open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
pulinisiya

## cinalivatan nua maretimalji a qinaljan
### samua (Samoa)
kasicuayan ka i qadjav a caviljan a 800 kata 900, izua pinaljivakan a penulingetj ta matjalialiaw a qiniljan nua i nakitjukadjunangan i tua kaljavekan a pulinisiya ni tui manu'a (Tui Manu'a, nakilailaing a mamazangiljan) tazua.

## kaian
setevlj aicu a kaian a pulinisiya tua kaian nua ljavek a alume’an (ljavek a pasivik). sa tja kineljang tu namasan draqa/ricing aicu a kaian nua ljavek a alume’an tua kaian nua austrunisiya. kiseljang a pagalju aza mareka kai nua kaian a pulinisiya. mamaw aza sikiljavaravar mavan a tja pacunan a ***a***, ***e***, ***i***, ***o***, ***u*** tua sikiljavaravar nua kai na itali, a kai na spangiw katua kai nua deci. a tja malangdan izua sikilavaravar a ***r*** katua ***v*** itua kaian a i tjinaivecekadan katua i tjinaikacedasan. masan italj, izau ***l*** katua ***v*** a tja malangdan itua kaian nua pulinisiya a tjinaikaledep.

## kaizuan
ljavangas

masanliawliaw aicu cemecemel i taiwan, namadjulu a nasedjumak i tjaiteku tua drusa kuzulj kata limaiday a sasusuan tua vavavan na katjunangan nua gadugaduan, cemecemel kata i kadjalanan. aicu a ljavangas, mavan a valjaka a cemel sa madjulu a meliawliaw i kadjunangan. navenuciar tua vucelacelay a vuljangaw aicu a ljavangas nu ljaljeqeljeqel a kaljaljaljeqelan, saka uri sisanpazangal a kakanen nua tjainan.

aza penaywanan a ngadan a pacugan naicu a ljavangas mavananga a “tjakedri a vangas ”, mamau ta vangas ayain na payuwan.

## sikakudanan
uri cempis sa kakanen taza ledjeledje a asav na ljavangas nu inianan a venuciar, qaw maqati a cemiyan tuki sansiav.

sa uri pinizuavan ta pinuljacengan aicu a asav a sepayuwan uta, masa ljaljeqel aza asav na ljavangas, sa amin a keman tu kedri nu kaljazalangezangan.

izua a sipakeljangan tu tjavekelj a cawcau a sikakudanan, mavananga nu kemakan ta ‘inabula matu cacapan a bibi, maqati a cinavu na asav na ljavangas tua ‘inabula a djamay sa keman, tjasanguanguaq!

aicu a ljavangas, avan a pungadan a cemel itua qinaljan na pairang, sa mavan a sanpazangalan a malang ta utjia. sa maqati a sanutjia aicu a asav sa sitekel, kumalji a drinasi tuki inianan a asav, tjara sannguanguaq a tatekalan i kaljazalangezangan.

## kaizuanan
1.咸豐草－部落野菜食在健康，網址: 

2.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P67。
Mikawci Kung'yu

**Mikawci Kung'yu**(米高級公寓) avan tiribi dorama i taiwan. inalang tua tiribi na kacalisian.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:tiribi 
pinapapilipiliqan:taiwan
kipapacay tjai tjiung kingkuk

puita a setayuan a situ ti eng bunhiung a nakitulu i amilka a na kilaut a **kipapacay tjai tjiung kingkuk**, nu kivala a semamaza i tjatjusururan a pelaza (Plaza Hotel) i lizuk a niw-iyuk (New York City) i amilika timadju i kaqadavan a sikamasanmusalj a puluq sa sepatj nua i qiljasan a 4 i kacaviljan a 1970. pasuvililj inika pinapuluqem aicu a kipapacayan i casaw tua za tjatjusururan a pelaza.
Tiribi na Kacalisian

thumb|Tiribi na Kacalisian 
**Tiribi na Kacalisian**(原住民族電視台, Taiwan Indigenous Television) avan tiribi i taiwan.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:taiwan
pinapapilipiliqan:tiribi
viljuaq

aicu a kasiw a viljuaq, masanliawliaw i vecekadan a pasanavalj tua chuku kata i teku a sasusuan tua vavavan na panapana tuki gaduan i taiwan. qaw i kuskus na qakaw, izua a kadjunangan a ngadan mavanga a “viljuaq” aya, masa liaw a viljuaq izua i dedet ta pana.
aza kudral a vuljangaw na viljuaq, nuri venuciyar nu kaljaljajeqelan, sa maretimalji aravac aza quljaw na vuljangaw nimadju. qaw nu mincelak aicu a kasiw, qacaqacanga aza kapana(拉氏清溪蟹)；qaw nuri malaic aza vuljangaw, natevuta sa qacanga aza kana(澤蟹) kata kaurir kang(紅蟹).

## sikakudanan
tjengelay aravac a venen a kakanen taza qaljic na viljuaq. qaw uri semuqaljic a payuwan ta viljuaq sa semancalis, qaw maqati a malang tua sikaw aicu a calis. sa maqati a vengetjen sa talekelekan taza vaqu uta. uri sinan a djemuljat naicu a qaljic na viljuaq uta. uri alapen na payuwan taicu a qaljic sa cemavu ta tjamaku sa qemedjen, qaw dremasidrasi sa vucivuciq nu uri qemucuyanga.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P79-80。
sinan drukudrukung simintu a paljing

aicu a sinan drukudrukung simintu a paljing（vurangse a kai: Arc de triomphe de l'Étoile；ciniukukan: 雄獅凱旋門) imaza i paris a lizuk i sikamasan simuluq a pitju a cy nua i pinaljavakan a vurangse. imaza  i vecekadan tua kacasavan a Charles de Gaulle, i pasakaledep tua tjaqacavan a kadjalanan a Champs-Élysées (香榭麗舍大街 nua aya). avan za sinipukiningan tua marivurivuan patjara ti kamakama i Napoléon nua aya ka 1805 a caviljan tazua a djemalim ta qalja niamadju a russia katua 奧地利. ka 1806 a caviljan tazua aza sihu na patagilj a lemingdjelj ta aicu a paljing. ljakua ka sualapen ta sihu nase Napoléon, palemek tu semekez ta aicu a sengsengan. pajte 1830 a caviljan tazua, aicu a sihu nase Bourbon (波旁王朝 nua aya) sualapen sa mumalj a patagilj a saliman, sa ka 1836 a caviljan naqemacuvung anga.

## cinalivatan

## umaq

## patarevan
paumeli

qinaljan, izuazua a alu a puluq a paljing i paumeli a qinaljan, qaw izua a madrusa iday a pitju a puluq a cawcau a kinavadavadayan, sa madrusa iday a unem a puluq a kacalisiyan (96%) izua. qaw, izuanga a cawcau a sepayuwan (77%), serukay (14%), semuqami (2%) kata sebunun (1%). izua i sicevud a pasavililj a pana a tjavuali (太麻里溪) aicu a qinaljan. masa namakapana aicu a qinaljan, izua i vecekadan tua gadugaduan kata ceva, saka pinaka taicu a ngadan a “paumeli” nua qinaljan. ka 1941 a cavilj, teveteveljen nua ripun a sihu a tjuljitjuljik, viljauljaul kata paumeli izua i lizukan i karaluran na valangaw sa maqati a paljavak. qaw, ka nateveljanga aicu a tjelu a qinaljan sa pinaka ta “比魯” a qinaljan (村). ka 1961 a cavilj, qaw teveljen a paumeli a qinaljan kata “介達” a qinaljan (村) sa izuanga a “介比” a qinaljan (村), ka 1973 a cavilj, sa kiumalji taicu a ngadan ta “正興” a qinaljan (村) a ptjetucu.

## kaizuanan
ljakidjur

aicu a **ljakudjur**, izuazua a kemasi teku tua vecekadan a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan, sa masanliawliaw i gaduan kata maruqalu a tjevetjeves a ljaving tua cemecemel aicu a ljakidjur.

## sikakudanan
nakemeljanga sepayuwan tua nu macelecel taicu a cemel, uri minvalak kata gacegacel. masa izua a quvis na ljakidjur, saka marekutj tiamadju a mecevung taza ljakidjur nu magadu tiamadju a qemaljup kata qemuma. masa nakemeljanga sepayuwan, kumalji a alapen ta qetim na qaynguway sa papucemel taza saqetjuan, inika mesaceqalj taza lemutudan.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P191。
Centre Georges-Pompidou a umaq

aicu a Centre Georges-Pompidou a umaq (vurangse a kai: Centre Georges-Pompidou；ciniukukan: 龐畢度中心）, avan za Pompidou a kuka a sinan papaljizavan tua nemangamanga umaq katua buka a kakaizuanan, izua zuma a ngadan pinaka Beaubourg nua aya. a kaizuanan imaza i paris a lizuk i sikamasan simatjelj, i dedet ta "marais" katua "les halles" matja drusa a kadjunangan. 

a itadalj ta umaq izua sasqetjan ta sunatj, a paridiu a situcuan a nanemanga umaq, katua gaku patjara zaing kata senay a saliman.

## cinalivatan
ka 1969 a caviljan, a velenget nua se vuranse ti Georges Pompidou sinipapukining aza ti velenget sicuayan ti Charles de Gaulle tazua i sikamasanmusalj a rivurivuan i kacauan nadjemalim katua sivitai niamadju tjai Adolf Hitler, saka na kipuvarung a lemingdjelj ta aicu a sasqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq. kau izua kimaya unem a taiday a kinateveteveljan na kicapilj taicu a paqaqayam a seman umaq a sengsengan, manu napeniliq ta amin ita kuba. ljakua lja ti Georges Pompidou nasaqetju anga sa pinacayan ka 1974 a caviljan,  avan nu sika aicu a umaq na patagilj a semeljudjen ka 1977 a caviljan ita qiljasan 31 a qadavan, avan sinipapungadan uta timadju. kemasi 1977 a caviljan patje tucu, izua paselaw ta ita a laulavan lima a kuzulj a kudravan a caucau a mangetjez imaza a paljilji a pacun.
Lee Yi-hsiu

ti **Lee Yi-hsiu** (ciniukukan: 李易修; Pe̍h-ōe-jī: Lí E̍k-siu; ) mavan a YouTuber i taiwan, nalemedaw kemasi imaza i taihuku i Sanmin cy (三民區). nakitjaula aken i kuli taiwan sihan daigakku(國立臺灣師範大學).

## kasizuan


pinapapilipiliqan:pairang
pinapapilipiliqan:Takau
pinapapilipiliqan:YouTuber
iyurupu

right|250px
**iyurupu(歐洲)**
kinaizuan a itua iyurasiya (Eurasia) a kadjunangan a i pasaviri a papamaw tua tja buru a kadjunangan (Earth) mavan aicu a iyurupu (Europe) a kadjunangan. izua uta a tja siaya a awciu (pinairangan) taza iyurupu a kadjunanagan. a i pasanavalj avan cu a averika (Africa); a i pasakacedas mavan a asiya (Asia).

## kaizuan
tjanaq

縮圖|334x334像素|tjanaq
a pinaka ta “tjana” uta. 
masanliawliaw aicu a kasiw i chuku, ripun kata iteku tua vecekadan a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. kasicuyan, izuaga a ljautia a malap taicu a kasiw a sipucemel kata namanguaq.
qaw izuazua a kacalisiyan nua nataw(南島) iteku tua vecekadan a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan, uri temaletalem taicu a tjanaq tiamadju idedet tua umaq, qaw masa aza ngadan nua aicu a kasiw mamau ta kai a “tana” aya, sa qadjaw aza kipacacapilj aicu a kasiw kata kacalisiyan nua nataw.

## sikakudanan
uri cempis ta ledjeledje a asav na tjanaq a payuwan tua kemesakesa, qaw nu kemesa taicu a asav kata dingding, tjaljasanguaq angata. nu kaljapen taza kapaz nua tjanaq, maqati a sipucemel tua saqetjuan na qaljis. qaw saceqalj kata vucelay a kasiw na tjanaq, sa madjulu a kali, saka maqati a masan tua ceqeljap aicu a kasiw.

### kemesa
malaing tu anema pataudan tua tjanaq sanguaq sakamaya.

## kasizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P211。
Camake de Feisingtusi

**Camakedefeisingtusi**(查馬克的飛行土司) avan tiribi dorama i taiwan. inalang tua tiribi na kacalisian.

## kaizuan


## dorama(劇情簡介)

*tiribi na kacalisian - 查馬克的飛行土司 

pinapapilipiliqan:tiribi 
pinapapilipiliqan:taiwan
Ngerenger Kazangiljan

aicu ti Ngerenger Kazangiljan (ciniukukan: 林廣財, 1952 a caviljan - ), mavan a kisansemenay nua se taiwan, nalemedaw kemasi imaza i akaw i makazayazaya a kazangiljan a qinaljan.

ti Ngerenger Kazangiljan avan za mamazangiljan se vuculj imaza i kazangiljan a qinaljan. ka 16 a caviilj ti Ngerenger nakitjuvaday a sema sasaw a mataihuku, sa masengseng pakata semakuc tua nanemanga, venengetj tua tiking kata vaik a qunanuli a kiciqaw a sengsengan uta.

mata luni a 921大地震 aya itjen (ka 1999 a caviljan 9 qiljasan 21 a qadavan), ti Ngerenger nakicapilj tua sengsengan itua 飛魚雲豹音樂工團, kati 胡德夫, 陳主惠, 陳明仁 a mareka salasaladj, avan sika namasengseng tua aza rikudu katua undu patjara timitja a sekacalisian, saka timadju na patagilj a semenay aza senay sicuacuayan a sevuculj. 

## rikudu

* 《百年排灣風華再現 原住民頭目音樂專輯》（se kinateveteveljan a 飛魚雲豹音樂工團, ka 2011 a caviljan）

## kazalan
Antoni Gaudi

**aicu ti Antoni Gaudi** (catalunya a kai: Antoni Gaudí i Cornet; ciniukukan: 安東尼·高第, 1852 a caviljan 6 a qiljasan 25 a qadavan－1926 a caviljan 6 a qiljasan 10 a qadavan), mavan a seman umaq a caucau nua se españa. aicu a umaq a lalangan nimadju avan za namakakaizuazua a se 加泰隆尼亞現代主義 aya itjen, avan sika timajdu namasan daihiu patjara atalashi a pinapebulay a paridiu a undu (新藝術運動 nua aya). ayatua aza umaq nimadju izua tjaljavaquan, maretimaljimalji a quljaw katua vecikan i vavaw, sa izua sinipungadan tu "seman umaq na se cemas" siayaya. aza umaq nimadju sedjelj imaza i barcelona a lizuk, parutua Sagrada Família aicu a kiukay nase tinsiukiu.

## palikuzan

## umaq
ljaves

a tinalem aicu a ljaves izua i namasanculjuculju a amilika kasicuayan, qaw tucu, namasunliawliaw a ljaves i navalj tua chuku, gadugaduan kata lizukan a kadjunangan na taiwan. masa mamau ta qaljic na kasiw a djaqas aicu a ljaves, sa pinaka ta djapac i kinzang, a pinaka ta vanatj i virilj, qaw pinaka ta ljaves i kacedas.

## sikakudanan
uri cempis ta asav na ljaves a payuwan tua papucemel ta saqetju a vicuka kata remudud a tjiyalj, sa uri puqatia sa keman taza asav na ljaves a payuwan. qaw uri sansiaven aicu a asav na ljaves na payuwan tua papucemel ta saqetju a tjitalj.

## kasizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P244。
ptt

aza **ptt** (PTT; a tja kineljang uta mavan a 批踢踢實業坊 katua 批踢踢 tua cinuikukan/tinailikuan) nu aya itjen avan a sinipakaljangas a kakaljavaran (aza BBS a tja siaya uta) nua i tayuan. izua tjatjuruvu tua 1,500,000 a nakipuvecik itua ptt tucu.

## cinalivatan
nakitjuveqac ti Ethan Tu (杜奕瑾) a kisansemupu i taigaku nua tayuan tua ptt tazua ka qadavan a 14 sa qiljasan a 9 nua i caviljan a 1995. sirasurasudj nimadju a tinagiljang a vecik a Linux tua ptt itua ljingasan a bbs. sangasangasan a kisanlemaing tua za ptt timadju tazua.

## kasizuan
valjingat

縮圖|280x280像素|valjingat
izuazua a valjingat i teku tua cemecemel, sa tjakedri tua ngat a kasiw. aza ngadan a pacugan na valjingat mavan a “kedri, valji”, sa tjakedri aicu a kasiw tua ngat, qaw mamau ta valji aza asav na valjingat, inika masili sa tjabulay a masan tua semankucu.

## sikakudanan
nu malitjuku a qiljas, uri tjepana a payuwan tua kiqiyaw, qaw liawliaw a djepelang i qaciljay itua pana, sa nu ini’a saljinga ta seqedralus sa saqetjuqetju, nuri kemucukucu tua kacu a sinan na valjingat tiamadju. 

aicu a purur a sinan na valjingat, tjasulapelj a purur a sinan na ngat, ljawa tjacaucauy kata tjapazangal a cemupucempu.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P74。
ariki

thumb|right|250px|semakiya karika (Makea Karika) a qinaljan nua i rarutunga (Rarotonga) a nakilailaingan a ariki (naqemiladj) katua zumanga a mamazangiljan niamadju.
thumb|right|250px|
aza **ariki** nu aya itjen mavan a siaya tua kisanpaljavak tua qinaljan nua i pulinisiya. namaya tua mamazangiljan nua itjen a payauan aicu a ariki. manu maretimalji a sikakaiyan nua mareka qinaljan tuazua ariki. matu ariki aya tiamadju a sikataqaljan i nakitjukadjunangan a kuk (Cook Islands) katua niwzilend. nia sikataqaljan i rapa nui (Easter Island) mavan a ꞌariki.

(E)

nu maqati a masan malailaing sa paljavak tua taqaljaqaljan, masa patjara tua katjepiculan niamadju. ini’a amin a masa ljaima tiamadju, avan a masa izua a kinasamuljan kata pinakazuanan niamadju uta, sa maqati a maqulip auta. nu ini’a pucawcawanga sa ini’a katjepiculananga uta, qaw qadjaw a maqati a ini’a a paljavak tua cawcau tiamadju.

(F)

napaljavak a ariki tua “tapu”(aicu a tjaljapazangalan) sa mepupicul tiamadju. ljawa izua a karakudakuda a sinukuz, qaw maqati a penenetj a ariki sa izua a liaw a katjepiculan niamadju. avan aicu a katjepiculan, sa kisusu tjayamadju a taqaljaqaljan sa ini’a qemadilj a ariki a paljavak tua cawcau.

## kasizuan
venarung ta kai a pakasaseljangan

a tja kineljang aicu a **venarung ta kai a pakasaseljangan** (sinipapukeljang a *linguistic relativity* nua kai nua amilika) mavan a sipapukeljang tjanu itjen tu maljian a sipualang tua kacauan nua caucau nu maljian a sikaljavaran niamadju. izua uta sipapungadan nua kangadanan ni sapir (*Edward Sapir*) a kisanvenarung tua sasusuan nua kai kati wuv (*Benjamin Lee Whorf*) a situ nimadju mavan a sapir-wuv a sinivarungan (Sapir–Whorf hypothesis) a tja siaya tuaza venarungan sakamaya, inika penaqulid tiamadju a pasemalav taza venarungan.

a tja mapacunan tua cinalivatan nuazua venarung ta kai a pakasaseljangan aicu, mamasukaikai itjen tua matjaliaw a sinitjaucikelan nu paqayam itjen a pualang tuazua sinanvarungan.

## kasizuan
rumicing

masanlialiaw aicu a kasiw i asiya(亞洲), awseliya(澳洲) kata afika(非洲) namacanculjuculjuan a kinaqadavan, avananga a tjakedri a kasiw izua i gaduan kata lizukan. namaya tua paday aza namalum kata vucelacelay a vangalj na rumicing, sa pinaka ta “白飯樹” aya a cinikukuan.

## sikakudan
uri kakanen na qayaqayam taza vucelay a vangalj na rumicing, sa uri cempis sa kanen na kakedriyan na payuwan.

nuri kiricing kata kiasav taza rumicing sa kemsakesa i navalj a sipapucemel ta saqetjuan.

na qivu a ramaljengmaljeng, nu demulatanga ta kavayan, maqati a malap taza rumicing sa cemekecek ta saqetjuan, sa tjadjadjav a menguaq, aya tiamadju. ljawa inika a kemeljang amen taicu a kai a paqulid niamdju.

## kasizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P145。
vacinga

masanliawliaw aicu a kasiw a vacinga i vecekatan a pasanavalj tua kadjunganan i kacawan, i ripun kata i teku ta sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. 

nuri natemalem taza vacinga a payuwan izua i cacavalj i qaqeljevan ta qinaljan, sa maqati a sekezan nu tjeqalja tuki masasaw sa palisilisi a cawcau. qaw, nuri sekezan a cinunan nu mangetjezanga izua, nu pacunanga a sikataqaljan taza sacemel nu cemelivatanga tiamdju, uri patjumalj tua zuma itua qinaljan tiamadju.

## sikakudanan
nutjaisangas tua kaljevuvuan, ini’anan a meqaca aza ledjeledje na vacinga, qaw maqati a kakanen taicu a ledjeledje na payuwan, sa pinaka ta “vaviaw”; qaw, nu veneve a cuvuq naicu a kasiw, nuri semuqaljic ta kasiw avacinga sa malap tua masansikaw tuki kakanen na kakedriyan, mamau ta mapu ta saviki; maqati a keman taza namalum a vangalj na vacinga uta, sa uri kakanen na drail, vutj kata qayaqayam. 

kasicuyanga, ini’a madjulu a pacekis nu pakuang tua qemaljup a payuwan, saka, uri kemacu taza sapuy a madjulu a maljama a cinunan, qaw maqati a pacekis nu pakuang tiamadju.

ini’a paperacuk aicu a sapuy nu maljama aza kasiw kata qaljic na vacinga, sa tjaljananguaqan a masansapuy. qaw nu masan tua aicu a sapuy, nuri semuqaljic ta kasiw a vacinga a payuwan sa kemelem kata remasirasi.qaw aicu a qaljic, nuri gemalju a ljemama, mamau ta tjamaku, sa ini’a madjulu a maqevetj a sapuy.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P241-242。
puk

縮圖|295x295像素|puk

## puk(樹豆)
masanliawliaw aicu a kasiw i afika(非洲) na masanculjuculjuan a kinaqadavan kasicuayan, qaw masanliawliaw itua masanculjuculjuan a kinaqadavan i kacawan aicu a tjakedri a kasiw tucu. aicu a puk mavan a tjaljapazangalan a tinaleman nu mazazeliuliulj ta masengseng itua quma a payuwan. nutjaivirilj a kivaquanga, nuri temaletalem ta puk a payuwan. sa uri temalem ta puk nu kaljauragan sa kipuk nu kaljavuvuan tiamadju.

masa madjulu a temalem taza puk sa maqati a papuculj tua kadjunangan uta, saka masan kinatjangelayan a puk nua payuwanzuku, puyumazuku, amizuku kata tayaruzuku. 

aicu a “puk” a siaya, aza ngadan a pacugan mavan a madjulu a “paqetjutj” nu keman ta puk aya!

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P105。
sekazu

縮圖|325x325像素|sekazu
izuazua a **sekazu** i ripun, riwkiyu kata i vecekadan a kemasi teku ta sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan, qaw mavanga a paka limai a punecevi tu ljitalj a tjaljapazangalan a kasiw itua taiwan. aicu a sekazu tjaljananguaqan a san tuzungen katua san valangain.

## sikakudanan
caljeqil aicu a kasiw a sekazu sa tjaljananguaqan a san qaselu, valanga, lanupic kata qungcuy. qaw nanguaqan a san sialangan uta.

izua i umaqan na mamazangiljan, aza sasuayan, sialangan, qerengan kata cukes na umaq nua sevalitan, izua a cawcau katua vulungan a vencikan kasicuacuayan, sa aicu a kasiw a sinivecik mavanga a sekazu.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P135。
Hu Tai-Li

**Hu Tai-Li(胡台麗)**
Hu Tai-Li, kemasi taihuku, sinipualjak ka 1950 a cavilj kata sangacu saka tapuluq sa ita a qadavan, sa vinaikan ka 2022 a cavilj kata gugacu saka pitju a qadavan. izua sengsengan tua kinkiu ta kakudan nua taiwan, kata semasing tua cinalivatan sa masan ta iga. nakinkinkiu a sengsengan nimadju i 中央研究院民族學研究所.

## kinituluanan
ka kitjalanga ti Hu Tai-Li a kemasi daigaku a 國立臺灣大學 i taihaku tua kitulu ta likisi, sa semupu ta hakasi i daigaku a 紐約市立大學研究院. qaw nakinkinkiu a sengsengan nimadju i中央研究院民族學研究所 ka 1979 a cavilj a patjetucu. ka 2015 a cavilj, namasan malailaing nua 民族學研究所 timadju.

nakinkinkiu timadju tua:

kakudan kata cawcau

pinacunan itua kakudan

venecik tua kakudan nua taiwan

papukeljang a kakudan

palisian kata sikeljangan

kakudan nua palisian

## semasing tua cinalivatan sa masa ta iga
a tjaljasangasangasang a cawcau ti Hu Tai-Li a semasing ta cinalivatan kata kakudan nua taiwan, sa izuanga a iga a 《穿過婆家村》nimadju ka 1997 a cavilj, mavan a tjaljasangasangasang a iga a sinivecik tua cinalivatan nua taiwan. qaw izua uta a liaw a iga nimadju a pinakalevan nua kuni kata valjaka.

## tacemekeljan
a kama ni Hu Tai-Li a 胡為一, kemasi chuku a sanghay(上海), sa kicual timadju taza qadupu a 《摩爾門經》i ljemautian. ti kina ni Tai-Li a kemasi chuku a ciangsi(江西). a valjaw ni Hu Tai-Li a 李惠正 mavan a sinsi na daigaku a 東海大學美術系, izua a macidilj a aljak niamadju.

## kaizuanan
1.維基百科-胡台麗，https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%83%A1%E5%8F%B0%E9%BA%97。
sapeljik

縮圖|342x342像素|sapeljik
qacaqaca aicu a kasiw a **sapeljik**, saka nu izua a qacaqaca a cawcau, mamau ta sapeljik aya a payuwan.

kasicuayan i qinaljan, tjuruvu a cawcau a kemeljang taicu a kasiw a kinakemudan. avan nu macelecel tua qaljic na sapeljik a payuwan, nuri saljengseng. saka, uri pakeljang ta kakedriyan a ramaljeng, sa uri pakikasiw a sapeljik ta kakedriyan a ramaljeng a kemeljang tua kinakemudan naicu a kasiw. sadjelung aza duku na sapeljik nu tjepana, saka, nu pitua pana aicu a kasiw, nuri macayanga aza ciqaw, kang, quzang kata tjulja.

qaw, madjulu a macemu aicu a sapeljik a kasiw sa mavekelj a malap tua sematjumaq kata temalem ta ngilengil.

nu kemeljanganga itjen taicu a sikakudan na sapeljik, manu kemeljang itjen tua kakudan na payuwan itua qucalj, mavananga inika malap taza sapeljik a payuwan tua mapacay a ciqaw, masa neka a ciqaw nu lima a cavilj nu tjepana a sipacay ta ciqaw na sapeljik. 

qaw izuanga a kakudan na quculj na payuwan a inika mekeljang, matu kineljang nua tjasevalitan, avan nu inika kikasiw taza sapeljik, nuri meliawliaw a sapeljik, qaw, masa liaw a zaljum itua kasiw na sapeljik sa maqati a qemeceng tua maljama i cemecemel; madjulu a papevaljut aicu a sapeljik, kimalji nu maljamanga aicu a kasiw sa nuri veneve nuicavilj. liaw a kasiw a maqati a mamau taicu a kasiw a sapeljik a maytucu.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P107-108。
Hung Rui-lin

**aicu ti Hung Rui-lin** (ciniukukan:洪瑞麟；pinairangan:Âng Sūi-lîn), avan ca semanzuga a caucau i taiwan, nalemedaw kemasi imaza i taihuku i Tōa-tiū-tiâⁿ a kadjunangan. au namakeljang tjaimadju tu mareka zuga patjara 採礦 a ninpu katua cinalivatan nimadju imaza i 礦坑 a kadjunangan.

## kipalikuzan

## zuga
qayu

**qayu(厚果崖豆藤)**

a pinaka ta 'ayu, layu na payuwan uta. macai ananemanemanga ipana ta qayu.

uri kiqayu a kapaz kata cuqus naicu a kasiw a payuwan tua kiciqaw, nuri penangul taza qayu tiamadju sa pasa tua pana aza qetim na qayu, qaw maqati a sikazulav na ciqaw aicu a qitim na qayu sa madjulu a kiciqaw a cawcau.

maqati a sinan tua cemel na qumaquma a qayu uta, saka maqati a pacun ta qayu izua i ljaviung tua quma.

nu 2 kata 3 a qiljasan a ljemita a cavilj, tjakedri a zaljum itua pana, sa nuri kiciqawanga a sikataqaljan tazuanan. sa, uri penenetj a mazangilj nua qinaljan tua semainuwan na pana sa kiciqaw. uri vaik a sikataqaljan nu kadjamadjaman, qaw semangas tiamadju a penangul tua qayu i ljaviljaving, sa pinizua i vintjang aza qetim na qayu.

qaw nu padjeleanga tiamadju, uri sekauljan ta pasa tua pana aza qetim, sa maqati a malap ta qecap tuki aray tua kiqicaw a mapuljat. sa nuri qepuqepu aicu a ciqaw taqepuqepuan a cawcau.

nu nuri qemayu a kiciqaw a payuwan, tjuruvu a cawcau sa izunga a tja kakudan uta. uri penanguljamen tu kinakemudan na ciqaw. saka, tjaliaw tua ita a ciqaw i marekasupu, uri penangupangulj amen a patje nekanga a ciqaw.

qaw, aza puqayu a cawcau, maqati a peniliq timadju tua tjelu a ciqaw itua marekasupu a namasa ta pavaletan. 

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P136。
bacang

a tja kineljang aicu a **bacang** mavan a matjaita a kakanen nua sepairang nu palisiyan niamdju tua sikamasanlimalj a qadavan (siaya nua pinairangan a Gō͘-ji̍t-cheh taza palisiyan). nu i palisiyan nua pairang, semanbacang tiamadju.

## kasizuan
Xiongchumo

**Xiongchumo**(熊出没) avan tiribi anime i tailiku. inalang tua anime na hwaciang shuwi na shenzhen. 

## dorama(劇情簡介)

*tiribi na kacalisian - 熊出没
sisekingan tua caquan a pakatjanu pinairangan

rinasudj aicu a **sisekingan tua caquan a pakatjanu pinairangan** nua qapulu nua pakasekingan tua sikakaiyan nua setayuan i taigaku a singkung. kapatagiljan ka papusengsengan a kungkuan a patjara kinakituluan tua kinateveteveljan nua setaigaku a singkung a venarung taicu a sisekingan.

## kasizuan
*國立成功大學台灣語文測驗中心 
*全民台語認證專業版及體驗版專網 
*中小學生台語認證專網
*海翁台語文教學季刊2010第七期 台語認證專刊報導 
*何信翰2009〈台灣需要台語認證－台語認證簡介kap預算hōo立法院總thâi記事〉《海翁台語文學教學季刊》6期，頁12-18。 
*Chiung, Wi-vun. 2010. The Development of the Taiwanese Proficiency Test. Journal of Taiwanese Vernacular. 2(2),pp82-103.
ljabecubecuq

**ljabecubecuq(蕹菜)** mavan a cemel a meqacanga nu tacavilj, sa kemerap a cuqus naicu a ljaceng. izuanga a tenget i vecekadan i cuqus na ljabecubecuq, qaw izua a kapaz i cuqus a picul na ljabecubecuq.

masanliawliaw aicu a ljaceng i pasakacedas ta asia i kacawan kasicuayan.

## kinavadavadayan
izuazua i asia i kacawan, uri meqaca itua kavuwavuwan, tjaptjap kata vunun aicu a ljabecubecuq.

## kinakemudan
maruvaudj aza cuqus na ljabecubecuq, uri meqaca tu drusa tuki tjelu a marutadjekuacan, izua a tenget i vecekadan i cuqus naicu a ljaceng. matu qecilu a kinakemudan a asav na ljabecubecuq, tjaljiqaca a kemasi lima tua tapuluq sa lima a marutaljudjuqan, kata kemasi drusa tua alu a marutaljudjuqan.

uri venuciyar tua vucelacelay a hana a ljabecubecuq, avan a tjaljiqaca a kemasi tjelu tua lima a marutaljudjuqan a hana.

kasicuayan, masanliawliaw a ljabecubecuq i kacedas a pasanavalj tua asia i kacawan, ljakua tjaliaw aicu a cemel izua i pasanavalj tua pana a “長江” na chuku nua namasanculjuculjuan a kinaqadavan. qaw nu tinalem naicu a ljaceng itua kavauwan, sa pinaka ta “水蕹菜”，tjakudral aza asav kata cuqus aicu a ljaceng tua ljabecubecuq itua qumaquma.

ladruadruq a asav a cuqus na ljabecubecuq. uri venuciyar tua vucelacelay, qudjidjilj kata kulimalimac a hana aicu a ljabecubecuq nu kaljazalangezangan kata kaljauragan. qucengecengl a vat na ljabecubecuq. tjatjengelay ta masezam kata tjeveng a kadjunangan aicu a ljaceng, uri meliawliaw tiamadju, sa maqati a kiqadilj tua tjeveng kata masezam aicu a ljaceng. kumalji a quma kata kavavuwan, maqati a temalem taicu a ljabecubecuq.

maqati a meqacaqaca a ljabecubecuq nu mesezasezam a kinaqadavan, ljakua inika kiqadilj nu ljaljeqel a kinaqadavan sa macayanga aicu a ljaceng. saka, maqati a temalem tacavilj aicu a ljabecubecuq nu neka a sulja nua kinaqadavan.

nu temalem ta ljabecubecuq i tjaqaljeceqec a kadjunangan, sa tjakudral aza tenget i vecekadan i cuqus na ljabecubecuq. qaw nu temalem taicu a ljaceng i tjaqapedang a kadjunangan, tjakedri a tenget i vecekadan i cuqus na ljabecubecuq.

## sikakudanan

### ljaceng tua kakanen
uri kemesa tua cuqus kata asav na ljabecubecuq a cawcau, tuki sinansiaven aicu a ljaceng tiamadju, sa uri masanpazangal a djamay taicu a ljaceng nu kaljazalangezangan kata kaljauragan. 

qaw nu kemesakesa taicu a ljabecubecuq a cawcau, uri cemacan tua qatiya, tauyu kata vutjulj na qung.

## kaizuanan
1.維基百科－蕹菜，網址:
paljaqic

masanliawliaw aicu a paljaqic i ripun, chuku kata i sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan a kemasi lima a iday tua itakuzulj a gadugaduan, avan a kasiw aicu a paljaqic.

a “paljaqic” aya a payuwan taicu a kasiw, masa a madjulu a venaljes taza kasiw aya.

## sikakudanan
kumalji a madjulu a venaljes taicu a kasiw na paljaqic, ljakua caljeqil angata aza kasiw, sa inika madjulu a venceluq kata macelaq. saka, uri malap taicu a kasiw tua sanlangalj, valji kata caqeljap a [Paiwan|payuwan]]; qaw nu masengseng itua quma a payuwan kasicuayan, uri kikasiw ta tjakudral a paljaqic tua masanturivecan.

aicu a paljaqic, mamau ta sangkilj(山漆), ljakua ini’a duku itjayamadju, sa ,maqati a sipucemel tua gulacain nu macelcel ta sangkilj. sa uri kemesa tua asav na paljaqic sa alapen taicu a zaljum a sipavanav kata malap ta paljaqic a ricing sa benakebak ta kinacawcauan. nu maytucu, sa maqati a pucemel tua gulacain aya.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P222。
pugupugu a drail

ka 2022 a caviljan lima a qiljasan, izuanga aicu a saqetjuan na **pugupugu a drail** imaza i gaikuku i England, saka na sinipukeljang tu aicu a ljayar na semepusepu tucu itua mareka kukka. a sangasangasan a saqetjuan na tjevuta ka lima a qiljasan unem a qadavan. aza caucau na paljilji imaza i Nigeria a kadjunangan. ljakua izua caucau qivu tu, aicu a ljayar na patagilj anga katjaljaisangas itua europe a kadjunangan. siyanga, tucu na pasemalaw pakatua mareka kukka tu izua liawliaw a saqetjuan kaimaza i europe. mata unem a qiljasan 24 a qadavan, izuanga 4,126 a namasepu tucu a saqetjuan.    

aicu a kaljayaran na masepu i sasaw tua i pinaljavakan itua vecekadan a kadjunangan a africa katua pasakaledep a kadjunangan. aza sasusuan a 衛生部門 papaulingaw tjanuitjen tu timaimanga izua  masepu aicu ljayar.  nu na kidadut ta izua aicu saqetjuan. saka aza kinateveteveljan i 世界衛生組織 na penenetj tu makaya a 預計疫情將得到控制，對受影響國家的普通民眾的影響較小。但該組織最近的一份聲明承認，未監測到的傳播已經發生了一段時間，並呼籲採取緊急行動遏制傳播。

aicu a pugupugu a drail avan a caucau kata quziquzipan a namasasepu, nu masepu aicu a ljayar, izua mareka saqetjuan parutua penicu, saqetju a qulu, saqetju itua kinacavacavan a penuljat, ljemaljeqel katua maluljai. katjaivililj na patagilj cemuvuq tua ljetiq katua gacemel itua kacavacavan. palemek tu gemedeged izua drusa patje sepatj a rihai aicu a saqetjuan. ljakua patje tucu, izuanga 1% mata 3% a masepu a caucau namacay anga (neka nu kipucemel), manu izua tjaljapazangalan a saqetjuan itua kakedrian.

## kasizuan
blackpink

BLACKPINK(kai nua kuria：블랙 핑크，rinipunan：ブラック・ピンク，vecik：BLΛƆKPIИK)avan a kinateveteveljan a vavayan itua kinasenayan nua kuria. na patagilj niamadju a sengsengan kemasi 2016 a caviljan paka tua YG a kuba. izua Jisoo, Jennie, Rosé katua Lisa man sepatj a rusenasenai. 

ka 2019 a caviljan na piniliq tua tjaljapazangalan a pungadan a caucau i kuria ni zasi pinaka《富比士》, avan sika namasan sangasangasan a kinateveteveljan nua vavayan nakicapilj  tu 「30 Under 30 Asia」itua zasi a 《富比士》. saka namasan uta a sangasangasan a kinateveteveljan nua vavayan namalap tua kazalan pinaka 音樂錄影帶大獎 itua MTV a duqubi.
tucu, aicu a BLACKPINK izua tjatjuruvuan a caucau nalemangda tua senay niamadju itua Spotify, izua uta tjaljatjuruvuan a caucau na pacun tua iga niamadju itua YouTube paka wanglu namaitucu.
pinpu

250px|thumb|aza kina se pinpu katua aljak nimadju. aza sasing na pasasing ni John Thomson ka 1871 a caviljan imaza i takaw neimen
aicu a pinpu, lja sinipungadan tua pinpu/pepu, avan a sipakeljakeljang tua kacalisian a penuljat i taiwan paka sihu tazua. saka izua uta zuma a ngadan pinaka 高山族, avan na caucau na kivaljut kaimaza i makagadu a kadjunangan a kacalisian aicu a imi. ljakua pasusu tua kinkiu itua kinateveteveljan patjara supuan katua bunka, tiamadju na makeljang tu aicu pinpu inika amin ita a zuku, avan sika tja qivu tu 平埔族群 siaya. au tucu aicu a 平埔族群 inika ljemaui tjayamadju masan tua 原住民族 nia sihu, amin a kebalan zuku nakitjuvaday kemasi amis zuku.

kasicuayan izua liaw a siqivuan pakatua pinpu a zuku. ka heland katua sipanya a sivitai mangetjez imaza tuzua izua 土著 a siyaya, au ka cin a djiday izua 化番 katua 熟番, lja aicu a 化番 katua 熟番 a caucau na imazamaza i lizuk a sikac, avan sika izua uta zuma a siqivuan  平埔仔, 埔仔人 katua 平埔番siaya（pinairangan：Pêⁿ-po͘-hoan；binaljakan：Pepohoan）, siyanga aicu a 平埔 a vecik izua kazatjan a imi. au djemaljun ta ripun na djemadjas ta taiwan a kadjunangan, izua ita a sunatj pinaka《臺灣蕃人事情》, na kiruku tu aza kacalisian nua i taiwan izua 高山族 katua 平埔族, ljakua tazua aza pinpu zuku na seman undu  niamadju lja pavalitan tua ngadan tu 東寧族. ka minkuku a djiday, aicu a aljak nia pinpu zuku palemek tu maqulip anga azua taqaljan a vinarungan, manu inika ljemaui tu kacalisian paka hulic nia sihu tucu. lja tucu izua pazulju mareka kinkiu itua zuku nua i taiwan, avan sika aicu a cinalivatan pakatua pinpu zuku na masan pazangal itua nia siakai.

## kasizuan
ljisava

aicu a ljisava, izua a alu a maretimalji a kinakemudan a cemel i kacawan, qaw izua tjelu imaza i taiwan.

aicu a cemel a ljisava izua i vecekadan na sasusuan tua vavavan i calisiyan kata qaciljaciljay a kadjunangan na taiwan, saka, masaliawliaw aicu a cemel i kadjunangan na payuwanzuku kasicuayan. qaw liaw aicu a ljisava i patekuteku ta kavulungan.

## sikakudanan
nuri kivaqu a bununzuku, sa alapen taza asav naicu a cemel tua vengetjen sa talekelekan ta vaqu; qaw sinancalis na ljisava a payuwanzuku sa ‘inalap ta asav na viljuaq tua vengetjen sa talekelekan taza vaqu.

saka, makeljang aicu a maretimaljian nua tja kakudan, qadjaw a manasika a inika mamau ta kasiw naicu a cemel, tuki namateveteveljanga a tja kakudan kata zuma, uri kitulutuluanan itjen tua sipakeljang.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P66。
saluda

aicu a cemel a ngadan na pacugan a kemasi “masalu” aya.

## sikakudanan
namasaluwanga a payuwanzuku namatucu: aicu a cemel, nu veneve a asav na saluda, uri pacucun a cawcau taza valjaketj i asav sa kemeljanganga tiamadju tu uri kemudanga ta kisusangas ta raljiz tacu a cavilj.

sa uri semupu taza valjaketj i asav a payuwanzuku sa kemeljang tiamdju tu pida a raljiz a mangetjez tucu a cavilj. qaw nu tjadut aza valjaketj tua ingav na saluda sa tjavililj a mangetjez a raljiz; nu makeljang a valjaketj i asav sa tjaselapay a remaljiz tucu a cavilj.

masa aicu a cemel a ngadan matu a penaywanan a “saludau” aya, sa inika alapen taicu a cemel a masan makeljngan i djalan tua sipapacun a vavayavayan, mavan a paqateleng tjayamadju.  

nu neka a sengsengan i gudu, uri alapen na cawcau taicu a saluda, qaw tjinuqetjuq na cuqus ta tjakit, sa uri zemaing ta “du、du” aya, qaw maqati a pasacadjacadja aza zaing.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P243。
puluc

masanliawliaw aicu a **puluc** i matu maculjuculjuan a kinaqadavan nua kacauwan. qaw izua i teku ta sasusuan tua vavavan na katjunangan a lizukan i taiwan aicu a cemel.

## sikakudanan
uri qemaljic taicu a kasiw na puluc a payuwanzuku, sa sinansetu a qaljic niamadju kasicuayan, qaw maqatiuta a sipucemel na qapulu na puluc.

nu venuciyar aicu a cemel sa venangalj, uri qepuqepuan taza vangalj na puluc, qaw madjulu a kidjekec tua cawcau aicu a vangalj.

manu matu pulu aza vangalj na puluc sa pinaka ta puluc aya.

## kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P239。
zintun a wazaqan

sikamasanmusalj a tjaljataladj a meredjanaw i tayuan mavan aicu a **zintun a wazaqan** a sinipapukeljang a *Ji̍t-goa̍t-thâm* a pinairangan a ngadan tjanuitjen.

kaizuazua imaza i kadjunangan a zintun a wazaqan a caucau nua sethau.
## cinalivatan
## sipacacikelan
### djalan nua palidring
 masansikadrusa a puluq saka ita a djalanan nua i tayuan
### basu

## kasizuan
sekuskus a kinateveteveljan a semenay

na kilalaing ti avan tua ljakakedrian seqakaw a pasanavalj tua tayuan sa seman aicu a **sekuskus a kinateveteveljan a semenay**.

## cinalivatan
kapasuvililj tua namalap tua papuliguan tua sinansemay ti avan katua nimadju a kinateveteveljan a semenay, ka mangetjez timadju a sema qinaljan tu kipatulu tuazua kakedriyan tua semenay ka i caviljan a 2013. 

nakiqepu a sekuskus a kinateveteveljan a semenay a sema itali a kipuvecik tua kinaqepuan tua semenay nua i ruma i caviljan a 2017.

## sisenayan niamadju
### sinansenayan a "Senai a mapuljat"
izua matjatapuluq saka sepatj a senayan i tua za sinansenayan.
***e ne lja**
***palikuz**
***lipagaw**
***kakudan a sicuayan**
***'iljivak**
***tjisavan**
***pinusinvaudjan**
***iyacikel**
***masalu tua tja cemas**
***'isaceqalj**
***ita kana**
***suqapudrung**
***i sa mi**
***lipagaw**

## kasizuan
senay nimadju i tua iyutub (youtube).

izua sinbun nua ciukukan a pasemalav tua cinalivatan nua sekuskus a kinateveteveljan a semenay.
JavaScript

thumb|right|200px|aicu a sinivecikan a JavaScript i tua tingnaw.
namasanpazangal a matjaita a kavecikan nua i tingnaw avan aicu a **JavaScript** (djavaskript a tja siaya; sinipapukeljang tua lingav nua tja supuin aza takalan avan a /ˈdʒɑːvəskrɪpt/). a tja kineljangan uta a **JS** taza kavecikan. a tja mapacunan tua pakaljingasan a World Wide Web, HTML katua CSS, izua liaw a sinivecikan a JavaScript. na sinansapitj aicu a kavecikan a JavaScript tua tjaliaw tua 97% a sapitj a pakatua ljingas.

katjaisangas amin izua sivecivecik a JavaScript nua rusanremasudj tua sisupuan tua sapitj nua i ljingas sakamaya, izua uta zuma a sirasurasudj i tua tingnaw a pasuvililj.

setadjalan aicu a ngadan katua sipatjekaiyan nua JavaScript katua Java sakamaya, maretimalji aza matjadrusa a sikakaiyan nu venecik. 

## siciluqan tua kai
### tjaljadjaluan a vecik

```javascript
// Declares a function-scoped variable named `x`, and implicitly assigns the
// special value `undefined` to it. Variables without value are automatically
// set to undefined.
var x;

// Variables can be manually set to `undefined` like so
var x2 = undefined;

// Declares a block-scoped variable named `y`, and implicitly sets it to
// `undefined`. The `let` keyword was introduced in ECMAScript 2015.
let y;

// Declares a block-scoped, un-reassignable variable named `z`, and sets it to
// a string literal. The `const` keyword was also introduced in ECMAScript 2015,
// and must be explicitly assigned to.

// The keyword `const` means constant, hence the variable cannot be reassigned
// as the value is `constant`.
const z = "this value cannot be reassigned!";

// Declares a global-scoped variable and assigns 3.  This is generally considered
// bad practice, and will not work if strict mode is on.
t = 3;

// Declares a variable named `myNumber`, and assigns a number literal (the value
// `2`) to it.
let myNumber = 2;

// Reassigns `myNumber`, setting it to a string literal (the value `"foo"`).
// JavaScript is a dynamically-typed language, so this is legal.
myNumber = "foo";
```


## kasizuan
kaljaljaljeqelan

縮圖
**kaljaljaljeqelan(冬天)**
madjaljun anga seleman a gadav nu kaljaljeqelan.

## milimilingan a patjara kaljaljaljeqelan

### kakukakudan nua sepusiyan (Persian)
siaya nia sepusiyan tua vecekadananan nua i kaljaljaljeqelan mavan a *Yaldā*. na pupalisian a sepusiyan taicu a *Yaldā* a kemasi tjasicuayan a patje tucu. 

izua makasimatjelj a kinaqadaqadavan nu i vecekadan a caviljan ayatua.

maretimaljimalji a sinipadrasi nua qadav a tja kadjunangan.

vuteqilj a sulja nu kalja vuceleljan. nu kaljavuceleljan salapelj saka ljalje’el.

## vali
barusbus a vali nu kalja vuceleljan. a vali nu kaljavuceleljan maru djaum(ljigim) anga a temcetecek.
kivecik

**kivecik(紋身)**
aicu a titjen a payuan kivecik a vavayan a pitalima.

* 排灣族來義鄉傳統手紋
kaviyangan

**kaviyangan(佳平部落)**
aicu a qinaljan i kaviyaqan sinialap tu maru itua tja kaviyangan ana naseljenguaq.
el niniyu

250px|right
250px|right
250px|right
kaljaseljecan/kaljazalangzangan a pinaka sipapuviqviq a el niniyu a pasanavalj (El Niño–Southern Oscillation) mavan aicu a **el niniyu (El Niño)**. nu i kinaqadavan a el niniyu tjarazemangzang a zaljum nua ljavek tua vecekadan katua vecekadan a pasakacedas i tua pasivik a ljavek (Pacific Ocean) nua i kaljazalangzangan a kadjalanan i kacauwan (qadjav a kemasi papavalitan tua qadavan a patje 120° a pasakaledep). sedjaljun aicu a kaljazalangzangan a el niniyu a maka ljinavekan i tua pasanavalj a kadjunangan nua amilika a pasa pasivik a ljavek. a patjara sipapuviqviq a el niniyu a pasanavalj mavan a litjukutjukuan a kinaqadavan tua culjuan katua vuceleljan a zaljum nua pakaperawan a ljavek i tua kaljazalangzangan a pasavecekadan a kacedas a kaljavekan a pasivik. pinapecevung a el niniyu nua qaqetjezan na tjinaivavavan a kinavalian a pasakaledep tua pasivik katua pasakacedas tua pasivik a qaqetjezan na kinavalian a tjaljaljiadut tua ljavekan. a tja kineljang tu puita a el niniyu a makasimatjelj a qiljasan, ljakua izua za sinipasemalavan nua mareka vinecikan a vinarungan tu kinamilingan nua puita a el niniyu mavan a kemasi tua makamusalj a patje makapitjulj a qiljasan. saka nu seman el niniyu itjen, patagilj a qemudjalj a kemasi ta siva a qiljasan a patje tapuluq saka ita a qiljasan. a siniaya nua kai a ispangiw (español) tua tjaljemaljeqelan a sipapuviqviq a el niniyu a pasanavalj (ENSO) mavan a "la nina" (La Niña) aya.

## kasizuan
kaljapang

masanliawliaw a kaljapang i indiya, malasiya, pilipinias, ukinawa(琉球)kata i sidipan i taiwan a lizukan. aicu a kaljapang mavan a rurazek sa tjakedri a kasiw, qaw rupacun taicu a kasiw itua kacasavan na payuwan tua qemapaz. nu venuciyar ta vicelacelay a hana na kaljapang, sanguljingulji angata itua umaqan. aza ngadan a pacugan na “加羅板” i tawugu na taitu a king mavan a liaw a kaljapang i kadjunagnan izua. sa, izua a cawcau a alapen aicu a kasiw a ngadan tua papungadan ta umaqan, sa pinaka a “tja’aljapang”.

## sikakudanan
uri masancinunan a payuwan nu nakivavuyanga timadju, uri alapen a tjaljananguaqan a kasiw a santuzungan na payuwan, mananga nu cemual a kudrakudral a vavuy, inika pavalat tua vavuy aza tjakit. qaw, masa a kinakemudan na kasiw nua kaljapang sa madjulu a kigemgem, kata caljeqil sa inika madjulu a veneceluq taza kasiw, saka aicu a kaljapang a tjaljananguaqan a kasiw a santuzungan.

aicu a asav na kaljapang, maqati uta a semanpikak. uri pazulju a payuwan taza karuveljevelj, atap kata kaljapang tua semanpikak, qaw qaljemeqem aza vawa sa inika madjulu a mapulaw. nu tjaliaw a kaljapang nu semanpikak, uri tjamacam aza vawa nu venawanga; nu tjaliaw a karuveljevelj, uri tjasaluman aza vawa nu venawanga.

maya culeculeq nu semanpikak, mananga qaveleng aicu a pikak, sa qaljeceqec a vawa.

kasicuyanga, izuanga a kakudan tua kivecik. namacaqu a cemepu a vavayavayan, uri kivecik ta lima niamadju, qaw uri kivecik tua valjanga a uqaljaqaljay. nu namaytazua, nalap ta ricing na kaljapang sa cemedap kata kemuljav, qaw uri sipakivecik aicu a kaljapang a ricing na payuwan, sa izua a quljemu a liljuwas sa bulabulay a vinecikan nua tjapayuwan.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P103-104。
ziyaguitiyaw

a sinansenay ni kansiungljin (Kán Siōng-jîn) a nakisansemenay mavan aicu a **ziyaguitiyaw (Chiaⁿ-goe̍h-tiāu)** a senay nua pinairangan. tjemaucikel aicu a senay tua mareka kakudakudan nu semancavilj a sepairang. nu temagilj a pucavilj itjen tjaramedjama itjen a paceged i sangasangasan katua sikamasanmusalj a qadavan. saka nu i sikamasantjelulj a qadavan makaya a kacalaqan.  

## kasizuanan
marekakunian

frameless|right
namasan 193 a kuni a kitevelj i tua **marekakunian** (UN) tucu.

thumb|left|upright=2|193 a kuni
縮圖|marekakunian , Geneva , Switzerland
sisekingan tua caquan a pakatjanu kai nua amilika

kinipuvecik nua situ a matjaliaw a **sisekingan tua caquan a pakatjanu kai nua amilika** imaza i tayuan tucu.

## GEPT

## TOEIC

## TOEFL
ljivakung

tjaladj aza kapaz na **ljivakung(文殊蘭)**, qaw inika madjulu a malaic kata veneljuc aicu a ljivakung, sa madjulu a sikavaljut aicu a cemel. qaw alapen na cawcau aicu a ljivakung tua sinan makakeljangn itua quma kata umaqan.
## sikakudanan
uri temalem taicu a cemel a payuwan i putuputung na kacasavan, qaw maqati a sikaqeceng tua cacarag kata qatjuvitjuvi nu venuciyar a vecelacelay a hana aicu a ljivakung.
nuri temalem a ljivakung a payuwan itua quma uta, qaw nu masezam a qadaw, maqati a alapen aza a asav na ljivakung na cawcau tua sinantarar a pinizua i djaqis, qaw sarenguaqanga a cawcau.
qaw maqati a sipapucemel a cuqus na ljivakung tua saqetju a qulu kata papucemel tua keving.

## kaliqedavan
aicu a ljivakung avan a sitidetideq tua quma.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P100。
rali

nuri mangetjez a kaljavevean sa liaw a qemuzimuzip a uri macasasav nu veneve a vangas. qaw, nu venuciyaranga aicu a rali, nuri mangetjez a kaljaraurangan ayayain nia ramaljenmaljeng. nu venuciyaciyar a tjaluvu kata aicu a rali, uri mangetjaz a cicak (qiciqic) i taiwan tua sikavaljut nu kaljaljaljeqelan uta.

aicu a tjaluvu, a vuciyar na rali kata cicak (qiciqic), masa uri maretimalji aza kinaqadavan kata sezaman sa nuri venuciyar kata mangetjazanga tiamadju, qaw uri sipakeljang niamadju uta tua uri mavacuk sa temalem itjen ta vurasi kata vasa. qaw sanguanguaq aicu a vurasi kata vusa matazua, saka inika madjulu a mavuk aicu a vurasi kata vasa.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。
zungulj

masanliawliaw aicu a **zungulj(印度苦櫧)** i kaledep a pasanavalj tua ciuku kata izua i pasanavalj ta taiwan a kadjunangan, mavan a cemecemel i tjaljiqaca a kemasi djelu a tayday ta takuzuljan a marutadjekuacan a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan.
## sikakudanan
aicu a ngadan na penaywanan, mavan a “qacaqaca sa sauqaljayan a kasiw” ayayaya a pacugan na ngadan. inika madjulu a mavuk aicu a kasiw na zungulj, ljawa inika sedjaljep uta tua sinanqeluz；maqati a semanvalji tua sinanqaljiyu naicu a kasiw. qaw sedjaljep tua sinitalem naicu a zungulj ta ngilengil. izua i makazayazaya i akaw, nuri papusaviki itjen, uri semeqas tua sepatj a kasiw tua puljiuma/ljemukai tua uri ljemaki a vavayan tazua. qaw uri semeqas taicu a zungulj a kasiw tiamadju, sa izuanan a ledjeledje ivavaw tua kasiw uta. katjaisangas tua puljiuma/ljemukai, uri venecik itjen tua kutji, kulic kata vulung itua kasiw. numaytucu, nakemeljang itjen taicu a kaisw, inika mavukanan, qaw uri alapen ta vaudj ni mamazangiljan tua linupulupan itua aicu a kasiw tua maligu ta mamazangiljan.

## zungulj i nipal (Nepal)
a tja kineljanan tu vangalj naicu a zungulj a kakanen. sinanumaq aicu a zungulj i tua kinaizuanan a qinaljan.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P157-158。
tjaljum

縮圖|303x303像素|tjaljum
**tjaljum(杜英)**

aicu a kasiw, namasaliawliaw izua i ripun, liyukiyu(琉球), i kaledep a pasanavalj tua ciuku kata i teku tua sasusuan ta vavavan na katjunangan i taiwan a cemecemel.
## sikakudanan
lumeljak sa madjulu a macemu aza kasiw na tjaljum ayayaya a payuwan, sa inika sedjaljep tua sinancukes na umaqan naicu a kasiw, amin a sedjaljep ta masanvalji. qaw izua a tjaqaca a kasiw, maqatijten a sinitalem ta ngilngil, ljakua masa lumeljak aza kasiw na tjaljum, sa uri pavelit nu tacaviljanga. inika mamau ta kasiw na kaluwan, maqati a sinitalem ta ngilngil nu lima tuki unem a caviljanga.
nu kaljaveveananga, uri pacucun ta tjualjum a cinunan, masa liaw a lava kata drail a natjengelay ta kanen ta ledjeledje naicu a kasiw.
nu namalumanga a vangalj na tjaljum, maqatitjen a kakanen.
izua a ngadan na kadjunangan avan aicu a kasiw, masa liawliaw a tjaljum izuazua sa pinaka “tjaljutjuljum” aya.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P164。
ljalici

縮圖|269x269像素|ljalici
**ljalici(雙花龍葵)**

ini’a mamau ta sameci, ini’a masanliawliaw a ljalici, sa izuazua i marekacemecemel i gemidigedian nau gaduan.

## sikakudanan
maqati a cempis ta ledjeledje a asav na ljalici ta sansiav kata kemesa ta pinuljacengan. qaw azua a pacugan ta ngadan na “ljalici” mavan a kadray nua uqaljaqaljay, matu a maqaqecev a vangalj.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P285。
kaljaljuljalju

**kaljaljuljalju**, avan a cemel a kemasi vecekadan ta amilika. uri meqacaqaca nu tacaviljanga aicu a cemel.
uri alapen naicu a cemel a ngadan sa papungadan tua cawcau ta “kaljalju”aya a payuwan.

## sikakudanan
maqati a sipapucemel tua saqetjuan naicu a kaljaljuljalju maru nu kinac na qatjuvi kata qatjuvitjuvi, qaw maqati uta tua papucemel ta saqetjuan nu matjani a cawcau.
maqati a cawcau a keman taicu a cemel uta, qaw qadi’adid aya. uri alapen taicu a kaljaljuljalju na pairang sa sipapucemel tua qemesang, mangilu a tjugeraw, saqetju a vicuka, kata pedjamuq.
tjiuceng

## tjiuceng
aicu a tjiuceng(潮州鎮)（pinairangan: Tiô-chiu-tìn)  a sepairang a 'inaljan itua pinuiakavanan.  imaza i pinuiakavanan i tjuvecekadan a kinaizuanan,  sa izua 53zukulj a cawcau  imaza i tjiuceng. aicu a i tjuiceng namasanliav a zukuan. marupaiwanzuku, pairang kata ngayngay.  avan a sikamasanmusalj ta kinacaecauan a zen itua akav uta.  

a i  sekacedas katua virili avan a manman(萬巒鄉), ljakua nu pasusu tua djalan a 林後四林, makaya djemaljun ta  pinutjalja'avusan. ayatua a kinaizuanan a nasededet itua pinutjalja'avusan kata pinuikulaljucan, sa tjuruvu cawcau na kacalisian a malivu ta imaza.

'aku pinaka " tjiuceng " aicu a zen a ngadan nuasihu？ ayatua, katalju 1726 a cavilj, tjuruvuanga a cawcau na sepairang a kemasi 廣東省潮州府 malivu taicu a kadjungan saka mavacuk kata sikavaljut. manasika, sinipapungadan tiamadju a ngadan nua patagilj a 'inaljan "潮州" tuaicu a kadjunangan. 

## pinacalivatan
katjaisangas, aza tjiuceng izua liavanga zukuan a sinkavaljutan imaza tjiuceng. namaya aza 'inaljan a lili(力力社) kata ciaten(加藤社), a mapenetj tua maligu a " alu a 'inaljan i pinuihunsanan " a se makatauzukuan. ka talju ziday ni kangsi (康熙時期) i ciukuku, aza tjaizing i sisepang (施世榜) na ljawita a sihu, venelit ta kadjunangan tjai ljacalisiyanan tu malivu a pairang a makaya mavacuk.