د وروستني اقليم بدلون نسبت ورکوونه

د وروستي اقليم بدلون نسبت ورکوونه هغه هڅه ده، چې په علمي ډول د وروستۍ نړيوالې تودوخې او پر ځمکه باندې د اړوند اقليمي بدلونونو لپاره د ميکانيزمونو مسؤليت کره کړي. دې هڅې په هغو بدلونونو باندې تمرکز کړی دی، چې د ګټور حرارت درجې د ثبت (instrumental temperature record) دورې په جريان کې په ځانګړي ډول په وروستيو ۵۰ کلونو کې مشاهده شوي دي. دا هغه دوره ده، چې د انسان فعاليت په تېزۍ سره وده کړې ده او له سطحې نه پورته د فضا مشاهدې د لاسرسي وړ ګرځېدلې دي. د اقليم بدلون په اړه د حکومتونو تر منځ د منصفه پلاوي له مخې، ډېر ممکن دي چې د انسان اغېزه د ۱۹۵۱ او ۲۰۱۰ ز تر منځ د نړيوالې تودوخې عمده سبب و. په غالب ګومان د انسان ونډه د مشاهده شوې ۲۰۱۰ – ۱۹۵۱ ز پورې د حرارت درجې د بدلون له ٪۱۲۳ - ٪۹۳ پورې ده. 

ځيني هغه عمده انساني فعاليتونه چې د نړيوالې تودوخې کې ونډه لري، دا دي: 

* د ګلخانه يي ګازونو زياتېدونکی فضايي غلظت (فضا کې تغليظ)، د تودوخې اغېزې لپاره.
* د ځمکې د سطحې په برخه کې نړيوال بدلونونه. لکه: د ځنګلاتو له منځه وړنه، د تودوخې اغېزې لپاره.
* د ايروسول aerosol فضايي تغليظ، په بنسټيز ډول د يخوونکې اغېزې لپاره.

د انسان له فعاليتونو سره سره ځيني طبيعي ميکانيزمونه هم د اقليم د بدلون لامل کېدلی شي. د بېلګې په ډول: د اقليم خوځېدنه (climate oscillations)، په لمريز فعاليت کې بدلونونه او اورغورځوونکی فعاليت. 

د دليل يا ثبوت ګڼې ليکې د وروستي اقليم بدلون د انسان فعاليتونو ته د نسبت ورکولو ملاتړ کوي:

* د اقليم سيستم يو فزيکي ادراک: د ګلخانه يي ګاز تغليظ (ګډېدل) زيات شوی دی او د تودوخې ځانګړنه يې په ښه ډول رامنځته شوې ده. 
* د تېر اقليم بدلونونو تاريخي اټکلونه وړانديز کوي، چې د نړيوالې سطحې په حرارت درجه کې وروستي بدلونونه غير عادي دي. 
* د کمپيوټر پر بنسټ د اقليم نمونې (models) بې له دې چې د انسان ګلخانه يي ګازونو خپرېدنه په کې شامل شي، د مشاهده شوې تودوخې د تکرار وړتيا لري. 
* طبيعي قوې په يوازې توګه (لکه: لمريز يا اورغورځونکی فعاليت) مشاهده شوې تودوخه نه شي تشرېح کولی. 

د IPCC [د اقليمي بدلون په اړه د حکومتونو تر منځ منصفه پلاوي] له خوا د وروستۍ نړيوالې تودوخې انسان ته منسوبول، د علمي ټولنې نظر منعکس کوي او په نړيواله کچه د ۱۹۶ نورو علمي سازمانونو په واسطه يې ملاتړ شوی دی. 

## مخینه
هغه عوامل چې د ځمکې اقليم اغېزمنوي، په غبرګونونو او تحميلوونکو باندې وېشل کېدلی شي. تحميل کوونکی هغه څه دي چې د اقليم پر سيستم باندې په باندني ډول واردېږي. بهرنیو تحميلوونکو کې طبيعي ښکارندې، لکه: د اور غورځوونکي خوټېدنه او د لمر په وتنۍ (output) کې بدلونونه شاملېږي. انساني فعاليتونه هم، لکه: د اتموسفير د ترکيب بدلولو په واسطه، تحميل او فشار واردولی شي. 

وړانګيز (شعاعي) فشار يا تحميلوونکی د بېلابېلو عواملو په واسطه د ځمکې د اتموسفير د انرژي بدلولو د څرنګوالي معيار دی. يو مثبت شعاعي فشار به د ځمکې د اتموسفير سيستم د انرژي زياتولو ميلان ولري، چې د سيستم يو ګرموالی رهبري کوي. په ۱۷۵۰ز کې د صنعتي اوښتون د پيل او ۲۰۰۵ ز تر منځ د کاربن ډای اکسايد په فضايي تغليظ يا ورګډېدنه کې زياتوالي يو مثبت شعاعي فشار ته زمينه برابره کړه، چې د ځمکې د سطحي سيمې نږدې 1.66 واټه پر متر مربع (مخففاتي بڼه يې  W/m2) منځنی حد يې وټاکه. 

د اقليم غبرګونونه يو ټاکلي فشار يا تحميلوونکي ته د اقليم غبرګون پراخولی يا تعديلولی شي. د اقليم په سيستم کې د غبرګون زيات ميکانيزمونه شته، چې د اقليم په تحميلوونکي (فشار) کې د بدلون اغېزې پراخولی (مثبت غبرګون) يا له منځه وړلی (منفي غبرګون) شي. 

د اقليم سيستم به په فشارونو يا تحميلوونکو کې بدلونونو ته په غبرګون کې توپير ولری. د اقليم سيستم به پرې د تحميل شوو قوو په شتون يا نه شتون دواړو کې داخلي د بدلون وړتيا وښيي. دا داخلي د بدلون وړتيا د اقليم سيستم د برخو(لکه: د اتموسفير او سمندر تر منځ جوړه کېدنه) تر منځ د پېچلو متقابل عملونو پايله ده. د داخلي د بدلون وړتيا يوه بېلګه (El Niño–Southern Oscillation) ده. 

## کشف د نسبت ورکولو پر وړاندې
د اقليمي اشارو کشف کوونه او نسبت ورکوونه او د دې عام مفهوم د اقليم د بدلون په ادبياتو کې يو څه پراخه پېژند لري، لکه د IPCC له خوا چې څرګند شوی دی. د اقليمي اشارو کشف يا موندل تل په ګټوره نسبت ورکوونه دلالت نه کوي. د IPCC د څلورمې ارزونې راپور وايي: «زيات اټکل دی، چې انساني فعاليتونو پر اقليم باندې له ۱۷۵۰ ز راهيسې د بنسټېزې خالصې تودوخې اغېزه اچولې ده»، چې «زيات ګومان» په کې له ٪۹۵ نه زيات احتمال باندې دلالت کوي. د يوې اشارې کشف يا موندل دې وضاحت ته اړتيا لري، چې يو مشاهده شوی بدلون په احصائيوي ډول په اغېزناکه توګه له هغې يو نه بېل دی، چې د طبيعي داخلي بدلون وړتيا په واسطه تشرېح کېدلی شي. 

نسبت ورکوونه، د دې تشرېح کولو غوښتنه کوي، چې يوه اشاره: 

* ناشوني ده چې په بشپړ ډول د داخلي بدلون وړتيا له امله وي.
* د انتروپوجينيک او طبيعي فشار يا تحميلوونکي د ورکړل شوي ترکيب په اټکل شوو غبرګونونو سره ثابته ده.
* د متبادلو او د اقليم د بدلون په فزيکي ډول د باور وړ تشرېحاتو سره ناثابت ده، چې د فشارونو يا تحميلوونکو د ورکړل شوي ترکيب اړين عناصر نفې کوي. 

## کليدي منسوبې

### ګلخانه يي ګازونه
کاربن ډای اکسايد د کاربن د دوران د يوې برخې په توګه په طبيعي ډول د حيوان او نبات د تنفس، د اورغورځوونکي د خوټېدندې او د سمندر او اتموسفير د معاوضې په واسطه جذب او آزادېږي. انساني فعاليتونه، لکه: د فوسيلي تېلو سوځول او د ځمکې په کارونه کې بدلونونه، فضا ته په زياته اندازه کاربن خوشې کوي، چې په فضا کې د کاربن ډای اکسايد د تغليظ د پورته کېدلو سبب کېږي. 

د فضايي کاربن ډای اکسايد د تغليظونو زيات دقيق معيارونه چې په ۱۹۵۸ ز کې د (Charles David Keeling) له خوا اختراع شول، د فضا بدلېدونکی ترکيب مستندوي، چې د برجسته وختونو لړۍ تشکيلوي. دا معلومات د نړيوالې فضا په کيمياوي ترکيب باندې د انساني فعاليتونو د اغېزې د ثبوت په توګه د اقليم بدلېدلو په پوهه کې انځوريز او تجسمي حالت لري.

د ۲۰۱۹ ز په می کې په اتموسفير کې د کاربن ډای اکسايد تغليظ 415ppm ته ورسېد. وروستی ځل چې د کاربن غلظت په کې دې کچې ته ورسېد، 2.6 – 5.3 ميليونه کلونه پخوا و. د انسان له لاسوهنې نه پرته به دا کچه 280ppm وی. 

د کاربن ډای اکسايد تر څنګ ميتان او لږه اندازه نايترس اکسايد (nitrous oxide) د ګلخانه يي اغېزې په برخه کې ستر تحميلوونکي مرستندويان دي. د Kyoto Protocol دا له (hydrofluorocarbon (HFCs))، (perfluorocarbons (PFCs)) او سلفر هګزافلورايد (sulfur hexafluoride (SF6)) سره يو خای لېست کوي، چې په بشپړ ډول مصنوعي ګازونه او د شعاعي تحميلوونکي په برخه کې مرستندويان دي. په لاندې ډول جدول د انتروپوجينيک ګاز د خپرېدونو نسبت اتو اساسي اقتصادي برخو ته ورکوي، چې تر ټولو پراخه مرستندويان يي د انرژۍ تمځايونه (چې زياتره يې د ډبرو سکاره يا نور فوسيلي سون توکي سوځوي)، صنعتي پړاوونه، د لېږد رالېږد په موخه کارېدونکي سون توکي (په عمومي ډول فوسيلي سون توکي) او د کرنې فرعي توليدات (په بنسټيز ډول د enteric تخمر نه ميتان او له سرې (پارو) کارونې نه نايټرس اکسايد) دي. 

#### د اوبو بړاس
د اوبو بړاس تر ټولو زيات ګلخانه يي غاز دی او د لنډ فضايي ژوند (نږدې ۱۰ ورځې) د لرلو تر څنګ، د طبيعي ګلخانې د اغېزې يو تر ټولو پراخ مرسته کوونکی دی. ځيني انساني فعاليتونه د محلي اوبو د بړاس پر کچه باندې اغېز کولی شي. که څه هم په نړيواله سطحه، د اوبو د بړاس تغليظ د حرارت درجې په واسطه اداره کېږي، چې د بړاس او اورښت مجموعي اندازې اغېزمنوي. د همدې له امله د اوبو د بړاس نړيوال تغليظ (مراقبت) د مستقيمو انساني ګلخانه يي ګازونو په واسطه په پام وړ ډول نه اغېزمنېږي.  

## سرچینې