هايپوتايرايډيزم

**هايپوتايرايډيزم** (*په انگرېزي: Hypothyroidism*) په انسانانو او په ژويو کې د يوې ناروغۍ حالت دی چې د تايرايډ مرغړي نه د تايرايډ هورمون د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. کريتينزم د هايپوتايرايډيزم ناروغۍ يو ډول دی چې په ماشومانو کې پېښېږي.

## د دې ناروغۍ لاملونه
په عامو وگړو کې نژدې درې سلمه برخه خلک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته دي. هغه فکټورونه چې د هايپوتايرايډيزم د پېښېدو وېره ډېروي په هغو کې د آيوډين کمښت او يا هم د آيوډين-۱۳۱ (I-131) راډيواکټيف ماليکيولو پر وړاندې مخامخېدنه ده. د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ گڼ شمېر سببونه دي. په تاريخي لحاظ، او اوس هم په نړېواله کچه په ځينو پرمختلونکو هېوادونو کې د آيوډينو کمښت تر ټولو عام سبب دی چې همدا ناروغي راپېښوي. په هغو وگړو کې چې آيوډين لږ وي، نو د هايپوتايرايډيزم ناروغي د هاشيموتو تايرايډايټس، د تايرايډو د مرغړي نه د تايرايډو د هورمون د کمي او يا هم د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب راولاړېږي. په بله وينا هايپوتايرايډيزم يواځې د هاشيموټو د تايرايډو التهاب په سبب نه بلکه د تايرايډو د مرغړي، د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب هم دا ناروغي پېښوي.

په يوه کال کې د لنگو شويو ښځو نه ۵٪ د لنگون-وروسته-تايرايډايټس (د تايرايډ التهاب) (په انگرېزي: postpartum thyroiditis) په حالت اخته کېږي چې دا هم د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ سبب کېدلای شي. د تايرايډ التهاب لومړنی حالت کټ مټ هايپوتايرايډيزم ته ورتوالی لري. تر دې وروسته دوه حالتونه پېښېدلی شي، يا خو د ناروغې ښځې تايرايډ بېرته نورماله حالت ته ور درومي او يا هم ناروغي پرمختللې کېږي او په هايپوتايرايډيزم اوړي. په هغو ښځو کې چې د لنگون وروسته د تايرايډو التهاب پېدا کېږي په هغو کې له پينځو ښځو نه يوه ښځه به په خپل ټول عمر کې د دايمي هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کېږي.

هايپوتايرايډيزم ډېره لږه ارثي ناروغۍ هم کېدلای شي چې له والدينو نه د هغوی اولادونو ته ورځي.

په ژويو کې هم د هايپوتايرايډيزم ناروغي ليدل شوې. د ساري په توگه، په کورنيو سپيو کې، هايپوتايرايډيزم ډېره عامه هورموني ناروغي ده، چې د سپيو ځينې ځانگړي توکمونه له وړاندې ورباندې اخته کېدونکي دي.

لنډمهاله هايپوتايرايډيزم د ولف چايکوف اغېزې Wolff-Chaikoff effect په سبب پېښېږي.  په لنډ مهاله هايپوتايرايډيزم کې د درملنې لپاره، آيوډين په لوړه کچه کارېدلی شي، په ځانگړي توگه په بېړني حالتونو کې. که څه هم چې آيوډين د تايرايډ هورمون لپاره يو سبسټرېټ دی، خو په لوړې کچې د آيوډينو کارول، د تايرايډ مرغړی دې ته اړباسي چې د خوړل شوي آيوډين ډېره لږه اندازه وکاروي او د هورمون د جوړېدو په کچه کې کمی راولي.

اکثراً د هايپوتايرايډيزم ناروغي په يوه اورگان کې د رامنځ ته کېدنې اصلي ځای له مخې په ډلبنديو وېشل کېږي:

د ارواحي ناروغيو او د طبع د سمولو په وخت کې د لېتيم پر بنسټ ولاړو درملونو کارول هم څوک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کولای شي، د ليتيم پر بنسټ درمل اکثراً د دوه محوري ناسوبوالي په درملنه کې کارېږي. (دوه محوري ناسوبوالی پخوا د ليوني خپگان په نامه پېژندل کېده).

د دې تر څنگ، د هايپوتايرايډيزم ناروغان او سايکايټرېک نښې نښانې هم کېدای شي چې په لاندينيو پېښو کې وپېژندل شي:[6]

* غېر معمولي خپگان (چې د ډېستيميا په بڼه څرگندېدلای شي)

## ددغې ناروغۍ نښې نښانې
په بالغو وگړو کې چې هايپوتايرايډيزم باندې اخته دي دغه لاندينۍ نښې نښانې ليدل کېږي:

### مخکينۍ نښې نښانې
* د عظلاتو د شدت يا کشش په نورماله وجه کې کمښت (muscle hypotonia)
* ستړيا
* د سړوخې سره حساسيت، د سړو پر وړاندې يې حساسيت ډېرېږي
* خپگان
* عظلاتي دردونه او د بندونو دردونه
* جاغور
* نري، او ماتېدونکي نوکان
* نري، او ماتېدونکي وېښتان
* د څېرې ژېړوالی
* د خولې نه کول
* وچ، خارښتي جلد
* وزن اخيستنه او په بدن کې د اوبو زېرمه کېدنه.
* د زړه د درزا کمښت (د زړه د درزا کمښت: په يوې دقيقې کې له ۶۰ ځلو دربېدو ښکته)
* قبضيت

### وروستنۍ نښې نښانې
* ورو خبرې اترې او زيږ، مات غږ. د غږ بموالی هم راڅرگندېدلای شي.
* وچ پړسېدلی جلد، په ځانگړې توگه په څېره کې
* د وروځو د باندنۍ درېمې برخې د وېښتانو تويېدنه او کمی (د Hertoghe نښه).
* غېرنورماله مېنستورال سايکل (د ښځو مهالنۍ ناروغي) 
* د بدن د حرارت کمېدنه

### لږ پېښېدونکې نښې نښانې
* د حافظې کمزوري
* په ادراکي کارونو کې ناتواني (دمغزو اختلال) او بې پامي او ناځيرتوب (غير متمرکزيت)
* د زړه د عمل کمښت چې د زړه په گراف کې څرگنده بدلونونه ليدل کېږي او د کم ولټ سگنالونه ښکاره کېږي. د زړه د محصول لږوالی او د زړه د عظلاتو د منقبضېدو کمښت يا په بله وينا د زړه د پمپولو په عمل کې کمښت.
* رياکتيف هايپوگلايسېميا
* ورو ريفلکسونه
* د وېښتانو ختل (تويېدل)
* د وينې کمښت چې د هېموگلوبين په جوړېدنه کې د ناموزونوالي په سبب پېښېږي (د  EPO د کچې کمېدنه)، په کولمو کې د وسپنې او فولېټ د جذبېدو ناتواني او يا هم د پرنېشوس انېميا په وجه د وېټامين B12 کمی.
* د ستوني نه د تېرولو ستونزه (د لوی جاغور يا تومور په سبب)
* د سا لنډېدنه، چې د ساييزې بېلگې په کړنو کې ورو والی او کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي.
* د ډېر زيات خوب کولو اړتيا
* نارامي او ناثابته طبع
* د جلد ژېړوالی، چې په ويټامين اې باندې د بيټا کروټين د بدلون په عمل کې د خلل په سبب رامېنځ ته کېږي.
* په پښتورگو کې د نورمالې کړنې د خلل او ناتواني، چې د گلومېرولر فېلټرېشن رېټ کې د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي.
* د وينې په سېروم کې د کولېسټرولو د کچې ډېرېدنه
* حاد ذهني اختلالونه (myxedema madness) هم د هايپوتايرايډيزم په ځينو نادرو حالتونو کې پېښېدلی شي.
* د جنسي لېوالتيا کمېدنه
* د خوند او وږم د احساس کمېدنه (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي)
* پړسېدلې څېره، لاسونه او پخښې (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي)

## د دې ناروغۍ د پېژندنې آزمېښتونه
د هايپوتايرايډيزم د لومړي ډول په پېژندنه کې، اکثراً ډاکټران د وينې په سېروم کې د تايرايډ پارېدونکي هورمون (TSH) کچه مالوموي دغه هورمون له هايپوفيزيل مرغړي نه افرازېږي. که چېرته په لابراتواري آزمېښت کې د TSH کچه لوړه وښودل شي، نو دا د دې ښکارندوی دی چې د تايرايډ مرغړی په وړ کچه د تايرايډ هورمون (چې اکثراً تايروکسين T4 او همداراز په لږه کچه ټرای آيوډوتريونين T3 دی) نه جوړوي. که څه هم چې د هايپوتايرايډيزم دويم او درېيم ډول د ناروغۍ په پېژندنه کې د TSH آزمويښت ناکامه ښودل شی، خو د دې لپاره د وينې د لانديني آزمېښت وړانديز داسې کېږي چې که چېرته په وينه کې د TSH کچه نورماله وي او بيا هم د هايپوتايرايډيزم شک وي نو بيا:  

* فري ټرای آيوډوتريونين (fT3)
* فري لېوتايروکسين (fT4)
* ټول T3
* ټول T4

د دې تر څنگ د لاندينيو مېچ او اندازې اړتيا ليدل کېږي:

* د ۲۴ ساعتونو په موده کې په متيازو کې د T3 نشتوالی;
* د تايرايد ضد انټيباډي — چې د اټواميون د ناروغيو په سبب د تايرايډ د اغېزمن کېدلو ثبوت مخکې کوي
* د سېروم کولېسټرول — چې د هايپوتايرايډيزم په وخت کې له نورمالې کچې نه لوړېږي
* پرولاکټين — چې د هايپوفيزس د کار او عمل د راڅرگندولو لپاره د يو پراخ آزمېښت  په توگه کارېږي
* د وينې د کمښت او د فيريټين د کمښت آزمېښت
* د بدن قاعدوي تودوخه

## درملنه
د هايپوتايرايډيزم درملنه په کيڼ گرځېدلي کيميايي چېرال مرکب تايروکسين (L-T4) او ټرای آيوډوتريونين (L-T3) باندې شونی دی.  دا دواړه په ساينتېټيک ډول او د حېواناتو نه لاس ته راغلي درمل دي چې د اړتيا په وخت کې هغه ناروغ ته چې د تايرايډ د هورمون کمښت سره مخ وي ورکول کېږي. د تايرايډ هورمون هره ورځ اخيستل کېږي، او ډاکټران د خپل د ناروغ د وينې په څارلو سره د دغو درملو کچه او مقدار معين کوي. د تايرايډ هورمون د بياپرځای کولو لپاره د درملنې بېلابېلې چلندلارې شته.

;يواځې په T4 درملنه: په دې ډول درملنه کې په ساينتېټيک ډول، يوازې د لېووتايروکسين درمل شامل. دم مهال دا درمل د دغې ناروغۍ په معياري درملنه کې شمېرل کېږي.

;د T4 او T3 يوځای کارېدنه: په دې ډول درملنه کې ناروغ ته دواړه ساينتېټيکي درمل L-T4 او L-T3 يو ځای په يوه وخت ورکول کېږي.

;د طبيعي تايرايډو اشتقاقي درمل: وچ تايرايډي اشتقاقونه چې د حيواناتو (اکثراً د سرکوزي د تايرايډ نه) د تايرايډ د مرغړي نه لاس ته راڅي، هم په طبي درملنه کې کارېدلي. دا يو انډوليزه درملنه ده چې په دې درملو کې طبيعي L-T4 او L-T3 شته دي.

## سرچينې




## باندنۍ تړنې
 
*د هورمون فاونډېشن د تايرايډ برخه 
*د تايرايډ ساينس ژورنال
*د اېنډوکراين ټولنه 
*د امريکا د کلينيکي اېنډوکراينپوهانو تنظيم
*د امريکا د تايرايډ د ناروغانو بنسټ
*د امريکا د تايرايډ بنسټ
*د آسټراليا تايرايډ
*د برتانيې تايرايډ
*د تايرايډ د ساتنې لپاره اختياري روغتيايي حل
*ايلين موور گرېفز او د اتواميون د ناروغۍ زده کړه 
*د هايپوتايرايډيزم رنځورانو لپاره د روغتيا په ساتلو سره د وزن د بايللو مالومات 
*د کاناډا د تايرايډ بنسټ

وېشنيزه:تايرايډي ناروغۍ
وېشنيزه:تايرايډ ته اړونده جلدي پېښې