open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
valulju

izuazua a valulju i pilipinas kata maruqalu, namapavalitan a cemecemel i vecekadn a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. masa uri minvalak azua a qaljic nu macelecel ta djuy na valulju, sa pasemalawanga tia ramaljemaljeng tjanuitjen: “nu qemudjaqudjalj, maya kiqilja ta qudjalj sa ljatuku ta kasiw; qaw nu macelecel taicu a cemel, sa maqati a semuricing ta cuqus na qailjuay sa djemuas ta qetim na qailjuay tua naminvalak a kinacavacavan, sa ini’a saqetjuanga.”

kasicuayan, uri semanpazangal a paiwan i pasakacedasan taicu a valulju nu semanmaqacuvucuvung; uri djinukul naicu a asav na valulju a ramaljemaljeng tua kaqunuwan, sa kipaqadilj a kaqunuwan tua kilutud. nu inika rukiqadilj a kaqunuwan sa kacuin na matjaljaljak tua venewa kata patekel tua sikataqaljan. saka, uri patavungen ta kaqunuwan a mamazangiljan kata pulingaw tua papaulingaligaw tjaiamadju nu napasaliw tiamdju.

navenecik ta ngadan na qinaljan a “馬奴爾社” i qatupu a “台東州採訪冊” avan a ngadan naicu a cemel a valjulu, qaw napasetavatanga a qinaljan ta bulibulusan (嘉蘭) na kinzang i taitu tucu.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P190。
vaqu

thumb|vaqu
thumb|''Setaria italica''

**vaqu** (Setaria italica), namasan pazangal aravac a talem i kacalisian i Taiwan. na semantjukez tua vaqu i Vuculjan.

## milimilingan
izua a milimilingan kasicuayanga, izuazua a kacalisiyan i tavaljan, sa maqati a kemesa a drusa tuki tjelu a vaqu tua liaw a kinsa. izua a macidjlj a vavayan a kemasi ljevavaw a qinaljan, sa puvaljaw taizua a tavaljan. ika kemeljang timadju taizua, sa kemesakesa timadju a liaw a vaqu. qaw mapeljupeljuq auza a vaqu a kinsa. sa mapeljuqanga i tjumaqan. mintjus azua a vavayan, sa mavilad timadju tua qezung. ljawa maculjuanga ta cungal nimadju aza a vaqu a kinsa, sa malaqut kata seman tua qayaqayan timadju, qaw miperper timadju sa “kedring, kedring” ayain.

## masalut
nu semancavilj, azua a vaqu kata sutjaw mavananga a kemazala tua padjalim nua caucau, sa pazangal aravac a vaqu kata sutjaw uta tuqadavan. a tjaljapazangalan ta vuqu izua i kai nua paywan. azua a tjumaq nua kalaingan i kakudan a pinaka ta “vusam”, avan a vusam na vaqu. qaw izuazua a namanguaq a caucau a sipasemalawmalaw tua kanu ta vaqu a ljemita a qadaw tjiamadju. nu puvaljaw tuki pasakuya i kakudan nua paywan, izua papavay a kinacemekeljan kata qaliqalian tua vaqu, vawa, aradj kata kasiw.

## sikavaljutan
nu kivaqu a kacalisiyan, uri kemeretj tiamadju tua ingaw nua vaqu, sa gemegemen a lima niamadju. qaw venengetj a vaqu tua tadjaljeng na qaljic na viljuaq nu kuletjanga a vaqu. sa izuanga a liaw a tadjaljeng a vaqu, masan tua tjaliaw a taveljiut a vaqu. ljemama uta a kacalisiyan ta ingaw nua vaqu tua palisi kasicuayan, a pinaka ta “semingilj”. pazangal a vaqu tua kakanen i kakudan nua paywan, nu kemudakudaanga, uri qinemu tua vaqu ni kacalisiyan, sa cemavu ta vutjulj kata cinavu na ljavilu, qaw cinavu na asaw nua ngat tuki kaljiljac isasaw. sa kemesakesa tazua. aicu a kakanem a pinaka a “cinavu”.

namasan pazangal aravac a vaqu tua talem i kacalisian. aicu a vaqu katalu tjalja sinan pazangalan nu lamian.

### kinakemudakudan

### pinavadavadayan

### kasicuayan

### zazumanga

## pacunu uta
* djulis
* lukuc

pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasaviri

## kaizuan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P71。
vatu

**vatu(狗)**

## milingan na vatu
kasicuayan, garavagavan a vatu inika paquziquzipen, izua tu itaqadaw, vaik a sema cemecemel a cinunan manu padjumak tua djaljau angata garavagavan, maulau isauniuni. manu kinemenem a cinunan tu nu izuacu a garavagavan uri maqeljing angata timadju, a pusaladj a qemaljup ta qemuziquzip, kinemnem tu kudain a qemaljup tu masa niamadju. keljangen niamadju tu pusequ ta zua qemuziquzip. seman qavay sa vengetji tua quvalj a ladruadruq, sa pavengetjan a pitua ricing nua kasiw, pai manu a qemuziquzip maveca sa vaik a keman tuazua qavay itua ricing nua kasiw, kavililj anga masan qali anga nua caucau sa papungadani anga tu vatu.

### milingan tuki tjaucikel i kaljaljau na vatu
kasicuacuayanga, izuazua a macidilj a uqaljay kata vavayan a macidilj a napinaljak na djilung, sa papuvaljawanga tiamadju tua pualjak ta caucaw na paiwan. saka, nakemeljanganga a taqaljaqaljan nua kuljailjau ta aljak nua a vavayan a lumamad na djilung kata vulung timadju. kasicuacuayanga, izua a tjelu a djilung mavan a king kata vuteqiteqilj, sa namacugcug a vatu ta djilung, qaw macekas azua a djilung sa izuanga a macidilj a vavayan a lumamad. nu maqacuvucuvunganga azua a vavayan a lumamad sa napuvaljaw kata vulung, qaw pinualjak ta matjelu a uqaljay niamadju. azua a kilaingan mavananga a mazangilj na kuljaljau, a djaljedjalj avananga a mazanglj na qapedang, qaw aza a aljak a sikamasantjelulj a mavananga a sivalitan nua pulingaw.

izua a tjaucikel i kuljaljau, a sivalitan niamdju a kemasi i kacedas tua kaledep tua taiwan sa izuaga a qinaljan niamadju imaza. qaw kasicuacuayanga, izuazua i kurasaru tiamadju; sa izua a matjelu a qacuvucuvung a uri vaivaik tua cemuljev ta qaqaljupan kata kemikim ta kadjunangan ta temapaw. qaw nu mangetjezanga aza vatu kaizuanan sa gemiring tiamdju, ika vaivaik. saka, uri semanumaq tiamadju ta sikamasanitalj a umaq izua, a pinaka ta kuljaljau imaza, a sikamasanitalj a umaq niamadju a pinaka ta girhing uta.

sa marivurivu tia marekakakaka a matjelu sa vaivaik tiamadju, uri semanumaq tiamadju a macidilj; ljawa matjiljivanan a umaq niamadju: a umaq na djaljedjalj a pinaka ta qamuli, qaw a umaq na a aljak a sikamasantjelulj a pinaka ta radan. aicu a tjelu a ngadan na umaq mavananga a nagdan nua mamazangiljang i kuljaljau, sa uri namasanqapuluan a kaljaljau imaza.

## milimilingan
a ita milimilingan vatu a na zemang ta qacilu na qadav.

## pacunu uta
* gung
veneve

縮圖
**veneve** (ljinautjian: 發芽) nu aya, mavan azua veneve ta asaw a vat nua paday a kemasi tua qipu. 
pay azua sinitalem ni vuvu i pupadayan nu na veneve, avan azua makeljan tu uri pulami tucu a cavilj.

nu veneve anga, mavan a meqacaqaca a vat tuki vusam, kata meqacaqaca azua a 真菌 a kemasi 孢子, sa kudrakudranga tiamadju (azua a kasiw). rupacunanga tazua a veneve a kasiw, avan a lemun tua vat nua kasiw a 被子植物 tuki 裸子植物 sa masan tua kasiw. ljawa, azua a kasiw a kemasi a 孢子 a pinaka tua veneve uta, matu meqaca a 菌絲 a kemasi a 真菌孢子. saka, nu meqacaqaca a kedrikedri a nemanga tuki kudrakudranga a 生殖細胞, mavan a pinaka tua veneve uta.

## kaizuan


pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
viljauljaul

## cinavalitan nua qinaljan

viljauljaul, aza a ngadan niazua a qinaljan mavan a qasiw a “vilaw”, qaw masanliawliaw izua aicu a qasiw sa papungadan a “vialwlaw”taizua. qaw papungadanuta a “比魯”tazua a qinaljan ka chukuanan, sa lemingedjelj ta 比魯a mula. kemasi padain nua makazayazaya i qakaw a caucaw na viljauljaul, qaw vinaday na ripun a sihu a sikataqaljan nua viljauljaul tua karaluran i valangaw tucu ka ripunanan. qaw, ka 1954 a caviljan(民國43年), teveteveljan a viljauljaul,  kaljadaran( izua i sicevud nua pana a tjavuali) kata zuma a drusa a qinaljan i vukid imaza i kadjunangan tucu.

izuazua a lima puluq sa ita a paljing i viljauljaul, azua a matayday a unem a puluq sa ita a cawcau a kinavadavadayan izua, izuazua a matayday a lima a puluq sa sepatj a kacalisiyan mavananga a 96% nua pinenuljatan na caucaw. qaw, izuanga a sepayw (76%), serukay(19%) kata sepiyuma(1%). a sevalitan nua viljauljaul a kemasi padain i qakaw(tucu a padain na makazayazaya i qakaw) sa pasetavat tua viljauviljal, sa pasetavat ta kuma’an ka valjaka a sihuanan. ka 1941 a caviljan, teveteveljen nua ripun a sihu a tjuljitjuljik, viljauljaul kata paumeli i lizukan i karaluran na valangaw tua paljavak. qaw, ka nateveljanga aicu a tjelu a qinaljan sa pinaka ta “比魯”a mula. qaw teveljen a “比魯”a mula kata “介達”a mula tua “介比”a mula ka 1941 a caviljan(民國50年), sa pinaka tua “正興”a mula ka 1973 a caviljan(民國62年).

masa sangasangasang a pasetavat a “介達”a mula taimaza, sa idedet aza qinaljan a kemasi djalan. qaw masa tjaviriljianga a pasetavat a “比魯”a mula taimaza, sa izuazua i vavaw tua calisilisian na gadu.
sameci

masanliawliaw a aicu a sameci izua i kadjunangan, matu a ljasaras. sa, rualap taicu a marekacemecemel avan a sameci kata kamuta a paiwan tua kemesa ta pinaljacengan kata sansiaven.
kacuayananga, uri kacuin a sikataqaljan ta tjelu a veljiut a vaqu sa pacek ta asav na lumad nu sikamasanmusalj a qadaw nu masuvaqu. qaw nu penalisianga sa kemesakesa tua vaqu a qinasaqasaw kata sameci. nu nakemananga taicu a qinasaqasaw sa maqatianga a keman ta zuma a ljaceng. saka, pazanal aravac a sameci izua i camecemel a kakudan nua kacalisiyan.
ljameljam

masanliawliaw a **ljameljam** i maretimaljimalji a kuga na namasanculjucalju a kinaqadavan, sa namsanpazangalan a qapuluan kata cuqus a makataladj ta kadjunangan nua marekatalem tua papucemel kata kinesa na pairang. sa rutalem a payuwanzuku ta ljameljam uta a makapalingulj ta tjumaq, sa sinancemel tua pucemel ta mangilu a picul kata semukungay.
## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P283。
valjangatju

valjangatju, mavan a mirazek a kasiw kata naka nu quvis ivavaw tua kasiw. qaw masanliwliaw a valjangatju i gadugaduan itjainavalj tua taiwan kata ipasakaecedas ta navalj tua asia.

nu katjaisangas tua kaljavevean, uri cempis a kacalisiyan tua ledjeledje a asav na valjangatju, qaw ljemuciljuc taza a asav sa sinansiav, tuki sinikesa tua pinuljacengan, qaw maqati uta a venceluq ta ledjeledje a asav kata ricing na valjangatju sa pinivavaw tua vasa nu kemesekesa. nu kemesanga ta vasa sa maqati a kemakan ta valjungatju uta.

ljakua, napakeljanganga tia vuvu tjanuitjen ta : “izuanga a duku nua valjangatju nu tjaivililj tua zemung i kaljavevean, sa inika maqati a kanen.” sa uri masaluanga itjen taicu a kakaian nua ramaljengmaljang, sa uri meliawliaw aza a valjangatju.

qaw caljeqil a kasiw na valjangatju, sa sinanrukaruka kata tuzung nua kacalisiyan, sa uri sinanhang kata kizing uta na kacalisiyan.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P78。
vinlan

pasaviri aicu a **vinlan(芬蘭)** (Finland; Suomi) a kunian tua awciu/iyurupu (Europe) i tua kaviriyan.
zakilj

## zakilj(苧麻)
tjengelay ta sariqsiqesiq a tjevetjeveng a kadjunangan, izua cemuvuq a kinmadju, izua sinitalem. nu mezangal namaya ta caucau a kinaqaca.

zakilj, izauzua i ciuku, pilipinas, 印度, malaysia, 玻里尼西亞kata Taiwan, avan a kedeikedei a kasiw, tjaqaca tua drusa a vavavan a maru tadjekuacan.

ka neka a 人造纖維i tjaqinaljan, azua a zakilj mavan a camel a tinalem nua tapaljingan, sa alapen ta qaljic na kasiw, pasa tua viljukuy, remesi, lemumay, qaw parimasudj, sa maqati a semancalis, a sinanlingay tua djemameq ta sacemel i gadu, kata sinan ta makaliljaw nua vavayan.

ljawa, nu macepeliv ta kakudan nua paywan, macepeliv tua sicepuan uta, sa ika a temalem ta zikalj tucu. tucu, pazangal angata tua karim ta tinalem a zakilj.

azua a zakilj a sinancalis, pinaka lekelek na kacalisiyan. aicu a zikalj, ika amin a seman tua makaliljaw, kava, maqati a seman tua sikau nua tjakit uta, sa rucukaw taicu a camel.

ljawa, izuanga a 現代織品, sa nekanga aza lekelek.

izua a tjaucikel a naqivu tazua, nu ramaljengmaljeng a pacun ta kavulugan i gadu, sa qivu tjai kavulugan:“uri kemelay aken tjanusun, sa alap tazua a neka a caucau. ”

qaw nu sikelay tua calis nua pairang, ika ljemaui azua a kavulugan；nu sikelay tua lekelek, sa maqati a kemelay a kavulugan tazua a neka a caucau. izuazua a tjaucikel patjetucu.

## patjara sikudakudan nua zakilj
### sisanelekeleken
kemasi ta tjemuljak sa tjemulji sa cemuy sa drasi tu masan lekelekanga.
### sisanesikauyin
ayata sulapelj saka kezeng, madjulu a uramen, sedjaljep a teqicen tu sanesikauyin.
### sinan viaq
nukemapalisi a malada, izuasakamaya lekelek, sinan pazangal a viaq.
### sitjenutjenun
kanekanan a situngan, cemalis ta lekelek sa temenun, makayang maneqaday, maneitung, manesicauvan.

## tjepal
aicu a lekelek sinancalis a kemasi tua zakilj, celjisin a semudjamiang azua aljic nua zakilj sanamare lekelek. 

## pacunu uta
* vaqu
* zakilj
* lukuc
* ljavucuvucu

## kasizuan
鄭漢文等，2004，《排灣族民族植物》。臺北：行政院農業委員會林業試驗所。P203-204。
zuga

thumb|ti Mona lja Lisa|right
thumb|180px|Gadu kata Veljeljuan

a ljavaran na sepaiwan neka nu pakata “zuga” kata “zemuga” a kakaiyan, aicu a “zuga” a “zemuga” a kay, tinavelak asitja Dripun a ljavaran, sa seljudji a pazulju ta tja kay 
a se Vuculj. qau na masan tja kay anga vaquan a Vuculj.

## zuga kata vecik
a “zuga” kata “vecik” na masan ngadan a inavecikan, ljakua nu tja igaljuin a papapiliq a venarung, izua sika maretimalji a patarevan. a “zuga” maqati tu zuga. a “vecik” na masan tjaliyaw a mamaw a patarevan. paru vencikan a 
kasiw, vencik na itung, vecik itja djeljep, pukeljang ita kasiw ata qaciljai, sinan vecik na gimeng, vecik ita kaviaqan na pulingaw, vecik i mudingan na se Taiyan… vecuk tjayain. katje patarevan a masan liyaliyaw a patarevan na kacalisiyan, inia masanitalj a pakazuan sakamaya.

## zemuga kata vencik
a “zemuga” kata “vencik” namasan tadjalan tu katjngadanan, madadungdung a patarevan ljakua izua sikamaretimalji. a “zemuga” avan a seman zuga, a “vencik” avan a vencik ta kasiw, semanvecik, vencik ta itung, vecik a semanzuka... a na masan liyaliyaw a kakudanan. a “zemuga” pasedjaljepan tu semanzuka, ayatua asita Zipun pasevaliten ta ciniukukan sa pasevalitan tu kay na paiwan.
likuljaw

**likuljaw(雲豹)**
nakisumalji a likuljaw na sacemel i taiwan, sa pinaka likuljaw tuki likuljav na paiwanzuku. masanliawliaw a likuljaw i cemecemel na kavulugan kasicuayan, sa saljinga tiamdaju ta pacacikel kata ljevavaw ta kasiw a kimadju. saka, maruljavigan a likuljaw ivavaw i kasiw tua djemavis tua drail, vutj kata qayam；uri qemilja tiamadju ivavaw i kasiw tua kemaljavaljava ta takec kata venan a cunavalit iteku ta kasiw sa djemavis a kemac ta liqu na sacemel sa kemakan tjayamadju.

## kasicuacuay a cinavalitan

pasusangas tua tjelu a kuzulj, nasedjumak a hakasi tua kasicuyanga a qinaljan sepuyuma sa pacunanga ta tjelu a caucaw kata sacemel a lalang mavan a pacevelj izua i qaciljay a lukulj. aza a acemel a lalang avan a tjaljasangasangasang a nemanemanga a patjara likuljaw.

## pacugan na kakudan

napacunanga a caucaw ta likuljaw i qucalj mavan a pitju a puluqanga a cavilj a ramaljemaljeng. masa mekedrianga a likuljaw, sa uri patjavang ta mamazangiljan a cinunan nu qemaljupanga ta likuljaw. napacunanga ta sicuayan a siasing nua paiwanzuku, izua a qaljic na likuljaw a makaya a sankavain. sa amin a mamazangiljan a makaya ta kemava ta qaljic na likuljaw tuki tjemalubung ta qaljis na likujaw na pagumac i paiwanzuku mavan a sinisanparavac tua mamazangiljan.

qaw maretimalji a pacugan nua likuljaw na kakudan i mareka qainiljan. uri sinisanparavac ta likuljaw na paiwanzuku a kemasi kacedas sa uri seljekuya a qinaljan nu qemaljup a sikataqaljan ta likuljaw.

qaw izua a senay itua qinaljan, uri semenasenay kacalisiyan a matatucu: “drusa likuljaw、drusa likuljaw ……”, ljakua nekanga a likuljaw tucu, sa qatjaw a sinisingelitan nua kacalisiyan aicu a senay ta likuljaw tucu.

## kaizuan
1.臺灣原住民歷史語言文化大辭典網路版-臺灣雲豹
tjuqulj

## tjuqulj(相思樹)
nu napcunanga a paiwanzuku ta venucivuciar a tjuqulj sa kemeljanganga tiamadju taizuanga a pias nua gang. aicu a ngadan pacugan naicu a kasiw a tjuqulj mavan a caljeqil a kasiw aya, sa maqatianga itjen tua pucungu. nu mavacukanga a kacalisyan, uri temalem ta tjuqulj tiamadju i qumu sa culj a kadjunangan, qaw uri masengseng tiamadju tuquma tu pida cavilj.

## cinavalitan na tjuqulj

navenecik i likisi nua ciuku: “izuazua a cemecemel idedet ta cilasoaq, sa izunga a liawliaw a kasiw uta idedet ta marekaqinaljan nua tapuluq kata alu a sikataqaljan. qaw pinak tjuqulj a “cyokuozu” nua paiwanzuku na paliljaw kata pinaka a “Toru” nua amiszuku, sa uri sinanpazanagal taicu a kasiw niamadju. qatjaw nakemeljanganga timadju ta maqati a sinikuda aicu a kasiw, sa paveliveli tua zuma tuki matjatjawvalit.”

sa nakinemenem ti Kano Tadao(鹿野忠雄) tua : “izuazua a tjuqulj i luzon(呂宋島) kasicuacuay, sa masanliawliaw i gaduan na vecekadan i navalj a pasakaledep sa papeted ta cemecemel i calisiyan uta. uri kemacu a paiwanzuku ta tjuqulj nu semamaza tiamadju tua taiwan, qaw izua a kudrakudral a tjuqulj i rikiri a qinaljan itjainavalj sa maqati a pakeljang tjanuitjen tua quma na qinaljan izua a kasicuacuayan. qatjaw nu semamaza a kacalisiyan sa kemacu taicu a tjaljapazangal a kasiw tiamadju.”

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P197-198。
lizuk a lamtaw

a i pinaljavakan nua lamtaw king aicu a lizuk a lamtaw. pasakaledep a viri tua lamtaw king. kinaizuanan a sihu nua tayuansing kasicuayan. penuljat ta sasupuan nua pasalavan a kadjunangan a lizuk a lamtaw izua qadjaw a 71.6 km².

## kadjunangan
center|thumb|600px|

## cinalivatan
### pinapungadan
kemasi tua qinaljan nua searikun aicu a pinapungadan a lamtaw nuaya. kasangasangasan a tja mapacunan tua siaya a lamtaw a i tua vavecikan nua tayuanhu nu i kacaviljan a 1695.
## sipacacikelan
neka nu ljaljevavavan tua kisiya imaza i lamtaw lizuk.
### palidring a djalan
thumb|right|250px|ljaljevavavan a sihu nua lamtawking tua basu.
#### palidring a djalan nua tayuan
23px sikamasantjelulj a palidring a djalan nua tayuan

23px sikamasantjelulj sa A a palidring a djalan nua tayuan

23px sikamasansimuluq sa sepatj-B a palidring a djalan nua tayuan

23px sikamasansimuluq sa sepatj-D a palidring a djalan nua tayuan

23px sikamasan 76 a palidring a djalan

#### palidring a djalan nua lamtaw
23px sikamasan 139 a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasan 150 a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasansimuluq saka ita a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasansimuluq saka tjelu a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasansimuluq saka lima a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasansimuluq saka unem a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasansimuluq saka alu a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasanmusapuluq a palidring a djalan nua lamtaw

23px sikamasanmusapuluq saka ita a palidring a djalan nua lamtaw

### basu
sakudra

## djuis

uri pinaka djuis na paywanzuku taicu a kasiw. masanliawliaw a djuis izua i ripun, riukiu(琉球), itjaivililj tua ciuku kata cemecemel na taiwan i tjaljiqaca a kemasi drusaiday tua tjeluiday a gadugaduan.

kacuacuayanga, natemalemanga na paywanzuku ta djuis i kacasavan tua sinipacun. nu veneciyar a djuis itjaisangas tua kaljavevean, natemalidu aravac a qinaljan tuki umaqan, sa namaqati a kacalisiyan a kemakan ta vanaglj nua djuis nu namalumanga a vanaglj.

tucu, natemalem ta liawliaw a djuis i makadjalanan na kakivangavangavangan i gadu, sa sinitalem tua paka ta djalan. masa tjengelay aravac a kacalisiyan tua djuis, sa uri pinapungadan ta vavayan a patjara djuis niamadju.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P94。
ljapicupicul

**ljapicupicul**(山藍)
mavan a kedrikedri a kasiw aicu a ljapicupicul, sa masanliawliaw a ljapicupicul i ripun, riukiu(琉球), itjaivililj tua ciuku, vitnam(越南) kata gadugaduan na taiwan iteku tua sasusuan ta vavavan na katjunangan. a pacugan na ngadan nua ljapicupicul mavan a “picul” na piniculan.

izua a liawliaw a ljapicupicul iteku tua cemecemel na taiwan, masa rutjeveng a kasiw na ljapicupicul, ini’a madjulu a metad, sa sekaman aicu a kasiw iteku nu cemapacapa ta vasa. qaw nu minecelaq a ljapicupicul sa uri venelidvelid ta vasa a kacalisiyan.

nakemalianga ta belung sa pudringayanga a cinunan, sa uri pivavavaen a ljapicupicul ta dringay. maqati a pivavavaen a ricing na ljapicupicul ta asav, ljakua ini’a rukiqadilj ta dinulat na sacemel a ljapicupicul; madjulu a alapen taicu a kasiw, saka maqati a sedjaljep ta malang ta dringay. nasedjumak a cinunan ta uri kemakan a drail ta namalum a vangalj na ljapicupicul, mavan a kakanen uta nua drail.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P59。
anna karinina

right|thumb|250px|aicu a sunatj a "anna karinina."
sinantjaucikelan ni liu tulstuy (Leo Tolstoy) a rusanvenecik a serusiya (Russia) aicu a "anna karinina (Anna Karenina)."

## sipaumaljan a zuma a kai
### sipaumaljan a kai nua amilika
*izua za "*Anna Karénina*" a pinaumalji ni nasan dul (*Nathan Haskell Dole*) selizuk a nuiyuk (*New York: Thomas Y. Crowell & Co., 1887*)
*izua za "*Anna Karenin*" a pinaumalji ni kunstans garnit (*Constance Garnett*) selizuk a lunden (*London: William Heinemann, 1901*)

## kaizuan
1984

sinantjaucikel aicu a "**1984**" ni djurudji urewil (*George Orwell*) a rusanvenecik a kemakaian a amilika tua sunatj. pinaqecevan a lalevan (siaya a *Utopia* nua kai a amilika) naicu a tjaucikel.

## tjinaucikelan
tjinaucikelan ni rusanvenecik taza sunatj a "1984" a qinatian a kacauan i pasuvilivililj tua caviljan a 1984. maqaqeciqeci a maretimalji a qinaljan a kuka tazua. sa kitjalatjalaw a tjuruvu a sikataqaljan tua sinikilailaingan a sihu. manasika nekanga a suljivatjan tazua. na maqeljecem aza pupiculan a masantjelu a paljavak tua kinacauan. azua tja kineljangan a *Oceania*, *Eurasia* katua *Eastasia* a matjatjelu a pinapungadan tazua sinipaljavakan. a itua *Oceania* izua pinaljavakan a *Airstrip One* (pasusangas a siniaya a *Great Britain*).
nginaingayan

sikiljavaran nua caucau a ngaingay i tayuan aicu a nginaingayan. tja kineljang uta a haka (*Hak-kâ*) taza nginaingayan.
quway

izuazua aicu a **quway** a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan, mavan a nakemerap a vawdj. masanliawliaw a quway i cemecemel na taiwan kacuayanga, aza ngadan nua kadjunangan a “curuquay” mavananga a sinicuayan a siqaivuan na “竹坑村”nua sizigu i akaw tucu, azua a pacugan naicu a ngadan avan a “liaw a quway izua”. ka ripunanan, maqati a sipaveli na quway tua pavelit ta nemanemanga kaizuanan.

maqati a kakanen taicu a ljulis avan a ledjeledje a cuqus nua quway, sa maqati a sivengetj tua sialangan kata qeluz na quway a vawdj, maqati a sinancalis tua tjemelju uta. ljakua rualap tua cempu ta parekan tuki vakar aicu a quway. masa semanpazangal taicu a kasiw a kacalisiyan, saka rualap ta quway nu vaik a sema ta qemaljup a uqaljaqaljay.

## cinavalitan
kasicuayanaga, izua a venecikan na ciuku tua ngadan na qinaljan a “豆羅拐社”i tjavuali, mavananga a“tjuruway”sa aza a pacugan nua tjakai avan a liaw a quway izuazua i qinaljan. qaw izua i “嘉蘭村”nua kinzang a qinaljan tucu.

## kaizuan
djalunay

## djalunay(土蜜樹)

“djalunay”aya taicu a kasiw tia vuvu setjavuqel.

masanliawliaw a djalunay izua i tjainavalj ta ciuku, indiya, plipinas, kata iteku ta sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan, mavananga a kedrikedei a kasiw aicu a djalunay.

sa pinaqenetjan nua vuvu tua vangalj na djalinay, avan a liawliaw a vangelj nua djalunay, matu taydayanga a vangalj izua. sa maqati a cempis a cawcau taza vangalj tua sinantamadang na kuwkuang, saka uri sinanpazangal nua kacaliyan ka kakedriananan aicu a kasiw i qinaljan. qaw tjangelay aravac a kacalisiyan taza kasiw na djalunay uta, masa inika madjulu a macemu aicu a kasiw nua djalunay.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P65。
puljesek

縮圖
**puljesek(酢漿草)**

rupacunanga taicu a cemel nu venuciyar ta quljangaljangas a hana i paketjaw kata vaqu a vavuw tuki i djalananan, aza ledjeledje a sauv naicu a cemel, maqati a kakanen a kakedriyan kata maqacuvucuvung.

sa aicu a cemel, napapungadananga ta “petek” mavan aza ljingaw nu namalumanga a vangelj nimatju.

ljakua, pinaka a “puljesk” taicu a cemel na ramaljengmaljeng a setjavuqel uta, qadjaw a qaljeceqec aicu a cemel nu kakanen aya.

## cemecemel
sinancemel aicu a puljesek.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P257。
tjavuvuk

masanliawliaw aicu a tjavuvuk a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na quma. izua a djuy i cuqus kata asav na tjavuvuk, qaw uri venuciyar ta vuteqiteqilj a hana a tjavuvuk, kata venangaljanga. maqati a kakanen a vangalj naicu a tjavuvuk nu namalumanga, qaw pinaka taza “tjavuvuk”  na kacalisiyan mavan a madjulu a mavuq aza vangalj na tjavuvuk aya.

sa uri alapen na matjaljaljak a namalum a vangalj na tjavuvuk nu magadu tua masengseng timadju tua pakan ta aljak. aza tjavuvuk a vangalj, ini’a aminanga a kinatjengelayan ta kamen a kakedriyan, maqati a kakanen na qayaqayqam kata vutj i gadu uta.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P185。
qungalj

a pinaka ta qungalj na payuwanzuku, mavan aza cuqus iteku na qungalj nu inianan a venuciyar, qaw maqati a kakanen taza cuqus na caucaw. nu namincelakanga a penuljat aza vuciyar sa pinaka ta kalavuwan na payuwan.

sa aicu a kavaluan, uri sinipakialap tua maseqetjan nua vavayan itua kakudanan a sepayuwan. 

## kaizuan
Aljenljeng Tjaluvie

aicu a ti aljenljeng lja tjaluvie mavan a kisansemenay a paiwan i taiwan, au timadju kemasi imaza i jinfeng a guan a 正興 a qinaljan. ka 2003 a caviljan, italadj ta kisansemenay a sengsengan kati Brandy a maciur a semenay,  makalap ta kazalan pakatua tjaljananguaqan a namaciur a semenay a dantay itua 金曲獎. mekedri a kalakudain na kuba, avan nu sika puaming a semenay a sengsengan.  ka 2012 a caviljan, timadju masan tua ruvelengedan a kamuku itua na kacalisian a tilibi.

mata 2014 a caviljan, malang tua rikudu pinaka《東排三聲代》, ka 2016 a caviljan malang tua na pinayuanan a semenay a rikudu pinaka 《vavayan·女人》, saka makalap ta kazalan pakatua tjaljananguaqan a kacalisian a rikudu itua 金曲獎.    

ka 2020 a caviljan, ti aljenljeng sikapudrusa malap ta kazalan tua tjaljananguaqan a kacalisian a rikudu itua 金曲獎 katua 2020 a caviljan a tjaljananguaqan a guhubi,  saka tuata aza senay pinaka〈Thank You 感謝〉malap tua tjaljananguaqan a semenay itua 金曲獎.
lizuk a didjun

a i pasakacedas tua vurangs (France) aicu a **lizuk a didjun**, siaya a *Dijon* nua vinurangsan (kai a vurangs).

## ngadan nua lizuk
kasicuayan a pinapungadan aicu a didjun a kemasi tua divie (Divio) a puzaljuman i qinedatan nua lizuk.

## kakudan
### kir
aicu a kir a tinaudan a vawa a quljimacilaw nua i eurup (*歐洲*) katua kasis (*crème de cassis*).

## taigaku
* *University of Burgundy*
* *École nationale des beaux-arts de Dijon*
* *Sciences Po Paris*
* *Agrosup Dijon*
* *Burgundy School of Business*
## sipacacikelan
### kisiya a djalan
pazangal aicu a ljaljevavavan a didjun tua kisiya a i vecekadan tua kadjalan a kisiya a kemasi tua paris (*Paris*) a patje liyon (*Lyon*) katua maresey. izua uta a kisiya a djalan a pasamaza i didjun sa sema ljaljevavavan a *Besançon*, a *Belfort*, a *Nancy*, a *Switzerland*, katua *Italy*.

## kaizuan
valjevalj

縮圖|318x318像素|valjevalj
masanliawliaw a valjevalj iteku ta sasusuan tua vavavan na kadjalanan i taiwan. aza ledjeledje a cuqus na valjevalj, maqati a kakanen kata sinansiav. nu venuciyar a valjevalj, nguljingulj a aravac sa liaw a qatjuvutjuvi azau, qaw tjengelay aravac a drali kata cia ta kemakan taza malumanga a vangelj na valjevalj.

sa rualap a kacalisiyan taicu a masanliawliaw a kasiw a asav tua sinansuapan kata sinankappa kasicuayan, sa maqati a kemaljap tua cuqus na valjevalj tua seman ta silisililj uta. qaw uri semuricing sa alapen ta asav na valjevalj a kacalisiyan uta, sa uri sinancalis na kacalisiyan tua venengetj ta vaqu tuki djulis a asav na valjevalj.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P83-84。
citengseng

semiauli nua i tayuan a rusanvenecik ti **citengseng** tua tjaucikel, vavecikan tua kavaljutan, katua senay. kiningadan aicu a citengseng a pinapukeljang aza kisansemupu tua sunadju nimadju.

## pinakavecikan tua sunatj
senupy

zinugan aicu a **senupy** ni *Charles M. Schulz* a kisanzemuga, siaya a *Snoopy* nua kai a amilika. katjaisangas na zemuga timadju ta senupy i tua "paketjaw (*Peanuts*)" a sinansunatj a kumik (comic) nu qadjav a kacaviljan a 1950. tjevuta a sinanzuga a kazugan a senupy ni *Schulz* masa vinarungan a vatu nimadju i *Spike*.

## cinalivatan
minequt a senupy nu i kaqiljasan a 4 nua kacaviljan a 1950, pasuvililj a 2 a qadaw tua sangasangasan a sinansunatj a kumik (comic) a "paketjaw." tazua vatu a senupy ni pati (*Patty*). 

## zuma a qalian i tua "paketjaw"
### carly burang
### lusy
### linus
### lila
## tacekeljan ni senupy
pinualjakan tjai senupy a i puvatuan nua ljangi a lalauzan (*Daisy Hill Puppy Farm*).

## kaizuan
qaynguway

a pinaka ta ’ aynguway uta.

aicu a qaynguway, maqati a alapen a asav niamadju tua takaljan ta kakanen, sa maqati a sinantakalj uta nu venawavawa. qaw uri sicaqev aicu a asav tua dingding a ljinulju, sa ika dremasi ta dingding sa macayanga. maqati a pakan taza kudrakudral a cuqus na qaynguway tua dridri, qaw tjengelay a kanen taza qudjidilj a vangulj na qaynguway a vavuy kata tjikuray.

## tjaucikel nua ngadan

nakivadaqanga a’en tua kama, “akumaya a pinaka ta qaynguway taicu a kasiw na paiwanzuku?”

naqivu a kama, “ masa kudrakudrual kata qudjidilj a vangulj na qaynguway, ljakua inika kamen taza vangulj a kacalisiyan, sa “a~i~yan~nga~”aya tiamadju, kipaulanga aya!”

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P180。
Sangpuy Katatepan Mavaliyw

aicu ti sangpuy (pinuyumakan:Sangpuy Katatepan Mavaliyw, ciniukukan:盧皆興) mavan a kisansemenay i taiwan, nalemedaw kemasi imaza i taitu puyuma katatipur a qinaljan. ka 2021 a caviljan, aza sinan senay nimadju a rikudu pinaka《得力量pulu'qem》na malap tua tjelu a kazalan a 金曲獎 a duqubi, izua tjaljasaiguaqan a kacalisian a kisansemenay katua tjalja nanguaqan caviljan a sinansenay a kisansemenay a guhubi.

ti sangpuy kaqaqunuan naru kiciul ta djisan kata kaka tjavulung a uqaljay, kitulu pakatua kakuda nua puyuma, kemasi kerikedri kitjaucikel katua i qinaljan a ramaljemaljeng, avan nusika saigu a lukai kata kemuda tjasaigu a seman semenay.   

ka temakesikesi anan talikuningsi a kukuminsiunem a cavilj, timadju patagilj a kiciul kata kaka tjavulung a uqaljay kitulu ta pagita, kau katemakesi anga ta ziugaku, ti sangpuy puliaw sanka ta paqaqayamen. tazua tauta, secevung tua amis a salasaladj macaqu a lukai tua niamadju a kakaiyan setangale timadju, avan zua kipusaladj tua na i cipun(知本) a tinsikiu a sinpu ti 曾建次 tu kitulu, sa itua pisay a kemacalisaian puliaw anga malap tua guhubi.        

pitjaivililj, ti sangpuy situlu a kineljakeljang a kakudan tua maqacuvucuvung tu kemuda a semenay tazua senay a pasangaw, ulja neka vecik nua puyuma zuku, kemasicuay avan nasenay a sipagaugaw tua tjaivilivililj a likisi na i qinaljan.  

mata luni a 921 (ka 1999 a caviljan 9 qiljasan 21 a qadavan), ti sangpuy nakicapilj tua sengsengan itua 飛魚雲豹音樂工團, kati 胡德夫, 陳主惠, 陳明仁（ni sangpuy a djisan a kisansemenay itua 北原山貓 uta), tiamadju namasengseng tua aza rikudu, kau patjekacauan i taihuk a imaci sa paveliveli tua CD nua aya, aza sinipavelian a paisu siqeljing tua nakulusi a sikatagaljan.  

ka 2008 a caviljan, ti sangpuy patagilj a semenasenay i gaikuku, sa gemedeged a semansenay tua pinuyumakan.

kemasi sangasangasan a rikudu pinaka《dalan》mata sikamasansimusalj a rikudu pinaka《椏幹》, ti sangpuy itua pinakazuanan a semansenay, na macidilj a kicaquan, saka nuvenecik kivadaq anan tua ramaljemaljeng kimasusu a kakudan tu pavayan ta iking.  

ka 2021 a caviljan alu qiljas 21 a qadavan, ti sangpuy nimadju a rikudu pinaka《得力量pulu'qem》 malap ta tjelu a kazalan itua  金曲獎, izua tjaljananguaqan a kacalisian a kisansemenay.

utauta, ti sangpuy mavan na kisan kaicu nua maqacuvucuvung, tucu uta nakamakama itua kuba pinaka Katatepan.
ika mapavalit a paysu

pinuvecikan aicu a **ika mapavalit a paysu** tua penuljat a pinapuvelivelian itua maitaita a qecengacengalj. siniaya avan aicu a *NFT* nua kai a amilika. sinikitaudan aza paysu a ika mapavalit tua matjaliaw a sineqetj itua tinnaw, namatucu izua sasing katua iga. sikeljang nua paysu a ika mapavalit aza pinuvecikan nua i tinnaw tua vavecikan a puaneman. inika maqatitjen a mapapapuveli taza paysu a ika mapavalit, manasika patjatjukuda itjen tua paysu a ika mapavalit katua zuma a paysu a kriptu (*cryptocurrency*), namatucu izua bit-gimpiya (*Bitcoin*).
## sitjumaljan
pinuvecikan aicu a paysu a ika mapavalit a sipapuveliveli itua ta puvecikan nua i tinnaw, namaya tua siniaya a maitaita a qecengacengalj. izua za sineqetj, valjitjuq, katuanemanema itua tinnaw a kinitaudan tua paysu a ika mapavalit. pusaluan uta nua itjen aza paysu ika mapavalit tanemanema.

## cinalivatan
### kasangasangasan (kamasi kacaviljan a 2014 a patje 2017)
pinakasangas a tja kineljangan aza ika mapavalit a paysu (*NFT*) a qinati ni *Kevin McCoy* kati *Anil Dash* kaqiljasan a 5 nua i kacaviljan a 2014. papuvecik ti *Kevin McCoy* tua sinan iga ni qecev nimadju i *Jennifer* itua "ngadan a paysu (*Namecoin*)" a maitaita a qecengacengalj. nu pasemalaw ti *Kevin McCoy* tua kaljavaran a pitju itua pitju (*the Seven on Seven conference*) i vaquan a pupesanguaqan (*New Museum*) i lizuk a niuyuk (*New York City*) tazua, paveli timadju taza sinan iga tjai *Anil Dash*. kakavelian azua sepatj a vatan a amilika. "semanvatan aicu a iga itua tinnaw," aya tiamadju nu i mapapavelian.

izua sipapukeljangan a pasemalavan tua kasangasan a venarungan tua ika mapavalit a paysu a *Etheria* a siaya i *DEVCON 1* nu i kaqiljasan a 10 nua i kacaviljan a 2015. pasuvilij a tjelu a qiljas tua sinipasemalav a papukeljang tua qecengacengalj a maitaita nua *Ethereum*, a sangasangasan aicu a kaljavaran nua kisanvenarung tua ika mapavalit a paysu i lundun i uk (*London*, *UK*).

### kineljangan nua kanacaucauanga (kemasi kacaviljan a 2017 a patje 2021)
na kemeljang a kanacaucauanga tua ika mapavalit a paysu tazua na semalut a kriptukitis (*CryptoKitties*).

## kaizuan
lizuk a lundun

right|300px
thumb|right|300px|aicu a lizuk a lundun.
natemalidu a tjaljaqaca a lizuk i ingelend (*England*) katua uk (*UK*). remavecekadanan a pana a tjames (*River Thames*) tua lizuk a lundun (*London*) a i pasakacedas a navalj tua ingelend.

## sipakituluan
### taigaku
qapulu aicu a i lizuk a lundun nua sipakituluan a taigaku i tua iyurupu.  izua uta matjaliaw a vavenarungan imaza. pakatua vinecikan a QS a sipapungadan tua taigaku i kacauan a kemasi caviljan a 2015 a patje 2016, izua tjaljasaiguan a mareka taigaku imaza i lundun a lizuk. sika izua tjatjuruvu a situ imaza tua zumanga a lizuk i tua kacauan. qadjav izua 110, 000 a nakitulu imaza.

## sipacacikelan
### basu
thumb|right|320px|aicu a basu i '''lizuk a lundun'''.

## kaizuan
calavi

**calavi(多良村)**
aicu a calavi a qinaljan mavan a pinuljavakan nua i taitu king i tjauvali guan. aza kadjunangan nua calavi imaza i pasataimali a navalj, a i viri ciul kanalung, a i kacedasan secevung tua taipinyang, pasamaza ledepan a navalj nakitangez tua kavulungan, a i navalj kicaing tua i daibu a tjacupu(大竹) a mula. 

## situcuan
a i qinaljan a caucau tjatjuruvu a paiwan zuku. aza i runpul a kinasaluan a cemas, avan za ciulukiu, tinsikiu. a i taiki izua haliluya, ciulukiu kata napinailangan a palisi, a mituhu uta. a imaza a sikataqaljan temalem tua nanemanga sikac.  

## nasidjaravacan
cemaucauan a semanpazangal tua kakaian nua kuni

mavan a hulic nua i sihu a ciniukukan aicu a **"cemaucauan a semanpazangal tua kakaian nua kuni"**. sikapatatukutukulj aicu a hulic tua matjaliaw a kinakaian nua maretimalji a qinaljan i tayuan. sangasangasan na kiniqaungan aza cemaucauan nua kinateveteveljan a papirazek tua kakukakudan nua i *sincengyen* nu i kaqadavan a 2 nua kaqiljasan a 2 nua i kacaviljan a 2007. penuljat tua matja tapuluq saka drusa a sipaljavakan a sepavecik tazua.
kasiwtu

aicu a kasiwtu (amizukuan: Sanasay；pinuyumakan: Sanasan；yinamizukan: Jitanasey；kai nua basai: Sanasai；kai nua kebalan: Sunasai/Sanayasai；pinairangan: Li̍k-tó-hiong) mavan a pinaljavakan i taitu king, imaza i pasakacedas a navalj nua valangaw. izua a sicuayan na ngadan pinaka 火燒島 katua 雞心嶼、青仔嶼 siayaya.

au aza sikataqaljan avan nu pairang, ka cinting a djiday tazua aza pairang na patjavat  kemasi i 小琉球 katua dungkang(東港) sa mangetjez imaza patje tucu. au izuanan aza rusung avan nu rarusungan tua caucau patjara sinkiw tazua ka 戒嚴 a djiday nua aya. ljakua tucu mumalj anga, masan angata aza kivangvangan. situcuan pakatua caucau i taituking, izua tjuruvu a sikataqaljan nakitjuvaday a qinaljan anga, ljakua imaza i kasiwtu katua tamazatu ika mekedri aza sikataqaljan.        

## cinalivatan

## kadjunangan

## caucau

## guciu

## siubay

* 7-Eleven i kasiwtu (ka 2005 a caviljan hacigac 15 a qadavan a liningdjelj)
* 全家便利商店 i kasiwtu (ka 2007 a caviljan sigac unem a qadavan a linindjelj)

aicu matjadrusa a siubay inika cadja, ljakua masa i sasaw tua taiwan a qinaljan, saka tja pazangal aza nemanga, neka nu mamaw a kamuku penuljat itua siubay imaza.

## sinupuan

## nasidjaravacan
aicu a pacacikel i taiwan katua i kasiwtu, izua drusa a sivaikan parutua hikuki katua varukur.

## kivangvangan
mumalj a palalaut

kininemeneman aicu a **"mumalj a palalaut"** tu mumalj itjen a mapuljat a caucau a nasi itua kacauan. siaya a *Ewige Wiederkunft* nua kakaian a deci (*Deutsch*). sa tja kineljangan uta a *eternal return* katua *eternal recurrence* a siniaya a kakaian a amilika.

## sikinemeneman ni nicay (''Friedrich Nietzsche'')
tjaljapazangal aicu a vinarungan patjara **mumalj a palalaut** a kemasi tua mareka pinakavecikan a sikinemeneman ni nicay (*Friedrich Nietzsche*).

## pinakavecikan ni kamuy (''Albert Camus'')

## kaizuan
tjamaku

縮圖|289x289像素|cemusu ta tjamaku.
pinaka “menavung” aicu a tinaleman na kacalisiyan uta. tjengelay a kacalisiyan a lemutlut ta tjamaku sa qemungcuy, sa tjengelay aravac a ramaljangmaljeng a tjemamaku nu pulavayanga tuki uri masengsenganga tiamadju.

## cinavalitan

katjaukaizua a tjamaku na valjaka(Nederland) i qinaljan, sa alapu taicu a tinaleman tua tjemamakuanga a kacalisiyan kasicuyanga.

ka ripunanan, sipadjuludjulu aravac a mareka qinaljan sa marepaveli ta racev a kacalisiyan, qaw uri paveliveli taicu a tinaleman tiamdju, sa pinaka “tjamaku” niamadju avan a kai nua valjaka.

aicu a izua i tiatung kinzang a paumuli a tjaqinaljan, numaya tucu a semancavilj, a tja mamazangiljan a kinapazulju taicu a menaveng sipangapanga tua qemucuy a tjai kina. kasicuyan a tja sikavaljut nuaya, namasanpazangal aicu a menaveng, inika amin a tjaqungcuyi, makaya uta a tja sikivalit tua nemanemanga. “tasicuayan, siveliveli ta kanen, izuazua a inika makaya neka nu vurati, neka nu vasa, neka nu vaqu aya.” aya nia ramaljemaljeng.https://www.youtube.com/watch?v=iy18SBIPN7s

## kaizuan
1.排灣族菸草文化式微 辭彙逐漸流失2016-08-16 Paiwan TITV 原視族語新聞。網址: https://www.youtube.com/watch?v=iy18SBIPN7s。

2.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P263。
Syaman Rapongan

aicu ti Syaman Rapongan (ciniukukuan：夏曼·藍波安/施努來) mavan a venecivecik na yami zuku, saka nalemedaw kemasi imaza i taitu king, tamazatu.

## kipalikuzan

## semangas itua vinecikan timadju

## pazangalan a sapitj

* 大海浮夢（聯經 a seman sapitj a kuba）
* 老海人小說集（印刻 a seman sapitj a kuba）
* 航海家的臉（印刻 a seman sapitj a kuba）
* 漁夫的誕生
* 海浪的記憶（聯合文學 a seman sapitj a kuba）
* 黑色翅膀（晨星 a seman sapitj a kuba）
* 冷海情深（聯合文學 a seman sapitj a kuba）
* 八代灣的神話故事（晨星 a seman sapitj a kuba）
* 飛魚的呼喚（1998 a caviljan）
* 浪人鯵（2000 a caviljan）
* 兩個太陽的故事（2000 a caviljan）
* 冷海情深（2000 a caviljan）
* 海洋朝聖者（2000 a caviljan）
* 黑潮親子舟（2000 a caviljan）

## kazalan
Edirne

Edirne (埃迪爾內)

Edirne, gu icuwa i Edirne Province, Turkey. ala atjunangn mapuljat 0.844 km² (ma’linpan atjunang 0.326 km², ma’linaule atjunang 0.42 km²). ala caucau mapuljat 400.280 caucau, ala daceneqlan mapuljat 6.098 a daceneqlan, Turkey (66%) a maqcuwa caucau.

## kadjunangan

### kinaqadaqadavan

### zazaljuvan

## cinalivatan

## caucau

### pinavadavadayan na caucau

### sinusupuan ta caucau ljemita tua cavilj

## paljavak tua atjunang
matja 20 qinaljan i Edirne. matja 24 qinaljan imaza, Kocasinan, Fatih, Şükrüpaşa, İstasyon, 1. Murat, Barutluk, Menzilahir, Nişancıpaşa, Medrese Ali Bey, Saricapaşa, Sabuni, Talatpaşa, Meydan, Babademirtaş, Abdurrahman, Çavuşbey, Mithatpaşa, Dilaverbey, Yeniimaret, Yıldırım Hacı Sarraf, Yıldirim Beyazıt, Karaağaç.

### pinaljavakan

## tatuluan

## sipacacekilan

### palidring a djalan

### basu

## kasizuan

* www.edirne.bel.tr

## kivangavangan

pinapapilipiliqan:Turkey
ljivanger

izuazua a aicu a **ljivange(台灣胡椒)**r i siran(錫蘭), malasiya, africa(非洲) i namasanculjuculju kata taiwan. qaw amin a aicu a ljivanger mamau ta kasiw i taiwan.

masanliawliaw a ljivanger i navalj tua taiwan sa izuazua i teku ta marekakasiw sa izua i tjevetjeveng a kadjunangan i ljaving ta pana kata veljeluan. aicu a kasiw, maqati a papeqaca tua ita tuki drusa a djemkuacan.

## sikakudanan
nguljingulj aravac a ljivanger, aza ledjeledje nua ljivanger mamau ta kaviyagan, qaw maqati a sinansiaw, kinesa ta pinuljacengan kata dingding aicu a ledjeledje nua ljivanger na kacalisiyan.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P133。
atia

setayuan a kisansemenay ti **atia** (*Adia*; *阿弟仔*) a kemasi lizuk a kilang (*Ke-lang*; *Ke-lâng*). pinualjak i kaqadavan a 12 nua qiljasan a 12 nua i caviljan a 1976 a pinapungadan a pinairangan ti *Tiuⁿ Kiān-úi* timadju. nu na kicaqu ti atia tua kinaliguan i gaku a kilang, patagilj timadju a semenay i mareka papuliguan tua semenay. a i pasuvililjan, maliguligu timadju a semansenay sa patagilj timadju a kipusengesengan a rusansemenay. manasika inika punetalj timadju a kitulu i taihuku katjaivilivililj. penarut ti atia a tjemaucikel tanemanema nu semansenay sa maretimalji a sinansenay nimadju tua zuma a senay i tayuan tazua.

## sinansenay
*inikaken a kitulu (*Góa Bô Tha̍k-chheh*), i kacaviljan a 1999
*maljivaq (*平衡*), i kacaviljan a 2002

## pinapuliguan
tuaki

thumb|250px|right|aicu ti tuaki a semenasenay, 2017
setailam a kisanljavaran a semenay ti tuaki (siaya a Tōa-ki nua pinairangan; siaya a *Dwagie* nua kai a amilika) i tayuan.

## cinalivatan

## sinansenayan

## maqaqeci a semanljavaran tua senay
ka 2007 a caviljan.

## kasizuan
taibun tungsin bungpu

sinipapadjaljun aicu a **"taibun tungsin bungpu"** a sinansunatj tua pinairangan a liguan. katjaisangas, matjadrusa azua sinansunatj a "taibun tungsin" katua "taibun bungpu." katjaisangas na semansunatj ti tiliungkeng (*Tēⁿ Liông-kng*) tua taibun tungsin bungpu tazua i lusandjel (*Los Angeles*) nua i amilika kaqiljasan a 7 nua kacaviljan 1991. namasanpazangal aicu a sinansapitj tu paravac tua pakavecikan a pinairangan i tjuqaljan.

## kaizuan
ljapupuk

masanliawliaw aicu a cemecemel i vudavudas a ljaviljaving ta ljavek, mavan a kemerap a kasiw. sanguljingulji a asaw kata ricing, sa kulimalimac a vuciyar naicu a kasiw.

izuazua aicu a ljapupuk i malaysia, indiya taiwan kata i pasanavalj tua chuku.

masa a vangalj naicu a cemecemel mamau ta puk, sa papungadan ta “ljapupuk ” aya tia ramaljengmaljeng.

## sikakudanan
uri alapen a asaw kata ricing nua ljapupuk tua putjeveng, qaw nu minatuk sa temeketekel taza zaljum i pasanavalj ta sepaywan, sa sinipapucemel ta saqetjuqetju a vicuka aza qadiadi a zaljum.

qaw izua i kanalun i pasakacedas a sepaywan, kasicuayan, uri alapen ta vangalj na ljapupuk sa sipaveli tua pairang na kacalisiyan, masa maqati a kipaysu aya tia ramaljengmaljeng.

## kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P216。
Panai Kusui

aicu **ti Panai Kusui** avan a kisansemenay, na lemedaw kemasi imaza i tainan, ljakua a qinaljan avan a i valangaw i dulan a mula. lja kinacemekeljan sicuacauyan, sa na mangetjez imaza i taitu. ka 2000 a caviljan pitua aza kipaula katua siselapai pakata sikac nimadju itua nimadju a rikudu pinaka《泥娃娃》. au ka tjaivililj anga a 2010 a cavilj patagilj kilalaing ta undu patjara siakai nua aya, sinan pazangal a kicapicapilj itua kamuku pakata kacalisian katua kadjunangan na qinaljan a munday. sa izua a kai "沒有人是局外人(neka nu kitjumalji)" nua aya. ka 2017 a caviljan nigac kisiuljay imaza i kadjalanan a Ketagalan, ulja namalap tua kadjunangan nua kacalisian i qinaljan. ka 2017 a caviljan lukugac  pavalitan a kisiuljay imaza i dedet tua taida a biuing 1號出口 nua aya. lja rupatjavat ta umaq timadju a sitjaisangasan, nadukulicu meqacaqaca, sa aza senay nimadju avan angata pivaivaik itua sikacu katua kinaqusavan.

## kipalikuzan

## rikudu

### 正規專輯 (paquliqulid a rikudu)

* 2000 a caviljan《泥娃娃》(2003 a caviljan《巴奈流浪記》sialalang i ripun)
* 2008 a caviljan《停在那片藍》
* 2020 a caviljan《愛，不到》

### 實況專輯 (matevetevelj ta senay patjara sinilemuing i sasaw)

* 2001 a caviljan《勇士與稻穗》CD
* 2003 a caviljan《勇士與稻穗》DVD

### EP (tjakedri a rikudu)

* 2017 a caviljan 《凱道上的稻穗》
* 2018 a caviljan 《凱道巴奈流浪記》

### 單曲 (amin a ita a senay itua rikudu)

* 2013 a caviljan 〈給孩子們 非核家園〉(a senay italadj tua rikudu pinaka《不核作》)
* 2018 a caviljan〈滿樹翠碧〉(a senay na iga pinaka《血觀音》)

## kazalan
ljasaras

matu cemecemel aicu a ljasaras, masanliawliaw i namaculjuan a kadjunagan. qaw liaw a ljasaras izuazua i djalanan kata gaduan a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan.

## sikakudanan
maqati a kakanen naza namalum sa qulivalivay a vangalj na ljasaras.

maqati a sinantarar a kacalisiyan naicu a malum kata qulivalivay a vangalj na ljasaras uta, sa uri ljemakarav a mamazangiljan taicu a ljasaras a santararen.

## sasing

File:Solanum incanum 002.JPG
File:Solanum incanum 0.JPG
File:Solanum incanum 001.JPG
File:Solanum incanum 1.JPG
File:Solanum incanum 003.JPG
File:Solanum_incanum_(DITSL).JPG


## kaizuanan
madjulu a sisupuan

a tja sisupusupu izua tjeljuqen, a kiluvaden, a tjuljuran, katua pangaljen, mavan aicu a tja kineljangan a **madjulu a sisupuan**.
pinudjalanan nua sebaletik

thumb|right|250px|pinudjalanan nua sebaletik
patjara aicu a pinudjalanan nua sebaletik (*Baltic*), izua zuma a ngadan a tja kineljangan mavan a kicikic nua sebaletik katua kicikic tu silailaing ta vinarungan. matjatjiyak a sikataqaljan a sebaletik a pudjalan kemasi tua esti (*Estonia*) a pasa latuviya (*Latvija*) sa patje lituvus (*Lietuvos Respublika*) tu sitjaucikel tua vinarungan niamadju a semanmaljian a qinaljan a kunian tua kaqepuan a suviyat (*Soviet Union*) nu i qadavan a 23 nua i caviljan a 8 i kacaviljan a 1989. aza pasaladruqan nua pinudjalanan a penuljat ta 675.5 km.

## kasizuan
namasan nitjen a sikakaiyan a sipatjevarungan

right|frameless
a i qadavan a 21, i qiljasan a 2, muicavilj a sinipasemalavan nua kinateveteveljan nua marekakunian (*UN*) **namasan nitjen a sikakaiyan a sipatjevarungan(國際母語日)** ka 1999 a caviljan. patagitagilj itjen a papirazek tua tja sikakaiyan i qadavan a 21 nua i qiljasan a 2 kanacaviljanga kemasi ta kacaviljan a 2000. sa namasan nitjen a sipasemalavan tua tja sikataqaljan i kacauan tu pazangalan a tja kakaian. nu ljakitima a kemakaiyan, papupicul itjen tjayamadju. pasekesekez itjen a paseqaljudj tua tja kinakaiyan.

## cinavalitan
ka 1948 a cavilj, mapenetjanga a sihu nua pakisitam(巴基斯坦) tua masan kai nua kukka a uredu a kai(烏爾都語) i pakisitam, ljakua ika ljemaui tia caucaw na pakisitam. saka, izua a maljelima a situ a sinipacay nua kinuangan na sividay ka 1952 a cavilj kata nigacu kata drusa puluq sa ita a qadavan nu zemuruzurung a sihu tua kai nua mutjala(孟加拉). qaw izuanga a hulic na pakisitam sa penetjanga ta masan kai nua kukka a mutjala a kai kata uredu a kai a sihu.

ka 1971 a caviljan, aicu a mankala(孟加拉) nua aya namavaday katua pakisitam nua kadjunangan, sa namasan a ita a kukka, a ljenguaq katua lemindjelj uta aicu a sinipukeljang a qaciljay pakata paljakev sikakaian. ka 1999 a caviljan 11 a qiljasan, aicu a kinateveteveljan a 教科文 nua aya itua kunikunian, tazua izua masansika tjelumuluq a kaigi, namapenetj ta ljemita a drusa a qiljasan drusa puluq sa ita a qadavan avan nu kakaian nua i kacauan a qadaw. kemasi 2000 a caviljan, izua mareka palisian nu djemaljun tua aicu a qadavan, saka makaya itjen a neka nu livulivan itua gaikuku, maqati uta tja kai mavan a maretimalimali, au paljakev aza kai nua penuljat patje tucu.

## kasizuan
ljadjulidjulis

aicu a cemecemel na payuan, masanlialiaw i kinaqadavan namasanmaculjuculju nua kacawan. sa izuazau i iteku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. nadjumak a payuan tua mamau a ljadjulidjulis a hana ta djulis, ljakua maretimalji a kinakemudan niamadju, sa pinaka “ljadjulis” tuki “djulidjulis” (野莧菜)aicu a cemel.

## sikakudanan

maqati a alapen ta venavun kata ledjeldje naicu a cemel sa sinansiav kata kinesa ta pinuljacengan. saka, sinanpazangal a ljadjulidjulis nua payuan, mavan a ljaceng niamadju.

## kaizunan
Doraemon

**Doraemon** (Drinipunan: ドラえもん Doraemon)  -- manga.

icua ti **Doraemon asi tjipung a qinati kikay a ngiyaw**
縮圖|317x317像素

## pacunu uta
*manga

## kaizuanan


pinapapilipiliqan:Manga
mapareumalj a quantum

**mapareumalj a quantum** mavan a kinaqatian a picul puita na qinati, na pinatjatjaulivat, na kaizuazua a maseljang azua sikataneman a matjaita.
pauljay

縮圖|286x286像素|pauljay.
djadjav a meqaca aicu a kasiw i teku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. a asav naicu a kasiw mamau ta kula na gaciyu kata bibi, sa pinaka ta “鵝掌柴” a ljinautian.

## sikakudanan
inika a caljeqil aicu a kinakasikasivan na pauljay, sa maqati a sinantabi, haku kata anasuy, qaw sinanceqeljap na payuan aicu a kasiw sa ika tataq tua tjakit.

kudrakudral a kasiw na pauljay, saka maqati a sinanlingadja aza kasiw tua maisu ta vasa.

## kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所。P292。