open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
qasi

qasi(Protobothrops mucrosquamatus）mavananga a ita a kemasi tua unem a duku a qatjuvi i taiwan. ruquljis a kemeljang a caucaw tua qasi kata zuma a qatjuvi(Macropisthodon rudis）, qaw inika duku aicu a qatjuvi sa tjalipuru a qulu naicu a qatjavi.

## ngadan
masa qulivalivay kata quljangas a uqulj na qasi, izua a qecengecengel sa lipurupuru a vinecikan, mamau ta qecilu a geluljung, sa pinaka “龜殼花” a ljemautian.

## kinavadavadayan
masalialiaw a qasi i indiya, mutjala, miyamar(緬甸), ukinawa(沖繩), taiwan kata ziljang, anhuy, fudjian, tjangsi, hunan, guandung, guansi, haynan, sichuan, ciuching, guycu, yunan, sansi, gansu nua chuku.

## kudakudanan
izuazua a qasi i gadugaduan, puqawan, cemecemel, pana, quma kata idedet tua umaqan, matu i camel, qaciljayciljay kata mawrag. izuazua a qasi a kemasi alu a puluq saka drusa a marutadjekuacan tua drusa a kuzulj sa drusa a iday a marutadjekuacan a sasusuan tua vavavan na katjunangan, qaw tjaliaw i indiya aicu a qatjuvi. inika a cemual nu secevung ta caucaw a qasi, ljakua maya tjemapes tua vavayan a qatjuvi nu paljakeljakev ta qeciliu tiamadju, ininumaya a cemual a qasi tjanusun.

## kaizuanan
維基百科-龜殼花，網址:
kalulingay

masanlialiaw a kalulingay(*Viridovipera stejnegeri*) i indiya, nipal(尼泊爾), miyamar(緬甸), tailan(泰國), chuku kata taiwan, mavanga a duku a qatjuvi. izua a maretimaljimalji a tjelu aicu a qatjuvi na kacawan, qaw aicu a kalulingay avan a ita a kemasi tua unem a duku a qatjuvi i taiwan.

## kinakemudan
tjakedri a qatjuvi aicu a kalulingay, maqati a meqaca tiamadju tu siva puluq a marutaljudjuqan, kuljakuljay aza kinakemudan sa rudjudjum a qulu niamadju. ladruladruq a drengelan kata qudidilj a maca niamadju sa izua a mudigan tua siqayam ta sazaman i vecekadan tua maca kata ngudjus. sa liljualjuas aza uqulj na kalulingay, qaw izua a ita a vuteqiteqilj a kala itua tjiyalj a pagidigidi aicu a qatjuvi. qaw izua a qudidilj a kala iteku taza a vuteqiteqilj a kala itua tjiyalj na uqaljay a kulalingay, ljakua inika mareka kulalingay. qaw nu neka a qudidilj a kala itua tjiyalj, sa qulivalivay a tjiyalj kata qudidilj a iku aza uqaljay a kalulingay.

## kudakudanan
uri tjevuta nu kadjaman kata qezemetj aicu a qatjuvi, ljakua tjatjengelay tiamdju a semacasav nu qezemezemetj. uri kakanen ta ceqel, djadjiljaq, qayaqayam kata kulavaw na kalulingay, qaw rukan ta ceqel tiamadju. uri kisevaljan a kalulingay nu kaljauragan sa pualjak tiamadju nu kaljaculjuan. maqati a pualjak aicu a qatjuvi tua kemasi drusa a qatjuvi tua tapuluq sa lima a qatjuvi, qaw maqati a meqaca tu drusa puluq sa unem a marutaljudjuqan aza qatjuvi nu sipapualjak, sa uri kudrakudral tiamadju tacavilj.

inika a sadjelung a duku a kalulingay, ljakua masa mamau ta cemeceml aza quljaw na kalulingay sa kinac na kalulingay a tjaljatjuruvu a cawcau i taiwan. nu kinac na kalulingay, uri minvalak, gacel kata ljanger sa ljemetiq aza saqetjuan.

## kinavadavadayan
masanlialiaw a kinavadavadayan na kalulingay, izua i kadjunangan a kemasi iteku a sasusuan tua vavavan na cemecemel tua drusa a kuzulj a marutadjekuacan a sasusuan tua vavavan a gadugaduan.

## kaizuanan
維基百科-赤尾青竹絲，網址:
hada nua kuga na ukeran

**hada nua kuga na ukeran**(a kai na ukeran: Державний Прапор України), izua a drusa a quljaw mavan a cangiangia ivavaw kata qulivalivay iteku a hada. qaw aicu a quljaw a pacugan nua hada, aza cangia avan a kalevalevan kata ljavek, sa maqati a “lemaing ta vinarungan” a caucaw izua kata izuanga a pinaljavakan nua kuga; qaw aza qulivay avan a qumaquma, masa izuanga a cuacuayan a cinalivatan nua sengsengan tua qemuma. kasicuayan izuanga aicu a drusa a quljaw avan a qulivay kata cangia i ukeran ayatua a vinecikan a cangia a sinikipaselem kata qulivay a likuljaw.

mavan a hada nua zuma a kuga(烏克蘭人民共和國) aicu a hada ka 1918 a cavilj, ljakua puqeceng a sihu tuazua(蘇聯時代), sa maumalj tua zuma a hada na kagu(烏克蘭蘇維埃社會主義共和國). ka 1991 a cavilj kata hacigacu kata drusa puluq saka sepatj a qadavan, namavaday a tjelu a kuga(波羅的海三國) kata 蘇聯, qaw namavadayanga a ukeran uta, sa inika pinaljak nua sihu na 蘇聯. saka masan tua hada nua kuga na ukeran aicu a drusa a quljaw a hada. ka 1992 a cavilj kata icigacu kata drusa puluq saka alu a qadavan, namaumaljanga aicu a hada a vinecikan a ukeran. qaw namaumalj uta taza quljaw nua hada a ukeran ka 2006 a cavilj.

navenecikanga itua hulic nua ukeran(《烏克蘭憲法》):

aicu a hada nua kuga na ukeran, izua a drusa a quljaw avan a cangia kata qulivay sa mamav ta tjaljiqaca itua hada.

(*...Державний Прапор України – стяг із двох рівновеликих горизонтальних смуг синього і жовтого кольорів.)*

izua a palisian nua hada na kuga nua ukeran nu ljemitacavilj a hacigacu kata drusa puluq saka tjelu a qadavan. aicu a qadavan avan a patjaisangas a qadavan tua dukulic (獨立) sa masan a kuga a ukeran.

## kaizuanan
維基百科-烏克蘭國旗，網址:
kamutu

縮圖|308x308像素|kamutu
**kamutu(一點紅)**
nu kemesa tua pinuljacengan a payuan, uri zaljazalja a liaw a ljaceng, ljakua mavan a tjaljasanguq nu kemesakesa kata kumutu. saka, nu pinitawpitaw a cawcau i qumaquma na vaqu kata paketjaw, tuki izuanga a kamutu i ljaviljaving tua qumaquma, uri kemesakesa sa palingulingulj ta keman ta pinuljacengan tiamadju.

## sikesan nua pinuljacengan
rukesa a payuan ta vaqu a pinuljacengan kata sameci, kamutu.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P248。
ljemaljeqelan nu salilim

masantjelu a sinantjaucikelan aicu a "**ljemaljeqelan nu salilim**" ni liciyaw (*李喬*), avan a sebari timadju a ngemaingayan a kisanvenecik ta tjaucikel. a itua za sinansunatj a tjinaucikel mavan a cinalivatan nua caucau sengaingay, ka mangetjez tiamadju a semamaza i tayuan kasi qadjav a kacaviljan a 1936 a patje kacaviljan a 1912 tazua. izua sinaniga aza tjaucikelan a tja kineljangan a mamaw a ngadan. aza sangasangasan a kinangaingayan a sinaniga i tayuan tazua.

## kaizuan
zaqu

masanlialiaw aicu a kasiw i india, ripun, taiwan kata i pasanavalj ta tjaljaladruq a pana(長江) i ciuku.

## sikakudanan

### sikavalju’aljut

uri ljemulju ta ngicu na zaqa a payuan, qaw maisu’isu taza ngicu kata lavu sa qemuin, qaw maqati a alapen taicu tua vinateq kata mavanaw a payuan.

### kakudan nua palisian
aicu a kasiw, maqati a sinanzaqu na pulingaw nua payuan tua palisilisi. masa mamau ta maca nua caucaw aicu a zaqu, qaw pinaka “a qezung na vatitingan ” a maca, saka tjaljapazangalan a kinacavacavan taicu a maca tua pacucun ta kacauwan.

a malingan, nu kacuin ta qataqata a vavayan a lumamad ka pinualjak, mavan a uri masan pulingaw timadju.

qaw izua a tjelu a qata nua mareka pulingaw, sa maretimalji a sikakudanan aicu a qata. uri sipapalisilisi a tjakudral a qata, mavan a masan tua pulingaw kata parakaljay. qaw uri sipapucemel a vecekadan a qata, sa sipapalisilisi a tjakedri a qata nu macayanga a caucaw i qinaljan. qadjaw masa a pazangal aicu a zuqu, saka ika maqati a sipacungu aicu a kasiw kasicuayan, ininumaya, uri mavucanga. ljakua maqati a sinanvalji aicu a kasiw.

### kakudan i qemaljuqaljup
nadjumakanga a payuan a cinunan taza takec, tjengelay a keman ta zaqu nu masulesulem tiamadju, sa mutjatjaq i pana. nakemeljanganga tia cinunan, sa kaljavaljava tiamadju tua takec nu malumanga a zaqu, qaw qemaljuqaljup. uri pudrinaydrinay tiamadju i djalan a kemasi kasiw ta pana uta, maqati a madrinay a takec aya.

## ljui
aicu a ljui katua zaqu namasan pazangal a turivecan nu palisi a malada.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P245。
samaq

縮圖|371x371像素|samaq
masanlialiaw aicu a ljaceng i kinaqadavan namaculjuculjuan na kadjunangan i kacauwan, mavananga a tjaljapazangalan a ljaceng a kanen nua kacalisiyan na nantaw.

masa ika madjulu a macay a samaq nu kinasuqudjaljan, sa djadjav a meqacanga kata inika madjulu a macemu aicu a ljaceng, saka tjangelay aravac a caucaw taicu a ljaceng.

a kacalisiyan a caucaw i taiwan, izuazua a tayaruzuku, amizuku, puyumazuku, payuanzuku kata sauzuku, uri kisamaq tiamdju tua kamen, saka pinaka “sama” tuki “samaq” tiamadju uta naicu a ljaceng.

## kaizuan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P205。
Baliwakes Raera

ti Baliwakes Raera（ciniukukan: 陸森寶；pinuyumagan：Baliwakes Raera, 1910 a caviljan 11 a qiljasan 2 a qadavan -1988 a caviljan 3 a qiljasan 26 a qadavan）, mavan a kisansemenay katua cacaquan a sinupuan, kemasi maza i valangaw a puyuma a qinaljan. izuanan ngadan nua rinipugan ti 森寶一郎 nua aya. qau aza kisansemenay ti paudull na malap tua kazalan a 金曲獎 a duqubi mavan uta nimadju a vuvu.

## kipalikuzan

## senay

* 《卑南山》（penansan）（1949 a caviljan）
* 《散步歌》（1953 a caviljan）
* 《頌祭祖先》（1957 a caviljan）
* 《美麗的稻穗》（1958 a caviljan）
* 《思故鄉》（1958 a caviljan）
* 《優美的普悠瑪青年》（1958 a caviljan）
* 《再見大家》（1961 a caviljan）
* 《祝福歌》（1961 a caviljan
* 《天主羔羊》（1963 a caviljan）
* 《上主垂憐》（1963 a caviljan）
* 《卑南王》（1970 a caviljan）
* 《南王互助社歌》（1970 a caviljan）
* 《蘭嶼之戀》（1971 a caviljan）
* 《神職晉鐸》（1972 a caviljan）
* 《海祭》（1985 a caviljan）
* 《懷念年祭》（1988 a caviljan）
vaw

縮圖|304x304像素|vaw
masanlialiaw aicu a kasiw i guwandung(廣東) nua chuku kata qumaquma, rumacunuq a kadjunangan nua taiwan, mavan a mirazek a kasiw a patjausangas a meqacaqaca i kadjunangan.

## sikakudanan
uri kiasaw ta vaw a payuan a sipakan tua sizu kata venan, qaw maqati a sipapucungu aicu a kasiw uta. inika tjengelay ta ngat a caucaw sa uri cinavucavu aicu a asaw na vaw tua qavay niamdju.

rukiricing ta vaw a payuan i kadjunangan sa cemepis taza cuqus kata asaw, qaw sinan a kudrakudral a lumat naicu a mareka asaw kata cuqus, maqati a sicaqev tua kemesakesa ta vurasi kata vasa, nguljingulj angata. sa pinaka lamut a vaw nua payuan.

izua a maljevaq i tjuabar, uri sinanqapurung aicu a asaw na vaw tua sikicaqucaquan niamadju.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P161。
miliq

izuazua aicu a **miliq** i pasavililj tua indiya, i pasakaledep a navalj tua chuku kata izua iteku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. akumaya a pinaka “骨碎補”a ngadan nua ljinautian, masa maqati a kipucemecemel tua maveceluq a cuqelalj kata piqay.

## milimiligan

### milingan nua chuku
izua a milingan, namatjani a cemas a nugiuzing nua chuku(神農) a tua paljaljavak nu ika a kipapaulingaw timadju, qaw maveceluq taza cuqelalj nimadju. qaw izua a taqepuan a drail, uri cemepis taza miliq sa pavay tjaimadju. qemeleqel timadju sa lemamedj ta qetim na miliq, qaw sipucemel aza miliq tua saqetjuqetjuan a kinacaucawan. qaw menguanguaq timadju.

## sikakudanan
naqeleqel taza cuqus na miliq kata saviki a payuan uta, maqati a lemamedj ta qetim naicu a cemel.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P178。
sisekingan tua caquan a pakatjanu kai a kinacalisiyanan

rinasudj aicu a **sisekingan tua caquan a pakatjanu kai a kinacalisiyanan** nua kinateveteveljan a sikilalaingan tua sengesengan a kinacalisiyan a tayuan. paseking tiamadju tua matja sepatj puluq sa drusa a sikakaiyan nua matja tapuluq sa unem a zazukuan. tjemamalja itjen a kicaqu tua matjaliaw a tja sikakaiyan sa ljemakev tua tja sikakudakudan nua sekacalisiyan.

nu izuanga aicu a sisekingan tua caquan nua kacalisiyan a kai, uri maljavaljavar sa penetj taza vecik nua kacalisiyan a kai. qaw sangasangasan, izuanga a vecik nua kacalisiyan a kai tu liavan sa sinanpazangal a kacalisiyan a kai. 

## sipakeljang
pakata aicu a sisekingan tua caquan a kai a kinacalisiyanan, izua matja drusa a sengsengan itua kilangeda katua kiljavaran a paqaqayam itua tjaljatekuan katua vinecekadan. kau izua matja sepatj a sengsengan itua kilangeda, kiljavaran, semupu katua venecik a paqaqayam itua tjaljavavaw a pagalju, tjaljavavavan katua tjaljavavavavan. avanu sika izuanan sipakeljang pacun imaza i teku a paqaqayam pinapapapiliq tua tideq aza siayaya.
verdjinia wuv

thumb|right|250px|verdjinia wuv (1902)
se'ingelend (England) ti verdjinia wuv (Adeline Virginia Woolf) a rusanvenecik ta tjaucikel, ta vinarungan. a tja kininemeneman timadju a seman tjaljapazangal a kisantjaucikel a situcuan masi 1900 a caviljan. katjaisangas timadju a venecik tau sinantjaucikelan tu sitjaucikecikel nimadju aza "venaung sa sepapaulingaw."

**verdjinia wuv(維吉尼亞·吳爾芙)**
a itua pasanavalj ta kinsingtun (Kensington) nua i lundun (London) na pualjaki a sikamasanpitjulj ti verdjinia tjai tjuliya (Julia Prinsep Jackson) kati lisli (Leslie Stephen) tazua, namasanitalj a maljenguanguaq a kinacekeljan niamadju. inika vaik a sema gaku ti verdjinia a temakesi ka kakedriyan timadju, manu pinatulu timadju ni matjaljaljak nimadju tua kaiyan a se'ingelend (English) katua kavikturiyan sinitjaucikelan a vecik (Victorian literature).

## sinansunatj

## kasizuan
Wu Ming-Yi

aicu ti **Wu Ming-Yi** (1971 a caviljan 6 a qiljasan 20 a qadavan-) mavan a venecivencik, san papebulayan ta paridiu a caucau katua hakasi itua sengsengan pakatua kinkiu katua kadjunangan, kau timadju mavan uta aza hakasi a temulu tua mareka vecikan na ciniukukan imaza i dunghua daigaku.

pakata mareka qadupu niamdju izua 小說 katua 散文 matja drusa a sengsengan. kau izua tjaqaca a qadupu pinaka《複眼人》nimadju na paveli anga ta 版權 nimadju itua mareka guka i kacauan. saka masan ta sangasangasan a qadupu itjen na taiwan a patagilj a sinipaveli pasa zua pazangal a vinecikan a kuba i gaikuku.  izua matja drusa a semanqadupu a kuba na paveli ta aicu a qadupu paruta Harvill Secker（english a kai, 2013 a caviljan）katua Éditions Stock（french a kai, 2014 a caviljan）, kau aicu a french a kai a qadupu namalap ta kazalan a 法國島嶼文學獎 a duqubi（vungsey/français: Prix du livre insulaire）ka 2014 a caviljan tazua. 

ka 2018 a caviljan aza qadupu nimadju pinaka《單車失竊記》na 入圍 aicu a duqubi a 布克國際獎, masan tua sangasangasan a venecivecik na taiwan. kau izua zuma a tjakedri a qadupu pinaka《天橋上的魔術師》na masan tua 戲劇 itua tilibi ka 2021 a caviljan.

## qadupu
#### tjaqaca a qadupu
* 《睡眠的航線》（2007）
* 《複眼人》（2011）
* 《單車失竊記》（2015）

#### tjakedri a qadupu
* 《本日公休》（1997）
* 《虎爺》（2003）

* 《天橋上的魔術師》（2011）
* 《苦雨之地》（2019）

#### 散文
* 《迷蝶誌》（2000）
* 《蝶道》（2003）
* 《家離水邊那麼近》（2007）
* 《浮光》（2014）
* 《黑潮島航：一群海人的藍色曠野巡禮》（2019）
Paudull

aicu ti paudull（ciniukukan：陳建年；pinuyumakan：Paudull，1967 a caviljan 8 a qiljasan 1 a qadavan－）, mavan a kisansemenay a puyuma zuku i taiwan. ka 2000 a caviljan tazua timadju masa namakalap tua kazalan a 金曲獎 a duqubi, saka sinipukeljang itua semenay a sengsengan patje tucu. timadju namalap tua tjuruvu a kazalan a 金曲獎 a guhubi uta. kau nalemedaw kemasi imaza i taitu puyuma a qinaljan. avan za vuvu nimadju ti Baliwakes Raera‎ . izuanan madrusa a kisansemenay ti 紀曉君 katua 家家 mavan a mareka aljak nimadju. katjaisangas lja timadju avan nu kinsac izuanga man tjelu a cavilj katua tapuluq a qiljas, saka izua uta pinaka  "金曲警察歌王" siayaya . kau ka 2017 a caviljan 9 a qiljasan nakitjaula tua aicu a sengsengan, tucu nakipuvarung a seman senay katua pazuruzurung.
Tân Tîng-Pho

**aicu ti chen chen bu** (ciniukukan:陳澄波；pinairangan:Tân Tîng-Pho；rininpungan:チェン　チェン　ポー), mavan a sinipukeljang a semanzuga a caucau i taiwan tazua ka ripun a djiday mata pitjaivililj a malivulivuan. ka 1926 a caviljan aza zuga nimadju pinaka《嘉義の町はづれ》(pinaka《嘉義街外》tucu nua aya) namapiliq itua seripun a sika masanpitjulj a 帝國美術院 sinan papaljizavan tua nemangamanga (帝展 siayaya uta). avanusika namasan ta sangasangasan a 西畫 taicu a zuga nasetaiwan makaya a pitua imaza i kinakudakudanan na ripun a sihu. saka pitjaivilji timadju rukicapilj tua i 帝展 katua zuma a maretimaljimalji a palisian uta. ka 1947 a caviljan, masa izua aicu a 228 a cinalivatan tazua, timadju namasan ta kitjauvalit a caucau pakata malivulivu katua kukumin sihu, saka nakinuangan ni sivitai imaza i tjaiqayaw a tisiaba i kagi. amin izua 52 a cavilj timadju.

## kipalikuzan

## zuga
pinarasudjan a mareka kalaingan

sedripung aicu a **"pinarasudjan a mareka kalaingan"** (王様ランキング, Ōsama Rankingu) a sinanmanga ni susuki tuka (とおか そうすけ).

## katjaucikelan
inika punetalj ti busu a kilaingan tua papaljavakan nimadju ayatua saqetju aravac timadju. a tja kineljang tu pupicul ti busu, ljakua naparut aravac a aljak nimadju ti budji a vusam nua kazangiljan ni busu. sa namalacak a namaqumu ti budji, a kedrikedri a maqacuvucuvung timadju. inika kinicaqu nimadju tua siseqaseqas (puviri).
mareusayan a lucuiki

thumb|right|250px|
a tja kineljang aicu a **mareusayan a lucuiki** (Lô-chúi-khoe Kong-siā; Loh Tsui Kweh Commune) a setayuan a kinateveteveljan a kisansemenay.

## kasizuan
saizalu

kinacu a saizalu nua vecekadan tua amilika na milika a malailaing a kemasi hawai(夏威夷) tua taiwan ka 1901 a caviljhttps://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%89%91%E9%BA%BB, sa maqati a sinanalay aicu a cemel.
qaw, masa izua a ngadan na ripun taicu a cemel “サイザル麻(Saizaru asa)”aya, qadjaw pinaka “saizalu”nua payuwan.

## cemecemel
sinancemel aicu a saizalu.。
karuveljevelj

縮圖
**karuveljevelj(艾納香)**

## kinavadavadayan
izuazua aicu a cemecemel i pakisitam(巴基斯坦), indisiya, miyamar(緬甸), tailan(泰國), malaysia, taiwan kata ckuku a fudjian, guandung, guansi, guycu kata yunan, uri meqaca tiamadju i katjunangan a kemasi unem a iday a maretadjekuacan tua takuzulj a maretadjekuacan a sasusuan tua vavavan na katjunangan. qaw masanlialiaw aicu a karuveljevelj i ljaviljaving kata iteku tua cemecemel, sa izuazua i ljaviljaving tua pana uta.

## sikakudanan
aicu a karuveljevelj, masan pazangal a venawa a cemecemel nua payuan. uri cemepis ta kaljapan, ljangi kata aicu a karuveljevelj sa kemesakesa, qaw dremasidrasi itua qaljiyu.

kasicuayan, semanpazangal ta karuveljevalj a payuan tua masancemel. uri kiasaw na karuveljevalj a uqaljay sa kemesakesa itua zaljum nu pualjaljak a vavayan, qaw maqati a sialap ti vavayan tua mavanav. maqati a pucemel ta mangilu aicu a karuveljevelj uta.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。節錄自P160。

中文維基百科:艾納香，網址:
qungcuy

kasicuayan, izuazua a menavung igidi tua marekaumaqan. masanliawliaw aicu a cemel. sa, nu malumanga a menavung, uri kimenavung sa dremasidrasi sa remukuz taicu a menavung. nu uri qemungcuyanga, alapen taza menavung sa qemuqemu itua qungcuy. aicu a qungcuy nua payuan, sinandjemapesan a qaw a saljes na payuan, ljakua inika liaw venecikan izua. qaw sinanqungcuy a kasiw a payuan, izua a liawliaw a vinecikan mavan a caucaw, tjanguanguaq angata.

inika amin a qemungcuy, maqati a pasemalaw tua vinarungan nua vavayan: uri masan tua nguanguaq a qungcuy a payuan a uqaljay, sa pavay ta kinatjangelayan a vavayan tua kemeljang ta vinarungan na vavayan.

## kaizuanan
煙斗、菸草與台灣原住民──中央研究院數位典藏資源網，網址:
yuzilu

縮圖

aicu a **yuzilu** (ciniukukuan: 洛神花), masanliawliaw i namasanculjuculju a kinaqadavan nua kacawan, maqati a meqaca tu drusa marutadjekuacan, sa qudjidjilj aza cuqus naicu a cemel. marukaviyangan aza asav na yuzilu, mavan a kemasi alu tua tapuluq sa lima a marutaljudjuqan a tjaljiqaca. qulivalivay a vuljangaw aza yuzilu, qaw maqati semanucia kata djemaung tua kakanen.

## kinavadavadayan
kasicuayan, izuazua a yuzilu itjaikaledep tua afica (非洲), qaw tinalem itua kacawan matu indisiya. izuazua i ckuku a fudjian, guandung, guansi kata yunan uta. aicu a pinaywanan a ngadan na yuzilu kata rinipugan a “ローゼル” mavan a valjaka a kai a “Roselle”. ka ripunanan, tinalem taza yuzilu itua kacedasan na taiwan, qaw pinaka “yuzilu” uta.

## sikakudanan
nu sigacu tuki pasuvilji tua hacigacu, uri venuciyar aicu a yuzilu; uri meqacaqaca a yuzilu i sepatj a qiljasan.

maqati a papucemel ta luljayan, maqusaw, kedri a isiq, saqetjuan na qavuvung, mavavaw a djameq na qavuvung kata qalev itua tja djameq a yuzilu, mamau ta cemel. qaw maqati a semanucia kata tatekelan uta a yuzilu, qaljeceqec aravac. liawliaw a qetim na yuzilu itjaikaledep ta afica, ljakua kedrianan i pavavelian itjaikaledep tua valjaka.

## cemecemel
sinancemel aicu a yuzilu.

## kakanen
sikesakesa aicu a yuzilu a makaya a seman tja kakanen.

## kaizuanan
1.參考資料:中文維基百科-洛神花，網址:
kanadunadung

縮圖
**kanadunadung(雞母珠)**, pinaka kaljadju na payuan uta, mavan a duku a cemel na marekaqalizang. masanliawliaw aicu a cemel i namasanculjuculju a kinaqadavan na kacawan.

## kinakemudan
avan a vaudj aicu a kanadunadung, venuciyar a kanadunadung nu kaljavevean tuki kaljazalangzangan nu kugacu, sa qudjidjilj, kulimalimac kata vutaqiteqilj aza vuciyar. puquljaw aza vat nua kanadunadung, izua a qudjidjilj ivavaw taza vat, qaw izua a qucengecengel iteku, mamau ta quljaw na quljimazingay.

## sikakudanan
izua a duku itua vat na kanadunadung, saka uri mapaljiq(中毒) nu kamen taza vat, qaw maqati a macayanga. maqati a cemusu tua vat na kanadunadung sa masanzangaq.

## kaizuanan

王琦榕. 雞母珠毒蛋白抗癌. 《光華雜誌》. 1980年9月.
Paelabang Danapan

縮圖|304x304像素|ti sinsi i Paelabang Danapan.
Paelabang Danapan, sepuyuma, pinualjakan i qinaljan a pinaseki sepuyuma i valangaw, nakitjala ti Paelabang Danapan a kemasi daigaku i taihuku, qaw keminkiu tua kininemeneman na kiukay kata chuku. namasansinsi i daigaku i taihuku timadju, 
sa namasan ta malailaing na yuminhuy kata ciyencayen nua kuni a taiwan kasicuayan uta.

## cinalivatan
zemurung a qemati ta qadupu a “kakudanan nua gaduan kata ljavek(山海文化)” ka 1993 a cavilj, qaw seman taza kaigi a kakudanan nua taiwan a kacalisiyan kati金恆煒, sinsi ti謝世忠i magaku na akaw.

### sengsengan nua yuminhuy
namasan ti Paelabang Danapan ta malailaing na yuminhuy a kemasi a 1996 a cavilj, qaw paljavak tiamdju ta sengsengan ta ljenguaq ta umaqan i qinaljan masa macunuq ta luni ka 1999 a cavilj a patjeta 2000 a cavilj.

naqivuqivu a inika “sevalitan nua chuku” timadju i livayen ka 2012 a cavilj.

### sengsengan nua ciyencayen
ka 2014 a cavilj kata sicigacu a drusa puluq sa siva a qadavan, namaljaui a livayen sa masan tua masanlimalj a malailaing na ciyencayen timadju.

## kaizuanan
1.中文維基百科-孫大川，網址:
qadavan nua kacalisiyan i kacawan

## cinalivatan
patjara tua qadavan nua kacalisiyan i kacawan, kinasi tua kinateveteveljan nua marekakunian a sangasangasan a na penaljang ka i 1999 a cavilj a 12 a qiljasan. aicu a sangasangasan ta qadavan nua kacalisiyan i kacawan, uri tjasi pupalisian a pitua kacaviljan a patje tapuluq a cavilj(1995-2004). ka 2004 a cavilj, penaljang nua kinateveteveljan na marekakunian tu sikamasanmusalj tua qadaw nua kacalisiyan i kacawan a cavilj(2005-2015)” naramukac katua pasuljan a patje tapuluq a cavilj a sinanpazangalan.” papupicul tua maretimalj a marekakunian a caucau, ulja kicapilj tua aicu a kipaqenetjan a qadaw, sipakeljang ta na kinateveteveljan nua marekakunian a sinipatjara tua na kacalisiyan a sengesengan. aicu a sengesengan izua maljavar ta temulu katua kakituluan a sinikituluan, ulja tjakemeljan a timaimanga tua kacalisiyan.

## kanada
napatagilj aza kinateveteveljan imaza i kingtun i untariu (Kingston, Ontario) a papirazek tua sipatjevarungan tua kacalisiyan i kacawan. sa pucapilji a zuma a kinateveteveljan seqaljaqalja a mangetjez semamaza.

## taiwan
ka 2016 a caviljan, napenetj taza “kinaqatiyan nua taiwan a kacalisiyan” nu hacigacu sa ita a qadavan a sihu na tjuku Tsai. qaw paqaljapaljay tua kacalisiyan a cungtung ti tjuku Tasi tu pupalisiyan taicu a kinaqitiyan, sa kaljavaljavar  tua kemuda tu semanhulic tiamadju, pakeljang sa maqati a maseljaseljang a teveteveljan nua kacalisiyan, matu ciuyubukay nua cungtungvu(總統府) a “kinateveteveljan a kisan ljemenguaq a pacikel tua namapaqulid a likisi kata kisan pacikel tua kamanguaq a paqulid nua marka kacalisiyan"(原住民歷史正義和轉型正義委員會). saka, kiljaljava a sihu tua uri paqaljay tua kakudan kata likisi nua kacalisiyan a caucaw, sa maqati a mapacikel a niamadju a kamanguaqan, ulja pakipapaulingaw tua caucau a mapuljat i itua tja kukka, izuanga a liawliaw a kakudan itua taiwan.
## kaizuan
atlantis

right|250px
kakaizuan aicu a kadjunangan a atlantis tua sinantjaucikel a "ti tima'us kati kritiyas (Timaeus and Critias)" ni platu (Plato).

## kaljavaran itua sinantjaucikel ni platu
### tima'us
amin aicu a kaizuan tua atlantis mavan a kaljavaran itua "ti tima'us kati kritiyas" sinantjaucikel ni platu. a tja kineljang aicu a kaljavaran tu na vaik ti sulun (Solon) a sema idjiputu kasi caviljan a 590 a patje caviljan a 580 (BC). a sipasemalav niamadju tuki tjemaucikel timadju tua cinalivatan nua seidjiputu. a itua aicu a "tima'us" a tja mapacunan tuki vinecikan ni platu a sipatjaucikel tua atlantis tazua nu i caviljan a 360 (BC).

## kasizuan
kacu

aicu a “singuc”, avan izua i sikaw, qaw pinaka “**kacu**” taicu a cemel na payuan kasicuayan.

## sikakudanan
nu masasaw ta masengseng a payuan, tjara kemavic ta sikaw tiamadju, sa pinizuanan ta sikaw a saviki, tamaku kata zuma a turivecan. kasicuayan, natineqic a lekelek ta semansikaw, qaw izua a sakamaya a singuc, mavanga vaudj na kacu. 

nu semansinguc, uri kikacu sa sualapen ta qapulu kata asav, qaw pizua aza vaudj ta pariuk sa kemesakesa. nu makesanga taza qaljic, sa remugrug. qaw izuanan a vucelacelay a vuqel, sa maqatianga tua sinansinguc aicu a veqel. 

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。節錄自P195。
liaw tiamting

pinapukeljang nua itjen aicu ti liaw tiamting (pinairangan a kangadan nimadju ti Liāu Thiam-teng) a namasanrakac a paqecev tua sedripungan tazua ka pinaljavakan nua sihu a drinipungan itua tayuan.
kai nua ukelan

nu tja pacunan a pakatua sasusuan a vecik, tjalja demutan ta kai na seukelan mavana a sepaieluse a kai (izua alu puluq saka sepatj vatan a mamavan), qau nutja susuin ta demuta mavan a pulan a kai (pitju puluq saka pitju vatan), saewiya. keluaisiya akai (unem pulq saka alu vatan) seluvake a kai (unem puluq saka unem vatan). katua pinamamauan a sasusuan a vecik ta 俄語 amin unem poluq saka rusa vatan.

aicu a **ukelan a kakaian (украї́нська мо́ва)**, pakata zaian, sirukaian, vecik tja sedudut ta vilarus   katua rasiya a kai. izua a linukuz a kai a pasemamalaw niamadju. kalja liyaw a sikamawan na kai sa za kinkingkiu ta kai a hakasi na pasemula uta. ljakua aicu a ukelan a kai kata rasiya a kai kimamaw a tjumaq inianan sepualang tucu. kalja azua rasiya kata vilarus a kai pinengetj tu tadjaljan. ljakua tiamadju mamaw kata ukelan. qatjaw kimasi tua pasakacdas a slavus a kai a vadai.

izua uta a caucau a seukelan (iyukurin) a i kanada. mapuljat a ma 133 a kudraw a caucau tiamadju. manasika maumalj a kaian a ukelan imaza i kanada. aza kai a ukelan nua i kanada. namapacunan a sikakayan a ukelan nua ma 6.2 a kudraw a caucau a patje caviljan a 2018. nu ljiacadja aicu a kai nua ukelan tua sihu a kinateveteveljan a suviyat (a tja kineljangan a CCCP; Союз Советских Социалистических Республик), sinikaljavar niamadju a tjaliaw a takalan a kemasi tua kai nua ingulend (English) katua kai nua vurangs (français).

thumb|250px|kai nua ukelan
## cinalivatan
aicu a kai nasewukelan mavan anga sicuayan a kai i pasakacedas a 斯拉夫 kemasi 中世紀 i pinaljavakan a 基輔羅斯 tazua a caucau nasemuljudj. kemasi 1804 a caviljan patje 俄國 a malivulivu a pitjaisangas tazua, aza 俄羅斯帝國 a kukka siayaya na kanri tjatjuruvu a kadjunangan i wukelan(izua pinaljavakan i vecekadan, i pasakacedas katua i pasanavalj a wukelan), saka ika maqati a cemekaulj taicu a kai nasewukelan itua penuljat a gaku, ljakua imaza i pinaljavakan i pasakaledep a wukulan neka nu kanri pasa tua 俄羅斯, ulja inika qineceng a temulu ta aicu a kai, avansika izuanan a seljuseljudjen katua ikiw kasicuayan patje tucu.

## kavecikan nua kai na seukelan



## kinakaian
### pinulisiyan a tjinaivecekadan
sikakayan aicu a pinulisiyan a tjinaivecekadan nua caucau sepasakaledep a viri tua kiev, a caucau sepasaviri tua zitumir (Житомирська область) katua caucau sepasakacedas a viri tua rivene (Рівненська область). 

### pinulisiyan a tjinaikaledep
sikakayan aicu a pinulisiyan a tjinaikaledep nua caucau sepasaviri tua vulin (Волинська область), a caucau sepasakaledep a viri tua rivene (Рівненська область) katua cuacua a sebrist (Брэсцкая вобласць) nua i bilarus (Рэспубліка Беларусь). tjemaibilarus a caucau imaza tua aicu a kaian a pinulisiyan a tjinaikaledep.

## kaizuan
Liglav A-wu

Liglav A-wu, napirang a ngadan nimadju a “高振蕙”, sinipualjak i akaw king sa payuwanzuku timadju. ljautia ti ‘ama nimadju sa payuwan ti ‘ina nimadju. qaw ti Liglav A-wu ana semanvinecik taza qadupu nua kakedriyan uta. izua a kinasengseng nimadju a “ti ‘ama itua ku sepi.( 《夢中的父親》, nakiruku itua qadupu a 《九歌100年散文選》 ka 2012 a cavilj.)”, qaw sinipiliq tua siking aicu a kinasengseng na gakku ka 2020 a cavilj.

## kinasengseng
“tima a kemava ta bulabulay a kava a ku vinecik?”(《誰來穿我織的美麗衣裳》), naqemacuvung ka 1996 a cavilj sa sicigacu.

“qudjidjilj a angalj na vuvu”(《紅嘴巴的VuVu》), naqemacuvung ka 1997 a cavilj sa sigacu.

“mulidan: venecivecik tua qinaljan.”(《穆莉淡Mulidan：部落手扎》), naqemacuvung ka 1998 a cavilj sa ziunigacu.

“venecikan nua tjaucikel.”(《故事地圖》), naqemacuvung ka 2003 a cavilj sa likugacu.

“drinaudraw a kaqunuwan na sevalitan.”(《祖靈遺忘的孩子》), naqemacuvung ka 2015 a cavilj sa ziunigacu.

## kaizuanan
中文維基百科-利格拉樂·阿鄔，網址:
ukelan

**ukelan(烏克蘭)** (Україна)
aicu a i iyurup (Europe) a pinuveqeveqan, sikamasanmusalj tua tjaljiqacanan a kadjunangan na seukelan, tjakedri tua elus a kadjunangan, tjara izua tu 4117 a kuraw nua caucauan (inika tinevelj a paliljaw i kelimiya). nu tjapasusuin a pinangalj a kadjunangan na seukelan, izua drusa a puluq saka sepatj a tjaljaveqeveqan, ita a pinuiqinaljanan a kimadju tu kilalaing, matjadrusa a veqeveqan (tjivu katua saivangpaw), izua pitju a puluq saka alu a pasauiday na seukelan a caucauan, izua zuma a seelus katua serumaniya a caucau, pinenetjan nua ukelan a sihu tu sikakaiyan niamadju a ukelan a kai, sa kakisusuan niamadju a 東正教. 

seukelan a kakaiyan na kemasi tua selavu i pasakacedas a selavu a kai. pinenetjan nua ukelan a sihu tu sikakaiyan niamadju, qau na masan drusa uta siqivuan a kai. seljudjen ta na silie a kavecikan tu masan niamadju a vecik, tjara izua namaretimalji katua na sesue a kavecikan. izua tu 4700 a kuraw a caucauan a seljudjen ta na ukelan a kakaiyan, itua selavu a kakayan, tjaiteku tua sesue a vecik kata sepulang a vecik. 

qadjav ka 800 a patje 899 a caviljan, na qemati a caucau sepasakacedas a serav tua sangasangasan a kaqinaljanan (kunian) kiamadjua sa namasan temalidu a lizuk a kiev. napupicul a kaqinaljanan niamadju tazua. ljakua kasi 1300 a caviljan, na pinaljavak aza iyukurin (Ukraine) nua kaqinaljanan a ulug’ulus (Ulug Ulus; Golden Horde), nua puland (Poland) katua kaqinaljanan a lituaniya (Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė). a pasuvililj tua qaqecian a tjinaiviri (kemasi tua caviljan a 1700 a patje caviljan a 1721), na pinaljavak a iyukurin nua zuma a qinaljan. a pasuvililj tua caviljan a 1800, ulja penuljat a kadjunangan nua iyukurin a namasan pinaljavakan nua mazangiljan a rusiya (Russian Empire). sa patjara zuma a kadjunangan nua iyukurin, a pinaljavakan nua mazangiljan a awsciya hungary (Österreichisch-Ungarische Monarchie) tazua. 

縮圖

## kaizuan
papuligu ni nuabil tua venecik ta kininemeneman

ljemita tua cavilj a **papuligu ni nuabil tua venecik ta kininemeneman** kemasi tua caviljan a  1901 mavan aicu a papuliguan i suiden.
Tsai I-lin

**aicu ti tasi i-lin** (inamirikan: Jolin Tsai; ciniukukan: 蔡依林; ) mavan a kisansemenay i taiwan, nalemedaw kemasi imaza i taihuku i sinzuang cy (tucu i 新北市新莊區). na patagilj aza sengsengan itua senay nimadju kemasi 1999 a caviljan. napaveli anga paselaw 2,500 kuravan a rikudu nimadju i kacauan katjaivililj tua 2000 a cavilj patje tucu. namasan pazangal a kisansemenay itua kinasenayan na ciniukuan masa sinipukeljang azua rikudu nimadju liawliaw pakatua tjadjaljaw a senay katua ziyan italadj tua senay. ka 2021 a caviljan, aza sinan senay nimadju a rikudu pinaka《Ugly Beauty》(nguanguaq katua sekulung) na malap tua drusa a kazalan a 金曲獎 a duqubi, izua tjaljananguaqan a caviljan a senay katua tjalja nanguaqan caviljan a rikudu.

## kipalikuzan

## ikiw

## rikudu

* 《1019》（1999 a caviljan）
* 《Don't Stop》（2000 a caviljan）
* 《Show Your Love》（2000 a caviljan）
* 《Lucky Number》（2001 a caviljan）
* 《看我72變》（2003 a caviljan）
* 《城堡》（2004 a caviljan）
* 《J-Game》（2005 a caviljan）
* 《舞孃》（2006 a caviljan）
* 《特務J》（2007 a caviljan）
* 《花蝴蝶》（2009 a caviljan）
* 《Myself》（2010 a caviljan）
* 《Muse》（2012 a caviljan）
* 《呸》（2014 a caviljan）
* 《Ugly Beauty》（2018 a caviljan）

## kazalan

## kinaqepuan a semenay

* J1世界巡迴演唱會（kemasi 2004 a caviljan patje 2006 a caviljan）
* 唯舞獨尊世界巡迴演唱會（kemasi 2006 a caviljan patje 2009 a caviljan）
* Myself世界巡迴演唱會（kemasi 2010 a caviljan patje 2013 a caviljan）
* Play世界巡迴演唱會（kemasi 2015 a caviljan patje 2016 a caviljan）
* Ugly Beauty世界巡迴演唱會（kemasi 2019 a caviljan patje 2021 a caviljan）

## kuba
timadju nalemindjelj aza kuba pinaka 凌時差音樂 kemasi 2009 a caviljan patje tucu.

## sunatj
* 《19歲》（2000 a caviljan）
* 《假面公主·騎士精神》（2002 a caviljan）
* 《Jolin的24堂英文日記課》（2005 a caviljan）
* 《Jolin的6場單字派對》（2005 a caviljan）
* 《愛的練習語》（2008 a caviljan）
* 《養瘦》（2012 a caviljan

## kaizuan


pinapapilipiliqan:kacalisian nua Taiwan
pinapapilipiliqan:sinbey
Kuo Hsing-Chun

**aicu ti Kuo Hsing-Chun** (ciniukukan:郭婞淳；inamizukuan:Tana) mavan a unduin nase 舉重 nua aya. nalemedaw kemasi imaza i yilan king. timadju kemasi imaza i taitu i valangaw a qinaljan uta. na kitjuala kemasi i na pakata undu kaucung a gaku kitjeljc sihu taitu daigaku(國立臺東體中) katua nase tinsiukiu kuzing a vuren daigaku itua undu a tatuluan(輔仁大學體育系). avan sika tucu namasan tua huciawsu imaza i vuren daigaku se undu a tatuluan. timadju namalap tua liawliaw a pazangal a tjaljavavavan a pakaleva nase paqaqayam a 舉重, parutua ka 2020 a caviljan aulingpiya undukai (奧林匹亞運動會) imaza i ripun i tukiyu, na kialap tua sangasangasan a pakaleva pakata 舉重 nase vavayan a 59 a kinasadjelung katua mareka paqaqayam imaza i kacauan. ka 2017 a caviljan timajdu na paselaw tjaljavavavan a tinsu izua 142 a kinasadjelung itua 挺舉, namsan ta sangasangasan a tinsu se vavayan a unduin i kacauan tuazua. ka tjaivililj ta 2018 a caviljan patje tucu timadju mavananga tjaljasangasangasan a unduin nasevavayan namalap tua vavavan a tinsu pakata 59 a kinasadjelung itua 抓舉, 挺舉, katua penuljat a tinsu matja tjelu a 項目 i kacauan.

## kipalikuzan

## pakaleva
Tēnn Lâm-iông

aicu ti **Tēnn Lâm-iông** (ciniukukan: 鄭南榕; inamilikan: Nylon) mavan ljaicu a caucau naseman mareka sengsengan patjara siakai a undu tuazua i taiwan. avan angata zua san maljavaljavar a saliman itua sikudan a caucau, timadju naseman uta mareka zashi pakatua sidjiyan. sinipuvarung a djemadjas aza manguaqan parutua ljaicu a sikataqaljan makaya kiljavaran pasusu tua nimitja a vinarungan mavan a 言論自由 siayaya, katua saljngas tu 民主化 a nimitja a kunian, saka sinan pazangal aravac a masengseng itua 臺灣獨立 ljaicu a undu. qau aza kama nimadju ti 鄭木森 mavan a se 福州 a caucau namantjez imaza i taiwan ka ripun a djiday tazua. aza cekelj nimadju ti 葉菊蘭 mavan a ngaingai a zuku, na kemaizua tiamadju imaza i taipaq hici, izua a ita a aljak a vavayan niamadju. ka 1981 a caviljan ti Tēnn Lâm-iông namasan tua lemaing ta vinarungan a venecivecik, manu patagilj a kilalaing aza munday itua sidjiyan tazua, avan sika timadju na pusaladj a venecik itua zashi nase 黨外運動雜誌 tjayav.

ka 1984 a caviljan tuazua aicu tja sikai avan zua 動員戡亂時期軍事戒嚴 nua aya itua kuka, ljakua aicu tia Tēnn Lâm-iông katua salasaladj nimadju na seman azua zashi pinaka 自由時代周刊 nua aya, namakeljang aravac tja sikataqaljan. timadju namapupicul aravac a lemindjelj mareka undu pakatua 民主化改革 nua aya, avan sika namasan pazangal a caucau itua siakai a undu. manu ka 1989 a caviljan, masa napinasalivan a huing tjaimadju, ljakua neka nu varung a secevung ta kinsac. avan sika timadju namacidicidilj a padjelu ta gasuling imaza i tua kuba a zashi niamadju, aiyanga kadjamadjaman i mamaw a cavilj sigac katua pitju a qadavan, ka djemaljun imaza i kuba aza kinsac tiamadju, napinu gasuling itua kinacavacavan nimajdu a penuljat, manu seman ta sapuy qau macayanga timadju, amin izua 41 a cavilj.

patje tucu, ljaicu a cinalivatan pajtara pinacayan a ti Tēnn Lâm-iông, sinipapungadan a 言論自由殉道者 katua 臺灣建國烈士, izua anan ljaicu a 臺灣獨立建國之父 siayaya. qau a cekelj nimadju ti 葉菊蘭 katjaivililj namasan tua kamakama i ciautungpu, i kewuyhuy katua penuvuluvulung nua kaizuan na simicengan. ka 2016 a caviljan ziunigac, aza qadav a pinacayan ni Tēnn Lâm-iông namasan ta qadav pinaka 言論自由日 nua aya, pinapukiningan timadju kipaulaula itua aicu sengsengan a lemaing ta vinarungan a kiljavaran, mayanga ulja timitja a sikataqaljan a mapuljat a kemeljang tu aicu a patarevan katua manguaqan pakatua a likisi kasicuayan.

## kaizuan
Uong'e Yatauyungana

**aicu ti Uong'e Yatauyungana** (ciniukukan: 吾雍·雅達烏猶卡那 katua 高一生; cou a kai: Uong'e Yatauyungana; rinipunan: 矢多一夫、矢多一生), nalemadaw kemasi imaza i kagi alisan a lalauya a qinaljan, se cou zuku timadju. kasicuayan timadju mavan a kinsac, sinsi, aza caucau nasemansenay katua guciu imaza i 吳鳳 a qinaljan (tucu a alisan a qinaljan), avan sika pungadan aravac timadju namasan ta san palailaingan a sinupuan a caucau nasecou zuku, palailaingan a sidjiyan a caucau, palailaingan a vinarungan, seman ta ung-gaku a caucau, venecivecik. nakisamuljamulja timadju a seman ta undu patjara ljaicu a sengsengan itua kilalaing ta sikuakudan kimadju nasekacalisian tazua, kinemenemen uta aza 原住民自治區 nua aya aicu a vinarungan nimadju. saka kipaula aravac ka 白色恐怖 a djiday. qau tucu izua a madrusa a kisansemenay ti 高慧君 katua 高蕾雅 mavan a vuvu a vavayan nimadju.

## kipalikuzan

## sunatj

## rivurivuan a 228
iliyad

a tja kineljang tua segeris (Greece) a senay a nakemasicuyan mavan aicu a "iliyad (a tja siaya a /ˈɪliəd/; kinavecikan a kai a segris a nasemicuayan: *Ἰλιάς*; sivecivecik a ruma ta: *Iliás*)." pakavecik ti humer (*Homer*) taicu a sinansenayan a pasusangas ta 2700 a cavilj. namasan sangasangasan a vinecikan tua senay nua i iyurupu (*Europe*). a tja kineljang tu izua "audesi (*Odyssey*)" a masanitalj a nasemicuayan a sinansenay ni humer. patjara aicu a "audesi" a sitjaucikel tua cinalivatan ni audisius (Odysseus) nu pasuvililj tua tjaucikel a "iliyad." a itua situcuan a sinansenay a "iliyad" izua 15,693 a takalan a pinakavecik ta matjadrusapuluq sa sepatj a sinansunatj. aza sivecivecik ni humer a kaian a segris, aza tja kineljang taicu a kinakaian a iyunik gerik (*Ionic Greek*) katua zumanga a kinakaian.

## kaizuan
ljawzung

masanliawliaw aicu a ljawzung i tjainavalj tua chuku, indisiya, malasiya, liwkiutaw(琉球島) kata i teku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan.

## sikakudanan
masa djaljav a meqaca kata lumeljak a kasiw naicu a ljawzung, sa inika sedjaljep tua masantjumaqan, amin a sedjaljep ta temapaw, tuki masantjaljev kata kucu. 

qadjaw nu 1960 a cavilj, napatagilj a temaletalem tua ngilngil i navalj, naridraridr taza kasiw a cawcau sa benerung itua kasiw, qaw pinizua a ngilngil sa sinanljupetjan naicu a ljawzung a madjulu tua macemu.

maqati a masansiac aza qavu na ljawzung uta, kasicuayan, nu kisudju a mamazangiljan, uri semavac tua aicu a ljawzung a kasiw, masa qacaqaca kata sevesevec aicu a kasiw na ljawzung, saka masanpazangal aravac aicu a kasiw nu cemavilid tjai mamazangiljan.

masa tjengelay a keman ta vucelacelay a qaljic na ljawzung a vavauy, sa uri malap taicu a qaljic itua i asav a pulingaw a sekuljaljau, aza pacugan mavan a vavuy a sipatjavang tua sevalitan. 

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P89-90。
sangasangasan a natjemaza

patje 1950 kata 1960 a caviljan,ti Mungo Martin、Bill Reid katua Norval Morrisseau a nakisan papebulay ta paridiu a caucau na kacalisian,patagilj anga pakeljan a pakatua vaquan na kinacalisianan a pinapebulay a paridiu.tucuanga,kananakisan qemati ta sinbung i kanada tjara izua kacalisian a nakisan papebulay ta paridiu a caucau,azua ti Edward Poitras kati Rebecca Belmore a papebulay ta paridiu a caucau na kacalisian,sinan daihiu nua kanada sa kiqepu tana uinise a zematjak sa paljizaw ka i 1995 kata 2005 a caviljan.  

maretimaljimalji a kinateveteveljan a zukuan nua kacalisian i kanada,na marekimadju tua kinacalisianan a unggaku tiamadju.sedjilj a na pasumamamamaw a unggaku,ljakua,nu remaketj izua sipasedjaludjaluan,izua kimadju a unggaku.aicu a pakatua sipasedjaludjalu a unggaku palemek tua nazemiazian a djungdjung.aicu a pakatua kimadju a unggaku katje senayan a padjungdjung,na masan tua pakipaqenetjan tjai Midewiwin kati Sun Dances a namayatucu a kinateveteveljan.  

a tja kineljang aicu a **sangasangasan a natjemaza** mavan a sekacalisiyan a sikataqaljan i kanada. izua matjadrusa a zukuan. aza caucau a seinuit (Inuit) katua caucau a semitis (Métis). kasi caviljan a 1970 tu 1980 tazua, pinapukeljang aicu a takalan a sangasangasan a natjemaza ta mapuljat. saka semekez tiamadju a qaqivu taza tjaisangas a siaya “Indian band.” 

## kaian

kemakaian a kacalisiyan  nua sekanada ta tjaliaw a matjatjelu a puluq  a kaian tucu, maretimalji aza kakaiyan. amin a sikiljavar niamadju avan aicu a tjaljaliaw a kaian i kanada. ljakua mevekelj a caucau a kemacalisiyan imaza i kanada tucu. sikiljavar nua tjaljatjuruvu a cuacua mavan aicu a kai a anisinabe (Anishinaabe) katua kai a kri (Cree), penuljat tua ma 150,000 a caucau a kemakaian. kemaljavar a caucau a sepasakaledep a viri, a senunavut (Nunavut), a senunavik (Nunavik; a pasaviri tua “Québec”), a senunatesiyavut (Nunatsiavut, a pasaviri tua ) tua kai a inuit (Inuit), izua ma 29,000 tiamadju. a i tjinaikacedas ta kanada izua ma 8,500 a caucau a kemakaian ta kai a mikmaq (Mi'kmaq). na qemaljudjanga a kacalisiyan tua kinakaian niamadju. amin a kemacalisiyan a remaljemaljeng niamadju. situcuan a tja mapacunan taicu a kai nua seinglend (English) katua kai nua sevrans (French) a namasan sangasangasan a kaian niamadju (kinakaian niamdju).

(I段) kasicuayanga, katjaisangas izua a tjuruvu a valjaka a semazua i kanada(加拿大)，namacaquanga a malang tua pazaingan(樂器) a kacalisiyan nazua, namalap ta vangalj kata tequng tua masan patjungtjungan(鼓?) tiamadju, qaw uri venecivencik itua patjungtjungan tiamdaju uta, saka bulabulay angata aza vincikan. qaw uri semuqaljic ta kasiw tua masantequng tiamadju i cemecemel, sa venecivencik itua tequng na venan kata kasiw tua masan patjungtjungan a veljatj(棍子?) tiamadju. kasicuayan a pazaingan mata patjungtjungan, mavan a sinan nua kasiw kata quljic na qemuziquzip. qaw aicu a pazaingan mavan a sinisenay sa zemiyamiyan. namasanpazangal taza senay kata ziyan a kacalisiyan kasicuayan. nu semamazanga a valjaka, sa sinukuz niamadju a kacalisiyan tua penalisi.
Cudjuy Patjidres

aicu ti Cudjuy Patjidres (ciniukukan:宋海華) mavan a rutulutulu tua kivecik a sinsi nase paiwan zuku i taiwan tucu. aicu a kivecik a sengsengan parusicuacuayan inika cemekaulj pasa tua kikay, ljakua timadju pasusu tua sicuacuayan aza saliman, saka izua maljian a siqunu katua djaum sa tjemuktjuk itua qaljic a qaljaqalja niamadju. avan sika timadju namasan ta sangasangasan a parusicuacuayan a nakivecik a caucau katua kinkiu pakatua aicu a sengsengan sekacalisian uta. tucu izua anan aicu a kakudan i gaikuku parutua i薩摩亞,夏威夷,大溪地 katua philipine, kasicuayan imaza i taiwan izua aicu a kakudan nasekacalisian, ljakua masa aza sihu tazua mangetjez imaza i qinaljan tu kanri katua sualapen aicu a bunka, sa maquliqulip anga tucu a djiday.
Chin-Min Yang

**aicu ti Chin-Min Yang** (ciniukukan:楊敬敏；inamizukuan: Amigo) mavan a unduin pakata buru pinaka 籃球 nua aya i taiwan. timadju itua mareka paqaqayam namasengseng aicu a 小前鋒 nua aya, a imi mavan ljaicu a cemavulid tua sengsengan pakatua venailjing tua buru itua aralj siayaya. saka tucu timadju nakicapilj tua kinateveteveljan i P. LEAGUE+ (pinaka PLG katua 新北國王) nua aya. katjaisangas timadju nakicapilj uta tua kinateveteveljan i SBL (pinaka 超級籃球聯賽) nua aya, 臺灣銀行 katua 台灣啤酒. kau ka 2012 a caviljan timadju navaik maciuku a kicapilj tua CBA (pinaka 中國男子籃球職業聯賽) nua aya, izua matja sepatj a kinateveteveljan parutua 山西汾酒猛龍, 新疆廣匯飛虎, 上海東方大鯊魚 katua 北京控股. ka 2019 a caviljan tuazua timadju na mangetjez imaza i taiwan sa kicapilj tua 寶島夢想家.

## kasizuan
louvre a umaq

aicu a **louvre a umaq**（vurangse a kai：Musée du Louvre, ciniukukan：羅浮宮 katua羅浮博物館）mavan ljaicu a saseqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq i ljaviljaving ta seine a pana(塞納河) imaza i paris a hici nua vurangse(法蘭西共和國), nalemingdjelj ka 1200 a caviljan tuazua namasan ta kamakama a umaq, ljakua tucu pavalitan tua a saseqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq. tucu mavan auta sipasanmusalj a napaljayang pinapebulay a paridiu a umaq i kacauan, avan zua papukakeljanganan a umaq imaza i vecekadan a paris a hici.

aza umaq nalemingdjelj kemasi 1190 a cavilj, ljemeqaca sa ljemenguanguaq uta. a italadj ta umaq napaljayang patje tucu izua maretimaljimalji a kinasengseng, izua vinecikan, zuga, paridiuridiu a kasiw, sicuacuayan i asia, sicuacuayan i egypt katua sicuacuayan i greek sa roma a nemanga aicu a malje pitju a namakakaizuazua, katua zuma a sicuacuayan a nemanga katjaisangas ta 1860 a cavilj. ka 1793 a caviljan hacigac tapuluq a qadavan patagilj a semuqeljev ta paljing sa djemaulj tua sikataqaljan a semamaza. izua napaselaw tu ita a kudravan lima a kuzulj a caucau nadjemaljun imaza a kivangavang nu ljemita a qadav, qau izua 65% a qaliaqalia kemasi imaza i gaikuku.

## kadjunangan

## cinalivatan

## zematjak sa paljizaw

## kicapiljan
vaquan a tjekeza

aicu a vaquan a tjekeza (vurangse a kai:Pont Neuf；ciniukukan:新橋）, mavan a sicuacuayan a tjekeza itua seine a pana(塞納河) imaza i paris a hici nua se vurangse. masa izua liawliaw a tjekeza nua seviri a kadjunangan（左岸） katua sekanavalj a kadjunangan（右岸）a sipakazuanan, avan sika namaitucu a ngadan sa sipakeljakeljang tua kinamaretimaljian ljemita ta tjekeza imaza.  

aicu a tjekeza imaza i pasakaledep tua siti (vurangse a kai:Île de la Cité；ciniukukan:西堤島) aza kedri a kadjunganan, pinuvavavan a vecekadan nua i seine a pana, imaza avan uta a vecekadan itua paris a kadjunangan. izua 278 a ladruqan katua 28 a tadjekuacan i penuljat. izua lima a sinandrikidriking a djeljep a tjakudrang pasaviri tua tjekeza patje siti a kadjunangan, izua uta pitju a sinandrikidriking a djeljep a tjakudrang pasakaledep tua tjekeza patje siti a kadjunangan.

## cinalivatan

## pinapebulay a paridiu a sensengan
izua aicu a madrusa a san papebulayan ta paridiu a caucau ti Christo Claude katua cekelj nimadju ti Jeanne Claude, namasengseng patjara cemavu aicu a tjekeza a penuljat ka 1985 a caviljan tuazua, sa ljemaui aza kamakama ni paris a hici tua aicu a vinarungan. saka patagilj a sengsengan niamadju kemasi 1985 a caviljan hacigac 25 a qadav, ka kugac 22 a qadavan naqemacuvung.
piwidji

kavecikan nua pinairangan aicu a piwidji (**Pe̍h-ōe-jī**) mavan a sinivecik nua seruma (**Latin**) tua siniaya. masanitalj a tja kineljang a kavecikan nua kiukay aya tua nakinacu sa situlu a sepairang nua buksibuksi nua seiyurupu (Europe) katjaisangasan. ljakua inikamin na sekiukay a sivecivecik a piwidji tua pinairangan tucu, izua uta tjuruvu a kisanvecik venecik taza kavecikan.

## penuljat tua sivecivecik nua piwidji

## pinakavecikan
kasangasangasan a sivecivecik nua kiukay aza piwidji tanemanema, mana izua matjaliaw a sinansunatj a venecik ta piwidji tua kai nua cemas katua zumanga a milimilingan, a sengesengan nua kiukay.
vatjuljayan a papukakeljanganan

aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan (vurangse a kai:La Tour Eiffel；ciniukukan:艾菲爾鐵塔 manu 巴黎鐵塔）nalemingdjelj imaza i paris a hici nua se vurangse(法蘭西共和國). imaza i ljaviljaving ta seine a pana(塞納河) katua izua aza kadjunanfan pinaka 戰神廣場 siayaya. mavan a tjaljapungadan a umaq i kacauan katua sinipukeljang tua kakudakudanan nasevurangse. a tjaljavavavan a umaq imaza i paris a hici uta. a kakaizuanan avan a "5 Avenue Anatole-France,75007 Paris".

aicu a effiel a vatjuljayan a papukakeljanganan naqemacuvung ka 1889 a caviljan, katjasangas a ngadan pinaka "tjelu taiday a djekuacan a umaq" (三百米塔 nua aya), qau nakakipaqenetjan tua san umaq a caucau ti Alexandre Gustave Eiffel nua aya. sa izuanga aicu a ngadan patje tucu. aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan avan a tjaljananguanguaqan a umaq itua likisi nasegaikuku, avan auta tjatjuruvuan a qaljaqalja a semamaza i kacauan. kasicuayan masa izua aicu a palisian pinaka 世界博覽會 nua aya, manu kipuvarung a paljayang tua maitucu a umaq imaza tuazua. saka patje 2011 a caviljan izuanga 698 a kudravan a caucau na mangtjez imaza a kivangvang. avan nu sikamasanmusalj a bunka a kivangavangan i vurangse. ka 1991 a caviljan aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan katua a kadjunangan i ljavaljavaing ta seine a pana namasan tua sauzayan i kacauan. 
thumb|right|280px|aza zuga patjara vatjuljayan a papukakeljanganan ni Maurice koechlin pylone
## cinalivatan
thumb|right|280px|vatjuljayan a papukakeljanganan katua seine a pana i paris a hici
thumb|right|280px|pasasing i pasateku a vatjuljayan a papukakeljanganan

## remayurangan