د پاکستان تاریخچه

د پاکستان تاریخ په ۱۹۴۷ ز کال کې د دغه هېواد له جوړېدو وړاندې له افغانستان، هند او ایران سره شریک دی. د پاکستان په نوم اوسنۍ سیمه چې د هند د نیمه لویې وچې لویدیځه برخه او د ایران د فلات (Iranian plateau) په ختیځ کې پولې ته څېرمه سیمې په کې شاملېږي، هم د یوه لوی تمدن د حاصل ورکوونکې ځمکې او هم مرکزي آسیا او نږدې ختیځ ته د سویلي آسیا د لارې په توګه عمل کړی.

دغه سیمه، چې له افریقا څخه د هومو ساپینس (*Homo sapiens*) د لومړنۍ ساحلي کډوالۍ په مسیر کې ځای لري، لومړني معاصر انسانان په دغه سیمه کې مېشت وو. په سویلي آسیا کې د کلیوالي ژواند ۹۰۰۰ کلن تاریخ چې نیولیتیک (Neolithic) دورې (۷۰۰۰- ۴۳۰۰ کاله له میلاد وړاندې) ته اړوندېږي، د پاکستان مهرګرې (Mehrgarh) سیمې او په سویلي آسیا کې د ښاري ژوند ۵۰۰۰ کلن تاریخ د اندوس درې (اوسني سیند) د تمدن مختلفو ځایونو ته چې موهنجا دارو او هرپرا په کې شاملېږي، اړوندېږي.

په وروستیو زریزو کې د اوسني پاکستان دغو سیمو ډېر پام ځانته اړولی – د لرغونو ځایونو په منځ کې په عمومي ډول بودېسیت یا بودا، د تکسېلا سیمې او بهایی تخت، په ۱۴ مه پېړۍ کې د تاتا اسلامي – سیندي تاریخي ودانیو او په ۱۷ مه پېړۍ کې په لاهور کې مغولي ودانۍ. د ۱۹ مې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې دغه سیمه د ختیځ هند کمپنۍ خپله کړه، چې له ۱۸۵۷ ز کال وروسته د ۹۰ کلونو لپاره تر هغه مهاله په مستقیم ډول تر بریتانوي واک لاندې وه، چې د نورو بیلتون غوښتونکو ترمنځ د هغه هېواد د ملي شاعر علامه اقبال او د هغه هېواد د بنسټګر محمد علي جناح د هڅو په پایله کې په ۱۹۴۷ ز کال کې پاکستان جوړ شو. له دې وروسته دغه هېواد ملکي دیموکراتیکې او پوځي واکمنۍ تجربه کړې، چې له امله یې په اقتصادي او پوځي برخو کې د پام وړ وده کړې، خو ورسره له بې ثباتیو سره هم مخامخ شوی، چې تر ټولو مهم یې په وروستیو کې د ختیځ پاکستان جلا کېدل و چې د بنګلادېش په نوم نوی هېواد ترې جوړ شو.

## د بریتانیا واکمني
د معاصر پاکستان هېڅ یوه برخه تر هغه مهاله د بریتانیا او یا هم بل اروپايي ځواک له خوا نه اداره کېده، کله چې په ۱۸۳۹ ز کال کې، کراچۍ، د خټینې کلا لرونکی کوچنی د کب نیولو کلی، چې د همدغې کلا له خوا د بندر ساتنه کېدله ونیول شو، کوم چې د لومړۍ افغان جګړې لپاره چې ډېر ژر وشوه، په پوځي مرکز واوښت. د سیند پاتې برخه په ۱۸۴۳ ز کال کې ونیول شوه، په ورپسې لسیزو کې په لومړیو کې دغه سیمه د ختیځ هند کمپنۍ له خوا اداره کېده، خو له هندي بغاوتونو(post-Sepoy Mutiny) (۱۸۵۷-۱۸۵۸ ز کال) وروسته د جګړو او هوکړو له مخې، د دغې سیمې ډېرې برخې د بریتانوي سترواکۍ د ملکې ویکتوریا تر مستقیمې واکمنۍ لاندې راغلې. په دغه مهال کې مهمې جګړې له بلوڅ تالپور سلسلې (Baloch Talpur dynasty) سره جګړه، چې په ۱۸۴۳ ز کال کې په میاني جګړې پای ته ورسېده، انګلیس – سیکهـ جګړې (۱۸۴۵- ۱۸۴۹ ز کال) او انګلیس – افغان جګړې (۱۸۳۹- ۱۹۱۹ ز کال) وې. له ۱۸۹۳ ز کال څخه تر ۱۹۴۷ ز کال پورې ، تر هغه مهاله چې دغه سیمې خپلواکي واخیسته، د معاصر پاکستان ټولې برخې د بریتانوي هند د سترواکۍ برخه وې.

د بریتانیا تر واک لاندې دغه سیمه، په عمومي ډول په سیند صوبه، پنجاب ایالت او بلوچستان اجنسۍ وېشل شوې وې. په دغه سیمه کې ګڼ شمېر هندي نوابی ریاستونه وو چې تر ټولو لوی یې بهاولپور و. سیند د بمبئ ریاست (Bombay Presidency) برخه وه، چې د کلونو په اږوږدو کې ګڼ شمېر شکایتونه و چې د معاصرې ممبئ د واکمنانو له خوا دغې سیمې ته پام نه کېږي، په داسې حال کې چې په کراچۍ کې مېشت کمیسار موجود و.

پنجاب (هغه چې د معاصر هند ایالت ته اړوند کېده) د بنګال د ریاست د برخې په توګه په تخنیکي ډول له لرې څخه له کلکتې اداره کېده، خو په عملي ډول ډېری چارې سیمه ییزو بریتانوي واکمنانو ته چې په هند کې له پیاوړو او اغېزمنو کسانو څخه وو، اړوند کېدلې. په پیل کې یوه "اداري پلاوی" د هنري لاورنس (Sir Henry Lawrence) تر مشرۍ لاندې شتون درلود، چې مخکې یې په لاهور دربار کې د بریتانوي وګړي په توګه کار کاوه او د هغه کشر ورور جان لاورنس (John Lawrence) او چارلس ګرېنوېل منسېل (Charles Grenville Mansel) هم په کې وو. د دغه اداري پلاوي تر مشرۍ لاندې یو شمېر ستایل شوي افسران راغونډ شوو چې په ټولیز ډول ورته د هنري لاورنس ځوانان ویل کېدل(Henry Lawrence's "Young Men"). له بغاوت وروسته جان لاورنس د پنجاب لومړنی والي وټاکل شو. د پنجاب د کانال مستعمرې (Punjab Canal Colonies) چې یوه ځان غوښتونکې او بریالۍ پروژه وه، چې په ۱۸۸۰ مه لسیزه کې د اوبو لګولو له مخې د نوې کرنیزې ځمکې د جوړېدو لپاره، څو په نورو برخو کې (د معاصر پاکستان ګڼ شمېر برخې په کې شاملېږي) د نفوسو د زیاتوالي فشار راکم کړي پیل شوه.

د بلوچستان په ایجنسي کې ګڼ شمېر نوابي ریاستونه او قبیلوي سیمې شته وې او په ډېره نرمۍ اداره کېدلې، له دې سره چې د بریتانوي هند او افغانستان ترمنځ پولې ته څېرمه کویټه د افغانستان او یا هم روسیې د حملې پر وړاندې د پوځي اډې په توګه جوړه شوه، خو په ۱۹۳۵ ز کال کې د کویټې ځمک ښوییدنې (زلزله) لوی ناورین رامنځته کړ. له ۱۸۷۶ ز کال وروسته، د شمال حساسې برخې د "لوړپوړي کمیشنر د ایالت" (Chief Commissioner's Province) په توګه یادېدلې. له افغانستان سره پوله چې تر اوسه له معاصر پاکستان سره د پولې په توګه شمېرل کېږي، په ۱۸۹۳ ز کال کې په ډېورنډ کرښې ،د یوې ټاکلې مودې لپاره وټاکل شوه.

د رېل د پټلۍ د جوړولو چارې، په ۱۸۵۰ مه لسیزه کې پیل شوې او د دغې شبکې ډېره برخه (چې اوس مهال په ځینو ځایونو کې پرې شوې) په ۱۹۰۰ ز کال کې بشپړه شوه.

د اوسني پاکستان بېلابېلې برخې، په لاندې توګه د ختیځ هند کمپنۍ په لاس ورغلې:

* سیند په ۱۸۴۳ ز کال کې د حیدر آباد جګړې او میاني جګړې وروسته ونیول شو.
* پنجاب او ختیځه پښتونخوا په ۱۸۴۹ ز کال کې د انګلیس – سیکهـ له دویمې جګړې وروسته ونیول شو.

د بریتانوي راج له خوا نیول شوې سیمې په لاندې ډول دي:

* سویلي بلوچستان، په ۱۸۷۶ ز کال کې د قلات له هوکړې وروسته د بریتانوي راج واک ته ورغی.
* لویدیځ بلوچستان، د افغان – انګلیس له دویمې جګړې وروسته په ۱۸۷۹ ز کال کې د ګندمک له هوکړې وروسته بریتانوي راج اړوند شو.

### له بریتانوي سترواکۍ خپلواکي
د ۱۹۴۷ ز کال د اګست په ۱۴ مه، پاکستان خپلواکي واخیسته. راتلونکې ورځ یې هند هم آزاد شو. د بریتانوي هند دوه ایالتونه: پنجاب او بنګال د رادکلیف کمیسیون (Radcliffe Commission) له خوا له مذهبي مخې ووېشل شول. ویل کېږي چې، مونټ بټېن (Mountbatten) په رادکلېف کمیسیون اغېز کړی، چې د هند په ګټه کرښه رامنځته کړي. د پنجاب لویدیځه برخه چې ډېری یې مسلمانان وو، د پاکستان اړوند شوه او ختیځه یې چې هندو او سیکهـ په کې وو، هند ته اړوند شوه، په داسې حال کې چې ګڼ شمېر مسلمان لږه کي د پنجاب په ختیځ کې وو او د پنجاب په لویدیځو سیمو کې هم ګڼ شمېر سیکهـ او هندو وګړو ژوند کاوه.

په پنجاب کې سختو بغاوتونو، د هند او پاکستان دواړه دولتونه دې ته اړ کړل چې په اجباري ډول په پنجاب کې مېشت هندوـ سیکهـ لږه کي او مسلمانان تبادله کړي. د وګړو له دغې تبادلې وروسته یوازې څو زره د ټیټې کچې هندوان، د پاکستان خوا پنجاب کې پاتې شول او  ډېر لږ مسلمانان د هندي پنجاب په مالېرکوتلا (Malerkotla) سیمه کې پاتې شول. سیاسي کارپوه اشتیاق احمد وايي:  په داسې حال کې چې لومړی مسلمانانو په پنجاب کې په یاغیتوب لاس پورې کړ، خو د ۱۹۴۷ ز کال تر پایه په لویدیځ پنجاب کې د مسلمانانو له خوا د وژل شویو هندوانو او سکانو په پرتله په ختیځ پنجاب کې له هغو زیات مسلمانان، د هندوانو او سیکانو له خوا ووژل شول.

## سرچینۍ