عصمت اینونو

مصطفی عصمت اینونو (ترکي تلفظ: isˈmet ˈinœny؛ د ۱۸۸۴ز کال د سپټمبر له ۲۴مې- د ۱۹۷۳ز کال د ډسمبر له ۲۵مې) د ترکیې د اردو افسر او سیاستوال و، چې د ۱۹۳۸ز کال د نومبر له ۱۱مې، د ۱۹۵۰ز کال د می تر ۲۲مې یې د ترکیې د دویم ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه او درې دورې له ۱۹۲۳ز نه تر ۱۹۲۴ز کال پورې، له ۱۹۲۵ز نه تر ۱۹۳۷ز کال پورې او له ۱۹۶۱ز نه تر ۱۹۶۵ز کال پورې یې د لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړې ده.

اینونو مصطفی کمال اتاترک ته د ښي لاس ارزښت درلود، چې ملګرتیا یې د ګالیپولي له کمپاینه وروسته پیل شوه. له ۱۹۱۹- ۱۹۲۲ز کال پورې یې د یونان او ترکیې په جګړه کې د لوی درستیز په توګه، له ۱۹۲۲ز کال نه تر ۱۹۲۴ز کال پورې د ترکیې منظمې اردو ته خدمت وکړ. په خپله دوره کې یې د لومړۍ او دویمې اینونو جګړو قومانده کوله. کله چې په ۱۹۳۴ز کال کې د کورني نوم قانون تصویب شو، نو مصطفی کمال اتاترک ورته د اینونو لقب ورکړ، دا هغه ځای و، چې جګړې په کې وشوې. اینونو د انقرې د حکومت لپاره په مودانیا او لوزان کنفرانسونو کې لوی مذاکره کوونکی و، چې په بریالیتوب سره یې د لوزان تړون لپاره د سیور (Sevre) تړون په اړه خبرې وکړې. اینونو د لومړي وزیر په توګه، په تېره بیا د خپلې ولسمشرۍ پر مهال یې د اتاترک عصري او ملتپال اصلاحات پلي کړل. اینونو د زیلان ټولوژنې اصلي عامل هم یاد شوی دی. 

اینونو په ۱۹۳۸ز کال کې د اتاترک له مړینې وروسته، د ترکیې ولسمشر شو او د پارلمان له خوا ورته د ملي شف (ملي مشر) رسمي لقب ورکړل شو. اینونو د ولسمشر او د خلق جمهوري غوښتونکي ګوند (CHP) رئیس شو، چې په پیل کې یې د ځینو پروژ، لکه د کلیوالي مؤسسو پرمټ یې د ترکیې ګوند او کمالیستي کړنلارو ته دوام ورکړ. اینونو په خپل حکومت کې ډېرې لویې سیاسي تګلارې پلې کړې. د هاتای ایالت په ۱۹۳۹ز کال کې ضمیمه شو او ترکیې وکولای شو، چې د دویمې نړیوالې جګړې په لړ کې خپله وسله واله بې طرفي اعلان کړي او د اروپایي تیاتر له پای ته رسېدو یوازې درې میاشتې مخکې له متحدینو سره یوځای شوې وه. اینونو د ترکیې د تنګي کړکېچ له امله وهڅول شو، چې له لوېدیځو قدرتونو سره نږدې اړیکې ټینګې کړي. دغه هېواد په ۱۹۵۲ز کال کې له ناټو سره یوځای شو، که څه هم تر هغه مهاله اینونو ولسمشر نه و.

په CHP کې د دولت غوښتونکو او لیبرالانو ترمنځ ډلبازۍ د دې لامل شوې، چې په ۱۹۴۶ز کال کې ډیموکراټ ګوند رامنځته شي. اینونو په همدغه کال کې د جمهوریت په تاریخ کې لومړۍ څو ګوندي ټاکنې وکړې، چې د ترکیې د څو ګوندونو دوره یې پیل کړه. په ۱۹۵۰ز کال کې چې CHP په ټاکنو کې له ماتې سره مخ شو؛ نو واک ډیموکراټانو ته ولېږدول شو. اینونو د ۱۹۶۱ز کال له ټاکنو وروسته، چې د ۱۹۶۰ز کال تر کودتا وروسته ترسره شول، د لومړي وزیر په توګه واک ته له ستنېدو دمخه د لسو کلونو لپاره د اپوزیسیون مشر شو. اینونو تر ۱۹۷۲ز کال پورې د CHP مشر پاتې شو او وروسته د ایسویټ له خوا مات شو. نوموړی د ۱۹۷۳ز کال د ډسمبر په ۲۵مه د زړه د حملې له امله د ۸۹ کلونو په عمر مړ شو او په انقره کې د اتاترک مقبرې په څنګ کې خاورو ته وسپارل شو.

## د ژوند په لومړیو کې
عصمت اینونو په سمیرنا (اوسنی ایزمیر) کې د آډین ولایت په هاکي ریسیت او سیوري (اوسنی سیوري ټیملي) کې زېږدلی و. د اینونو پلار کردی و، چې په مالتیا کې زېږېدلی و او د بټلیس د کورموګلارۍ کورنۍ غړی و. مور یې د پروفیسور حسن افندي لور وه، چې له علماوو سره یې اړیکې لرلې او د رزګراد (اوسنۍ بلغاریا) د یوې ترکۍ کورنۍ غړې وه. د پلار د دندې له امله یې کورنۍ له یوه ښاره بل ته لاړه؛ نو عصمت خپلې لومړۍ زده کړې په سیواس کې بشپړې کړې او په ۱۸۹۴ز کال کې د سیواس له پوځي ښوونځي نه فارغ شو. تر دې وروسته یې د یوه کال لپاره په سیواس ښوونځي کې د ملکي کارمندۍ په برخه کې زده کړې وکړې. 

## لومړی وزیر
اینونو د مصطفی کمال اتاترک د ولسمشرۍ پر مهال لومړی وزیر و، چې یوازې د ۱۹۲۴ز او ۱۹۲۵ز کال ترمنځ د علي فتح اوکیار د صدراعظمۍ پر مهال او په ۱۹۳۷ز کال کې، چې سیلال بیار یې ځایناستی شو؛ نو په دغو وختونو کې د لومړي وزیر په توګه له دندې ګوښه شوی و. له همدې امله اینونو د اتاترک د اصلاحي کړنلارو په پلي کېدو کې مرسته وکړه. ده د ترکیې د پلازمېنې انقرې د جوړولو وړاندیز کړی و، چې د پارلمان له خوا تصویب شو.

هغه په ۱۹۲۵ز کال کې د شیخ سعید د بغاوت په لړ کې لومړي وزارت ته راستون شو او سمدستي یې ټول مخالف ګوندونه ( د مترقي جمهوري غوښتونکي ګوند په ګډون) او مطبوعات منع کړل. د کردي یاغیانو د محاکمې لپاره د خپلواکۍ محکمې جوړې شوې. په ۱۹۲۶ز کال کې د CUP پخوانیو غړو وغوښتل، چې اتاترک په ازمیر کې ووژني، چې په پایله کې د CUP پاتې مشران؛ لکه: ډاکټر ناظم، اسماعیل کینبولات او محمد کاویډ په اعدام محکوم شول (کارا کمال بیا ځانوژنه غوره کړه). 

اینونو د شیخ سعید د پاڅون پر مهال د ترکیې ملتپاله تګلاره اعلان کړه او د غیر ترکانو د ترک کولو هڅه یې وکړه. هغه د کردانو په اړه داسې څرګندونې وکړې: «موږ په ریښتیا ملتپال یو او ملتپالنه مو د یووالي اصلي لامل دی. د ترک له اکثریت پرته، نور هېڅ ډول عناصر نفوذ نه لري؛ نو په هر ډول چې وي باید د خپلې خاورې اوسېدونکي ترکان کړو او مخالفین به له منځه وړو». د دغه راپور له مخې، د کردانو په سیمو کې درې عمومي پلټونکي سازمانونه جوړ شول، چې د څو ولایتونه درلودونکي وو. د اینونو په مستقیم امر سره، د ترکیې د ځمکنیو ځواکونو له خوا د ۱۹۳۰ز کال د جولای په ۱۳/۱۲ نېټه د ارارات بغاوت پر مهال د وان ولایت په زیلان دره کې پر زرګونو کردي ملکي وګړو د زیلان عام قتل ترسره شو. 

اتاترک د ډېر لیبرالي اقتصادي سیسټم غوښتنه کوله، خو اینونو یې دغه غوښتنه پوره نه کړه او په ۱۹۳۷ز کال کې یې د اینونو حکومت منحل کړ او سیلال بیار، چې د ترکیې د سوداګریز بانک بنسټګر، و د لومړي وزیر په توګه وټاکه.3

## داخلي تګلارې
د ۱۹۳۸ز کال د نومبر په ۱۰مه د اتاترک له مړینې وروسته، اینونو د هغه مناسب ځایناستی وټاکل شو، چې د ترکیې د جمهوریت دویم ولسمشر او د خلق جمهوري غوښتونکو د ګوند (CHP) مشر هم وټاکل شو. هغه د (Millî Şef) یا «ملي مشر» د رسمي لقب په استفادې سره هڅه وکړه، چې شخصیت پالنه یا شخصیت پرستي رامنځته کړي. 

اینونو په ۱۹۳۹ز کال کې په اقتصادي تګلارو کې د اختلافاتو له امله د بایر حکومت ړنګ کړ. اینونو یو منل شوی سیاستمدار و، خو ده باید د ډېر لیبرال اقتصاد په اړه فکر کړی وای. هاتای ایالت په ۱۹۳۸ز کال کې خپلواکي ترلاسه کړه، چې په راتلونکي کال کې له ترکیې سره یوځای شو. په ۱۹۴۰ز کال کې د کلیو انسټیټیوټ جوړ شو، چې د هېواد له ګوټ ګوټ نه یې ښه زده کوونکي غوره کول، ترڅو د ښوونکي په توګه یې وروزي او خپلو سیمو ته یې ولېږي او هلته د ټولنې پراختیایي کړنلارې پر مخ بوځي. اینونو غوښتل چې د یوه ګوندي حکومت له لارې خپل ځان څو ګوندي سیاست ته ورسوي، هغه هیله لرله، چې په پارلمان کې د اپوزیسیون د ځواک په توګه د خپلواکې ډلې په رامنځته کولو سره دا کړنه ترسره کړي، خو د جګړو شرایطو یې دغه هیله پوره نه کړه. 

## شخصي ژوند
اینونو په لوړو زده کړو سمبال شخصیت و، چې پر ترکۍ ژبه سربېره یې پر عربي، انګلیسي، فرانسوي او جرمني ژبو روانې خبرې کولې. عصمت د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې د ۱۹۱۶ز کال د اپرېل په ۱۳مه له مهیبې سره واده وکړ، چې د زیستوي (اوسنی سفیشتوک) د اشرف او د زوهتو افندي لور وه. دوی درې ماشومان لرل؛ عمر، ایردل او اوزدن. ایردل اینونو لومړی فزیکپوه و او بیا سیاستمدار شو. هغه د (CHP)  په SODEp او SHP ګوندونو کې عمومي سکرټر و.   

## سرچینې