اډمنډ هسل

اډمنډ هسل ګوستاف البریکت هسل (۸ اپریل ۱۸۵۹ – ۲۷ اپریل ۱۹۳۸) یو یهودی – الماني ملحد، فیلسوف او ریاضی پوه و چا چې د «فینومینولوژي» (ښکارنده پېژندنه) مکتب بنسټ ايښی دی.

د هغه په پخواني کار کې، هغه د ارادې د تحلیلونو پر بنسټ په منطق کې د تاریخ او ارواپوهنې انتقادونه تشریح کړل. د هغه په تازه کار کې، هغه غوښتل چې د تش په نامه «فینومینولوژيکی» کمښت پر بنسټ یو منظم بنسټيز علم پر مخ بوځي. استدلال کوي چې ماورایي شعور د ټولو ممکنه پوهو حدود ټاکي، هسل «فینومینولوژي» د ماورايي نظرياتي فلسفې په توګه بیا تعريف کړه. د هسل فکر د شلمې پیړۍ پر فلسفه ژوره اغیزه درلوده او هغه په معاصره فلسفه او له معاصرې فلسفې ورهاخوا علومو کې د پام وړ څېره ده.

هسرل د ریاضیاتو زده کړه کړې وه چې د «کارل وییرسټراس» او «لیو کونیګسبرګر» له خوا تدریس کیده، همداراز فلسفه يې ويلې وه چې د «فرانز برینټانو» او «کارل سټمپف» له خوا تدریس کیده. هغه د ۱۸۸۷ز کال څخه په «هالي» کې د شخصي فلسفې  درس ورکاوه، وروسته د پروفیسور په توګه، لومړی له ۱۹۰۱ز کال څخه په «ګوتینګن» کې، بیا له ۱۹۱۶ څخه تر ۱۹۲۸ز کال پورې د هغه د تقاعد کیدو پورې په «فریبورګ» کې مدرس و، له کوم وروسته چې هغه په لوړه کچه توليدي کارونه کول. په ۱۹۳۳ز کال کې، د المان د کارګرانو ملي سوسیالیست ګوند د توکميزو قوانینو لاندې، هسل د هغه د کورنۍ د یهودی مخينې له امله هغه د «فریبورګ» له کتابتون څخه و ايست او میاشتې وروسته یې د دویچه اکاډمۍ څخه استعفا ورکړه. د یوې ناروغۍ له امله، هغه په ۱۹۳۸ز کال کې په «فریبورګ» کې ومړ.  

## ژوند او مسلک

### د ځوانۍ کلونه او زده کړه
هسل په ۱۸۵۹ز کال کې په «Proßnitz» کې زېږېدلی و چې د «موراویا مارګریټ» یو ښار دی، کوم چې وروسته د اتريشي سترواکۍ برخه وه او کوم چې اوسمهال د چيک جمهوريت د «Prostějov » په نوم سيمه ده. هغه په یوه یهودي کورنۍ کې زیږیدلی و چې د څلورو خوېندو وروڼو دويم و.  پلار يې د ښځو د خولیو جوړونکی او خرڅونکی و. د هغه ماشومتوب په « Prostějov » کې تیر شوی، کوم ځای کې چې هغه د سیکولر ابتدایه ښوونځی ته تلو. وروسته هسل «ریالجیمنازیم» کې د زدکړې لپاره «ویانا» ته سفر وکړ او ورپسې په «اولوموک» (Ger.: Olmütz) کې د سټیټ جمنازیم کې داخل شو.  

له ۱۸۷۶ څخه تر ۱۸۷۸ز کال پورې د «لیپزګ» په پوهنتون کې، هسل د ریضیاتو، فزیک، او ستورپوهنې زدکړې وکړې. په «لیپزګ» کې د «ویلیم ونډټ» له خوا چې د معاصرې ارواپوهنې بنسټګر دی، د فلسفې د درسونو څخه اغېزمن شو. وروسته هغه د برلین د «بریدریک ویلیم» پوهنتون ته ولاړ (د نن ورځې د برلین د هومبولډ پوهنتون)، چیرته چې هغه د «لیوپولډکرانیکیل» او مشهور «کارل وییرسټراس» تر سرپرستۍ لاندې د ریاضیاتو زدکړې ته دوام ورکړ. په برلین کې هغه په «توماس ګیریګ مساریک» کې یو ښوونکی وموند، بیا د «فرانز برینټانو» پخوانی د فلسفې زده کونکی او وروسته د چکوسلواکیا لومړی ولسمشر و. هلته هسل د «فریدریچ پاولسین» د فلسفې په درسونو کې هم ګډون وکړ. په ۱۸۸۱ز کال کې هغه د ویانا پوهنتون ته ولاړ، څو د «لیو کونیګسبرګر» (د ویریسټراس پخوانی زده کوونکی) تر څارنې لاندې خپلې د ریاضیاتو زدکړې بشپړې کړي. په ۱۹۹۳ز کال کې په ویانا کې د (د تغیراتو په محاسبه کې ونډې) کار سره هغه خپله دوکتورا تر لاسه کړه. 

په ښکاره ډول د هغه د شلو کلونو په جریان کې د نوي عهد نامې سره د اشنا کیدو په پایله کې، هسل وغوښتل چې په ۱۸۸۶ز کال کې د لوتران کلیسا کې ورته مذهبي غسل ورکړل شي. د هسل پلار «اډولف» په ۱۸۸۴ز کال کې مړ شو. «هربرټ شپیګلبرګ» لیکي، (په داسې حال کې چې د هغه وخت د ډیرو اکادمیکو پوهانو په پرتله بهرنی مذهبي عمل هیڅکله د هغه په ​​ژوند کې نه و داخل شوی، د هغه ذهن د مذهبي ښکارندې لپاره لکه د نورو ریښتینو تجربو لپاره خلاص و. کله ناکله هسل خپل هدف د اخلاقي "تجدید" په توګه لیده. ««سپيګلبرګ» وايي، که څه هم په ټولو شیانو کې د بنسټیز او منطقي خپلواکۍ ثابت پلوۍ سره سره، هسل کولای شول "د خپل مسلک په اړه او حتی د هغه د ماموریت په اړه چې د خدای د ارادې لاندې د فلسفې او ساینس لپاره نوې لارې ومومي". 

په ریاضیاتو کې د دوکتورا سند تر لاسه کولو وروسته، هسل بیرته برلین ته ستون شو، څو د «کارل وییرستراس» د مرستیال په توګه کار وکړي. خو لا دمخه هسل د فلسفې د تعقیبولو لیوالتیا احساس کړې وه. وروسته پروفیسر «وییرستراس» ډیر سخت ناروغ شو. هسل ویانا ته راستنیدو لپاره ازاد شو، چیرنته چې د پوځ د دندې د لنډ خدمت وروسته هغه خپل فکر فلسفې ته وقف کړ. 

په ۱۸۸۴ز کال کې د ویانا په پوهنتون کې هغه په فلسفه او فلسفي ارواپوهنې د «فرانز برینټانو» درسونو ته حاضر شو. «برنټانو» هغه د «برنارډ بولزانو، هرمن لوټز، جې سټوارټ مل» او «ډیویډ هیوم» لیکنو سره بلد کړ. هسل له «برنټانو» دومره متاثره شو چې خپل ژوند یې ارواپوهنې ته وقف کړ؛ په حقیقت کې، «فرانز برینټانو» اکثرا پر هغه تر ټولو زيات نفوذ لرونکي په توګه پېژندل کېږي، د بیلګې په توګه، د مقصديت په اړه .

د علمي سلا په تعقیب، دوه کاله وروسته په ۱۸۸۶ز کې هسل د «برینټانو» د پخواني زده کونکي «کارل سټمپف» په تعقيب د «هیل» پوهنتون ته لاړ، څو هلته استوګنه تر لاسه کړي چې دا کار به هغه ته د پوهنتون په کچه د تدریس وړتیا ورکړي. هلته، د «سټمپف» تر څارنې لاندې، هغه په ۱۸۸۷ز کال کې د « *Über den Begriff der Zahl*» (د شمیرې پر مفهوم) په عنوان لیکنه وکړه،  کومې چې وروسته د هغه د لومړني مهم اثر لپاره اساس وګرځېد چې دا اثر د «Philosophie der Arithmetik» (۱۸۹۱) په نوم و. 

په ۱۸۸۷ز کال کې هسل له «مالوین سټینشینیډر» سره واده وکړ، دا یو داسې يو ځای والی و چې پنځوس کاله یی دوام وکړ. په ۱۸۹۲ز کال کې د هغوی لور «الیزابیت»، په ۱۸۹۳ز کال کې د هغوی زوی «ګیرارټ» او په ۱۸۹۴ز کال کې د هغوی بل زوی «ولفګانګ» وزیږیدل. الیزابیت په ۱۹۲۲ز کال کې واده وکړ، او ګیرارټ په ۱۹۲۳ز  کال کې؛ خو ولفګانګ د لومړنۍ نړیوالې جګړې د تلفاتو څخه وو. ګیرارټ د قانون فیلسوف شو چې په متحده ایالاتو کې او د جګړې وروسته په اتریش کې د تدريس پر مهال يې د مقایسوي قانون موضوع کې ونډه درلوده.

### د فلسفې پروفيسر
هسل له واده وروسته په فلسفه کې خپل اوږد تدریس پیل کړ. هغه په ۱۸۸۷ز کال کې د هال په پوهنتون کې د خصوصی بې معاشه استاد په توګه پیل وکړ. په ۱۸۹۱ز کال کې هغه خپل  «Philosophie der Arithmetik. Psychologische und logische Untersuchungen»  خپرور کړ چې په فلسفه او ریاضیاتو کې يې خپلې پخوانۍ زده کړې پکې انځور کړې وې او د ریاضیاتو د بنسټ په توګه د رواني شرایطو وړاندیز يې وکړ. دې د «ګوتلوب فریج» منفي غبرګون له ځانه سره درلود، چا چې د دې اثر په ارواپوهنه نيوکه وکړه.

په ۱۹۰۱ز کال کې هسل له خپلې کورنۍ سره د «ګاټینجین» پوهنتون ته ولاړ، چیرته چې هغه د غیر معمولي پروفیسور په توګه درس ورکاوه. د دې څخه لږ مخکې د هغه یو لوی کار « *Logische Untersuchungen*  » (هال، ۱۹۰۰-۱۹۰۱) خپور شو. لومړی ټوک د "خالص منطق" په اړه تجربه لرونکي انعکاس لري چې په هغې کې په احتیاط سره "ارواپوهنه" ردوي. دا کار په ښه توګه تر لاسه شو او د هغه سیمینار موضوع شوه چې د «ویلهیم ډیلټي» له خوا ورکړل شوی و. هسل په ۱۹۰۵ز کال کې برلین ته د «ډیلتهي» لیدو لپاره سفر وکړ. دوه کاله وروسته په ایټالیا کې هغه د خپل الهام بخښونکي زاړه ښوونکي «فرانز برینټانو» او د ریاضي پوه «کانسټنټین کاراتوډوري» سره لیدنه وکړه. «کانټ» او «ډیکارت» هم اوس د هغه په فکر اغیز درلود. په ۱۹۱۰ز کال کې هغه د «لوګوس» ژورنال شريک مدیر شو. په دې موده کې هسل د داخلي وخت شعور په اړه درسونه وړاندې کړل چې څو لسیزې وروسته د هغه پخواني شاګرد «هیډیګر» د خپرولو لپاره اصلاح کړل.

## سرچينې