د یونان او ترکیې جګړه (۱۹۱۹- ۱۹۲۲ زکال)

له ۱۹۱۹ زکال څخه تر ۱۹۲۲ زکال پورې د یونان او ترکیې جګړه د یونان او د ترکیې د ملي خوځښت ترمنځ له لومړۍ نړېوالې جګړې وروسته د عثماني سترواکۍ د تجزیې پر مهال د ۱۹۱۹ زکال له مۍ میاشتې څخه د ۱۹۲۲ زکال تر اکتوبر میاشتې ترسره شوه. 

په اصل کې یونان له دې امله پر ترکیې برید وکړ چې لویدیځو متحدینو، په ځانګړې توګه د بریتانیا لومړي وزیر ډېوېډ لویډ جورج یونان ته ژمنه ورکړې وه چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې به د عثماني سترواکۍ د ماتې په بدل کې چې په وروستیو کې یې ماته وخوړه پریمانه قلمرونه ورکړي. د یونان ادعا له دې واقعیت څخه سرچینه اخیسته چې اناټولیا وړاندې له دې چې ترکان یې له ۱۲مې پېړۍ څخه تر ۱۵مې پېړۍ پورې اشغال کړي د لرغوني یونان او بیزانسي سترواکۍ برخه وه. وسله واله نښته هغه مهال پیل شوه کله چې د ۱۹۱۹ زکال د مۍ په ۱۵مه یوناني ځواکونه سمورنا (اوسني ازمیر) ته ننوتل. هغوی وړاندې لاړل او د اناټولیا لویدیځ او شمال لویدیځ ته یې د مانیسا، بالکسیر، ایدین، کوتهایا، بورسا او اسکي شهیر ښارونه ونیول. ترکي ځواکونو په ۱۹۲۱ زکال کې د ساکاریا د جګړې پر مټ د هغو د مخکې تګ مخه ونیوله. یوناني ځواکونه د ۱۹۲۲ زکال په اګست میاشت کې د ترکانو په دفاعي برید سره وپاشل شول او جګړه په عملي توګه د ترکي ځواکونو له خوا د سمورنا په بېرته نیولو او د سمورنا له لویې اور لګېدنې وروسته پای ته ورسېده.

په پایله کې د یونان دولت د ترکیې د ملي خوځښت غوښتنې ومنلې او له جګړې وړاندې پولو ته بېرته وګرځېد؛ په دې سره یې ختیځه تراکیا او لویدیځه اناټولیا ترکیې ته پرېښودل. متفقینو د سور هوکړه له پامه وغورځوله څو د ترکیې له ملي خوځښت سره د لوزان د نوې هوکړې پر سر مذاکره وکړي. د لوزان هوکړې د ترکیې د جمهوریت خپلواکي او په اناټولیا، استانبول او ختیځه تراکیه باندې یې د هغو حاکمیت په رسمیت وپېژند. ورته مهال د یونان او ترکیې دولتونو هوکړه وکړه چې د یوبل د وګړو په تبادل کې به له یو بل سره مرسته کوي.

## مخینه

### سیاسي جغرافیايي اړخ
د دغې جګړې سیاسي جغرافیايي (جیوپولټیکي) اړخ د عثماني سترواکۍ له تجزیې سره اړیکه لرله چې په لومړۍ نړیواله جګړه او د منځني ختیځ په چارو کې یې د عثمانیانو له مستقیمې مداخلې سرچینه اخیسته. یونیانو د تجزیې د برخې په توګه سمورنا (ازمیر) ته د ننوتو اړوند اجازه د درې ګوني تړون له غړو هېوادونو (روسیې، فرانسې او بریتانیا) څخه واخیسته. د دغې جګړې پر مهال عثماني دولت په بشپړه توګه وپاشل شو او عثماني سترواکي هم د سور د هوکړې په لاسلیک کولو د ۱۹۲۰ زکال د اګست په ۱۰ مه د بریالیو هېوادونو ترمنځ وویشل شوه. 

د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د عثماني سترواکۍ د وېش اړوند ګڼ شمېر محرمو هوکړو شتون درلود. د درې ګوني تړون غړو هېوادنو له جګړې وروسته یونان ته د اناټولیا (کوچنۍ آسیا) اړوند متناقضې ژمنې ورکړې وې. 

لویدیځ متفقینو په ځانګړې توګه د بریتانیا لومړي وزیر ډېوېډ لویډ جورج یونان ته ژمنه ورکړې وه چې د عثماني سترواکۍ پر ځای د متفقینو په اړخ نیولو سره به پریمانه قلمرونه ور وسپاري. په دغو ژمنو کې ختیځه تراکیا، د ایمبروس (ایمروز، د ۱۹۷۹ زکال د جولای له ۲۹مې نېټې وروسته ګوکچادا) او ټنډوس (بوزجه آدا) جزایر او د سمورنا ښار چاپېر ته د اناټولیا لویدیځې برخې شاملېدلې چې په پریمانه کچه یوناني الاصله وګړي په کې استوګن و. 

د یو شمېر مورخینو په خبره دا د یونانیانو له خوا د سمورنا اشغال و چې د ترکانو ملي خوځښت یې له امله رامنځته شو. ارنولډ جي. توینبي استدلال کوي: «د ترکیې او یونان ترمنځ جګړه هغه مهال چې پیل شوه په اناټولیا کې د ترکیي له قلمرو څخه د ساتنې دفاعي جګړه وه. دغه جګړه د بهرنیو هېوادونو اړوند د متفقینو د امپریالیستي پالیسۍ برخه وه چې په هغو کې یې د دغه هېواد پوځي منابع او ځواک په جدي توګه له پامه غورځولی و او د یوناني اشغالګرو ځواکونو په ناروا برید باندې تحریک شو». 

د نورو تاریخ پوهانو په خبره سمورنا ته د یوناني ځواکونو ننوتل د الېفتریوس ونیزېلوس د پلان برخه وه چې د مګالي نظریې څخه یې سرچینه اخیسته او په کوچنۍ اسیا کې د یوناني وګړو د آزادۍ موخه یې لرله. د سمورنا د لویې اورلګېدنې وړاندې په سمورنا کې د یوناني وګړو شمېر د یونان د پلازمېنې آتن ښار د وګړو له شمېر څخه زیات و. آتن د یونان او ترکیې ترمنځ د وګړو له تبادلې وړاندې ۴۷۳۰۰۰ تنه نفوس درلود، په داسې حال کې چې د سمورنا مرکزي کازا سیمې د عثماني نفوس شمېرنې پر بنسټ په ۱۹۱۴ زکال کې ۷۳۶۷۶ تنه یوناني وګړي او ټول ایدین ولایت د نن ورځې د ازمیر، مانیسا، آیدین او دینزلي ولایتونو په ګډون ۲۹۹۰۹۶ تنه یوناني وګړي لرل. ورته مهال په سنجاک او موغلا کې هم ۱۹۹۲۳ تنه یوناني وګړي استوګن و. 

### په اناټولیا کې یوناني ټولنه
یو له هغو لاملونو څخه چې یونان په کوچنۍ آسیا یا اناټولیا باندې د برید اړوند وړاندې کړ دا و چې په پریمانه کچه یوناني ژب ویونکي ارتدوکس عیسوي وګړي هلته استوګن و چې ساتنې ته یې اړتیا لرله. یونانیانو له لرغونې زمانې راهیسې په کوچنۍ آسیا کې ژوند کاوه چې په ۱۹۱۲ زکال کې په عثماني سترواکۍ کې د استوګنو یوناني الاصله وګړو شمېر ۲.۵ میلیونه تنه و. له ۱۹۰۶ زکال څخه تر ۱۹۰۷ زکال پورې د عثمانیانو نفوس شمېرنې د ارتدوکس یونانیانو شمېر په پام وړ کچه زیات یعنې ۲۸۲۳۰۶۳ تنه وښود چې ارتدوکس البانویان، سلواکي ژب ویونکي، ولاک وګړي او عرب ارتدوکس عیسویان په کې شامل وو. 

په ۱۹۱۴ زکال کې د عثمانیانو د نفوس شمېرنې پر بنسټ وروسته له هغه چې عثماني سترواکۍ د بالکان سیمې او د اژه سمندرګي ټاپوګانو ته اړوند ولایتونه له لاسه ورکړل د یوناني ارتدوکس وګړو شمېر په دغه سترواکۍ کې راکم شو او ۱۸۸۰۴۷ تنه عرب ارتدوکس عیسویان د نن ورځې سوریې او ۱۷۲۹۷۳۸ تنه هم لبنان او اسرائیلو ته اړوند شول. دغه موضوع چې د یونان تر ادعا لاندې سیمو کې یوناني وګړو اکثریت شمېر درلود د یو شمېر مورخینو له خوا له نیوکې سره مخ شوې. سدریک جیمز لو او مایکل ال.ډاکریل استدلال کړی چی د سمورنا اړوند د یونانیانو ادعا بحث وړه ده، ځکه چې یونانیانو ادعا لرله چې هلته یې بشپړ اکثریت لرلی، خو په ډېر احتمال سره د هغوی لوی اقلیت په سمورنا ولایت کې «په پریمانه کچه ترکانو سره په ترکي اناټولیا کې اوسېدل». د عثمانیانو دغه سیاست چې د وګړو وېش یې د قومیت، ژبې یا نورو شخصي ځانګړنو پر ځای د مذهب پر بنسټ کاوه تر ډېره یې کره دیموګرافیک اطلاعات پوښلي. بل پلو د بریتانیا او امریکا هم مهاله (۱۹۱۹ زکال) شمېرو په دې ټکي ټینګار کړی چې یونانیانو په سمورنا کې د ۳۷۵۰۰۰ وګړو په لرلو اکثریت لرلی په داسې حال کې چې هلته د مسلمانانو شمېر ۳۲۵۰۰۰ تنه و. 

د یونان لومړي وزیر ونیزلوس یوې انګلیسي ورځپاڼې ته وویل: «یونان له اسلام سره په جګړه کې نه دی، بلکې د عثمانیانو د بې وخته، فاسد، ذلیل او خونړي دولت سره په جګړه دی او غواړي هغوی له هغو سیمو وباسي چېرې چې اکثریت یوناني وګړي استوګن دي». 

پورته یاد شوی ګواښ تر ډېره بریده کېدای شي د ونیزېلوس سره د سور هوکړې د مذاکرې په مېز کې د یو کارت په توګه رول لوبولی وي څو وکولای شي د متفقینو ملاتړ خپل کړي. د بېلګې په توګه د جګړې پر مهال ځوان ترکان (د ملت پالو سیاسي ډلو اېتلاف) په واک کې نه و، ځکه چې لامل ګرځېدل پرېنږدي دغه موضوع دې په ساده توګه د توجیه وړ وبلل شي. د ترکي رژیم ډېری واکمنان د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې له هېواده تښتېدلي و او په قسطنطنیه کې عثماني دولت له وړاندې څخه د بریتانیا په کنټرول کې و. 

له دې سربېره ونیزېلوس لا له وړاندې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیلنیو پړاونو کې مخکې له دې چې دغه قتل عام ترسره شي د عثماني سترواکۍ د قلمرونو د الحاق اړوند یې خپله لیوالتیا څرګنده کړې وه. هغه یوناني پاچا کنستانتین ته د ۱۹۱۵ زکال په جنوري کې په یوه لیک کې ولیکل: «زه داسې فکر کوم چې په کوچنۍ اسیا کې د یونان امتیازات ... به دومره زیات وي چې د اوسني یونان سره به د لویوالي له مخې یوشان او همدارنګه به د شتمنۍ له مخې له هغو کم شتمن هم نه وي چې په دې سره به د بالکان په جګړو کې بریا ته رسېدونکی یونان دوه چنده لوی کړي».  

## سرچينې