کري چپمن کټ

**کري چپمن کټ** (د ۱۸۵۹ ز کال د جنورۍ ۹مه – د ۱۹۴۷ ز کال د مارچ ۹مه) د ښځو د رایې حق‌غوښتونکې امریکايۍ رهبره وه چې د متحدو ایالتونو د اساسي قانون د نولسم تعدیل لپاره یې کمپاین کاوه. دغه تعدیل په ۱۹۲۰ز کال کې نافذ شو او په امریکا کې یې ښځو ته د رایې ورکولو حق ورکړ. کټ له ۱۹۰۰ نه تر ۱۹۰۴ز او له ۱۹۱۵ز نه تر ۱۹۲۰ ز کال پورې په امریکا کې د ښځو د رایې د حق د ملي اتحادیې مشري وکړه. دې په ۱۹۲۰ کال کې د رایې ورکوونکو ښځو اتحادیه او په ۱۹۰۴ کال کې د ښځو د رایې د حق نړیواله اتحادیه جوړه کړه چې وروسته یې نوم د ښځو نړیواله اتحادیه شو. په ۱۹۱۹ز کال کې يې د رایې د حق نه لرونکو ښځو د یوه لښکر مشري وکړه ، تر څو پر کانګرېس فشار راوړي، چې د اساسي قانون نولسم تعدیل تصویب کړي، په دغه قانون کې ښځو ته د رایې ورکولو حق ورکول کېده او ایالتي قانون جوړوونکي یې قانع کړل، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې یې تصویب کړي. کټ په متحدو ایالتونو کې د شلمې پېړۍ د لومړۍ نیمايي د پېژندل شویو ښځو له ډلې وه او د مشهورو امریکايي ښځو په ټولو لېستونو کې موجوده وه.

## د ژوند لومړي وختونه
کري کلېنټن لین د ۱۸۵۹ ز کال د جنورۍ میاشتې په ۹مه نېټه د «وېسکانسین» ایالت په «ریپون» سیمه کې وزیږېده. مور یې «ماریا لویسا (کلېنټن)»  او پلار یې «لوسیوس لېن» نومېده. په اووه کلنۍ کې یې کورنۍ د «ایووا» ایالت «چارلېز ښار» ته کډه شوه. کټ په ماشومتوب کې له ساینس سره مینه لرله او غوښتل یې ډاکتره شي. په ۱۸۷۷ ز کال کې یې له ښوونځي تر فراغت وروسته د «ایووا» ایالت په «ایمز» ښار کې د ایووا په کرنیز کالج کې (چې دا مهال د ایووا ایالت پوهنتون نومېږي) نوم لیکنه وکړه. 

پلار یې لومړی په کالج کې د زده‌کړو مخالف و، خو بیا یې ومنله او د دې د لګښتونو یوه برخه یې پر غاړه واخیسته. کټ د خپل لګښت د پوره کولو لپاره د ښوونځي په کتابتون کې لوښي وینځل او د ښوونځي د رخصتیو پر مهال به یې په کلیوالي ښوونځيو کې د ښوونکې په توګه کار کاوه. په تازه پیل کړي ټولګي کې یې ۲۷ زده‌کوونکي وو چې شپږ یې نجونې وې. کټ د کرېسېنټ له ادبي ټولنې سره یوځای شوه، دا د زده‌کوونکو یوه اداره وه او موخه یې دا وه چې د زده‌کوونکو د زده‌کړې مهارتونه او پر ځان باور لوړ کړي. دا چې په ناستو کې یوازې نارینه‌وو د خبرو کولو اجازه لرله، کټ د همدغه کار د کولو غوښتنه وکړه. دې موضوع په ګروپ کې د ښځو د ونډې په اړه بحثونه را پورته کړل او پایله دا شوه، چې ښځو ته په ناستو کې د خبرو کولو حق ورکړل شو. کټ د «پي بېټا في» غړې هم وه، دې د نجونو د مناظرې یوه اتحادیه هم جوړه کړه او په پوځي تمرینونو کې یې د ښځو د ونډې ملاتړ وکړ.

کټ په ایووا ایالت کې تر څلورو کلونو وروسته، د ۱۸۸۰ ز کال د نومبر میاشتې په ۱۰مه نېټه، د ساینس په برخه کې د لېسانس په کچه فارغه شوه، دا په خپل ټولګي کې یوازنۍ فارغه ښځه وه. تر فراغت وروسته یې د حقوقو د مامورې په توګه کار وکړ، وروسته په ۱۸۸۵ ز کال کې ښوونکې او بیا په ایووا ایالت کې د میسون ښار د ښوونځیو مسؤله شوه. دا په دې سیمه کې لومړنۍ ښځينه مسؤله وه. 

د ۱۸۸۵ ز کال په فبرورۍ میاشت کې یې د ورځپاڼې له اېډېټر «لیو چپمن» سره واده وکړ. کله یې چې خاوند د کار او ژوند د ځای پیدا کولو لپاره کلفورنیا ته ولاړ، دا له مور او پلار سره په ایووا کې پاتې شوه. کټ د خپل خاوند پر ناروغۍ خبره شوه، کلفورنیا ته روانه شوه. د ۱۸۸۶ ز کال په اګسټ میاشت کې کلفورنیا ته په لاره وه چې د خاوند له مړینې خبره شوه. بیا د یو څه وخت لپاره په سنفرانسیسکو کې پاتې شوه، هلته یې آزادې مقالې لیکلې او د ورځپاڼې لپاره یې د سوداګریزو اعلانونو د موندلو کار کاوه، خو په ۱۸۸۷ ز کال کې بېرته ایووا ته را وګرځېده.

کټ یوه ځوانه ۲۸ او ۲۹ کلنه کونډه وه، چې په ۱۸۸۷ ز کال کې یې «زېنوبیا» (Zenobia) او په ۱۸۸۸ ز کې یې «امریکايي حاکم» (The American Sovereign) کتابونه یې ولیکل. په ۱۸۹۰ ز کال کې یې له شتمن انجنیر او د ایووا ایالتي پوهنتون له فارغ «جورج کټ» سره واده وکړ. کټ خپلو ویناوو ته دوام ورکړ او په ۱۸۹۳ ز کال کې یې «رعیت او حاکم» (Subject and Sovereign) او په ۱۸۹۴ ز کال کې يې «زموږ د حکومت لپاره ګواښ» (Danger to Our Government) کتابونه ولیکل. جورج کټ هم د ښځو د رایې د حق په برخه کې د دې ونډه وستایله.

## د ښځو د رایې په حق ترلاسه کولو کې رول

### د امریکايي ښځو د رایې د حق ملي اتحادیه

#### لومړني کلونه
کټ په ۱۸۸۷ ز کال کې «چارلېز ښار» ته را وګرځېده او دلته یې د ایووا د ښځو د رایې د حق ترلاسه کولو په اتحادیه کې ګډون وکړ. کټ له ۱۸۹۰ نه تر ۱۸۹۲ ز کال پورې د ایووا د اتحادیې ایالتي تنظیموونکې او د ډلو د ثبتولو مسؤله وه. کټ د خپل کار په اوږدو کې په ملي کچه د امریکايي ښځو د رایې د حق د ملي اتحادیې لپاره کار پیل کړ او په «واشنګټن ډي سي» کې د ۱۸۹۰ ز کال په کنوانسیون کې ویانده وه. په ۱۸۹۲ ز کال کې «سوزان بي انټوني» غوښتنه ترې وکړه، چې د ښځو د رایې د حق د پېشنهادي تعدیل په اړه په کانګریس کې وینا وکړي. 

په ۱۸۹۰ ز کال کې په «سوېلي ډاکوټا» کې د ښځو د رایې د حق ترلاسه کولو تر لومړي ناکام کمپاین وروسته له کټ نه غوښتنه وشوه چې دا کمپیان په «کلوراډو» کې تنظیم کړي. د ۱۸۹۳ ز کال د سپټمبر په لومړیو کې «ډېنوېر» ته لاړه او د ټاکنو تر ورځې پورې یې کار وکړ. کټ د دوو راتلونکو میاشتو په جریان کې په ټول «راکي» کې تر دوه زره مایله ډېره وګرځېده او د «کلوراډو» له ۶۳ ښارونو نه یې ۲۹ ښارونه ولیدل. کلوراډو د ۱۸۹۳ ز کال په نومبر میاشت کې د ښځو د رایې حق تصویب کړ، دویم ایالت شو چې ښځو ته یې د رایې حق ورکړ او لومړی ایالت شو، د رایې حق د خلکو په رایه په کې ترلاسه شو. 

## په نړیوالو جګړو کې رول
کټ د ۱۹۲۰مو او ۱۹۳۰مو ز لسیزو په جریان کې په جګړې ضد برخه کې فعاله وه. په ۱۹۱۵ ز کال کې یې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیلېدو سره په متحدو ایالتونو کې د جګړې له پای ته رسولو سره د مرستې لپاره د ادارو جوړولو د اړتیا په اړه د سولې غوښتونکو ښځو یوه ډله جوړه کړه. د ۱۹۱۵ ز کال د جنورۍ په ۱۰مه په «واشنګټن ډي سي» کې د کټ او د دې د همکارې «جېن اډمز» په مرسته په «ویلارډ» هوټل کې د ناستې لپاره تر ۳۰۰۰ ډېرې ښځې را وبلل شوې. دوی د ښځو د سولې ګوند جوړ کړ چې اډمز یې مشره او کټ یې افتحاري مشره وټاکل شوه.

## مړینه
کټ د ۱۹۴۷ ز کال د مارچ میاشتې په ۹مه نېټه، د «نیویارک» ښار په «نیو راشل» سیمه کې په خپل کور کې د زړه د حملې له امله مړه شوه. مړی یې د «نیویارک» ښار د «برونکس» سیمې په «ووډلاون» هدیره کې د پخواني ملګري «مري ګرټ هې» تر څنګ خاورو ته وسپارل شو، مري ګرټ د نیویارک ایالت یو حقوق‌پوه و او تر شل کاله ډېر یې له دې سره ژوند کړی و. د ښځو د رایې حق غوښتونکې افریقايي‌الاصله امریکایۍ «مري چرچ ټېرل» کټ ته په یوه یادګاري پیغام کې لیکلي: «ټولې نړۍ یوه لویه، ښه او با استعداده مېرمن بایلوده، کلونه کلونه یې غوښتل چې له ټولو انسانانو سره باید د هغوی له جنسیت، نژاد او دین پرته عادلانه چلند وشي. ما خپله داسې نږدې ملګرې بایلوده، چې له څلوېښتو کلونو راهیسې یې په عمومي او خصوصي لیکنو او ویناوو کې هڅولې یم.» 

### ویاړونه
کټ هم د ژوند پر مهال او هم تر هغه وروسته، د خپل کار له امله پېژندل کېده. په ۱۹۲۱ ز کال کې لومړنۍ ښځه وه چې «وایومېنګ پوهنتون» افتخاري دوکتورا ورکړه. په ۱۹۲۳ ز کال کې د ښځو د رایې د حق د اتحادیې له‌خوا «د ۱۲ لویو ژوندیو امریکايي مېرمنو له ډلې» وبلل شوه او په ۱۹۲۵ ز کال کې «سمېټ پوهنتون» د حقوقو افتخاري دوکتورا ورکړه. په ۱۹۲۶ ز کال کې يې تصویر د ټایم مجلې پر پښتۍ خپور شو او په ۱۹۳۰ ز کال کې یې د بې وسلې کولو په برخه کې د خپلو نړیوالو کارونو لپاره جایزه واخیسته. په ۱۹۳۳ ز کال کې یې امریکايي عبري مډال واخیست. په ۱۹۳۵ ز کال کې د ترکیې دولت د کټ د کارونو د ستاینې لپاره مُهر خپور کړ او په ۱۹۳۶ ز کال کې ولسمشر «فرانکلېن روزوېلټ» په سپينه ماڼۍ کې د سوله‌ییزو فعالیتونو له امله وستایله. په ۱۹۴۰ ز کال کې «د ښځو موروایان کالج» د حقوقو افتخاري دوکتورا ورکړه او د امریکا د ښځو د اتحادیې له‌خوا د «کال د ښځې جایزه» او د ښځو د عمومي اتحادیو د فدراسیون مخکښه طلایي جایزه هم ورکړل شوه. په ۱۹۴۱ ز کال کې، په سپینه ماڼۍ کې خپل پخواني ملګري «النور روزوېلټ» د «چي اومېګا» جایزه ورکړه.

## سرچینې