

**Rodospi Kolossos**, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
* Rurasqan wata: 292-280 KÑW (*BC*)
* Ruraq: Ilinistiku Grisya
* Imayuq: Tayta Inti (Ilios) nisqap wank’an.
* Thuñisqan wata: 224 KÑW (*BC*)
* Imarayku thuñisqa: Pacha kuyuy
Aleksandriya pharu

**Aleksandriya pharu** nisqaqa huk Qanchisnintin Tiksimuyu Achachillaman kapuqsi karqan, Aleksandriya llaqtapi hatunkaray pharus.
* Rurasqan wata: Kimsa kaq pachakwata KÑW (*BC*)
* Ruraq: Ilinistiku Iqiptu
* Imayuq: 115 - 135 mitru hatun, suni pacha Tiksimuyuntinpi aswan hatun wasi.
* Thuñisqan wata: 1303-1480 KQW (*AC*)
* Imarayku thuñisqa: Pacha kuyuy
Ñawpa Qirisya

**Mawk'a Qirisya** icha **Kalasiku Qirisya** nisqaqa pusaq kaq Kiristup ñawpan pachakwatamanta (Iliniki simipi ñawpaq kaq qillqasqakunamanta pacha) 146 Kristup ñawpan watakamam (rumanukunap Qirisyata atipasqankama) Qirisyap wiñay kawsayninpa mit'ankunatam ninchik. Chaypacha Qirisyapi achka qillqaqsi karqan, yachay wayllukuqsi.

Mawk'a grigukunaqa manas hukllachu mamallaqtapi kawsarqan, ichataq achka uchuylla mana warkukuq, *[[polis]]* nisqa mamallaqtachakunapis.

## Mawk'a Qirisyapi kasqa qillqaqkuna, yachay wayllukuqkuna
# Aristotelis (Αριστοτέλης)
# Iródotos (Ηρόδοτος)
# Ipokratis (Ιπποκράτης)
# Omiros (Όμηρος)
# Platon (Πλάτων)
# Pithagoras (Πυθαγόρας)
# Sokratis (Σωκράτης)

## Mawk'a Qirisyapi kasqa kawpaq runakuna
# Periklís (Περικλής) (490 kñ - 429 kñ, Athinapi pulitiku)
# Hatun Aleksandru (Αλέξανδρος ο Μέγας) (356 kñ – 323 kñ, Makidunyap qhapaqnin)
Siwikunap Apun

**Siwikunap Apun** *(The Lord of the Rings)* nisqaqa John Ronald Reuel Tolkien-pa 1954-1955 watapi inlish simipi qillqasqan kawsay rikch'am, kimsantin liwrum. Chay siwikunap apunqa huk siwikunata kamachiq, millay kallpayuq siwim.

## P’anqakuna
* 1954 Siwi masikuna *(The Fellowship of the Ring)*, ISBN 0-618-00222-7 (HM). 
* 1954 Iskaynintin pukara *(The Two Towers)*, ISBN 0-618-00223-5 (HM). 
* 1955 Qhapaqpa kutimusqan *(The Return of the King)*, ISBN 0-618-00224-3 (HM). 

## Pilikulakuna
* Siwikunap Apun: Siwi masikuna (kuyu walltay)
* Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (kuyu walltay)
* Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (kuyu walltay)
Harry Potter yachaqpa ruminwan

**Harry Potter yachaqpa ruminwan** (inlish simipi: *Harry Potter and the Philosopher's Stone*) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 1997 watapi.
Ephesos Artemis manqus wasi

**Ephesos Artemis manqus wasi**, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
* Rurasqan wata: 550 KÑW (*BC*)
* Ruraq: Lidya suyu, Achaemenidu Pharsya, Mawk'a Grisya
* Imayuq: Grigu china dyus Artemis sutiyuqpaq wank'a, 120 puriq watapi rurasqa. Irostratos-pa thuñichisqan.
* Thuñisqan wata: 356 KÑW (*BC*)
* Imarayku thuñisqa: Arson
Kaspian awki

**Kaspian awki** (inlish simipi: *Prince Caspian*) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1951 watapi.
Qullqi tiyana

**Qullqi tiyana** (inlish simipi: *The Silver Chair*) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1953 watapi.
Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima

**Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima** (inlish simipi: *The Lion, the Witch, and the Wardrobe*) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1950 watapi.
Achi Tayta (kuyu walltay)

**Achi Tayta** (inlish simipi: **The Godfather**, kastilla simipi: **El Padrino**) nisqaqa huk pilikulam, 1972 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Francis Ford Coppola karqan.

## Kaypipas qhaway
* Achi Tayta iskay ñiqin piti
* Achi Tayta kimsa ñiqin piti
Casablanca (kuyu walltay)

**Casablanca** nisqaqa huk pilikulam, 1942 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Michael Curtiz karqan.
Waq'akay (1960 kuyu walltay)

**Waq'akay** (inlish simipi: **Psycho**, kastilla simipi: *Psicosis*), nisqaqa huk pilikulam, 1960 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Alfred Hitchcock karqan.
2001: A Space Odyssey

**2001: A Space Odyssey** (inlish simipi: **2001: A Space Odyssey**, kastilla simipi: **2001: Odisea del espacio**), nisqaqa huk pilikulam, 1968 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Stanley Kubrick karqan.
Liyun Sapa apu

**Liyun Sapa apu**qa (Inlis simipi: **The Lion King**, Kastilla simipi: **El rey león**) 1994 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Roger Allers, Rob Minkoffmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.

## Hawa tinkikuna
* Qhapaq Liyun-manta rimay taki (wiryu): "Hakuchu Munayta" (Hakuna Matata)
Llaqtayuq Kane

**Llaqtayuq Kane** (inlish simipi: **Citizen Kane**, kastilla simipi: **Ciudadano Kane**) nisqaqa huk pilikulam, 1941 watapi rurasqa.
Kuyu walltay pusaqninqa Orson Welles karqan.
Chichen Itza

**Chichen Itza** nisqaqa Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a Maya llaqtam. 1988 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan *New Open World Corporation (NOWC)* nisqa Suwisa ruruchina Chichen Itzataqa *[[Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla]]* nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.

## Kaypipas qhaway
* Tukuy runakunap qhapaq kaynin 
## Hawa t'inkikuna
*
Inkallaqta

**Inkallaqta** nisqaqa (*Inkallajta, Incallacta*, *Incallajta*) huk mawk'a pukaram, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. 1460 watachá wasichasqam, 80 ha hatunmi. Quchapampa llaqtamanta 130 kilumitruspi tarikun, Puqunamantari 14 km kashan.

## Kaypipas qhaway
* Buliwyapi mawk'a llaqtakuna
* Samaypata pukara
* Tiwanaku 
* Inkaraqay
* Qunchamarka
* Iskanwaya
* Sipi Sipi
* Titiqaqa wat'a
* Killawat'a (*[[Isla de la Luna]]*)
## Pukyukuna
* www.turismobolivia.bo / Inkallaqta 
## Hawa t'inkikuna
* Inkallajta - Puquna (kastilla simipi)
* Inkallajtamanta (kastilla simipi)
* www.quechua.org.uk
Phutukuna:
* Proyecto Inkallakta (Inlish simipi)
* Larry Coben's Incallajta and Carabaya Projects (Inlish simipi)
Salinas de Garci Mendoza munisipyu

**Salinas de Garci Mendoza** nisqaqa huk munisipyu Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Salinas de Garci Mendoza llaqtam (584 runa, 2001 watapi).

* **[[Urqu]]kuna:** Tunupa 
* **[[Mayu]]kuna:** Laq'a jawira *(Laca Jahuira)*
* **[[Qucha]]kuna:** Jayu Quta - Quwiphasa kachi qucha - Uyuni kachi qucha 
## Kantunkuna
* Aruma
* Ch'allaquta
* Concepción de Belén
* Jirira 
* Salinas de Garci Mendoza
* San Martin
* Ukumasi
* Villa Esperanza

## Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Salinas de Garci Mendoza munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna

Salinas de Garci Mendoza nisqaqa Salinas de Garci Mendoza munisipyupi huk uchuy llaqtam. Hanaq kay: 3.732 m. Uru-Uru nisqamantaqa 280 km karum.

## Musiku
* Allpa llamk'ay: Kinwa (10 km²); Llama; 
* Karu puriy

## Karu puriy

Salinasqa Caricha urqumanta (4227 m) Tunupa nina urqumantapas (20 km) manam karuchu. 

## Munisipyupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Kaypipas qhaway
* Salinas de Garci Mendoza

## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo

## Hawa t'inkikuna
* Salinas de Garci Mendoza munisipyu: yupaykuna, saywitu
Salinas de Garci Mendoza

**Salinas de Garci Mendoza** nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garci Mendoza munisipyupi.

Kay llaqtaqa kastilla *capitán* José Gutiérrez de Garci Mendoza sutiyuq runapa 1604 watapim kamasqa, paymanta sutichasqampas.

## Llaqtapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Puwpu qucha
## Pukyukuna

* www.ine.gob.bo
## Hawa t'inkikuna
* Salinas de Garci Mendoza munisipyu: yupaykuna, saywitu megapersonals
Puquna llaqta

**Puquna** (kastilla simipi: *Pocona*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyup uma llaqtanmi.

## Kaypipas qhaway
* Inkallaqta
* Carrasco mamallaqta parki 
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tutura pruwinsya
Esztergom

**Esztergom** nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Esztergom llaqtapiqa 30.261 runakunam kawsachkanku (2007).

## Hawa t'inkikuna
Jayupaya pruwinsya

**Jayupaya pruwinsya** icha **Ayupaya pruwinsya** (aymara simipi: *Jayupaya jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Ayopaya*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Jayupaya *(Ayopaya / Villa Independencia)* llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.

Kukapata munisipyuqa  kamasqa karqan, mama munisipyuqa Muruchata munisipyum.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Jayupaya pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* bvirtual.proeibandes.org/ Evangelio Muñoz Cardozo: Representación social de escuela en el imaginario colectivo indígena (qhichwa simi, kastilla simi)
T'utura pruwinsya

**T'utura pruwinsya** icha **Carrasco pruwinsya** nisqaqa (kastilla simipi: *Provincia de Carrasco*) Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Carrasco mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Phaqcha mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa

## Simikuna
Tutura pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy

* Carrasco mamallaqta parki
* Inkallaqta 
* Puquna 
* Tutura 
* Puqu (armakuna)

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* José Carrasco
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Mawk'a saywitu: Tutura / Carrasco pruwinsya
* Pruwinsyap wiñay kawsaynin (kastilla simi)
* bvirtual.proeibandes.org / María Toainga Masaquiza: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua'' (tésis) (kichwa simi, kastilla simi)
Quchapampa pruwinsya

**Quchapampa pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Cercado*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Quchapampa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Kunturillu mayu 
* **[[Qucha]]kuna:** Alalay qucha - Quña Quña qucha

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Quchapampa munisipyu. Huk kantunmi kan: Quchapampa kantun

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tapaqari pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyisimikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Quchapampa
* Llave Mayu

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Pedro Blanco Soto (1795-1829), umalliq
* José Maria de Achá (1810-1868), umalliq
* Jorge Quiroga Ramírez (*1960), umalliq
* Eduardo Rodríguez (*1956), umalliq
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
  
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Quchapampa munisipyu
* Maw'ka saywitu: Quchapampa pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Vidal Celedonio Arratia Torrez: Ñawpaqta riqsinakunaraq, chantaraq EIB (qhichwa simi, kastilla simi)
T'arata pruwinsya (Buliwya)

**T'arata pruwinsya** icha **Esteban Arce pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Esteban Arce* / *Tarata*) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Jaya Mayu
* **[[Qucha]]kuna:** K'ichkiqucha

## Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
T'arata pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Raymikuna
* Ñawpa Manka Mikhuna

## Rikchakuna

Rikcha:Chorizos, Tarata.jpg|*Tradicionales chorizos tarateños*
Rikcha:Gral. Esteban Arze.jpg|Esteban Arce wank'a, T'arata llaqtapi

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Gladys Camacho Ríos, Buliwya mamallaqtayuq qillqaq warmi

## Kaypipas qhaway
## Pukuykuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'arata / Esteban Arce pruwinsya
Misk'i pruwinsya

**Misk'i pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Misk'i jisk'a suyu*; kastilla simi: *Provincia de Mizque*) Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Misk'i llaqtam (2.677 llaqtayuq, 2001 watapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Misk'i mayu - Wila Wila mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Misk'i pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Mawk'a saywitu: Misk'i pruwinsya
* www.cochabambacompite.org Misk'i pruwinsyamanta (pdf)
Tapaqari pruwinsya

**Tapaqari pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Tapaqari jisk'a suyu*; kastilla simi: *Provincia de Tapacarí*)  Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tapaqari llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Yurakuna
**Sachakuna** hukkunapas:  

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: **Tapaqari munisipyu**.

Tawa kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tapaqari pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Tapaqari munisipyu
* Tapaqari munisipyu: Yupaykuna
* Saywitu: Tapaqari pruwinsya
Bolívar pruwinsya (Buliwya)

**Bolívar pruwinsya** (aymara simipi: *Bolívar jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Bolívar*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:**
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: **Bolívar munisipyu**.

Isqun kantunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Bolívar pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway

* Simón Bolívar
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Bolívar munisipyu
* Yupaykuna: Bolívar munisipyu
T'iraqi pruwinsya

**T'iraqi pruwinsya** ([aymara simi]]pi: *T'iraqi jisk'a suyu*; kastilla simi: *Provincia de Tiraque*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'iraqi llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Carrasco mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Jatun Mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Pila Qucha - Sayt'u Qucha - T'utura Qucha

## Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan: 

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Tiraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: T'iraqi pruwinsya 
* Mawk'a saywitu: T'iraqi pruwinsya
* Shinahuta munisipyumanta (kastilla simi)
Klisa pruwinsya

**Klisa pruwinsya** icha **Germán Jordán pruwinsya** (kastilla simipi: *Germán Jordán*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Klisa llaqtam.

Kay pruwinsyaqa Germán Jordánmantam sutichasqa (* 1890 Quchapampapi -  † 1932 Saavedrapi).

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Klisa mayu - Sulty mayu
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Klisa pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Wiñay kawsay
*1912:  20 p'unchay tarpuy killapi kamarisqa karqa Klisa pruwinsya (kunan: Germán Jordán pruwinsya)
*1945 musuq suti Germán Jordán pruwinsya (Tcnl. Gualberto Villarroel)

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Encarnación Lazarte
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Mawk'a saywitu: Klisa / Germán Jordán pruwinsya
* Pruwinsyap wiñay kawsaynin (kastilla simi)
Punata pruwinsya

**Punata pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Punata jisk'a suyu*; kastilla simi: *Provincia de Punata*) Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Punata llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:** Tuti, K'illi K'illi, Palta Urqu
* **[[Mayu]]kuna:** Sulti mayu, Paracaya mayu (*río Paracaya*)
* **[[Qucha]]kuna:**

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Punata pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Wiñay kawsay

## Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
* Punata 
* Villa Rivero (Muela)
* San Benito 
* Takachi 
* K'uchumuyla (*[[Villa Gualberto Villarroel]]*) 
* Yana Rumi, Villa Victoria, Sayani, Wayra P’unlu, Ura Yana Rumi, Ch'ullku Mayu, Herrera Cancha, Tutural, Ichhu Rutina, Lajascañada, Lobo Rancho, Villa Rosario, Tajamar, Paracaya, Thaqu, K'uchu Punata, Iluri Chico, Pajpani Grande, Linde, Santa Ana

## Musiku

* Allpa llamk'ay:
** Sara (Lobo Rancho, Villa Rosario, Tajamar, Paracaya, Thaqu
** Papa (K'uchu Punata, Iluri Chico)
** Triyu (Pajpani Grande, Linde)
** Lurasnu, pira,  (San Benito, San Lorenzo, La Maica, Laimiña)
** Kinwa, k'allampa (K'uchumuela)
** Sara (*blanco*, *amarillo*, willkaparu, ch'uspillu, qayawara, waka lurun, ch'ijchi, puka ch'ijchi), triyu, siwara, chaqullu, papa (Villa Rivero)
** Siyuylla, sanawrya (Punata)
** Tuna

## Pruwinsyapi paqarisqa
* Jesús Lara, qillqaq, Villa Rivero llaqtapi paqarisqa

## Kaypipas qhaway
* Inkallaqta
## Pukyukuna

* www.ine.gov.bo
## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Punata pruwinsya
Narciso Campero pruwinsya

**Narciso Campero pruwinsya** nisqaqa (aymara simipi: *Narciso Campero jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Narciso Campero*, Narciso Campero Leyesmanta sutichasqa) Buliwya suyup chawpinpi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** 
* **[[Qucha]]kuna:** 

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Narciso Campero pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Musiku

* Charankukuna

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Campero pruwinsya
Killaqullu pruwinsya

**Killaqullu pruwinsya**, **Qhillaqullu pruwinsya**, **Khillaqullu pruwinsya** icha **Qillaqullu pruwinsya** (kastilla simi: *Provincia de Quillacollo *) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Killaqullu llaqtam.

Kay llaqtap sutinqa aymara simim: *killa*,*qhilla*,*khilla*,*qilla*;*qullu*

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Tunari mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:** Anti Pata - Chawpiluma - Japu Sayana - Jukumarini - Panti Pata; **[[Walla]]:** Tunari Walla *(Cordillera del Tunari)*
* **[[Mayu]]kuna:** Ch'aki Mayu - Kunturillu mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Sayt'u Qucha -

## Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

## Simikuna
Killaqullu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

## Karu puriy
* Inkaraqay

## Raymikuna
Sapa wata Killaqullupi hatun raymim, Urqupiñamanta Llump'aq Mariya (Wirjin Maria Urqupiña) nisqa. 15 ñiqin chakra yapuy killapi phistasqam. 
## Yachaychiy
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna: Tikipayapi jatun yachay wasi *[[Universidad Privada del Valle]]* kasqallantaq. 

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Rikchakuna

Rikcha:Vista de la ciudad de Quillacollo.JPG|Juq qhawariy Killaqullu llaqtata Urqupiñamanta Llump'aq Mariyaq Kalwariunmantapacha
Rikcha:Quillacolo, Templo de San Ildefonso.JPG|San Ildifunsu wak'a, Urqupiñamanta Llump'aq Mariyaq wak'an
Rikcha:Virgen María de Urqupiña en su altar.JPG|San Ildefonso inlisyaq ñawpaq altarninpi Wirjin Maria Urqupiñaq lantinnin, Killaqullu llaqtapi

## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* [bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya ([Tikipaya munisipyu], 2006)] (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): p. iv - x)
Chapari pruwinsya

**Chapari pruwinsya** (aymara simipi: *Chapari jisk'a suyu*; kastilla simipi: *Provincia de Chapare*) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sakawa llaqtam.

## Allpa saywachi
* **[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:** Carrasco mamallaqta parki - Tunari mamallaqta parki - Isiboro Secure mamallaqta parki
* **[[Urqu]]kuna:**
* **[[Mayu]]kuna:** Chapari mayu - Ispitu Santu mayu - * Pukara mayu - Q'inqu Mayu - San Matéo mayu
* **[[Qucha]]kuna:** Qurani qucha - Warawara Qucha - Sapana qucha (*Zapana*) - Mercedes qucha - Phaqcha qucha

## Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.

## Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

* Yurakari runa
## Simikuna
Chapariy pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.

## Pruwinsyapi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Chapariy pruwinsya
* bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' (Qulumi munisipyu, Quchapampa suyu, Buliwya, 2001; kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 129 - 130)
Ancha llaqta Limaq

**Ancha llaqta Limaq** (aymara simipi: *Lima jisk'a suyu;* kastilla simipi: *Provincia de Lima Metropolitana*;  *Ñawpaq marka Limaq*, Ankash qallupi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk wamaninmi.

## Allpa saywachi
* **[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:** Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwa
## Yurakuna

* *Distichlis spicata*
* *Typha dominguensis*
* *Scirpus americanus* 
* *Paspalum vaginatum*
## Uywakuna
 

Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwapiqa kanmi 155 laya pisqukuna, 12 laya challwakuna, suchuqkuna, khankiqkunapas.

**[[Pisqu]]kuna:**  
* Pili: *Anas bahamensis*
* Puka pili *Anas cyanoptera* 
* *Calidris alba* 
* Hatun waqar *Casmerodius albus* = *Ardea alba*
* *Charadrius vociferus*
* Yuraq waqar *Egretta thula* 
* *Fulica americana* 
* Tiki *Gallinula chloropus* 
* Qiwlla: *Larus modestus* 
* Waqwa *Nycticorax nycticorax* 
* *Pandion haliaetus* 
* *Podiceps major* 
* *Podilymbus podiceps* 
* Tiwtinku *Tringa melanoleuca* 

## Llaqta pusa rakiy
*Tawa chunka kinsa listritum kan.
#Cercado de Lima (1) - Lima (*downtown*)
#Ancón (2)
#Ate (3)
#Barranco (4)
#Breña (5)
#Qarawayllu (6)
#Chaqlakayu (7)
#Chorrillos (8)
#Cieneguilla (9)
#Qumas (10)
#El Agustino (11)
#Independencia (12)
#Jesús María (13)
#La Molina (14)
#La Victoria (15)
#Lince (16)
#Los Olivos (17)
#Lurigancho-Chosica (18)
#Lurin (19)
#Magdalena del Mar (20)
#Miraflores (21)
#Pueblo Libre (22)
#Pachakamaq (23)
#Pukusana (24)
#Puente Piedra (25)
#Punta Hermosa (26)
#Punta Negra (27)
#Rimaq (28)
#San Bartolo (29)
#San Borja (30)
#San Isidro (31)
#San Juan de Lurigancho (32)
#San Juan de Miraflores (33)
#San Luis (34)
#San Martín de Porres (35)
#San Miguel (36)
#Santa Anita (37)
#Santa María del Mar (38)
#Santa Rosa (39)
#Santiago de Surco (40)
#Surquillo (41)
#Villa El Salvador (42)
#Villa María del Triunfo (43)

## Simikuna
Lima pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  
## Karu puriy
* Garagay (mawk'a llaqta)
* Mangomarca
* Pachakamaq llaqta
* Puruchuku
* Wak'a Pukllana
* Wallamarka Wak'a

## Yachay tarpuy
### Llaqtap amachana santun
* Señor de los Milagros
* Santa Rosa Limamanta
* Martin de Porres
## Runayay wasikuna
* Wawa wasikuna: 
* Huch'uy yachay wasikuna: 
* Chawpi yachay wasikuna: 
* Yachay sunturkuna:
** Mama Llaqtap Huchannaq Markus Hatun Yachay Sunturnin
** Piruwpa Chakanaruwaq Kathuliku Yachay Suntur

## Kaypipas qhaway
* Pulitiku rakiy (Piruw)

## Willay pukyukuna

## Hawa t'inkikuna
* Saywitu: Lima pruwinsya Lima suyupas
* Portal de la Municipalidad Metropolitana de Lima (kastilla simi)
* Atlas del Perú kastilla simi)
* Versión del diario español  ABC sobre turismo en el Perú kastilla simi)
Jesús María distritu

**Jesús María distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Jesús María*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
Punchaw kamasqa 13 &ntilde;iqin qhapaq raymi killapi 1963 watapi, Fernando Belaúnde Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Jesús María llaqtam.
* Residencial San Felipe

## Waki
### Runakuna
66 171 runakuna

### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun

* Pachakamilla Kristu
* Karmin Pallan
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
*  Warmikuna Mama llaqta Teresa González de Fanning Yachay wasi.
## Karu puriy
* Campo de Marte
## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Jorge Luis Quintana García-Godos, Partido Acción Popular.
* 2015-2018: Carlos Bringas Claeyssen, Partido Solidaridad Nacional.
* 2007-2010 / 2011-2014: Luis Enrique Ocrospoma Pella, Unidad Nacional / PPC.
* 2003-2006: Carlos Alberto Bringas Claeyssen, Partido Democrático Somos Perú.
* 1996-1998 / 1999-2002: Francisca E. Izquierdo Negrón, Movimiento Somos Lima / Partido Democrático Somos Perú.
* 1993-1995: David Valenza Quiroga, Movimiento LIMA 2000.
* 1987-1989 / 1990-1992: Miguel Oyanguren Agüero, Partido Popular Cristiano / FREDEMO-PPC.
* 1984-1986: Miguel Fort Magot, Partido Popular Cristiano.
* 1981-1983: Manuel Escalante Fortón, Partido Acción Popular.

## Kaypipas qhaway
* Limaq
## Hawa t'inkikuna

*Municipalidad Distrital de Jesús María (kastilla simipi)
Pueblo Libre distritu

**Pueblo Libre distritu**; (kastilla simipi: *Distrito de Pueblo Libre*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi,  Piruw mama llaqtapi.
## Wiñay kawsay
Machu Magdalena sutipaq, p'unchaw kamasqa 2 &ntilde;iqin qhulla puquy killapi 1859 watapi wata.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimac
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Magdalena Vieja llaqtam.

## Waki
### Runakuna
80 384 runakuna
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu
* Santa Rosa Limamanta
* Karmin Pallab

## Yachachiy
* La Unión Yachay wasi.
* Colegio Jorge Polar
* Colegio Cristo Rey
* Antonio Ruiz de Montoya Yachay suntur.
 
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2019-2022: Stephen Haas Del Carpió. 
* 2015-2018: Jhonel Leguía Jamis, Solidaridad Nacional.
* 2007-2014: Rafael Santos Normand, PPC. 
* 1999-2006: Ángel Miguel Tacchino Del Pino, Somos Perú.
* 1996-1998: Blanca Y. Beltrán Salazar, Somos Lima.
* 1993-1995: Robert Orlando Castillo Larrea, OBRAS.
* 1984-1992: Luis Bernardino Roselló Carrillo, PPC.

## Distritupi paqarisqa
## Kaypipas qhaway
* Limaq 
## Hawa t'inkikuna

*Municipalidad Distrital de Pueblo Libre
*Patronato Cívico Cultural de Pueblo Libre
* Turismo en Pueblo Libre
* Pueblo Libre Patrimonio Histórico
Linsi distritu

**Linsi distritu** (kastilla simipi: *distrito de Lince*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
Puncha'w kamasqa , Oscar R. Benavides Umalliq.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Linsi llaqtam.
* Lobatón
* San Eugenio
## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 1993-1995: Armando Fernández Ruiz, OBRAS.
* 1996-1998: Eduardo Mostajo Turner, Somos Lima.
* 1999-2002: Waldo Olivos Villarreal, Somos Perú.
* 2003-2006: César Darío González Arribasplata, Somos Perú.
* 2007-2018: Fortunato Martín Príncipe Laines, Unidad Nacional.
* 2019-2022: Vicente Amable Escalante. 
## Waki
### Runakuna
52123 runakuna
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun

* Pachakamilla Kristu
* Sagrado Corazón Pallan
* Santa Rosa Limamanta

## Yachay tarpuy
* Mama llaqta Melitón Carvajal Yachay wasi 
## Karu puriy

## Yachaychiy
## Musiku
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna

## Kaypipas qhaway
* Limaq

## Hawa t'inkikuna

*Municipalidad Distrital de Lince
Miraflores distritu

**Miraflores distritu**; (kastilla simipi: *distrito de Miraflores*) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 2 &ntilde;iqin qhulla puquy killapi 1857 watapi. 

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq mayu
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Miraflores llaqtam.
* San Antonio
* Santa Cruz

## Waki
### Runakuna
77 543 runa
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu
* Santa Rosa Limamanta
* San Miguel Arcángel

## Llaqta pusaqkuna
### Kurakakuna
* 2011-2018ː Jorge Muñoz Wells, Somos Perú.
* 2007-2010ː Manuel Masías Oyanguren, Unidad Nacional.

## Yachay tarpuy
Achka yachay p'anqa qatukunan tiyanku kay listritupi.

Hatun yachay qatu ta ruranku, mamallaqta qucha kuchunpi.

## Yachaychiy
* Colegio Nacional de Mujeres Juana Alarco de Dammert
* Colegio Markham
* Colegio Aleman Alexander von Humboldt
* Colegio Suizo Pestalozzi
## Musiku
## Karu puriy

* Wak'a Pukllana

## Raymikuna
## Apaykachana
## Distritupi paqarisqa runakuna
*
## Ñaña llaqtakuna
* Pensacola, Florida, Estados Unidos.
* Málaga, Andalucía, Ispaña.

## Kaypipas qhaway
* Limaq 
## Hawa t'inkikuna

*Municipalidad Distrital de Miraflores
*Municipalidad Metropolitana de Lima
*Turismo - Miraflores
Ati listritu

**Ate k'iti** nisqaqa (kastilla simipi: *Distrito de Ate*) huk  k'itim Lima wamanipi, Piruw llaqta huñupi .

## Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa pi, José de San Martín Libertadur.

## Allpa saywachi
* **[[Urqu]]kuna**: 
* **[[Mayu]]kuna**: Rimaq
* **[[Qucha]]kuna:**

## Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Ate-Vitarte llaqtam.
* Huaycán

## Waki

### Runakuna
419 663 runakuna.
### Iñiy
#### Llaqtap amachana santun
* Pachakamilla Kristu
* Carmin Pallan
* Santa Rosa Limamanta

## Karu puriy

* Puruchuku
* Huaycán de Pariachi

## Distritupi paqarisqa runakuna
### Kurakakuna
* 1981-1983, 1984-1986, 1987-1989: Franklin Acosta del Pozo, Izquierda Unida (UDP) (PUM). 
* 1990-1992: Consuelo Assurza de Contreras, Fredemo (AP)
* 1993-1995: Miguel Alberto Ortecho Romero, Movimiento OBRAS.
* 1996-1998: Enrique Pajuelo Roldán, Cambio 90 - Nueva Mayoría.
* 1999-2002, 2003-2006: Óscar Benavides Majino, Partido Democrático Somos Perú.
* 2007-2011: Juan Enrique Dupuy García, Alianza Unidad Nacional.
* 2011-2018: Óscar Benavides Majino, Partido Democrático Somos Perú. 
* 2019-2022ː Edde Cuellar Alegría, Partido Acción Popular.

## Kaypipas qhaway
* Monumental Istadyu
* Universitario de Deportes
## Pukyukuna
 
## Hawa t'inkikuna
* Municipalidad Distrital de Ate
* Portal de la Ciudad de la Esperanza
* Museo de Sitio Puruchuco
* Club Universitario de Deportes
* bvirtual.proeibandes.org / Félix Tito Ancalle: Sunchu (''tesis'')