جي.اي.ايم انسکيمب

ګرتروډ اليزابت مارګريټ انسکيمب (۱۸ مارچ ۱۹۱۹ – ۵ جنوري ۲۰۰۱ز کلونه) زیاتره يې د نوم يادونه د « **G. E. M. Anscombe** » يا « **Elizabeth Anscombe** » په ډول کېږي، نوموړې یوه بریتانوۍ تحليلي فیلسوفه وه. هغې د دماغو په فلسفې، کار په فلسفې، منطق په فلسفې، ژبې په فلسفې او اخلاقياتو په موضوعاتو ليکنې کړې دي. هغه د تحليلي توميزم (توميزم پرتليز الهياتي اصول دي چې سينټ تاماس اکويناس ته يې نسبت کېږي) پېژندل شوې څېره، د اکسفورډ سومروايل کالج همکاره او د کمبريج په پوهنتون کې د فلسفې پروفيسره وه.

انسکيمب د «لوډوينګ ويټګينسټاين» محصله وه او په خپل کار کې د باور وړ وګرځېده، د ټولو فلسفي څېړنو تر څنګ يې ګڼ کتابونه چې د هغې له ليکنو اخستل شوي وو، وژباړل او تصحيح کړل. د «نوې اختلافي فلسفه» په عنوان د انسکيمب د ۱۹۵۸ز کال ليکنې د تحليلي فلسفې په ژبه کې د «پايلواخستنې» اصطلاح متعارفه کړه او پر اوسنۍ اخلاقي برترۍ يې بنسټيز اغېز پرېښود. «ډونالډ ډيويډسن» د هغې مونوګراف «intention» (۱۹۵۷) «له ارستو وروسته د کار تر ټولو مهمه څېړنه» بللې ده. او د ارادې، کار او عملي استدلال په تصوراتو کې په پرله پسې ډول فلسفي لېوالتيا په اړوند يې ويل کېدای شي چې بنسټيز محرک يې له همدې اثر څخه اخستل شوی دی.

## ژوند
انسکيمب د «ګرټروډ اليزابت» (née Thomas) او «کيپټين الین ويلز انسکيمب» کره د ۱۹۱۹ز کال د مارچ په اتلسمه نېټه د ايرلينډ په «ليمريک» کې زېږېدلې وه، چېرې چې د هغې پلار د ايرلينډ د خپلواکۍ د جګړې پر مهال «Royal Welch Fusiliers» (د بریتانيې يو خاص پلی پوځي کنډک) سره مېشت و. مور او پلار دواړه يې په تعلیمي برخه کې فعال وو. مور يې سرښوونکې او پلار يې په «ډولويچ کالج» کې د ساينس او انجنيرۍ د برخې مشر و.

انسکيمب د «ساډينهام عالي لېسې» ته ولاړه او بيا په ۱۹۳۷ز کال کې يې د اکسفورډ په «سينټ هاګس کالج» کالج کې انساني ادب (د سترو) ولوست. په ۱۹۳۹ز کال کې هغې ته د شرف په عامه ازموينه کې دويمه درجه ورکړل شوې وه (که څه هم د لرغوني تاريخ ارزونکو په دې برخه کې اندېښنې درلودلې) او په ۱۹۴۱ز کال کې يې د وروستيو ازموينو سند تر لاسه کړ.

کله چې په ساينډهام عالي ليسه کې وه، انسکيمب په مذهبي لحاظ کاتوليک کليسا ته واوښته. په «سینټ هاګز» کې د زده کړې د لومړي کال پر مهال هغه کليسا ته ومنل شوه او له دې وروسته يې په منظم ډول کاتولیک مذهب عملي کاوه. 

په ۱۹۴۱ز کال کې هغې له «پيټر ګيچ» سره واده وکړ. کاتوليک هم د دې په څېر کاتولیک مذهب منلی و، څوک چې د «ويټګينسټاين» شاګرد او يو پياوړی اکاډميک فيلسوف شو. دوی درې زامن او څلور لوڼې درلودې.

له اکسفورډ څخه تر فراغت وروسته، انسکيمب ته له ۱۹۴۲ څخه تر ۱۹۴۵ز کال پورې د کمبريج په ناونهام کالج کې د خپلو تکميلي زده کړو لپاره څېړنيزه همکارۍ درجه ورکړل شوې وه. د هغې موخه دا وه چې د «لوډوينګ ويټجينسټاين» درسونو ته حاضره شي. د «ويټجينسټاين» په فلسفه کې د هغې لېوالتيا په پوهنتون کې د زده کړو پر مهال د « Tractatus Logico-Philosophicus» له لوستلو وروسته راپورته شوه. هغې ادعا کوله، کله چې هغې په «بليکويلز» کې دا کتاب پرانيست او ۵.۵۳ برخه يې ولوستله، نو هغې ته له «ويټجينسټاين» سره د زده کړې فکر وروغورځېد، «د يو شي پېژندګلو چې زه يې څرګندونه د يوې نښې د پېژندګلو له لارې کوم، نه دا چې د پېژندګلو لپاره له يوې نښې کار اخلم. د شيانو د توپير څرګندونه زه د نښو په توپير سره کوم». هغه يوه لېواله او شوقي زده کوونکې شوه، دا يې محسوسوله چې د «ويټجينسټاين» درمليزه تګلارې مرسته کړې وه چې هغه له فلسفي ستونزو څخه په داسې لارو چارو وژغوري چې په منظمو دوديزو فلسفي روزنو کې ناشونی و. هغه ليکي:د کلونو لپاره مې په چایخانو کې وخت تېراوه، د بېلګې په ډول: شیانو ته به مې په ځير کتل او خپل ځان ته به مې ويل: «زه يوه کڅوړه وينم. خو په حقيقت کې څه وینم؛ زه څه ډول ويلای شم چې دلته له ژیړ خپور رنګ څخه پرته بل څه هم وینم؟، ... ما د تل لپاره له ښکارنده پلوۍ څخه کرکه کوله، خو احساس مې کاوه چې د همدې په لومه کې غورځېدلې یم. له دې څخه د وتلو لاره مې نه لیدله، خو باور مې هم پرې نه درلود. د هغې اړوند ستونزو ته اشاره کول ښه نه و، د بېلګې په ډول: هغه شیان چې «رسل» په کې تېروتنې وموندلې. د هغې پیاوړتيا او مرکزي عصب ژوندی پاتې او په دردمن ډول پاريدلی و. دا په ۱۹۴۴ز کال کې یواځې د ويټجينسټاين په ټولګيو کې و چې ما ولیدل چې دا عصب وتلی دی، يعنې مرکزي فکر «زه په دې پوهه شوم او زه ژيړ  تعريفوم (ويلای شئ) چې په منظم ډول پرې بريد کېږي.

— 

ماوراء الطبيعة او د ذهن فلسفه: د جي.اي.ايم. انسکيمب د فلسفي لیکنو ټولګه، دويم جلد (۱۹۸۱ز کال ) پاڼه: له اومې تر لسمې.کله چې په کمبريج کې د هغې دنده پای ته ورسېده، د اکسفورډ پوهنتون په «سامرويل» کالج کې د څېړندوی همکارې دنده ورکړل شوه، خو د ۱۹۴۶/۴۷ اکاډميک کال په اوږدو کې، هغه په اونۍ کې يو ځل کمبريج ته هم تله، تر څو د «ويټجينسټاين» په درسونو کې حاضره شي، کوم چې تر ډېره بريده د مذهب د فلسفې په اړه وو. هغه د «ويټجينسټاين» يوه له خوښې وړ محصلينو او د هغه له نژدې ملګرو وګرځېده. «ويټجينسټاين» به هغې ته له مينې څخه د «زوړ سړي» نوم اخيست – (د ری مونک په وينا: ) هغه د «ويټجينسټاين» لپاره يوه استثنا وه چې اکاډميکې ښځې يې نه خوښولې. پر انسکمب د هغه باور چې د نوموړي په ليد پوهېدلې ده، د هغه د فلسفي څېړنو د ژباړې لپاره د نوموړې په ټاکنه کې څرګند شو (د کومې موخې لپاره چې نوموړي انسکمب ته طريقه برابره کړه، تر څو په ويانا کې يو څه وخت تېر کړي او الماني ژبه ښه ياده کړي).

کله چې په ۱۹۴۷ز کال کې «ويټجينسټاين» له کمبريج ولاړ، بيا هم انسکمب له هغه سره څو ځلې وليدل، همدا راز د ۱۹۵۱ز کال په اپريل کې يې هم کمبريج ته سفر وکړ، څو له نوموړي سره د هغه د مرګ په بستر وګوري. «ويټجينسټاين» د «روش ريس» او «جورج هينريک ون رايټ» تر څنګ انسکيمب هم د خپلې ادبي وصي په توګه وټاکله. په ۱۹۵۱ز کال کې د هغه تر مړينې وروسته انسکيمب د وټجينسټاين د ډېرو خطي نسخو او کتابچو د سمون، ژباړې او خپرولو مسئوليت په غاړه درلود.

انسکيمب هم له اختلافاتو ډډه نه کوله. د پوهنتون پر مهال په ۱۹۳۹ز کال کې هغې په دويمه نړيواله جګړه کې د بریتانيې پر ګډون عامه نيوکه وکړه. او په ۱۹۲۶ز کال کې کله چې هغه څېړونکې همکاره وه، هغې د اکسفورډ د دې پرېکړې په وړاندې ناکام اعتراض وکړ چې «هيري ايس. ترومن» ته يې افتخاري سند ورکاوه، د چا په اړه چې هغې ګومان کاوه چې په هيروشيما او ناګاساکي د اتومي بمونو په کارولو سره د ډله یيزې وژنې مرتکب شوی دی. د سند لپاره د ټرومين له نوماندېدو سملاسي وروسته هغې په شخصي ډول په چاپ کړيو پاڼو کې خپل دريځ (کله نا کله يې ناسم تاريخ ښودل کېږي) زیات خپور کړ. په همدې ډول هغې وويل چې: «اينکينيا» (د سند ورکولو مراسمو) ته له تګ بايد وېره ولري «که چېرې د خدای صبر په ناڅاپي ډول پای ته ورسیږي». هغې به د کاتوليک کليسا له خوا د حمل د ممنوعيت مخالف دريځ نيولو څخه دفاع کوله او کله ناکله به د خپلو ملګرو سره په شخړه اوښته. د عمر په وروستيو کې نوموړې د حمل د غورځولو د يو روغتون مخې ته د اعتراض پر مهال ونيول شول او دا هغه مهال و چې په بریتانيا کې د حمل ساقطول قانوني شوي و (دا قانوني کېدل له محدوديتونو سره مل و).

تر ۱۹۴۶ز کال پورې په سامرويل کالج کې پاتې شوه، په ۱۹۷۰ز کال کې د کامبريج پوهنتون کې د فلسفې پروفيسره وټاکل شوه او انسکيمب دلته په ۱۹۸۶ز کال کې تر تقاعد پورې يې خدمت وکړ. هغه په ۱۹۶۷ز کال کې د بريتانوي اکاډمۍ د همکارې په توګه وټاکل شوه او په ۱۹۷۹ز کا ل کې د هنرونو او علومو امریکايي اکاډمۍ بهرنۍ ویاړمنه (افتخاري) غړې شوه.

## سرچينې