Hualien

hualien hici (pinayuwanan：valangaw；pinairangan：Hua-lian-chhī；nginaingayngan：faˊ lienˇ sii/faˋ lien shi+；Sinakizayan：Nabakuwan；’inamizukuan：Kalinko）avan nangata ca hici nua kalingu king. i maza i pasakacedas a viri tua taiwan a kalingu king,  i pasaviri a kalinku a sema taitu sevesevec a lizulizuk a kadjunangan, a i viri nakidjekec tua sincen, a i navalj kicaing tua i djian, pasamaza ledepan kicencen ta i siulin, a i tjaikacedas na kicevung tua taipingyan (ljavek a viliping), izua sepatj puluq sa sepatj a mula(saka. izua unem qinepu a li), a sikici 29.4095 km², kata i ljaqedy a sincen guan a pasuqacavan tjalja kreian ta penuljat a qinaljan i kalingu king, a caucau kimaya tapuluq kudraw sa drusa kuzulj, masansikamusalj a hici pakata i pasakacedasan a kadjunangan (tja kedri ta valangaw). au aza mavalidan masan sangasangasan pakata kalingu king kata taiduking；pakata hici a king imaza i taiwan a penuljat, aza pulingetjan nua kadjunangan masansikamusalj ta kerian, mavalidan daisanmi. aicu hualien hici a dideq djian kata sincen namaqepu a masan a sikace, izua tu drusa puluq kudraw a caucau. masanvalulj pakata hici i taiwan.   

ka 1940 a cavilj vilivililjan a ripun a djiday, liaw namakeljang a dantay nu kingsic imaza, mirazek patjelja tucu avan saka masan i kacedasan tjalja nanguwaqan a hici.     
## cinalivatan
kasicuayan a qivu ta kalinku “cilay” aya，avan za amizuku nu qivu “sakiraya” sialpape tua “kiray” a pasumamaw siqivuan a zaing, ka 1909 a cavilj, aza kalingku kitjaula ta i valangaw, kasicuayan na lilangkang(鯉浪港), kazuanan angata i milun pana. sinkang qivu tauta. aicu a ngadan kata i kalingku siljitaladj i veljeljuan a kalingukang minatu tja hului a minatu(nanping) mamaw.  

ka 1920 a cavilj, pavalitan tua kinapangaljan a paljavak, lemindjel ta kalingukang tje, nase kalingukang ting ljeteku aza kaligukangciting a kanri, ka 1937 a cavilj, i pasakacedasan lemindjel ta djin, saka pavalitan tua kalingukangting a kalingudjin, ka 1940 a cavilj lemindjel ta hici, pavalitan tua kalingukangci, kapuamin a maqaqeci, ka 1946 a cavilj, pavalitan ta hualien hici patjelja tucu, au hualien hici kata i vilang a yilan hici masan ta tjalja sangasan a lemingdjel ta hici italadj ta king.    

## kadjunangan
a kinalangan nua kadjunangan i hualien hici avan za nakemasi gadu seqaljutj a qipu kata vudas masan lizulizu, kimaya 90% a penuljat ta kadjunangan. au izua gadugadu ika qaca tu 100m i pasakaledep a kuvu(國福) mula kata a paljaljaqedi i suiyan(水源) mula a siulin(秀林) qinaljan kata milun(美崙) gadu i vececadan na hici. kimaya izua 10% pakata pulingetjan nua kadjunangan a hici.   

### hisiu
a i hualien hici a sicekaukau kemasi djian pana kata milun pana. djian pana i pasakacedasan nua taiwan, izua malji siqivu dulan(荳蘭) pana aya. a ladruqan tu 11.4km, saka aicu pana a pulingetjan nua kadjunangan tu 42.16 km², a cidjawcuan(七腳川) pana avan nu pakanan, au paqaqarut i vecekadan a pasaviri nua kalinguking, avan pakamaza hualien hici a navalj kata djian guan a viri. aza sitjevuta angata na zaljum kemasi 1321m a paka djian gadu a kacedas i siulin guan, au pasakacedas a navalj a segalju sa cemalivat a cinvung(慶豐), senan(勝安), yicang(宜昌) a mula, avan zua masan patjatjukudain na djian kata na kalingu a pana a paljaljaqedi, aicu djiansi tjakudrang tjalja ljatutan ta siljicasavan ta ljevek a tjakudrang, kemasi maza nanbing kivangvangan ljaqeti segaljudj mataipingyan.        

milun pana ka sicuayan a qivu “sapudang”, a ladruqan tu 19.58 km, saka aicu pana a pulingetjan nua kadjunangan tu 72.54 km², segalju sa cemalivat a haulien hici, au aza  sicekaukau kemasi sapudang a gadu i suiyan mula a siulin qinaljan, a tjljaqacan mata 1,120 m. hualien hici avan ta lizulizu pakata milun pana, aicu a kadjunangan tjalja demutan ta djian, hualien hici kata djali(嘉里). saka pasa navalj a kalingu minatu a segaljudj mataipingyan. aza milun pana kemasi zaya seqaljudj a zaljum nakemacu ta qacilay, lja secevung ta pana zaljum madjadjiges masan ljusepitj a vudas, sepakiciul sivalian kata maseljec a kaliusan a ljavek, au i beipin(北濱) kakivanvangan masan izua angata a vudavudasan, maqati a sipakivangvang kata semekez ta caucau.      

## kalevelevan
pakata ziriu a cungyancisiyangcy, kemasi 1989 a cavilj patje 2020 a cavilj, a tjaljaqacavan a sezaman avan 27.1℃, a tjaljakedrian a sezaman avan 21.0℃, a kalevelevan semezan tu kemaledeledev. au a sikudjaljan avan 1844mm, lemita ta qudjaqudjaljan avan 133 qadaw, tjaliaw a qudjaqudjaljan avan sicigac patje ziugac.

lja buhu tuki aza pasuvililj ta cengel a vali kemasi pasakaledep a navalj secengceng tua sizezan a ikiw, a salenean avan 77.8% i hualien hici. aza hualien hici i pasakacedasan a ljaviljaving a ljavek, lja qemeceng a gadugaduan i vecekadan tua taiwan kata ljavek a gadugaduan, saka aza sivalian avan angata pasakacedas a viri. au izua liaw sivalian avan pasakaledep a navalj, sidjalavan na vali avan 2.18 m/biw. 

pakata ziriu a “山坡地公共安全手冊”, tucu a taiday a cavilj izua 12 % kemasi kalingu a ljitaladj a buhu. lja izua buhu kemasi pasakeledep a taipingyan kata kemaledep a ikiw, aicu ljaviljaving ta ljavek ma aya ta luduludan madjiqedjiqes saka maya aza na ljavek a ljaviljaiving mekedrikedri anga.  

## kinapangaljan a paljavak
matja sepatj puluq sa lima a  qinaljan i kalingu king. sa matja tapuluq sa drusa a qinaljan imaza,

cibarbaran(主農), cipawkan(德安), cikep(幾可普), tuwapun(華東), singsiya(新夏), kenuy]](根努夷), ciku(磯固), sakur(撒固兒), takubuwan(達固部灣), lasutan(拉署旦部落), kanian(嘎尼按部落), tasutasunan(達蘇達蘇湳).

izua 44 a mula imaza, au lemindjelj unem a qinepu a li. lja mekedri a caucau i minze(民治) mula, saka qepuing kata minzu(民主) mula.  

## kavalanzuku
aicu a kavalanzuku i kalingku king, nasedjameq ta gadu katua ljavek.

## sakizyazuku
aicu a sakizayazuku nasetevelj tua amizuku i kalinku king.

## tarukuzuku
aicu a turukuzuku ita pinaljavakan nua kalinkuking, sinane tayaruzuku ka tjaisangas ljakua na dukulicuanga tucu.

## caucau
kemasi 2015 a cavilj vilivililjan patje 2020 a cavilj vilivililjan, mekedri tjelu kuzulj sa taiday sa alu puluq sa lima a caucau, avan ta tjalja kerian a caucau aza kinapangaljan a paljavak i kalinguking. aicu a caucau masansimatjelj a tjakedri ta pakata king a kinapangaljan a paljavak (pintung hici, canghua hici, yuanli cen).   

## zuku
tucu izua pairang, pinpu zuku, amizuku, truku zuku, seediq suzku, sakizaya zuku kata inika setaiwan a caucau. pakata ziriu a 戶政事務所 i hualien hici, ka 107 a cavilj, a penuljat a kacalisiyan a caucau, aza vecik i hualien izua ita kudrav sa drusa kuzulj sa lima taiday sa tjelu puluq sa siva a kacalisiyan, kimaya 10% nua penuljat a cuacau nua hualien hici.

### amizuku
amizuku paqaqarut i kalinguking kata taituking, avan tjalja tjuruvuan a zuku nua kacalisian. a amis qinaljan tjaliaw imaza i pasa cemedasan vecekadan a gadugaduan  tua taiwan, pasanavalj a liwu(立霧) pana, a kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk kata i cemedasan a maka ljaving ta ljavek a kadjunangan.tja tjuruvu a na seman umaq i lizuk, mapulju i gadu. au za amizuku tjalja sangasan a kicaciul ta na pairan a kakudan, na matavak a pakankan ta nguiqe kata pazaljum, avan ljema kinan a siakay, aza aljak sakina, uqaljay setalev ta savavayan. au pakata caucau izua drusa puluq kudraw a amizuku, amin avan ta 0.5 % i kacalisian a qinaljan, saka i lizulizuk a zuma. pakata kadjunangan, sikudakudanan kata kai a maljetimalji, izua “pasaviri amizuku” kemasi pasaviri a vunglin patje hualien hici (suvung, djian), izua tauta sicuayan a ngadan “nanse(南勢) amizuku”. au “vececadan a amizuku”, lja izua pinapepiliq a ljaviljaving a gadugaduan. izua tauta sicuayan a ngadan “ljaviljaving amizuku” (vungbin, dakangku) kata i siuguluani pana viljing a “siuguluan(秀姑巒) amizuku”(lisuy,cimei), izua pasanavalj amizuku”,a kinaizuanan imaza i taitu ta lizulizukan a ljaqeti , izua tauta sicuayan a ngadan “taitu amizuku”(valangaw, malan, dulan).  

### turuku zuku
turuku zuku kemasi tjelu, sepatj taiday caviljan, napaselja qaca a sitaleman kata qemaljup a kadjunangan, vaikvaik a paljazua ta gadugaduan. semamaza i pasacemedas a liwu(立霧) pana, muka(木瓜) pana, tausai(陶塞) pana a kadjunangan. au izua tjelu a kacalisian a qinaljan i kalinguking (siulin, warung kata lisan mula i zusi qinaljan) avan a turuku zuku a kakaizuanan. a seturuku qaqaciyan tu pupicul aya siqivuwan, aza uqaljaqaljay sasaiquan a qemaljup, a vavayavayan macaqu a cempu, cemupu ta katje hanan, quljaw neka venuta.   

### seediq zuku
aza milimiligan nase seediq zuku a qapurut imaza mudanyin(牡丹岩) a gadugaduan i vecekadan tua taiwan, puliaw a padjavat semamaza i renai guan i truwan a kadjunangan. au lja za kakaizuanan kedri a maqati sitaleman a kadjunangan, maumalj patjavat a tgdaya, toda, truku aicu a tjelu a qinaljan. ka itua tjelu taiday a caviljan, aza mapulju a seediq padjavat semamaza tucu a kalingu, papirazek tua masan niamadju a bunka, paljazua ta kai niamadju.

### sakiraya zuku
sakiraya zuku kizuanan i hualen cilay lizuk, kemasi kaledep liwu pana, navalj muka pana, kicevung ta kacedas a taipingyan, kicaing ta i viri a cilay gadu, kasicuayan izua puluq a qinaljan. ka 17 anan na uranda kata sipanya a cavilj, aza itua rikisi sinivecik “sakiraya” aya, au za napatjavat qemuma a pairang nu qivu ta hualien “cilay” (pinairangan kilay), nu tja pacunan ka taiday a sangasan a cavilj, aicu a sakiraya zuku nase hualien kaledepan a qaca sapupicul a zuku caucau. ka 1878 a cavilj, aza cinting sihu a saseman djaljan sa qepui a kacalisian, mamu pakalivu ta “takuhuan maqaqeci” (tjalian makakuda aya rikisi), maciul a sakiraya kata kemalan kilivu ta cinting manu makilu. kapuaming a maqaqeci, aza cincau a sividay manu kisan ta paqeciv, linglingen za na kicaciul ta malivu a sakiraya sauing kitjuaya ta kadjunangan, sikavan za navaljut a caucau naseceker akiqilja tua i ami zuku a qinaljan, utauta vaik a mata malji a kadjunangan semanumaq. kemasizuanga maqulip a sakiraya i tua rikisi, masan pivaivaik a zuku. ka minku siva puluq unem cavilj icigac tapuluq sa pitju a qadaw, pasavelic 129 a cavilj anga, djemulung 17 a cavilj takina laruqan, aicu a sakiraya maumalj a makeljan, masan sikapuluq sa tjelu a kacalisian zuku i taiwan.

## kai
imaza izua a cinyukukan, pinairangan, nginaingayngan, ’inamizukuan, tinrukuan kata sinakizayan.

## kinsic
a papi mirazek ta kinsic i hici tja sinan pazangal a i pasaledep viriviran, pasaledep tja liaw a kakituluan (ceci kuba) pasacedasan avan za tja babulayan a kakaizuanan(huatun) kata hualien minatu, pasacemedas virian avan za milun kubakubavan, pasacemedasan navalj avan za demudut ta ljavekan (navalj, viri), sedjelj a kaizuangata umaq kata ika sinanguwaq a kadjunangan, aza hici kata tja sasaw nama pualang a maljianan.

### nugiu
hualien hici tja pazangal ta kanasiubay, sikavan za qemuma a sengesengan ika mamaw ta tjuqinaljan a mirazek, a sinansangsan a remacevan a kadjunangan ipasa ledepan viriviri a kucian(國強) li, kucin(國慶) li kata kuvu(國福) li. aza talem angata izua hualiensu,paday,djeljeseljesem a kamangulj,paday,djulis,tjanes liaw a kinsic a racev, kata keri a puciqavan.

### kuba
milun kubakubavan (美崙工業區)

taiwan simintu i kalingu (台灣水泥花蓮廠) 

asiya simintu i kalingu (亞洲水泥花蓮營業所、儲運站) 

kalingu minatu (花蓮港)  

taiwan kuba pakata ljataladj ljavek a zaljum (台灣海洋深層水股份有限公司)  

taiwan puliaw i kalingu (台灣肥料公司花蓮廠)

ciuku kuba pakata vadjuljayan (中國鋼鐵公司石料處理廠) 

### siubay
aicu tjalja temlidu a djalan i hualien hici avan i cungcen djalan, cunghua djalan, cungsan djalan, au patatevelem kata i palingu gucewei (溝仔尾), sinandrusa lienheli, sinantjelu lienheli masan siubaybayan.      

## sinupuan

## kakipucemelan

## nasidjaravacan

## kivangavangan
花蓮東大門國際觀光夜市 hualien dungdamen yachi

松園別館sunyen umaq (na ripun sivitai a kinaizuanan) 

花蓮文化創意產業園區 hualien a sengsengan kakudanan umaq

花蓮石雕博物館 kalinguking sasqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq pakata vincikan ta qaciljay

花蓮鐵道文化園區 hualien pakata kisiya a djalan a kakudanan umaq

花蓮天主教文物館 hualien pakata tienzuciaw sinan papaljizavan tua nemangamanga umaq 

台灣原住民族文化館 taiwan kacalisian kakudanan umaq

美崙山公園 milun gadu kakivangavangan

花蓮觀光漁港 kalingu sikiljaving na kiciqaw tu mizalek 

美崙夜市 milun yachi
## kasizuan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料