open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گل محمد نورزاد

استاد گل محمد نورزاد د نورمحمد زوی په ۱۳۲۵ه ش کال کي د غزني ولایت د قره باغ ولسوالي د لایق په کلي کي زیږیدلی دی .

استاد لومړنۍ زده کړې په خپله سیمه کې کړي دي، منځني او ثانوي زده کړې یې په کابل کې کړي دي .

په ۱۳۴۵ کال د کابل له سید جمال الدین عالي دار المعالمین نه فارغ شوی دی.

وروسته بیا په ۱۳۴۶ ه ش کال د کانکور له لارې د کابل پوهنتون د ساینس پوهنځي د ریاضي او فزیک څانگې ته کامیاب شوی دی او په ۱۳۵۰ ه ش کال ترې د کدر په درجه کې فارغ شوی دی .

له ۱۳۵۰ ه ش کال څخه تر ۱۳۷۰ ه ش کال پوري یې د کابل پوهنتون د ساینس پوهنځي د استادي سپیڅلي دنده ترسره کړې ده .

د کورنیو جگړو له وجې یې د استادۍ دنده پریښوده او یو څه موده په کور کښیناست بیا یې د هیواد په گوټ گوټ کې له تعلیمي او خیریه مؤسسو سره کار پیل کړ او په څنگ کې یې په ډیرو ښوونځیو کې تدریس هم کاوه.

په ۱۳۸۸ ه ش کال یې یو ځل بیا د کابل پوهنتون په ساینس پوهنځي کې خپله د استادۍ دنده پیل کړه.

د دې ترڅنگ یې په زراعت، وترنري، انجینري او نورو پوهنځيو کې د ریاضي تدریس کاوه او ورسره په گڼو شخصي پوهنتونو او تعلیمي مؤسساتو کې یې د استادي دنده درلوده .

استاد د ریاضي په برخه کې چاپ او ناچاپ کتابونه او گڼ شمیر علمي مقالې لیکلي دي چې گڼ شمیر محصلان ورڅخه استعفاده کوي.

## چاپ
# د یو متحوله توابعو انالیز …………… لومړي ټوک
# د یو متحوله توابعو انالیز…………….دوهم ټوک
# تفاضلي معادلي

## ناچاپ
# تحلیلي هندسه په دوه اړخیزه (بعدي) فضا‌‌ء کي
# تحلیلي هندسه په دري اړخیزه (بعدي) فضاء کي
# عمومي ریاضي

استاد پنځه دیرش کاله د هیواد د معارف او ښوونې په برخه کې تیر کړل او گڼ شمیر شاگردان او محصلین روزلي دي . د روان ۱۳۹۳ ه ش کال د لندۍ د میاشتې په نهمه نیټه په یوه ترافیکي پېښه کې په شهادت ورسید . روح یې ښاد او یاد دې تل وي .
ناهيد صاعد

بټنوک|ناهيد صاعد
**ناهيد صاعد** يوه شهيده افغانه پېغله وه چې د روسانو په وړاندې د مقاومت په لار کې شهيده شوې.
ويلهلم لودويگ گايگر

بټنوک|ويلهلم لودويگ گايگر
**ويلهلم لودويگ گايگر** يو المانی ختيځپوه وه.
اېرو سيمه

**اېرو سیمه** چې په انگرېزي ژبه *The Eurozone* نومېږي په رسمي توگه ورته د اېروـ روپیو سیمه هم وايي  ، په اروپا کې يوه وټه یيزه ، روپيزه (پولي) monetary union (EMU) نولسیزه هېوادونو اروپايي اتحاديه ده چې په همغږۍ سره یې د اېرو روپیو يا پیسو (€) يوون منلی .
اېرو (روپۍ)

**اېرو** په انگرېزي ژبه *(sign: €; code: EUR)* د اروپايي ۱۹ هېوادونو د يو گړې روپۍ همغاړی يوون دی . دغه د پیسو يو گړی يوون د اروپايي اتحاديې د ۲۸ هېوادونو څخه د ۱۹ هېوادونو روپۍ دي. دغو نولسو هېوادونو کې اوتريش ، بیلجیم ، قبرس ، اسټونيا ، فينلنډ ، فرانسه ، جرمني (آلمان) ، يونان ، آيرلنډ ، اېټاليا ، لاتويا ، لتوانيا ، لېگزمبورگ ، مالټا ، نیدرلنډ (هالنډ) ، پورټوگال ، سلوواکيا او سپانيا راځي .
لگښت ساتنې تگلاره

د **لگښت ساتنې پالیسي** يا **وټه ییزه** **حمایت پالیسي** په انگرېزي ژبه*(Protectionism)* يوه وټه ییزه پالیسي يا تگلار ده چې له مخې یې يو هېواد د نورو هېوادونو سره د سوداگرۍ راکړې ورکړې چلندلار کې د لگښت ورزياتولو سره د توکو د رالېږد قانون ورپېچلی کوي ، دغو پالیسیو کې په توکو سود ورډېرول ، د توکو درجه بندي يا مراحل ، او نورې رښتې شاملې دي .
بهرنیواسعاروبدلونځای

**بهرنیو اسعارو بدلونځای** په انگرېزي ژبه *The foreign exchange market* يو نړېوال د اسعارو بدلولو مارکېټ يا بدلونځای دی چې د اسعارو د بدلولو د کميت له مخې ډېر لوی د سوداگرۍ ځای بلل کېږي . دغه بدلونځای پورې د نړۍ ټول نړېوال بانکونه تړاؤ لري او هر ډول د ارزښت ډبرې او پیسې په معياري ارزښتونو سره بدلېږي رابدلېږي .
اسعاربدلولو بيې

**اسعار بدلولو بيې** ته په انگرېزي ژبه *an exchange rate* وايي . لدغې څخه د دوه ؤ بېلابېلو روپیو د بيؤ توپیریز پېر او پلور رامنځته کېږي . دېته د صرافې بیې هم وايي .
کونستانتین هېنگرلي

بټنوک|د کونستانتین هېنگرلي يو انځور

**کونستانتین هېنگرلي** په انگرېزي ژبه*Constantin Hangerli* (مړینه ː   م زېږدي کال ۱۷۹۹ د فبروري ۱۸مه) په کال ۱۷۹۷م زېږدي کې يو د والاچيا سیمې شهزاده و . دی د الکسندر هېنگرلي ورور و چې لده مخکې پېر کې د مالدوفيا شهزاده و.
سېموېل کولټ

بټنوک|سېموېل کولټ
**سېموېل کولټ** (۱۸۱۴م زېږد. د جولای ۱۹م ـ جنوري ۱۰مه کال ۱۸۶۲م .ز) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Samuel Colt)* يو امریکايي پنځگر او صنعتگر و . دی د امریکې په هارټفورډ ، کنکټيکټ سیمې کې زېږېدلی و . ده د کوچنۍ توپنچې يوه کارخانه لرله چې نوم یې کولټس پټنټ آرمز مانوفکچرنگ کمپني و . ده څرخیزه توپنچه په لومړي ځل وپنځوله .
عزيز الله لودين

**ډاکټر عزيز الله لودين** (1939 - 2015) (په انگرېزي: Azizullah Lodin) يو افغان لوړپوړی چارواکی و چې د افغانستان د انتخاباتو د خپلواک کميسيون مشر په توگه او د افغانستان په دولت کې د ولسي جرگې منشي په توگه دندې ترسره کړي وې.
ارنېست مېلر هېمېنگوې

بټنوک|ارنېست مېلر هېمېنگوې
**ارنېست مېلر هېمېنگوې** (جولای 21، 1899 – جولای 2، 1961) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Ernest Miller Hemingway)* يو امريکايي کيسه ليکوال او ژورنالېست و، همدارنگه دغه ستر ليکوال د وسلې سره مخه ښه نومي کتاب لیکونکې هم دی. هغه د ۱۹۵۴ ز. کال د نوبل ادبياتو جايزه هم گټلې.

وېشنيزه:امريکايي ليکوال
یوریا نايټريټ

**یوریا نايټريټ** ( په انگرېزي: *Urea nitrate*) د آسانو چاودنو ترکيبونو څخه دي چی په اوس وخت کی په ځانگړي ډول د تعبیه شوی چاودیدونکی وسیلو د جوړولو لپاره ور څخه کار اخيستل کېږي. نوموړي ترکیب معمولا د یوریا او نایټريټ اسیډ د عکس العمل (کیمیاوي تعاملې) په مرسته جوړيږي او د چاودني سرعت یی ۴،۷۰۰ متره په ثانيه کی دی

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
ټي اېن ټي

**ټي اېن ټي** یا **ټرینیتروټولوېن** (په انگرېزي:*TNT, Trinitrotoluene*) یوه قوي چاودونکي ماده ده چی د بمونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړي چاودونکي ماده په ۱۸۶۴ کال کی د الماني کیمیاپوه یوسیف ويلبرانډ لخوا جوړه شوه.
## پېژندنه
ټرینیتروټولوېن ژېړه کريسټالي ماده ده چی کيمياوي فورمل یی C6H2(NO2)3CH3. دي. گڼوالي (کثافت) یی 1.654 g/cm3 او نقطه ذوب یی ۸۰ درجې دي. ټرینیتروټولوېن پرته له اتانول او کربن دیسولفیډ نه په عضوي محلولونو کی ويلېږي. ټرینیتروټولوېن هغه ټولوېن دي چی د کربن پر درو اټمونو باندي د ها يدروجن  اتمونه پر ځای د نیترو ترکیبونه (- NO2) لري 
د ټرینیتروټولوېن د چاودنې انرژي ۱،۰۱۰ کیلوکالريه  او د چاودنې سرعت یی ۷،۴۰۰ متره په ثانيه کی دي.  ټرینیتروټولوېن زهرجن ماده ده چی د انسانانو پر پوستک، وينو او تورې (طحال) باندي بد آغېزه لري. انسانان چی ټرینیتروټولوېن جوړوي یا د دغی مادې سره کار کوي، کولای سی د کم خونی مرض (دکمې (لږې) وینې درلودنه) او ژیړ پوستک یا د اينې مرض ولري.

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
ټي اېي ټي بي

**ټي اېي ټي بي** (په انگرېزي: *TATB* triaminotrinitrobenzene) د پوځي چاودونکي موادو څخه دي چی د توغندو او اټمي (ذروي) وسلو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. د ټي اېي ټي بي چاودونکي انرژي او حساسیت د ټي اېن ټي، هیکسوجن او پینټریټ په مقابله کی کم دي.
## پېژندنه
ټي اېي تي بي د نیتروژن د ترکیبونو څخه یوه آغېزمندي چاودونکي توگه ده. کیمیاوي فورمول یی C6H6N6O6   دي.
ټي اېي ټي بي ژېړه کريسټالي ماده ده چی یوازې په عضوي موادو کی ويلېژي. چاودونکي سرعت یی ۷،۹۷۰ متره په ثانيه کی دي او چاودونکي انرژي یی ۸۲۹ کیلو کالريه دي.

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
د ملي دفاع پوهنتون (پاکستان)

بټنوک|د پاکستان د دفاعي پوهنتون نښه

**د پاکستان د دفاع ملي پوهنتون**(The National Defence University (or NDU) د پاکستان د پوځي جگړه ییزو تمرینونو او زده کړو پوهنځی دی چې لدغې پوهنځي څخه د پاکستان ټول پوځي بولندويان د ملي تگلارې پر بنسټ او ملي امنيت لپاره روزل کېږي او فارغېږي . دغه بولندويان او نور پوځي کدرونه د همغږۍ مرکز په نوم د پاکستاني پوځي ادارې لخوا حمایه کېږي . د پاکستان د دفاع ملي پوهنتون مالي ملاتړ د پاکستان د پوهنې او روزنې وزارت لخوا او د دفاع وزارت لخوا څخه کېږي . د همدې پوهنتون لنډون يې په انگرېزي ژبې رامنځته کړی چې NDU ورته وايي . د پوهنتون د زده کړو په تگلار کې پوهنیزې روزنې ، پوځي تمرینونه  او زده کړې او د پاکستان د ملي دفاع لپاره د امنیتي ستراتيژيو د پرمختگ زده کړې شاملې دي . د پاکستان دفاعي پوهنتون لپاره د هغه هېواد هېوادمشر یې ځانگړې تگلارې په پام کې نیسي او د پوهنتون سرپازوال یې هم د هېواد مشر وي . همدارنگه د پوهنتون ټول اداري چارې د هېوادمشر په لاس کې وي او د پاکستان پوځ لخوا دننه پوهنتون کې د درېو ستورو لرونکی ټولمشر ټاکي . نن سبا د هغه پوهنتون ټولمشر ډگرجنرال جاوېد اقبال رمدايي دی . 
د پوهنتون اصلي موخې دا وي چې د ملي تگلاریزو چلندلارو ته لارې چارې ولټوي او د ملي امنیت او همغږۍ لپاره یې منظمې کړي . د دفاعي تگلارو لپاره پلانونه او مرکزي اندونه همدې خواته په عملي توگه ورسم کړي . د پوهنځي د ماسټرۍ خپرونه یې دوه کلنه چابکه زده کړه ده . د دغه پوهنتون ډېری زده کړيالان د اسلام آباد ښارونډيان دي چې د پوځي کورنيو پورې تړاؤ لري . دوی د پوځي ښوونځيو او زده کړنځايونو څخه  فارغ شوي وي . زده کړيالان په لا پرمختلليو ټولگیو کې د پالیسۍ او تگلارې زده کړې لوستیزه چلندلار زده کوي . د جنگ جگړې په سولې اړولو تگلارې څېړي او زده کړې ترې کوي همدارنگه د اټومي سياست په لړ کې دیپلوماتیکه زده کړه ترلاسه کوي . همدې پوهنتون کې د ښې حکومتولۍ د ساتنې پالیسۍ  دنده هم پرمخ وړل کېږي چې د داسې تگلارې او لارو چارو سياسي لوبې او مرستې پنځوي چې له مخې یې پوځي ادارو او امنيتي ادارو ته له همدې ځايه د حالاتو ځانگړي شرايط ورپه گوته کوي او له اندېښنو یې خبروي .
## د پوهنتون مخینه
اېن ډي يوو د پاکستاني پوځ زده کړنځای دې چې په کال ۱۹۶۳م زېږدي کې يې بنسټ کېښودل شو. دغه پوځي زده کړنځای په لومړي سر کې خپلې پوځي زده کړې د کمانډ اېنډ سټاف کالج په نوم د کوټې ښار کې له پوهنځي څخه پیل کړې . ورپسې په کال ۱۹۷۱م زېږدي کې د پاکستان د راولپنډۍ ښار د ملي غونډې پخوانۍ ودانۍ کې د ملي دفاع په نوم يو پوهنځی جوړ شو . همدارنگه په ۱۹۹۵م زېږدي کې د ملي دفاع فاکولته د اسلام آباد ښار ته څېرمه د يوې غره لمنې سره چې مارگله نومېږي يووړل شو. د پاکستاني حکومتي قانون لمخې د هغه هېواد ملي دفاع پوهنځی په پوهنتون واووښت د دغې کړنې لپاره يو هوکړه لیک په ۲۰۰۷م زېږدي کې د جنورۍ په ۲۷مه د پاکستان د هېواد مشر لخوا لاسلیک شو .
د پکستان د ملي دفاع پوهنتون د اداري چارو لمخې د هغه هېواد د پوځ لخوا یې د درو ستورو جنرال د نظم او څار لپاره ټاکل کېږي چې ورته واکمشر يا ټولمشر وېل کېږي . دی د فاکولتو پازوال هم گڼل کېږي . 
همدارنگه دغه پوهنتون د څلورو اړوندو پوهنځيو اداري سمبالښت له ځان سره رانغاړي چې پدې توگه دي .
# د ملي امنيت پوهنځی 
# پلي پوځ جگړه ییزه پوهنځی 
# FCS د همغاړو زده کړو فاکولته
# د تگلارې ، چلندلار زده کړو ، شننې او څېړنې پوهنځی (ISSRA)

## سرچینې
* https://en.wikipedia.org/wiki/National_Defence_University,_Pakistan

وېشنيزه:پاکستاني دولتي تاسیسات
وېشنيزه:پاکستاني زده کړنځايوونه
وېشنيزه:پاکستاني پوځي اکاډمۍ
وېشنيزه:پاکستاني حربي پوهنتون
رولا غني

**رولا غني** د افغانستان لومړنۍ مېرمن او د افغان هېوادمشر محمد اشرف غني ماندينه ده.
رولا سعاده غني د لبنان په بیروت ښار کې زېږېدلې ده. مېرمن غني د لېسانس سند د لبنان په امریکایي پوهنتون کې له ورځپاڼه لیکنه کې ترلاس کړې او همدارنگه یې نړیوالو اړیکو کې مافوق لسانس زده کړې کړي.
رولا غني د افغانستان له اوسني هېوادمشر اشرف غني سره هغه وخت بلده شوه چې نوموړي په بیروت کې په زده کړو بوخت و.

## سرچینې

* 
* 
* 
* 

## بهرنۍ تړنې
* 

وېشنیزه:ژوندي وگړي
وېشنیزه:بیروتي وگړي
وېشنیزه:د افغانستان لومړۍ مېرمنې
وېشنیزه:د بېروت امریکایي پوهنتون پوهنپالان
وېشنیزه:افغان مېرمنې
وېشنیزه:افغان لبناني مېرمنې
وېشنیزه:لبناني مېرمنې
وېشنیزه:د ملي رهبرانو مېرمنې

وېشنيزه:د افغانستان لومړۍ مېرمنې
صرف

**صرف** (په انگرېزي: Morphology) يا مورفولوژي د یوناني کلمو مورفو او لوجي څخه چې د شکل او صورت مانا لري جوړه شوې ده . په لغوي لحاظ دا کلمه د یوې ژبې د لفظي اشکالو دعلم ، پوهې او پېژندنې په مانا راغلې ده ؛ اوس داسې تعریف شوې. موروفولوژي د تشریحي ژبپوهنې یوه څانگه ده په هغې کې د یوې ژبې مورفیمونه او دهغو جوړښت تر څېړنې او مطالعې لاندې نیول کېږي .

دعربی ژبی هغه علم دی چی دعربی ژبی له کلمه او صیغه څخه بحث کوی صرف په عربی لغت کی دبدلون په مانا ده یعنی دیو شی بدلون له یو حالت نه بل حالت ته تصریف یا صرف ویل کیږی .

## د صرفوغرض
د صرف له علم څخه غرض دادی چی ویونکی له لفظی خطا ساتی
## د صرفوارزښت
ویل کیږی چی دصرف علم دټولو علومو مورده 
## د صرفو مشهورعلما
#اخفش
#سیبویه
#الخلیل دی

## د صرفو مهم کتابونه

#صرف بهایی
#میزان الصرف
#میزان منشعب
#صرف میر
#زرادی
#زنجانی
#دستورالمبتدی
#جامع تعلیلات
#ابواب صرف
#علم الصیغه
#فصول اکبری
#مراح الارواح
#شافیه
#قانونچه 
#جابردی شرح شافیه
علوم

علوم دعلم جمع حالت دی چې په پښتو ژبه د پوهنې مانا لري. عربي عالمانو علوم په دوه لويو برخو وېشلي:
# شرعي علوم
# غير شرعي علوم
جاوېد اقبال رمدايي

ډگر جنرال جاوېد اقبال رمدايي د پاکستان د دفاع ملي پوهنتون ریس يا ټولمشر دی . دی د پوهنتون د ټولمشرۍ يا رياست لپاره په ۲۰۱۳م زېږدي کې د اگست په ۲۰مه وټاکل شو . اقبال دغه دنده د خپل سيال پخواني ريس ډگرجنرال ناصر خان جنجوا څخه ترلاسه کړه او ډگر جنرال ناصر خان جنجوا ترفیع وکړه او سترجنرالي یې ترلاسه کړه او کوټې ته یې ولېږه . 
## پوځي او تعلیمي مخینه
جاوېد اقبال رمدايي د سند ولایت د پلي پوځ په يوې فرقې کې چې د پاکستاني پوځي دود لمخې ۶۲ م PMA نومېږي په ۲۴م اکتوبر کې کال ۱۹۸۰ زېږدي خپله دنده پیل کړې وه . 
ښاغلي اقبال د خپلې پوځي دندې په پړاؤ کې د پوځ ټول تمریناتي کورسونه ترسره کړي او همدارنگه د پاکستان څخه دباندې یې هم پوځي زده کړې کړي دي . ده خپل د دندو په لړ کې ملي او نړېوالو پوځي دندو کې د بولندوی په توگه برخه اخيستې . دغه جنرال د کوټې له کمانډ اېنډ چيف کالج پوهنځي څخه، ډفنس سرویسېس کمانډ او سټاف کمانډ کالج په بنگله دېش له ډهاکې څخه فارغ شوی . همدارنگه د انگلستان له رايل ډفنس کالج څخه یې هم پوځي زده کړې ترلاسه کړي او دوه ماسترۍ لري چې يوه یې د جگړې په هکله زده کړو کې اخیستې او بله یې د اسلام آباد او انگلستان د کنگز کالج لندن څخه په گډه په تگلاریزو چلندلار کې اخیستې . ده په نیويارک کې د ملگرو ملتونو په نړېوال مرکز کې د پاکستان دايمي استازي د مشاور دنده هم ترسره کړې . دغه جنرال دوه ځلې د پلي پوځ او پلي بولندويانو سالاري کړې . 
د مېجر جنرالۍ په وخت دی د جنرال بولندوی په توگه (GOC) د ۱۹مې فرقې لپاره د اورپکو سره د جگړې په تکل سوات ته ولېږل شو . په هغه جگړه کې ده خپل پوځ ته امر وکړ چې د اورپکو په لور مخامخ جگړه پيل کړي چې په ترڅ کې یې دی ټپي هم شو . دغه مهال جگړه د سوات سیمې په نصرت دره کې پرمخ روانه وه . له همدې دندې وروسته یې د اسلام آباد په امر عمومي لارښود په توگه د B- Division او پلي پوځ جگړه ییز پوهنځي کې مقرر کړ چې ورته NDU وايي .

وېشنيزه:پاکستاني جنرالان
ان هيداوې

بټنوک|د شکسپيير د ښځې تصوراتي انځور
**ان هيداوې** ( زېږوننېټه ېې نده مالومه خو شاوخوا ۱۵۵۵/۵۶ گڼل شوی ـ مړینه ː ۶م د اگست ۱۶۲۳م زېږدي کال) انگرېزي ژبه *Anne Hathawa* ː 
د ویليم شکسپيير ماندینه وه . آغلې هيداوې هم د انگرېزي ژبې شاعره ، ډرامه او ننداره لیکواله او لوبگره وه . دوی په کال ۱۵۸۲م زېږدي کې واده کړی و او ان هيداوې له خپل خاوند ويليم شکسپيير څخه اته کاله لويه وه چې د واده پر مهال د ۲۶ کالو وه . د هيداوې په هکله او نښېرونو په هکله یې ډېر مالومات نشته او نه هم کوم قانوني سرچینې څه څرگند کړي دي ، خو د هغې د شخصيت او د شکسپيير سره یې د اړیکو په هکله د تاريخپوهانو له خولې ډېر گڼنیزه شکونه رابرسېره شوي چې لمخې یې دا يوه نوښتگره یکواله هم بللې .
شرعي علوم

**شرعي علوم** يو جمع نوم دی چې په پښتو کې د شرعي پوهنې يا سمې پوهنې مانا لري. دا د اسلامي دينپوهنې يوه لويه څانگه ده چې په عربي کې شرعيات هم ورته وايي. دغه پوهنه په څلورو وېشنيزو ویشل شوې:
# دقرانکریم دتفسیر علم
# دنبوی صلی الله علیه وسلم دحدیثو علم
#دفقه علم
#دعقاید و علم

وېشنيزه:اسلامي دينپوهنه
غير شرعي علوم

غير شرعي علوم چې په پښتو ژبه غير شرعي پوهنې يا بوبې پوهنې هم يادېږي هغه علوم يا پوهنې دي چې انساناني ژوند ته يې يو رنگ وربخښلی دغه پوهنې په درې لويو څانگو وېشل شوي: شوی 
#ادبي علوم: لکه صرف،نحو،معانی،بیان، بدیع،عروض،قوافی،شعراو تاریخ
#ریاضی علوم:لکه تصوف،هندسه،هیئت، حساب،الجبر،موسقی،سیاست،اخلاق،اودکورنی سمبالښت
#عقلی علوم:لکه منطق، جدل،اصول فقه،اصول الدین، طبعی علوم،طب، فلسفه،اوکیمیا

وېشنيزه:اسلامي دينپوهنه
رخشانه (سندرغاړې)

بټنوک|مېرمن رخشانه
**مېرمن رخشانه** (زوکړه ۱۳۱۹ لمريز لېږدي کال - مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال د مرغومي لومړۍ = ۱۹۴۰ زېږدي کال - د ۲۰۲۰ زېږدي کال د ډيسمبر ۲۱) يوه افغانه پښتو او پاړسي ژبې سندرغاړې وه. 

## مخينه
جانا نه ځان ته غره نه شي + + + که ته مومند یې زه خیالي وزیره یمه 

میرمن رخشانه چې آر نوم یې حمیده اصیل وو، پر ۱۳۱۹ لمريز کال په کوهدامن کې زېږېدلې وه. نوموړې د جنرال اصیل خان وزیري لور او په ټبر وزیره پښتنه وه. مور یې خدیجه طرزي نومیده او د افغانستان د خپلواکۍ د اتل اعلیحضرت امیر امان الله خان په وخت کې د موسیقۍ ښوونکې وه او نجونو ته یې موسیقي ورزده کوله. د مېرمن رخشانې مور خدیجه د موسیقۍ ښوونکې او خیاطه وه، ارمونیه یې غږوله او د موسیقۍ له راگونو سره اشنا وه. ښايي د مور اغېز يې وي چې رخشانې له ماشومتوبه له شعر او سندرو ویلو سره مینه درلوده. 

هغه مهال افغان دودیزه ټولنه کې د مېرمنې لپاره سندرې ویل اسان نه وو. د رخشانې نورو خپلوانو او کورنۍ یې د دې له سندرو ویلو سره مخالفت کاوه، خو دا ورته تسلیم نه شوه او پلار یې هم ملاتړ وکړ. رخشانې په پیل کې د فروزان په نوم سندرې ویلې، خو وروسته په رخشانه مشهوره شوه. هغې د موسیقۍ پیل له زینب نندارې وکړ او ډېرې سندرې یې مشهورې دي. 

مېرمن رخشانه پر ۱۳۴۰ او ۱۳۵۰ لمريزو کلونو د افغانستان یوه ډېره منلې او مشهوره سندرغاړې وه او د افغانستان راډیو کې یې نږدې شپږ سوه پښتو او دري سندرې ثبت کړې چې د راډيو افغانستان په ارشیف کې خوندی دی. هغې د پښتو ژبې له سندرغاړيو ارواښاد استاد اولمير، قمرگلې، عبدالحميد کندهاري سره هم گډې پښتو سندرې ويلې دي. نوموړې د افغانستان په لومړني فېلم «روزگاران» کې هم یوه سندره ویلې ده. 

باید وویل شي، هغه وخت چې اروا ښاد استاد عبدالروف بېنوا د راډیو افغانستان سروال (رئیس) وو نو د رخشانې هنري نوم یې  پر هغې کېښود. رخشانه د شهید داود خان د رژیم په وروستیو وختونو کې امریکا ته ولاړه او تر هغې ورځې وروسته یې د خپلو هنري هڅو او هلو ځلو سره خدای پاماني وکړه. 

سندرغاړې رخشانې د پښتو شاعرانو او په هغو کې د ارواښاد شهید سیلاب ډیر شعرونه خپلو پښتو سندرو کې ویلي دي. 
 
ویل کیږي چې یو ځل د مصر د هېواد نه یو کلتوري پلاوی افغانستان ته راغلی وو او کله چې میرمن رخشانې خپل کنسرت ورکړ نو د هغو دومره خوښ شو چې دې ته یې د مصر د نامتو سندرغاړې ام کلثوم لقب ورکړ. 

د افغانستان ملي تلوېزون پخوانی مشر او طنز لیکوال هارون یوسفي وايي، مېرمن رخشانه دومره مشهوره وه چې د خپل وخت نږدې ټولو رسمي کلتوري سفرونو کې یې گډون درلود. اغلې رخشانې د خپلو هنري فعالیتونو او کنسرتونو د ورکولو لپاره د تاجيکستان، ازبکستان، چکوسلواکيا او ایران هېوادونو ته هم هنري سفرونه کړي دي. 

د نوموړې پلار د پاچا امان الله خان ژباړن او د محمد ظاهر شاه په واکمنۍ کې له هغه سره نږدې پاتې شو او تر مرگه پاچا تقاعد نه کړ. رخشانه یوازنۍ مېرمن وه چې د ښځو نهضت پر مهال یې د داود خان صدراعظمۍ پر مهال له سره څادري لرې کړه، له پلار سره سېنما ته ولاړه او وروسته یې مور هم همدا کار وکړ. 
 
## کډوال کېدل
رخشانه پر افغانستان د پخواني شوروي اتحاد تر یرغل وروسته امریکا ته کډواله شوه او له نږدې څلوېښتو کلونو راهیسې هلته اوسېده. 

## مدني اکر او کورنۍ
رخشانه د حبیب، حمید، زبیر او مسعود په نومونو څلور زامن او د رویا په نامه یوه لور لري. 

 
## اخځليک
۱- د لیکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه. 

۲- https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-55444531 

وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې
محب الله زغم

بټنوک|ډاکټر محب الله زغم
**ډاکټر محب الله زغم** (۱۴ د سلواغې. ۱۳۵۱ ل. - ) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Mohibullah Zegham)* يو افغان درملگر. ليکوال او ژباړونکی دی. محب زغم د مصور بنسټ د خپرنيزې کميټې مسوول هم دی. دا بنسټ د ماشوم ادبياتو ته کار کوي او په فېسبوک کې د «یو ماشوم، یوه نړۍ» په نامه پاڼه چلوي.

## مخينه
هغه د ۱۳۵۱ د سلواغې پر ۱۴ مه په کابل کې وزېږېد. پلار یې د خوست د دره گي ولسوالۍ او مور یې د کابل وه.
## زده کړې
لومړنی زده کړې یې د بگرام د هوايي ډگر په لیسه کې پیل کړې، له شپږمه تر اتم ټولگي پورې يې د کابل په عزیز افغان ښوونځي کې ولوستل، بیا حربي ښوونځي ته لاړ او په ۱۳۶۸ کې له دې لیسې فارغ شو. له ۱۳۸۹ تر ۱۳۷۸ پورې یې د کابل طب په معالجوي پوهنځي کې زده کړې وکړې، البته په دې منځ کې له ۱۳۷۱ تر ۱۳۷۴ پورې چې کابل پوهنتون د تنظیمي جگړو ډگر و، د ټولو محصلانو په زده کړو کې درې کلن ځنډ راغلی و.

## دندې
# 1378 - 1389 د هېلو ټرستټ ماین پاکۍ موسسه کې 
# 1380- 1382 د سردار محمد داوود خان روغتون په داخله څانگه کې 
# 1382 - 1384 د ملي اردو په لومړي قول اردو کې
# 1384 - 1385 د هلمند په کجکي ولسوالۍ کې په یوه شخصي کلینیک کې
# 1386 - تر دې دمه په کېشا هیلت کییر شخصي روغتون (کابل) کې د ایکوکاردیولوجست په صفت

پر دې سربېره د مصور بنسټ د خپرنیزې کمیټې مسوول یم چې دا بنسټ د ماشومانو لپاره کار کوي او تر اوسه یې ۴۳ عنوانه کتابونه چاپ کړي دي. همدارنگه د سپیده مجلې د پښتو برخې ایډېټر پاتې  شوی یم. دا مجله د کلید گروپ له خوا خپرېدله. اوس د انسان مجلې (چې د ارواپوهنې، ټولنپوهنې، فلسفې ... په اړه مقالې خپروي) ایډیټر یم.

## ليکوالي
زغم په ۱۳۸۵ کې یې د لنډو کیسو په لیکلو پیل وکړ. دی په ۲۰۱۲ کې په کابل کې د امریکا د سفارت د فرهنگي چارو دفتر له خوا د امریکا ایوا پوهنتون ته معرفي شو او د لیکوالۍ د نړېوال پروگرام په درې میاشتنۍ دوره کې یې برخه واخیسته. 

### چاپ شوي آثار
# دوزخ په انسان کې - د لنډو کیسو لومړۍ ټولگه - د افغانستان قلم ټولنې لخوا په ۱۳۸۶ ل. کې چاپ شوې.
# د ... فلسفه - - د لنډو کیسو دويمه ټولگه - د میدان وردگو د ولایت لخوا چاپ شوې.
# ځانمرگی - پښتو ناول - چاپکال ۱۳۸۸ ل. ځانمرگی ناول یې په اردو ژبه ژباړل شوی او د «خودکش» په نامه چاپ شوی دی. 
# د ولسمشر فرمان - پښتو ناول - چاپکال ۱۳۹۱
# ځوروونکی - پښتو ناول - چاپکال  ۱۳۹۳
# جنگي سپی  - ماشومانو ته د کيسو کتاب - چاپکال 
# یوه لمن کیسې  - ماشومانو ته د کيسو کتاب - چاپکال 
# ځیرک الوځي  - ماشومانو ته د کيسو کتاب - چاپکال 
# یو ماشوم، یوه نړۍ - د ماشوم روزنې او ماشوم پالنې په اړه له نعیمې غني او اناهیتا روهي سره د ده د مقالو گډه ټولگه په ۱۳۹۳ کې چاپ شوې ده.
# د حقارت غوټه - د ارواپوهنې په برخه کې ژباړه  - چاپکال ۱۳۸۹ 
# د داخله ناروغیو تشخیص او درملنه - له ډاکتر زلال احمد رنځوروال او ډاکتر مجیب احمدي سره په گډه ژباړه - چاپکال ۱۳۹۳

### ناچاپه آثار
# مور او لېوه - د لنډو کیسو درېمه ټولگه 
# د ادبیاتو ښار -  د امریکا د سفر یونلیک
# مښود - د ادبیاتو په اړه د مقالو ټولگه

وېشنيزه: پښتانه ليکوال
سيد رسول رسا

**سيد رسول رسا** (زوکړه ۱۹۱۰ زېږدي کال، پېښور - مړینه د ۱۹۹۰ زېږدي کال د اکتوبر ۱۴) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Sayed Rasul Rasa)* يو نامتو ليکوال، ویاند، څېړونکی، کره کتونکی او شاعر وو. 

## مخينه
سید رسول رسا پر ۱۹۱۰ زېږدي کال د پېښور ښار د بدرشو په کلي کې زېږيدلی دی. پلار يې ميا محمد سعيد نومېده. په ۱۹۳۷ زېږدي کال کې د پېښور های سکول کې د انگريزي ژبې ښووند (استاد) شو او بيا يې په هري پور کې استادي کوله. په ۱۹۴۲ ز کال کې په آل انډيا راډيو کې ژباړن او وياند شو. بيا يې د ريډيو منځني ختيځ برخې کې کار کاوه. ميا سيد رسول رسا د پېښور پښتو اکېډمی دويم ډايرکټر هم پاتې شوی دی.  

ښاغلی رسا په پښتو کې ډېر منثور او منظوم آثار لري، چې چاپ شوي دي. 

## چاپ شوي‌ نښيرونه يې
۱- ادبي تنقید. 
 
۲- ارمغان خوشحال. 

۳- باغ وراغ. 

۴- پښتو ژبه (قاموس). 

۵- خودکشي (ناول)، د ۱۹۶۳ زېږدي کال چاپ.  
 
۶- میخانه (ناول). 

۷- د ژوند دوزخ. 

۸- رنگا رنگ گلونه (ډرامې، مضمونونه). 

۹- شمۍ (ناول).  

۱۰- مامونۍ (ناول). 

۱۱- مفرور (ناول)، د ۱۹۶۳ ز کال چاپ. 

۱۲- نوی رنگ (شعرونه). 

۱۳- شاعر اسلام علامه اقبال. 

۱۴- د بېدیا گلونه. د ښاغلي رسا د نظمونو او غزلیاتو ټولگه ده. 

۱۵- نوی ترنگ. دا هم د نظمونو ټولگه ده. 

۱۶- د قرآن پيغام. دا د مسدس په شکل یو اوږد نظم دی. 

## اخځليک
۱- https://tatobaynews.com/archives/50958  

۲- https://morpashto.org/sayed-rasul-rasa/  

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال 
وېشنيزه: افغاني ليکوال 
وېشنيزه: پښتانه 
وېشنيزه: افغانان
اجمل خان ذاهد

**اجمل خان ذاهد ځدراڼ** اصلا د خوست ولايت په ځدراڼ قبيلې پورې اړه لري . د کډوالۍ په ديار کې په 1983 ز.کال ټل ضلع هنگو کې دنيا ته سترگې غړولي . 

## مخینه
## زده کړې
،په کال 1987 زېږدي کې د افغانستان کمېشنرۍ مربوط ښوونځي کې داخل او په  1995 زېږدي کې يي منځنۍ دوره په کاميابۍ سره سرته ورسوله.د نورو زده کړو لپاره په پاکستاني گورنمنټ های سکول کې په 1996 دا خل او په 1998 کال کې په کاميابۍ فارغ شو، په 1998 کال کې گورنمنټ ډگري کالج وټې پوهنې په برخه کې تحصيل وکړاو په  2003 زېږدي کال کې کاميابي سره پای ته ورساوه، د سکول زده کړو تر څنگ يي د انگلسي ژبې او کمپيوټر په برخه کې پوره تجربه لاس ته راوړيده. 

## دندې
په خپل زيږدلي ځای ټل (I.E.L.C ) سنټر کې څلور کاله د کمپيوټر او انگلسي ژبې د استاد په حيث پاتې شويدی. په کمپيوټر کې له زياتو پوهې لاس راوړلو په موخه د سوېلي اسيا هيوادونو ته لاړ، او دهغه ځای څخه وروسته بيا سویس هېواد نړېوال ښار جينوا ته ولاړ او تر اوسه پورې په سویس هېواد کې د جينېوا ښار کې مېشت دی .

## چاپ شوي نښېرونه
ښاغلي ذاهد په کډوالۍ کې هم د سولگر پوهنې اړوند ډېر اړین او ابتدايي کتابونه ژباړلي دي او لا هم اړوندې څانگې کې په ژباړې بوخت دی . لاندې کتابونه یې تر اوسه ژباړلي او خپاره کړي یې دي .
# هارډ وييير (سختکالی)او نيټ ورکينگ (جال کاريال )
# کمپيوټر پخپله زده کړۍ (لارښود کتاب)
# مايکروسافټ ورډ 2007
# مايکروسافټ ايکسيل 2007
# مايکروسافټ پاورپوائينټ 2007
# مايکروسافټ ايکسيس 2007
## ناچاپه نښېرونه
# مايکروسافټ ورډ 2010 او د مايکروسافټ پنځونې تاريخچه
# مايکروسافټ ايکسيل 2010
# مايکروسافټ پاورپوائينټ 2010
# مايکروسافټ ايکسيس 2010

## ستاينیزې
## سرچینې
* http://www.taand.com/archives/38866 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
آټوکراسي

**آټوکراسي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: autocracy)* يوکسواکي ته وايي. دا د يوناني ژبې لغت دی چې د آټو چې خپل او کراتيه چې د حکومتولي مانا لري. آټوکراسي د حکومتولۍ هغه ډول وي چې ټول واک او قدرت د يوه کس په لاس کې وي. په عربي ورته مطلق العنان حکومت وايي ځينې خلک ورته شخصي حکومت وايي.

وېشنيزه:د حکومتولۍ ډولونه
توکمکښنه

**توکمکښنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Ethnography)* هغه پوهنه ده چې د نړۍ بېلابېل توکمونه د هغوی د کلتوري، مذهبي او سيمه ايزو ځانگړتياو له مخې راپېژني. دغه پوهنه چې د اېتنوگرافي په نامه هم پېژندل کېږي د يوناني لغتونو اېتنوس  او گرافيه څخه جوړ شوی. دا تړنگنوم په ترتيب سره د توکم او کښنې په مانا دی.
گل محمد (سندرغاړی)

بټنوک|استاد گل محمد گلکی
**استاد گل محمد** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Gul Muhammad)* چې په گلکي نوم شهرت لري، يو افغان سندرغاړی و. 

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
زرغون شاه شينواری

بټنوک|زرغون شاه شينواری
**زرغون شاه شينواری** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Zarghoonshah Shinwari)* يو افغان ژورناليست، ليکوال، شاعر، سياسي شنونکی او مبصر دی. هغه په افغاني رسنيو کې فعال کار کړی. دا مهال په امريکا کې د آريانا افغانستان تلويزون د څېرو او خاطرو د خپرونې کوربه او چلوونکی دی. 

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د زرغون شاه شينواري شعرونه 

وېشنيزه:افغان خبريال
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال 
وېشنيزه:افغاني ليکوال
وېشنيزه:افغانان
ډیمېټروډون

**ډیمېټروډون** (په لاتين: *Dimetrodon*)د تی لرونکو ځناورانو د اجدادو څخه   یو غوښه خوړونکي ژوي وو چی  ۲۹۰ میلیونه کاله مخکې په شمالي امريکا او اروپا کی یی ژوند کاوه. اوږدوالي یی ۳،۵ متره وو او وزن یی تقریبا ۲۰۰ کیلوگرامه وو . ډیمېټروډون پر ملا باندي د بدن حرارت د تنظیمولو لپاره لوی بادوان درلود. نوموړی ژوي کوڅنی ځناوران او بل ډیمېټروډونان ښکاري کاوه.   

وېشنيزه:تى لرونكى ژوي
عزيز الله هدف

بټنوک|عزيز الله هدف
**عزيز الله هدف** د افغان تياتر او سينما يوه پېژندل شوې څېره ده.
چورليځ

**چورليځ** د چورلېدو ځای يا د تاوېدو ځای ته وايي. په عربي ژبه يې محور او په انگرېزي ژبه يې axis بولي.
افغان ـ جرمن آنلاین وېبپاڼه

**افغان جرمن آنلاین**  = انټرنټپ پته = ( www.afghan-german.com ) يوه خبري ، کولتوري ، سياسي او ټولنیزه غږیزه وېبپاڼه ده چې له المان څخه خپرېږي . دغه وېبپاڼه په جرمني کې د مېشتې يوې افغانې خپل لاسې ډلې لخوا چلېږي چې د چلوونکيو نوم یې په وېبپاڼه کې ندي لیکلي. 

## د بنسټ نېټه او بنسټگر
افغان جرمن آنلاین وېبپاڼه په لومړي ځل د ۲۰۰۴م زېږدي کال په جنورۍ کې تاسیس شوې او د وېبپاڼو د مالوماتو رابرسېره کولو وېبپاڼې (http://who.is) څخه داسې ښکاري چې دغه وېبپاڼه د قیس کبیر په نوم چا ثبت کړېده . 
## د وېبپاڼې موخې
## ځانگړتياوې
## سرچینې
http://who.is/whois/www.afghan-german.com
انيس ورځپاڼه

بټنوک|انيس
**انيس ورځپاڼه** يوه افغاني ورځپاڼه ده چې د لومړي ځل لپاره د غلام محي الدين انيس لخوا يې بنسټ ايښودل شوی.

وېشنيزه: افغاني‌ورځپاڼې
هژبر شينواری

بټنوک|هژبرشينواری
**هژبر شينواری** يو افغان رسنوال او کارتونېست دی.

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## چاپ شوي‌آثار
آوسټرالوپیتهېکوس

**آوسټرالوپیتهېکوس** یا **سهیلي بيزو** (په لاتین: *Australopithecus*) د اوسنو انسانانو د اجدادو څخه وو چی ۲ - ۳ میلیونه کاله مخکې په سهيلي افريقا کی یی ژوند کاوه. هیکل یی لکوالی وو د ككرۍ حجم ۵۰۰ سانتیمتره مربع وو اوږدوالي یی ۱۲۰ سانتیمتره وو او وزن یی ۳۵ کیلوگرامه وو.   

وېشنيزه:د انسانانو اجداد
خدام الفرقان

خدام الفرفان د یو سیاسی تنظیم نوم دې چی په ١٣٤٤-١٣٥٢هـ ش)کال کي یې دفضل عمر مجددي له لوري بنسټ کیښودل شو او مشري یې هم ددوې په غاړه وه .
خدام الفرقان  د"نداي حق" په نوم  يوه جريده هم خپروله. ددي جريدي امتياز دمولوي عبدالستار صديقيپه نوم اخستل شوى وو اولومړنى مسئول مدير يي مرحوم مولوي  رحيم الله زرمتی ؤ

وېشنيزه:د افغانستان سياسي گوندونه
ماموت

**ماموت** (په انگرېزي: *Mammoth*) د خړتم لرونکي ژويو څخه یو نبات خوړونکي ځناور و چی ۴،۸ میلیونه – ۴ زره کاله مخکې په شمالي آسیا، شمالي امريکا او اروپا کی یی ژوند کاوه. ماموت دوې داړې درلود. هر ماموت پرته له داړو نه یوازي څلور غاښه لرل. ماموتان د اوسنو فيلانو څخه لوی ول. اوږدوالي یی د ۱،۸ متره څخه تر ۴ متره پوړې وو. وزن یی ۶ – ۸ ټنه وو. په داسې حال کې چې د یو نفر ماموت وزن تر ۱۲ ټنو پورې رسېدو. په دې توگه گومان کېږي چې یو ماموت به د ننۍ ورځې له اسیایي فیل سره برابر و. د نننیو فیلانو او نورو اړوندو کورنیو د څېړنو پر بنسټ، داسې انگېرل کېږي چې د ماموتانو د حمل او زېږون موده ۲۲ میاشتې وه چې په پایله کې به په همدومره موده کې یو ماموت زېږېدلو. ددې ټولنیز جوړښت د نن ورځې له افریقایي او اسیایي فیلانو په څېر و، چې ښځينه ډله به د یوه ټولمشر په لارښوونه خپل ژوند ترسره کاوه. د نرانو ژوند یې بیا یو څه مختلف و. هغوي چې کله د ځوانۍ دور ته ورسېږي نو له ټولنیز ژونده بهر په یوه انفرادي توگه خپل ژوند ته ادامه ورکوي. 

## د ماموتانو ډولونه
*  *Mammuthus primigenius*
* *Mammuthus trogontheri*
* *Mammuthus columbi*
** *Mammuthus columbi exilis*
** *Mammuthus columbi imperator*
** *Mammuthus columbi jeffersoni*
* *Mammuthus meridionalis*
* *Mammuthus subplanifrons*
* *Mammuthus africanavus*

 وېشنيزه:پيلان
وېشنيزه:خړتم لرونکي ژوي
صوفی محمد

**مولانا صوفي محمد** د پاکستان هېواد يو ملا دی چې سياسي گوند هم لري. د ښاغلي صوفي محمد سياسي گوند د(تحریک نفاذ شريعت محمدي)په نوم نومېږي . 
## مخینه
## زده کړې
## سياسي مخینه
## سرچینې

وېشنيزه:پاکستاني طالبان
محمد علي جناح

**محمد علي جناح** (۲۵ دسمبر ۱۸۷۶م ز ـ ۱۱ سپتمبر ۱۹۴۸م.زېدي) *(په انگرېزي: Mohammad Ali Jinnah)* يو انگرېز الاصله هندی څارنوال او وروسته پاکستانی سياستوال و. ده ته په پاکستان کې *قائد اعظم* يعنې ستر لارښود وايي دا ځکه چې پاکستانيان محمد علي جناح د پاکستان بنسټ ايښودونکي په توگه پېژني. دی د لوی هند په ممبای سیمې کې زېږېدلی او وروسته د پاکستان په تاریخونو کې دی د سند ايالت په کراچۍ ښار پورې تړلی دی.

## کورنۍ مخینه
جناح د خپلو لومړنیو زدکړو وروسته په ۱۸۹۲م کال کې د هغه وخت د لوې بریتانیا په لیکلن پوهنتون کې د حقوقو برخه پرمخ بوتله چې له څلورکلنې زدکړې وروسته یې د وکالت تحصیلي سند ترلاسه کړ.

## زده کړې
## سياسي خوځښت
## مذهب
جناح اسماعیلی شیعه مذهب وو.

## سرچينې

وېشنيزه:پاکستانيان
وېشنيزه:پاکستاني هېوادمشران
هندي پښتو قاموس

بټنوک
**هندي پښتو قاموس** يو دوه ژبنی سيند دی چې روشن لال ملوترا ليکلی دی.

وېشنيزه:پښتو سيندونه
ادا لولېس

بټنوک|ادا لولېس

**اگوسته ادا کنگ ، کونټس آف لولېس** (۱۰م دسمبر ۱۸۱۵م.زـ ۲۷م نومبر ۱۸۵۲م ز) د اگوسته ادا بايرن چې په عمومي توگه د ادا لولېس په نوم پېژندل شوې يوه انگرېزه شمېرپوهانده او د چارلس ببېج د لومړني میخانيکي ماشين چې لومړنيو کمپيوټرونو څخه شمېرل کېږي يو شننيز انجن و د هغه د کاريالونو يوه لیکواله وه . د هغې د هماغه لارښودنيزو نوټونو يا لیکنو څخه داسې څرگندېږي چې شننيز ماشين د لومړني الگورتم په مرسته رغول شوی . د همدې خپرونې لیکنې له کبله ادا لولېس په نړۍ کې تر ټولو لومړنۍ د سولگرپوهنې يا کمپيوټر ساينس پوهنې د خپرونې لیکواله وه . 
 
لولېس د دسمبر په ۱۰مه کال ۱۸۱۵م زېږدي کې د انگرېز شاعر لارډ بايرن او آزابلېلا بايرن کاله کې زېږېدلې . د بايرن نور ماشومان د هغه له واده پرته له يوې ښځې زېږېدلي ول . کله چې لولېس وزېږېده نو بايرن له خپلې ښځې بېل شو او بيا يې انگلنډ د تل لپاره پرېښود چې لمخې يې د يونان د خپلواکۍ جگړې په مهال له يوې اوږدمهالې ناروغۍ څخه رنځور مړ شو . دا مهال لولېس د اتو کالو وه . د ادا لولېس مور د بايرن څخه په زړه لرلي ټپ له کبله مختورې شوه او لدې چې نه يې غوښتل چې لور يې د هغې د پلار د لېونتوب په هکله اندېښمنه وي نو خپله لور يې د شمېرپوهنې او منطق زده کړو ته وهڅؤله چې لولېس د پوهنپوهنې په ډگر کې وځلېده . 
ادا لولېس خپل برلاسيتوب په پويټيکل ساينس او شننيزې پوهنپوهنې کې گڼل . د پېغلتوب په مهال لولېس په شمېرپوهنې کې ډېره برلاسې شوه چې د همدې تکړه والي لمخې دا د خپل انگرېز سيال شمېرپوهاند چارلس ببېج سره ملگرې شوه او د ببېج په شننيز انجن جوړولو پروژې ورسره ملکارې شوه . د ۱۸۴۲م زېږدي او ۱۸۴۳م زېږديزو کالونو په منځ کې لولېس په لومړي ځل يو اټالياوي متن چې د اټاليايي پوځي انجنير لويگي مينابرېا لخوا په يو انجن باندې لیکل شوی و انگرېزي ته وژباړه . پدغه ژباړل شوي متن کې هغې خپل له ځانه ځينې اړونده مالومات ورزيات کړل چې لورايه د هغې لخوا نوټونه نومېدلي . دغو نوټونو ته په کتلو او په الگورتمي غونډال جوړ شوي انجن ته ، ډېر وگړي دا  لومړنۍ د کمپيوټر خپرونه ليکونکې گڼي . د لولېس دغه نوټونه اوس هم د کمپيوټرونو د تاريخ اهمې لیکنې گڼل کېږي . نوموړې پدغه شننه کې لا مخته وتلې او د نويو پرمختگونو په درشل کې يې د شمېرلو او شمېر کارولو نورې لارې چارې هم برسېره کړي ، چې لمخې يې ځينې داسې گڼي چې ببېج هم پدغو کې ورسره ملکاری دی او د نورو وړتياؤ لارې يې هم روښانه کړي . د هغې د پويټکل ساينس وړتيا د ځينو شننيزو انجنونو په هکله پوښتنو له کبله پدې کې مرسته کړې چې څنگه په يوې ټولنې کې فرد او تخنيک سره يو لاس غبرگې اړيکې جوړولای شي .
## مخينه
## زده کړې

لولېس برسېره په دې چې ناروغي يې هم درلوده خو خپلو زده کړو ته به يې مخه کوله . مور ېې دا د شمېرپوهنې زده کړې ته ډېره هڅووله ځکه چې مور يې د هغې له نوغنيزې ريښې له کبله په ډار کې وه چې گواکې د پلار لېونتوب په نوغي کې ورنشي . لولېس ته په شخصي توگه د ويليم فرېنډ لخوا د شمېرپوهنې لوستونه ورکول کېدل . 

## دندې
## لومړنيو خپرونو په هکله
## فکري پنځونې
## سرچينې
* https://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Lovelace
پروگرامر

**پروګرامر** ته کله ناکله (**سافټویر جوړونکي** ، **سافټویر انجنیر** ، یا **کوډر** هم ویل کیږي). پروګرامر هغه چاته ویل کیږي چې د کمپیوټر پروګرامونه جوړوي.

## تاریخچه
[کيڼ|بټنوک|287x287px| د ډیریو په آند [ادا لولېس|اډا لولیس د کمپیوټر لومړی پروګرامره ګڼل کیږي. ]]
برتانوي ریاضي پوه اډا لیولیس د کمپیوټر لومړۍ پروګرامره ګڼل کیږي ځکه چې هغه لومړنۍ ښځه وه چې د ۱۸۴۲ کال په اکتوبر کې د چارلس بابیج د لومړني میخانيکي ماشين چې د د لومړنیو کمپيوټرونو څخه شمېرل کېږي يو شننيز انجن و د هغه د کاريالونو يوه لیکواله وه . د هغې د هماغه لارښودنيزو نوټونو يا لیکنو څخه داسې څرگندېږي چې شننيز ماشين د لومړني الگورتم په مرسته رغول شوی . د همدې خپرونې لیکنې له کبله ادا لولېس په نړۍ کې د کمپیوټر لومړۍ پروګرامره ګڼل کیږي. 

## سرچینې
پښتو چيني قاموس

بټنوک|پښتو چيني سيند
**پښتو چيني قاموس** يو دوه ژبيز سيند دی. دا سيند په ۲۰۱۵ کال کې چاپ شوی او ليکوال يې چه هونگڅای دی.

وېشنيزه:پښتو سيندونه
مېچې

بټنوک|د مېچې سمونه
**مېچې** *(په انگرېزي: vermicelli)* يو ډول خواړه دي چې د اوړو څخه جوړېږي. دې ډول خواړو ته ځينې خلک آش وايي.

وېشنيزه:خواړه
سويکا ۳

**سويکا ۳** (په چېکي: Sojka 3) د چېک د جمهوريت یوه پوځي څارونکي بې پيلوټه الوتکه ده چی د ۱۹۹۹ کال څخه تر ۱۰۱۰ کال پورې د چېک وساله والو ځواکونو لخوا کارېدله.

وېشنيزه:بې پيلوته الوتکې
مامولکه

**مامولکې** (په لاتين: *Motacilla*) د مامولکه ډوله مرغانو یو جنس دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دي مرغانو جنس ۱۵ ډوله ژوي لري.
## د مامولکو ډولونه
***جنس - Motacilla**
**Motacilla aguimp
**Motacilla alba - شودپۍ 
**Motacilla citreola - هندواڼۍ
**Motacilla lugens
**Motacilla clara 
**Motacilla cinerea 
**Motacilla maderaspatensis
**Motacilla grandis - جاپاني مامولکه 
**Motacilla capensis
**Motacilla flava - ژړانکه
**Motacilla flaviventris - مدغاسکري مامولکه
**Motacilla samveasnae - مېکونگي مامولکه 

وېشنيزه:مرغۍ
وېشنيزه:مامولکه ډوله مرغان
گوگړ

بټنوک|گوگړ يا سلفر
**گوگړ** چې کيميايي نوم يې سلفر دی، يوه کيميايي ماده ده.

وېشنيزه:کيمايي توکي
شات

بټنوک|گبين
**شات** چې ځینې خلک یې گبين هم بولي *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Honey)* يو ډول خواړه دي چې د شاتو د مچیو په وسیله په طبيعي توگه له گلانو څخه راټولېږي.
## ﺧﺎﻟﺺ شات څنگه ﻭﭘﯿﮋﻧﻮ
#ﺧﺎلص شاتﭼﻲ ﮐﻠﻪ ﭘﻪ ﮐﺎﭼﻮﻏﻪ ﮐﻲ ﺭﺍﻭﺍﺧﯿﺴﺘﻞ ﺷﻲ ﺍﻭﺑﯿﺎ ﭘﻪ څﯿښﻪ ﯾﺎ ﺑﻞﻟﻮ ښﯽ ﮐﻲ ﺗﻮﯾږﻱ ﻧﻪ ﭘﺮﯤ ﮐﯿږﻱ.
#شاتﺭﺍﻭﺍﺧﻠﯽ ﯾﻮﻩ ﺧﺎﺷﻪ ﯾﺎﻣﺎﻟﻮﭺ ﭘﻪ ﻭﻟړﺉ ﺍﻭﺑﯿﺎ ﺍﻭﺭ ﻭﺭﺗﻪ ﻭﺭﺗﻪ ﮐړﺉ ﮐﻪ ﯾﯥ ﭘﻪ ﯾﻮ ځﻞ ﺍﻭﺭ ﻭﺍﺧﯿﺴﺘﯽ ﺧﺎﻟﺺ شاتﺩﻱ ﺍﻭﮐﻪ ﯾﯥ ﭘﻪ ځﻨډ ﺍﻭﯾﺎ ﭘﻪ ﺧﻨډ ﺳﺮﻩ ﺍﻭﺭ ﻭﺍﺧﯿﺴﺘﯽ ﺧﺎﻟﺺ شاتﻧﻪ ﺩﻱ.
#ﯾﻮ گﻼﺱ ﺍﻭﺑﻪ ﺭﺍﻭﺍﺧﻠﯽ، شاتﻭﺭﻭﺍﭼﻮﺉ ﻟړﯼ ﯾﯽ ﻣﻪ، ﺧﺎﻟﺺ شاتﺩﺭڼﺎﭘﻪ ﺑڼﻪ ﺳﺮﻩ ﮐښﺘﻪ ﮐﯿږﻱ ﺍﻭﺣﻞ ﮐﯿږﻱ، ﺍﻭﻏﯿﺮ ﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﺗﺮﮐښﺘﻪ ﮐﯿﺪﻭ ﻣﺨﮑﯽ ﺣﻞ ﮐﯿږﯼ. ﺧﺎﻟﺺ شاتﮊﺭ ﻧﻪ ﺣﻞ ﮐﯿږﻱ ﺍﻥ ﭘﻪ ﺗﻮﺩﻭ ﺍﻭﺑﻮ ﺍﻭﯾﺎ ﭼﺎﻭﻭ ﮐﻲ.
#ﮐﻠﻪ ﭼﻲ ﺧﺎﻟﺺ شاتﺩگﻮﺗﻲ ﭘﺮﻧﻮﮎ ﺑﺎﻧﺪﻱ ﺗﻮﯼ ﮐړﻝ ﺷﯽ ﻫﻐﻪ گﯿﺮﯾږﻱ ﺍﻭﻧﻪ ﺗﻮﯾﯿږﯼ ﺧﻮﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﺗﻮﯾﯿږﯼ. 
#ﺧﺎﻟﺺ شاتﺧټﻪ ډﯾﺮﻭﻱ ﺍﻭﻧﺎﺧﺎﻟﺺ ﺑﯿﺎ ﺧټﻪ ﻧﻪ ﻭﻱ.
#ﺩﺧﺎﻟﺺ ﻋﺴﻠﻮ ﭘﻪ ﺧﻮړﻟﻮ ﺳﺮﻩ ﭘﻪ ﺧﻮﻟﻪ ﮐﻲ ﮊﺭ ﺧﻮﻧﺪ ﻟﻪ ﻣﻨځﻪ ځﻲ، ﺧﻮ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﺩﺍﺳﯽ ﺩﻱ ﭼﯽ ﺧﻮﻧﺪ ﯾﯥ ﭘﻪ ﺧﻮﻟﻪ ﮐﻲ ﭘﺎﺗﻲ ﮐﯿږﻱ؛ ﺩﺍځﮑﻪ ﭼﻲ ﻧﻮﺭﻩ ﺧﻮږﻩ ﻭﺭﺳﺮﻩ ﻭﻱ.
#ﺧﺎﻟﺺ شاتﺩﻫﻐﻪ گﻞ ﺑﻮﯼ ﮐﻮﻱ ﭼﻲ ﻣﭽۍ ﺧﻮړﻟﻲ ﻭﻱ ﺧﻮ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﻭﻱ ﺑﯿﺎ ﻃﺒﻌﻲ ﺑﻮﯼ ﻧﻠﺮﻱ ﺍﻭﺗﺮﻭﺵ ﺑﻮﯼ ﻟﺮﻱ.
#ﻪ ﭼﻲ ﭘﻪ ﺧﺎﻟﺼﻮ ﻋﺴﻠﻮ ﺳﺮﻩ ډﻭډۍ ﻭﻟړﻝ ﺷﻲ ﻫﻐﻪ ﮊﺭ ﻭﭼﯿږﻱ ﺍﻭﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﺗﺮډﯾﺮﻩ ﻻﻧﺪﻩ ﻭﻱ ﺍﻭﮊﺭﻧﻪ ﻭﭼﯿږﻱ.
#ﺧﺎﻟﺺ شاتﭼﻲ ﮐﻠﻪ ﭘﺮﯾﻮﻩ ﮐﺎﻏﺬﻩ ﺗﻮﯼ ﮐړﻝ ﺷﻲ ﺍﻭﺑﯿﺎ ﻭﺭڅﺨﻪ ﺍﯾﺴﺘﻪ ﮐړﻝ ﺷﻲ ﭘﺮﮐﺎﻏﺬ ﺑﺎﻧﺪﻱ ﮐﻮﻡ ﺭﻧگ ﻧﻪ ﭘﺮﯾږﺩﻱ ﺑﻠﮑﯥ ﮐﺎﻏﺬ ﻫﺴﯽ ﺳﭙﯿﻦ ﻭﻱ ﺍﻭﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﮐﺎﻏﺬ ﮊړﻭﻱ، ﯾﺎ ﺑﻮﺭﻭﻱ ﺍﻭﺑﻞ ﺭﻧگ ﻭﺭﮐﻮﻱ.
#ﮐﻪ ﭘﻪ ﺧﺎﻟﺼﻮﻋﺴﻠﻮ ﺳﺮﻩ ډﻭډۍ ﻭﻟړﻝ ﺷﻲ ﺳﭙﯽ ﯾﯥ ﻧﻪ ﺧﻮﺭﻱ ﺩﺍﺩﺩﻩ ﻃﺒﻌﯿﺖ ﺩﻱ، ﺍﻭﮐﻪ ﺧﺎﻟﺺ شاتﻧﻪ ﻭﻱ ﻧﻮﺑﯿﺎ ﯾﯽ ﺳﭙﯽ ﻫﻢ ﺧﻮﺭﻱ.
# ﮐﻪ ﭘﺮ ﮐﺎﻟﻮ ﺑﺎﻧﺪﯼ ﺧﺎﻟﺺ شاتﺗﻮﯼ ﺷﻲ ﺍﻭﺑﯿﺎ ﭘﺮﯾﻮﻟﻞ ﺷﯽ ﻫﯿڅ ﺩﺍﻍ ﺍﻭټﮑﯽ ﻧﻠﺮﻱ ﺍﻭﻧﺎﺧﺎﻟﺺ شاتﺑﯿﺎ ﺩﺍﻍ ﺍﻭټﮑﯽ ﭘﺮﯾږﺩﻱ.
#ﺧﺎﻟﺺ شاتﻣﯿږﯾﺎﻥ ﻧﻪ ﺧﻮﺭﻱ ﮐﻪ ﻭﺭﺗﻪ ﺭﺍﻏﻠﻪ ﻫﻐﻪ ﻭﮊﻧﻲ، ﺍﻭﮐﻪ ﻣﯿږﯾﺎﻧﻮ شاتﺧﻮړﻝ ﺍﻭﭘﺮﺭﺍټﻮﻝ ﻭﻩ ﺩﺍﺧﺎﻟﺺ شاتﻧﻪ ﺩﯼ.
#ﺧﺎﻟﺺ شاتﺩ ﺧﺎﻣﯽ ﻫگۍ ﺳﺮﻩ ﻧﻪ گډﯾږﻱ.
## ﻧﻮټ:
ﺗﻮﭘﯿﺮﻭﻧﻪ ﯾﯥ ﺯښﺘﻪ ډﯾﺮﺩﻱ ﺧﻮﮐﯿﺪﺍﯼ
ﺷﻲ ﭼﻲ ﻫﻤﺪﺍ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻭﮐړﻱ- ﻣﺎﭘﺮﻋﺴﻠﻮ
ﺑﺎﻧﺪﻱ ډﯾﺮﻱ څﯿړﻧﯥ ﮐړﯾﺪﻱ.ﺗﺎﺳﯽ ﮐﻮﻻﯼ
ﺷﯽ ﭘﻪ ﺍﺳﻼﻡ ﺍﻭﺳﺎﯾﻨﺲ ﭘﺎڼﻪ ﮐﻲ ﺩﺭﺳﺮﻩ
ﻭگﻮﺭﯼ.

وېشنيزه:خواړه
قيف غاښ لرونکي ژوي

**قيف غاښ لرونکي ژوي** (په لاتين:*Yanoconodon*) د تي لرونکي ژويو څخه وو چی ۱۲۵ میلیونه کاله مخکې په چين کی یی ژوند کاوه. اوږدوالی یی ۱۳ ساتتیمتره وو او وزن یی ۳۰ گرامه وو. نوموړي ژوي چینجیان ، حشرات او نورو بې شمزۍ ژويان یی ښکاري کاوه. 

وېشنيزه:تى لرونكى ژوي
عبدالروف خادم

**عبدالروف خادم** په افغانستان کې د عراق او شام اسلامي دولت(داعش )ډلې لوړپوړی مسوول وو.
## مخینه
ملا عبدالرووف خادم د عبدالقیوم زوی په (       ) کې  د هلمند ولايت د کجکي ولسوالۍ د آذان  کلي   د علیزیو په ټبر کې دنیا ته راغلی .

## زدکړه
خپلې لومړنۍ دیني زده کړې یې په هلمند ولايت او یو څه یې د ډیورنډ کرښې هاخوا په کوټه ښار کې ترسره کړې وی.

## ژوند او دندی
ملا عبدالرووف خادم د د طالبانو اسلامي غورځنگ د واکمنۍ پر مهال له مهمو جنگي قوماندانان څخه و. عبدالرووف خادم پر ۱۳۷۵ کال کې کله چې کابل د د طالبانو اسلامي غورځنگ له خوا ونیول شو، د مرکزي قول اردو قوماندان او تر دې وروسته د هرات ولایت د قول اردو قوماندان پاتې شوی دی.
د د طالبانو اسلامي غورځنگ د واکمنۍ د سقوط پر مهال په کندوز ولايت کې یې پوځی غونډ درلود او تر ډېره د فرخار ولسوالۍ درې په جبهه کې مېشت و، چې بیا وروسته پر افغانستان د امریکایانو د برید پر مهال کله چې شمالي ولایتونو سقوط وکړ، نو په کندوز ولايت کې د عبدالرشيد دوستم د جنگیالیو له خوا ونیول شو او بیا قلعه جنگي ته انتقال شو او له هغه ځایه گوانتناموټاپو ته ولېږدول شو.
ملا عبدالرووف خادم پوره ۷ کاله په گوانتناموټاپو کې بندی وو او  ۲۰۰۹ زیږدیز کال کې  له دې زندان څخه ازاد او کابل ته راوستل شو، چې د کابل حکومت تر څارنې لاندې و. خو نوموړی له کابله په تېښته بریالی او د ډیورنډ کرښی ها خوا د کویټې ښار ته  ولاړ، چې  هلته د طالبانو د پوځي کمېسیون مرستیال وټاکل شو. تر هغه وروسته د هلمند په گډون د څو ولایتونو د مسوول په توگه هم دنده ترسره کړې، چې بالاخره د طالبانو له خوا له خپلې دندې گوښه  شو.
عبدالرووف خادم د ۱۳۹۳لمریز کال د مرغومي په میاشت  کې د عراق او شام اسلامي دولت(داعش) دجنگیالیو له لوری په افغانستان کې ددغې ډلې مرستیال وټاکل شو.

## مړینه
د ۱۳۹۳ لمریز د سلواغې میاشتې ۲۰ مه نېټه غرمه مهال شا وخوا ۱۲ بجې د هلمند ولايت د کجکي ولسوالۍ په اذان سیمه کې د بهرنیو ځواکونو د بې پیلوټو الوتکې له خوا په نښه او ووژل شو.

وېشنيزه:افغان طالبان
وېشنيزه:د داعش غړي
روشن لال ملوترا

بټنوک|روشن لال ملوترا
**روشن لال ملوترا** (په هندي: ) يو هندی ليکوال او ژبپوه دی. هغه د هندي پښتو دوه ژبيز سيند ليکوال هم دی.

هندي ليکوال
مېټافېزیک

**مابعدالطبیعه** یا **مېټافیزیک**  د فلسفې یوه څانگه ده چې د وجود، ژوند او عالم په اړه بحث کوي.  مېټافزیک د فلسفې جرړې گڼل کېږي؛ هغه په دې معنی چې فېلسوفانو به لومړی په دې څانگه کې زده کړه او څېړنه کوله، په اوسمهالې فلسفه کې د مابعد الطبیعت فلسفې ته په ډېر شکي نظر کتل شوي دي.

## د مېټافزیک پخواني مسائل
هغه مسائل چې په دې څانگه کې یې یادونه کېږي کولای شو په درې برخو ووېشو:
* هغه مسائل چې د خدای د څرنگوالي او شتون په اړه دي؛ همدارنگه وجود او عدم، او د خدای وجود.
* هغه مسائل چې د انسان په څرنگوالي کې دي، لکه جبر او اختیار.
* هغه مسائل چې د نړۍ د څرنگوالي په اړه دي؛ همدارنگه ثبات او تغیٌر، ذهن او مادٌه.
### انتقادي مېټافزیک
## بهرني تړنې
* د مېټافزیک په اړه د ډاکټر چمران نظریات 
* د مېټافزیک و ماوراءالطبیعه انټرنیټي ټولنه 
* Research articles in Metaphysics - PhilPapers
* Aristotle's Metaphysics trans. by W. D. Ross
* Hume's Enquiry Concerning Human Understanding: Mirrored at eBooks@Adelaide
* +Met. +۹۸۰a Aristotle's Metaphysics trans. by Hugh Tredennick (HTML at Perseus)
* E-text (The Norman Kemp Smith translation of Kant's Critique of Pure Reason)

## لمنلیک

## سرچینې
* 
## د نورو معلوماتو لپاره
* 

وېشنيزه:مېټافېزیک
وېشنيزه:فلسفي څانگې
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:فیزیک
صوابۍ ولسوالۍ

**صوابۍ ولسوالۍ** د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۰۲۶،۸۰۵۴ وو. 
 
## پېښلیک
صوابۍ د پښتونخوا ولايت يوه شمال ختيځ لور ته پرته ولسوالۍ ده چې د نوي ښار (نوښار) ولسوالۍ شمال ته پوله لري ، لوېديځ خوا مردان سره نښتې ده او ختيځ لوری يې د پاکستان پنجاب سره پوله لري . دا يوه اباته او شنه سيمه ده ، ولسوالۍ په کال ۱۹۸۸م زېږيز کې د پاکستان سياستوالو د مردان څخه بېله کړه او پنجاب ولايت مرکز لاهور پورې يې وتړله ، خو لا تر اوسه د سيمې مېشتو خلکو دا پرېکړه نده منلې او ځان د مردا ن سره نښتې پښتنه سيمه گڼي . 
## مېشت ټبرونه او شمېر يې
په مردان او صوابۍ کې د افغانستان پخواني لرغوني ټبرونو له ښاخونو لکه دراني او غرزي (غلجي) څخه يوسفزي ، محمد زي او نور خېلونه او ريښې مېشتې دي . د سيمې ډېری خلک روڼ اندي او دوديزه مذهبي خلک دي .
د دوی سرشمېرنه د پاکستان د حکومت لخوا شوې او شمېر يې د ۱۹۹۸م زېږيز کال راهيسې يو ميليون او نهه ويشت لکه شاوخوا گڼل شوی .

## سرچينې

وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ
وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
افغانستان او پاکستان کې د 2013 کال سېلابونه

**افغانستان او پاکستان کې د 2013 کال سېلابونه** د اگست په مياشت کې راغلي و. ددغو سېلابونو په دواړو هېوادونو کې 180 وگړي ووژل او د دې تر څنگ يې د دواړو هېوادونو په بېلابېلو سيمو کې گڼ شمېر خلک بې کوره او هغوی ته يې پراخ مالي تاوانونه ورواړول.
نجم الدين اخوندزاده

**ملا نجم الدين اخونزاده** ( ۱۲۵۰ ل. - ۱۳۲۰ ل.) چې په هډی صېب هم شهرت لري يو افغان مجاهد و چې له انگریزي ښکېلاکگرو سره د لوی ننگرهار په سیمو کې جنگیدلی.

## مخینه
ملا نجم الدین اخونزاده مشهور په هډی صېب په خټه کاکړ و. دی په ۱۲۵۰ هجری لمریز کال د غزني ولايت، اندړو ولسوالۍ  کې پيدا شوی.

## زده کړه
لومړنۍ زده کړې يې په خپل کلي کې ترسره کړی او د لوړې زده کړې يې په ننگرهار، کندهار، پيښور او سوات کې له ځایي نامتو مشايخو څخه ترلاسه کړی.

## اثار
## ژوند
ملا نجم الدین اخونزاده د دیني علومو له فراغته وروسته په کابل، پغمان او د شمالی په کوه دامان کې په تدریس پیل وکړ. هغه وخت زیات مشهور شو چې کله یې د انگريزانو په وړاندی د جهاد میدان ته ور ودانگل او د ملكنډ او چكدرې په غزاگانو كې يې برخه واخیسته؛ د مومندو، شوقدر او ميچنۍ په غزاگانو كې هم شريك و. دا غزاگانې په ۱۸۷۸، ۱۸۹۲ او ۱۸۹۳م كلونو كې پېښې شوې دي.
د اميرعبدالرحمن خان په وخت كې انگريزانو د ده د مجاهدينو د لاسه هغه ته شكايت وكړ؛ نو هغه له وطنه جلا وطن كړ او د مومندو(جړوبي) ته لاړ. هلته يې د انگريزانو په خلاف د خپل تبليغ او جهاد لړۍ پيل كړه. په ميچنۍ، شوقدر او اكرب ډاگ كې يې له انگريزانو سره ډېرې جگړې وكړې او د جهاد او غزا تحريك يې په آزاد سرحد كې روان وساته. بيا يې په چمبركنډ كې ځاى ونيو او دغلته يې په تبليغ او جهاد لاس پورې كړ. نجم الدین اخونزاده  د لوړ عزم، سترې پوهې او نرم زړه خاوند وو، ښکلې او اغيزناکې ويناوې به يې کولې، الله پاک ډېر درنښت وربښلی وو. د ژوند ډېره برخه یې  د اسلام، هیواد او خلکو د خدمت لپاره وقف کړی وه.

## مړينه
دغه ستر عالم  په ۱۳۲۰ل هجري کال له دې نړۍ سره مخه ښه وکړه.  او د جنازې لمونځ يې د نوموړي له وصيت سره سم د بت خاک حضرت صاحب عبدالشکور وکړ او د ننگرهار د هډې په سيمه کې خاورو ته وسپارل  شو. نوموړی له ځانه وروسته گن شمېر ځایناستي پرېښودل چې په هغوی کې #د چهارباغ حضرت صاحب محمد سعيد مجددي
#د بتخاک حضرت عبدالشکور، ( مړ : ۱۳۲۸هـ )
#د چكنور ملا صېب، (مړ۱۳۵۰هـ)چې د چكنور په كلي كې اوسيده، غازي او مجاهد ملاو.
#صوفي عالم گل  شينواری، چې د شينوارو په فقيرآباد كې اوسيده، نيك او ښه سړى و.
#د سرکاڼو مياصاحب ۱۳۵۱هـ  چې د كونړ په سركاڼو كې يې استوگنه لرله، نيك او ښه سړى و.
#د ترنگزو حاجي صاحب چې د مومندو په سره كمر كې اوسيده، لوى مجاهد او غازي و.
#د سلامپور پاچا صاحب چې په سلامپور كې يې استوگنه وه، ښه لايق او پوه سړى و.
#استاد صاحب چې په خپله هډه كې اوسيده، د ښه خوى او اخلاقو خاوند و. په ۱۳۱۸ل.هـ كال په كابل كې وفات او په هډه كې خاورو ته وسپارل شو شامل وو.

## سرچینې
#عبدالروف قتيل خوږياڼی
#مفتي حبيب الله قاسمي
#امین الدین سعیدی

وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:ديني عالمان
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:مولويان
وېشنيزه:ملايان
تماسي عدسيه

بټنوک|350px|کيڼ|تماسي عدسيه
بټنوک|350px|کيڼ|یوه ابتدادایی آله چی د نرمو تماسو عدسیو د جوړولو لپاره کارېده
**تماسي عدسيه** (په انگرېزي:*contact lens*) یوه عصري بصري روغتیایي عدسي ده چی د سترگې پر قرنيې باندي ورکول کېږي او د ليديز (بصري) نقصونو (لکه آسټیگماټیزم، ) د سمولو لپاره  یا د سترگى رنگ د بدلولو لپاره کارېږي. په اوس وخت کی په ځانگړي ډول نرمی عدسیې کارېږي.   
## تاريخ
مصنوعی عدسیه د ۱۹ پېړی څخه پېژندل شوي دي خو د هغو وخت څخه تر اوسه پورې د مصنوعی عدسيې د جوړولو ټكنالوجي بدل شوي دي. لمړني سختی شيشه اي عدسیه په ۱۸۸۱ کال کی جوړه شوه او په ۱۹۳۳ د پولي مېټيل مېټاکړيلاټ د عدسیې جوړول پېل شوې.  په ۱۹۵۵ کال کی د چکوسلواکيا په جمهوريت کی په پراگ کی په کیمیایی ټكنالوجي پوهنتون کی د استادانو اوتو ویختېرلې (Oto Wichterle) او دراهوسلاف ليم (Drahoslav Lím) لخوا د پليمېړونو (polymer) څخه لمړني نرمی عدسیې خوړي شوې.  نوموړي عدسیه د هيډروجلونو، سیلیکون څخه جوړه شوې ده او د اکسیجن لپاره ښه دنفوذ مننه لري.

وېشنيزه:طب
وېشنيزه:بصری پوهنه
الفا فيټوپروټين

**الفا فيټوپروټين** (په انگرېزي: Alpha-fetoprotein **AFP**, **α-fetoprotein**; **alpha-1-fetoprotein**, **alpha-fetoglobulin** او يا هم **alpha fetal protein**) يو ډول پروټين دی چې په انسانانو کې د *AFP* جين لخوا په کوډونو سمبال شوی.د *AFP* جين د کروموزوم 4 په q مټ موقعيت لري (4q25).

الفا فيټوپروټين په پلازما کې يو عمده پروټين دی چې د جنين د ودې په بهير کې په لړمانه او نوکڅوړې کې جوړېږي. داسې گڼل کېږي چې همدا پروټين د جنيني بڼې البوميني سېروم دی.   AFP د تامبې, نېکل, شحمي اسيدونو او بيليروبين سره د تړل کېدلو توان لري  او د پروټينونو په مونومېريک، ډايمېرېک او ټرايمېرېک بڼو کې موندل کېږي.

## جوړښت
الفا فيټوپروټين يو گلايکوپروټين دی چې د ۵۹۱ امينو اسيدونو او د کاربوهايډرېټو عاملي ډلو څخه جوړ شوی.

## کړنه
الفافيټوپروټين هغه پلازما پروټين دی چې تر ټولو ډېر په انساني جنين کې موندل کېږي. 

## دا هم ولولئ
*د تومور ښکارندويان
*AFP-L3

## سرچينې

## لا نورې لوستنې

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## باندنۍ تړنې
*
مومیایي

بټنوک|مومیایي
بټنوک|د مصري سلطنتي کورنیو مومیایي تابوتونه. برېټانیا موزیم

**مومیایي** هغه جسد ته ویل کېږي چې پوستکی او غوښه یې په تصادفي یا عمدي توگه په کیمیاوي موادو، له حده زیاتې یخنۍ، ډېر ټیټ لنده بل یا د هوا په نه شتون کې سمه پاتې شوې وي. 

مومیایي کول هغه تگلارې ته ویل کېږي چې په ترڅ کې یې د مړي له خېټې څخه ټول داخلي شیان خالي کېږي، او ورسره یې له سر څخه ماغزه هم راوېستل کېږي، بیا جسد په سوډیم کاربونېټ سملولو. او بیا یې په بنداژونو ټول جسد پېچلو. .

د مړو مومیایي کېدنه په لومړي ځل د مصریانو له خوا مروجه شوه چې دوي به د شاهي کورنۍ لوړپوړي غړي مومیایي کول او بیا به یې په مصري اهرامونو کې ښخول.
ددې مومیایي شویو جسدونو پېښلیک له میلاد څخه هاخوا سلگونو کلونو ته رسېږي.

ورته ځیني مومیایي شوي جسدونه له افغانستان څخه په غیر فني توگه راویستل شوي ول چې د بهر ته د قاچاق په ډول د لېږدولو پر وخت پاکستاني گومرکي مامورینو په کوېټه او کراچۍ ښارونو کې ونیول. ددې مومیایي شويو جسدونو څخه یو یې د نا څرگندې شازۍ (شهزادگۍ) و چې له افغانستانه پاکستان ته قاچاق شوی و.

په تېرو څو کلونو کې څو سینمایي فېلمونه هم د مومیایي اجسادو په اړه جوړ شوي دي.

## انځورونه

دوتنه:Placid death.JPG|یو مومیایي شوی جسد
دوتنه:London 195.JPG|د لرغوني مصر اړوند یو مومیایي - د برېټانیا موزیم. 
دوتنه: Mummy in Vatican Museums.jpg|د لرغوني مصر اړوند یو مومیایي شوی جسد - د واټیکان موزیم.
Image:Mummy at British Museum.jpg|د لرغوني مصر اړوند یو مومیایي شوی جسد- د برېټانیا موزیم.
Image:Monkey mummy.jpg|د لرغوني مصر اړوند یو مومیایي - د مصر موزیم.



## کورني تړن
* پلاستینه کردن

## سرچینې


* Wikipedia contributors, «Mummy,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mummy&oldid=196669062 (accessed March ۱۰، ۲۰۰۸).

وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:لرغونپوهنه
وېشنيزه:د مرگ لرغونپوهنه
وېشنيزه:لرغونی مصر
مومیایي
زمریالی طرزي

**پروفېسر زمریالی طرزي** یو افغان څېړونکی او لرغونپوه او په فرانسه کې د سټراسبورگ پوهنتون استاد دی.

دی په ۱۹۳۹ز کال کابل کې زېږېدلی، لومړنۍ زده کړې یې په استقلال لېسه کې پای ته رسولي. په ۱۹۶۰ز کال کې د لېسان او ماسټرۍ سندونو ترلاسه کولو لپاره فرانسی ته ولاړ. او په ۱۹۷۲ز کال یې خپله دوکتورا په لرغونپوهنه کې ترلاسه او سملاسي افغانستان ته راوگرځېد. افغانستان کې د تاریخي اثارو د خوندیتابه او لرغونپوهنې د آمریت آمر وټاکل شو. په ۱۹۷۲ز کال بېرته فرانسې ته ولاړ او خپله دویمه او درېیمه دوکتورا یې هم ترلاسه کړه.

زمریالی طرزي په ۱۹۷۹ز کال کې د منځنۍ اسیا عمومي لرغونپوهنې مضمون د سټراسبورگ په پوهنتون کې تدریساوه. دی په ۲۰۰۲ز کال راهیسې په بامیانو ولایت کې د د فرانسې لرغونپوهنې هیئت مشري په غاړه لري. افغانستان کې د اوسېدو پر مهال یې د هډې او بامیانو کې زیاتې کیندنې او پلټنې کړي.
پروفېسر طرزي د لرغونپوهنې په څانگه کې تر اوسه څه باندې اتیا کتابونه او علمي او څېړنیزه مقالې پنځولي دي. په مختلفو هېوادونو کې یې د لرغونپوهنې په اړه سلگونو سېمینارونو کې گډون او ویناوې کړي، او دارنگه یې د بامیان او د هغه پېښلیک په اړه څو تاریخیي فلمونو جوړولو کې مرسته کړې.

## بهرنی تړن

*افغان لرغون-ځایونو د خوندیتابه ټولنه- کالېفورنیا

## سرچینې
* اوومه شمېره سټوډیو: زمریالی طرزي، فارسي بي بي سي، نومبر ۲۷ ۲۰۰۷ (۰۶ قوس ۱۳۸۶)

وېشنيزه:ژوندي وگړي
وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان لرغونپوهان
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:لرغونپوهنه
وېشنيزه:د افغانستان لرغونپوهنه
روستم تخت (فراه)

**د فراه روستم تخت ** یوه لرغونې خرابه کلاه ده چې د افغانستان په لویدځ فراه ولايت کې موقعیت لري. دا تخت د زردشتیانو اورتون وه چې په څنگه کې یې یو ستر ارگ شتون درلود. د روستم تخت د فراه ولایت له مرکزه سوېل ختیځ لور ته په ۱۵ کیلو مترۍ کې پروت دی. . دې ارگ ته *کافر کلا*  هم ویل کېږي.

## انځور
* http://www.pajhwok.com/en/photo/183918

## سرچینې

## تړلې لیکنې
*اورتون
*اورتون آذرگشنسب 
*اورتون کاریان
*اورتون آذربرزین مهر
*تخت رستم نيمروز
*تخت رستم (افغانستان) سمنگان
*تخت رستم (بلخ)
*تخت رستم (فارس) تخت رستم  درعرض‌ وطول‌جغرافیایی   29.967097, 52.881291 در ٢٫٥ کيلومترى جنوبى نقش رستم 
*نقش رستم (فارس)
*اورتون تخت رستم (شهریار)
*اورتون نوبهار اورتون

وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:فراه
وېشنيزه:لرغونپوهنه
وېشنيزه:د افغانستان لرغوني ځایونه
چه هونگڅای

**چه هونګڅای** (چي هونګڅای) يو چينایي  ليکوال او ژبپوه دی. نوموړی په لومړی ځل پښتو چيني قاموس ليکلی دی.

## شخصیت
## کتابونه
روستم تخت (سمنگان)

**د روستم تخت** د افغانستان تاریخي اثارو څخه گڼل کېږي چې د سمنگان ولایت کې موقعیت لري.

د سمنگان ولایت د افغانستان له لرغونو ولایتونو څخه دی چې د روستم ستر تخت هم ددې ولایت په شمال ختیځ اړخ  کې موقعیت لري. ډیری افغانان په دې گروهه دي چې دا تخت د روستم په وسیله رغول شوی او زردشت څه باندې لس کاله هورې وخت تېر کړی. 

روستم تخت او ددې اړوند سوري (غارونه) یې د بودایي پېر سره تړاوو لري. ددې مغارو ۱۵٪ سلنه ویجاړ شوي چې خپله تخت هم بیارغونې ته جدي اړتیا لري. 

## سرچینې

وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:لرغونپوهنه
وېشنيزه:سمنگان
وېشنيزه:لرغوني ځایونه
وېشنيزه:افغان لرغونپوهنه
وېشنيزه:د افغانستان لرغوني ځایونه