نژاد (انساني ډل بندي)

نژاد د مشترکو فزیکي او ټولنیزو ځانګړنو له مخې چې په عمومي توګه په یوه مشخصه ټولنه کې  لیدل کېږي، په ډلو باندې انساني وېش ته ویل کېږي. په پیل کې دغه اصطلاح د یوې مشترکې ژبې ویونکو او وروسته د ملي اړوندتیا د څرګندولو په موخه کارول کېده. په ۱۷ مه پېړۍ کې د فزیکي (لید وړ) ځانګړنو لپاره د دغې اصطلاح کارول پیل شول. معاصرعلم نژاد ته د یوه ټولنیز جوړښت په توګه ګوري، هغه هویت چې د ټولنې له خوا د وضع شوو قواعدو پر بنسټ ځانګړی کېږي. په داسې حال کې چې نژاد د ډلو ترمنځ د فزیکي ورته والي په بنسټ دی، خو ذاتي فزیکي یا بیولوژیکي معنا نه لري.

له نژادونو څخه ټولنیزو انګېرنو او د هغو ډلبندۍ د وخت په تېرېدو سره بدلون لرلی، چې تر ډېره په کې عامیانه ډلبندي (بیولوژیکي) شاملېږي چې د وګړو اساسي ډولونه د هغوی د پېژندل شویو ځانګړتیاوو له مخې تعریف کوي. نن ورځ پوهان دغه ډول بیولوژیکي ذات پالنه منسوخه بولي او په معمول ډول د فزیکي او چلندي ځانګړنو له مخې د ټولیز توپیر په موخه له نژادي توضیح ډډه کوي.

د شلمې پېړۍ له دویمې نیمايي راهیسې، د نژاد پالنې له منسوخو علمي نظریاتو سره د نژاد اړیکې له نژاد سره دا مرسته کړې چې په مخ پر زیاتېدوني ډول د ډلبندي د یو شبه علمي سیسټم په توګه وپېژندل شي. په داسې حال کې چې اوس هم په یو شمېر عمومي مواردو کې ترې ګټنه کېږي،  خو د هغو پر ځای تر ډېره لږ مبهم او معنا لرونکي اصطلاحات، لکه: نفوس، وګړي، قومي ډلې او ټولنې د هغو د استفادې ځای ته په پام کارول کېږي.

## د نژاد تعریف
معاصرې څېړنې نژادي ډلبندۍ ته د ټولنیز جوړښت په توګه ګوري، په دې معنا چې د انسانانو ترمنځ ذاتي نه دي او تر ډېره د ټولنیزو واکمنو ډلو له خوا یو ټولنیز جوړښت ته د هویت ورکولو په موخه رامنځته شوی. بېلابېل کلتورونه مختلفې نژادي ډلې تعریف کوي چې تر ډېره په لویو تړلو ټولنیزو ډلو تمرکز لري او د وخت په بدلون سره یې تعریفونه بدلون مومي.

* په سویلي افریقا کې د ۱۹۵۰ ز کال د وګړو د ثبت قانون یوازې سپین، تور او رنګین په رسمیت پېژندلي چې سور پوستي هم وروسته ور زیات شول. 
* د میانمار دولت اته «لوی ملي قومي نژادونه» په رسمیت پېژني.
* د برازیل سرشمېرنه وګړي په سپینو (brancos)، رنګینو (pardos)، تورو (pretos)، آسیايي (amarelos) او بومي وګړو وېشي، په داسې حال کې چې ګڼ شمېر خلک له بېلابېلو اصطلاحاتو څخه د یو بل پېژندلو په موخه ګټنه کوي.
* د متحده ایالاتو د سرشمېرنې اداره د متحده ایالاتو د ۲۰۲۰ ز کال په سرشمېرنه کې د منځني ختیځ او شمالي افریقا د وګړو لپاره د نوې طبقې د رامنځته کېدو وړاندیز وکړ ،خو د دې پر سر د اختلاف له امله چې باید د سپین قومیت او یا هم جلا نژاد په توګه وپېژندل شي، بېرته واخیستل شو. 
* د مدني حقونو له خوځښت وړاندې په متحده ایالاتو کې د سپین پوستو لپاره قانوني تعریف کارول کېده، چې تر ډېره د ځانګړو ډلو له خوا له نیوکو سره مخامخ و. 

### ټولنیز جوړښتونه
له هغه ځایه، کله چې انسان پېژندونکو (انتروپولوژیستان) او نورو تکامل پوهانو د جنیتیکي بدلونونو په اړه د خبرو کولو په موخه له نژاد څخه د نفوسو(وګړو) اصطلاح ته خپل لوری بدل کړ، تاریخ پوهانو، کلتوري انتروپولوژیستانو او د ټولنیزو چارو نورو پوهانو د «نژاد» اصطلاح د یوې جلا کلتوري طبقې یا هویت په توګه بیاځلي درک کړ، په دې معنا د هغو ممکنو لارو څخه یوه چې یوه ټولنه ترې د خپلو وګړو د ډلبندۍ په موخه ګټه اخلي.

ګڼ شمېر ټولنپوهان د نژاد د کلیمې پر ځای د «قومیت» کلیمه د مشترک کلتور، نسب او تاریخ اړوند باورونو پر بنسټ د ډلو د تعریف کولو په موخه کاروي. د نژاد اړوند تجربي او مفهومي ستونزو په خوا کې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د تکاملي چارو او ټولنو پوهانو په بشپړ ډول دا درک کړې وه چې څه ډول د نژاد اړوند باورونو څخه د تبعیض، آپارتائید، غلامۍ او عام وژنې د توجیه په برخه کې ګټنه شوې. دغو پوښتنو په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې په متحده ایالاتو کې د مدني حقونو د خوځښت او په نړیواله کچه د استعمار ضد خوځښتونو په رامنځته کېدو سره زور واخیست. له همدې امله دوی دې پایلې ته ورسېدل چې نژاد په خپله یو ټولنیز جوړښت دی، هغه مفهوم چې باور پر دې و چې له یو عیني واقعیت سره مطابقت لري او د هغو د ټولنیز چلن له مخې ورباندې باور شتون لري.

#### اروپايي اتحادیه
اروپايي ټولنه په خپلو اسنادو کې د نژادي او قومي اصلونو اصطلاحات په مترادف ډول کاروي، چې د دغو له مخې «د نژداي رېښې له اصطلاح ګټنه په دغو کړنلارو کې د نژادي نظریاتو د منلو په معنا نه دی». هاني لوپز خبرداری ورکوي چې په قانون کې د یوې طبقې لپاره له نژاد څخه ګټنه، د هغو اړوند عامه انګېرنې ته مشروعیت وربښي. د اروپا په متنوع جغرافیايي جوړښت کې، قومیت او قومي رېښې په پام وړ توګه خپل ځایګی موندلی او په ډېره کمه کچه له نژاد سره د اړوند ایدیالوژیک فشار لاندې راغلې. په اروپايي زمینه کې، د نژاد تاریخي انګازه د هغو په ستونزه جوړوونکي طبیعت ټینګار کوي. په یو شمېر هېوادونو کې دغه اصطلاح په کلکه سره په ۱۹۳۰ مه او ۱۹۴۰ مه لسیزه کې د نازي او فاشیستي حکومتونو له قوانینو سره اړونده بلل کېږي. له همدې امله په ۱۹۹۶ ز کال کې اروپايي پارلمان هغه پرېکړه لیک تصویب کړ، چې څرګنده یې کړه، له «دغې اصطلاح څخه باید په ټولو رسمي متنونو کې ډډه وشي».

د نژادي اصل مفهوم په دې تکیه لري، چې انسانان د هغو د بیولوژیکي توپیرونو «نژاد» له مخې وېشل کېدای شي، هغه نظریه چې په ټولیزه توګه د پوهانو د ټولنې له خوا رد شوه. له هغه ځایه چې ټول انسانان له یوې رېښې څخه دي، د نژاد پالنې او تعصب پر وړاندې اروپايي کمیسیون (ECRI) د مختلفو نژادونو د موجودیت اړوند نظریات رد کوي. 

#### متحده ایالات
د اروپا، افریقا او آسیا له هرې برخې څخه کډوال متحده ایالاتو ته راغلی. هغوی په خپل منځ او د دغې لویې وچې له بومي وګړو سره مخلوط شوي. په متحده ایالاتو کې ډېری هغه کسان چې ځانونه افریقايي امریکایان ګڼي، یو شمېر اروپايي اجداد لري، په داسې حال کې چې ډېری هغه کسان چې ځانونه اروپايي امریکایان ګڼي، یو شمېر افریقايي او سورپوستي امریکايي اجداد لري.

د متحده ایالاتو له لومړني تاریخ راهیسي، سورپوستي امریکایان، افریقايي امریکایان، اروپايي امریکایان د بېلابېلو نژادونو په توګه ډلبندي شوي. د دغو ډلو ترمنځ د اختلاط اوګډتوب د موندلو په موخه هڅې د ملاتو او اکتورن په څېر کوچنیو ډلو د رامنځته کېدو لامل ګرځېدلې. په دغو نژادونو کې د ګډون معیارونو په ۱۹ مه پېړۍ کې بدلون وموند. د بیارغونې پر مهال، په مخ پر زیاتېدونکي ډول هر څوک د «یو څاڅکي» «تورې وینې» له مخې د دې پر ځای چې د هغو د ظاهري تور پوست له مخې وپېژندل شي، پېژندل کېدل. د ۲۰ مې پېړۍ په لومړیو کې، دغه مفهوم په ګڼ شمېر ایالتونو کې قانوني بڼه ومونده. 

د یوه قوم په توګه د «هسپانوي» اصطلاح ، په ۲۰ مه پېړۍ کې لاتینه امریکا او متحده ایالاتو ته له هسپانوي ژب ویونکو هېوادونو څخه د کارګرانو له کډوالۍ سره رامنځته شوه. نن ورځ د «لاتین» کلیمه تر ډېره د «هسپانوي» سره په مترادف ډول کارول کېږي. د دواړو اصطلاحاتو تعریف د نژادي ځانګړنو پر بنسټ نه دی او هغه وګړي په کې شاملېږي ،چې خپل ځانونه له یوبل څخه جلا نژادونو (تور، سپین، بومي امریکايي، آسیايي او مختلطو ډلو)ته اړوند بولي. په ورته مهال په متحده ایالاتو کې یو غلط معمول لید شتون لري چې هسپانوي/لاتیني نژاد شتون لري یا ځینې مهال ملي ریښې ،لکه مکسیکويي، کیوبايي، کلمبیايي، سلوادوري او نورې نژادي بولي. د «لاتین» یا «هسپانوي» پر خلاف «انګلیسي» یا انګلو اصطلاح هغو غیر هسپانوي سپینو امریکایانو او یا غیر هسپانوي اروپایي امریکایانو ته کارول کېږي، چې ډېری یې په انګلیسي ژبه خبرې کوي، چې لازمي نه ده انګلیسي نسب ولري.

## سرچینې