open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پښتو ادبیاتو کې د اسماني اجسامو سمبولونه

(Symbolism of Celestial Bodies in Pashto Literature)

د پښتو ادب یو مفهومي او سمبولیک بحث دی.

په پښتو ادبیاتو کې لمر، سپوږمۍ، ستوري او اسمان یوازې فزیکي اجسام نه دي، بلکې د جمالیاتي، فلسفي او کلتوري مفاهیمو د لېږد لپاره د پیاوړو سمبولونو په توګه کارول کېږي.


په پښتو ادبیاتو کې د اسماني اجسامو سمبولونه (Symbolism of Celestial Bodies in Pashto Literature) د پښتني فکر د پراخوالي او د هغوی د تخیل د ژورتوب ښکارندویي کوي. په پښتو ادبیات کې دغو سمبولونو ته په دوو کچو کتل کېږي: لومړی، ظاهري ښکلا چې په ولسي سندرو او لنډیو کې سپوږمۍ د معشوقې د مخ او لمر د روښنایۍ لپاره کارول کېږي. دویم، فلسفي او عرفاني کچه ده چې پکې "اسمان" د لوړتیا او بې نيازي سمبول دی. د پښتو ژبه د خپلو لغوي ترکیبونو له لارې د اسماني پدیدو او انساني عواطفو ترمنځ یو داسې نږدې پیوند رامنځته کړی چې د نړۍ په ډېرو کمو ادبیاتو کې لیدل کېږي.


د پښتو په کلاسیک ادب کې، په ځانګړي ډول د خوشال خان خټک او رحمان بابا په کلامونو کې، د ستورو او کهکشانونو یادونه د تقدیر، وخت او د خالق د قدرت په مانا ده. د بېلګې په توګه، "ثریا" او "زهره" په پښتو شاعرۍ کې د پټو حقایقو او لوړو ارمانونو لپاره د استعارو په توګه راځي. د کابل پوهنتون په څېړنیزو مقالو کې دغه ډول سمبولیزم د پښتنو د "کوني شعور" (Cosmic Consciousness) برخه ګڼل کېږي. د دغو سمبولونو دقیق تحلیل موږ سره مرسته کوي چې د پښتني کلتور په معنوي زیرمو او د هغوی په مابعدالطبیعي لیدلوري لا ښه پوه شو. په ويکيپېډیا کې د دغې لیکنې شتون به د پښتو ادبیاتو نښه پېژندونکی (Semiotic) اړخ په علمي ډول روښانه کړي.


د معاصر پېر په شعر او نثر کې بیا اسماني اجسام د سیاسي او ټولنیزو بدلونونو لپاره کارول کېږي؛ لکه سپېدې چاودل چې د ازادۍ او نوي سهار نښه ده. دا علمي څېړنه د ادبي کره کتنې او د سمبولیزم د نړيوالو اصولو پر بنسټ چمتو شوې ده، ترڅو په ويکيپېډيا کې د یوې تخصصي او نوي مقالې په توګه ځای پر ځای شي.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ادبیاتو او نښه پېژندنې تخصصي څانګه
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د ادبي تیورۍ مرکز
• د بریتانیکا پوهنغونډ - په ادبیاتو کې د سمبولیزم تیوري
• د پروفیسور زیار د ژبپوهنې او ادبي سمبولونو تحلیلونه.
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:نښه پېژندنه
وېشنيزه:فلسفه
د پښتو ژبې لرغوني لیکدودونه او د هغوی تاریخي تکامل

د پښتو ژبې لرغوني لیکدودونه او د هغوی تاریخي تکامل
Ancient Scripts of Pashto and Their Historical Evolution
پښتو ژبه د تاریخ په اوږدو کې د بېلابېلو تمدنونو او کلتورونو د تقاطع په مرکز کې واقع وه، چې له امله یې د دغې ژبې د خوندي کولو لپاره له بېلابېلو لیکدودونو (Scripts) څخه کار اخیستل شوی دی.


د پښتو لرغوني لیکدودونه (Ancient Scripts of Pashto) د دې ژبې د زرګونو کلونو لرغونتوب ثابتوي. د لرغونپوهنې او ژبپوهنې د څېړنو پر بنسټ، د پښتو مورنۍ ریښې له هغو رسم الخطونو سره تړلې دي چې په اریانا او باختر کې مروج وو. په پښتو ژبه کې د غږونو تنوع او د خاصو تورو (لکه ښ، ږ، څ، ځ) شتون تل لیکوالان اړ کړي چې په موجوده لیکدودونو کې تغیرات راولي ترڅو د پښتو ژبې فونیتیکي ځانګړنې په سمه توګه منعکس کړي. د کابل پوهنتون په تاریخي څېړنو کې د دغو لیکدودونو پېژندنه د پښتنو د هویت د سپړلو اساسي برخه ده.


لومړنی مهم لیکدود چې په پښتني سیمو کې کارول کېده، خروشتي (Kharosthi) و، چې له ښي اړخ څخه کیڼ لور ته لیکل کېده. له هغې وروسته د یوناني-باکتريايي لیکدود پېر راځي چې د "باکتريايي سرېړې" په نوم هم یادېږي او د کنشکا په پېر کې مروج و. په دې پېر کې د پښتو غږونه په یوناني تورو کې ځای پر ځای شوي وو. د اسلام له راتګ سره، پښتو د عربي نسخ لیکدود ومنلو، مګر څرنګه چې عربي تورو د پښتو ټول غږونه نه شوای افاده کولی، نو پښتنو مفکرینو لکه پیر روښان په "خیرالبیان" کې او وروسته د کندهاري او ننګرهاري مکتبونو پوهانو د پښتو لپاره ځانګړي توري (لکه ډ، ټ، ړ) اختراع کړل.


په شلمه پېړۍ کې د پښتوټولنې (پښتو اکاډمۍ) لخوا د پښتو لیکدود یو معیاري چوکاټ ته داخل شو چې نن سبا په کتابونو او رسنیو کې کارول کېږي. په ويکيپېډیا کې د لرغونو لیکدودونو په اړه دا مقاله ثابتوي چې پښتو یوه متحرکه او ژوندۍ ژبه ده چې په هر پېر کې یې د خپل وخت له تمدنونو سره سم خپل لیکنیز نظام عیار کړی دی. دا لیکنه د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي د درسي موادو او د معتبرو پاليوګرافیکي سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ده.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ژبپوهنې او تاریخ پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د لرغونپوهنې او خط پېژندنې مرکز
• د پوهاند عبدالحي حبيبي "د افغانستان تاریخي لیکدودونه".
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د خروشتي او باکتريايي رسم الخطونو تاریخ
وېشنيزه:پښتو ژبه
وېشنيزه:تاریخ
وېشنيزه:ژبپوهنه
هویت

Pashto Literature and Cultural Identity
هویت (Identity) هغه ځانګړتیاوې دي چې یو انسان یا یوه ټولنه له نورو څخه جلا کوي. په پښتو ادبیاتو کې هویت د "پښتونولۍ" او ژبې پر بنسټ ولاړ دی.


هویت په ساده مانا "پېژندګلوي" ته وایي. کله چې موږ د پښتو ادبیاتو په اړه خبرې کوو، نو هویت له هغو ارزښتونو څخه جوړېږي چې په شعرونو او کیسو کې بیان شوي دي. پښتو ژبه د دې هویت تر ټولو لومړی او مهم ستون دی؛ ځکه چې یو قوم خپله فلسفه او فکر د خپلې ژبې له لارې نړۍ ته ښیي. په پښتو ادبیات کې هویت یوازې په نوم پورې محدود نه دی، بلکې دا د یو چا په عمل او کرکټر کې لیدل کېږي.


د پښتنو په کلتوري هویت کې ځینې مهم شیان شامل دي:
• پښتو ژبه: دا د هویت روح دی. که ژبه نه وي، کلتوري میراث له منځه ځي.
• پښتونولي: دا یو اخلاقي قانون دی چې مېړانه، لورینه او مېلمه پالنه پکې شامل دي.
• تاریخي حافظه: هغه کیسې او کارنامې چې له پلرونو څخه موږ ته پاتې دي.
• ګډ دودونه: هغه جشنونه او مراسم چې موږ ټول سره یو ځای کوي.


په پښتو شاعرۍ کې، په ځانګړي ډول د خوشال خان خټک په کلام کې، په خپل هویت باندې ویاړ او د خپلواکۍ غوښتنه خورا زیاته لیدل کېږي. هغه باور درلود چې یو ولس یوازې هغه وخت ژوندی پاتې کېدی شي چې خپل هویت وساتي. په ويکيپېډیا کې د هویت په اړه دغه ساده معلومات له لوستونکو سره مرسته کوي چې پوه شي ولې ادبیات د یوې ټولنې د پېژندنې لپاره مهم دي. دا لیکنه د ټولنپوهنې د ساده اصولو او کلتوري پوهې پر بنسټ چمتو شوې ده.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ټولنیزو علومو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د کلتور پوهنې مرکز
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د ټولنیز هویت تعریف
وېشنيزه:ټولنپوهنه
وېشنيزه:پښتو کلتور
وېشنيزه:ادبیات
پښتو ادبیات

Literature)
د پښتو ادبیاتو تاریخي پړاوونه، فکري مکتبونه او هنري اصناف
پښتو ادبیات د نړۍ د بډایه او لرغونو ادبیاتو څخه دي چې د اریایي تمدن په زړه (احمدشاهي جغرافیه) کې یې وده کړې ده. دا ادبیات د پښتني شعور، مېړانې، عرفان او ټولنیز فلسفې یوه لویه خزانه ده چې له شفاهي بڼې څخه تر ډیجیټل دورې پورې یې یو اوږد او له ویاړه ډک مزل کړی دی.

د پښتو ادبیاتو تاریخي وېش
پښتو ادبیات د خپلو فکري او ژبنیو بدلونونو له مخې په لاندې دورو وېشل کېږي:
1. لرغونې دوره (له لومړۍ پېړۍ څخه تر ۱۰مې پېړۍ پورې): دا دوره د پښتو ادبیاتو پیل دی. د امیر کروړ "ویاړنه" (۱۳۹ هـ ق) د دې پېر تر ټولو لوړ حماسي ثبوت ګڼل کېږي. په دې پېر کې ادبیات تر ډېره په حماسو او مېړانې ولاړ وو.
2. منځنۍ دوره (۱۰مه تر ۱۳مه پېړۍ): د تصوف او عرفان دوره ده. د پیر روښان په مشرۍ روښاني غورځنګ او د خوشال خان خټک په مشرۍ خټک مکتب په همدې دوره کې راڅرګند شول.
3. کلاسیکه دوره: دا د پښتو د غزل او مانیزې ښکلا عروج و، چې د رحمان بابا او عبدالحمید مومند په کلام کې د صوفیانه عاجزۍ او هنري نزاکت لوړو پوړیو ته ورسېده.
4. معاصره دوره: چې له سراج الاخبار او د پښتو مرکې له جوړېدو پیل کېږي او د داستان، رومان او نوي نظم په برخه کې یې نړيوال معیارونه خپل کړي دي.
فکري او هنري تنوع
پښتو ادبیات په دوو سترو برخو وېشل شوي دي:
• ولسي (شفاهي) ادبیات: پښتو د نړۍ له هغو کمو ژبو ده چې د "لنډۍ" په څېر داسې صنف لري چې ویونکي یې معلوم نه دي خو د یو ولس په استازولۍ خبرې کوي. چاربیته، بګتۍ او سروکي د ولسي ادبیاتو نورې مهمې برخې دي.
• تحریري ادبیات: په دې برخه کې پښتو د نړۍ له لویو فلسفو سره سیالي کوي. د خوشال بابا "سرتاسري شاعري" او د رحمان بابا "بشري فلسفه" د پښتو د تحریري ادب ستنې دي.
د پښتو ادبیاتو نړيوال مقام
پښتو ادبیات نن سبا یوازې په کور دننه محدود نه دي، بلکې د نړيوالو مستشرقینو (لکه جیورج مارګنسټیرن او راورټي) پام یې ځان ته اړولی دی. دا ادبیات د یوې داسې ټولنې غږ دی چې زرګونه کلونه یې د خپلې خپلواکۍ او کلتوري هویت لپاره مبارزه کړې ده. په ويکيپېډیا کې د دغې هراړخیزې مقالې ثبتول به د پښتو ژبې د پرتمین تاریخ او معاصرې ودې یو جامع انځور نړۍ ته وړاندې کړي.
## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د ادبي څېړنو نړیوال مرکز
• پوهاند عبدالحي حبيبي، "د پښتو ادبیاتو تاریخ" (بشپړ ټوکونه).
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د پښتو ادبیاتو تاریخ او پراختیا
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:تاریخ
اوشین ( د بیټ کوین مایننګ پول)

اوشین د بیټ کوین یو ماینینګ پول دی چې د ۲۰۲۳م کال په نومبر کې پرانیستل شو، د دغه مایننګ پول یا ډلې د جوړېدو اصلي موخه د بیټ کوین د ماینینګ غیرمرکزي کول دي، یعنې د دغه پول له لارې ماینران کولای شي پخپله د بلاک شکلونه او نمونې جوړې او وټاکي، همداراز د دغه پول په جوړېدو سره به په مرکزي پول تکیه هم راکمه شي. د دغې پروژې بنسټ د اصلي بیټ کوین پخواني سافټویر انجینر لوک ډاش جونير کېښود، خو مالي ملاتړ یې بیا جیک ډورسي ( په دغه پروژه کې لومړی پانګه اچوونکي و) کوي.

## د اوشین جوړښت او موخې
اوشین ځان تر ډېره د یو داسې پول په توګه معرفي کوي چې **اجازې ته اړتیا نلري، ډېر شفاف دي او د خوندیتوب کوم سیسټم هم نلري. اوشین په اصل کې د خلاصي سرچینې ( هر څوک لاس رسي ورته لري) یو سافټویر دي چې ماینرانو ته لاره هواري تر څو د هاش رېټ پر اساس په مستقیمه توګه پیسې ترلاسه کړي. همداراز ماینران د دغه پول له لارې د مرکزي پول د اپریټرنو** پرته هم پیسې ترلاسه کوي.  سربیره پردې ماینران اړ نه دي چې د میینګ کولو په وخت خپل شخصي معلومات سیسټم ته داخل کړي. د ۲۰۲۴م کال په مۍ میاشت کې، اوشین خپل نړیوال دفتر د ال سلوادور په پلازمېنه سان سالوادور کې جوړ کړ، دوی څرګندونه وکړه چې دا هېواد د بیټ کوین ملاتړ کوونکی او مناسب قانوني چاپيریال لري. اوشین شرکت همداراز یادونه وکړه چې السلوادور به ډېر ژر د سوداګریز پرمختګ نړیوال مرکز شي.

## د مرکزیت کمولو ځانګړتیاوې
اوشین وايي چې د دې پروټوکول یو مرکزي ځانګړتیا دا ده چې ماینران کولی شي پخپله د بلاک نمونې جوړې او وټاکي چې پخوا دا کار یوازې د مرکزي پول د اپریټر په واک کې و. د دغه بدلون راوستلو موخه د مایننګ په پولونو کې پر ځواک د تمرکز کمول دي، تر څو ماینران پخپله د راکړې ورکړې په بلاکونو کې شامل او واک په لاس کې واخلي.

اوشین همداراز ادعا کوي چې د دوی دغه ماډل د شفافیت او مرکزیت کمولو کچه لوړوي، ځکه په بلاکونو کې د راکړو ورکړو انتخاب نور یوازې د مرکزي واک لاندې نه دی. دوی یادونه کوي چې د انعامونو د ساتنې له منځه وړلو او د بلاک ډیزاین کولو واک مستقیم ماینرانو ته ورکولو سره اوشین هڅه کوي د داسې مرکزیت مخه ونیسي کوم چې ځینې نقادان د بیټ کوین د غیرمرکزي فلسفې خلاف بولي.

## سرچينې
عبدالحمید مومند

## عبدالحمید مومند (د پښتو ژبې نازکخیال شاعر)
### Abdul Hamid Momand: The Master of Stylistic Sophistication

**عبدالحمید مومند** (۱۶۶۰ – ۱۷۳۲ زېږدیز) د پښتو ادبیاتو د کلاسیک پېر یو له خورا پیاوړو، منلو او اغېزناکو شاعرانو څخه دی. نوموړی په پښتو ادب کې د "نازکخیالۍ" او "هندي سبک" د بنسټګر او مخکښ په توګه پېژندل کېږي.

### ژوندلیک او شخصیت
عبدالحمید مومند د پېښور سویل ته په "ماشوخېلو" کلي کې زېږېدلی و. هغه یو دیني عالم، صوفي مزاجه او خورا متواضع انسان و. حمید مومند خپل ټول ژوند مطالعې، عبادت او د شعر پنځونې ته وقف کړی و. هغه د خپل وخت له سیاسي جنجالونو لیرې و او یوازې یې د مانا او فکر په نړۍ کې ژوند کاوه.

### ادبي سبک او ځانګړنې
د حمید مومند شاعري د پښتو ادبیاتو په تاریخ کې یو نوی فصل پرانیست. د هغه د سبک مهمې ځانګړنې لاندې ټکي دي:

* **نازکخیالي:** هغه په خورا وړو او دقیقو موضوعاتو کې لوی مانیز حقایق لټول.
* **تمثیل او تشبیه:** حمید مومند د پښتو ژبې د تشبېهاتو پاچا ګڼل کېږي. هغه د مادي شیانو په وسیله معنوي مفاهیم په خورا هنري بڼه انځور کړي دي.
* **اخلاقي او عرفاني محتوا:** د هغه په کلام کې د نړۍ بې ثباتي، د نفس ملامتي او د اخلاقي لوړتیا درسونه په زیاته کچه موندل کېږي.
* **هندي سبک:** حمید لومړنی پښتو شاعر و چې د فارسي ادبیاتو "هندي سبک" (سبک هندي) یې په خورا مهارت پښتو ته راولېږدوه.

### پېژندل شوي لیکلي اثار
د حمید مومند اثار د پښتو ژبې له ادبي شاهکارونو څخه ګڼل کېږي:
* **در او مرجان:** د هغه د دیوان نوم دی چې د مانیزو ملغلرو څخه ډک دی.
* **نیرنګ عشق:** دا یو مثنوي داستان دی چې په خورا هنري ژبه لیکل شوی.
* **شاه او ګدا:** یو بل مشهور مثنوي اثر دی چې فلسفي او عرفاني اړخونه لري.

### په پښتو ادب کې مقام
حمید مومند د خپلې نازکې طبعې له امله د "حمید ماشوخېل" په نوم هم شهرت لري. د هغه شاعري دومره خوږه او روانه وه چې د هغه د وخت نورو شاعرانو او وروستیو نسلونو تل د هغه پر سبک د تلو هڅه کړې ده. هغه پښتو غزل ته د یوې نوې رنګینۍ او ظرافت روح ورکړ.

## اخځلیکونه
* کابل پوهنتون - د پښتو ادبیاتو تاریخي څېړنې
* د افغانستان د علومو اکاډمي - د کلاسیکو ادبیاتو مرکز
* پوهاند مجاور احمد زیار، "د حمید مومند د سبک ځانګړنې".
* د پښتو ادبیاتو کلاسیک پېر او حمید مومند
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:کلاسیک ادبیات
وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:پښتو ادبیات
د بیټ کوین بنسټ

د بیټ کوین بنسټ هغه امریکايي موسسه وه چې پخوا د یوه غیرانتفاعي شرکت په نوم ثبت شوی و.

دا بنسټ د ۲۰۱۲ کال په سپټمبر کې هغه مهال رامنځته شو چې له ګڼو رسواییو وروسته یې د بیټ کوین شهرت را ژوندي کولو او د هغه د پراختیا او منلو لپاره یې هڅې پیل کړي. دغه سازمان د لینوکس فاونډېشن پر بڼه جوړ شوی و او ډېره برخه مالي ملاتړ یې د هغو شرکتونو له لوري برابریده چې پر بیټ کوین یې تکیه لرله.

## تاریخ
دا بنسټ هغه وخت جوړ شو چې بیټ کوین د جرمونو او درغلۍ له امله شهرت تر لاسه کړی و. د بنسټ لومړنی رئیس پیټر ویسینس و. 

د بیتکوین پخوانی مخکښ پراختیاکوونکی، ګېوېن اندرسن، د لوی ساینسپوه په توګه وګومارل شو.

د ۲۰۱۳ کال په جون کې، بنسټ د کالیفورنیا د مالي بنسټونو له ادارې څخه یو لیک ترلاسه کړ چې په کې ورته امر شوی و چې د جواز نه ‌لرونکي د پیسو لېږدونکي په توګه خپل فعالیت بند کړي.

د ۲۰۱۳ کال په نومبر کې، عمومي حقوقي سلاکار پاتریک مرک د امریکا د سنا یوې کمېټې ته د ډیجیټلي اسعارو په اړه څرګندونې وکړې، چې د قانون جوړوونکو له خوا یې په عمومي ډول مثبت غبرګون ترلاسه کړ.

### د ۲۰۱۴ کال رسوایي او استعفاوې
د ۲۰۱۴ کال په جنوري کې، مرستیال رئیس چارلي شریـم د یوه جواز نه ‌لرونکې د پیسو لېږدونې ادارې سره د مرستې د تور له امله ونیول شو، چې د سلک روډ بازار سره یې تړاو درلود. هغه استعفا ورکړه او وروسته یې د جرم منلو اعتراف وکړ.

د ۲۰۱۴ په فبروري کې، د Mt. Gox اجرایوي رئیس مارک کارپېلېس له هغه وروسته استعفا ورکړه چې یادې تبادلې د ۷۵۰ زره مشتریانو بیټ کوینونه له لاسه ورکړل او شرکت له ډیوالې کېدو سره مخ شو. د اجرایوي رئیس پیټر ویسینس سوداګریزې اړیکې له کارپېلېس سره تر نیوکو لاندې راغلې.

د ۲۰۱۴ کال د مارچ په میاشت کې، بنسټ د کیټو انسټیټیوټ جیم هاپر د نړیوالو پالیسیو د حقوقي سلاکار په توګه وګوماره او اېمي وېس یې د رسنیو د سلاکارې په توګه وساتله.

د ۲۰۱۴ کال په جولای کې، بنسټ د لابي‌ګرۍ لپاره د «تورسـن فرنچ اېډووکسي» په نوم شرکت وګوماره. د بیټ کوین لېبرټاریا فعالانو د سازمان زیاتېدونکې سیاسي ښکېلتیا تر نیوکو لاندې راوستله.

### د بورډ ګډوډي
د ۲۰۱۴ کال د مۍ په میاشت کې، بابي لي (BTCC) او د پانګونې پانګه‌وال براک پیِرس د بورډ غړي وټاکل شول.

لسو غړو د پیِرس پر ضد د اوږدمهالو تورونو له امله استعفا ورکړه. د مې میاشتې له ټاکنو وروسته، نورو نهو غړو هم د بنسټ له تګلارې سره د ناخوښۍ له امله استعفا وکړه.

### مالي سقوط او د مشرتابه بدلونونه
د ۲۰۱۵ کال په اپریل کې، بروس فېنټن د اجرائیه رئیس په توګه وګومارل شو. د ۲۰۱۶ کال په جولای کې لیو کلاسن د هغه ځای ناستی شو.

د ۲۰۱۵ کال په جولای کې، اولیویه یانسېنس په عامه توګه څرګنده کړه چې بنسټ نږدې له مالي پلوه وران شوی و، چې له امله یې د کارکوونکو د کمښت لړۍ پیل شوه.

## د مالیې معافیت موقف لغوه کېدل
د بیټ کوین فاونډېشن د ۵۰۱(c)(6) مالیاتي معافیت موقف د IRS له لوري د ۲۰۲۲ د مې په ۱۵مه په رسمي ډول لغوه شو.

## سرچينې
کلاسیک ادبیات

کلاسیک ادبیات (Classical Literature)

کلاسیک ادبیات هغو اثارو ته ویل کېږي چې په یوه ژبه کې د فکري، هنري او ژبني پخوالي د یوې ځانګړې دورې استازیتوب کوي او د وخت په تېرېدو سره خپل ارزښت نه بایلي. دا ادبیات د راتلونکو نسلونو لپاره د نمونې او معیار حیثیت لري.

د کلاسیکو ادبیاتو پېژندنه
کلاسیک ادبیات (Classical Literature) په هره ژبه کې هغو پنځونو ته ویل کېږي چې د بڼې او مانا له پلوه بشپړ وي. دا ادبیات د یوې ټولنې د کلتوري او فکري عروج په پېر کې رامنځته کېږي. د نړۍ په کچه یوناني او لاتیني ادبیات د لوېدیځو کلاسیکو ادبیاتو بنسټ ګڼل کېږي، خو په ختیځ کې د پښتو، یوناني کلاسیک ادبیات خپله ځانګړې فلسفه او سبکونه لري.
بنسټیزې ځانګړنې
قانونمندي: کلاسیک ادبیات د وزن، غږ او قافیې په سختو قواعدو ولاړ وي.
انسانیت پالنه: دا ادبیات یوازې د یوې سیمې لپاره نه وي، بلکې د ټولو انسانانو ګډ دردونه او ارزښتونه بیانوي.
د خیال او عقل توازن: په کلاسیکو اثارو کې احساسات د عقل او منطق تر سیوري لاندې وړاندې کېږي. تعلیمي اړخ: ډېری کلاسیک اثار د ټولنې د اصلاح او اخلاقي روزنې هدف لري.
په پښتو کې کلاسیک ادبیات
په پښتو کې کلاسیک ادبیات د شپاړسمې پېړۍ له پیل څخه تر نولسمې پېړۍ پورې پراخ دي. په دې پېر کې د پښتو ژبې د نومیالیو شاعرانو (لکه خوشال خان خټک او عبدالرحمان بابااثار د دې لپاره کلاسیک ګڼل کېږي چې هغوی پښتو ژبه له ولسي کچې څخه د یوې غښتلې ادبي او علمي ژبې کچې ته پورته کړه. دا اثار نن هم د پښتو د ژبپوهانو او اديبانو لپاره د لغتونو او ګرامر تر ټولو باوري سرچینې دي.

د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي درسي مواد. د بریتانیکا پوهنغونډ - د کلاسیکو ادبیاتو تعریف د ادبي تیورۍ او سبک پېژندنې نړيوال بنسټونه.

د کلاسیکو ادبیاتو پېژندنه
کلاسیک ادبیات (Classical Literature) په هره ژبه کې هغو پنځونو ته ویل کېږي چې د بڼې او مانا له پلوه بشپړ وي. دا ادبیات د یوې ټولنې د کلتوري او فکري عروج په پېر کې رامنځته کېږي. د نړۍ په کچه یوناني او لاتیني ادبیات د لوېدیځو کلاسیکو ادبیاتو بنسټ ګڼل کېږي، خو په ختیځ کې د پښتو، یوناني کلاسیک ادبیات خپله ځانګړې فلسفه او سبکونه لري.
بنسټیزې ځانګړنې
قانونمندي: کلاسیک ادبیات د وزن، غږ او قافیې په سختو قواعدو ولاړ وي.
انسانیت پالنه: دا ادبیات یوازې د یوې سیمې لپاره نه وي، بلکې د ټولو انسانانو ګډ دردونه او ارزښتونه بیانوي.
د خیال او عقل توازن: په کلاسیکو اثارو کې احساسات د عقل او منطق تر سیوري لاندې وړاندې کېږي.
تعلیمي اړخ: ډېری کلاسیک اثار د ټولنې د اصلاح او اخلاقي روزنې هدف لري.
په پښتو کې کلاسیک ادبیات
په پښتو کې کلاسیک ادبیات د شپاړسمې پېړۍ له پیل څخه تر نولسمې پېړۍ پورې پراخ دي. په دې پېر کې د پښتو ژبې د نومیالیو شاعرانو (لکه خوشال بابا او اثار د دې لپاره کلاسیک ګڼل کېږي چې هغوی پښتو ژبه له ولسي کچې څخه د یوې غښتلې ادبي او علمي ژبې کچې ته پورته کړه. دا اثار نن هم د پښتو د ژبپوهانو او اديبانو لپاره د لغتونو او ګرامر تر ټولو باوري سرچینې دي.
## اخځلیکونه
د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي درسي مواد.
د بریتانیکا پوهنغونډ - د کلاسیکو ادبیاتو تعریف
د ادبي تیورۍ او سبک پېژندنې نړيوال بنسټونه.
وېشنيزه:ادبیات وېشنيزه:تاریخ وېشنيزه:فلسفه
بیټ کوین سیټي

بیټ کوین سیټي د السلوادور د لا یونیون په ولایت کې د یوه سمارت ښار پروژې په توګه پلان شوی دی. دا ښار به د مالیې له معافیت څخه برخمن وي او د بیټ کوین د کان‌کېندنې لپاره به د ځمکې تودوخې (geothermal) انرژي کاروي. د دې پروژې د عملي کېدو وړتیا، په ځانګړي ډول د ځمکې د تودوخې انرژۍ او بیټ کوین پر تکیه، د نیوکو موضوع ګرځېدلې ده. همدارنګه د پروژې د مالي تمویل او جوړولو په ځنډونو هم اندېښنې شته.

## تشرېح
د ۲۰۲۱ کال په نومبر کې، د السلوادور ولسمشر نایب بوکیله اعلان وکړ چې هغه پلان لري د لا یونیون په جنوب ختیځ کې، د کونچاګوا اورغورځېدونکي غره په لمنه کې بیټ کوین ښار جوړ کړي. د ښار د انرژۍ سرچینه به د غره د ځمکې تودوخه وي، چې د بیټ کوین کان‌کېندنې لپاره به کارول کېږي. د دې پروژې پر وړاندې د چاپېریال ساتونکي ریکاردو ناوارو نیوکه کړې ده. هغه *The Telegraph*  ته ویلي: "د ځمکې تودوخه لا هم له تېلو ګرانه ده، که داسې نه وای، موږ به تر اوسه ډېره کارولې وای. په پای کې به دا وشي چې موږ به نور تېل رانیسو." دغه نوښت د ځانګړو اقتصادي زونونو (SEZs) پر ماډل ولاړ دی، او د دې پلان ملاتړي سینګاپور، دوبۍ او شېن‌ژن د بریالیو بېلګو په توګه یادوي. خو په واقعیت کې، د نړۍ په شاوخوا اویا هېوادونو کې له پنځه زرو څخه ډېر SEZs د ټولنې په کچه اقتصادي ګټه نه ده رامنځته کړې. په نړیوال جنوب کې د کریپټو پر بنسټ ځانګړي اقتصادي زونونه د ځینو شنونکو له لوري د استعماري کړنو د بیا تکرار په څېر بلل شوي دي. د پخوانیو کریپټو-یوتوپیا پروژو لکه Akon City، Cryptoland او MS Satoshi هم بشپړې نه شوې او ناکامې شوې.

پلان شوی ښار به د ۱ میلیارد ډالرو د بیټ کوین بانډ له لارې تمویل کېږي، چې د دولت په ملکیت د برېښنا شرکت LaGeo  به یې صادر کړي. دغه بانډونه چې د "اورغورځېدونکي بانډونه" (Volcano bonds) په نوم هم پېژندل کېږي، د پلور نیم عاید به د بیټ کوین ښار د جوړولو او د کریپټوکارنسي د کان‌کېندنې لپاره وکارول شي. پاتې نیمه برخه به په بیټ کوین کې پانګونه کېږي، په دې هیله چې ارزښت یې لوړ شي. تمه ده چې ډېری پېرودونکي به د کریپټو پانګه‌اچوونکي وي، لکه د Bitcoin Foundation مشر بروک پیِرس. ځینو ته کېدای شي د بانډ د پېرلو د اندازې له مخې د السلوادور تابعیت هم ورکړل شي. ښار ته به د Bitcoin City Airport  خدمت کوي، چې د مکسیکوي معمار فرناندو رومېرو له لوري ډیزاین شوی. تمه ده چې دا هوايي ډګر به په ۲۰۲۷ کې فعالیت پیل کړي.

بوکیله ژمنه کړې چې ښار به مالیاتي پناه‌ځای (tax haven) وي.هغه ویلي دي: "موږ به هېڅکله د عایداتو مالیه ونه لرو. هېڅ عایداتي مالیه نه، صفر د ملکیت مالیه، صفر د تدارکاتو مالیه، صفر د ښاروالۍ مالیه، او صفر CO₂ اخراج ... په بیټ کوین ښار کې یوازینی مالیه به VAT وي؛ نیمه برخه به د ښاروالۍ د بانډونو د تادیې لپاره وکارول شي او پاتې نیمه برخه به د عامه زیربناوو او د ښار د ساتنې لپاره مصرف شي."پروژه له بېلابېلو نیوکو سره مخ ده، له هغې ډلې: د تمویل او جوړولو په ځنډونو اندېښنې، شکونه چې ایا السلوادوریان به په خپله خوښه بیټ کوین ومني، دا پوښتنه چې پانګه‌اچوونکي به څنګه خپل لګښتونه بېرته ترلاسه کړي که السلوادور د بانډونو په تادیه کې پاتې راشي او دا تورونه چې د بوکیله حکومت د پروژې د پرمختګ په اړه غلط یا مبالغه‌امیز معلومات وړاندې کړي دي. 

## سرچينې
بیټ کوین کور

بیټ کوین کور یو وړیا او د پرانیستې سرچینې لرونکی سافټویر دی چې د بیټ کوین د یوې غوټې (نوډ) په توګه کار کوي، د همدې غوټو ټولګه د بیټ کوین جال جوړوي. دا سافټویر د بیټ کوین یوه داسې بټوه هم برابروي چې ورکړې په بشپړه توګه پخپله کره کوي. بیټ کوین کور د بیټ کوین د بنسټیزې بېلګې په توګه هم پېژندل کېږي. په پیل کې دا سافټویر د ساتوشي ناکاموتو له لوري د بیټ کوین تر نوم لاندې خپور شو، خو وروسته یې نوم بیټ کوین کور کېښودل شو، تر څو له خپله جال څخه جلا وپېژندل شي. دا سافټویر د ساتوشي پېرېدونکی په نوم هم یادېږي. بیټ کوین کور د راکړې ورکړې د کره‌ کولو انجن لري او د یو بشپړ نوډ په توګه د بیټ کوین له جال سره نښلېږي. د ۲۰۱۳م کال د علمي څېړنو له مخې، د بیټ کوین د جال د پیغامونو د خپرېدو کچه ښيي چې نوي بلاکونه شاوخوا په ۴۰ ثانیو کې د جال ۹۵ سلنه غوټو ته رسېږي او منځنی ځنډ یې ۱۲.۶  ثانیو ته رسېږي، چې دا د بیټ کوین کور په څېر د اغېزمنو نوډي سافټویرونو ارزښت څرګندوي.

دا سافټویر ټول بلاکي ځنځیر کره کوي، یعنې هغه لړۍ چې د بیټ کوین ټولې راکړې ورکړې پکې شاملې دي. د دغه سافټویر ټول معلومات په یوه لوی وېشل شوې ډیټابیس کې ساتل کېږي چې د ۲۰۲۴م کال تر اکټوبر پورې یې حجم له ۶۰۸.۹ ګېګابایټو ډېر شوی و. همداراز مخکې له دې چې څوک د دې شبکې بشپړه برخه شي، باید دا ټول معلومات ښکته یا همغږی کړي. بیټ کوین کور یوه لیکدودیزه ژبه هم لري چې له فورت پروګرامینګ ژبې الهام اخلي او د راکړو ورکړو تعریف او د هغوی د شرطونو ټاکل پکې شوني دي.

د بیټ کوین د پېرېدونکي سافټویر لومړي جوړوونکي ویلي دي چې هغه دا سافټویر لومړی د دې لپاره ولیکه، څو خپله ډاډ ترلاسه کړي چې د پویڼت ټو پویڼت برېښنايي نغدو پیسو مفکوره رښتیا عملي کېدای شي او دا چې د حل‌ لارو یو علمي لیک هم پرې لیکل کېدای شي. د بیټ کوین کور اوسنی مخکښ پراختیا ور کوونکی ( ډیویلپر) ولاديمير جي فان دير لېن دی، ده د ۲۰۱۴م کال د اپرېل په ۸مه نېټه دا دنده پیل کړه. له ده وړاندې ګېوين اندرسن د دې سافټویر د ساتنې مشر و، خو وروسته یې دا دنده پرېښوده، ځکه غوښتل یې چې د بیټ کوین د ټکنالوژۍ پر ستراتېژیک پرمختګ کار وکړي. په ۲۰۱۵م کال کې، بیټ کوین کور د بیټ کوین اېکس ‌ټي سره په سیالي کې شو، بیټ کوین اېکس ټي د دغه پلټفارم یو سیال پېرېدونکی و او د بلاک د کچې د لوړېدو غوښتنه یې کوله.

د بیټ کوین کور د پراختیا مالي ملاتړ د بېلابېلو شرکتونو او صنعتي بنسټونو په غاړه دی. په ۲۰۱۹م کال کې، د ماساچوسټس د ټکنالوژۍ انسټیټیوټ د رسنیو لابراتوار اعلان وکړ چې ۹۰۰ زره ډالره بسپنه به د ډیجېټلي پیسو د نوښت لپاره وکارول شي، چې ډېره برخه به یې د بیټ کوین کور پراختیاکوونکو ته ورسېږي.

## سرچينې
بیټ کوین مجله

بیټ کوین مجله د اصلي خبري او چاپي مجلو له خپرونکو څخه ده چې بیټ کوین او ډیجیټل اسعار تر پوښښ لاندې نیسي. بیټ کوین مجله په ۲۰۱۲ کال کې خپرول پیل کړل. دا د ویټالیک بوترین، میهای الیسي، ماتیو ن. رایت، ولادیمیر مارچینکو او ویسنټې س. له ‌خوا په ګډه تأسیس شوه. دا اوس مهال د BTC Inc له ‌خوا ملکیت ده او په نشویل، ټینیسي کې اداره کېږي.

## تاریخچه
ویټالیک بوترین په ۲۰۱۱ کال کې له بیټ کوین سره لېوالتیا پیدا کړه، او د میهای الیسي په غوښتنه یې د «بیټ کوین مجله» په نوم دوره‌یي خپرونه په ګډه تأسیس کړه. الیسي په هغه وخت کې په رومانیا کې اوسېده، او بوترین د یوه بلاګ لپاره لیکنې کولې. د بوترین لیکنې د الیسي پام ځانته راواړاوه، او دوی وروسته پرېکړه وکړه چې مجله پیل کړي. بوترین د پوهنتون د زده‌ کړو پر مهال د یوې فرعي پروژې په توګه د اصلي لیکوال رول پر غاړه واخیست.

په ۲۰۱۲ کال کې، بیټ کوین مجله له جنوبي کوریا څخه د چاپي نسخې خپرول پیل کړل او د کریپټو اسعارو لپاره لومړۍ جدي خپرونه بلل شوې ده. بوترین یادونه وکړه چې هغه په اوونۍ کې ۱۰–۲۰ ساعته د دې خپرونې لپاره لیکنې کولې.

د ۲۰۱۵ کال په لومړیو کې، بیټ کوین مجله خپل اوسني څښتن، BTC Inc. باندې وپلورل شوه.

د ۲۰۱۴ کال د بیټ کوین مجلې یوه چاپي نسخه د «سمیتسونین موزیم» په نندارتون کې د «د پیسو ارزښت» د یوې برخې په توګه نندارې ته وړاندې شوه.

د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې، بیټ کوین مجلې د خپل ختیځې اروپا دفتر د پرانستلو اعلان وکړ چې په کیف کې مېشت دی.

د ۲۰۲۱ کال په ډیسمبر کې، د نیو انګلنډ پیټریاټس کوارټر بیک «مک جونز» د بیټ کوین مجلې سره ملګرتیا وکړه څو هم بیټ کوین او هم د بیټ کوین مجلې د ګډون حق خپلو خطي بریدګرانو ته ډالۍ کړي. د ۲۰۲۴ کال د امریکا د ولسمشرۍ ټاکنو پر مهال، «بېلي»، د BTC اجرائیه رئیس، په «مار-ا-لاګو» کې حاضر و، او بیټ کوین مجله له هماغه ځایه ژوندۍ خپرونه کوله.

## د بیټ کوین کنفرانس
بیټ کوین مجلې له ۲۰۱۹ کال راهیسې د کلنیو بیټ کوین کنفرانسونو کوربه‌توب کړی ده. د ۲۰۲۱ کال د جون په میاشت کې، بیټ کوین مجلې د «بیټ کوین ۲۰۲۱» کنفرانس د فلوریدا ایالت په میامي ښار کې د «مانا وین‌وډ» په تالار کې تر سره کړ. شاوخوا ۱۲،۰۰۰ ګډونوال حاضر وو. په یوه مخکې ثبت شوې وینا کې، د السلوادور ولسمشر «نایب بوکله» اعلان وکړ چې پلان لري بیټ کوین د خپل هېواد قانوني اسعار وګرځوي.

په ۲۰۲۴ کال کې د «بیټ کوین آسیا» کنفرانس په هانګ کانګ کې شاوخوا ۵،۵۰۰ کسان جذب کړل. د ۲۰۲۴ کال په مۍ کې، «ډېوېډ بېلي» د BTC Inc د اجرائیه رئیس په توګه اټکل وکړ چې شاوخوا نیمایي ګډونوال د چین له اصلي خاورې څخه راغلي وو.

د ۲۰۲۴ کال د جولای په ۲۷مه، د «بیټ کوین ۲۰۲۴» کنفرانس په ټینیسي ایالت کې د نشویل ښار په «موزیک سټي سنټر» کې ترسره شو. په دې کنفرانس کې ۲۲،۵۰۰ ګډونوال حاضر وو، او «ډونالډ ټرمپ» د ځانګړي ویناوال په توګه ګډون وکړ. مخکنیو ویناوالو کې «جورډن پیټر‌سن» او «پیټر تیل» شامل وو.

## سرچينې
بیټ کوین انلیمیټیډ

بیټ کوین انلیمیټیډ (BU) د بیټ کوین کېش شبکو لپاره د بشپړ نوډ پلی کول (Full Node Implementation) دی. د بیټ کوین کور (Bitcoin Core) کلاينټ، چې بیټ کوین انلیمیټیډ ترې بېل شوی، یو سخت کوډ شوی یو مېګابایټ بلاک حد لري؛ بیټ کوین انلیمیټیډ له دې توپیر لري چې کاروونکو ته اجازه ورکوي د بلاک د اندازې هغه حد وښيي چې دوی یې خوښوي، د اکثریت اجماع له لارې حد ومومي، او په اوتومات ډول د تر ټولو لوی Proof-of-Work تعقیب کړي، پرته له دې چې بلاک اندازه څومره وي. خو که یو بلاک چې له یو مېګابایټ څخه لوی وي د بیټ کوین انلیمیټیډ له خوا ومنل شي او د هغو نوډونو له خوا رد شي چې د بلاک د اندازې حد لري، د شبکې یوه څانګه (فورک) به رامنځته شي، چې پایله کې به دوه جلا بلاک‌چېنونه جوړ شي، او د بیټ کوین انلیمیټیډ نوډونه به هغه ځنځیر تعقیب کړي چې تر ټولو لوی Proof-of-Work لري.

د بیټ کوین انلیمیټیډ خپرېدل د بیټ کوین XT او بیټ کوین کلاسیک له خپرېدو وروسته راغلل، چې بدیل وړاندیزونه وو او موخه یې د بیټ کوین د معاملاتو ظرفیت له شاوخوا ۲.۵–۳ معاملو په ثانیه کې د زیاتولو لپاره د سخت کوډ شوي بلاک د اندازې حد لوړول وو.

تر 1.1.0.0 ګڼې پورې، د بیټ کوین انلیمیټیډ خپرونې د بیټ کوین کېش سره سازګار دي، یوه کریپټوکرنسي چې له بیټ کوین څخه جلا شوې او د لویو بلاکونو اجازه ورکوي.

## د پراختیا وړتیا
بیټ کوین انلیمیټید یوه هڅه ده چې بیټ کوین کور داسې یو کلاينټ ته لوړ کړي چې د بیټ کوین معاملې په بلاکونو کې پروسس کړي، له احتمالي اعظمي اندازې سره چې د کور سخت کوډ شوي یو مېګابایټ حد څخه لوی وي. د یو مېګابایټ بلاک اندازې حد په ۲۰۱۰ کال کې د ساتوشي ناکاموتو له خوا د موقتي ضد-DoS اقدام په توګه زیات شو. دې د شبکې اعظمي ظرفیت شاوخوا درې معاملې په ثانیه کې محدود کړ. د بدلون د ملاتړو په وینا، د بلاک د اندازې زیاتوالی اړین دی تر څو د معاملاتو د زیاتېدو له امله د کار د جریان د بندښت مخه ونیول شي.

د بیټ کوین انلیمیټیډ په کارولو سره، ماینران په خپلواکه توګه کولای شي د بلاکونو اندازه تنظیم کړي چې دوی یې تاییدوي.

هغه ماینران چې بیټ کوین انلیمیټیډ کاروي د منظم اندازې بلاکونه پروسس ته دوام ورکوي، خو کله چې یو بلاک چې له یو مېګابایټ څخه لوی وي ماین شي، دوی هغه ځنځیر تعقیبوي چې تر ټولو ډېر کار لري.

د بیټ کوین انلیمیتیډ د وېب ‌سایټ په وینا، د پراختیا حل به په یوه فوکل پاینټ کې وموندل شي.

### ملاتړ
بیټ کوین انلیمیټیډ د بیټ کوین XT او بیټ کوین کلاسیک له خپرېدو وروسته راغی، چې بدیل وړاندیزونه وو د دې لپاره چې د بیټ کوین د معاملاتو ظرفیت زیات کړي. د Antpool  په ګډون د مایننګ حوضونه هم په دې برخه کې ونډه لري.

### مخالفت
د بیټ کوین کور پراختیاکوونکي د بلاک د اندازې د حد په لوړولو کې زړه نا زړه پاتې شوي دي. د ۲۰۱۷ کال د مارچ په ۱۴مه، وروسته له هغې چې پراختیاکوونکو یوه نیمګړتیا څرګنده کړه، د BU نوډونه تر برید لاندې راغلل. د Unlimited کوربه نوډونو شمېر له ۷۸۰ څخه شاوخوا ۳۷۰ ته راکم شو، چې له اکتوبر راهیسې تر ټولو ټیټه کچه وه، خو د coin.dance  وېب ‌سایټ د شبکې د معلوماتو له مخې، په ۲۴ ساعتونو کې بېرته شاوخوا ۷۸۰ ته ورسېد.

د ۲۰۲۲ کال د جولای تر میاشت پورې، د Coin Dance د معلوماتو له مخې یوازې درې BU نوډونه انلاین وو، چې د ۲۰۲۱ کال د مې له اوو نوډونو څخه کموالی ښيي.

## سرچينې
پښتو مثنوي

پښتو مثنوي (Pashto Masnavi)
تاریخي ارزښت، داستاني جوړښت او فکري ځانګړنې
مثنوي په لغوي مانا "دوه ګونی" ته ویل کېږي او په ادبي اصطلاح کې هغه شعري ټولګی دی چې د هر بیت د دواړو مسرو قافیې یو شان وي، خو د بل بیت له قافیې سره توپیر ولري. دا ځانګړنه شاعر ته د دې زمینه برابروي چې د قافیې له تنګسې پرته اوږده داستانونه، تاریخي پېښې او عرفاني افکار په زرګونو بیتونو کې بیان کړي.

د پښتو مثنوي تاریخي بهیر
د پښتو مثنوي تاریخ خورا پخوانی دی، مګر د یو منظم ادبي صنف په توګه د روښاني غورځنګ په دوره کې خورا مشهور شو. بایزید روښان او د هغه مریدانو د خپلو عرفاني او عقیدتي افکارو د خپرولو لپاره له مثنوي څخه کار واخیست. وروسته، د خوشال خان خټک په کورنۍ کې مثنوي نوي رنګونه خپل کړل. د خوشال بابا زوی، عبدالقادر خان خټک، د مشهورې کیسې "یوسف زلیخا" په ژباړلو او نظم کولو سره پښتو مثنوي ته لوړ هنري مقام ورکړ.
مانیز او موضوعي وېش
پښتو مثنویانې د محتوا له مخې په څو مهمو برخو وېشل کېږي:
عشقي او بزمي مثنویانې: په دې برخه کې د فولکلوري او نړيوالو عشقي کیسو بیان کېږي، لکه د یوسف او زلیخا، لیلی او مجنون، او د ادم خان او درخانۍ کیسې.
رزمیه او حماسي مثنویانې: په دې ډول مثنویانو کې د جګړو، مېړانې او تاریخي پېښو انځورګري کېږي. د خوشال خان خټک ځینې مثنویانې د پښتني ننګ او جګړې ژوندي انځورونه دي.
عرفاني او اخلاقي مثنویانې: چې د تصوف، د نفس د تزکیې او اخلاقي نصایحو لپاره ځانګړې شوې وي. په دې برخه کې د رحمان بابا او پیر محمد کاکړ اثار د یادولو وړ دي.
هنري او تخنیکي ارزښت
مثنوي په پښتو ادب کې د "داستاني نثر" د نشتوالي په پېر کې د کیسې د بیان یوازینۍ وسیله وه. د مثنوي وزنونه عموماً د موضوع له حساسیت سره سم ټاکل کېږي. دا صنف د پښتو ژبې د کلمو د بډاینې او د محاورو د ساتلو په برخه کې خورا لوی خدمت کړی دی.
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "پښتو منظوم داستانونه او مثنوي نګاري".
د افغانستان د علومو اکاډمي، د ادبي څېړنو مرکز، "پښتو کلاسیکې مثنویانې: تحلیلي مطالعه".
پوهاند عبدالحي حبيبي، "د پښتو ادبیاتو تاریخ"، دانش خپرندویه ټولنه، پېښور.
Britannica Encyclopedia, "Pashto Literature: Classical Forms and Themes".
JSTOR Database, "Structural Evolution of Afghan Narrative Poetry".
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:ادبي اصناف
وېشنيزه:تاریخ
پښتو ادبي مشروطیت

## پښتو ادبي مشروطیت (Pashto Literary Constitutionalism)
### د پښتني شعور اوښتون او د عصري ادبیاتو زیږون === '''ادبي مشروطیت''' په پښتو ادب کې هغه فکري پړاو ته ویل کېږي چې د شلمې پېړۍ په پیل کې یې پښتني ټولنه له "کلاسیکې دورې" څخه د "عصري دورې" په لور بوزوله. دا یوازې یو ادبي بدلون نه و، بلکې د فرانسوي انقلاب (French Revolution) د مفکورو په څېر، دا د استبداد پر وړاندې د قلم پاڅون او د ملي هویت د بیا ژوندي کولو هڅه وه.

### ۱. د پښتو ادبیاتو پر لور د "طرزي" اغېز
که فرانسویان "ویکټور هوګو" د خپل ادبي اوښتون سرلاری ګڼي، پښتنو ته محمود طرزي د سراج الاخبار له لارې نوی ادبي لیدلوری ورکړ. هغه پښتو ادبیات د شاهانو له ستاینې او خیالي بزمونو څخه راوویستل او د ساینس، سیاست او ازادۍ په لور یې سم کړل. په دې پړاو کې د لومړي ځل لپاره "پښتو ژبه" د یوې ملي او علمي وسیلې په توګه په نړیوال سټېج مطرح شوه.
### ۲. له "خیال" څخه تر "حقیقت" پورې (ریالیزم)
د فرانسوي ریالستانو لکه "بالزاک" په څېر، پښتو لیکوالانو هم د ټولنې د ننه دردونه انځور کړل.
**نثري انقلاب:** په دې پړاو کې پښتو نثر د پخواني پېچلي حالت څخه ووت. د ګل پاچا الفت او عبدالروف بېنوا په لیکنو کې د "فلسفي نثر" بنسټ کېښودل شو چې په خورا ساده کلمو کې یې ژور انساني حقایق بیانول.
**ټولنیز هدف:** شاعري له ګل او بلبل څخه د هېواد د ابادۍ او د ولس د ویښتابه په وسیله بدله شوه.
### ۳. د پښتو ټولنې (اکاډمۍ) جوړښت او علمي مدیریت
فرانسوي اکاډمۍ (Académie Française) چې څنګه خپله ژبه وساتله، پښتنو هم په ۱۹۳۷ کې د پښتو ټولنه په جوړولو سره د خپلې ژبې لپاره یو علمي بنسټ رامنځته کړ. دغلته د لومړي ځل لپاره د پښتو ادبي تاریخ په مډرن ډول تدوین شو او د ژبې د نوي کولو لپاره لغت جوړونه (Terminology) پیل شوه.
### ۴. نړیوال لیدلوری او پښتني روح
پښتون لیکوال په دې پړاو کې یوازې په خپله سیمه کې ایسار پاتې نه شو، بلکې د نويو نړیوالو ادبي جریانونو (لکه نندارې، رومان او طنز) په پښتو کولو سره یې دا ژبه له نوي عصر سره همغږې کړه. دا د پښتو ادبیاتو د "بیا رغونې" (Renaissance) هغه پړاو و چې لا هم د اوسني معاصر ادب بنسټ ګڼل کېږي.
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "د افغانستان په معاصر تاریخ کې د مشروطیت ادبي اغېزې". د افغانستان د علومو اکاډمي، "پښتو معاصر نثر او د هغه ارتقايي پړاوونه". علامه عبدالحي حبيبي، "د پښتو ادبیاتو تاریخ: معاصر پېر"، کابل.Britannica Encyclopedia, "Modern Pashto Literature and the Era of Nationalism".
ډاکټر مجاور احمد زیار، "پښتو ژبه او ادب: یو نوی لیدلوری".
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:تاریخ وېشنيزه:مشروطیت
پښتو ډرامه

## پښتو ډرامه (Pashto Drama)
**پښتو ډرامه** د پښتو ادبیاتو په معاصر پېر کې د یوه خپلواک ادبي ټولګي په توګه راڅرګنده شوه. که څه هم په پښتني کلتور کې د تمثیل ریښې د ولسي ټوکو، حجرو او دودیزو کیسو په بڼه موجودې وې، خو ډرامه د یوې منظمې هنري او ادبي بڼې په توګه د شلمې پېړۍ له پیل سره د پښتو ادب برخه وګرځېده. په لومړیو کې دا صنف، د اروپايي ډرامه‌لیکونکو لکه مولیر په څېر، د ټولنیزو ناخوالو د اصلاح لپاره وکارول شو.
## پښتو ډرامه

ابتدايي پړاو: ساده ډرامې د ټولنې د اصلاح موضوعاتو باندې متمرکز وې.
د راډیو او تلویزیون پېر:پښتو ډرامه د رادیو او تلویزیون له لارې پراخه خپرونه ومونده، او لیکوالانو لکه عبدالروف بېنوا او نور محمد تره‌کي د ټولنیز بدلون هڅې وکړې.
## ټولنیز رول
پښتو ډرامې د ناوړه دودونو، د ښځو د حقونو او د تعلیم ارزښت په اړه خلکو ته پیغام رسوي او د ټولنیز سمون وسیله ګڼل کېږي.
## تخنیکي عناصر
کشمکش: د کرکټرونو ترمنځ ټکر.
ډیالوګ: د ژبې فصاحت او کنایه څرګندوي.
صحنه‌سازي: د پښتني ژوند واقعي انځورګري.
ه.
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی.
د افغانستان د علومو اکاډمي، «پښتو ډرامه: د هنر او ټولنې ترمنځ».
پوهاند صدیق‌الله ریښتین، *د پښتو ادبیاتو تاریخ: معاصر پېر*.
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:ډرامه
پښتو طنز

## پښتو طنز (Pashto Satire)
=

په پښتو ادب کې د طنز تاریخي پس منظر که څه هم د پښتو په کلاسیک ادب کې (لکه د خوشال خان خټک په کلام کې) د طنز او هجويې نښې شته، مګر د یو عصري صنف په توګه دا لاندې پړاوونه لري:
د مشروطیت پړاو: محمود طرزي د سراج الاخبار له لارې طنز ته سیاسي او ټولنیز رنګ ورکړ.
د الفت پېر: ګل پاچا الفت پښتو طنز ته فلسفي او انساني ابعاد ورکړل. هغه د مذهبي ریاکارۍ او د واکمنو د ظلم پر وړاندې خورا بليغ طنزیه نثرونه ولیکل.. د طنز او هجویې توپیر 

په پښتو ادبي کره کتنه کې دا مهمه ده چې طنز له هجویې (Insulting poetry) او هزل (Joking) څخه جلا شي.
طنز: هدف یې اصلاح او د عیبونو رابرسېره کول دي.
هجویه: هدف یې د یو چا سپکاوی او بدنامول دي. پښتو طنز په خپل لوړ پړاو کې تل د انساني کرامت ساتنه کړې او یوازې د نظام او سیستم پر نيمګړتیاوو یې نقد کړی دی.
 

۳. طنز د مطبوعاتو او ویښتابه په ډګر کې   د پښتو طنز په وده کې اخبارونو او مجلو خورا لوی رول درلودلی دی. د طنزیه ستونونو (Columns) له لارې لیکوالانو وکولی شول چې د استبداد په دوره کې خپل غږ په غیر مستقیمه بڼه ولس ته ورسوي. په دې برخه کې د عبدالروف بېنوا او وروسته د نوي نسل د طنز نګارانو هڅې د یادولو وړ دي. اوسنۍ ننګونې او د بیان ازادي  په اوسني عصر کې پښتو طنز د سمبولېزم او اشاروي ژبې په لور روان دی. سره له دې چې ټولنیز فشارونه شته، مګر طنز نګاران هڅه کوي چې د هنر په مرسته د حقیقتونو بیان ته دوام ورکړي.

کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "په معاصر پښتو ادب کې د طنز مقام".د افغانستان د علومو اکاډمي، "پښتو طنز او د هغې ټولنیزې اغېزې".
پوهاند ګل پاچا الفت، "ادبي بحثونه"، کابل.
Britannica Encyclopedia, "Satire as a Literary Genre". ډاکټر مجاور احمد زیار، "پښتو ژبه او ادب: کره کتنه".

### ۱. په پښتو ادب کې د طنز تاریخي پس منظر === که څه هم د پښتو په کلاسیک ادب کې (لکه د [[خوشال خان خټک]] په کلام کې) د طنز او هجويې نښې شته، مګر د یو عصري صنف په توګه دا لاندې پړاوونه لري:
د مشروطیت پړاو: محمود طرزي د سراج الاخبار له لارې طنز ته سیاسي او ټولنیز رنګ ورکړ.
د الفت پېر: ګل پاچا الفت پښتو طنز ته فلسفي او انساني ابعاد ورکړل. هغه د مذهبي ریاکارۍ او د واکمنو د ظلم پر وړاندې خورا بليغ طنزیه نثرونه ولیکل.
### ۲. د طنز او هجویې توپیر === په پښتو ادبي کره کتنه کې دا مهمه ده چې طنز له هجویې (Insulting poetry) او هزل (Joking) څخه جلا شي.
طنز: هدف یې اصلاح او د عیبونو رابرسېره کول دي.
هجویه: هدف یې د یو چا سپکاوی او بدنامول دي. پښتو طنز په خپل لوړ پړاو کې تل د انساني کرامت ساتنه کړې او یوازې د نظام او سیستم پر نيمګړتیاوو یې نقد کړی دی.
### ۳. طنز د مطبوعاتو او ویښتابه په ډګر کې === د پښتو طنز په وده کې اخبارونو او مجلو خورا لوی رول درلودلی دی. د طنزیه ستونونو (Columns) له لارې لیکوالانو وکولی شول چې د استبداد په دوره کې خپل غږ په غیر مستقیمه بڼه ولس ته ورسوي. په دې برخه کې د [[عبدالروف بېنوا]] او وروسته د نوي نسل د طنز نګارانو هڅې د یادولو وړ دي.
### ۴. اوسنۍ ننګونې او د بیان ازادي === په اوسني عصر کې پښتو طنز د سمبولېزم او اشاروي ژبې په لور روان دی. سره له دې چې ټولنیز فشارونه شته، مګر طنز نګاران هڅه کوي چې د هنر په مرسته د حقیقتونو بیان ته دوام ورکړي.
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، "په معاصر پښتو ادب کې د طنز مقام".
د افغانستان د علومو اکاډمي، "پښتو طنز او د هغې ټولنیزې اغېزې".
پوهاند ګل پاچا الفت، "ادبي بحثونه"، کابل.
Britannica Encyclopedia, "Satire as a Literary Genre".
ډاکټر مجاور احمد زیار، "پښتو ژبه او ادب: کره کتنه".
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:طنز وېشنيزه:ادبي اصناف
د بیټ کوین پرله پسې پورته کېدل

"د بیټ کوین پورته کېدل او پورته کېدل" په ۲۰۱۴ کال کې یو امریکایي مستند فلم دی چې د نیکولاس مروس له خوا ډایرکټ شوی دی. فلم له ګڼو شرکتونو او هغو کسانو سره مرکې لري چې د بیټ کوین د تاریخ په پراختیا کې یې مهم رول لوبولی دی. دا فلم د ۲۰۱۴ د اپریل په ۲۳ نېټه په نیویارک کې د ټرایبیکا فلم فستیوال کې لومړی ځل نندارې ته وړاندې شو. فلم د ۲۰۱۴ د زوریخ فلم فستیوال کې د "غوره نړیوال مستند فلم" لپاره نوماند شو. د فلم د نندارې وخت ۹۶ دقیقې دی.

په دې مستند کې د ګبریل سوکنیک، زاک هاروي، اریک وورهیز، یيفو ګو، ګېون اندرسن، براین ارمسټرانګ، فریډ ایرشام، مارک کارپلس، ویټالیک بوترین، جولیان اسانج، ټیم برنرز-لي، جورج ډبلیو بوش او روس اولبریچ صحنې شاملې دي.

د "د بیټ کوین پورته کېدل او پورته کېدل" لیکوالانو ته د پوهانو او مشاورینو له خوا مشورې ورکړل شوې وې، لکه دانیل مروس، چارلي شریم، الیکس واټرز، جیرډ کینا، ټریس مایر، اندریو لوکینوت، نیکولاس مروس او پاتریک لوپ**.**

## لنډیز
مستند د ۳۵ کلن کمپیوټر پروګرامر دانیل مروس تعقیبوي. د خپلې دندې، ماشومانو او واده تر څنګ، دانیل د کریپټوکرنسۍ بیټ کوین یو لیواله مینه ‌وال دی. هغه په ۲۰۱۱ کال کې بیټ کوین وموند، او له هغه وخت راهیسې د بیټ کوین اړوند هر څه ورته په زړه پورې ښکاري. دانیل او د هغه ورور او تولیدوونکی، نیکولاس مروس، پرېکړه وکړه چې فلم جوړ کړي ځکه دوی باور لري چې دا ښايي د اسعارو راتلونکی وي، او د مستند فلم جوړول د دې بهیر د ګړندي کولو یوه لاره ده. په دې کار سره، دوی وتوانېدل چې هر هغه څوک چې فلم وګوري، زده ‌کړه ترې وکړي. دانیل د نړۍ په اوږدو کې د خپل سفر پر مهال له هغو کسانو سره ګوري چې د دې احتمالي مالي انقلاب مشري کوي. دانیل او هغه کسان چې له دوی سره مرکې کوي، د دې اسرارناکه مفکورې مخکښان دي چې په هغې کې ماجرا کوي. راتلونکې به وښيي چې ټول هغه کسان چې په لومړي سر کې له بیټ کوین سره ښکېل و، له هغه یې ځان سالم نه دی ساتلی.

### پراختیا
دانیل او نیکولاس مروس د دې مستند د جوړولو مفکوره هغه وخت پیدا کړه کله چې دانیل له خپلو ملګرو سره د بیټ کوین د تشریح کولو پر مهال له ستونزو سره مخ شو. په یوه مرکه کې دانیل وايي: "زه ډېر ژر پوه شوم چې له خلکو سره د بیټ کوین په اړه خبرې کول ډېر سخت دي که هغوی نه پوهېدل چې دا څه دی یا د دې تشریح کول ... دا داسې څه نه دي چې، پوهېږئ، په ځانګړي ډول په لومړیو کې، په ۱ یا ۲ دقیقو کې د چا لپاره په اسانۍ سره تشریح شي." دا مستند د هغو کسانو ترمنځ د یو پُل په توګه عمل کوي چې د بیټ کوین په ټکنالوژۍ کې زده‌ کړه لري او هغو کسانو ترمنځ چې غواړي ځانونه زده ‌کړه کړي.

## منل
په روټن ټماټوز کې، چې د بیاکتنو ټولګه ده، فلم د ۹ بیاکتنو پر بنسټ ۶۷٪ درجه بندي ترلاسه کړه. دغو بیاکتنو د ۱۰ څخه په اوسط ډول ۶.۱ درجه ورکړې وه.

نیویارک ټایمز پر دې فلم د دې لپاره نیوکه وکړه چې اقتصادپوهانو د بیټ کوین اقتصاد پر وړاندې د پخوانیو نیوکو له څنګ ته کولو څخه ډډه کړې ده. د ورايټي ډینیس هاروي پر دغه فلم د بیټ کوین پر وړاندې د ډېر مثبت لحن لپاره نیوکه وکړه، ځکه هغه احساس کاوه چې "پرله ‌پسې خوشبینانه لحن د نیکولاس مروس مستند له هغه څه څخه چې کېدای شي په زړه پورې وي کم زړه ‌راښکونکی کوي، ځکه دا له ډېرو سختو پوښتنو ډډه کوي او یوازې د بیټ کوین د ملاتړ کوونکو له خوا ښودل شوې لیوالتیا تعقیبوي."

کامـن سنس میډیا دغه فلم ته ۴/۵ ستوري ورکړل، په دې وینا چې: "که څه هم لیدونکي ښايي وروسته لا هم پوښتنې ولري، د متحرکو لیدیزو کارول د دې لپاره چې څنګه د بیټ کوین معاملې کار کوي تشریح کړي او له بیټ کوین د لومړیو کاروونکو او مخکښانو سره مرکې، د اسعارو د نن ورځې په ټولنه کې د رول بنسټیزه پوهه برابروي."

## سرچينې
پښتو تذکره پېژند

## پېژندنه او بنسټیز پوهاوی
تذکره په ادبي اصطلاح هغه کتاب ته ویل کېږي چې په هغه کې د شاعرانو او ادبي شخصیتونو ژوندلیکونه، د هغوی د اشعارو غوره نمونې او پر هنري مقام یې بحث شوی وي. په پښتو ادب کې تذکره نګاري د ادبي تاریخ د خوندي کولو تر ټولو مهمه او مستنده سرچینه ده. دا صنف د فرانسوي ادبي بیوګرافیو غوندې د یوې ژبې د ادبي میراث په ساتلو او د ورک شویو اثارو په بیا موندلو کې اساسي رول لوبوي. د تذکرو له برکته د هغو شاعرانو نومونه او کلامونه تر موږ پورې رارسېدلي دي چې د وخت د تېرېدو او جګړو له امله یې اثار له منځه تللي وو.

## د پښتو تذکرو تاریخي پړاوونه
### لرغونی پړاو
تذکره نګاري تر ډېره پر روایاتو او شفاهي معلوماتو ولاړه وه. په دې دوره کې تر ټولو مشهوره تذکره **[[پټه خزانه]]** ده چې په ۱۱۵۲ هـ ق (۱۷۲۹ م) کې د **[[محمد هوتک]]** لخوا په قندهار کې ولیکل شوه. دا کتاب د پښتو ادبیاتو د لرغوني پېر د شاعرانو په اړه یوازېنی مستند اثر دی.

### منځنی پړاو
تذکره نګاري له سیمه‌ییزو چوکاټونو څخه ووتله او د ټول پښتون قام د ادبي شخصیتونو د راټولولو هڅه پکې وشوه.

### معاصر پړاو
تذکره نګاري له دودیز حالت څخه علمي بڼې ته واوښته. د **[[عبدالحی حبيبي|عبدالحي حبيبي]]**، **[[صدیق الله رښتین|صدیق الله ریښتین]]** او **[[زلمی هېوادمل]]** څېړنې په دې برخه کې خورا ارزښتناکې دي.

## د تذکره نګارۍ مېتودولوژي او ارزښت
تذکرې یوازې د نومونو ټولګه نه ده، بلکې دا د پښتو ژبې د لغتونو، اصطلاحاتو او د پښتني کلتور د فکري تحول د پېژندلو یوه باوري وسیله ده. که تذکرې نه وای، نو د پښتو ادبیاتو ډېری برخه به نن ورکه او مجهوله پاتې وای.

## اخځلیکونه
* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
* د افغانستان د علومو اکاډمي
* محمد هوتک، *پټه خزانه*
* زلمی هېوادمل، *د پښتو ادبیاتو تاریخ*
د فرانسوي ادبیاتو تاریخي او فلسفي بهیر

د فرانسوي ادبیاتو تاریخي او فلسفي بهیر

فرانسوي ادبیات د نړۍ یو له خورا بډایه او اغېزناکو ادبي حوزو څخه شمېرل کېږي چې د منځنیو پېړیو له حماسي منظومو څخه نیولې تر اوسني عصر پورې یې د بشري فکر په وده کې بنسټیز رول لوبولی دی. دغه ادبپوهنها په پیل کې د رولانډ سندره په څېر د میړانې په کیسو پیل شول، مګر د وخت په تېرېدو سره یې د رنسانس او کلاسیسیزم په دورو کې نوي هنري او جوړښتي ابعاد وموندل. په اتلسمه پېړۍ کې چې د روښانتیا په نوم پېژندل کېږي، د ولټایر او روسو په څېر مفکرینو د عقل ٰٙٓمنطق او فردي ازادۍ غږ پورته کړ، چې دې چارې نه یوازې پر ادبیاتو بلکې پر نړیوالو سیاسي نظامونو هم ژور اثر وکړ. په نولسمه پېړۍ کې د رومانتیزم او ریالیزم مکتبونو د احساساتو او د ټولنې د رښتیني انځور ترمنځ توازن رامنځته کړ، چې د ویکتور هوګو او بالزاک په څېر لیکوالان یې د نمونې په توګه یادولای شو. په شلمه پېړۍ کې بیا د ایګزیستانشلیزم فلسفې د ژوند د مانا او بشري مسؤلیت په اړه نوې پوښتنې راپورته کړې چې تر ننه یې اغېز په نړیواله کچه محسوس دی.

## بهرنۍ تړنې
د فرانسې ملي کتابتون

د فرانسې اکاډمي

لاروس دایرة المعارف

ویشنیزه:فرانسوي ادبیات ویشنیزه:ادبي تاریخ ویشنیزه:د فرانسې کلتور
روليزم

**رولیزم** (فرانسوي: Réalisme) په ادبي او هنري ډګر کې یو له خورا مهمو بهیرونو څخه دی چې په ۱۹مه پېړۍ کې په فرانسه کې رامنځته شو. دا مکتب د رومانتیزم په غبرګون کې راپورته شو او هڅه یې کوله چې د ټولنې حقایق، د خلکو ورځنی ژوند، او ټولنیزې ستونزې په بشپړ ډول بې‌طرفه او هوبهو انځور کړي.

## په فرانسوي ادبیاتو کې ریښې
په فرانسوي ادبیاتو کې رولیزم د ۱۸۵۰ او ۱۸۸۰ کلونو ترمنځ خپل اوج ته ورسېد. فرانسوي لیکوالانو غوښتل چې د خیال او مبالغې پر ځای، د ژوند "عیني واقعیتونه" بیان کړي. دغه لیکوالان د ساینس پوهانو په څېر ټولنې ته کتل او د خلکو چلند، اقتصاد، او اخلاق یې تر څېړنې لاندې نیول.

## مخکښه لیکوالان
د فرانسې په ادبیاتو کې د رولیزم ستنې په لاندې ډول دي:
* **[[ګوسټاو فلوبېر]] (Gustave Flaubert):** د ده مشهور اثر «مادام بوواري» د رولیزم تر ټولو لویه نمونه ګڼل کېږي.
* **[[اونورې ډې بالزاک]] (Honoré de Balzac):** هغه په خپل ستر اثر «بشري کومېډي» کې د فرانسوي ټولنې ټول قشرونه انځور کړي دي.
* **[[سټینډال]] (Stendhal):** چې په خپلو لیکنو کې یې د وګړو روانپوهنه او ټولنیز تضادونه په نښه کړي دي.

## د رولیزم ځانګړتیاوې
۱. **د واقعیتونو هوبهو انځور:** لیکوال هڅه کوي چې پېښې لکه څنګه چې دي، بیان کړي.
۲. **ټولنیزې موضوعګانې:** د منځنۍ طبقې او کارګرانو ژوند، فقر، او فساد څېړل.
۳. **بې‌طرفي:** لیکوال په کیسه کې خپل شخصي قضاوت نه شاملوي.
۴. **د ژبې سادګي:** له پېچلو او شاعرانه اصطلاحاتو ډډه کول او د عامو خلکو ژبه کارول.

## اغېزې
فرانسوي رولیزم وروسته د نیچرلیزم (Naturalism) رامنځته کېدو ته لاره هواره کړه، چې ایمیل زولا یې سرخیل و. دغه مکتب نه یوازې پر اروپا، بلکې د نړۍ پر ټولو معاصرو ادبیاتو، په ځانګړې توګه پر ناول لیکنه ژوره اغېزه وکړه.

## سرچینې
* Champfleury, *Le Réalisme* (1857).
* Flaubert, G., *Madame Bovary*, Paris, 1856.
* Becker, G. J., *Documents of Modern Literary Realism*, Princeton University Press.
* د فرانسې ملي کتابتون (BnF) - ډیجیټلي ارشیف.

وېشنيزه:ادبي مکتبونه
وېشنيزه:فرانسوي ادبیات
وېشنيزه:تاریخ
وېشنيزه:هنر
سورريالیزم

**سورريالیزم** (فرانسوي: Surréalisme) یو ادبي او هنري خوځښت دی چې د ۱۹۲۰ لسیزې په لومړیو کې په فرانسه کې رامنځته شو. د دغه مکتب بنسټ ایښودونکی انډرې برېټون و، چې په ۱۹۲۴ کال کې یې د سورریالیزم لومړۍ بیانیه خپره کړه. دا خوځښت هڅه کوي چې د عقل او منطق له محدودیتونو څخه ووځي او د انسان د "لاشعور" (Unconscious) نړۍ، خوبونه او تخیلات په هنر او ادبیاتو کې انځور کړي.

## فکري ریښې او موخې
سورريالیزم د دادایزم له پاتې شونو څخه راپورته شو، خو د هغه برعکس یې یو منظم فلسفي چوکاټ درلود. سورریالیستانو د سیګمنډ فرویډ له روانپوهنې او د خوبونو له تعبیر څخه ډېره ګټه پورته کړه. هغوی په دې باور وو چې رښتینی حقیقت د انسان په لاشعور کې پټ دی او د "اتوماتیک لیکلو" (Écriture automatique) له لارې یې غوښتل چې د ذهن افکار پرته له کوم سانسور یا منطقي کنټرول څخه په کاغذ ولیکي.

## مخکښه څېرې
په دغه مکتب کې یوازې لیکوالان نه، بلکې د هنر د نورو برخو مخکښان هم شامل وو:

* **[[انډرې برېټون]] (André Breton):** د سورریالیزم اصلي نظریه ورکوونکی او د «نادجا» ناول لیکوال.
* **[[پاول ایلوار]] (Paul Éluard):** مشهور فرانسوی شاعر چې د سورریالیستي شعرونو په برخه کې یې فعالیت کاوه.
* **[[لوېي اراګون]] (Louis Aragon):** بل پیاوړی لیکوال او شاعر چې په لومړیو کې د دې خوځښت فعال غړی و.
* **[[سلوادور ډالي]] (Salvador Dalí):** که څه هم انځورګر و، خو د سورریالیستي فکر په خپرولو کې یې نړیواله ونډه لرله.

## په ادبیاتو کې ځانګړتیاوې
۱. **د خوب او حقیقت ګډول:** په لیکنو کې د خوبونو نړۍ او واقعیت سره داسې نښلول کېږي چې یو "فوق العاده حقیقت" (Surreality) رامنځته کړي. ۲. **اتوماتیک لیکنه:** د ذهن د هغو جریانونو لیکل چې عقل پرې حاکم نه وي. ۳. **عجیب انځورونه:** د هغو شیانو یوځای کول چې په نورمال ژوند کې هیڅ تړاو سره نه لري. ۴. **د دودونو ماتول:** د ټولنې د هغو منطقي او اخلاقي اصولو ردول چې د انسان ازادي محدودوي.

## سرچینې

* د برېټون بیانیه (Manifeste du surréalisme) - مرکز مګیسټر
* د سورریالیزم تاریخ - پومپیدو کلتوري مرکز
* فرانسوي اکاډمي - ادبي اصطلاحات
* برېټون، انډرې. *Manifestes du surréalisme*. Gallimard.
وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:تاریخ
د فرانسې لوی انقلاب

**د فرانسې لوی انقلاب** (۱۷۸۹–۱۷۹۹) په فرانسه او د اروپا په عصري تاریخ کې یو له خورا مهمو پېښو څخه دی چې د مطلقې پاچاهۍ ټغر یې ور ټول کړ. دغه انقلاب نه یوازې په فرانسه کې سیاست بدل کړ، بلکې په ټوله نړۍ کې یې د ډیموکراسي، لیبرالیزم، او د بشر حقونو د مفکورو د خپرولو لاره هواره کړه.

## د انقلاب ريښې
فرانسوي ټولنه له انقلاب څخه وړاندې په دریو برخو (اشراف، مذهبي مشران او عام خلک) وېشل شوې وه. د وګړو دغه نابرابري، اقتصادي بحران او د ټولنیز تړون په څېر فلسفي افکارو خلک پاڅون ته وهڅول. عام ولس د فیوډالیزم له ظلمونو او لوړ مالیاتو څخه په تنګ راغلي وو.

## مهم پړاوونه
۱. **د باستیل کلا سوبه:** د ۱۷۸۹ کال د جولای په ۱۴مه، خلکو د باستیل پر زندان برید وکړ چې د استبداد د ماتې نښه وه. ۲. **د بشر د حقونو اعلامیه:** دغه سند د لومړي ځل لپاره د وګړو ازادي او مساوات په قانوني ډول تایید کړل. ۳. **د جمهوریت اعلان:** په ۱۷۹۲ کال کې پاچاهي لغوه او لومړی فرانسوي جمهوریت رامنځته شو. ۴. **د ترور دوره:** د روبسپیر په مشرۍ یو خونړی پړاو و چې ډېری مخالفین پکې اعدام شول.

## پر ادبیاتو او هنر اغېزه
د فرانسې انقلاب پر ادبي مکتبونو ژوره اغېزه وکړه. لومړی د رومانتیزم لپاره لاره پرانیستل شوه او وروسته د ټولنې د حقایقو بیانولو لپاره رولیزم او بیا د لاشعور سپړلو لپاره سورریالیزم رامنځته شول. د فرانسې د انقلاب مفکورې د نړۍ په ناول لیکنې او سیاسي ادبیاتو کې لا هم ژ ژوندۍ دي.

## پایلې او میراث

* د ناپلیون بوناپارټ واک ته رسېدل او د نوي قانون (Napoleonic Code) جوړول.
* په اروپا کې د ملت‌پالنې (Nationalism) د روح پیاوړي کېدل.
* د ښځو د حقونو او د غلامۍ د لغوه کولو لپاره د لومړنیو هڅو پیل.

## سرچینې

* د فرانسې د انقلاب تاریخ - د فرانسې ملي کتابتون (BnF)
* د انقلاب مستند ارشیف - د فرانسې ملي ارشیف
* Soboul, Albert. *The French Revolution 1787–1799*. Random House.
* McPhee, Peter. *The French Revolution, 1789-1799*. Oxford University Press.