ډېوېډ چام

ډېوېډ لي چام (۱۹۵۵م کال کې زېـږېدلی) يو امريکايي کمپيوټرپوه، کوډپوه او مخترع دی. هغه د کوډپوهنې او د محرمیت ساتونکو ټکنالوژیو له مخکښانو څخه شمېرل کېږي، همداراز په پراخه توګه د ډيجېټلي نغدو پيسو د اختراع کوونکي په توګه هم پېژندل شوی دی. د هغه د ۱۹۸۲م کال علمي رساله ( تر دې سرلیک لاندې: کمپيوټري سيستمونه چې د يو بل پر وړاندې د شکمنو ډلو له خوا جوړېـږي او ساتل کېـږي) د بلاکي ځنځیر د پروټوکول تر ټولو لومړنی پېژندل شوی وړانديز بلل کېږي. په دې رساله کې د پروټوکول د پلي کولو بشپړ کوډ هم شامل و، هغه په دغه رساله کې نږدې ټول هغه بنسټيز عناصر وړانديز کړي وو چې وروسته د بیټ کوین په سپين ‌ليک کې تشريح شول. چام ته د انلاين پټوالي پلار او د کریپټو اسعارو د روحاني پلار لقبونه ورکړل شوي.

چام د اي کېش د جوړولو له امله هم پېژندل کېږي، اي کېش د نغدې پیسو يو داسې برېښنايي سیسټم و چې د کاروونکي هویت یې پټ ساته. سربېره پر دې، هغه ګڼ شمېر مهم کوډيز پروټوکولونه ( د ړوند لاسلیک پروټوکول، ګډوډ کوونکي پروټوکول، د ډوډۍ خوړونکو کوډپوهانو د ستونزې پروټوکول) هم اختراع کړي. په ۱۹۹۵م کال کې، د هغه شرکت ډیجي کېش د اي‌ کېش په نوم د نړۍ لومړنی ډيجېټلي اسعار جوړ کړ. د چام هغه علمي مقاله ( تر دغه عنوان لاندې: نه‌ تعقيبېدونکې برېښنالیک، بېرته ستنېدونکې پتې او ډيجېټلي مستعار نومونه) چې په ۱۹۸۱م کال کې خپره شوه، د بې نومه اړیکو د څېړنې بنسټ کېښـود.  

په ۲۰۲۰م کال کې چام د ایکس ایکس نیټورک بنسټ کېښود، دا نیټورک د محرمیت پر بنسټ ولاړ د بلاکي ځنځیر یو پلټفارم دی. نوموړي په ۲۰۲۱م کال کې د ایکس ایکس کوین په نوم داسې ډیجیټلي پیسه جوړه کړه، چې د کاروونکو محرمیت پیاوړی کوي او د کوانټمي بریدونو پر وړاندې مقاومت لري. 

## ژوند او مسلک
ډېوېډ چام د امريکا د کاليفورنيا ايالت د لاس ‌انجلس ښار په يوه يهودي کورنۍ کې وزېږېد. هغه په ۱۹۸۲م کال کې په برکلي کې د کاليفورنيا پوهنتون څخه د کمپيوټر ساينس دوکتورا واخيسته. په همدې کال یې د کوډپوهنې د څېړنې نړيواله ټولنه جوړه کړه، دا ټولنه تر نن ورځې پورې د کوډپوهنې علمي کنفرانسونو تنطیموي. تر فراغت وروسته هغه د نيويارک پوهنتون د سوداګرۍ په پوهنځي کې او د کاليفورنيا د سانتا باربرا پوهنتون کې تدريس پیل کړ. سربیره پر دې هغه د هالېنډ د رياضياتو او کمپيوټر ساينس په ملي څېړنيز انستيتيوت کې د کوډپوهنې د څېړنې ډله هم جوړه کړه. په ۱۹۹۰م کال کې، هغه د ډیجي کېش په نوم د برېښنايي نغدو پيسو شرکت جوړ کړ.

چام د ۱۹۹۵م کال د معلوماتي ټکنالوژۍ اروپایي جایزه ترلاسه کړه. په ۲۰۰۴م کال کې د نړیوالې څېړنیزې ټولنې غړي شو. همداراز په ۲۰۱۰م کال کې، په یوه نړیواله غونډه کې هغه د غوره ریاضي پوه جایزه ترلاسه کړه. په ۲۰۱۹م کال کې د هالېنډ د رياضياتو او کمپيوټر ساينس ملي څېړنيز انستيتيوت هغه ته د ډیجکسترا افتخاري لقب ورکړ. سربیره پر دې هغه په ۲۰۲۱م کال کې د لوګانو پوهنتون څخه افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه. چام اوس مهال د لاس‌ انجلس ښار په شرمن اوکس سیمه کې اوسېږي

## د څېړنې مهمې ونډې

### د والټ یا زېرمې سیستمونه
د نويو څېړنو له مخې، د چام د ۱۹۸۲م کال د برکلي علمي رسالې د کاري ثبوت پرته د بیټ کوین د بلاکي ځنځیر ټول عناصر وړاندیز کړي وو. د چام لخوا د زېرمو وړاندیز شوي سيستم د غوټو ترمنځ د ګډ حالت  رامنځته کولو، د بلاکونو په بڼه د تاريخ نښلولو او د معلوماتو د نه بدلېدونکي وخت ‌نښه کولو ميکانيزم بيانوي. په دې رساله کې د دې پروټوکول د عملي کولو کوډ هم وړاندې شوی و.

### ډیجیټلي نغدې پیسې
چام د خوندي ډيجېټلي نغدو پيسو مخترع ګڼل کېـږي، دا خبره د هغه د ۱۹۸۳م کال له مقالې سرچينه اخلي. په همدې مقاله کې هغه د ړوند لاسلیک کوډيز اصل هم معرفي کړ. د چام دې نظريو د سايفرپانک خوځښت تخنيکي بنسټ جوړ کړ. د چام وړانديز کاروونکو ته اجازه ورکوله چې له بانک څخه ډيجېټلي پيسې واخلي او داسې يې ولګوي چې بانک يا بل هېڅ لوری يې تعقيب کولای نه شي. وروسته بیا هغه دا سيستم داسې پراخ کړ چې افلاین راکړې ورکړې هم پکې شونې شوي او دوه ځله لګښت په کې کشف کېده. 

په ۱۹۹۰م کال کې، چام د ډیجي کېش په نوم یو شرکت د همدې نظريو د سوداګريز کولو لپاره جوړ کړ. دغه شرکت لومړۍ برېښنايي راکړه ورکړه په ۱۹۹۴م کال کې ترسره کړه، خو په ۱۹۹۸م کال کې دا  شرکت له مالي ستونزو سره مخ شو، له همدې امله چام په ۱۹۹۹م کال کې له دغه شرکت ووت.

### د ډيجېټلي لاسلیک نوې بڼې
په ۱۹۸۲م کال کې، چام په خپله هغه علمي لیکنه کې چې د ډیجیټلي پیسو وړاندیز یې پکې کړی و، د ړندو لاسلیکونو (بې ‌نښې لاسلیکونو) مفکوره معرفي کړه. دغه ډول لاسلیک د یوې پیغام منځپانګه د لاسلیک مخکې پټوي، تر څو لاسلیک کوونکی ونه شي کولی منځپانګه وګوري. وروسته دا بې نښې لاسلیک د عادي ډیجیټلي لاسلیک په څېر د اصلي پیغام سره په عامه توګه تفتیش کېدای شي.

په ۱۹۸۹م کال کې، چام او هانس وان انټورپن په ګډه د نه منونکو لاسلیکونو (بې ‌انکاره لاسلیکونو) مفکوره وړاندې کړه. دغه ډول لاسلیک د تفتیش یوه متقابله پروسه کاروي، په دې پروسه کې لاسلیک کوونکی کنټرول په خپل کې لاس لري او پخپله خوښه د لاسلیک تایید کوونکې انتخابوي. که چیرې لاسلیک کوونکي د تفتیش پروسې کې ګډون هم ونکړي، لاسلیکونه د اعتبار وړ ګڼل کېږي، پرته له چې یو لاسلیک کوونکی په ځانګړې توګه د رد پروسې له لارې وښيي چې دغه لاسلیک اصلي نه و.

په ۱۹۹۱م کال کې، هغه د یوجین وان هایسټ سره یو ځای د ډله‌ ییزو لاسلیکونو مفکوره معرفي کړه، چې د یوې ډلې غړی کولی شي په پټه د ټولې ډلې په استازیتوب یو پیغام لاسلیک کړي. خو د ټاکل شوي ډلې مدیر ځواک لري چې د شخړو په صورت کې د هر لاسلیک کوونکي پټوالی لغوه کړي.

### بې نومه یا نامعلومه اړیکه
په ۱۹۸۱م کال کې، چام د یوې پټې ارتباطي شبکې وړاندیز وکړ. د دې شبکې نوم د میکس شبکه و، دغه شبکه یوه ډله لیږونکو ته اجازه ورکوي چې د پیغام کوډ شوی متن او د پیغام د ترلاسه کوونکې ادرس سرور ته واستوي. کله چې سرور د پیغامونو یوه ډله ترلاسه کړي، نو پیغامونه یې بېرته تنظیموي او ګډوډوي، څو یوازې همدغه سرور پوه شي چې کوم پیغام د کوم لیږونکي اړوند دی. بیا دغه ډله بل سرور ته واستول شي چې همدغه پروسه ترسره کړي. په پای کې، پیغامونه وروستي سرور ته رسیږي چیرې چې بشپړ تحلیل او ترلاسه کوونکي ته سپارل کېږي. همدارنګه چام په دې شبکه کې د پیغامونو د بېرته ترلاسه کولو میکانیزم هم وړاندیز کړی و. د میکس شبکې د ځینو ریمیلرونو اصلي بنسټونو دي، خو د عصري بې ‌نومه ویب براوزنګ وسایلو لکه تور لپاره مفهومي بنسټ دی. چام همداراز وړاندیز کړی چې هر راوټر باید په عملي ډول د تور نوډ په څېر جوړ شي.

په ۱۹۸۸ کال کې، چام د بې ‌نومه اړیکو یوه بله بڼه معرفي کړه چې ډي سي نیټ نومېده، دغه بڼې د چام د ډایننګ کریپتوګرافرز ستونزه حل کوله. ډي سي نیټ په اصل کې د ډیسینټ سافټویر بنسټ جوړوي.

په ۲۰۱۷م کال کې، چام د میکس شبکې د یوې نوې بڼې تفصیل خپور کړ. د دې شبکې ریښتینې تطبیق،  سي میکس نومېږي او په ایکس ایکس شبکه کې فعالیت کوي، د دې شبکې دا بڼه وروسته د فوری پیغام رسولو پلټفارم ایکس ایکس میسنجر لپاره د معلوماتو د لېږد طبقه شوه.

### د باور وړ انتخاباتي سیسټمونه
چام  د انتخاباتي سیسټمونو په خوندي کولو کې ګڼ شمېر مهمې لاسته راوړنې لري، چې پکې د لومړي ځل لپاره د یوې داسې سیسټم وړاندیز شامل دی چې د پیل څخه تر پای پورې تفتیش کېدای شي. دغه وړاندیز په ۱۹۸۱م کال کې د میکس شبکو د کارونې په توګه شوی و. په دې سیسټم کې د رایه ورکوونکو هر فردي رایه پټه ساتل کېده، خو هر چا کولی شو د رایو دقیقه شمېره وګوري او باوري شي چې ټولې رایې په سمه توګه شمیرل شوې دي. دغه او نورو لومړنیو کریپټوګرافیک انتخاباتي سیسټمونه دا فرض کړي و چې رایه ورکوونکي کولی شي په خپلو شخصي کمپیوټرونو کې د رایو شمېر پخپله محاسبه کړي. په ۱۹۹۱م کال کې، چام د باوري رایې په نوم یو سیسټم معرفي کړ، چې رایه ورکوونکو ته اجازه ورکوي له بې باوره انتخاباتي سیسټم څخه رایه ورکړي. دا پروسه اوس د کوډ رایې ورکولو په نوم پېژندل کېږي او په لرې واټن انتخاباتي سیسټمونو ( لکه ریموتګریټي او ډیموس) کې کارول کېږي.

په ۱۹۹۴ کال کې، چام د لومړي ځل لپاره داسې انتخاباتي سیسټم معرفي کړ چې په ټاکنیز مرکز کې رایه ورکوونکو خپلې رایې په الکترونیکي ډول ورکولې، دغه سیسټم په کریپټوګرافیک ډول باوري کېده چې د مستقیمې ډیجیټلي رایې ماشین رایه نه ده بدله کړې او نه یې منځپانګه لوستې. په دې وروستیو کلونو کې، چام د کریپټوګرافي پر بنسټ د تفتیش وړ څو انتخاباتي سیسټمونه ( پریټ آ ووټر، پنچسکان، سکانټیګریټي) معرفي کړل چې د عادي کاغذي رایو تفتیش یې کاوه. د مریلینډ ایالت د تاکوما پارک ښار د ۲۰۰۹م کال د نومبر میاشتې په ټاکنو کې د سکانټیګریټي سیسټم وکاراوه. دا لومړی ځل و چې د عامه سکتور ټاکنې د کوم کریپټوګرافیک تفتیش وړ سیسټم په کارولو ترسره شوې.

په ۲۰۱۱ کال کې، چام د انتخاباتو لپاره یو تصادفي سيسټم وړاندیز وکړ. په دې انتخاباتي سیسټم کې د رایه ورکوونکو څخه یوه تصادفي نمونه ټاکل کېږي، چې خپل هویت پټ ساتي او د ټولې رایه ورکوونکي ټولنې په استازیتوب رایې ورکوي.

### نورې ونډې
په ۱۹۷۹م کال کې، د برکلي پوهنتون د الکترونیک څېړنیز لابراتوار یوه راپور ( تر دې شمېرې لاندې:  یو سي بي/ ای ار ایل ایم ۷۹ /۱۰ ) خپور کړ، چې پکې چام د کریپټوګرافیک کیلي ګانو د تقسیمولو وړاندیز وکړ، څو بې باوره ډلې وویشل شي. دا مفکوره د اوسني  پټ شریکولو سیسټم لپاره بنسټیزه وه.

په ۱۹۸۵م کال کې، چام د لومړي ځل لپاره د بې‌ نومه تصدیق سیسټم وړاندیز وکړ، چې کله ناکله د پخواني نوم سیسټم په نوم هم یادېږي. پدې سیسټم کې تصدیقونه د بېلابېلو پخوانیو نومونو په کارولو ترلاسه کېږي او ښودل کېږي، دغو نومونه له یو بل سره نه شي تړل کېدای.

په ۱۹۸۸م کال کې، چام، ژیل براسارډ او کلود کریپو په ګډه یوه مقاله خپره کړه، په دې مقاله کې د صفر پوهې استدلالونه معرفي شول، د معلوماتو پر بنسټ د خوندي چینلونو ماډل وړاندې شو او د تعهد پروسې لومړنی رسمي تعریف وشو.

په ۱۹۹۱م کال کې، چام او توربن پېډرسن په ګډه د ډی ډی ایچ ټوپل د بیرته انکرېپشن د سم ثبوت ښودنه وکړه، چې په علمي ډګر کې ډېره کارېدونکې ده.

سربیره پر دې چام د یو مهم تعهد د پروسې په پرمختګ کې مرسته کړې، چې اکثره وخت دا کار پېډرسن ته نسبت کېږي. خو په حقیقت کې، پېډرسن پخپله په ۱۹۹۱م کال کې په یوه مقاله کې د یورجن بوس او چام د یوې نه خپرې مقالې یادونه کړې، چې د دغه سیسټم بنسټ جوړوي.

په ۱۹۹۳م کال کې، چام او سټیفن برانډز په ګډه د فاصلې محدودولو پروټوکول مفکوره معرفي کړه. 

په ۲۰۱۹م کال کې، چام د پنځم ایتیریم پرمختیايي کنفرانس ویناوال و، چې په جاپان کې ترسره شو.

د ۲۰۲۴م کال په جولاۍ کې، چام د ویټالیک بوترین ( د ایتیریم یو بنسټ اېښودونکی دی) سره د پلاسماکان په کنفرانس کې د محرمیت د راتلونکي په اړه په یوه پینل غونډه کې ګډون وکړ، دغه غونډه د جاپان په توکیو ښار کې د ملګرو ملتونو په پوهنتون کې ترسره شو.

## سرچينې