خبرونه

{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;"
|-
| style="text-align:right;" | 
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" 
|-
[بټنوک|226x226px| په 2008 کې په [دوحه کې د الجزیرې انګلیسي رسنیو خبرخونه]]
 
**خبرونه** د اوسنیو پېښو په اړه مالومات دي چې د مختلفو رسنیو له لارې وړاندې کیږي لکه: چاپي خبرونه، ژوندۍ خپرونې، برېښنایي اړیکه، یا د پېښې د کتونکو او شاهدانو له لارې خبر.

د خبرونو عام موضوعات جنګ، حکومت، سیاست، تعلیم، روغتیا، چاپیریال، اقتصاد، کلتور، سوداګرۍ، فیشن او تفریح، همدارنګه د سپورت پیښې، عجیب یا غیر معمولي پیښې شاملې دي. د شاهي مراسمو، قوانینو، مالیاتو، عامه روغتیا، حادثو او مجرمینو په اړه د حکومت اعلانونه له پخوانیو وختونو راهیسې خبرونه بلل کیږي. ټیکنالوژیکي او ټولنیز پرمختګ د خبرونو د خپرولو سرعت ډېر کړی او د هغې محتوا او د وړاندې کولو طریقه یې اغېزمنه کړې ده.

## د خبر تعریف
د خبر لپاره لغوي او یو محاوري مانا وجود لري. په لغت کې د خبر مانا دا ده:

1- خبرتيا، اطلاع

۲- هغه وينا چې له پېغمبر يا امام څخه روايت شوې وي.

3- د چاپ په صنعت کې، هغه مواد چې د ټایپ سیټینګ لپاره لېږل کیږي؛

۴- پېښه، يا تصادف چې رامنځټه شوی وي. 

خو د خبر د اصطلاح په اړه؛ دا یوه کلمه ده چې په طبیعي ډول د رېښتیا یا غلط کېدو احتمال مني ، او د خبر جمله هغه جمله ده چې ریښتیا یا غلط وګڼل شي.  له دې نظره، خبر د جوړښت مخالف دی، چې معنی یې جوړول. د بیان په ساینس کې ، یوه مقاله یوه کلمه ده چې په طبیعي توګه د ریښتیا یا غلط کیدو امکان نلري. په بل عبارت، دا د یوې مقالې کلمو ته منسوب کیدی نشي، ریښتیا یا غلط وي.  لیل سپنسر ، د خبر لیکلو کتاب لیکوال ، خبرونه د هر ډول ریښتینې عمل او فکر په شمول معرفي کوي چې لوی شمیر لوستونکو ته په زړه پوري وي. البته، دا د خبر کلمه تعریف دی، او د دې فارسي مترادف پیښې بلل کیدی شي. رسنۍ د دې لپاره خبرونه خپروي چې لیدونکي خبر کړي او دوی د پیښې څخه خبر کړي. د راپور کلمه دې پروسې ته اشاره کوي. 

نو له همدې امله خبرونه د یوې پیښې یا پرمختګ پورې اړوند معلومات دي چې په کوم ځای کې چاپ شوي یا خپاره شوي. په حقیقت کې، خبر د پیښو راپور دی چې یو یا څو خبر ارزښتونه لري. 

## د خبر عناصر
خبر هغه پیښه ده چې په یو وخت یا وخت کې، په یو ځای یا ځای کې، د یو شخص یا خلکو لخوا، د یو دلیل یا علت او په یوه طریقه ترسره کیږي. د هرې پیښې د منځپانګې په سمه توګه رسولو لپاره، خبر لیکونکی باید د خبر په ترتیب کولو کې 6 کلیدي عناصر په پام کې ونیسي. هغه عناصر چې خبر جوړوي هغه عناصر دي چې د ژورنالیزم په ادب کې ورته اشاره کیږي

پنځه Ws او یو H ویل کیږي او پدې کې شامل دي:

-چا؟

- چېرته؟

-څه؟

-کوم وخت؟

-ولې؟

- هغه څنګه؟ کيږي.

دا شپږ عناصر د خبر په اړه د اورېدونکو معلومات تشکیلوي. له همدې امله د پېښې په اړه د راپور په متن کې باید شپږ عناصر موجود وي تر څو اخیستونکی د خبر په اړه پوره پوهه ترلاسه کړي. البته، ځینې خبرونه یا خبرونه ممکن د دې عناصرو څخه یو یا دوه یا حتی درې نه وي. 

## د خبر ارزښت
د اورېدونکو له نظره تر ټولو مناسب ټکی د خبر ارزښت دی. په خبر کې هغه برخه چې د نورو خبرونو ارزښتونو په پرتله ډیر خبر ارزښت لري باید روښانه شي. دلته مختلف عوامل شتون لري چې ټاکي چې ایا پیښه د خبر وړ ده یا نه. اختلاف او شخړه، یوه غیر معمولي پیښه، یو شخص، یوه اداره یا یو مهم او مهم ځای چې نوم یې د خلکو سره اشنا وي، نږدېوالی، شخصي ګټو یا کله چې موضوع د اوریدونکو سره مستقیم اړیکه ولري، انساني غوښتنه، مهال ویش (هغه موضوع چې اوس پېښ شوي او پېل شوي دي)، بدلون، د اورېدونکو پر ژوند مستقیم اغېز، تاوتریخوالی او ډرامه هغه څه دي چې په ټاکلي وخت کې د خبر ارزښت لري.  خبري ارزښتونه په اوو برخو ویشل شوي دي.

# نوښت
# نږدېوالی
# ټوليز
# پېژند
# حیرانتیا
# زيادښت او ګڼ شمېری
# شخړه، ټکر او پېښه چې یو خبر کولای شي یو یا حتی ټول ولري.

نوښت په دې پورې اړه لري چې ایا خبر یو فرصت دی که نه، که دا یو فرصت وي، که چیرې د هغه فرصت څخه ډیر وخت تیر شي نو بیا به د خبر وړ نه وي.

د نږديوالي په معنی د خلکو ژوند ته د خبرونو نږدېوالی، د بیلګې په توګه، د هغه هیواد لپاره چې د تیلو بډایه سیمه نه لري، د تیلو د بیو د لوړیدو خبر ممکن مهم نه وي.

شاملول په دوو لارو کې د پام وړ دي، سطحي او جغرافیه.

د بېلګې په توګه، د هغو زده کوونکو د واکسین خبر چې په لېسه کې د داخلېدو په حال کې وي، د دې عمر زده کوونکو او د هغوی د والدینو لپاره خورا مهم دی، مګر د هغه چا لپاره چې په ټولنه کې د بېکارۍ ستونزه وي، دا د پام وړ نه ده.

شهرت خبرونه هغه وخت په زړه پورې کوي کله چې د یو مشهور کس څخه راځي، لکه ولسمشر ، یا د هغه هېواد د ملي لوبډله د خورا مشهور لوبغاړي الوداع، چې د جنجال لامل کیږي.

حیرانتیا د خبر ارزښت د یوې ټوټې خبرونو ارزښت زیاتوي چې مخکې هیڅکله نه و پیښ شوی، دوه یې د تصور وړ ندي، درې یې خورا نادر دي، څلور یې تخلیقي دي.

کثرت او شمیر هغه وخت رامینځته کیږي کله چې په خبرونو کې احصایې او ارقام وي ، که لوړ وي یا ټیټ ، عجیب وي یا نورمال ، البته چې څومره په زړه پوري وي ، هومره ارزښتناکه وي.

شخړه، مقابله او شخړه لکه د پوليسو د ځواکونو له خوا د يوه رژيم پر ضد د خلکو د اعتراض په توګه (نښته)

یا په ژوندۍ تلویزیوني خپرونه کې د دوو میلمنو ترمنځ جګړه. (کوم چې د شهرت په توګه هم شمیرل کیږي) د نورو هیوادونو په وړاندې د اعلامیې صادرولو په څیر شخړه.

## د خبر او سرچینې ترمنځ اړیکه
هربرټ ګانز د ژورنالیست او د خبر سرچینې ترمنځ اړیکه د ټانګو نڅا سره پرتله کوي، چیرې چې یا د خبر سرچینه اړیکه لارښوونه کوي یا خبریال؛ ګانز باور لري چې په ډیری مواردو کې، د دې اړیکو مشر د خبر سرچینه ده. ژورنالیست معمولا یوازې یو محدود شمیر خبري سرچینو ته ځي چې په تیرو وختونو کې ورته شتون لري او هغه مناسب ګڼي او د نورو خبري سرچینو په وړاندې په غیر فعال ډول عمل کوي. نورو څیړونکو لکه کارلسن (2009، 2011) د تیرې لسیزې په اوږدو کې د ژورنالیست او سرچینې ترمنځ اړیکه مطالعه کړې، د هربرټ ګانز له نظرونو څخه الهام اخیستی، او دا اړیکه یې متحرک ګڼلې ده. خو داسې برېښي چې د خبريال او خبري سرچينې تر منځ اړيکه تر ډېره په هر هېواد کې د نورماتي سيستم او د رسنيو د مديريت تر اغېز لاندې ده. د ګنز، سیګل، کارلسن او نورو مطالعې او څیړنې په لویدیځو ټولنو کې د ژورنالیست او د خبر سرچینې ترمنځ د اړیکو په اړه دي، او داسې ښکاري چې د سرچینې او د سرچینې ترمنځ د اړیکو د لا دقیق پوهیدو لپاره لا زیاتو څیړنو ته اړتیا ده. ژورنالیست په ختیځو ټولنو کې او په نورو معیاري رسنیو سیسټمونو کې.  

## نرم خبرونه
د ژورنالیزم او مخابراتو په کلتور کې، نرم خبرونه د خبر لیکلو یو ډول دی. نرم خبرونه په طبیعت کې د راپور په څیر دي، او په عمده توګه په عامه ډومین کې د انساني ګټو موضوعات پوښلو لپاره کارول کیږي. د نرم خبرونو تمرکز په تفریح یا تعلیم باندې ډیر دی، او غیر رسمي ژبه لري.

د نرم خبر لپاره مختلف تعریفونه شتون لري. په هرصورت، د هغې یو ځانګړی ځانګړتیا "هر هغه خبر دی چې سخت خبر نه وي" (Davis 1996, 108-109). همدارنګه، سخت خبرونه د لوړ پوړو مشرانو اوسني پیښو، لوی مسلو، یا په ورځني ژوند کې لوی خنډونه لکه زلزلې یا د الوتکې حادثې (سمیت 1985) پوښښ سره پیژندل کیږي.

د سختو خبرونو او نرم خبرونو تر منځ یو توپیر د هغې د وړاندې کولو په سر کې دی. یو سخت خبر راپور اوریدونکو ته د پیښو په اړه حقایق بیانوي او بیا یې لیدونکو ته پریږدي ترڅو د معلوماتو په اړه پریکړه وکړي.  ځینې نرم خبرونه د اوسنیو پیښو سره تړاو لري، مګر دا پیښې سمدستي او لنډمهاله ندي، او دا دوامداره دي (د بیلګې په توګه: په لوی ګوند کې د سیاسي نظریاتو بدلون، د نوي موسیقۍ بڼه ، او داسې نور). نرم خبرونه لوستونکي ته تحليلي، انتقادي او پوښتونکي نظر ورکوي او په حقيقت کې د پېښې د تعقيب لپاره هڅوي.

## لفظي خبرونه
لفظي خبرونه هغه خبرونو ته اشاره کوي چې د خبر جوړونکو له بیان څخه سرچینه اخلي، نه د پیښو یا پیښو له پرمختګ څخه. د خبرونو په دې کټګورۍ کې، د پیښې په اړه یو پیغام نشي موندلی. هرڅه یو اقتباس دی. له همدې کبله ډېرو کارپوهانو دغه خبر د تخریب خبر بللی دی. دا کارپوهان استدلال کوي چې د دې خبرونو په متن کې *حتی د ونې څخه د یوې پاڼي د لیرې کولو وړ* هیڅ پیښه یا پرمختګ شتون نلري، نو دا خبرونه نشي ویل کیدی. له همدې امله، د خبر په ټولو تعریفونو کې، په واضح ډول یا په زړه پورې، د خبر لپاره اصلي شرط د خبر په جریان کې د پیښې یا پرمختګ شتون دی.

لفظي خبرونه باید د چارواکو او رسنیو (د خلکو د استازو) تر منځ د بې باورۍ په فضا کې زیات خپاره شي. دا پدې مانا ده چې د خبریال، خبریال، رسنۍ او خلکو تر منځ په ډیرو لارو کې، د خبریال سټیشن لیرې کیږي. له همدې امله، د خبریالانو رول او فعالیت او د دوی مسلکي مهارتونه ورو ورو له منځه ځي او رسمي او له خطر څخه پاک خبرونه - او په پایله کې پرته له پامه غورځول کیږي. لکه څنګه چې به ولیدل شي، ډیری خبري سایټونه، چې هر یو یې د سیاسي اوسني یا حکومتي سازمان لخوا تمویل او ملاتړ کیږي، د دې طریقې په پراختیا کې رول لوبوي. د دې سایټونو کارمندان اکثرا خپل خبرونه له خلکو سره د تلیفوني تماسونو له لارې جوړوي، او په دې کې شک نشته چې د مرکه کونکو انتخاب او د پوښتنو او ځوابونو ډول مستقیم د دې سایټونو د نړۍ لید سره تړاو لري.  

## جمع او خبرونه
د کاروونکو سپارښتنو پر بنسټ خبرونه د crowdsourcing په نوم یادیږي. په بل عبارت، کاروونکي لیکي، تبصره کوي او رایه ورکوي، په حقیقت کې، دا په حقیقت کې د خبرونو ټولنیز کولو معنی لري، هغه ځانګړتیا چې د ویب په طبیعت کې ریښه لري، او دا ویل کیدی شي چې دا د خبر روم منطق دی. د ویب دورې. 

## خبري روايت
د خبر داستان یا خبری کیسه په حقیقت کې د اورېدونکو سره دوستانه خبری راپور دی.  فرض کړئ چې یو خبریال باید د بند د پرانیستلو راپور ورکړي. هغه کولی شي خپل ژورنالیستیکي دنده په دوه ډوله ترسره کړي: خبر راپور یا خبر بیان. د خبر راپور وړاندې کولو طریقه لاندې عناصر لري:

1- څه شی دی: (د لوی بند پرانیستل)

2-څنګه: په دې کې د زده کړې او پانګې اچونې مرحلې او د کورنیو یا بهرنیو ماهرو افرادو د کارولو په شمول د جوړولو او د هغې مرحلې شاملې دي. . . او همدارنګه د بند د خلاصولو څرنګوالی.

۳- چېرته: د بند د موقعیت په اړه د مالوماتو ورکولو په شمول.

4- ولې: د بند د جوړولو لپاره د دې ځای د غوره کولو د لاملونو په اړه معلومات شامل دي، کوم چې په دې پورې اړه لري: د سیمې په کرهنیز اقتصاد اغیزه، په سیمه کې د څښاک اوبو رسولو، د بریښنا د تولید اندازه او نور. . . وي به.

5- کله: د پروژې پیل او د بند پرانیستل.

۶- چا: بند چا جوړ کړ؟ د چا لخوا پرانستل شو؛ څوک به په مستقیم ډول د هغې له پرانستلو څخه ګټه پورته کړي. . . .

دا راپور یوازې یو خبری راپور دی چې خپل ارزښتونه لري، مګر د خبریال عنصر، د هغه نړیوال لید ، د هغه تمایل او نظرونه ضعیف او شاید بې اغیزې وي. دا مسله ځکه مهمه ده چې ځینې وختونه خبرونه د امید ورکولو، د ودې فضا رامینځته کولو، د هیواد پالنې احساساتو رامینځته کولو او داسې نورو لپاره د وسیلې په توګه کارول کیږي. . . کارول کیږي او د لیدونکو سره د اړیکو نشتوالی د پورتنیو اهدافو څخه هیڅ نه پوره کوي.  نو ځکه، خبریالان د مطلوبو پیښو د پوښښ لپاره د خبر داستان په نوم یوه طریقه کاروي.

په څېړنیزو ادبیاتو کې د خبر داستان په اړه دوه نظریې شتون لري:

### د هارتلي نظریه
د هارتلي تیوري د خبر راپور یو متني ګڼي. یو واحد متن راپور روښانه پیل، منځنی او پای لري. هارتلي د خبر په راپور کې د معنی د جوړښت په اړه نظر لري او په دې باور دی چې د راپور داخلي جوړښت لکه د پولیسو فلمونو په څیر، د دوو اصلي عناصرو "موږ" او "دوی" ترمنځ د شخړې له امله رامینځته کیږي. "موږ" د ښو خلکو ډلې ته اشاره کوي او "دوی" دښمنانو او بدمعاشانو ته اشاره کوي. هارټلي د خبر داستان ته د "موږ" او "دوی" په دوه قطبي فضا کې د ګټلو وسیلې په توګه ګوري ، نه دا چې د ډیری خبرونو چمتو کولو پرځای. د هارټلي په وینا، په راپور کې وړاندې شوي خبري عوامل زموږ په ګټه خبر جوړوي، او هغه عوامل چې په راپور کې له پامه غورځول شوي، کولی شي خبر د دوی په ګټه بدل کړي. په هر خبر کې پټ معنی په حقیقت کې دا حذف شوي او غیر حاضر عوامل دي 

### د لیوس نظریه
د خبرونو او د خبرونو د جوړښتي شرایطو په اړه د هغه په څیړنه کې، لیوس دې نتیجې ته ورسید چې څو متن راپورونه د اوریدونکو په حافظه کې نه پاتې کیږي، او برعکس، یو متن راپورونه د اوریدونکو په حافظه کې ښه ثبت کیږي. په دې توګه، هغه د راپور جوړښت او د اورېدونکو د حافظې ترمنځ اړیکه وموندله او دا اړیکه یې مطالعه کړه. د لیویس په وینا، واحد متن راپورونه چې یو ځانګړی پیل، منځنی او پای لري، د څو متن راپورونو په پرتله د خپلو لیدونکو سره د اړیکو په جوړولو کې ډیر بریالي دي چې د ورځپاڼو په بڼه چمتو شوي او مختلفې برخې لري لکه د التهاب شوي پیرامیډ سټایل. . لیوس د واحد متن راپورونو په جوړښت کې د سلسلې کوډ او تفسیر کوډ شتون د دې بریالیتوب لامل ګڼلی. د زنځیر کوډ یوه منطقي اړیکه ده چې د خبر کیسې په توګه د واحد متن راپور اجزاو ترمینځ شتون لري. نو که راپور لنډ شي، د راپور د یوې برخې لرې کول به د ټولې کیسې معنی ته جدي زیان ورسوي. د تفسیر کلیدي د خبر داستان جوړښت او بڼه ده. یوه کیسه چې د یوې پوښتنې سره پیل کیږي ترڅو راپور ته د لیدونکو پام ځانته واړوي؛ بیا د خبر په اصلي برخه کې د جوش او پړسوب په رامینځته کولو سره ، اوریدونکي له ځانه سره راوړي او په پای کې د پوښتنې په ځوابولو سره د دوی تجسس پوره کوي. له دې نظره، د واحد متن راپور یو بشپړ ډراماتيک جوړښت دی چې د ډرامې جوړښت سره پرتله کیږي. 

## تلویزیوني خبري چینلونه

* بي بي سي (نړيواله)
* ABC (امریکا او اروپا)
* سي اېن اېن (نړيواله)
* فرانس ۲۴ (فرانسه او نړۍ)
* فاکس نيوز (يوازې امريکا)
* اېم اېس اېن بي سي (يوازې امريکا)

* پرېس ټي وي (نړيوال)
* الجزیره (عرب او نړۍ)
* يورونيوز (اروپا)
* دویچه وله (المان او نړۍ)
* شبکه خبر (ایران او نړۍ)

## خبري اژانسونه
د هاو ډیټابیس یا شرکتونه چې د نړۍ له بیلابیلو برخو څخه ورځني خبرونه د خبریالانو په نوم راټولوي او په ډیټابیس کې یې ذخیره کوي. د دغو خبرونو ځینې برخې د جمهور آژانس د خبر له مخې د دغه مرکز له خوا خپرې شوې دي. په حقیقت کې د خبري آژانسونو اصلي دنده د خبرونو تولید دی.

### د ایران ځینې مشهور خبري اژانسونه

* د فارس خبرونه
* تسنیم خبري اژانس
* مهر خبری آژانس
* ایرنا خبري اژانس
* ISNA
* میتانیا خبري اژانس 

## اړوندې پوښتنې

* د رسنیو تعصب
* سپين ډاکټر
* خبريال
* د خراسان خبرونه د قاجار دورې په مطبوعاتو کې
* د لندن انځوریز خبرونه

## سرچینې

وېشنيزه:خبريالي
وېشنيزه:رسنۍ تانبه
وېشنيزه:رسنۍ
وېشنيزه:ايران
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations