open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wufeng

Wufeng（五峰鄉）

Wufeng gu icuwa i Hsinchu. ala atjunangn mapuljat 210.04&nbsp;km² (ma’linpan atjunang  139.96&nbsp;km², ma’linaule atjunang 139.96&nbsp;km²). ala caucau mapuljat 5,114 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,895 a daceneqlan, Tayal, Saysiyat (88%) a maqcuwa caucau. 

kaizuazuan na caucau se tayal kata caucau se saysiyat aicu a kadjunangan. mavan aicu a tatoba' a kinangadan na tayal kata saysiyat i tua qinaljan kata kadjunangan imaza. tjaivililj, mangetjez a caucau se ngaingay a semanumaq a temalem tamaza. saka siayaya nia ngaingay tamaza a ngˊ fungˋ hiongˋ. a i pasanavalj aicu a tatoba' i tua hsinchu king. tjaljakedri a caucau imaza i tatoba' ta hsinchu king.

aicu a tatoba' a pasakacedas ta nahuy(jianshi gu); a pasanavalj ta taian na bari(miaoli king); a pasaviri ta beipu gu, zhudong, kata hengshan gu; a pasakaledep ta pinSa'o:ol na bari.

## kadjunangan
tja kineljang aicu a wufeng taza siayaya a wuzhi gadu kasicuayan. kinamamamawan tua vavavan nua aicu a gadu a wuzhi a 1062 m.

pasakaledep a tjainavalj aicu a wufung gu i tua sinipavaljakan nia dripung a 竹東郡(zhudong ayain tucu). sipaljavaljavak a sihu se ciuku tamaza a wufeng gu na hsingchu king tjaivililj.

### zazaljuman
izua lima a veljeluan a kemasi ta kinacadjan a gaduan a pasamaza a patje zhudong.

#### unsing
cemevucevud a linalja aicu a unsing a siniayaya nia caucau se tayal a ulai pejitan.

## kakudakudan
### paSta'ay
puita aicu a paSta'ay imaza ljemita drusa a cavilj. aicu a paSta'ay a kakudakudan a kinapalisian na caucau se saysiyat.

## kasicuayan

## caucau
*aicu a vinecikan ta sasupuan kaqadaw a 30 na qiljas a 4 kacavilj a 2017.

## paljavak tua atjunang
matja 4 qinaljan i Wufeng. matja 31 qinaljan imaza, Maybalay（和平部落）, Kyu’ang（下比來部落）, Oro’raw:（上比來部落）, Mayl’ux（大冬田部落）, Mayhuman（花園部落）, R’ra’（天湖部落）, Sipazi’（十八兒部落）, Tatoba’（五峰部落）, Sansama:an（上大隘部落）, Sayie（下大隘部落）, Ip’ipa’an bato（朱家莊部落）, Yohae’（高峰部落）, Sansaru（三叉路部落）, Ulay（清泉部落）, Takunan（羅山部落）, Trayan（松本部落）, Lwax khu’（雲山部落）, Minse（民生部落）, R’uyan（白蘭部落）, Ruba’（土場部落）, Kawabata（河頭部落）, Kahaehaeoan（泰平部落）, Ngangihaw（鵝公髻部落）, Singaw（茅圃部落）, Blangaw（桃山部落）, Heku’（黑崮部落）, Kukung（出河部落）, Mintuyu（民都有部落）, Skaru（石鹿部落）, T’apan（忠興部落）, Si’ung（喜翁部落）.

### pinaljavakan

*sipazi i 大隘 cun, imaza a sihu na wufeng gu.
*mayhuman(babalahoi) i 花園 cun
*takunan i 竹林 cun
*blangaw(babalangaw) i 桃山 cun

## tatuluan
izua sepatj a gakku a kedrikedri imaza i wufeng gu.

## kakipucemelan

## iyubingkiuku (yuzeng)

### sasupuan na iyubingkiuku
311 a sasupuan na iyubingkiku se yuchi gu.

## remayurangan

## sipacacikeljan
### palidring a djalan
*縣道|23px sikamasan 122 a palidring a djalan na hsinchu king, kemasi ta 竹東 a pasamaza a wufeng gu a patje 五峰鄉土場 

### basu
*basu na hsinchu
**【5628】kemasi ta 竹東 a pasa 下公館 a patjemaza i wufeng gu
**【5629】kemasi tamaza i wufeng gu a patje 清泉
**【5630】kemasi ta 竹東 a pasa 下公館 kata 五峰 a patje 清泉

## djamay

## kasizuan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Wulai

**Wulai（烏來區）** gu icuwa i New Taipei City. ala atjunangn mapuljat 333.51&nbsp;km² (ma’linpan atjunang 299.28&nbsp;km², ma’linaule atjunang 19.98&nbsp;km²). ala caucau mapuljat 5,931 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,793 a daceneqlan, Tayal (47%) a maqcuwa caucau. 
paiwan a maqcuwa caucau. 

tjaljaqaca aicu a ulay a kadjunangan na pinaljavakan a wulai gu i tua sinpei. lialiaw a gadu imaza. sa inika tjuruvu a caucau imaza. a i pasaviri taicu a tjelu a pinaljavakan na sinpei, xindian, shiding, kata pinglin.

## kadjunangan
aicu a ulay na pinaljavakan a wulai gu tucu i tjaljanavalj i tua sinpi (*New Taipei City*).

### zazaljuman
pasamaza izua veljeluan nua lamsi (*Lâm-sì-khe*) a kemasi tua vacalj a sunglu (*松蘿湖*) i vecekadan tua gadugaduan a sisan (*雪山*).

## cinalivatan
### pinaljavakan nua ciuku
pinapungadan nua sihu a ciuku aicu a *屈尺群* tua caucau setayal imaza.

## caucau
sasupuan nua caucau sekacalisiyan aicu a 2,926 i kacavilj a 2019. ma 2,650 izua caucau setayal; ma 139 izua caucau sepangcah.

## paljavak tua atjunang
matja 5 qinaljan i Wulai. matja 4 qinaljan imaza, Tampya（忠治(桶壁)部落）, Ulay（烏來部落）, Lahaw（信賢部落）, Tranan（福山部落）.

### pinaljavakan
qaca aravac a kadjunangan imaza ljakua inika tjuruvu a caucau a izuazua imaza.

## kinatuluan
izua drusa a gakku a kedrikedri imaza.

### pusupuan
izua ita a pusupuan imaza i ulay.

## sipacacikelan

### palidring a djalan
*24px|省道sikamasansivalj-A a palidring a djalan na taiwan
*32px|鄉道sikamasan 107 a palidiring a djalan na taihuku, kemasi ta lizuk a ulay a pasa烏來瀑布（溫泉街）kata 信賢 a patje 福山（信福路）.
**32px|鄉道sikamasan 107-1 a palidirng a djalan na taihuku

### basu na xindian
*sikamasan 849 a basu, a kemasi tamaza i ulay a patje ljaljevavavan na taihuku

## kaizuan

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Wutai

## Wutai（霧臺鄉）

Wutai gu icuwa i Pingtung. ala atjunangn mapuljat 304.67&nbsp;km² (ma’linpan atjunang  244.47&nbsp;km², ma’linaule atjunang 58.03&nbsp;km²). ala caucau mapuljat 3,314 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,058 a daceneqlan, Rukai (98%) a maqcuwa caucau. 

vudai (ngadan nua rukai), i pasakacedas a viri tua qakaw tua taiwan, nua alu a 山地鄉 na qakaw.

a caucau i vudai, izua tjuruvu a rukaizuku, mavan a tjaratjatuvu a qinaljan na rukai uta.

avan a amin a qinaljan na rukai i nakacalisiyan na guan na qakaw.

## paljavak tua atjunang
matja 6 qinaljan i Wutai. matja 8 qinaljan imaza, Kabalelradhane（神山部落）, Kinulane（吉露部落）, Adiri（阿禮部落）, Wutai（霧臺部落）, Karamemedesane（佳暮部落）, Kudrengere（谷川部落）, Kucapungane（好茶部落）, Labuwan（大武部落）.

vudai, mavaday a aicu a guciu tua unem a mula:

Labuwan /Labuane, ka secevungsevung ta 八八a raljiz, sinamazan i 長治鄉長治a qinaljan a百合.

Kinulane: sicuayanga a ngadan avan a 去怒、去露. ka secevungsevung ta 八八a raljiz, sinamazan i長治鄉長治a qinaljan a 百合.

Adiri: ka secevungsevung ta 八八a raljiz, sinamazan i 長治鄉長治a qinaljan a 百合.

Kucapungane: ka secevungsevung ta 八八a raljiz, sinamazan ta rinari i makazayazaya, sa papungadan ta古茶布安（新新好茶）imaza.

Karamemedesane: ka secevungsevung ta 八八a raljiz, sinamazan i 長治鄉長治a qinaljan a 百合.

a vecekadan a kinapangaljan a paljavak na vudai a guciu, izua a djelu a qinaljan, mavan a Vudai, Kabalelradhane/Kabalelathane, Kudrengere/Ila.

## tatuluan
izua drusa a gakku a kedrikedri imaza i vudai(wutai gu).

## caucau

masa a vudai i gaduan, kedrikedri a cauvau imaza. avan a tjara kedri a caucau a sepaljavak i qakaw uta.

ljawa, ka pinaljavak na teldreka(maolin gu) na takaw matucu, mavan a tjara kedri a caucau a guciu i taiwan.

## paravacan a racev
(vasa), vurasi, vaqu, vaday

芋頭.jpg|vasa
Sweet potatoes 2.jpg|vurasi
江苏泰州小米.jpg|vaqu


## sipacacikelan

### palidring a djalan
23px|a sikamasan 24 a palidring a djalan na taiwan
### kayakay
sipacacikel aicu a kayakay imaza tua vudai katua kudrengere.

thumb|Wutai villages

## kasizuan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Xinyi

Xinyi（信義鄉）

Xinyi gu icuwa i Nantou. ala atjunangn mapuljat 1,423.52&nbsp;km² (ma’linpan atjunang 1,067.28&nbsp;km², ma’linaule atjunang 113.33&nbsp;km²). ala caucau mapuljat 12,373 caucau, ala daceneqlan mapuljat 3,695 a daceneqlan, Bunun (76%) a maqcuwa caucau. 

kinaizuazua a qinaljan nua sebunun a kacalisiyan aicu a nehunpu a kadjunangan. izua caucau a cou uta. tjatjuruvu a caucau imaza a bunun. imaza izua kakaian na bunun kata cou.

## kadjunangan
izua gadu a saviah kata gadugaduan i vecekadan tua taiwan imaza. pasaviri ta paran (ren'ai gu) kata qabizay (yuchi gu); pasakacedas ta malibasi (wanrung gu) na kalinku king‎; pasakaledep ta cuili (shuili gu), kiuⁿ-á-liâu (lugu gu), kata lîm-kí-poo (zhushan lizuk); pasanavalj ta ngani (taoyuan gu) na takaw(kaohsiung king).

## kasicuayan
cuaicuayanga a pinaljavakan nia dripung a sinkaw gu (新高郡) na taichung ciu ta qinaljan kata kadjunangan imaza. tjaivililj ta kacavilj a 1945, sipaljavaljavak na sihu nia ciukuk tamaza a luna gu saka xinyi gu tucu.

na qivu a **pinaseljangan na qinaljan sekacalisian i taiwan** tu semekez a siayaya tamaza a xinyi nu i kacaviljan a 2014. cempeliv a caucau ta pinapungadan a kadjunangan tamaza a nehunpu.

## caucau

## paljavak tua atjunang
matja 14 qinaljan i Xinyi. matja 17 qinaljan imaza, Lanngdun（人倫部落）, Qapuciu（洽波石部落）, Tamazuan（達瑪巒部落）, Isingan（雙龍部落）, Laidazuan(malavi)（潭南部落）, Naihunpu（明德部落）, Salitung（豐丘部落）, Sinapalan（希哪巴瀾部落）, Halusipun（筆石部落）, Luluna（羅娜部落）, Qalipusungan（阿里不動部落）, Mahavun （Mamahavunna）（久美部落）, Kalibuan（望鄉部落）, Tungpu daigaz（東埔部落）, Ilausan（依勞善部落）, Valana（法蘭娜部落）, Hanbizan（涵碧蘭部落）.

### sinan kilalaing ta xinyi

### pinaljavakan
thumb|350px|mapida a cun i ljemita pinaljavakan

## kinatuluan
izua tapuluq saka unem a gakku a kedrikedri imaza.

## kivangavangan

玉山主峰 01.jpg|
Looking down on Dashueiku.jpg|


## sipacacikelan

### djalan na kasiya
djalan na kasiya i kasikasiw i psoseongana(gadu a alishan)
*izua ljaljevavavan a dueigaoyue i djalan a cusan(chushan)

### palidring a djalan
* 省道|23pxsikamasansimuluq saka unem a palidring a djalan na taiwan
* 省道|23pxsikamasansimuluq saka alu a palidring a djalan na taiwan (嘉義玉山線)
* 省道|23pxsikamasan 21 palidring a djalan na taiwan (水里玉山線)
*30pxsikamasan 56 a palidring a djalan na lamtaw
*30pxsikamasan 91 a palidring a djalan na lamtaw
*30pxsikamasan 93 a palidring a djalan na lamtaw
*30pxsikamasan 95 a palidring a djalan na lamtaw
*30pxsikamasan 97 a palidring a djalan na lamtaw

### basu
*yanlin basu(Yuan Lin Bus Co., Ltd.)

## kasizuan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Paiwan

thumb|right|umaq nua mamazangiljan i qinaljan a sepayuan
aicu a **Paiwan** zuku nuaya mavan na imaza i Taivang a kacalisian. kemasi navalj i Kavulungan a kinasizuan, aza pinulingetjan na Paiwan zuku, kemasi navalj i Timur a patagilj, sa pasa viri djemaljun i Langkiaw, sa pasa kacedas i Taimali i navalj ta ljavek.

## supu na paiwan zuku a caucau
a supu nua Paiwan zuku a caucau tucu, izua mansivaulav sakaizua, au tjaljatjuruvuan a i pinui Qakavan a Paiwan zuku a caucau.

## pinulingetjan
aicu a paiwan zuku izua masanmusalj a pangaljan, mavan a se **Vuculj** kata se **Ravar**.

### Vuculj
thumb|right|upright|kinivecikan a i lima nua mamazangiljan a sepayuan
a se Vuculj izua se **Tjaiquvuquvulj**: Padain, Payuan, piuma, Qucapungan, Timur(numatjelu ki izua macidjilj), Wuakaba (numatjelu ki izua macidjilj).

se **Tjaruvacalj**- djaljadjaljai, valjulu, timur(numatjelu ki izua macidjilj).

se **paumaumaq**- Makazayazaya, Paljur, Kazangiljan, Iziuci(ivecekadan), Wuakaba(numatjelu ki izua madrusa).

se **Pavuavua**- kemasi kazazaljan a pasanavalj a patje kasuga a tjelu a qinaljan.
setjakuvukuvulj- sesisigu kata sekasuga a pasanavalj a tjelu a qinaljan.

se **paliljaliljav**- pinui- sinvaudjan kata pinui- mansiuan.

se **paqaluqalu**-katatipu

se **kacedas**- pinui- ansuan, pinui- kaqaluan, pinui- taimalian, pinui- kanarungan.

### Ravar
a se Ravar virivirian a kinaizuanan, izua se Parirayan, Sagaran, Tjukuvulj, Timur(numatjelu ki izua macidjilj), Tjailjaking, Djinljepan.

## palisian
### Masalut
ka sicuayan a tja kakudan, numakakiivaqu izua tja sinan pazangal a palisian, mavan azua Masalut. pumaljimalji tua tja cemas ti tjagaraus, satjekana pulami puvaqu tua tja sikavaljut aya patarevan nuaicu a pupalisian.

aicu a Masalut sisan paravacan tua naqemati katua mareka tjamatjaljaljak.

* sangasan: sangasu a maleva a kiqaung ta sevalitan.
* sikamasn musalj: pakiljaceng a padjulu taqumaqanan tu kanen.
* sikamasan tjelulj: paljiljuas a kemesa ta vaqu paluveluv ta vaqu.
* sikamasan simatjelj: kisan aljak a taqinaljan samaqepu a mapuljat.
* sikamasan limalj: kisan aljak a mamazangiljan sa qemacuvung ta Masalut

### Maljeveq

## pacunu uta
* Taiwan
* kacalisian

## kasizuan
kazangiljan-vikung
Panama

thumb|right|250px|aicu a kakedriyan a vavayan a sekacalisiyan a embra (Embera) nua i panama
thumb|right|250px|siukay a santu dumingu (Santo Domingo)
pinacacikelan nua **Panama** (Espanian: República de Panamá [reˈpuβlika ðe panaˈma]) izua kadjunangan nua vecekadan a amilika (Central America) katua kadjunangan nua kanavaljan a amilika (South America). a i pasakacedas tua pinaljavakan nua kusta rika (Costa Rica) a panama. a i tjaiviri tua panama, mavan a  pasaljavek a karibin (Caribbean).

## kadjunangan

## cinalivatan
katjaisangas tua djinaljun nua caucau a sesipain ka qadjav a 1600 a kacaviljan, a i taza kadjunangan a kaizuazua a caucau nua sekacalisiyan a i panama imaza.

## kai
sinipaljavak aicu a kai nua sipain (Spain). saka izua kinakaian a sipain nua sepanama tu siaya a kai a sipain nua qadjav a 93% a tjaljatjuruvu a caucau a sepanama. aicu a kai a sipain a kinakaian niamadju. kiniljavaran uta nua mareka a taqaljaqaljan aicu a kai nua amilika i panama. siaya niamadju a kai a drusa izua kai nua sipain katua kai nua amilika ayatua sipacacikel niamadju a sengesengan tua zuma a kuka i tua kacauan. nua qadjav a 14% a caucau izua kinicaquan tua kai a amilika i panama. sa i matjalialiaw kakituluan nua caucau izua sinitulu nua kai a amilika i panama tucu. manasika, maqati a tjatjuruvu a caucau nua sepanama a kiljavaran tua kai a amilika.

## kinatuluan
pinakitulu a mareka aljak nua pinaka djesui (Jesuits) a kinateveteveljan a kiukay i tua panama katjaisangas tua kacaviljan a 1600. ka patagiljan nua sihu a panama a paljavak tua kinatuluan i kacaviljan a 1903. saka izuanga gaku nua panama a kuka tjaivililj.

## lizuk

## sipacacikelan
### [[hikuki]]
thumb|right|250px|aicu a puhikukiyan a tucumen (Tocumen).
izua tjaliaw tua drusapuluq a puhikukiyan i panama. sa, tjaljaqacan aicu a puhikukiyan a tucumen (Tocumen).

### basu katua kadjalanan nua mitru (Metro)
izua basu a tja pinapukeljang a mitrubasu (Metrobuses) tucu i tua lizuk a panama. izua drusa a kadjalanan nua mitru uta.

## undu
### yakiyu
thumb|250px|right|temalidu aicu a ti kalus (Carlos Ruiz) tua yakiyu.
kinatjengelayan a undu nua caucau i panama aicu a yakiyu.

## kinivangavangan
na patagiljanga a sihu nua panama a papirazek tua kinivangavangan ka pasusangas tua lima a cavilj.

## kasizuan
aljak na mazazangiljan a ti paisi

minamilingan aicu "aljak na mazazangiljan a ti paisi (白雪公主)", mavan a milimilingan nua sedjerman (German) i iyurupu (Europe) tua tja kakedriyan. a i sangasangasan a vinecikan aicu a milimilingan i tua sinansunatj nua madrusa a kaka a lja grimm (The Brothers Grimm) a minamilingan nua lja grimm (Grimms' Fairy Tales) ka 1812 a caviljan. sinanljavaran aicu a "Sneewittchen" nua i kakaian a djermany.

## minamilingan

Franz Jüttner Schneewittchen 1.jpg|1. na qivu a mamazangiljan a vavayan tua pinalisian a qailjungan.
Franz Jüttner Schneewittchen 2.jpg|2. i cemecemel ti paisi.
Franz Jüttner Schneewittchen 3.jpg|3. 
Franz Jüttner Schneewittchen 5.jpg|4. 
Franz Jüttner Schneewittchen 4.jpg|5.
Franz Jüttner Schneewittchen 6.jpg|6. 
Franz Jüttner Schneewittchen 7.jpg|7. 
Franz Jüttner Schneewittchen 8.jpg|8. 


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasavecekadan
cekecek

thumb|500x500 px

aicu a pinaljavakan nua taqinaljanan tjaljiqaca aravac, izua pinaljavakan nua qinaljan, namasan qaqumain katua  cemecemel  a qaqaljupan. aicu a i ta qinaljan, i ta tideq tua qaqumain katua cemeceml a qaqaljupan katua namasan palisi a kadjunangan  katua  gadu, cinekecekan tua qaciljan. aicu a mareka **cekecek** tjara izuazua ngadan katua pacugan, maru **tjaljaulian**, **sauljauljai**, **sauljai**, **ljaljaqedian**, **cukes** katua **sarungrungan**.

## kaizuazua
### tjaljaulian
**tjaljaulian** nuaya pinakacuan tua nasemavarung. aicu a **tjaljaulian** qaciljai a liningdjelj pitua cemecemel. namasan sinicekecek a pukeljang tua i tjupalisi katua i qaqaljupan. aicu a pinaka i tjupalisi, avan a kinaizuanan nua mareka sevalitan ni caucau a se Paiwan. aicu a pinaka cemecemel, avan a qaqaljupan.

### sauljauljai
aicu a **sauljauljai** qaciljai a liningdjelj a pitua ta gadugaduan katua umaq nua mamazagiljan. aicu a **sauljauljai** a sinicekecek itua mareka gadu, sini pukeljang tua paljakev nua naqemati. manasika aicu a raruqaljuqaljupan avan a cinekecekan tua sauljauljai a gadu a kakiqaungan tua suljivatjan katua kipapuqimang niamadju. manasika  aicu a **sauljauljai** i gadu,  pukeljang tu avan a cacevucevungan niamadju a raruqaljuqaljupan..
### sauljai
aicu a **[[sauljai]]** a liningedjelj a pitua umaq nua kavusaman a mamazagiljan, namasan ljaljetekuan nua naqemati katua mareka sevalitan. a cinekecekan tua sauljai a umaq tjara  tinaleman tua djaraljap, ayatua aicu a djaraljap nakemasi kalevelevan sa kemapaz a semakacauan aya milimilingan a kemasi mamiling. manasika aicu a **sauljai** itua umaq nua kavusaman a mamazagiljan, namasan vecekadan tua qinaljan se Paiwan.

## pacunu uta
* umaq
cinunan

cinunan(獵人)

nu uri masan tua cinunan, tjara naqemaljupanga ta takec, size, venan kata vavuy.

sinanpazangal a aravac na paiwan ta pasusu tua kakudan na cinunan, izuaga a kakudan i qaqeljupan, qemaljupan kata kinamunguaqan tua siqaljupan. sa izuanga uta a kai nua cinunan. aza kai tua inika maqati a qivu, matu pucun nua qaqeljupan. qaw aza kai tua maqati a qivu mavanaga a maljavaljavar tia cinunan nu maqepu tiamadju, matu sinisanparavac na gadu tua tayday a supu na vavuy, masaliawliaw a sinisanparavac tua qemuziquzip, matu qecengalan avan a vavuy.
djaqas

縮圖
aicu a **djaqas** (Lagerstroemia subcostata) a kinakasivan na kudresul saka sadjelung, namavalid a vucir, kakedrikedriyan a nama qupuqupung a vangalj, nu kiyurag kisuraljiralj, caljeqil aravac a kemapaz.

## makamaza
izuazua a djaqas itjainavalj a vincekadan ta chuku kata iteku tua sasusuan tua vavavan na kadjunangan i taiwan a ljemaveljav kata ljemavigan. qaw izua a liaw a kadjunangan a sinipapungadan ta “djaqas”, masa a liaw a djaqas izua.

## papungadan
aicu a pacugan nua djaqas a ngadan, avananga a maviking a aicu a kasiw. aza a vencikan a “九” (siva) mavananga a masanliawliaw, qaw aza a vencikan a “芎” avan a rukurukung numaya.

masa maviking aza a kasiw, sa inia maqati a sialangan tua temapau, amin a maqati a sicukau tuqadavanga, avan a tuzung kata qidung. izua a natideq a cuqus na djaqas, sa alapen ta kasiw nua kacalisiyan tua malang ta vaqu a cadju kata tjaljev tua pinaquzip a tjaynan.

a pacugan a ngadan nua djaqas, avan a tjamaqacuvunganga a djaqas nu macelaqut aza a kasiw. nu maumalj a kinaqadaqadavan, mekeljang a aicu a kasiw, sa sinan tjaljapazangal a kasiw tuqadavan nua kacalisiyan. nu kaljavevegan tucavilj, izua a veneve a djaqas, qaw azua a vaqu a temugutanga a tjaqaca a 一尺, sa qinemav ta kakanen na zuma a cemel. azua a cuvuq na djaqas, paqaqenetj ta kacalisiyan tua masik i vaqu a quma. qaw, nu lumuken ta ledjeledje a asaw nua djaqas, sa maqati a papucemecemel. tjengelayuta aravac a lava ta keman ta ledjeledje a asaw nua djaqas. sa maqati a malumanga a vangalj tua sinan ta tamadang nua kuakuang.

## sikavaljutan
rupacucun tazua a djaqas i sineljavekan nua paywan, sa tjaljapazangal a kasiw tuqadavanga. maqati a aicu a kasiw a malap tua pecungu, qaw inia kaljava ta nametadanga.

sa, tjaljapazangal tua qemaljupqaljup a cinunan, tuki a i ruqudjaljan. saka, azua a kasiw nua djaqas, mavananga a nangaq a kasiw tua malang ta lingay. 

## patjara sikudakudan nua djaqas
### sinansenay
numasudjusudju ka sicuyan,sinan parutavak, (kavalanga lidaqasen nu kiyurag kisuraljiralj), ulja namaya ta djaqas a ikamevuluvulung siniaya.

### sinancekecek
aicua djaqas, makaya tja sicekecek a seman paljaljaqedian, nu venvu tja kakiavangan ta siasikan ta vaqu.

### sipapuljipaq/ sipapuljiva
nupucekelj a mamazangiljan, namasan lalisian a ljipaq. azua sipapiayayan tua sudjusudju na uqaljaqaljai, nu kaljasalutan makaya sematjez ta djaqs a papuljipaq. 

### sidjupidjupil
azua ngaingav a asav, tja tjutjuqen, makaya sidjupil ta piqay a pucemel.

### sisanqidung
kumalji a kaljaqudjaljan mezua a ravac a sipecungu, nanguaq aravac a sanqidungen.

### sinankakanen
azua maka gadu a lava, tjengelay a keman tua ngaingav a qasav.

### sisantjuzungen
makaya ravac santjuzungen tua tjakit tua kaukav tua siqunu tua tjatjukun tua tjukuzan tua vukavuka.

### lisi
amasan pazangal a ljavaran tua patjara lisi nu masudju. kakudan a lisi a sauqaljai nu pucekelj. aicu a djaqas makaya san kasiven nu papuljiva.

## kasizuan
鄭漢文等，2004，《排灣族民族植物》。臺北：行政院農業委員會林業試驗所。P57。
djulis

thumb|djulis

a **djulis** (*Chenopodium formosanum*), lami nua caucau a se Paiwan, valeljevelj aravac a qiljas nua vangalj nua aicu a djulis, tucu tjuruvu anga tjengelay a keman tua Julia.

namasan pazangal aravac a djulis tua talem i kacalisian, azua a vat a pinaka a lavi. alapen ta tjanguaq a djulis nua djulis tua dremasi, sa kivat tua pizua i djilung. nu venusamanga, azua a djulis a mavananga a tjaqaca a tapuluq a marutaljudjuqan, sa uri masik a caucau tua sinanljaceng ta sipakan, avan a suma. azua a vat nua djulis a maqati a sipakan, sa sanguaq angata, ljawa pazangal a saliman taicu a djulis.

sangasangasang, alapu ta qaselu kata valanga tua maisu ta djulis a vat. qaw semanvusam, sa kemesanga tua keman.maqati uta a vat nua djulis a sinan ta piqa, avan a penalepal ta kemesanga a djulis, sa mesuak kata kemesanga a vaqu.

azua a ngadan na djulis, avan a mesuakanga a qavay, masa a maqati a djulis a mesuak, sa pungadan taizua.inamalangen matu vaqu.

## kakanen
maqati a tja sanvavain a djulis. manguaq a tjasi vava a djulis.inamalangen matu vaqu.

## kulimalimac
izua kulimalimac a vuciar nua djulis. liyav a vuciar nua djulis.

## qudjilj
nu kalja makesan a djulis qudjilj a tja quma i gadu.

## venava
maqati a tja sanvavain a djulis. 

## pacunu uta
* vaqu
* djulis
* lukuc

## kaizuan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P294。
drakes

縮圖|290x290像素|drakes
izuazua a **drakes** i navalj tua chuku a 長江 kata taiwan, mavananga a mirazek a kasiw izuazua a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. uri semeljec taicu a kasiw na drakes tua masan ta 樟腦, sa semanpazangal taicu a kasiw, tjevus, kata utja tua masan ta tjelu a sauzayan nua taiwan.

masanliawliaw a sikakudanan nua paiwan taicu a kasiw, matu masan tua qeluz na umaq, valji, ceqeljap, langalj kata haku, mavananga a qasiw na drakes.

aza vangalj kata qaljic nua drakes, maqati a qemeleqel kata saviki sa salulum; qaw maqati a kikasiw tua pucungu nu masengseng isasaw sa bisbis ta cacarag. qaw uri meqaca aza a “qudipedi” izua i namacemu a kasiw na drakes, aicu a “qudipedi” a pinaka ta “kazalunga” nua paiwan.

## sanevalangain
drakes a tjalja nanguaqan a sanevalangain. a drakes mana tjaljananguaqan a sanevalangain.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P278。
guciu

sinicenek tu masan rasudjan nua guan. mavan malailaing itua gukusiu.

pinaqulidan a patagilj taicu a gusiu ka 民國anga izua i mula a sikaqatian ta temalem i chukuku, sa mavananga a malailaing a kinapangaljan a pinaljavak a guan.

## likisi/ cinalivatan

izua a guan, avan a pangaljan nua kaizuanan itjaiteku tua king (縣) i tjaljaqacan a katjunangan na mula a sikaqatian ta temalem ka 秦漢 i chukuku. qaw, remingedjilj ta king a lalaingan tua semanrasudjan a tjaivavav i vencekagan a sihu.  a pangaljan nua kaizuanan itjaiteku ta king, izua a pinaljavak nua 鄉里制 ka 唐, a pinaljavak nua 保甲制ka明清. azua a guan a pangaljan nua kaizuanan a pinaljavak nua 胥吏, 差役, 里甲, 鄉地 kata 保甲, ljawa ini a malailaing nua sihu tiamadju. kapuamin ta 清 i sitaliduan na semankakuletan (立憲運動), patagilj a sihu na 清 tua mapenetj a tjavaquan a kinapangaljan a paljavak, sa remingedjilj ta guan a kinapangaljan a paljavak. izua a vinecikan nua kinkiu (研究) , azua a malailaing a kinapangaljan a pinaljavak nua “紳” kapuamin ta 清tua sihu na 北洋政府, sa inia “官”. ka 1929 a cavilj kata lukugacu (六月), naqivu a sihu na 國民政府 tua 《縣組織法》, izua a sasusuan tua a kinasinkiu nua caucau tua gusiu i guan. masa a maqaqeci tua 共產黨 a sihu na 國民政府 ka 1930 a cavilj, napavalit a pinaljavak na guan ta 保甲制.

## sihu na 中國民國 (taiwan)

azua a gusiu a kinasinkiu na caucau a maqacuvung i 中國民國, avan a malailaing nua guan, sa izua a lalaingan tua semanrasudjan ta gukusiyu.

## sihu na 中華人民共和國

izua i lalaingan tua semanrasudjan i sihu na 中華人民共和國 a guan, mavan a natjaljateku a pangaljan nua kaizuanan na sihu, sa mamaw ta rivrivan a正科級 na sinipaljavak, a tjaiteku ta malailaing ta king. masa a malailaing a中國共產黨tua sihu a lalaingan tua semanrasudjan, sa pinusaladj a gusiu tua lalaingan tua semanrasudjan i guan, avan a tjaiteku ta rivrivan na 中國共產黨 ta 黨委書記 nua guan, qaw mavan a 副書記 na 中國共產黨 i aicu a guan uta. pinaqulidan a patagilj ta gusiu a kinasinkiu na caucau tucu.
gung

## gung (牛)

a titjen a se paiwan,nu paquzip tua qemuziquzipen, avan a paquzip ta gung, a sinan tjaljapazangalan tua sengsengan. a ljemita tua paljing, tjara patjatju izua gung a pinaquzip. azua paquzip tua gung, na masan tjelulj a sasusuan. a sangasangasan, muri sisan ljicaq tua can, tusi tavaljan, a sikasanmusalj, uri si rakac tua palidring katua na sadjelung a nanemanga, qau tjasipiliq tu namairangez a kelja, satja pakicaquani, qau tja sekauljan anga, a sikasantjelulj, uri tja culjuyin tu kanen, nu djemaljun tua sinu pazangal a palisian, a papuvaljau, a seman pacayan, a qepuan nua taqaljaqaljan, tjara cemulju ta gung tu si paseljavak, a pakan tua mareka kasusu, katua mare ka qaljaqalja a caucau.

## [[ngadan]]
qau a inavalj katua i kacedas a se paiwan, mangtjezanga sepairang i vuljavuljau, ana kemacu ta gung tu si kasengseng tua can, manu naruqizing sa makiqata aravac. qau veneli anga se paiwan sa paru se pairangen a paquzip ta gung tu sika sengseng. manuq maudalj maudalj, viililj meliyau anga gung i gadu. a siqivuan na pairng “ gu ” aya, ljakua lemangda ta pairang nu temulek ta “ gu ”, “ gung ”, “ gung ” ayaya sakamaya, qau pacualan anga na sepaiwan sa papungadani tu “ gung ”. a imaza a paiwan “gung” aya. mapuuljat apatjetucu, qau azua liyau a gung nu paveli, liyau a tan uta a kini valjitjuq, inika uri mamauram anga.

## sipaquzipan
a tja sipaquzipan tua gung, tja tjuruvu a laveten pi gadu, ita niyamadju a kadjunangan, sa pakikani a gung izua, nu uri semancan anga, vaiken a karim sa kacui a macan, patjemaqacuvng a sengsengan, tjaulan anga pacikel igadu. mapulju a paquziqizip tu sirakarakc ta nanemanga, qau sisan “ gutiau ” a pakaizua. azua “ gutiyau ” aya itjen.
a tja kakudan, penalisi a paquzip ta gung , mavan nu ikamaqati a keman tua vutjulj na gung, tja pasususuan a kemasi sicuayan. mangetjez anga “ se helan ”, na kemacu a kemasi “ Pilipinas ” tua gung, sa sivaik a sema viri a qinaljan na i paiwan, a kivalit ta venan, qau papungadani tu “ ljuang ”. sini pacual ta na“ senantau ”a caucau a kakaiyan ta qemuziquzip. nu sepatj a kula sa patutuan uta, mavan a ljuang a siyaya, patjetucu inianaka mapavalit.
## milingan

### sicevud nua gung
izua a milimiligan nua bunun a patjara gung mavan a kemasi cing a cawcau:

kasicuyanga, izua a madrusa a marekaka, a kaka a tjavulung ti Minoonne, kati kaka a tjaljaljak ti Minoonnepo. izua a kintalj, nakiqasiw ti Minoonnepo sa mecevung ta cing a cawcau a macidilj, qaw kiayan tjaimadju tua umaq nimadju ti Minoonnepo sa nataqetanga timadju tucavilj. nu migacaljanga timadju, alapen ta ljaceng avan a cemel naza a cing a cawcau a pakan tjai Minoonnepo. nakemananga ti Minoonnepo, uri mepupicul timadju. sa, pulingulj aza a cing a cawcau tjai Minoonnepo a sematjumaq, ljawa inika djemumak ta kaka a tjavurung. sa kiadjuq a cing a cawcau tua pulingulj ta kaka a tjaljaljak. qaw pakitulu a cing a cawcau ta kaka a tjaljaljak tua venecivencik kata temalemtalem, sa pavay tjaimadju a ita a gung uta. nu meqacanga ti kaka a tjaljaljak, namasan tua cawcau na taiwan.

## pacunu uta
* vatu
cawtun

tjaiteku a pinaljavakan aicu a **cawtun** nua lamtaw king. sa sivecivecik aza vavecikan a pinairangan tua cawtun a "Chháu-tùn" ayain. a i vecekadan a kadjunangan a cawtun tua tayuan. a i pasaviri a kaledep a cawtun tua lamtaw king. a i pasakaledep tua cianghua. a i pasaviri tua taiciu. pazangal izua mareka palidring a djalan a pasamaza i cawtun matu sikamasantjelulj, sikanmasan 14, sikamasan 63 katua sikamasan 76 a palidring a djalan nua tayuan, matu sikamasantjelulj, katua sikamasannemelj a palidring a djalan nua kunian.

## pinapungadan ta sipaljavakan
## caucau

## sipacacikelan
### palidring a djalan
#### palidring a djalan na vuremusa (Formosa)
23px sikamasantjelulj a palidring a djalan na vuremusa (Formosa)
23px sikamasannemelj a palidring a djalan na vuremusa (Formosa)

#### palidring a djalan na taiwan
23px sikamasantjelulj a palidring a djalan na taiwan
*23px sikamasantjelulj-A a palidring a djalan na taiwan

23px sikamasansimuluq saka sepatj a palidring a djalan na taiwan
*23px sikamasansimuluq saka sepatj-A a palidring a djalan na taiwan

23px sikamasan 63 a palidring a djalan na taiwan
*23px sikamasan 63-A a palidring a djalan na taiwan

#### palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasan 148 a palidring a djalan na lamtaw
23px sangasangasan a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasanmusalj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasantjelulj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimatjelj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasannemelj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasanpitjulj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasanvalulj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansivalj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimuluq a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimuluq saka ita a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimuluq saka sepatj a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimuluq saka pitju a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasansimuluq saka siva a palidring a djalan na lamtaw
23px sikamasan 92 a palidring a djalan na lamtaw

### basu
kinapacacikelan aicu a cawtun. a i pasaviri tua buvung (*霧峰*), tali (*大里*), taiciu (*台中*). a i pasanavalj tua lamtaw (*南投*), teksan (*竹山*), katua suili (*水里*). a i pasakacedas tua kusin (*國姓*) katua puli (*埔里*). a i pasakaledep tua cianghua (*彰化*), wanlim (*員林*), lukang (*鹿港*) katua zuma a lizulizuk. pazangal a ljaljevavavan tua basu nua i cawtun imaza tua matjaliaw sipasusuan a djalan nua basu.

izua drusa a ljaljevavavan nua basu imaza i cawtun. a i djalan a cunsing izua ljaljevavavan tua basu nua taiciu katua basu nua kukang. patjara ljaljevavavan tua zuma a basu, matu basu nua cianghua, basu nua lamtaw, basu nua cuanhang, basu nua wanlim, basu nua cunta, basu nua tunlian, pubasuan izua i sikamasanmusalj a djalan a taiping.

#### basu nua taiciu
**[[台中市公車108路|<span style="color: red">108</span>]]** a basu a kemasi tua ljaljevavavan na kangbuy (港尾) a patje taigaku a nankai.
#### basu nua i lizuk a lamtaw

#### basu a patjeqalja

#### basu a pasa djalan nua kunian

## kivangavangan

登瀛書院主殿.jpg|kakituluan a tenging
黃昏的九九峰.jpg|sivapuluq saka siva a gadugaduan


## kasizuan
cuqu

縮圖
**cuqu(茄苳)**

masanliawliaw a cuqu izua i namasanmaculjuculju a kinaqadavan, saka madjulu a pacun ta cuqu izua i sikavaljutan na kacalisiyan uta, sa izuazua a cuqu i idedet a umaq, kadjalanan, puzaljuman kata quma. aicu a pinaka a “tjuacuqu” izua i taiwu gu na taitu, mavan a ngadan nu cuqu.

kudrakudal a kasiw kata liaw a milingan sa semanalji a cuqu. saka, uri penadjeng a kacalisiyan ta cuqu i quma a patjetucu. ljawa, uri makadikad ta qinuman nu meqaca a cuqu, sa uri ljevavau ta kasiw tua semeqas tua ricing, saka selangeda ta madjani a kacalisiyan a kemasi ivavaw ta kasiw sa saqetju tiamadju.

aza a namalum a vangalj na cuqu mavan a pazangal a lami nua qayam kata cia, saka maqati a  kanen na caucaw uta. sa sanguaq tua pinuqatian kata ledjeledje a asav na cuqu, avan a peravan a cinalivatan nua paiwan nu kakedriyanan. semanpazangal a kacalisiyan tua aicu a kasiw tua sinanumaq, masa a kipaqadilj aicu a kasiw ta macemu, sa uri sinanpazangal a cuqu tua semancukes. pazangal aravac a cukes i umaqan, uri venecivencik ta cukes a mamazangiljan i umaqan niamdju matu venecik ta caucaw kata vulung. maqati a semaqas tazua a kudral a kasiw tua semanvalji.

## cukesen
ti tjen a payuan seman pazangal itjen tua cuqu, ayatua san cukesen nua sevalitan, san salangen katua valanga.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P209-210。
imanuli

thumb|220px|Yisu

**imanuil**（Hiniberayan: **עִמָּנוּאֵל**‎, **nakizang a cemas tjanuitjen**, siniaya.）avan teveljen a drusa a qapulu a vecik nua Hiberay a kai, “**אל** ‎(Cemas)” kata “**עמנו‎** (nakizang tjanuitjen)”.

## pacunu uta
* Kai nua Cemas
kacalisian

**kacalisian** aya ta Paiwan tua kaimazanga a mareka caucau. aicu Amis kazuku mavan nu tjalja tjuruvuan na **kacilisian**. Paiwan kazuku mavan nu sipasanmusalj tua tjuruvuan nua caucau.

## papungadan katua inumaljan
itua 1994, itua ta kahulicuan a sinipateljuq tua vecik i talad a “**sanbau**” pinaqulid a sengvec tua ngadan ta “**yencumin** (**kacalisian**)”. aicu a pinaqulid a ngadan, namasan qinulipan anga a kinacukacu tua sisangelian a ljemetjan a cuacuai anga nu qivu,manasi patjamakeljan anga tu aicu a **kacalisian** i Taiwan “kaizuan nua mana vusam” itua qiniladjan.

## zuku na kacalisian
thumb|upright=1.25|Kacalisian(按 Blust, 1999)

kacalisian i Taiwan izua maljetapuluq katu unem a kazukuan tucu.





## kinacalisianan
na izua **kinacalisianan**, a seljavak tua na Dripun a sipakiyamav katua capiljan tua seman Dripun, katua 1945 a cavilj a tjaivililj, ljema ini a paqaqivu ta kemacalisianan, sa masan secaca a meneka sa kai nua **kacalisian**. masan liyav anga na secaca meneka sa kai nua Pinpuzuku.

## kaizuanan

## References
kanalung

kanalung a mula pinaljavakan nua tjauvali i taituking, maitazuanga masan tjauvali siva a kacalisian a kadjungan. aza kanalung a unsing a kivanvangan, sinan pazangal a kadjunangan imaza i tjauvali, kinaizuanan imaza i pasalauz a kanalung a pana. izuanan djumulj a mula imaza ljakua mavan a pinaljavakan nua kinzang.

## situcuan i qinaljan
a katalemang avan aza pakata nugiu. a i qinaljan izua maljetimalji a kinasaluan a cemas tja izua bukiu, tinsiukiu, haliluya kata ciuru kiukai. izua tja tjuruvu a namirazek a cemekeljan kata na daigu a gaisiuzing nakitjuala imaza. aicu a masansivalj a djalan i taiwan aza 台9線 aya itjen a i kanalung piniliqan ta izua i zaya kata izua i lauz. au sikataqaljan sedjelj a paiwan zuku. ljakua a i pasazaya ta i kanalung a 14 talingan sedjelj a ami zuku. maqati itjen pakazaya tua djalan patje i djumulj, unsing kata rulakes. 

aza unsing kata bulay a ljaviljaving na ljavek mataipinying na masan tjalja pungadangadan i taiwan. aicu unsing imaza i kanalung mavan a tjaljasangas a mirazek pakata unsing i katipul, ljakua inika sinikeren a patjanema, saka inika pinivarung nua kacalisian ca namaitucu a sengsengan. avan sika tjuruvu a caucau na ladengadenga zua unsing i katipul aravac, inika kemeljang tu aicu a unsing i kanalung.   

ljakua situcuan caviljan sikeren a zemurung nua tja sikataqaljan, maqati itjen pacun aza i disiba i kanalung ta metjuruvu anga nakemasi maza i pasa viri a lizuk na kitjaulanga ta sengsengan sa benaw ta zidusiya a caucau semamaza i kanalung a unsing kivangavang. 

## liningedjelj
aicu a i kanadun a qinaljan cinevucevungan nua mare timaljimalji a caucau.

## qinaljan
izua lima a kacalisian a qinaljan, avan a kanadun, tjavuqel, tjaljutjaljun, padrangidrangi, kata cilalongay nua muqami a qinaljan.

## nasidjaravacan

## kaizuan
kataljap

縮圖|kataljap
masanliawliaw a **kataljap** i namasanculjuculju a kadjunangan i kacauwan, izua i 廣東, 海南島kata i navalj tua gaduan a kemasi ljemaveljevekan nua taiwan, qaw izua i kacedas tua taiwan, tjaljaliawliaw aicu a kasiw izua i navalj ta tjavualji a pana a kadjunangan nua kanalung kata palangu. nu kaljauragananga, uri venuciar aicu a qaciw tua kulimac a vuciar, sa nanguanguaq aravac a ljemaveljevekan i pasakacedas a navalj tua taiwan.

qaw masa saceqalj aicu a kasiw na kataljap, ka ripunanan, uri sinantabi aicu a kasiw; kacuayanga, uri malap taicu a kasiw tua malang ta kadrangu kata ceqeljap a paiwan izua i ljemaveljevekan, sa uri cinavucavu niamadju a ledjeledje a asav na qataljap tua qavay, matu uri cinavucavu a ljavilu nua paiwan izua i gadugaduan. qaw nu kemankananga, maya malap ta asav. qaw uri cinavu na ngat isasaw nu kemesekesa.

nu meqacanga a kataljap, maqati a semuqaljic taza kataljap sa masan tua alay, qaw maqati a sinancalis tua venengetj ta vaqu. saka, tjaljapazangal aicu a kasiw izua i qinaljan na paiwan a kemasi ljemaveljevekan.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。p163。
kinacemkeljan

**kinacemkeljan** nuaya vanaza cemkemkelj kata cinkeljan aza siayaya.

## kinacemkeljan kata [[umaq]]
patjenema itjen tasi kinemeneman kata sipacunan ta “kinacemkeljan: umaq: kaumaqan” na se Paiwan, aicu a caucau, kaumaqan, kadjunangan pita kakudanan tjara papungadan ta “caucau”, “umaq”, “kadjunangan”, kumaljy a umaq kata kadjunangan paru caucauyin sa papungadany. nu muri kemalja kemljangan itjen tua siakay kata kakudakudan na se Paiwan, aicu a pita “kinacemkeljan” ta “umaq” ta “kaumaqan” a kemalja pulingalingavan vana namasan katagilj saka namasan pazangal.

## pacunu uta
* umaq
lalang

aicu a paiwan zuku na penakisumalji a kinanguaq na kinacalisianan a lalang, saka makaya itjen a kemasi tua rinavan nua macidjilj, a kemeljan tu namatjainu a qiniladjan nimadju yi qinaljan, tuki mamazangiljan tuki pualju tuki taqaljaqaljan (qaqetitan). aicu a pinuitaivangan a tapuluq katu unem a zukuan a kacalisian, tjaljanguanguaqan, ljakua tjaljapazangalan a kakavelian na paiwan zuku a lalang. au aicu a lalang nua mamazangiljan maretimalji katua na taqaljaqaljan (qaqetitan).

## izua masan simatjelj a lalang nua paiwan zuku
aicu a kinacalisianan a lalang nua paiwan zuku, izua tjinenun, izua vincikan, izua pinuluvucan, izua pinadjekecan a sikasengsengan. 

## vecik yitua lalang
aicu a kinacalisianan a lalang na paiwuan zuku maretjimaljimalji a vecik, izua pinaru-qulu, izua pinaru-caucau, izua pinaru-qatjuvi, izua pinaru-kumas, izua pinaru-qadav, izua pinaru-tjiumaq, izua pinaru-kinavatjesan, izua pinaru-kalabiabi.

## kasizuan
* sinipasemalavan ni ramaljemaljeng i gincu a sekazangiljan a qinaljanan (部落gincu耆老口述)
* 陳雨嵐，2004，（台灣的原住民）
lami

**lami (糧食)**
liyaw a lami nua caucau a sepayuan, izua va'u, vasa, djulis, vurati, vuday, taruimu katua paday.

### salang
a icu a salang papizuanan a remukuz tua mareka lami. 

### vurasi
na masan pazangal a lami a vurasi.

### semankubav
pinizuan a peneljuq tua lami a salang. semankubav itjen tuatja pizuanan tua lami.
langalj

aicu a **langalj**, kasiv sa kasengesengi a seman siteketekel a meseljang nua marusa, sakaki matjelu a caucau. aicu a langalj izua vincikan a pakialalang tua mudingan nua caucau, izua vincikan a pakialalang tua sacemel, izua langalj a vincikan a pakialalang tua qatjuvi a kamavanan uta. masikan a mayatucu a pakialalang tua langalj.na masan lialiaw sinanayan a langalj nua Paiwan: izua **karutailj a langalj** katua **kalutjelu a langalj**.

## kaizuazua
### karutailj a langalj
aicu a **karutailj a langalj**, mavan a langalj nua mamazangiljan nu maqacuvung tua sikapalisian a qadaw nua qinaljanan.
### kaljutjelu a langalj
nu tjezua tua sikapalisian a qadaw nua qinaljanan, aicu a **kaljutjelu a langalj** siteketekel nu maqacuvung a ljavaran tua rivurivuan niamadju saka marasudj tu uri na marepazekazekatjanga, uri na masaseljenguanguaqanga a varung niamadju a mamaw.
### pinudrusan tua ljui a langalj
aicu a **pinudrusan tua ljui a langalj**, na masan lialiaw a patarevan. aicu a sangasangasan, avan nu patjezua ta na masan pazangal a qadaw. namaya tua Masalut, langalj asitekelj nua na palisi a mareka pulingaw. a ita kinateveteveljan nua taqaljaqaljan, langalj uta tjasikitekelan tua na mapaqaljay a caucau i qinaljan, tua mareka tja qali, katua mareka tja qaljaqalja. aicu asikamasanmusalj, avan nu maaeces a madrusa, inika palaing tu uqaljai tu vavayan. langalj a sitekel niamadju a kipakeljang tua kina mareqaliqan, kina maredravan niamadju.
aicu a sikamasantjelulj, avan a ita papucekecekelj nua mamazagiljan. nu tazua nga qadaw, aicu a sinikaiyumaq nua taqaljaqaljan a vavayan katua uqaljai, matatekel tua linangalj a vava a maaeces tua parekatenglay nimadju,tu uri napalalaut a marekiljivak tiamadju. inika amin tiamadju a marusa amatatekel, aicu a matjaljaljak niamadju, katua mareka mamazangiljan akiseljavak, namayauta a lemangalj a matakel tua vava, a kipakeljang tu namasan ta cekeljan anga, uri palalaut anga parekiljivaljivak niamadju.

## tucu
tucu a ziday maljian anga tja sivaivaik, na matjatju ljuiljui anga itjen, namatjatju senasenay ang itjen. meparutanga ravac atja kineljangan tua pacugan nua sikitekelan a pakatua langalj.，ljakua nu tjzua tua maljeveq, tua masalut katua pucekecekelj, mapacu  anan tua matateketekel a pakatua langalj. nukaki makaya tja pasusuan a matatekel a pakata langalj izuaita pucekecekelj i kiukai, uri nanguaq aravac.

## qaqetitan
aicu a langalj avan a sitekel nua qaqetitan.

## paljaqic
aicu a paljaqic avan a kakasengsengan a semane lingadja katua langalj.

## pacunu uta
* kacalisian
* djilung
likisi

aicu a **likisi** tjasikeljakeljang tua patjara pinacalivat nua tjasevalitan, nua tjaqinaljan katua tjanasi a caucau. sitjaucikel a kemasi mamiling a patje tucu. mavan a siniaya aicu a likisi a kemasi tua kinakaian a dripun. 

thumb|right|300px|a tja sikeljang tua tja likisi a cinalivatan a sasing.
ljavilu

縮圖|280x280像素|ljavilu
izuazua a **ljavilu(毛束草)** i navalj tua chuku, 印度 kata i navalj tua vecekadan a gadugaduan na taiwan a maruqulu, paljaljavakan kata quvulj nua gaduan, sa masanliawliaw a sikudakudan na paiwan tua ljavilu itua i kakudan.

masa maqati a kemakan tua ledjeledje a asav na ljavilu sa madjulu tua talem uta, sa uri semanpazangal a paiwan taicu a marekatalem sa temaletalem ta ljavilu i kacasavan niamadju.

sa uri cempis a sikataqaljan ta asav na ljavilu tua cemavu ta vaqu, paday kata vutjulj nu semancaviljanga, qaw aicu a cinavu kata qavay, uri maqati a sipagawgaw na paiwan; sa maqati a cempis ta ledjeledje a asav uta tua sansiaven.

aza cinuvuqan nua ljavilu izua tua calisilisi i cemecemel, i pukasivan i kadjalanan katua i kazatjan. aza ljavilu cemavilj saka masan kasikasiv, a kinaqaca izua tu drusa tu tjelu a kinaladruqan na pakeciyuan, milazek sa kuveleng a kinakasavan, dradrikidrikitjan a sudip. suragi a asav, maqati a cemavilj a tjakiyayain.

pizua tua sikudan nua kacalisian, macekau a ljavilu tu qadavanga, nakuya neka nakuya a senekac uta tu namasan zailiu tua san kakanen, itua kadjunangan i qinaljan, itua quma a talem sakamaya. tjalja tjenglayan a tjasikataqaljan a kiyaya tuazua qacaqaca saka melava a ludjeludje a asav, sicavu sanpizuanan ta lami, maljian tua sinanpazangal aravac nua tja sikudan tua pupalisian a talem katua tjapiniqadaqadavan a ljaceng. 

azua tjakineljang a tjalaladengan a nu sepaiwanzuku a “cinavu”. mavan a ljavilu a sicavu tua kakanen, saka ngat a sinan casacasavan, nu makakesanga semuviaq tua ngat, saka azua ljavilu sipaseljang a keman tua kakanen i taladj, maljian tua sanguaq aravac.

a nu seRukaizuku a “qavai”, sePuyumazuku a “qavai”, nu seAmiszuku a “qavai”, maretimaljimalji a sanguaqan a sicavuan katua sikesan, maljian tua qemaziman aravac a kinsan.

puiyubung aravac a ljavilu, izua masanlialiav a nanguaqan, pusadj tua tjavicuka a papilaluag, aza sinicavu tua vaqu tua qinemu, pusaladj a semananguaq tua tjakinanan, papesarenguaqen azua sarekuyakuya a tjatjialj, mapacun a ngata tu caquan nua tjasevalitan a kacalisian. aza ramaljemaljeng i qinaljan sinan pausinmu a ljavilu a semeljudj, sicavu tua kakanen a semaqetj a makapidalj tu qadav sakamaya.
ljavucuvucu

**ljavucuvucu(假酸漿)**

ai gadu ai sadip kasedjaljepan sakamaya a mezangal, liav a maka veljeluan a naveljelem a ljauljaung a kadjunangan a tja pacucunan.aza asav kemasiteku patje ngaingav namarepaqecev tai vecekadan a cuqus. liljualjuas a qasav a palalaut, ikavenuciar.

izuazua a ljavucuvucu i 亞洲 a namasanmaculjuculju, rupacunanga iteku tua sasusuan tua vavavan na katjunangan a djalan kata paljaljavak nua ljemaveljav. akumaya azua a ngadan na ljavucuvucu avan a “腎蕨”? masa a kinakemudan nu vat nua ljavucuvucu, matu a puru, sa papungadan a matazua.

sa, azua a zaljuzaljumen ta ljeteku tua buru a cuqus (地下莖) nua ljavucuvucu. nu masengseng a kacalisiyan isasaw, maqati a alap ta buru a cuqus nua ljavucuvucu tua semuqusaw kata semuculja, sa kicuqus tua linipuru ta tarar.

maqati uta a alapen ta ljavucuvucu tua kivadaq na kacalisiyan. nu saljinga a kemeljang ta mapida a aljak, sa pensis a ita a ljavucuvucu, qaw pacun ta pidanga a ljeteku tua buru a cuqus izua, sa mavan a izua a mapidanga a aljak. ljawa, aicu a kivadaq a pacugan, mamau ta kivangavang numaya.

masa azua a ljeteku tua buru a cuqus nua ljavucuvucu, matu a kucu, sa papungadan ta “ljavucuvucu” aya.

## patjara sikudakudan nua ljavucuvucu
### sisaneljakarakarav
nuizua pucekecekelj nuizua tja palisiyan mavananga tjasi kialalalalang a semane ljakarav.
### sikisuqusaqusav
kasicuayan, numacemecemel a kipusengesengan, nu maqasav venljuc tua kapaz na ljavucuvucu a dradripudrupudruan, ayata pezaljum nu kanen, makaya semuqusav a palamu.

### sipapenguanguaq ta kinaizuanan
sitalem a makasalingaungal papenguanguaq tua tja kinaizuanan tja kinasaljinga, napenatjalim aravac makaya pitjumaqen a tja ljaljizaven.

## kakanen
sikesakesa aicu a  ljavucuvucu a makaya a seman tja kakanen.

## pacunu uta
* vaqu
* djulis
* lukuc
* ljavucuvucu

## kaizuan

鄭漢文等，2004，《排灣族民族植物》。臺北：行政院農業委員會林業試驗所。P249。

pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
kinala

aicu a **kinala ** nu aya, taitan a vecik, siniaya.  aicu a **kinala** pita kai na se Paiwan kata Amerika tjian a mamav aza patarevan, pai aicua “ta kaian” kata “ita kaian” savid tu “a vocabulary” aza patarevan.

## kinasizuanan nua kinala
aicu a ita pinaiwanan a kai aicu a patarevan na “kala” nuaya mana “linedje aravac a viljic” (aicu a sicapecapel a kala, aicu a siteqeteqic a kala). aicu a “kala” kai sa pazuljuy ta “an” a pitjaivililj sinipupatarevan tu sikudakuda tu kemudakuda.

au nu qivu itjen taicua pinaka “ta kalan”. aicu a ita pinaiwanan aku azua pinaka “ta kalan” kata “taitan nu vecik”, nu tja cikelen a mata kinaqatian nua kinalan, aicu a “linidjinidji a kala” sinipukeljang tu “taitan katu kedrikedri” siniaya manu sika minqutanga aicu a“kinalan aya kai”, ljakua aicu a “kinalan” aya kai ita kininemeneman nua se paiwan namasan “kai kata sikaian” nanga za pacugan.

## kaizuazua

*qapulu a vecik

*naremicing a vecik

*namatatevelj a vecik

*namacaculuculuz a kai

*inisedjam a kai
kiukay

thumb|right|kiukay (St. Mark's Cathedral in Alexandria)

## navenaquan nua kiukay
kiukay a navenaquan saka papetemalidu tua nasi nua taqaljaqaljan i kacauan. azua nanguaqan kata zua parkivalisakesaked a kinasicuai nua taqaljaqaljan i kacauan, kemalja mapasusuan angata. saka azua namaljekuyanga , azua naseveric anga itua seizi a bungka, kai, senai, etc mapacikel, masanpazangel a mumalj i kiukay.

## Taiwan Kiristu Ciuru Kiukay
Patjezalemanen i Qinaljan tua Saluan ayaya a pakisamulja tua sinzia a Taiwan Kiristu Ciuru Kiukay. nukuya inika tja sanpazangalen a bungka nua marka martimaljimalji a kinataqaljaqaljan my paseljayar tua patjara Cemas. nu pupatarevan itjen, azua kaizuan bungka mavan a tjlja paravacan a turivecan nu lihai a kiukay. mavan tua nu sika pakaizua tua kinacalisianan a Siisiu, qau azua Siisiu a kinacalisianan mavan anga tjlja kudrulan tua namasan kinituayan tua kai a bungka nua kacalisian.

## kiukay i [[Paiwan]]
nu seman patarevan itjen tua kiukay i Paiwan zuku, a kakasizuan a tatuluan tua patjara kinacalisianan i kiukay nu aya, tjlja maljaluyan a kai, senai kata zua papaqaljian nua caucau.

tjuruvu maqacuvucuvung a macaqu a lemangda, a qivu, a semupu tua kai a Pinaiwanan, a macaqu a semenai tua senai a kinacalisianan, kiukay a pakaizua tua kituluan a sinikacaqu, qau izua "kakimadjuan a kituluan" saka izua uta a "pinaranaw a semavuta a pakitulu".