ارتر شوپنهاور

ارتر شوپنهاور (۱۷۸۸ د فبرورۍ ۲۲ – ۱۸۶۰ د سپتمبر ۲۱) يو المانی فيلسوف و. نوموړی د خپل ۱۸۱۸ز کال  اثر له امله شهرت لري چې د « The World as Will and Representation» (نړۍ د ارادې او تمثيل په توګه) (چې په ۱۸۴۴ز کال کې خپور شو) په نوم و، په کوم کې چې فوق العاده نړۍ د يو ړانده د موجود د تولید خصوصيت لرونکې په توګه ښودل شوې ده. د «امانول کانت» (۱۷۲۴-۱۸۰۴) د ماورائي معنويت پر بنسټ، شوپنهاور يو ملحدانه ماوراء الطبيعياتي او اخلاقي سيستم جوړ کړی دی، کوم چې د الماني معنويت هممهالي اندونه رد کړي دي. نوموړي په لوېديځه فلسفه کې له لومړيو انديالانو څخه يو و، چا چې د هندوستاني فلسفې مهم اصول شريک او تايید کړل، لکه زهد، له خپل ځان څخه انکار او د نړۍ په اړوند هغه ډول تصور کول څنګه چې برېښي. د هغه کار د فلسفي ناهيلۍ د يو بېلګه ييز مظهر په توګه بلل شوی دی.

که څه هم د هغه کار د خپل ژوند پر مهال د پام وړ توجه تر لاسه کولو کې ناکام شو، شوپهاور د فلسفې، ادب او ساينس په ګډون بېلا بېلو برخو کې له مړينې وروسته د پام وړ اغېز درلود. د جمالياتو (ښکلا/هنر)، اخلاقياتو او روانپوهنې په اړوند د هغه ليکنو پر ډيرو انديالانو او هنرمندانو اغېز درلود. په هغو کې چې د نوموړي د اغېز حواله يې ورکړې، فيلسوف ايمل چيوران، فريډريک نيچه او لډوګ وټګنسټاين، ساينسپوهان ايرون شروډنګر او البرټ اينسټاين، روانپوه سګمنډ فرويډ او کارل يونګ، لیکوالان ليو ټولسټوی، هرمن ميلويل، تاماس مان، هرمن هيس، ماچاډو ډي اسس، خورخه لويس بورخيس، مارسيل پروسټ او سمويل بيکټ، او موسيقار (د موسيقۍ سر او تال جوړونکی) ريچارډ واګنز، یوهانس برامس، ارنلډ شوينبرګ او ګستاف مهلر شامل دي.

## ژوند

### د ژوند لومړي کلونه
ارتر شوپنهاور د ۱۷۸۸ز کال د فبرورۍ په دوه ويشتمه نېټه د ډانزګ (هغه مهال د پولنډي-ليتوانيايي ګډو ګټو برخه وه؛ اوسمهال د پولنډ برخه او د ګډانسک په نوم يادېږي) په هايليګيګسټګاس (اوسمهال Św. Ducha 47) کې زېږېدلی و، د مور نوم يې يوهانا شوپنهاور (چې اصلي نوم يې ټروسينر و: ۱۷۶۶-۱۸۳۸) او د پلار نوم يې هينريک فلوريس شوپنهاور و (۱۷۴۷-۱۸۰۵)، مور او پلار يې دواړه د شمتنې الماني-هالنډي اصيلو کورنيو غړي وو. دواړه زيات مذهبي نه وو، دواړو د فرانسې له انقلاب څخه ملاتړ کړی و او دواړه جمهوريت غوښتونکي وو، په اسپانوي او انګليسي يې خبرې کولای شوې او انګلستان پلوه وو. کله چې ډانزګ په ۱۷۹۳ز کال کې د پروشيا برخه وګرځېده، هينريک هامبورګ ته ولاړ – کوم چې د جمهوري اساسي قانون لرونکی يو ازاد ښار و. د هغه شرکت په ډينزګ کې سوداګرۍ ته دوام ورکړ، چېرته چې د هغه ډېرې کورنۍ پاتې شوې. «ايډيل» د «ارتر» يواځېنۍ خور وه چې د ۱۷۹۷ز کال د جولای په دولسمه نېټه زېږېدلې وه.

په ۱۷۹۷ز کال کې، ارتر د خپل پلار د سوداګرۍ شريک «ګريګوير ډي بلسيماير» له کورنۍ سره د استوګنې لپاره «لي هاور» ته واستول شو. داسې برېښې چې هغه په دې ځای کې له خپلې دوه کلنې استوګنې څخه خوند اخيستی دی، فرانسوي ژبه ويل يې زده کول او له «جين اينتايم ګريګوير ډي بلسيماير» سره يې خپله اوږده ملګرتيا جوړوله. په ۱۷۹۹ز کال کې، ارتر د شپېلۍ غږول پيل کړل.

په ۱۸۰۳ز کال کې، نوموړی د خپل مور او پلار سره د هالينډ، انګلستان، فرانسې، سويټزرلينډ، اتريش او پروشيا اروپايي هېوادونو په سفر ولاړ. دې سفر ته د ساعت تېرۍ د يو سفر په سترګه کتل کېدل، هينريک له دې موکې څخه ګته واخيسته، څو له خپله هېواده دباند د خپلې سوداګرۍ ځينې ملګري وويني.

هينریک «ارتر» ته د يو انتخاب وړانديز وکړ: هغه کولای شول په کور کې پاتې شي او د پوهنتون لپاره چمتوالی ونيسي؛ يا هغه کولای شول چې له دوی سره په سفر ولاړ شي او خپل سوداګريز تعلیم ته دوام ورکړي. ارتر له هغوی سره سفر غوره کړ. وروسته هغه په خپل انتخاب ډېر پښېمانه و، ځکه چې د سواګرۍ روزنه ډېره ستړې کونکې وه. نوموړي د دې سفر دولس اونۍ په «ويمبلډن» کې ښوونځي ته په تګ تېرولو ولګولې، چېرته چې نوموړي د سخت او سرسري انګليکي مذهبيت څخه ډېر ناهيلی شو. سره له دې چې عموماً يې له انګليکي سره مينه درلوده، بيا يې هم په خپل ژوند کې په انګليکي مذهبيت سختو نيوکو ته دوام ورکړ. نوموړی همدا راز د خپل پلار تر فشار لاندې و، څوک چې د هغه په تعلیمي پايلو سختې نيوکې کولې.

په ۱۸۰۵ز کال کې، هينريک د خپل کور سره نږدې په يوې ويالې کې غرق شو. که څه هم شونې وه چې د هغه مړينه تصادفي وه، د هغه مېرمنې او زوی باور درلود چې دا ځانوژنه وه. هغه د اندېښنې او تشويش ښکار شوی و چې دا دواړه وروسته د هغه په ژوند کې ډېر روښانه وو. هينريک دومره اندېښمن و، ان چې د هغه مېرمنې د هغه پر ذهني روغتيا شک پیدا کړی و. «د پلار په ژوند کې يې د وېرې يوه تياره او مبهمه سرچينه موجوده وه، کومې چې هغه اړ کړ په هامبورګ کې خپل ځان د خپل کور د خونې له څنډې مرګ ته وغورځوي».

«اتر» په خپل زلميتوب کې دا ډول يوه خواشيني  وليده او ډېر ځله به يې دا منله چې دا چاره هغه ته د خپل پلار څخه په مېراث کې پاتې ده. د هغه د پلار د کورنۍ له اړخه د ذهني روغتيا د دا ډول جدي تاریخ نورې بېلګې هم موجودې وې. د هغه له ستونزو سره سره، شوپنهاور خپل پلار خوښولو او وروسته يې هغه ته له مثبت اړخه کتل. هينريک شوپنهاور خپله کورنۍ له يو مهم ميراث سره پرېښوده چې له امله يې دا کورنۍ د «يوهانا» او بچيانو تر منځ په درې برخو ووېشل شوه. ارتر شوپنهاور هغه مهال د خپلې برخې د واک تر لاسه کولو حق درلود، کله چې هغه د بلوغ عمر ته رسېدلی و. هغه خپله برخه په خونديتوب سره د دولتي پورونو پرخه کې وپانګوله او دومره کلنۍ ګټه يې تر لاسه کړه چې د يو پوهنتون د استاد له معاش دوه برابره وه. د سوداګرۍ د زده کړې خپلې روزنې له خوشې کولو وروسته او د خپلې مور په يو څه هڅونې سره، هغه خپل ځان د ارنسټاين جمنازيم، ګوتها، سيکسي-ګوتا-الټبرګ کې زده کړې ته وقف کړ. په دې ځای کې، هغه همدا راز د سيمه ييزو اشرافو په منځ کې له خپل ټولنيز ژوند څخه خوند واخيست، ډېرې پيسې به يې لګولې، د کوم څه په اړه يې چې سپمونکې مور ډېره اندېښمنه وه. د ښوونځي د يو ښوونکي په اړه د يو تنزيه (مسخره يي/هجاء) شعر تر ليکلو وروسته هغه جمنازيم خوشې کړ. که څه هم «اتر» ادعا درلوده چې په خپله خوښه يې دا ځای خوشې کړی، د هغه مور وروسته څرګنده کړه چې شونې ده هغه شړل شوی وي.

اتر د خپل مړ پلار په وياړ د سوداګر په توګه خپل کار ته دوام ورکړ. په دې موده کې، د يو عالم په توګه د نوي ژوند د پيل کولو په اړوند هغه شکونه درلودل. د هغه ډيری لومړۍ زده کړې د يو عملي سوداګر په توګه وې او هغه د لاتيني ژبې په زده کولو کې له ستونزو سره مخ شو؛ کوم څه چې د علمي مسلک لپاره يو مخکې شرط و.

د ليکوالانو او هنرمندانو په منځ کې د ټولنيز ژوند تېرولو لپاره د هغه مور د خپلې لور «ايډيل» سره يو ځای «وايمر» ته ولاړه – چې هغه مهال د الماني ادب مرکز و. «ارتر» او د هغه مور په ښو شرايطو کې سره جلا نه شول. په يو ليک کې هغې ليکلي دي: «ته د زغملو وړ نه او يو بوج يې او ستونزمنه ده چې له تا سره ژوند وشي؛ ستا ټولې ښېګڼې ستا د غرور له امله پټې شوې دي او د نړۍ لپاره يواځې له دې امله بې ګټې ګرځېدلی يې چې ته د نورو خلکو د غندنې لپاره خپل د رغبت مخه نه شې نيولی». د هغه مور «يوهانا» عموماً يوه متحرکه او ټولنيزه ښځه بلل شوې ده. نومړې څلورويشت کاله وروسته مړه شوه. شونې ده چې د ښځو په اړه د ارتر د ځينې منفي اندونو جرړې له خپلې مور سره د هغه ناسمو اړيکو ته ورسېږي. 

«ارتر» د خپل ملګري «جين اينتايم» سره د استوګنې لپاره «هامبرګ» ته ولاړ چې هغه هم د سوداګر جوړېدو لپاره زده کړې تر لاسه کولې. 

## سرچينې