د روسيې جنګي جرمونه

د روسې جنګی جرمونه د د ۱۸۹۹ او ۱۹۰۷ز کلونو د Hague تړونونو يا کنوانسيونونو او جينوا کنوانسيونونو په ګډون د جګړې له قانون څخه سرغړونې دي، چې له جګړې پرته جرمونه او د انسانيت پر وړاندې جرمونه په کې شاملېږي. دا هغه جرمونه دي چې د روسي فدراسيون (Russian Federation) رسمي وسله وال او پوځي وزمه ځواکونه يې په ۱۹۹۱ ز کې د شوروي اتحاد له ړنګېدلو څخه راپدېخوا په تر سره کولو تورن دي. دا موضوع د اصلي دولتونو يا لاسپوڅي دولتونو سره په مرستې کولو او جرمونو ته په هڅولو سره نوره هم غځېږي، د روسيې له لورې وسله وال  او تمويل شوي دي؛ له ډلې يې د لوهانسک د خلکو جمهوريت او ډونيټسک د خلکو جمهوريت يادولی شو. دې جنګي جرمونو کې د دښمن د نيول شويو جنګياليو لنډ بې ځنډه اعدام، د پلټنې پر مهال د اسيرانو سره ناسم چلند (ځورونه) او د جنسي تېري په ګډون د ملکي نا جنګياليو پر وړاندې له تاوتريخوالي څخه کار اخيستل شامل دي. 

د بخښنې نړيوال سازمان (Amnesty International) او د بشر حقونو د څار کميسيون (Human Rights Watch) په چيچنيا (Chechnya)، جورجيا (Georgia)، اوکراين (Ukraine) او سوريه (Syria) کې د روسيې جنګي جرمونه ثبت کړي دي. (Médecins Sans Frontières) هم په چيچنيا کې جنګي جرمونه مستند کړي دي. په ۲۰۱۷ ز کې د بشر حقونو لپاره د ملګرو ملتونو عالي استازولۍ دفتر (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR)) راپور ورکړی دی، چې روسيې په سوريه کې ډله ييز او اورينې وسلې کارولې دي، چې دا کړنه يې په ملکي هستوګن سيمه کې د بې توپيره بريدونو جنګي جرم جوړوي. 

به ۲۰۰۹ ز کې د بشر حقونو اروپايي محکمې (European Court of Human Rights (ECHR)) ۱۱۵ پرېکړې خپرې کړې (د *Baysayeva v. Russia*  قضيې په ګډون) ، چې له مخې يې د روسيې حکومت د زور ورکوونو (غايب کولو)، قتل، ځورونې يا شکنجې او په چيچنيا کې د دې جرمونو په سمه توګه څېړلو کې د پاتې راتللو له امله مجرم وباله. په ۲۰۲۱ ز کې يادې محکمې روسيه په ځانګړي ډول په ګرجستان کې د قتل، ځورونې، لوټ کولو او د کورونو د ويجاړۍ او د ۲۰۰۰۰ بې ځايه شويو ګرجستانيانو مجرمه وګڼله. ياد بې ځايه شوي بېرته خپلې سيمې ته ستنېد،ل مګر روسيې يې مخنيوی کاوه. 

په ختيځ اوکراين کې د روسيې د ښکېلتيا د يوې پايلې په توګه د بېلابېلو هېوادونو له لورې په ۲۰۱۴ ز کې د روسي چارواکو پر وړاندې پراخه کچه نړيوال بنديزونه لګول شوي دي. هغه مهال چې د جرم نړيوالې محکمې (International Criminal Court (ICC)) د نړيوال قانون د شونو سرغړونو لپاره د روسيې له لورې د کريميا د تړلتیا په اړه پلټنې پيل کړې، روسيې په ناڅاپي ډول په ۲۰۱۶ ز کې خپل غړيتوب بېرته واخيست. 

## چيچنيا
په ۱۹۹۱ ز کال کې د پخواني شوروي اتحاد له ړنګېدلو څخه وروسته، چيچنيا له روسي فدراسيون څخه خپله خپلواکي اعلان کړه. روسي چارواکو د دوی د خپلواکۍ اعلاميه ونه منله، چې د کړکېچونو لامل شوه. دا حالت په پای کې هغه مهال يوې بشپړې جګړې ته واوښت، چې ۲۵۰۰۰ روسي سرتېري د ۱۹۹۴ ز کال  د ډسمبر پر ۱۱ چيچنيا ته ننوتل. جګړه په ۱۹۹۶ ز کال کې د چيچين په ريښتيني خپلواکۍ او د روسي پوځ په شاتګ پای ته ورسېده. يو ځل بيا په ۱۹۹۹ ز کال کې دويمه نښته پراخه شوه او تر ۲۰۰۹ ز کال پورې يې د سرغړونې ضد جګړه پرمخ لاړه. ياد نښته د روسيې له لورې د چيچنيا بشپړ واک تر لاسه کولو او په کې د روسي پلوي حکومت په رامنځته کولو سره پای ته ورسېده. ګڼ جنګي جرمونه ثبت شوي دي، چې زياتره د روسيې وسله والو ځواکونو کړي دي. 

د دوو جګړو پر مهال د چيچنيان د روسيې د تبليغاتو له مخې د «تور [تور پوستو»، «داړه مارانو»، «تروريستانو»، «يو ډول خزنده: cockroaches» او «خسک» په توګه نا انساني انځور شوي وو. د روسيې وسله والو ځواکونو ګڼ جنګي جرمونه کړي دي. 

د روسيې جنګي جرمونه دا دي: په ۱۹۹۵ ز کال «د Shali غونچه بم بريد: » کې د منع شويو غونچه بمونو (Cluster bombs) کارونه، چې يو مارکېټ، د ګاز تم ځای او يو روغتون يې په نښه کړ. د ۱۹۹۵ ز کال په اپرېل کې د Samashki عامه وژنه، چې د OMON (د بلوا پوليس) ځواکونو له لورې په کې د چيچنيا ۱۰۰ تنه ملکيان ووژل شول. د Grozny د لومړۍ جګړې پر مهال د روسيې د هوايي بريدونو او ټوپخانو بمباري د Dresden له ويجاړېدنې راهيسې په اروپا کې د تر ټولو درندې بمي مبارزي په توګه تشرېح شوي دي. د بشر حقونو په اړه د ملګرو ملتونو کميسيون په خپل راپور کې چې د ۱۹۹۶ز کال مارچ پر ۲۶ نېټه يې خپور کړ، روسيې ځواکونه يې په پوستو کې د ملکي وګړو په ويشتلو او وژلو او همدرانګه د نيول شويو چيچني ملکيانو او جنګياليو په بې ځنډه اعدام تورنه کړه. د بشر دوستانه مرستندويه کارکوونکو د وژنې په دوه نورو قضيو کې هم روسيه ښکېل وه، چې په Grozny کې يې پر سړک باندې له اعدام څخه د يو ملکي وګړې د ژغورلو هڅه وکړه. د روسيې د کورنيو چارو د ځواکونو افسرانو د سرتېرو پر يوې ډلې وکړې، چې د ملکي وګړو له وژنې څخه يې ډډه وکړه. جګړه د ۴۵۰۰۰۰ وګړو د بې ځايه کېدنې سبب شوه، چې د چيچنيا د ټول نفوس ٪۴۵ جوړوي؛ په داسې حال کې چې ۲۰۰۰ کوچنيان مړه شول. 

د چيچين دويمه جګړه د ملکي وګړو پر وړاندې د جنګي جرمونو د يو بل پړاو لامل شوه. د ملکيانو پر وړاندې د ۱۹۹۹ز کال  Elistanzhi غونچه بم بريد يې يوه بېلګه يادولی شو. د Grozny له لرې ويشتونکي راکټي بريد يو د ګڼې ګوڼې بازار په نښه کړ، چې تر ۱۰۰ زيات ملکي وګړي يې ووژل. د روسيې هوايي ځواک د کډوالو پر هغه کاروان باندې راکټي بريدونه وکړل، چې Ingushetia ته د ننوتلو هڅه يې کوله. دا کړنه په ۱۹۹۹ ز کال ډسمبر کې هغه مهال بيا ځل وشوه، چې روسيې ځواکونو له Grozny څخه تښتېدونکي کډوال وويشتل. د Alkhan-Yurt عام وژنې او Novye Aldi عام وژنې د روسي ځواکونو له لورې قتل، لوټماري او د چينچنيانو باندې جنسي تېری راونغاړه. Staropromyslovsky عام وژنه د ۲۰۰۰ ز کال په جنوري کې پېښه شوه. د Katyr-Yurt بمباري د ۲۰۰۰ ز کال فبروري له ۴ څخه تر ۶ پورې وشوه. د Grozny له ۱۹۹۹ ز کال څخه تر ۲۰۰۰ ز کال پورې کلابندي او بمبار د زرګونو ملکي وګړو د وژنې لامل شول. 

د روسيې وسله والو ځواکونو د خلا بمونو په نوم (د تېلو هوايي چاودېدونکي: Fuel-Air Explosive) ناڅرګند بمونه هم وکارول، چې پناه ځايونه، ودانې او سنګرونه ويجاړوي او په دې ډول د هستوګنې سيمه کې د ملکيانو له وېجاړونکي طبيعت څخه د هغوی ساتنه ناشونې کوي. د دې بمونود فشار څپه د «خلا يا تشې» په نوم د يو وروستي تدقيق له لارې انسانان وژني، چې سږې شکوي يا د خلکو د زندۍ کولو سبب کېږي. نوموړي بمونه د چيچنيا په سويلي غرونو کې وکارول شول. 

د ۱۹۹۶ ز کال د ډسمبر پر ۱۷مه  د سره صليب نړيوالې کمېټې شپږ استازي ګروزني (Grozny) ته نږدې په Novye Atagi کې د يادې کمېټې په روغتون کې د مخ پټو وسله والو له لورې په بريد کې ووژل شول. په ۲۰۱۰ ز کال کې د روسيې د ځانګړو ځواکونو لوړ رتبه مامور تورن Aleksi Potyomkin ادعا وکړه، چې يادې وژنې د FSB جاسوسانو له لورې شوې وې. د ۲۰۰۴ز کال يوه راپور د چينچنيانو د ځورونې په موخه پر هغوی د روسي ځواکونو له لورې جنسي بريدونه په ګوته کوي. په چيچنيا کې د ۴۲۸ کليو له ډلې ۳۸۰ يې په نښو کې بمبار شوي وو، چې تر شا يې د ٪۷۰ کورونو ويجاړي پرېښوده. 

د بښنې نړيوال سازمان اټکل کړی دي، چې يوازې د چيچين په لومړۍ جګړه کې له ۲۰۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰۰ پورې ملکي وګړي وژل شوي دي، چې زياتره يې د روسي ځواکونو له لورې د ګڼې ګوڼې مېشت سيمو باندې د بې توپيره بريدونو له امله وژل شوي دي. ۲۵۰۰۰ نورملکيان د چيچنيا په دويمه جګړه کې ووژل شول. يوه بله سرچينه انګېري چې په دويمه نښته کې له ۴۰۰۰۰ څخه تر ۴۵۰۰۰ پورې ملکي وګړي وژل شوي دي. په ورته وخت کې په ۱۹۹۶ کې د روسيې د ملي امنيت رئيس Aleksandr Lebed وويل چې په لومړۍ جګړه کې ۸۰۰۰۰ خلک ووژل شول. تاريخپوهان اټکل کوي، چې د نظامي ځواکونو په ګډون په لومړۍ جګړه کې د چينچنيا د نفوس لسمه برخه (د يو ميليون نفوس له ډلې ۱۰۰۰۰۰ تنه) ووژل شوه. د محافظه کارانو اټکلونه ادعا کوي، چې په دواړو جګړو کې لږ تر لږه له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۱۵۰۰۰۰ پورې خلک ووژل شول. د چيچنيا د چارواکو او اتباعو له لورې لوړ اټکلونه فرض کوي، چې په دواړو جګړو کې له ۲۰۰۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰۰۰ تنو پورې ووژل شول. د نښتو د پيل له راهيسې په چيچنيا کې ۵۷ ډله یيز قبرونه ثبت شوي دي. 

ځينو پوهانو اټکل کړې ده، چې په دې ډول کوچنۍ توکميزې ډلې باندې د روسيې ظالمانه بريدونه د نسل وژنې جرم ګڼل کېږي. «د ګواښل شويو خلکو ټولنه» په نوم په جرمني کې مېشتې نادولتي مؤسسې د چيچنيا په اړه د ۲۰۰۵ ز کال راپور کې روسي چارواکي په نسل وژنې تورن کړل. 

د بشري حقونو څار ادارې د ۱۹۹۹ او ۲۰۰۵ ز کلونو تر منځ په چيچنيا کې له ۳۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰ پورې د زور ورکولو (غايب کولو) پېښې ثبت کړي دي او دا يې د انسانيت پر وړاندې د جرم په توګه ډلبندي کړی دی. 

## سرچينې