open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ljungpav

ljungbav(長杉衣)

kava nua vavayavayan

azua venecikan nua kacalisiyan i taiwan, izua sikamasansimatjelj, tjinenun, venecik, pinuluvucan kata pinadjekecan. sa azua a lalang aminanga i paiwanzuku kata rukayzuku, qaw tjaljakisumalji azua a pinadjekecan avan a venecivencik tua situngan a maretimaljimalji a quljaw, sa qemecaqecap tazua a situngan sa cemaqis itua kava. izua nu luteluti a situngan sa qemecaqecap tua venecikan. saka, rupacun tua vinecik a “直線繡” kata “鎖鏈繡” nua venecikan i pinadjekecan. izua uta a sinan a kala tua cawcau sa cemaqis itua kava.

matu a kava na pairing azua a ljungpaw nua paiwan a vavayan mavanaga a sinan a qecengecengel a situngan tua siyuc kata kava nua vavayan, sa pinadjekec nua paiwanzuku tua malang ta kava. azua a venecikan avan a “曲折形”, “三角形”, “橫條形”, a hana nua“四瓣花形”, “菱形”, a qatjuvi na “卷曲蛇形”kata “頭上雙尾”, a langalj, kata cawcau nua “對立雙臂彎曲上舉持二人頭的半身人像形”. izua a tjelu a quljaw mavan a qucengecengel, qudjidjilj, kata vucelacelay i kava, kata izuaga a qudjidjilj, qucengecengel, vucelacelay, matjak, marupula, qulivay kata kulimac a venecikan. qaw sinan a qudjidjilj kata vucelacelay a situngan tua 領口, sa sinan a qucengecengel a situngan ta cemaqis tua 立領, kata vinecik ta 菱形. qaw uri cemaqis tua tjaljiqaca a 4.5 a marutaljudjuqan a qudjidjilj kata vucelacelay a situngan i 袖口. qaw uri djekec a qudjidjilj a situngan tua pasusu ta 領沿環帶kata右襟片 sa djekec a qucengecengel a lalang, venecikan, tuaping, venecikan a qatjuvi kata cawcau ivavaw taicu a situngan, qaw venecivencik ta maca, angalj, ngudjus, kata qayav a lalang sa djekec ta 條紋織帶 nua qucengecengel kata vecelacelay isasaw taicu a situngan. cemaqis ta pitju a marutaljudjuqan a qudjidjilj a situngan i 下擺 sa djekec a vucelacelay a venecikan a qatjuvi kata langalj i vavaw, kata venecivencik ta 菱形izua. qaw sinan a qudjidjilj a situngan ta djekec a venecikan izua i ljeqeljeqan. izua a lima a mareqecev a 中國式紐帶a sinan a qudjidjilj a kala a pasalavagan a drusa a marutaljudjuqan kata 1.5 a marutaljudjuqan, qaw izua a qulivay a venecikan ivavaw, kata sinan a lima a singsing ta cacaingan. qaw azua a venecikan na kun mamau ta ljungpaw.

aicu a djinekec a qudjidjilj kata qucengecengl a situngan a masanliawliaw i navalj, sa izua i virilj kata qinaljan na rukayzuku a djinekec a vucelacelay kata qucengecengel a situngan, mavananga a kinava na vavayan nua mamazangiljan.
lukuc

thumb|right|250px|lukuc
aicu a **lukuc**, izunu nu i teku ta kadjunangan izua nu nakicaying ta kasiw izua nu ita dangadangas, kanainu kasedjalepan sakamaya a cemuvuq. na lemadruq a pasavava a cemelak a asav, inika venuciar inika venangalj uta.

azua a pinaywanan a vencik a “lukuc”, izua a pacugan mavan a palingulj tua nemanga. kasicuayan, azua a lukuc, amin a lami ka kinaqucaqucaljan, ljawa masan tjaljapazanal a ljaceng tucu.

## maudalj
izua a kinacemekeljan nua mazazangiljan i paywan, nu uri papucekelj, sa alapen ta caker, sviki, kasiw, vavuy avan a lisi nua cunguljan na uqaljay tua tjumaq na vavayan. sa pinadjulu uta tua qaw, veljevelj, tjanes kata lukuc tua vaik ta tjumaq na vavayan.

nu mangetj ta tjumaq na vavayan, sa venengetj a lukuc i ingaw tua qaw, qaw lemingdjelj tazua a qaw. anema a pacugan tua matucu? inika a tinevela nua caucau.

izua a caucau a naqivu taicu a mavan a kinisenayan tua vavayan a matu azua a lukuc a maqati a papualjak tua kinacemekeljan nua mazazangiljan, sa izua a caucau a naqivu uta taicu a “lukuc” a pacugan i pinaywanan avan a ljemuku, saka kilalaing tia mazazangiljan tua taqaljaqaljan niamadju.

## patjara sikudakudan nua lukuc
### sipakialalang ta tiuma
nu papucekelj a mazazangiljan sinanpazangal aravac, aza tiuma pinakialalang tua lukuc. izua nu sinipakiayang ta qinalu a tjevus a veljevelj a zangav a saviki, a sini rava na sauqaljay nu pucekecekelj.

### sinan ljaceng
kasicuayan ikatjena kemeljang, katucunga tja kinicual tua amis a tjasikataqaljan aseman ljaceng, tjempis tua i ngaingav, sanguaq a selaven a cianen sa paciuan ta riprip.

### sinan racev
kakemeljanganga itjen tua makaya saneljacengen, azua i sisigu i butanggu a tjasikataqaljan, ayata sedjaljep a ljemeliav a temalem, bauken nua kemasi pairang a mareka kakanan a siyubai, mavanu sikamanguanguaq niamadju ta sikavaljutan.
### sipakialalang a penalingulj
tjuruvuanga tjengelay a temalem tua lukuc a penalingulj a pakelay a pacaying pitua qapulu na rikis, papudjalim papenguanguaq tua kinaizuanan.

## qemirqir
qemirqir a seman lukuc, sanguaq a ravac atja san djamain a lukuc.

## pacunu uta
* vaqu
* djulis
* ljavucuvucu

## kasizuan

1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P188。
mali

## Mali(球)

mali, a pinaka ta buru uta, mavananga ta pinadjele ta ‘undu nua buru, sa lipurupuru a aicu a mali. aza ‘undu nua buru, uri kipasusu tua kinakemudan na buru sa penetj ta maqati a kinacavacavan ta beneru tua maljaljuvaq. matu izuanga a sedjaljep a kinakemudan na buru tua kinula kata qulu, inia sedjaljep ta lemima ta benuru.

## yakiyu

yakiyu, avan a ‘undu nua kinateveteveljan, sa maljaljuvaq a tjaljakedri a masiva a cawcaw i baburuan(mamalian). uri a mavaday azua a caucau nua maljaljuvaq tua “cemual” kata “zemazaw”. sa, uri penangul ta buru a caucau nua “cemual” a siveric na caucau a “zemazaw” sa kipasusu a mekelj ta sepatj a haku. nu maqati a mekeljanga a kiliyus a ita i baburuan(mamalian), sa alapen ta ita a supu(tinsu)；saka, tinavelakanga a buru nua caucau a “zemazaw” sa ika benuruanan aza a caucua nua  “cemual”. nu maljaljuvaqanga, uri masasevalivalit a kinateveteveljan. sa izua a tjaliaw a supu(tinsu) na kinateveteveljan, uri qemacuvung taicu a ‘undu nu sikamasansivalj a kiuku i vecekadan(九局中), avan azua a sikamasanunemlj a kiuku i maljaljuvaq nua kakedriyan, a sikamasanpitjulj a kinku i maljaljuvaq nua maqacuvucuvung. saka, nu mamau ta supu(tinsu) na kinateveteveljan nu sikamasansivalj a kiukuanga sa maljaljuvaqanga.

## pinpung

pinpung, uri cemabecab(binakebak) a masasevalivalit ta ita a mali nua madrusa tuki masepatj a caucau i cukui nu maljaljuvaqanga, qaw masaliawliaw i kacauwan. uri alapen a cabiljap nua buru na caucau nu maljaljuvaq, sa cacabcab taicu a buru a caucau pitudreq ta aralj i cukui. maqatianga a maljaljuvaq a taitan tuki sikinmasalj, nu inia tinavelak ta buru na caucau, sa uri alapen ta ita a supu(tinsu) na zuma.

## a qapurung
[thumb|right|220px|aicu a palisian a maljeveq i tjuabar i tua [Taitu king|taitu king.]]
tjaljapazangal a palisian a maljeveq nua sepayuan a kacalisiyan, uri palisi a kacalisiyan nu lima a cavilj a kinetalj, navaikanga tia mamazangiljan, sa mavananga a tjaljapazangal. sa, tjapazangal taicu a djemuljat, izua a rakac nua mamazangiljan, sa alapen ta tjaqaca a tjelu a puluq a maru tadjekuacan a djuljat niamadju, a sanparavac niamadju a umaq, sa kaljava ta siveric ta qapurung ni pulingaw. saka, uri cemekecek tia rakac nua mamazangiljan tua qapurung kaizuanan. aicu a qapurung, uri tinavelak na tjakedri a mamazangiljan, sa uri kinisenayan nia vuvu tazua a caucau uta. uri semeqas ta djuljat sa mekelj tjai umaq na mazangi nu qemacuvunganga ta djemuljat. uri masan ta cinunan nu tjadjaljaw a mangtjezanga a caucau, mavananga a maljaljuvaq a qemacuvucuvung kasicuacauyan. saka, azua a djemuljat, avan a kungring nua kacalisian a qemacuvucuvung tua masan a cinunan, uri sinan tua qapurung na qaljic nua kasiw kata vaudj, sa maqati a kitulu a cemekcek. nu qemacuvunganga a maljaveq, uri verican a aicu a djuljat kata qapurung na palisian.
maljeveq

tjaljapazangal a palisiyan nua caucau a sepayuan aicu a maljeveq (五年祭).

nu liemita tua sika lima caviljan semusu tua kakudanan a kemasi miling a pasaqinaljan tua tjasevalitan.

## ravar
aicu a ravar neka nu maljeveq niamadju. maquliqulipanga maljeveq  ita vuculj.

## djemuljat
nu maljeveq mana izua djemuljat.
masalu

a tja siaya a masalu tua tja kinasaluan.

masalu (謝謝), masalu (相信), katua masalu(信任）

maljimalji(謝謝)

## kaizuan


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasaviri
mazazeliuliulj

anema mazazeliuliuljan nu ayaya itjen, mavan na masasevalivalit a masengseng ta quma, na maqacuvucuvung a namatjevetjevelj a sikasengsengan, ljakua yinika papaqadjilj, azua tjiamadju a mareqaliqali a maredravadrava katua masudjusudju a maqacuvucuvung, madjadjaladjalan a vaik a kipusengesengan tjiamadju. pacun ta sengesengan nu pakirimurimuin manasisangas, matazua masasevalivalit a masengseng a pata maqacuvung a sengsengan niamadju a penuljat. aicu a namayatucu a sikasengsengan, yikatjen a masupaisu, au djaljav aravac a maqacuvung a sengsengan uta, saka tjitjen a mapuljat tja marekiljivaljivak yitjen, tja marasurasudj itjen uta, aku nanguaq aravac a namayatucu a sikasengsengan tua nemanga sengsengan, liavaravac a tjakamanguaq a mapuljat pai.

selapai nu patjeyazayazaya anga itjen a masengseng, nuna qemiladj a mapuljatj sa kipayipayiz ta tjakurung sa senasenai, azua ljingav na senai kipalingulj tua gadu nguanguaq aravac nutjalangdan, kumalji a cuai anga malangdangda anan azua senai, pai pasamalim anga mapuljatj tua luljayan a masengseng tjiamadju, namaya ta tjaljanguanguaqan a zuga nu tjapacunan!

## tucu
tucu maljian anga zidai izuanga kikai a sikasengsengseng tua quma, patagilj anga Paiwan zuku a caucau a semakikai a masengseng tua quma, manasika pazangal anga itjen a pacun ta sicuayan a mazazeliuliuljan a masengseng, tjuruvu a Paiwan zuku a caucau a patjeljip aravac taicu.
minamilingan

ka sikacu na se Payuan a caucau nasepeljuq ta **minamilingan**,  pinakacadja avarung a kininemneman. maru senai anga na vavulungan “kavalanga lja qiljas paljelalailain tjanusun” aya. pinakata pupatarevan, amaru qatanga ken itua vavucungan inika sinanema, aya uta. nakisangatj ta puljuan.

## puvarungan ita sikacu a katje caquan a kai
a katje caquan a kai kata puvarungan ita sikacu pinaka ta kinateveteveljan na maqacuvucuvung a temulu tua kakudakudan na sicuayan kata puzangalan na vavulungan.

## patatevelavela a parutavak ita kinateveteveljan
nu zemiyaziyan ita pucekecekelj, azua patatevelavela nua uqaljaqaljai na vavayavayan a parutavak natemalidu na penadjalim, izua nu kipatevela a vavulungan uta a pakipapaulingaw a temulu.

## minamilingan ita palisiyan
ita maretimaljimalji a palisiyan na se Payuan amaru Masalut, Maljevaq, liyaw uta a senai]] a kiqaung ta na qemati a Cemas. ita kinacemekeljan nua se payuan, a timaimanga kina, macaqu a seman senai, nu ljemiyuljiyug pinakacua ta inili 
tapuzangalan.

## nuizua vavulungan izua milimilingan
a tjemaucikel ta milimilinga, pasemalaw tua kakudan naqinaljan na kinacemekeljan sinan sengesengan nua vavulungan, nuizua vavulungan izua milimilingan, nuizua kakedrian izua tjemaucikecikel a vavulungan. madjulu itjen a pacun tana malingulingulj a semenasenai adjemelidjeli a kinateveteveljan ita se  Payuan.

## pinaretimaljimaljian a minamilingan na se Payuan
ka sicuayan, nekanu vecik na se Payuan, amin a vicik takasiw takaljiljaw, ljakua nekanu tjasitjaumalj tua pinasasevalivalitan atjaucikel. a 
minamilingan pina kata parutavak na senai katjecaquan a tulu, milimilingan, tjaucikel, mapacun a senai a puvarungan na se Payuan a caucau.
nu sesingvaudjan a tjaucikel

thumb|right|The battle of Stone Gate, against the "Botan" aborigines, was the most serious encounter of the expedition.
**nu sesingvaudjan a tjaucikel**（Drinipunan:台湾事件（たいわんじけん）; Ljinautjian:牡丹社事件）

## katagilj
ka 1871 a cavilj 10 a qiljas, izua za nakemasi Okinawa Miyahuruzima a varukur, na secevung ta selapay a raljiz i ljavek, sa valiyan a pasa Taiwan i Tjausabu (i Kaliyavan tucu) , sa sedukduk a varukur niamadju i maza, sa ljeteku tiamadju a kemasi ta varukur, sa sema kadjunangan, manu cengeceng tua qinaljan nua Payuan i kusekus. palemek tua inika mapakadjaludjalu ta kinacacevungan nua Dripun katua Payuan, ljakua kinipaqaljayan na Payuan azua mareka Dripun. qau masa ini a cengeceng tua sicikelan ta sikiqepuan ta mareka salasaladj a liljing, masa qineci anga na Payuan aya za sivitai na Ciukuk. qau, avan anga sinan pacugan nua sivitai na Dripun tu uri djaljunen a i Sivaudjan, a maqaqeci tua Payuan imaza sivaudjan.

## pakavililj
ka i 1874 a cavilj, pakatjai saigu cugumitji a cemiur ta sivitai na Dripun sa djaljung i Taiwan a uri maqaqeci. sa ljeteku i ljungkiyav, sa uri vaik i sikimung aya, manu secevung ta nalemaung imaza a Payuan, sa maqaqeci imaza. masa uri ljemakev ta siljavakan a kadjunangan aya kinemeneman a naicu a Payuan, izua tu na seman neka tua nasi sa kiqeci ta Dripun. kumalji na selapay aravac a kinaqaqecian ta Dripun tazua. inika na madjulu aravac a Dripun tua kinaqaqecian tazua uta. nu ini a mavan a kinaljazuanan a sikiqaqecian a turivecan na Dripun, inika tjaumakaya a Payuan ta Dripun, mayanga kinatjuruvuan a sivitai na Dripun uta. sa ljevavaven azua kinazuavan a lemaung na Payuan a gadu, sa qeciqecin anga a tja sikataqaljan, patje papacayen anga a mamazangiljan ti Aljuku katua aljak, tjaljuzuanga za kinaqaqeciayan i sikimung.

## kaizuan
mamazangiljan ti idipus

thumb|right|250px|mamazangiljan ti idipus
pinakeljangan tua **mamazangiljan ti idipus** aza pinuitjaucikelan nua segeris (Greece) a *Oedipus Tyrannus* manu *Oedipus the King*. sinipakangadan a tjaisangas a *Oedipus (Οἰδίπους)* nua kinakaian a geris i tua sinansunatj a "puitiks (*Poetics*)."

## tjaucikel
kisanlailaing a mamazangiljan ti idipus tua kaqinaljanan a tibis (Thebes). puita tua qadaw, papusengesengan ti idipus tua maresikacekelj nimadju ti kurien (*Creon*) tu vaik a kivadaq tua dilevi (*Delphi*), ayatua izuazua a seljayar sa saqetjuan tazua. sa nu mangetjez ti kurien a pasemalav tu paulan aicu a ljayar avan a kasizuanan a pinapacai ti laius (*Laius*) a mamazangiljan a kisanlailaing a pasusangas. inikanan a kemeljang tiamdju tu timaima a za kisankuya. manasika makuyakuya izua a ljayar sa saqetjuan.

kivadaq ti idipus tua laliguan ti tiresiyas (*Tiresias*) a pusaladj. nakemeljanganga ti tiresiyas tua siniqivuan ni idipus, ljakua inika patevela timadju tjai idipus. sa qemaqivu timadju tjai idipus tu semekez a kemikim taza paruarutan.
mulaciu

sinicenek tu masan rasudjan nua mula. kisan kilalaing tua qinaljan a caucau.

azua a mula a mulasiu nua guan, avananga a tjaljateku a malailaing na sihu a 中華民國, sa kinasinkiu na cawcaw tu sepatj a cavilj, inia a kakudanan tua sinkiu taicu a mulasiu.  

neka a zineliulj na mulasiu, ljawa uri sivai ta mulasiu a paysu na gukusiyu tua pinaljavak.

## pinaljavak

pinaljavak na mulasiu ta tayday tuki sepatj a paljingan. izua a pazanalan ta sengsengan tua saliman ta kinasaljingan na taqaljaqaljan, pusaladj ta kinapangaljan a pinaljavak kata sinipenetj ta sitaliduan.  pasusu ta hulic a 《地方制度法》, pinaljavak ta mulasiu na gusiu, sa uri remasudj a kilalaing ta kakudan nua mula. ljawa, masa a kinasinkiu a mulasiu na caucau, ini a paljavak a gusiu ta mulasiu tuqadavan, sa kiqung a gusiu tua pusaladj a malasiu.

tjaljapazangl a mulasiu ta sinkiu izua i masanliawliaw.

nu ljayar a 冠狀病毒 i 2019 a cavilj i taiwan, pacucun kata kilalaing a mulasiu tua caucau nasaqetjuqetju, mavan a tjaljapazangal a malailaing a mulasiu.

## likisi/cinalivatan

izuanga a “里”ka 春秋戰國, kaizuana, izua a malailaing a 里正, 里君, 里尹, 里宰kata里有司nua “里”, sa pinaljavak ta pinaljingan kata kalakudakuda.

izua a malailaing a “里正” ka 唐, sa sinan a tayday a paljingan tua ita a “里”, a sinan a lima a “里” tua ita a guan, sa remingedjilj ta “里正” a macidilj izua i “里”.

ka宋 a sangasangasang a izua a 里正, 戶長kata鄉書手 a paljavak ta venadis, sa azua a “里正” avan a “衙前”, sa pungadan ta “里正衙前”taizua.

sa papungadan ta “里長”ka 明, sa sinan a tayday kata tapuluq a paljingan tua ita a “里”.

izua a sasusuan a 保甲制度i chukuku kemasi 宋, mavananga a sasusuan nua 連坐制 tua tupaljingan. qaw pinatavelavela aicu a sasusuan ta taiwan ka 清, pasa sihu na ripun kata chukuku, sa masan tua sasusuan a 村里制度 tucu.
palaingan

palaingan(祭司)

azua palaingan mavana kipu sengesengan tua maljeveq

azua a paljavak a cawcau tua marasudj a penalisi a pinaka ta “paraqaljai”, “pasaladjan”, “patavelakan” tuki “pukanen” i paiwanzuku.

inika mapenetjanga a cawcau tua sinan ta palaingan, izuanga a macidilj a uqaljay kata macidilj a vavayan, izuanga a amin a uqaljay, nekanga a vavayan. sa, izuanga uta a nekanga a palaingan i qinaljan.

aicu a palaingan, rumapenetj tua macidilj a uqaljay kata macidilj a vavayan. sa, uri sinanpazangal ta palaingan na taqaljaqaljan, ljawa inia tjapazangal ta mazangilj. azua a kava na palaingan, nu mapenetj a mazngalj sa maqati a kemava namaya tjaimadju. inia mamau ta venalet tua palaingan i tjara qinaljan, izuanan a maya a kisatja nua katjunangan i qinaljan, izuanan a uri alapen ta vutjulj nu semiljeva i qainaljan, izuanga uta a inalap ta vawa, vutjulj kata zuma na mamazangiljan.

inika mamau ta kakudan nua masan ta palaingan i tjara qinaljan. izua a sinan nua kasusu i umaq；izua a uri djemaulj ta cawcau a kemeljang ta penalisi；izua a sinan nua taqaljaqaljan, avan a sinan nua ramaljemaljang a makaya a penalisi, nu ljemaui a mamazangiljan kata ramaljemaljang.
pinairangan

thumb|right|250px|
mavan aicu a tja siaya a pinairangan a matjaita a kinakaian nua i tayuan. sa sikiljavaran nua tjatjuruvu a caucau nua i tayuan aicu a kai a pinairangan. kinakaian a pinairangan nua za qadjav a 70% a caucau i tayuan.

qadjav a kemasi 1660 a kacaviljan, na mangetjez a tjuruvu a caucau seciukuk a semamaza i tayuan. ljakua maretimaljimalji aicu a kaqinaljanan niamadju. kemasi pasanavalj tua hukian (aza Hok-kiàn a siaya nua pinairangan) nua ciukuk a tjaljatjuruvu a caucau tazua.

a pinairangan a kai matu na sekingmung a kai (tja siaya uta a kai a amui), a kai a ciangciw, kai a cuanciw katua zuma a kai i pasakacedas a navalj tua ciukuku (tailiku).

## pinapungadan

### taigi
sinipapukeljang aicu a ngadan a taigi (sinivecikan a pinairangan a matu tâi-gí) tua pinairangan nua tjaljatjuruvu a caucau i tayuan. sipadjaljudjaljun aza taigi a kai nua tjuruvu a caucau i tayuan.

siayanan aicu a ngadan a taigi nua tjatjuruvu a caucau a pasuvililj nu nadjemaljun a sihu nua ciukuk a semamaza i tayuan. sa mavan aicu a sinansapitj a "sivecivecik tua taigi (*臺語方音符號*)" nua siparavac tua kai nua kakunian a ciyubukay nua tayuansing nu kacaviljan a 1955. matu izuanan sinansapitj a "sivecivecik a zuin tua kakaljavaran nua taigi (*注音臺語會話*)" nua kuvangpu (*國防部*) nua sihu a ciukuk nu kacaviljan a 1958. a i tjaivililj a pinakangadan a kai a min a pasanavalj nua sihu a ciukuk.

pasemalav a penuvulung tua sinimicengan a kakukakudan ti *Lí Éng-tek* tua vaquan a pinakangadan a taigi a kinakaian nua i tayuan tua pinairangan.

## pakavecik ta vinarungan
cuaicuayanga a cinalivatan nua pakavecik nua pinairangan ta vinarungan. kasicuayan a sinepeljuqan nua *kua-á-hì*, *lâm-kuán* katua *pòo-tē-hì* a kakukakudan a pinairangan.

## kaizuan
pulima

## pulima (工藝師)
ta sicuayan nu nguanguaq a pinuliman a vincikan ta kasiv, papuljagayan i katjuruvuan. tja sinan paravac aravac a temavelak ta langalj izua i katjuruvuan, na masan tjalja saiguan sun ta vencik i tua tja kinaqinaljanan.

## likisi
kemasi sicuayan macaqu aravac a kipuvarung a ramaljemaljeng a paqaqepuqepu ta nanemanemanga, tu makaya sanayain ta saseljudjen ta pakazuanan. titjen a kacalisiyan inika amin a malang ta kasiv kata malang a venecik ta itung a kasaiguin, makaya itjen auta a cemepu ta qau ta quwai kata seman sekam ta ngat, a tja sinan saseljudjen nakezeng saka bulai, tja linima sakamaya a kipusaliman.
macaqu itjen a temuljit ta viljuaq ta lekelek kata veljevelj, tutja san alaiin sa tja tjenunan tu tja sikava. aicua malang ta kasiv tja liav a tja san saseljudjen ta tja sikakan kata sangel, ta saseljudjen ta tja siqumaquma, ta saseljudjen ta tja siqaljuqaljup. mavan anga zua uta a kizing, a garuc, a qungcui, a lingada papusiavan nuika papukinsan, a langalj aya.
aicua pakatua cemepu nuaya itjen, avan anga cua kiquwai, a kiqau kata kingat tu sisan saseljudjen, aicu a tjakaz, a cepeng(dradrakuyan), a kadjapar, a rumuk a siaya. aza pazangal a qemepu a kiyaya, maya pazangal a venaur ta kina kudresulan, saka pazangal uta a semanaya, masadav atja lima. avan nusika tjaliav sakamaya nu uqaljaqaljai a kipusengesengan. aza tja madjulu a kingat a seman ngat, avan nusika tja tjuruvu a vavayavayan a kipusengesengan.
nu izua pinagaugavan na cemas ta caquan a paka tua malang aya, tua cemepu aya, tua tjemenu aya, saka a pinuliman na bulai, a pinakazuanan na marasudj, sana qedjeljen nuaya itjen, pulima aya ramaljemaljeng. sipatjatjaucikel aravc na ramaljemaljeng atja kaparumalj a tjara macidjicidjilj, tuna setukez itjen tuna mavulaqut itjen. a sikipusalimanan tuna maljenguaq tuna tjapudra. tjalja makeljangan atja saseljudjen itjumaq tuna mapualang ki ini a tja pakazuanan, sa sekeljang atja sisetukezan tatia kinauqaljayan tatia kinavavayanan.
pulingaw

[thumb|A ''[vajracharya'' (thunderbolt-carrier), a Newar Buddhist priest]]
## pulingaw(祭司)
a sicuayan a qinaljan nua se paiwan, namasan pazangal aravac a qiniladjan nua pulingaw, a pulingaw maqati a pasasedjalu tua caucau kata naqemati a cemas kata i selem a marka tja vuvu, aicu a pulingaw avan a pakeljakeljang tua varung nua cemas kata kai nua caucau tua cemas.
a sika na masan pazangal aravac nua marka pulingaw i qinaljan, ayatua a pulingaw paljavak tua kina i kacauanan nua macidicidilj a caucau; kemasi tua sipualjak, a saqetju nua caucau, semu kuya semu paljiq, kisenai tua kina i kacauanan kata remukuz a pasa selem, neka nu inika kinicapilja a pusaladja nua marka pulingaw tua kina i kacauanan nua timaimanga a caucau.
pai avan a sika namasan pazangal aravac a sengsengan a peniliq kata temulu tua seman pulingaw; a patagilj nua peniliq tua pulingaw kemasi tua kinacemkeljan nua kapulingavan a marka vuvu anga a pacun, tu izua auri namakeljangan tu sedjaljep a piliqen a seman pulingaw, izua nu pacun uta a piqinaljan tua uri sedjaljep a kisan pulingaw a vavayavayan a maqacuvucuvung.

## penenetj
pai azua pinenetj tua uri san pulingaven a vavayavayan, izua pinakisumaljiyan tua si tavakan tu kisan pulingaw, inika maqati a pumaya a pacacikel i katjuruvuan i ta inika kinatavakan a kadjunangan; sipiliq uta tua kakanen, maru katjaukaizua a padai a kakesain i qinaljan, inika maqati a pakanan a uri masan pulingaw a caucau tua venli a kemasi pairang a padai, inika pakanan tua namacai anga kakanen a sacemel. azua pakitulutuluin ta pulingaw a maqacuvucuvung a vavayan kidjadjaladjalan nu kipusengsengan a pulingaw. lajkua nu vilivililjan anga nuri lemingdjen a seman pulingaw, pakivadaq anan a sema zaqu tua naqemati acemas kata marka vuvu sakana masalu.
pai a pulingaw na kipapaulingaw saka namapukakudan aravac a sikudan, puvarung saka kedri aravac a kai, amin a kipusengsengan tua semu kuya tua caucau, semu siselapai ta qaljaqaljan, pucemel, kipasemalaw, kivadaq… a maretimaljimalji a sengsengan, papupicul kisenai tusika manguaqan suljivatjan nua kinaqinaljanan.

## kaizuan
qaljic a busi

qaljic a busi (皮帽)  

qaljic a tjalupung.

uri tjemalupung a qaljic a busi azua a uqaljay na kacalisiyan nu palisian, rusinan a qilajc tua tjalupung, sa venecivencik kata djemuas tazua a tjapulung.qaw nu djemuas tua qecengecengel a cawcau kata qulivalivay tuki qecengecengel a vulung izua i quljiljilj a kaljiljaw, mavan a qaljic a busi nua mamazangiljan.

uri kemava a uqaljay na kacalisiyan ta itung kata tjemavet, qaw uri kemava ta keljep tiamadju uta nu mirava, sa sinan a qaljic na likuljaw tua kacing sa venaljan kata masitjakit. qaw tjemalupung ta qaljic a busi tuki tarar. pazangal aicu a qaljic a busi nua kacalisiyan nu mirava. uri sinan a qaljic tua tjalupung sa qemacap ta qaljic, qaw venecik tiamdju tua teveljen tiamadju. careqil aicu a qaljic a busi a kinakemudan, kata sinan a aljis, kaljipa, calis kata qaljic na quay. azua a venecikan nua qaljic a busi, ruvencik a mamaxamgiljan ta vulung, qadaw, cawcau kata djilung, avan a pazangal a venecikan；sa uri tjemalupung ta qaljic a busi a qaqetitan, qaw neka a venecikan, ljawa uri sinan a aljis tua linipuru, matu “O” izua i cekad ta tjalupung, sa pasa i cekad nu tjemalupung ta qaljic a busi, sinisanparavac aicu a venecikan niamadju. 

izua a kapacacapilj azua a kava nua kacalisiyan kata kakudan nua mamazangiljan. saka, azua a kakudan nua venecikan na kava avananga a kakudan nua mamazangiljan. kasicuayanga, masa inika masengseng a mamazangiljan, sa maqati a venecivencik a uqaljay niamadju, kata maqati a venecik a vavayan niamadju, sa sinisanparavac niamadju tua semanpazangal. 

izuanga a tjunenun, vnecikan, pinuluvucan kata pinadjekecan i kava nua paiwanzuku. qaw izau kapacacapilj a pacugan na venecikan kata kukudan na mamazangiljan, izua a tjelu a pacugan naicu a venecikan: sangasangasang, uri sinisanparavac nua mamazangiljan. sikamasanmusalj, maqati a venecivencik tua tjaucikel nua mamazangiljan kata qinaljan. sikamasantjelulj, nanguanguaq tua kava.
qaljic a tjalupung

aicu a qaljic a tjalupung mavan a inalang tua qaljic na sacemel sa suqaljicen, paka metad, sa maqati anga kasengesengen a malang tua tjalupung.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
qaqaljupan

qaqaljupan (獵區)

tjara izuazua a qaqaljupan nua ta qinaljanaljanan. 

azua a kasicuayan a kadjunangan na qinaljan, izuaga a kakudan. aicu a qaqaljupan, ivirivirilj tua vecekadan naicu a kasicuayan a kadjunangan na qinaljan, saka avananga a djerapalj na gadu sa inika sedjaljep tua temalem tanema. aicu a kinataljiqacan nua qaqaljupan mavananga a tjaqaca a kadjunangan a kemasi tua ljavek, sa uri paljakev ta qaqaljupan a sikataqaljan, masa a qaqaljupan nua qinaljan, sa maqati a qinaljup i qaqaljupan na sikataqaljan tua sacemel, ljawa uri pasusu ta kakudan nua qaqaljupan a patjemiling tiamadju. 

## tucu a qaqljupan na qinaljan

kasicuayan, izua a qaqaljupan i pana idedet a qainaljan, qaw izua a cinunan nua paiwan kata rukay a mamazangiljan tua qemaljuqaljup. uri maqulipanga a sicuayan a kakudan na qaqaljupan, ljawa kemeljanganan ta qaqaljupan a mareka qinaljan tua inuwanuwan, saka nu qemaljuqaljup tucu, uri pinavalit a kakudan nua qaqaljupan masa maumalj ta kakudain na qaquzipen, kinataljiqacan a kadjunangan nua sikataqaljan tua karakudakuda, a saluan nua sikataqaljan, kakudan, sengsengan kata kadjunangan. saka, nu qemaljuqaljup tucu, uri vaivaik ta gadu a ljiadet tua qinaljan, kata pana i vecekadan ta gadugaduan, mavananga a kadjunangan tua maqati a semazua ta qemaljup.
quljicaca

thumb|quljicaca
**quljicaca(構樹)**

masanliawliaw a quljicaca izua i pasanavalj tua chuku, ripun, malasiya kata kadjunangan i taypingyan, sa maqati a pacucun taicu a quljicaca izua iteku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. rutemaletalem a cawcau taicu a kasiw a sipakan tua size, qacang kata venan, saka pinaka a “na venan a kasiw(鹿仔樹) ”.

ka 1960 a caviljan, papupicul a sihu tua temalem ta kasiw kata quljicaca, masa maqati a sinanqadupu a qaljic na quljicaca. saka tjuruvu a cawcau a semeqas ta quljicaca tua qemaljic sa veneli tazua a qaljic kaizuan. aza a namalum a vangalj na quljicaca mavan a tjaljapazangal a lami nua qayam, sa mavan a kakanen nua kaqunuwan isasaw.

kasicuayan, uri qemaljic ta quljicaca a kacalisiyan tua sinanitung kata sinicaqis, sa sinankavic uta. aza madajdjekec a qetim na quljicaca, maqati a djuasi i cabuk sa ljemuceljuc a putjelu, saka namasam ta lumeljak aicu a cabuk nu kemavakava. 

## sikavaljutan
tjemaladj a ravac a kapaz nua quljicaca, masan lialiav atja kamanguaq tua quljicaca.

## kaliqedavan
nangua a calisin azua aljic nua uljicaca.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P272。
quljivangraw

thumb|quljivangraw
nu kaljamakesan a vaqu, madjele itjen a 
pacun tua quljivangraw. ayatua nukalja 
vaquan izua nu qemudjaqudjalj sa 
kacengelangelaw, manasika madjeleitjen a 
pacun tua quljivangraw.

## milingan
### Kau nua Cemas
* varukur na Nua
a ku (Cemas) kieces tjanumun namaitucu: inika uri maqulip a mumalj tua zaljum a kana valjualjut anga a penuljat, saka inika uri makapalak a mumalj a kadjunangan tua tjeljev. uri papacun aken tua quljivangraw a pi tua qerepus, tu uri sinipukeljang a patje palalaut taicu a paaeces, a mavan a ku paaeces ka timun katua valjualjut a kana namanemanga penuljat. saka a quljivangraw mavan a sinipukeljang tua ku paaeces katua i kacauan anga penuljat. tua sika izua anga nua qerepus i kalevelevan, saka mapacun a quljivangraw, ki ken a kipaqenetj tua ku pinnetj a paaeces ka timun katua kana valjualjut anga a penuljat. 16 nu pacun aken tua quljivangraw itua qerepus, ki ken a kipaqenetj tua ku pinnetj a patje mamiling a paaqeces ka timun katua kanavaljualjut i kacauan. saka mavan aicu a ku sinipukeljang tua paaqeces katua valjualjut anga i kacauan.” aya.

thumb|right|220px|aicu a quljivangraw i alaskan.

### Tailiku
* Hung (Ljinautian: 虹龍)

### Barat
* aicu a quljivangraw mavan a tiveljatan nua cemas i Indra (Binaratan: इन्द्र)

## quljav na quljivangraw
### RGB
* qudjidjilj (255, 0, 0)
* qutjianes (255, 165, 0)
* qulivai (255, 255, 0)
* liljuas (0, 255, 0)
* quljangas (0, 255, 255)
* cangia (0, 0, 255)
* kulimac (87, 0, 255)

### HSB
* qudjidji (0, 100, 100)
* qutjianes (39, 100,100)
* qulivai (60, 100, 100)
* liljuas (120, 100, 50)
* quljangas (180, 100, 100)
* cangia (240, 100, 100)
* kulimac (300, 100, 50)
samiyan

a tja siaya aicu a samiyan (漂亮) tua kinabulayan.

pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasanavalj
sanguljingulji

aicu a sanguljingulji mavan a nakikerap a kasiw, amin a izuazua a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na kadjunangn i taiwan, sa masanliawliaw a aicu a kasiw i makacemecemel kata djalanan iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na gaduan. nguljingulji aza vuteqiteqi a vuljangaw na sanguljingulji, kata aza a madjulu a kemerap a vaudj niamadju, sa tjengelay a kacalisiyan ta sinantarar naicu a kasiw.

maqati a kemanuta aza namalum a qucengecengel a vangalj na sanguljingulji, mavan a kakanen nua kakedriyan nu kivangavang.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P82。
sapulju

sapulju (新興村)
nu sapulju aya tjen 
sabisi aya a patarevan nimadju

sapulju i 新興村a kinzang (金峰鄉) i taitu, mavan a seqaluqalu a qinaljan a  mapulingetj tua gadugaduan kata ljavek, a i pasanavalj ta tjavuali, naviri a 魯巴卡茲部落, a i tjaikacedas mavan a taipingyan, a i tjaikaledep mavananga a 金針山. tjavatjavang tua ljavek imaza, sa nanguaqan ta kinateveteveljan taimaza.

aimaza a sicuayanga a ngadan, avan a sapulju (撒浦路), pupungadan ta 路巴卡特 ka ciukukuanan, a aza kai na ciukuku mavan a 新興部落.

katjaisangas ta 39 a cavilj, aza sapulju mavananga a sepaljavak nua 魯巴卡部落, avan a qaqaljupan, sa siaya ta “sapulju” na taqaljaqaljan imaza, aza pacugan nua pinaywanan, avan a “qucaljan ta katjunangan”.

aicu a sapulju, izua a sepatj a qinaljan kata alu a cemekemekelj. 

aza a sepatj a qinaljan, mavan a 舊賓茂部落, 布頓部落, 近黃部落, 史卡多部落；azua a 舊賓茂 i pasanavalj a kavulungan, izua a cemekemekelj lja 巴法法瀧, 古沙查.

azua a 布頓i pasaviri a kavulugan, izau a cemekemekelj lja ruvaniaw (邏法尼耀). azua a 近黃 i pasanavalj a kavulugan, izua a sepatj a cemekemekelj lja 德路那弗那夫克, 給你路古洋, 糾佳阿斯, 都飛龍. qaw aza 史卡多, izua a cemekemekelj lja 史卡多.sa teveljen ta alu a qinaljan i sapulju.

kasi paljing ta gakku a 新興, azua liaw a zuga i qaljiv kata zaleman ta cemiuciur a cawcaw a ljetaladj ta kacuan nua kacalisiyan. ljaki a pupalidringan (停車棚), zaleman, binziu kata paljing, izua a vinecikan nua paywan, mavananga a kakudan nua paywan a penuljat.

izua i qinaciljay a umaq nu mamazangiljan i 新興村, maqati a pacun ta vinecikan ta kasiw na 甘比, sa maqatiuta ta kemeljanganga tua nanguaqan nua kakudan a paywan.

## cinalivatan (likisi)
ka ripunanan, remingedilji ta gimen a sihu i 近黃社, pinaljavek na 大武支廳第二監視區 ta 近黃, 托畢錄, 那保那保, 庫塔卡斯. ka 1912 a cavilj (大正元年), riningedilji ta unem a gakku na sihu a ripun, mavananga a itjisangas tua remingedilji ta gakku i sihu nua valangaw (台東廳). ka ciukukuanan, aza 近黃警官駐在所 a inumalj a remingedilji ta 近黃村, sa pinaljavek nua 金崙鄉 ka 1945 a cavilj sa 4 a qiljas. masa i gaduan sa inika naseljenguaq imaza. qaw azua qinaljan a penuljat, pasetavat tua i tjaikaledep a navalj tua tjavuali (太麻里鄉) a 北里村 i 山地保留地, sa temapau tiamadju a mumalj, qaw papungadan ta 新興村. izua a mapulingetj a kinapangaljan a paljavak na tjavuali (太麻里鄉). aicu a mula a pulingetjan nua kadjunangan, avan a 4.88平方公里, sa aza kinamamamawan tua vavavan nua gadu avananga a takuzulj a vavavan a maru tadjekuacan imaza.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
sapuy

## sapuy(火)

ka tevutanga dingki maljiyananga tjasi paquljaqulja, sa maumaljanga a tja sikudan a tja sikavaljut auta, pasa maquliqulipanga a patjetucu! ljakua aicua sikudanan nua semicuayan, nu neka sapuy maru neka zaljum a tja sikavaljut sarekuya aravac. manasika a tja sikarakudan a semicuayan, a sisanpazangalan tua sapuy, namaya tua sisanpazangalan tua zaljum.
kemasi tua sapuy setje keljanganga tu namakuda pinakazuanan a caquwan nua tja sevalitan. nu namayatucuanga tjen a izuanga ta dingki na sekiamav tua situcuwananga a sikudan, a nekanga tja valisaked tua tja sikavaljut, nakuya ikatjen a kipaqenetj, kicaquwan tua patjara sikarakudan tua tja sini kavaljut a sapuy, ulja palalautanga a tja kakicaquwanan.

## patjara sapuy a kakudan
a pitua tja kakudakudan namasan paravacangata. nu pecungu itjen sa medjek makayanga lemikezalj kemesa tua kanen, nu kaljaljaljeqelan tjasi kalingulingulj akingidu tu sikaseljec. azua na mazazangiljan a kasasavan tja kakaqepuwan i qinaljan, nu izua pupalisiyan pucekecekelj, nu qezemezemetj pinivecekadan a sapui, sa tja ziazian a malevaleva. malap ta namalayicanga ljaviya wungeljen sa seman zaman, si paqulja ta djalan nu qezemezemetj. nu izuwa pacugan i qinaljan, pucevulj sa pakeljang tu yanuwan. kumalji a salilim ulja djaljuni a paseqeljing a kirimu.
nu makakivaqu icengceng a liyav a iyav a gang a makaveljeluwan, tazua masi zaman tusi paqulja marepusalasaladj, a tjemiljuwal ta gang ta iyav sa sipangapangalj, izuanga tja kanen tja sini kalevanga mapuljat. nu cemulju ta qacang, malap ta zaman sa papedjeki tu semingis a pakasangas, kata cemapa ta vasa a seman aradj. nu masusalimananga tiamadju a uqaljaqaljai mavana sapuy a sikasengeseng tua ljemenguwaq ta turivecan a tjakit vuluq, a sipanaq a tiveljatan vakela, a siqusuqusul a kakara(kakarang) a vuka, katua seman djilung, sapuy sakamaya sikasengeseng. remaqazemetj a masi zaman, lemivu tua tidriyulj, cemevulj tua pakazuazuanan a lala, na lava, ciya, but, nu macevulj sa kaviladj madjameq sakamaya.
a wumaq kasicuayan nakuya ika tja padjekedjekecan a qavuwavuwan a pucevulj, avan nu qemuveling aya ramaljemaljeng. ulja paljakev tua qeluz tua sialangan, ika kicaingan na qatjuvitjuvi kata sasayalj tu maljekuya tja umaq.

## sikavaljutan
aicu a sapuy katua zaljum mamav a kinamasan pazangalan tua tjanasi.
sasiq

**sasiq** (ljinautjian: 螞蟻)

## milingan na sasiq
thumb|sasiq

kasicuacuayanga, izua a liaw a sasaiq a semakuc ta nemanga kata qataqata tjai mazangilj. masa samalji aravac a mazangilj, sa kidjadjalan timadju ta sasiq tua kemeljang ta kemasinuwan azua sasaiq. sa napacun tazua a sasiq a kemasi berung iteku tua qaciljay, qaw pavaik a mazangilj ta caucaw tua kidjadjalan tazua a sasaiq sa kemali tazau a djalan. kemalikali tiamadju sa inika sekezan, sa kinali ta kadjunangan niamadju mavananga a kadjunangan ni mazangilj. nu puaminganga tiamadju, napacun ta liaw qataqata avan a sinakuc nua sasiq a qataqata, saka pasaladj a mazangilj tua sasiq ta semekuc ta qataqata tjaimadju, sa azau a kadjunangan nua mazangilj a penuljat a kemasi kemalian tjai mazangilj. azua qataqata a sinakuc na sasiq avan a cadacaan.

azua a “cadacaan” avan a ngadan nua qataqata i kacalisiyan. aicu a ngadan a pacugan mavan a kadjunangan niamen a kemasinuwa tua iunwan. izua a kisumalji a pacugan kata ngadan nua qataqata i kacalisiyan, ljawa masa inika mamau ta pacugan i qinaljan na paiwan, uri papungadan ta qataqata tiamadju sa inika mamau a pacugan taizua.

## maqepu
matjatjaivilivililj a mareka sasiq, maqepu a sasiq nu izua ljualju i kasintan.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
tjakudrang i tjuabar

縮圖|本條目引言段落
**tjakudrang i tjuabar(土坂吊橋)**
aicu a tjakudrang i tjuabar mavan a imaza i pasa taituking daren a tjuacaqu a pana a tjakudrang. na lemingdjelj ka 1938 a caviljan. tazua nasepaiwan a kacalisian i tjuabar kata dralendren a qinaljan sipacacevung sinan pazangal a tjakudrang. tucu namasan ta namapukeljang a kivangvangan i daren.

## cinalivatan

### ripun a djiday
aicu a tjakudrang i tjuabar naliningdjelj ka 1938 a caviljan puluq sa drusa a qiljasan, nua setjuabar kata ladrengdren a sipakazuanan a sinan pazangal a tjakudrang kasicuayan na i qinaljan tjuruvu a maqacuvucuvung sinimasasudju patjatjauvalit ta tjengelayan a kadjunangan. avan nu izua pinaka pinaka “sudju a tjakudrang” a siaya. nu secevung tua masalut a kinakalevelevan, aza sikataqaljan nu qemacuvung ta sengsengan, pangetjez a semamaza itua qapulu na tjekeza sa semenay tua sipapuluqeluqem sa kiqaung tu paseqeljing nua cemas.

### tjaivililjanga ta maqaqeci
aicu a tjakudrang i tjuabar na pudrusa mumalj a semanguaq ka 1977 a caviljan kata 1986 a caviljan, ljakua izuanan dedet a tjakudrang avan a kezeng aravac, avan sika aicu a zumuzumul a tjakudrang inika nanguaq, ika maqati a tjapakazuanan. namaitucu a munday, aza tja sikataqaljan kiquang tua paysu nia sihu, na saljingas tu mumalj a semanguaq tua aicu a tjakudrang. au aza 農業委員會水土保持局 i valangaw paljilji sa sikipuvarung, aicu a tjakudrang izua tja kakudakudan nua caucau, nu mumalj a semanguaq izua pusaladj a papumirazek tua kivangvangan a sengsengan imaza i qinaljan, avanzua ljemaui pavay tu ita kuzulj a kudrav a paysu, simumalj semanguaq aicu a tjakudrang a sengsengan.  

aicu a vaquan a tjakudrang i tjuabar izua 150 a tadjekuacan. ka 2009 a caviljan alu a qiljasan patagilj a semanguaq, ka 2010 a caviljan unem a qiljasan puluq sa alu a qadavan maqacuvung. ka 2011 a caviljan ita a qiljasan puluq sa lima a qadavan namaqacuvung tua masansimusalj a ljenguaqan a sengsengan, tazua a mamaw a qadav kadjamadjaman a puluq a milingan na palisian a liningdjeljan.

## kasizuan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 土坂部落
tjavuqel

## cinalivatan nua qinaljan

natjemaucikel tia ramaljemeljeng na **tjavuqel** tua aicu a sikataqaljan nua tjavuqel a kemasi qadavayan(navinecik ta “hadawayan” na ripun, avan a tucu a “三和” na tjavuali i valangaw.). qaw, pasetavat tiamdju ta drularularuq(navinecik ta “curaroaraq” na ripun.), i navalj tua katjavuqelan. natjemaucikel tia ramaljemeljeng tua aza kadjunangan i drularularuq matu “larularuq a kadjunangan” sa pinaka taicu a ngadan. sa uri pasetavat tua qeliqepuan tiamadju.

sa, uri kipalaing a sikataqaljan na tjavuqel tua mazazangiljang a pasetavat ta katjavuqelan. qaw, izuanga a milimilingan imaza: nu mangetjezanga ta katjavuqelan, napacun a sikataqaljan tua veneveneve a vukele tua temapau, sa kinemenem tiamdju tua culj aravac a kadjunangan imaza, sa pinaka ta “tjavuqel”taimaza, qaw namasan tua sikataqaljan a setjavuqel.

qaw nu 1931 a caviljan(民國20年), uri paljavak ta tjavuqel na ripun a sihu, sa pinasetavat a tjavuqel tua kalizukan(tucu a gakku a “賓茂國中”) na ripun a sihu. ljawa, inika palaing a mazangilj tua ripun a sihu, sa amin a pasetavat tua vasikasikaw(liaw a qau izua a kadjunangan) tiamadju. qaw nu cemalivatanga tu pitju tuki alu a cavilj, uri pasetavat ta tucu a kanalung a mula tiamadju, sa izua a tjavuqel a palisian nua mamazangiljang kata palakuan idedt a tucu a ciuru kiukay i kanalung a mula. natjemaucikel tia ramaljemeljeng tua masa kedrianan a kadjunangan i kanalung sa inika ljeteku a sikataqaljan a mapuljat taimaza, uri mavacukanan a cawcau sa maqatianga a ljeteku a qinaljan.
tjevus

## tjevus(甘蔗)

kasicuayan a paqulid azua tja qinuman, izua sakamaya sinipazekatj a temalem tua tjevus a ljemavingan tua vavua kata salingaungaulj.

auza a ngadan nua tjevus a pacugan, avan a “qaljemqem”numaya. izua i kakudan nua paywan, uri qemuma ta temalem a kedri a tjevus i putung tua quma, sa alap tua sipaseljavak tjai aljak nu qemacuvunganga a sengsengan. azua a qaljemqem nua tjevus, inia amin a alju, maqati a midjerenav tua ljemita a varung nua tja kinacemekeljan.

## masudjusudju
nu puvaljawanga, maqati a pacucun ta alapen a kasiw, vavuy, saviki, cakel tua kivala tjaia vavayan nia uqaljay.

nu mangtjezanga tia uqaljay, izua a remaljeng nua vavayan a kasusu, sa alap ta tjevus timadju tua kicevungan tjaia uqaljay. qaw cemekecek a tjevus i qezung tua kakataqedan nua vavayan timadju. aicu a pacugan, avan a qaljemqem sa nanguaq angata a aicu a vavayan.

sa, azua a ita, ita a picul nua tjevus, avan a vencikan i vuluq kata lima nua rakac uta.

## nu pucekelj
nu i qadavanga ta pucekelj aza sini rava nua sauqaljai azua inalu, tjara pakaizuayin sakamaya azua tjevus, inika malaulj a drusa qapuluan, palja asav palja kapaz, peniliq tua na ladruq a retegan/ pinuculan mana qaljemeqem. avananga masalu a savavayan tua kiljivakan nua sauqaljay. ayata aicua tjevus nuaya, izua patarevan tua sinipakiamav turi namarekatjengelay a marecekelj, turi pualjak sa namaudalj sa namivadvad tu papirazek tua tacemkemkeljan. ulja tjen a kemeljang taicu a tja kakudan tua pinakazuanan nua ta vavulungan. ulja tja kicualan tjakipaqenatjai a parekiljivaljivak kata namarepaqaljaqaljay a sikudakudan niamadju a tjaisangasangas.

thumb|tjevus

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P167。
tuki

thumb|tuki
thumb|tuki
thumb|tuki

aicu a **tuki** izua drusa a tulek. laruaruq a ita, drikidrikitj a ita. tja djaljaw a laruaruq, nu taqadaw kin drusa puluq katu kin simatelj a kivalidi. tja gemalju a drikidrikitj, nu taqadaw kin musalj a kivalidi. vaivaik a kemasi ta kadjamadjaman a patje ta masulem, inika semkesekez.
umaq

thumb|500x500 px
**umaq** mana za sinan kaumaqan a tjalja uzayan ta umaq aicu a na umaq a pulaulangan kaumaqan qumaqan aya itjen uta.

## qazavan
qaqazavan siniaya a sinipupatarevan ta 
“umaq” ljakua ikanga tjasi qaqivuqivu tucu.

## kiljaljaungan
a **kiljaljaungan** mana za kakiljaljaungan ta qudjalj ta qadav aya, siny pupatarevan ta “umaq” a pacugan.

## ngadan na [[kinacemkeljan|kinacemekeljan]]
ljakua kemasi cuay a sikinemeneman, kumaljy a namakada kinakemudan na liningedjelj a umaq, kana yinia “papungadany” kata neka nu ngadan, inika masan “kinacemekeljan” kata “kaumaqan”. aicua “umaq” kata “kaumaqan” kemasicuay yita sikinemeneman na sepaiwan pinaparetimaljy, aicua “umaq” nu yinia papungadany kata nekau ngadan, umaq tu umaq, aicua “kaumaqan” asi kinemneman pinaru caucau sa “papungadanyanga”, saka 
masan “na caucauanga a kina cemkeljan”, vanusika pita saluan pinadjadjameqanga kata nasi nua caucau, aicua nasy na caucau kata nasi na kaumaqan tineveljanga sa san yitay, masaluy tjen tu aicua caucau tucu pazangal a kemeljang a pulingalingavan, aicua yita pinaljavakan na sepaiwan a qinaljan a mareka kaumaqan aza “ngadan na umaq” aza patarevan kata masan pazangalan, vanaza siny pukakeljangan ta kinaizuan nua nasy.

## aicu a “umaq na [[kinacemkeljan|kinacemekeljan]]” vana palalaut a kinaizuan
aza kinisumaljian kumaljy a na “kinayzuan nua kinacemekeljan”. saka namasan “vinaikananga umaq”, aza na sini “papungadan ta umaq” kinamayan sa kamaya yiny ka maqulip, amin nu yizuanga caucau a kinacekeljan a tjumaq, 
sa papungadany a mumalj vana maumalj a ngadan na umaq kemasy ta sikalivuan a sekaumalj, vanusika aita sikinemeneman na sepaiwan aicua “kinacemekeljan” kinateveteveljan na caucau. aicua “umaq” nama lingedjelj a neka nu nasy. aicu a “kaumaqan” vana kakaizuan a palalaut 
na caucau nu valjualjutanan kata nu macayanga, vanusika aicu a sevuculj nu vaik a cemkemkelj tjaru ceveljen a pikaumaqan sakamaya.

## pacunu uta
* kinacemekeljan

## kaizuan
tjalupung

Tjalupung帽子dju1is紅藜

tjalupung, avan a ravaravain i vavaw tua qulu, sa maqati a kipaselem ta cengelaw, kiljaung ta qudjalj, ika qiljang, masanbulayan, kata paselem tua qulu.

masan liawanga a tjalupung, izuanga a matucu:

## a tjalupung na yakiyu

mavananga a tjalupunguta, sa neka a kaljaving aicu a tjalupung, kata paravac aza tjalupung a maqati a kipaselem ta cengelaw sa kiljaungu. aicu a tjalupung, izuanga i yakiyu, sa maqati a kipaselem ta cengelaw nu maljaljavaqanga. masa azua a kakudan nua amilika masanliawliawanga i kacauwan tucu, qaw ruquljis a kinemenem tazua a tjalupung na yakiyu, mavan a tjalupung a 鴨舌帽, ljawa namaquljisanga a kinemenem ta kakudan na鴨舌帽nua 英國.

## a tjalupung tua malailaing

aicu a tjalupung , avananga izuazua i chuku, 朝鮮, viet kata Okinawa kasicuayan, mavan a quliljilj a tjalupung nua malailaing(烏紗帽)uta.

## a tjalupung matu kangkang

aicu a tjalupung nua vavayavayan, masanliawliawanga izua i amilika ka 1920 a cavilj tua 1933 a cavilj, sa qinati na卡羅琳·瑞邦（Caroline Reboux）nua 法國 ka 1908 a cavilj. azua a ngadan nazua a tjalupung, avan a vinecikan nua kai na法國a “Cloche”, sa avan a pacugan ta “kangkang”.

ka itjaisangas tua 20世紀, tjaljapungadan kata masaliawliaw aicu a tjalupung matu kangkang, pataqilj a liaw a caucau(matu 簡奴·朗萬kata愛德華·莫利紐克斯) tua malang a aicu a tjalupung, sa pacengceng tua ravaravain niamadju aza a kinakemudan na tjalupung. sa, masa aicu a  kinakemudan na tjalupung, izuanga a vaquan a kinakemudan nua quvalj a masanliawliaw, maqati a sedjaljep taicu a tjalupung.

## tjakurung

aicu a tjalupung a pinaka ta 笠帽, 竹笠, 箬笠kata篛笠uta, sa sinan tua tjaqaca a tjalupung a linipuru na kaw. malap a namalum a kaw tua semeqas tua ceviq, sa masananga aicu a ceviq tua cuqeljay na tjalupung, qaw azua asav nua kaw tuki ceviq a pinizua ta tjalupung, sa sinivengetj na calis. aicu a tjakurung, avan a ravaravain nua nugiuzing kata caucau ta kiciqaw i pasakacedas tua asiya (東亞) kata i pasakacedas a navalj tua asiya (東南亞), sa madjulu a cukaw kata kipaselem ta cengelaw sa kiljaung ta qudjalj. liaw aicu a tjakurung a sinan tua pinuliman, sa madjulu a veneli.

## a tjalupung na situ

tjinapung taicu a tjalupung na situ, a pinaka ta 學帽uta, inika mamau taicu a tjalupung masa inika mamau ta gakku.

masanliawliaw a aicu a tjalupung nua 制服 na ripun. uri tjemalupung taicu a tjalupung a situ a uqaljaqaljay ka 戒嚴時期 i taiwan, mavan i kituluanga ta sividay, sa inika tjemalupung i gakku ka nakanga a 戒嚴.

tjemapunguta taicu a tjalupung a izuanga a kuga, sividay, kinsac kata malailaing, sa pinaka ta 大盤帽uta, rutjemapung i kinateveteveljan.

izua a zuga matu lagav i tjalupung nua malailaing nua sividay kata kinsac i taiwan, sa pinaka ta “veneciur i tjalupung”, nakanga aicu a zuga i tjalupung nua sividay nua qaqetitan.

## a tjalupung nua sengsengan ta kemesa

neka a kaljaving tuki kuljakuljay a kaljaving a aicu a tjalupung.
tjava

makamaza i ljavljav a tja pacucunan sinitalem a makapalingulj tua umaq aicua tjava. sevesevec a ricing, kamayamayan a liljualjuas a asav, vavucelayan saka semalum a vuciar nu kaljatjavan. titjen a sevuculj maljiyan a tja puzangalan a pasavid tua tjava.

tjava, izuazua iteku tua sasusuan tua vavavan na katjunangan i chuku, 中南半島,  ripun, 琉球kata taiwan, avan a rurazek a kedri a kasiw, sa qaca a vuljangaw kata nguljingulj aravac. azua a vangalj a nsikipucemcemel, a kapaz a siurem ta nemanga, sa rutalem ti kacalisiyan.

kasicuayan, izuazua a tjava a tinalem i kacasavan na kacalisiyan, nu venuciar a vuteqiteqilj a vuljangaw, nguljingulj aravac a aicu a vuljangaw, sa tjengelay aravac azua a vavayavayan a kacalisiyan tua alapu ta tjava a vuljangaw, qaw cemekcek ivirilj tua calinga tuki sinantarar.

azua a kasiw na tjava a caljeqilj aravac, sa rusinan tua hang kata tjukur.

i kakudan nua paywan, maqati a alap tazua a kasiw ta sinan qungcuy tuki kizing.

samiling azua a kasiw a tjava, a vuteqiteqilj kata nguljingulj a vuljangaw, avan a nanguaq a cemel i kacasavan, sa pinaka ta “vuljangaw nua paywan” nua zuma.

## patjara sikudakudan nua tjava
### sipakalevaleva
kasicuayan a uqaljaqaljay mavan a tjava a si pakalevaleva tua sudju a papusalum.

### sikipasikip
kemasicuay patjetucu kinatengelayan na vavayavayan a pasikip ta tjava a kialalanga.

### sisankizing
lja na kudresul saka kezene a ricing, aicua tja kizing a kenutj a civan, kasicuayan tjaliyav a tjava kinasengeseng.

### sisantuzung
a ricing na tjava, sedjaljep a san tuzungen na qungcu, na vukavuka kata siqunu.

### siyudreudrem
azua kapaz na tjava, makaya san siyudreudrem, sini talem a ljemeliyav nua situcuananga a kipusalimaliman taicu a tjava.

## cemecemel
sinancemel aicu a tjava.

## pacunu uta
tjevus 

## kasizuan
鄭漢文等，2004，《排灣族民族植物》。臺北：行政院農業委員會林業試驗所。P87。