د سپټمبر د ۱۱مې په اړه د توطئې تیوري ګانې

ډیرې د توطئې تیوري ګانې شته چې د متحده ایالاتو په وړاندې د سپټمبر میاشتې د ۱۱ نېټې د بریدونو پلان او پلي کول د القاعدې سربېره نورو ډلو ته هم منسوبوي. په دې کښې دا تیوري هم شته، چې د دې بریدونو په اړه لوړ پوړو دولتي چارواکو مخکیني معلومات لرل. دولتي پلټنې او خپلواکه بیاکتنې دا ډول تیوري ګانې ردوي. د دې تیوريو پلويان ادعا کوي، چې په دې تیوریو کښې تضادونه شته یا دا ډول شواهد شته چې له پامه غورځول شوي، پټ شوي یا بیا کتنه ورته نه ده شوې. 

د توطئې نامتو تیوري دا ده، چې د غبرګو برجونو او د نړیوال سوداګریز ۷ مرکز نړېدل د سازماني ناکامۍ او اور لګېدنې په پرتله د کنټرول شویو ویجاړیو پایله وه. د دې بل ملاتړ کوونکی باور دا دی، چې پنټاګون د امریکا متحده ایالاتو د دولت په دننه کې د ځینو عناصرو له خوا په توغندي ویشتل شوی دی یا د امریکا د وسله وال پوځ له خوا یوې سوداګریزې الوتکې ته د دې کار د اغېزمن ترسره کولو په موخه اجازه ورکړل شوې وه. په افغانستان او عراق باندې د حملو کولو په ګډون ( که څه هم د متحده ایالاتو دولت له خوا پایلې ښيي چې عراق په دې حملو کې لاس نه درلود) د توطئې تیوریسټانو له خوا د دا ډول کړنو د منلو د احتمالي انګیزو ادعا کړې ده، چې موخه یې د خپلو جیوسټراټیژیکو ګټو لکه د افغانستان له لارې د طبیعي ګاز پایپ لاین جوړولو د پلانونو پراختیا وه. د توطئې نورې تیوري ګانې هغو کارکونکو ته راجع کېږي چې د دې حملو په اړه یې مخکيني معلومات لرل او په قصدي توګه یې برید کوونکي له پامه غورځول یا یې له هغوی سره مرسته نه کوله. 

د سټنډرډونو او ټکنالوژۍ ملي انسټیټیوټ او د نامتو میخانیکانو په نامه مجلې د پلټنو په پایله کې د ۹/۱۱ په اړه د توطئې تیوریسټانو ادعاوې رد کړي دي. د۹/۱۱ کمېسیون او د ساختماني انجینرۍ ډېری ټولنو دا ومنله، چې پرله پسې اور سره مل د جټ الوتکو د لوړې چټکتیا اغېز له امله د ویجاړیو مخه ونه نیول شوه او د غبرګو برجونو د نړیدو لامل شو، خو د ۹/۱۱ حقیقت په اړه د مهندسانو او انجینرانو په ګډون د توطئې تیوري ځینې ډلې د سټنډرډونو او ټکنالوژۍ د ملي انسټیټیوټ او د نامتو میخانیکانو مجلې دلایل نه مني. 

## شالید
د ۹/۱۱ توطئي تیورسټان د دې پېښې په اړه لاندې یو یا دواړه حقیقتونه ردوي. 

* د القاعده ډلې ځان وژونکو بریدګرو د یوناټېډ ایرلاینز ۱۷۵ م پرواز او د امیریکن ایرلاینز ۱۱م پرواز الوتکې وتښتولې او د نړیوال سوداګریز مرکز له غبرګو برجونو سره یې وجنګولې او د امریکن ایرلاینز ۷۷م پرواز الوتکه یې له پنټاګون سره وجنګوله. د پېښې اغېز او رامنځته شوی اور د غبرګو برجونو د نړېدو او په نړیوال سوداګریز مرکز کمپلکس کې نورو ودانیو ته د ویجاړۍ او زیان لامل شو. 
* د متحده ایالاتونو پر وړاندې د القاعدې له خوا د پلان شویو بریدونو په اړه مخکیني معلومات د مختلفو توضیحاتو سره د قانون پلي کولو له مختلفو ادارو او استخباراتي پرسونل ترمنځ د اړیکو نشتوالي له امله له پامه وغورځول شول. د اداراتو ترمنځ د اړیکو نشتوالي له امله، د ۹/۱۱ پېښې راپور بیوروکراټیکې ګډوډۍ او په ۱۹۷۰مو لسیزو کې تصویب شویو قوانینو ته د ناوړه ګټو اخیستنو د مخنیوي په موخه اشاره وکړه، چې  په هغه وخت کې د رسوایۍ په ځانګړې توګه د واټرګېټ د رسوایۍ لامل شوي وو. 

دا واحده نظریه د لاندې مواردو په ګډون د مختلفو سرچینو له خوا حمایه شوې ده: 

* د حکومتي پلټنو راپورونه-د ۹/۱۱ کمیسیون راپور (چې د اف بي آی FBI د پخوانیو پلټنو (PENTTBOM) او د ۲۰۰۲ م کال د ګډې پلټنې څخه استخباراتي معلومات په کښې شته) او د اضطراري حالت د فډرالي ادارې او د سټنډرډونو او ملي ټکنالژۍ انسټیټیوټ له خوا د ودانۍ د څرنګوالي څېړنې. 
* د نا دولتي بنسټونو له خوا څېړنې چې منل شوی حساب (لکه په پرډیو پوهنتون کې د پوهانه له خوا ) نه ملاتړ کوي.
* هغه مقالې چې د دا ډول حقایقو او تیوري ګانو نه د *Popular Mechanics*,او  *Scientific American*, *Time* په مجلو کې ملاتړ کوي. د نړۍ په ټولو خبري رسنیو کې د *The Times of India*, ،Canadian Broadcasting Corporation (CBC),، BBC,، *Le Monde*,، Deutsche Welle،Australian Broadcasting Corporation (ABC)، او د سویلي کوریا *The Chosun Ilbo*  په ګډون دې ورته مقالې.

## تاریخچه
د بریدونو له وخته، د توطئې یو لړ تیوري ګانې په ویب پاڼو، کتابونو او فلمونو کې وکارول شوې. د ۹/۱۱ د توطئې تیوري ګانو پلوې ډلې او افراد د ۹/۱۱ د حقیقت غورځنګ د برخې په توګه پېژندل کېږي. د برید د شپږو ساعتونو په ترڅ کې، یو وړاندیز د انټرنټ په چټ روم (چټ خونه) کې را څرګند شو او داسې وړاندیز یې وکړ، چې د برجونو نړېدل د یوې کنټرولېدونکې ویجاړۍ په شان ښکاره کېده. که چېرې د څو ورځو په ترڅ کې د کنټرولېدونکې ویجاړۍ برخې په اړه کوم دولتي کارمند څه ونه ویل، لیکونکی لیکي داسې لیکي چې « زه فکر کوم چې موږ په رښتیا هم له یوې جدي ستونزې سره مخ یو». لومړۍ تیوري ګانې چې څرګندې شوې په لومړي سر کې په عامه توګه په شته شواهدو کې په مختلفو پېژندل شویو ګډوډیو باندې تمرکز کاوه، وروسته بیا پلویانو د ادعا شوې توطئې په اړه نورې ځانګړې تیوري ګانو ته پرمختګ ورکړ. لومړنۍ را پورته شوې تیوري ګانې چې پراخه توګه د ایمېل او ویب پاڼې له لارې خپرې شوې وې، د دې څرګندونه کوي چې په دې برید کې یو یهود هم نه دی وژل شوی او له همدې امله دا برید هرو مرو د موساد (د اسرائیل دولت د استخباراتو) کار دی نه د اسلامي ترهګرو. 

لومړنۍ توضیح شوې تیوري ګانې په اروپا کې را څرګندې شوې. د بریدونو څخه یوه اونۍ وروسته، د «کور دننه کړنې» تیوري د علمي څېړنو لپاره د فرانسوي ملي مرکز له خوا د یوه څېړونکي د تحقیق موضوع وه، چې د لې مونډ *Le Monde*. په نامه مجلې کې خپور شو. نورې تیوري ګانې د څو اونیو په درشل کې د نړۍ له لرې ګوټونو نه را پورته شوې. له برید نه شپږ اونۍ وروسته، د ۹/۱۱ په اړه د *L'Effroyable Imposture* وحشتناکه (لویې) دوکې  ترعنوان لاندې د تیري مېسن مقاله د فرانسې د غورو پلورونکو لست په سر کې راغله. د ده دا مقاله چې په انګرېزۍ ژبه کې د ۹/۱۱ لویې دوکې په نامه یادېږي، لږه پاملرنه ترلاسه کړه خو د ريښتینولۍ له اصلي سرچینو څخه پاتې ده. ۲۰۰۳ م کال د جرمني د بهرنیو چارو پخواني وزیر اندریاس وون بولو له خوا د امریکا څار ګرې ادارې او د سپټمبر ۱۱ په نوم او د ۹/۱۱ عملیاتو په نوم د جرمني ژورنالست جیرهارډ ویسنیوسکي له خوا شاهد وه. دواړه کتابونه د ماتایس بروکرزس له خوا چې هغه مهال د جرمني ډای تاجیسزیتونګ *Die Tageszeitung* ورځپانې مسؤل مدیر وه، چاپ شول. په داسې حال کې چې دا تیوري ګانې په اروپا کې ډیرې مشهورې شوې، خوامریکايي رسنیو له خوا د حیرانتیا او تفریح په توګه کارول کېدې، او د متحده ایالاتونو د دولت له خوا د امریکا ضد محصول په توګه کم ارزښته وګڼل شوې وې.  د ۲۰۰۱م کال په ۱۰ مه نېټه ملګرو ملتونو ته د وینا کولو پر مهال، ولسمشر جورج ډبلیو بوش د ناوړه تیوري ګانو راڅرګندېدل وغندل ،څو چې ترهګر نه  ګنهکاري ښکاره او ملامتیا ورڅخه لرې کړي. د ۹/۱۱ د توطئې تیوري ګانې ډیری په سیاسي کیڼ اړخ کې پیل شوې خو دومره پراختیا ورته ورکړل شوه، چې د نیویارک ټایمز ورځپاڼې له خوا د تیرا انکاګنیتا terra incognita په نامه یاده شوه. چېرې چې کېڼ او ښي اړخي د شپېتمو لسیزو د کلتور ضد بې باورۍ (له مانه مخکې مه ځه) ماډل سره یوځای کېږۍ .

په ۲۰۰۴ م کال کې د توطئې تیوري ګانو د سپټمبر ۱۱ نېټې پېښو په اړه په متحدو ایالاتونو کې په مشهورېدو پیل وکړ. یو وضاحت دا دی، چې د نویو یا ډېرو قانع کوونکو شواهدو موندلو یا د تیوري ګانو د پریزنټېشن(وړاندې کولو) په تخنیکي کیفیت کې د پرمختګ په پرتله د مشهورېدو را څرګندېدل ډېر د عراق جګړې باندې د نیوکو او د ولسمشر په توګه د جورج ډبلیو بوش بیا ټاکل کېدو پورې تړاو درلود. نایټ رایډر خبرونو Knight Ridder news  یوه تیوري له بربنډولو سره مل وړاندې کړه چې په عراق کې د ډله ییزې ویجاړۍ وسلې نشته. په ځنډ سره د ولسمشر د ۲۰۰۱م کال د آکسټ ۶ مې نېټې ورځني ګزارش خپرېدل او د نارډ NORAD (**North American Aerospace Defense Command**  د شمالي امریکا د هوایي دفاع قوماندانۍ) راپورونو چې ۹/۱۱ کمیسیون ته دروغ ویلې ول ممکن د توطئې تیوري ګانې پیاوړې کړې وي. 

د ۲۰۰۴ او ۲۰۰۶ م کلونو د سپټمبر ۱۱ نېټې د بریدونو کلیزې کې د توطئي تیوري ګانو رسنیز پوښښ زیات شو. د نړیوال سوداګریز مرکز نړېدو په هکله د متحده ایالاتونو دولت د سټنډرډونو او ملي تکنالوژۍ د انسټیټیوټ له خوا یو رسمي څېړنیز راپور خپور شو. د دې تیوري ګانو د مخ پر زیاتېدو خپرېدو ته د رسیدو لپاره، په ۲۰۰۶م کال کې د امریکا متحده ایالاتونو د بهرنیو چارو وزارت یوې ویب پاڼې باندې بیا کتنه وکړه چې له منځه یې یوسي. د ملي امنیت د ۲۰۰۶ م کال ستراتېژۍ اعلان وکړ، چې ترهګري له توطئې او د ناسمو معلوماتو له فرعي کلتور نه سرچینه اخلي او دا چې ترهګرپه ډیره اغېزمنه توګه د هغو خلکو له ډلې نه خلک ګماري چې د نړۍ په اړه یې معلومات د دروغو او د توطئې فاسدو تیوري ګانو له خوا ککړ شوي وي. تحریفونه شکایتونه ژوندي ساتي او هغه حقایق چې قومي تعصبات او خپل سرې پروپاګند ننګوي، فلټروي (چڼوي). د ایمن الظواهري په مشرۍ، القاعده ډلې په پرله پسې توګه د دې بریدونه مسؤلیت ومانه  او شیعیه ایران او حزب الله باندې یې د دې تور ولګاوه، چې متحده ایالاتو ته د زیان اړونو په برخه کې په قصدي توګه د سنیانو بریا ته سپکاوی کوي او داسې ګنګوسو باندې پیل کوي چې دا بریدونه د اسرائیل له خوا ترسره شوي.                                              

د سپټمبر ۱۱نېټې د پېښې په اړه د توطئې ځینې تیوري ګانو کې نمایشي ستراتیژۍ نه دي شاملې، دا د توطئي تیوري ګانو ډیره ښه بېلګه ده، چې د ښه او بد، یا د ګنهکار او بې ګناه ترمنځ واضحه دوه ګونی چلند رامنځته کوي. پر ځای یې، دوی دې ته د غفلت او پېچلتیا درجه بندي ورکوي. ماتایس بروکرز چې د دا ډول تیوري ګانو له مخکښو پلویانو څخه ده، د سپټمبر ۱۱ نېټې د بریدونو په اړه په ټولیزه توګه منل شوی حساب ردوي، ځکه چې دا په خپله د توطئې تیوري ده، چې غواړي پېچلتیا کمه کړي، هغه څه چې ګډوډوي له منځه یوسي او د نه پوهېدو وړ شیان تشریح کړي.                   

د بریدونو له پنځمې کلیزې مخکې، مرکزي خبري رسنیو د ۹/۱۱د توطیې د تیوري ګانو د ودې په اړه د مقالو یوه برخه له یوې مقالې سره جوخت چې په ټایم ورځپاڼې کې خپره شوې وه او په کښې داسې ویل شوي ول، چې دا یوه لویه ښکارنده(پدیده) نه ده،خپره کړه. دا د رسنیو یو سیاسي حقیقت دی. په څو سروې ګانو کې د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو په تړاو د باورونو په اړه پوښتنې شاملې دي. په ۲۰۰۸ م کال کې د ۹/۱۱ په اړه د توطئې تیوري د ډېلي ټیلیګراف *TheDaily Telegraph* له خوا چمتو شوي د «تر ټولو سترې توطئې تیوري» لست په سر کې راغله. 

په ۲۰۱۰ م کال کې د ۹/۱۱ څېړنو نړیوال مرکز چې یو خصوصي بنسټ ده او د توطئې د تیوري ګانو ملاتړ کوونکی دی ، په بریالیتوب سره د برید په جریان او له هغه نه وروسته د NIST له خوا د اخیستل شویو ویډیوګانو د خپرېدو قضیه په لاره واچوله. د آلماني ورځپاڼي فرانکفورټر آلګیمین زیتونګ *Frankfurter Allgemeine Zeitung*په وینا، هغه ویډیوګانې چې د بریدونو له نهمې کلیزې لږ مخکې خپرې شوې وې "د توطیې تیوریسټانو ته نوې خواړه برابروي." ډیری ویډیو ګانې د ۷ نړیوال سوداګریز مرکز انځورونه ښیي، د نړیوال سوداګریز مرکز برجونو ته څېرمه چې یوه ستره ودانۍ وه ، د ۲۰۰۱ م کال په ۱۱ نېټه هم ونړیدله.

د ۹/۱۱ پېښې شمېرنو ته په کتو سره سټیون ای جونز او مایک برګر زیاته کړه، چې د اسامه بن لادن مړینې د بریدونو په اړه د دوی پوښتنو ته بدلون نه دی ورکړی، او نه یې د بندولو وړاندیز کړی. د لیکوال جیریمي سټهل په وینا، له هغه وخته چې بوش دفتر پریښود، د ۹/۱۱ د پېښې د توطئې په تیوري ګانو کې د باور کوونکو ټولیز شمېر کم شوی، په داسې حال کې چې د هغو خلکو شمیر چې په ډیرو "راډیکال" تیوري ګانو باور لري په کافي اندازه ثابت پاتې دي. 

## سرچينې او ياداښتونه