open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماډيول

**چلندوال چې په انګليسي ژبه کې ورته Module ، عربي کې ورته وحدة او په فارسي ژبه کې ورته پودمان ويل کيږي، د انټرنېټ په نړۍ کې يو چلندسيستم دی چې په هغې کې يوه پروسه لومړی اندازه کيږي ، بيا ونډه ونډه کيږي او په څانګو وېشل کيږي او هر يوه ته د هغې دنده ورسپارل کيږي، وروسته له ټولو څانګو څخه د هغوی کاري راپور د يوې پايلې ترلاسه کولو په موخه رايوځای کيږي.**

**يانې چلندوال يو انټرنېټي کاري سيستم دی چې  يوه ځانګړې پروسه مطالعه کوي، بيا يې په څو برخو وېشي، هرې برخې ته د هغې دندې واضح کوي او د هر برخې څخه بېرته د هغوی د کار نتيجه راغونډوي او تر يوځای کولو وروسته کار پايله د سکرين پرمخ وړاندې کوي.**

**په پښتو ژبه کې چلندوال له دوه برخو جوړ دی، لومړۍ برخه چلند او دوهمه برخه يې وال دی، چلند د يو کار په اړه د يو شخص، يوه ماشين يا کومې بلې وسيلې تګلارې ته ويل کيږي، چې په څه شکل يې ترسره کوي، دا چې دلته د ماډيول دنده د يو کار ترسره کول دي د يوې ځاګړې او مالومې تګلارې مطابق نو ځکه ورته مونږ په پښتو ژبه کې د چلند لفظ غوره کړی دی، چې د وال کلمه د وروستاړي په شکل ورسره يوځای شوې ترڅو د لومړۍ کلمې مانا تغيره او ټولشموله کړي.**

**دوهمه دا که چېرته د ماډيول د لفظ ماهيتي ژباړه وکړو، نو په عربي ژبه کې هم وحدة د يوځای کولو په مانا دی، په همدې ډول په فارسي ژبه کې هم پودمان د پديدې د لفظ او مان د وروستاړي نه اخيستل شوی چې هدف ترې د يوې پايلې په موخه يوه کاري پديده يا پروسه يوځای کول دي ، نو په پښتو ژبه کې هم د چلندوال ويوکی د دې معادل کېدای شي.** 

ماډيول (په انګليسي : Module) عربي: وحدة، فارسي:پودمان چې پښتو معادل لفظ يې چلندوال دی ممکن په لاندې ماناوو وکارول شي:

* کمپیوټري ماډيول د خپلواکه برېښنايي مدارونو ټولګه ده چې په يوه چاپي برېښنايي تخته کې بسته بندي کيږي، ترڅو يو کمپيوټري کړنه سرته ورسوي. 
* ماډيول ليکنه، د سافټویر ډیزاین تخنیک دی.
* د حافظې ماډيول د کمپیوټر هارډویر یوه بنسټیزه برخه ده لکه ريم.
* د ماډيوليزم مفهوم (اندازې وړ، د اجزاوو څخه جوړ مانا) 
* په فضا کې د الوتکو په اړه جلا برخې او محفظې.  (د بیلګې په توګه: د اپولو د قوماندانۍ او خدماتو کښتۍ).
* ماډيولي  شبکه
فلسطين ولايتونه

د **فلسطین ولايتونه** ( په عربي: )  د فلسطین د دولت اداري څانګې دي. د اوسلو د موافقې له لاسلیک او  د اسراییلو تر اشغال  وروسته لوېدیځه تړانګه او د غزې تړانګه د فلسطین د ملي ادارې تر واک لاندې په 16 ولايتونو ووېشل شوې.   چې هر ولايت بيا په بېلابېلو فلسطيني ښاروالیو وېشل شوی دی.

## نوملړ

### لوېدیځه تړانګه
ښي|بټنوک|263x263px| د لوېديځې تړنګې ولايتونه

### د غزې تړانګه
ښي|بټنوک|227x227px| د غزې د تړانګې واليان.

## داهم وګوره

* ISO 3166-2:PS
* د بشري پراختیا شاخص له مخې د فلسطین د سیمو لیست

## سرچينې

وېشنيزه:فلسطينيان
فلسطيني کډوال

کيڼ|بټنوک|230x230px|د ۱۹۴۸ کال په جګړه کې  فلسطیني کډوال
فلسطيني کډوال (په عربي کې: فلسطينيو الشتات) يوه اصطلاح ده چې د فلسطین څخه بهر د فلسطینیانو کارول کیږي. په ټوله نړۍ کې د فلسطينيانو نږدې له ۹-۱۱مېلونه وګړي دي چې له نيمايي زيات يې په نورو هېوادونو کې د کډوالۍ ژوند تېروي،  د ۱۹۴۸ کال له جګړې راهیسې، فلسطینیان ډېر ځوریدلي او په ګڼو کوربه هېوادونو کې د تبعید په توګه ژوند کوي. لکه د ۱۹۴۸ کال د جګړې له کبله د فلسطیني کډوالو ترڅنګ د ۱۹۶۷ کال په جګړه کې بې هم په سل ګونه زره فلسطينيان کډوال او بې ځایه شوي. دغه دوه ډوله بې ځایه کېدونکي فلسطینیان د خپل هېواد څخه لرې اکثریت جوړوي. ځینې فلسطینیان د نورو دلیلونو له کبله هېواد پرېښودو ته اړ شوي، لکه:

## ځورونې او شکنجې
د بېلګې په توګه، د ۱۹۶۷ کال د جګړې وروسته، په اوسط ډول ۲۱۰۰۰ فلسطینیان د اسراییلو تر کنټرول لاندې سیمو څخه وتلو ته مجبور کړای شول، چې په ۱۹۷۰، ۱۹۸۰ او ۱۹۹۰ کلونو کې دې کار همداسې دوام وکړ.د فلسطيني وګړو د کره ټولشمېرنې د نه شتون له کبله به دا ناشوني وي چې په فلسطين او اسراييلو کې د پاتې فلسطينانو شمېر مالوم کړو،  د فلسطین د احصایې مرکزي دفتر د راپور له مخې، په نړۍ کې د فلسطینیانو شمېر د ۲۰۰۳ کال په پای کې ۹.۶ میلیونه و، چې له ۲۰۰۱ کال راهیسې ۸۰۰ زره زیات شوی دی.روبین کوهن په "دياسپورا نړیوال کتاب" کې تشریح کوي چې د فلسطینیانو او نورو خلکو لکه د اصلي امریکایانو، یهودیانو او ځینې افریقایانو لپاره، د دیاسپورا اصطلاح د ظلم او تاوتریخوالي سره تړاو لري، د ټولنیز زیان او مجازات سمبول چې یو څوک یې په جلاوطنۍ کې د کور خوبونو سره ژوند کوي.د فلسطین د بېرته راستنېدو حق د ۱۹۴۸ کال راهیسې د پام وړ دی. دا د ډېرو فلسطینیانو لپاره هم یوه خوب ده. په داسې حال کې چې د فلسطین د کمپونو او کلیو او ښارونو ۹۷ سلنه اوسېدونکي خپل اصلي ځای نه ګوري، د بېرته راستنېدو حق اکثره فلسطينيان يو پايمال شوی حق ګڼي، چې ګوندې دوی به نور دا حق کله هم ترلاسه نه کړي، چې خپلو کليو او ځايونو ته بېرته ستانه شي.

## نور اړوند

* د فلسطين نکبت
* د عرب او اسلامي هېوادونو څخه د یهودانو ډله ييزه کډوالي
* له خپلو هېوادونو بهر عربي ټولنې

## سرچینې

* د ویکیپیډیا برخه اخیستونکي. په دې اړه څه؟فلسطینیو الشتاتپه دې اړه څه ویل کېږي؟ په دروازه کېد عربي ژبې ویکيپېډیا ډیکشنرید ۲۰۱۸ کال د مارچ په ۲۰ نیټه بیا کتنه شوې.
* د ویکیپیډیا برخه اخیستونکي. په دې اړه څه؟Palestinian diasporaپه دې اړه څه ویل کېږي؟ په دروازه کېد انګلیسي ویکيپېډیا ډیجیټلد ۲۰۱۸ کال د مارچ په ۲۰ نیټه بیا کتنه شوې.

## بېرونۍ تړنې

* شمل - د فلسطین د بیعت او کډوالو مرکز
* په اردن کې د فلسطین عیسوي ډیسپورا
* د فرانسوي د ډیپلوماتۍ نړۍ (The Diplomatic World) دوه ویب پاڼې لري چې د فلسطیني ډایاسپورې په اړه ډیر دقیق معلومات لري:
** په نړۍ کې د فلسطیني ډياسپورا نړیواله (په فرانسوي ژبه) ، فبروري 2000؛
** په منځني ختیځ کې د فلسطین د کډوالو نفوس (په فرانسوي ژبه) ، فبروري 2000.

وېشنيزه:فلسطينيان
د کروکس ښار تالار برید

بټنوک|د کروکس ښار تالار برید
**د کروکس ښار تالار برید د 2024** کال د مارچ په 22 د مسکو په شمال لویدیځ څنډه کې د روسیې په کراسنوګورسک کې د کروکس ښار تالار د میوزیک ځای کې یو ترهګریز برید و.

برید د شپې شاوخوا 20:00 MSK (UTC+3) کې پیل شو، لږ وخت مخکې د روسیې بانډ پکنک په ځای کې د پلورل شوي نندارتون لوبې کولو لپاره ټاکل شوې وه. څلور تنو وسله والو په ډله ایزه توګه ډزې وکړې او همدارنګه د غونډې په ځای کې په راټولو شویو خلکو یې ډزې وکړې او د اور وژنې وسایلو څخه یې د اور اخیستو لپاره کار واخیست. د ډزو ټپونه او "زهري کول" د اور سره تړاو لري.

## سرچینه
ادبي خبري اتري

**خبرې اترې** (انګليسي:Dialogue )  د ژبي هغه برخه ده چي له ادبي پلوه د اشخاصو له لوري په لیکلې او یاهم لفظي بڼه ویل کیږي.  د فلسفې یا دودیزي وسیلې پر بنسټ ډیالوګ په لویدیځ کي په عمومي ډول د سقراط له زمانې سرچینه اخلي لکه څنګه چي د افلاطون څخه هم ثابته ده ، مګر د هندي ادب په ګډون په پښتو او نورو دودونو کي هم ددې ډول خبرو اترو سابقه موندل کیږي.
ترتیب ( په داستان کي )

**ترتیب** له ادبي اړخه په افسانوي یا حقیقي داستان کي وخت او جغرافیایي موقعیت په ډاګه کوي.  دا یو ادبي عنصر دی،  او د کیسې لپاره اصلي کتنه او بڼه منځ ته راوړي.  د ترتیب کولو عناصر ممکن کلتور، تاریخي دوره ، جغرافیه ، او ساعت په ځان کي راونغاړي.  له ادبي اړخه ترتیب د پلاټ، کرکټر، موضوع او سټایل ترڅنګ، د افسانې یو له بنسټیزو برخو څخه ګڼل کیږي.
هوموفون ( ورته ږغ لرونکي )

**هوموفون (ομόφωνο)**  په پښتو ( ورته ږغ لرونکي ) دګډو تورو یوه کلمه ده چې ټول له یوبل سره ورته ( يو ډول ) تلفظ کیږي مګر په معنی کي له یوبل سره توپیر لري.  د *هوموفون* اصطلاح ځیني وختونه د کلمو په پرتله په اوږدو یا لنډو واحدونو باندې پلې کیږي، د بیلګي په توګه یوه جمله، لیک، یا د حروفونو ګروپ چي د مقابل طرف په څیر تلفظ کیږي. په دې ډول هر هغه واحد چې د دې ملکیت سره ورته ویل کیږي *هوموفونوس* (  ). بلل کیږي. 

هوموفونونه چې په مختلف ډول لیکل سوي وي **د هیټروګراف** په نوم هم یادیږي.
هوموګراف

یو **هوموګراف** (  , *homós* 'same' او γράφω, *gráphō* 'write') په انګلیسي ژبه کي هغه کلمه ده چې دبل لفظ سره ورته لیکل سوې بڼه ولري خو معنی یې بېله وي.  که څه هم چي ځیني داسي لغاتونه ( وییونه ) شتون لري چي کلمې یې باید په بل ډول تلفظ سي،  خو د اکسفورډ انګلیسي قاموس وايي چي انګلیسي کلمې باید د "بېلابیلو اصلونو" څخه وي.  

د هوموګراف استعمالول د وینا په ترکیب ، طبیعي ژبې پروسس کولو او نورو برخو کي خورا اړین دي.
اوازپوهنه

آواز پوهنه چې په انګرېزي کې ورته(Phonetics) وايي، آواز پوهنه دا مطالعه کوي چې څنګه انسانان آوازونه توليدوي يا جوړوي او څنګه يې ترلاسه کوي يا يې اوري.
**فونیتیک** یا ږغ پوهنه د ژبپوهنې یوه څانګه ده چي د انساني غږونو تولید تر څېړني لاندي نیسي.  هغه ژبپوهان چې د وینا د فزیکي ځانګړتیاوو په مطالعه کي تخصص ولري ږغ پوهان ( **فونیټیسټان** ) بلل کیږي.  د فونیټیک ساحه په دودیز ډول د څیړنې پوښتنو پراساس په دریو فرعي څانګو ویشل شوې چي

لمړئ : انسانان د وینا تولید لپاره حرکتونه څنګه پلان او اجرا کوي.
دویم : ( آرټیکلیټري فونیټیکس ) چي څنګه بېلابېل حرکتونه د ترسره سوي ږغ ( صوتي فونیټیکس ) پر ملکیت اغیزه کوي.
دریم : ( د اوریدونکي فونیتیک ) چي څنګه انسانان د غږ څپې په ژبني معلوماتو بدلوي.
په عمومي ډول د فونیمیک ساده ژبني واحد ږغ بلل کیږي - یعني په یوه ژبه کي د وینا غږ چي د فونیم د فونولوژیکي واحد څخه توپیر لري؛ فونیم د ږغونو یو عام ترتیب دي او دا د کوچني واحد په توګه هم تعریف سوی دی چي په هره ژبه کي د غږونو ترمینځ معنی راپیژني. 

فونیټکس د انسان د وینا دوه اړخونو سره معامله کوي:

تولید - هغه لارې چې انسان غږ کوي.

احساس - هغه طریقه چې وینا درک کیږي یا لاسته راځي.
د هوا د جریان طرز

د **هوا جریان میکانیزم** په ږغ پوهنه کي هغه طریقه ده چي موږ ته راښيي چي څه ډول د هوا جریان په غږیږو څپو کي رامینځته کیږي. په ژبپوهنه کي دا د ږغ پوهني پراساس د وینا د تولید له دریو مهمو برخو څخه یوه برخه ده.  د هوا دجریان طرز د ډیرو غږونو د تولید لپاره لازمي او اړین دی او د دې پروسې لومړۍ برخه **د پیل** په نوم یادیږي.

هغه ارګان چې د هوا جریان تولیدوي د *پیل کونکي* ( ترسره کوونکي ) په نوم یادیږي اوپه دې توګه درې ترسره کوونکي شتون لري چې په غیر منظم ډول په انساني شفاهي ژبو کي په فونیمیک ډول کارول کیږي. 

* لمړئ : ډایافرام د سږو په یوځای کولو سره *(د نبض* میکانیزم).
* دویم : glottis *(د انساني حنجرې اړوند)*
* ژبه *(ژبه* یا *"ویلاریک"* میکانیزمونه) یعني د ژبي اړوند
ږغیز تارونه

په انسانانو کې، **غږیږ تارونه** یا ږغیزي پردې چي **د غږیز فولډ** په نوم هم پیژندل کیږي، د ستوني نسجونه دي چې د غږ کولو له لاري د غږونو په جوړولو کې کلیدي رول لوبوي.  د غږیزو تارونو اندازه د غږ په ځای پرځای کولو کي لویه اغیزه لري. کله چي د ساه اخیستلو او د وینا یا سندرې ویلو لپاره وایبریټ فولډونه د ویګس اعصاب د تکراري لارینجیل څانګې له لارې کنټرول کیږي دلته یو ږغ منځ ته راځي.  غږیږ تارونه د مغز د غشا له دوه اړخیزو پوښونو څخه جوړ سوي دي چي په افقی ډول له شا څخه مخ ته، د larynx په اوږدو کي غځول سوي دي.  دوی په دې ډول ږغ رامنځ ته کوي چي د هوا جریان هم تعدیل کوي او د فونیشن په جریان کي له سږو څخه ایستل کیږي. 

ریښتیني غږيږ تارونه د 'غلطو غږيږو تارونو' څخه توپیر لري چې د ویستیبولر فولډونو یا *وینټریکولر فولډونو* په نوم پیژندل کیږي او د ډیرو نازکو ریښتیني فولډونو څخه یو څه لوړ وي. دا که څه هم په نورمال فونیشن کې لږ رول لري، مګر کولی سي ژور غږیز صوتونه، چیغي او ژړا تولید کړي.

د ولادت پر وخت د غږ د پوښ اوږدوالی تقریبا له شپږو څخه تر اتو ملي مترو پوري وي او د ځوانۍ په وخت کي بیا له اتو څخه تر شپاړس ملي مترو پورې وده کوي.
د تولید ځای ( ژبپوهنه )

په آرټيکوليټوري فونټيک یا ږغ تولید ځای کي د کنسوننټ **د بيان کولو ځای** یاهم دبیان نقطه د غږ د لارې په اوږدو کي هغه ځای دی چي توليد يې منځ ته راځي. فعال آرټیکولیټرونه هغه ارګانونه دي چي د داوطلبانه حرکت کولو وړتیا لري، داسي وړتیا چي محدودیت رامینځته کوي، پداسي حال کې چې دوی ته غیر فعال آرټیکولیټرز هم ویل کیږي ځکه چې دوی په نورمال ډول ثابت سوي او هغه برخي دي چې فعال آرټیکولیټرونه ورسره اړیکه نیسي.
آرټیکولیټر

**آرټیکولیټر** یو میخانیکي ځړول شوی وسیله ده چې د غاښونو په برخه کې کارول کیږي په کوم کې چې د ماکسیلري (پورتنۍ) او منډیبلر (لاندې) جبڑے پلستر کاسټونه ثابت سوي دي.  د انسان میکسلا ثابته ده او د مینډیبل د حرکت ساحه د دوه اړخیزه temperomandibular جوړو د موقعیت او حرکتونو لخوا ټاکل کیږي، کوم چي د کوپړۍ په پای کي د ګلینایډ فوسا کي شتون لري.  د temperomandibular ملحقات یو ساده کنډک نه دی مګر د خولې پرانستل کیدو په وخت کي حرکت کوي او مخ په وړاندې ځي.
د بیان کولو تګلاره ( ژبپوهنه )

په هنري ژبپوهنه کي **د بیان کولو طریقه د خبرو** کولو پر وخت د وینا کونکو له لوري د وینا ارګانونو لکه ژبه، شونډې او تالو ترتیب او تعامل ته ویل کیږي  

د طریقې دغه مفهوم په عمده توګه د بې ږغه تورو په بحث کي کارول کیږي. په ژبپوهنه کي په دې توګه د وینا د غږونو جوړښت بدلیږي رابدلیږي چي د غږونو د پیژندلو لپاره خورا مهم دی. د بې ږغه تورو لپاره د بیان ځای او د غږ یا غږ کولو درجې د خپلواکو پیرامیټونو په توګه له طریقې څخه جلا ګڼل کیږي. په دې ډول د هومورګانیک کنسوننټونه ، چې د بیان کولو ورته ځای لري، ممکن د بیان کولو بېلابیلي طریقې ولري.
د شغنان هوايي ډګر

**د شغنان هوايي ډګر** یو کوشنی هوايي ډګر دۍ چی د افغانستان د بدخشان ولایت په شغنان ولسوالۍ کي موقیعت لري. ډې هوایي ډګر سره د رود پر هاغاړه د تاجکستان د ناګورنو-بدخشان پلازمېنه چي خاروغ نومېزي موقېعت لري.
نوې پارسي ( دری )

**نوی پارسی** ( **عصري فارسي** ) د فارسي ژبې اوسنۍ مرحله ده چې له اتم څخه تر نهمي پیړۍ پورې په لوی افغانستان او شاوخوا سیمو کې ویل کیږي. یاده پارسی په دودیز ډول په دریو مرحلو ویشل شوې ده :

د نوي پارسي پیل (اتم / نهمه پیړۍ)

کلاسیکه پارسي (10 پیړۍ - 18 پیړۍ)

معاصره پارسي (د 19 پیړۍ تر اوسني دورې پوري).

دري هغه نوم دی چې د لسمې پیړۍ راپه دې خوا نوي پارسي ژبي ته ورکړل سوی دی چي په پراخه کچه په عربي کي هم کارول کیږي (وګورئ استخاري ، المقدسي او ابن حوقل ) او فارسي متنونه.  له ۱۹۶۴ کال راهیسې په افغانستان کې د پارسي ژبې رسمي نوم دري دی او د ایران اوسنی پارسی هم له آره د افغانستان په بلخ ولایت پوري اړه لري.
چوپک

چوپک مارغه (آلوتونکی) د باز او د باښو له کورنۍ څخه یو ډول غوښه خوړونکی ښکاري آلوتونکی دی.

## ډولونه
## کورنۍ
بنو خزاعه (قبیله)

**بنو خزاعة** ( په عربی  ) د ازدي ، قاطاني قبيلې نوم دی، چي د عربو دټاټوبي له اصلي قومونو څخه بلل کیږي.  دوی د اسلام له پیغمبر حضرت محمد (ص) څخه مخکي 400 کاله په مکه کې حکومت وکړ، او د قبیلې ډیری غړي یې اوس هم ددې ښار شاوخوا ژوند کوي.  د خزاعه یوشمېر غړي په نورو هیوادونو کي لکه عراق ، فلسطین، اردن او منځني ختیځ کي هم دپام وړ شمېر شتون لري. 

بنو خزاعه قبیلې د قريشو په توګه د مکې مکرمې د ساتونکو په توګه کار کاوه. دوی د 1800 لسیزې په وروستیو کي د عثماني امپراتورۍ تر برید پوري د ټیټ میسوپوتامیا (اوسني سوېلي عراق) د امارت واکمن او پاچاهان وه او د شلمې پیړۍ تر پیل پوري یې د منځني فرات د سلطنت په لاس کي درلود.
بنو قریظه (قبیله)

**بنو قريظه** ( په عربی  ) یوه یهودي قبیله وه چې په شمالي عربستان کې د یثرب په نخلستان سیمه کې اوسېدل (یاده سیمه اوس د مدینې منورې اړوند ده) دوی دحضرت محمدﷺ په زمانه او د اسلام په اوایلو کي د بنو قینقاع او بنو نضیر سره یوځای د ښار له دریو لویو یهودي قبیلو څخه ګڼل کېده.  د راپورونو له مخې دغه یهودي قبیلې د یهودي – رومي جګړو په پایله کې حجاز ته کډوالي سوي دي او هلته یې کرهڼه  دود کړې ده چي له همدې امله یې دوی له کلتوري ، اقتصادي او سیاسي پلوه په مناسب موقعیت کي ځای پر ځای کړي دي.   خو په پنځمه پېړۍ کې د بنو اوس او بنو خزرج دوې عربي قبیلې چې له یمن څخه راغلي وې په مدینه کي یې واکمني ترلاسه کړه.  کله چې دا دوه (اوس او خزرج) قبیلې له یو بل سره په شخړو کي ښکیلې سوې یهودي قبیلو چې اوس د عربانو ګاونډیان وه    د بېلابیلو اړخونو سره اتحاد کاوه او بنوقریظه د اوس قبیلې په څنګ کي ولاړه وه.  

په 622 کي حضرت محمدﷺ د خزرج سره په بریالیتوب تر خبرو اترو وروسته مدینې ته هجرت وکړ  او هلته یې ددوی ترمنځ داسلامي قوانیو پربنسټ سوله راوستل.   له هجرت وروسته حضرت محمدﷺ چي د مکې له قریشو سره په جګړه کي ښکیل سو پایله یې د مسلمانانو او مشرکانو ترمنځ په دښمنۍ واوښتل.   حضرت محمدﷺ هڅه وکړه چې د مدینې یهودي قبیلو ته قناعت ورکړي چې نوموړی د ټولي نړۍ لپاره پیغمبر دی، مګر یهوادنو قناعت نه کاوه او د دښمنی لاره یې خپله کړه.    د یهوادنو له لوري تازه راغلو مسلمانانو ته بدبیني ددې لامل سوه چي څه موده وروسته د بنو قینقا او بنونضیر یهودي قبیلې له مدینې څخه وشړل سوې.   

د خندق له جګړې وروسته کله چي بنوقریظه هم د نورو یهوادنو په څېر دمسلمانانو سره کړی تړون مات کړ او دښمني یې پیل کړه محمدﷺ ته د جبرائیل امین (ملایکي) له لوري د اللهﷻ پیغام ورسېد  چي پر بنوقریظه هم برید وکړي او دترسره سوي شوم عمل سزا ورکړي.  حضرت محمدﷺ ددوی کلاوي محاصره کړې او بنوقریظه مجبوره سول چي ځانونه تسلیم کړي. څرنګه چي دوی د مسلمانانو سره ستر خیانت کړی وو او د مشرکو عربانو په مرسته یې غوښتل چي ټول اصحاب اوخپله محمدﷺ په یوځل تباه کړي حضرت محمدﷺ دخپلو اصحابو سره مشوره وکړه چي باید څه ورسره وسي؟  

د بنو اوس قبیلې مسلمانانو په دې ترڅ کي له حضرت محمد (ص) څخه د نرمۍ غوښتنه وکړه او هغه ته يې وړانديز وکړ چې د دوی له ډلې څخه يو څوک د قاضي په توګه دنده ترسره کړي او حکم دي دهغه دامر مطابق ترسره سي. حضرت محمدﷺ ددوی خبره ومنل او سعدبن معاذؓ ته یې دنده وسپارل چي د بنوقریظه په اړه پریکړه وکړي.  د سعد بن معاذ په هکله فکر کېدی چي هغه به د یهودو په ترسره سوي غدر باندي سترګي پټي کړي خو هغه اعلان وکړ چې د بنوقریظه ټول نارینه باید ووژل سي او مالونه دي یې پر مسلمانانو وویشل سي، همدارنګه ښځي او ماشومان دي یې مسلمانانو ته د غلامانو په توګه وسپارل سي. په دې توګه د بنوقریظه شتون له عربستان څخه د تل لپاره ختم او پای ته ورسېدی.
امیر عباس هویدا

**اميرعباس هويدا** ( ; 18 فبروري 1919 &#x2013; 7 اپریل 1979)  یو ایرانی اقتصاد پوه او سیاست پوه وو چي د 27 جنوري 1965 څخه تر 7 اګست 1977 پورې یې د ایران د لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه. 

عباس هویدا د ایران په تاریخ کي د ترټولو اوږد مهاله لمړي وزیر په توګه پیژندل کیږي. هویدا د منصور په کابینه کي د لومړي وزیر د مرستیال او د مالیې د وزیر په توګه هم دنده ترسره کړې ده. د ایران له اخوندي انقلاب وروسته نوموړی د نوې جوړي سوي انقلابي محکمې لخوا د بې دیني او په ځمکه کې د فساد د خپرولو په تور محاکمه او اعدام سو.
قیس بن الملوح (مجنون)

**قیس بن الملوح** ، مشهوره په **مجنون** ( ۲۴ هـ ق / ۶۴۵ م - ۶۸ هـ ق / ۶۸۸ )، د اوسني عربستان د نجد سیمي یو غزل  ويوونکی عرب شاعر و . نوموړی د هجرت په لومړۍ پېړۍ کې د اموي واکمنی پرمهال د مروان بن الحکم او عبد الملک بن مروان د خلافت په زمانه کې د عربو په صحرا کې ژوند کاوه.

قیس لکه د یوشمېر خلکو د خبرو پر بنسټ لیونی نه و، بلکې مجنون ځکه ورته ویل کېده، چې له لیلا عامري سره یې ډېره مینه درلوده او دغه مینه یې تر ځوانۍ پورې ورسره کوله، خو کورنۍ یې له هغې سره له واده کولو انکار وکړ او ددې غم له کبله نوموړی شاعر شو، چې وروسته یې د مینې شعرونه ویل او خوند یې ترې اخیست. قیس به د خپلې ورېښمینې مینې سندرې په نجد او کله کله د حجاز په دښتو کې ویلې.

قیس په ۶۸۸ زېږدیز کال کې وفات او مړی یې چېرته لېرې د تېږو په منځ کي پیدا شو چي په غالب ګومان د لیلا له غمه مړ شوی و.
## نسب
 قيس بن الملوّح بن مزاحم بن عدس بن ربيعة بن جعدة بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة بن معاوية بن بكر بن هوازن بن منصور بن عكرمة بن خصفة بن قيس عيلان بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان، العامري الهوازني.
## په ادبياتو کې د قيس يادونه
بټنوک
د ليلی مجنون د مينې کيسه نه يوازې په  عربي ادب کې ځای لري، بلکې د اردو، فارسي، تورکي او پښتو ژبې ادب کې هم ډېر محبوبه او منل شوې کيسه ده چې شاعران يې په خپلو شعرونو کې د خپلې مينې د پيمانه کولو په پار کاروي.
 لومړنی پښتو فلم لیلا او مجنون نومیده چې په هماغه کال کې جوړ شو او بیا په ۱۹۴۲ زېږدیزکال کې په پېښور، کوېټې او کلکتې کې دسینماګانو پر پردو وښودل شو.ددغه فلم لارښود(ډایرکټر) حمزه بابا واو دفلم کمپوزر عبد الکریم و.

## سرچينې
ادم خان او درخانۍ

***ادم خان او درخاني*** د پښتنو یو کلاسیک ناول دی چې *د یوسف خان او شیربانو* سره په نوم د پښتو *رومیو او جولیټ* په نوم هم یادیږي. دغه ناول پخپل ځان کي د پښتنو کلیوال کلتور، پښتونولي او ادبي برخي لري چي عمومي کیسه یې پر مینه راڅرخي.  

د تاریخ پوهانو له نظره آدم خان د بزدره بالا ( د خیبر پښتونخوا د ملاکنډ د کلي) او درخانۍ د بازاره پایان څخه وه.  ددوی کیسه په پښتو ادب کي ډېره کلاسيکه او په زړه پوري ګڼل کېږي.
ریاح

**ریا** (  ) د عربو یوه قبيله ده چي د بنو هلال قبیلې تر ټولو قوي فرعي قبيلو څخه ګڼل کیږي، بنوهلال د عربو قومونو يو اتحاد دی چې په 11 مه پېړۍ کي یې له نجد څخه مغرب ته هجرت وکړ. په یاده پېړۍ کي مغرب ته د عربو د هجرت په وخت کي د دوی مشر د میرداس د کورنۍ منیس بن یحیی وو.
لیلا عامری

**لیلا عامری ( په عربی لیلة الامریه)** (په 28 هجري قمري کال کي په نجد کې زیږیدلې) د هوازین له قبیلې څخه یوه عربي شاعره او د قیس بن الملوح (مجنون) د تره لور وه چي له هغې سره یې مینه درلوده. لیلا د خلیفه عثمان بن عفانؓ په دوره کي زیږیدلې او د اموی دولت د منځ ته راتګ شاهده وه. هغه په 687 میلادي کال کي د 39 کلونو په عمر په داسي حال کي مړه سول چي د خپل مین مجنون وصال یې هیڅکله نصیب نه سو.
عدی حسین

**عدي صدام حسين**   ( ; 18 جون 1964 - 22 جولای 2003) یو عراقی سیاستوال او د عراق د پخواني مشر صدام حسین مشر زوی وو . نوموړي د سپورت د رییس، نظامي افسر او سوداګر په توګه ډیری دندې ترسره کړي، او د عراق د المپیک کمیټې ، د عراق فوټبال ټولنې ، او فدایین صدام ډلي مشر وو. 

عدی حسین په بغداد کي وزېږېد.  او د عراق د ولسمشر صدام حسین او د هغه د لومړۍ میرمنې او د تره لور ساجده طلحه مشر زوی وو. عدی د څو کلونو لپاره د خپل پلار د احتمالي ځایناستي په توګه لیدل کیده مګر د یو شمېر منفي کړنو له امله یې خپل کوچني ورور قیس ته د وارث په توګه اعتبار او ځای له لاسه ورکړ.  په 2003 کال کي د متحده ایالاتو په مشرۍ په عراق باندې د برید وروسته هغه د قدس او د هغه د وراره مصطفی سره یوځای په موصل ولایت کي د اوږدې مودې جګړې وروسته د امریکایی کاري ځواک لخوا ووژل سو.

د راپورونو له مخي عدی په عراق کي په غلطه توګه د بې رحمه او د پیژندل شویو مخالفینو او نږدې ملګرو لپاره ډارونکی شخصیت وو.
استاد احمد لاهوري

**استاد احمد لاهوري** (  1580-1649)  چي **د احمد معمر لاهوري** په نوم هم پیژندل کیږي د شاه جهان د واکمنۍ پرمهال د مغلو لوی معمار او انجنیر وو، او له آره یې د افغانستان په بدخشان ولایت پوري اړه درلوده.  نوموړي په اګره کي د تاج محل او په ډیلي کې د سره کلا په ګډون د څو مغولو یادګارونو د جوړولو مسؤل پاته سوی دی، او دا دواړه د نړیوال کلتوري میراث ځایونه پیژندل کیږي.   لاهوري په ډهلي کي د جامع جومات یو ډیزاین هم ترسره کړ. 

احمد لاهوري د مغولي معمارانو په ډله کې ترټولو لوی انجینر ګڼل کیږي،  چي د معمارانو او ملکي انجینرانو له یوې نامتو کورنۍ څخه راغلی وو.  هغه یو ډېر تکړه انجینر وو او د خپلې معمارۍ له امله یې د شاه جهان له خوا د *نادر العصر* لقب ترلاسه کړ.  د لاهوري معمارۍ د هند-اسلامي او پارسي معمارۍ د ډیزاینونو ترکیب دی او په دې توګه د هند - پارسي کلتور لویه بېلګه بلل کیږي.  د لاهوري مشهوره ډیزاین د تاج محل معماري په ټوله نړۍ کي په پراخه کچه ستایل کیږي، او د نړۍ د عجایبو په لست کي لوی مقام لري.
قراقرم – لوېدیځ تبت پلوته الپین سټیپ

د **قراقرم-لویدیځ تبت پلوټو الپین سټیپ** د شنو ځمکو او بوټو یوه ځنګلي سیمه ده چي د پاکستان ، چین ، افغانستان او هند په برخو کي ګډه پرته ده.
سفید خرس غر

**کوه سفيد خرس** ( Kuhe Safed Khers  ) د افغانستان په بدخشان ولایت کي د درواز ولسوالۍ یو غر دی. ددې غره لوړه څوکه  له ځمکي څخه لوړوالی لري.
مخفي بدخشاني

**سيده مخفي-بدخشي** (۱۸۷۶-۱۹۶۳) یاهم مخفي بدخشاني د افغانستان یوه پارسی ژبې مشهوره شاعره وه.  د هغې لومړۍ خپرونه په 1992 کال کي د یوې میاشتنۍ مجلې لخوا خپره سول.  په ۱۹۹۰ لسیزه کي د بدخشي لومړۍ شعري ټولګه د افغانستان په فیض اباد کي خپره سوه. د هغې څو اثار په انګلیسي هم ژباړل سوي دي. سیده په خپلو غزلونو باندي په سیمه او شاوخوا کي مشهوره وه.
بایرام خان

**محمد بایرام خان**  (18 جنوري 1501_ 31 جنوري 1561)) چي عموما **د بایرم خان** یا **بیرام خان** په نوم پیژندل کیږي له آره د افغانستان د بدخشان ولایت او یو مهم نظامي قوماندان وو ، چي وروسته د مغول اردو لوی قوماندان، پیاوړی سیاستوال او د مغل امپراتورانو ، همایون او اکبر په دربار کې ریجنټ سو.  بایرام د جلال الدین اکبر سرپرست، مشاور، ښوونکی او تر ټولو باوري ملګری ګڼل کېدی.  اکبر نوموړي ته *د خان خانان* لقب ورکړ، چې معنی یې "د پاچاهانو پاچا" ده.  بیرم په لمړیو کي د بیرام " بیګ " په نوم یادیده، مګر وروسته د خان په نوم مشهوره سو.   بیرم خان یو جنګیالی جنرال و چي په هند کي یې د مغولو واکمنۍ ساتلو لپاره کلک هوډ درلود.
کلا کوف

**کلا کوف یا** **قلعه کوف**   کوف اب د افغانستان په شمال ختیځ کي د بدخشان ولایت یو کلی او د ولسوالۍ پلازمېنه ده.
بنو هاشم (قبیله)

**بنو هاشم** ( په عربی    ) د قریشو په قوم کي یوه عربي قبیله ده چي حضرت محمدﷺ له همدغه قبیلې سره اړه لري او د محمدﷺ د نیکه هاشم بن عبد مناف په نوم نومول سوې ده. 

د دې قبیلې غړي او په ځانګړې توګه د دوی اولادونه، **د هاشمیانو** په نوم هم پیژندل کیږي او ډیری وختونه همدغه لقب ځانونو ته غوره کوي.  په بنوهاشم قبیله کي هغه کسان چي د هغه د فاطمې (رض) له لاري حضرت محمدﷺ ته منسوب دي د سید دودیز لقب ځانونو ته کاروي. 

د اتمې پیړۍ څخه هاشمي نسل د شرافت نښه وګڼل سوه او هغه بنسټ یې جوړ کړ چې ډیری سلطنتونو د دوی واکمنۍ ته مشروعیت ورکړ.  د هاشمي نسل په ځینو مشهورو اسلامي سلطنتونو کښي د بغداد او قاهرې عباسیان ( په بغداد کي 945-1258 او په قاهره کې 1261-1517 کي د واک کارولو پرته خلافت)، الاویت (د مراکش واکمنان، 1631-اوسنۍ)، او هاشمیان (د اردن واکمنان، 1921-اوسنۍ)  شامل دي.
د بلوڅي ژبې ادبيات

**بلوچی ادب**  هغه ادبيات دي چي دبلوچانو په ملي ژبه بلوچي ليکل سوي دي. 

د بلوڅانو اصلي ادبيات په شعر کې موندل کیږي، چي په اصل او شکل کي سوچه بڼه لري.  شاعري د بلوچانو لخوا د ادبياتو تر ټولو لوړه بڼه ګڼل کیږي. 

د بلوچي ادبیاتو د سترو شخصیتونو له جملې څخه نطاق مکراني ، مست توکلي ، مولاګام ، زیب مګسي ، عبدالله روانبود، سید ظهور شاه هاشمي ، صبا دشتياري ، میرګل خان ناصر ، منیر احمد بادینی او غلام محمد لعلزاد بلوچ مشهوره څېرې ګڼلای سو.
عبدالله بن عبدالمطلب

**عبدالله بن عبدالمطلب** (      ;  ) د اسلام د ستر پیغمبر محمدﷺ پلار وو.   نوموړی د مخزوم د قبیلې د عبدالمطلب بن هاشم او فاطمه بنت عمرو زوی وو.  

عبدالله له آمنه بنت وهب سره واده وکړ.  محمدﷺ د دوی یوازینی اولاد وو.
زیب مګسي

میرګل محمد خان تمندار ( **زیب مګسي )** یو له سترو فارسي ژبو بلوڅانو څخه دی چې په ۱۸۸۳ میلادي کال کي پیدا سوی دی.  نوموړی د بریتانوي هند د بلوچستان ایالت په جهل مګسي سیمه کي زیږیدلی او په ۱۹۵۳ میلادي کال کي وفات سو. مګسي په فارسي، اردو او سندي ژبو شعرونه لیکلي خو زیاتره شعرونه یې په فارسي ژبه دي.په پاکستان او تاجکستان کي د دغه شاعر احترام دومره ډېر دی چې د ډاکټر معصوم کاسي په وینا دیوان زیب د تاجک په مکتبونو کي د حافظ د دیوان او د نورو فارسي شاعرانو د دیوانونو ترڅنګ تدریس کیږي او د زیب د ستون په نوم یو زیارت هم هلته شتون لري.  

مګسي یو له شتمنو، با نفوذه کسانو او مشهوره جنرالانو څخه وو.  خپله مګسي د هغه د قبیلې نوم دی چې د پاکستان د بلوچستان اړوند ده او د دې قبیلې یوه څانګه تمندار نومیږي.
ابوطالب بن عبدالمطلب

**ابو طالب بن عبدالمطلب** ( ) دحضرت محمدﷺ اکا او د بنو هاشم کورنۍ مشر وو چي د مکې د قریشي په قبیلې پوري یې اړه درلوده.  نوموړی د عبدالله چي د اسلام د پېغمبر محمدﷺ  پلار کېدی ورور او د علي پلار وو.  ابوطالب ته د خپل پلار عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف له مړینې وروسته د قبیلې د مشر په توګه دا مقام او د *سقایه ا*و *رفاده* کارونه په میراث پاته سول.  ابوطالب په مکه کې ښه درناوی درلود. 

د مسلمانو سني علماوو د عمومي اجماع له مخې ابو طالب هېڅکله اسلام نه دی منلی.
هاشم بن عتبه

**هاشم بن عتبه بن ابي وقاص** (  ) د اسلام په لمړیو کي یو فوځي، صحابي، مسلمان قوماندان وو.  نوموړی د خپل پلار له طرفه د سعد بن ابی وقاص وراره او د محمد صلی الله علیه وسلم ملګری وو.  هاشم د رده په جنګونو کي پراخه برخه واخیسته ترڅو د محمد صلی الله علیه وسلم له رحلت وروسته سرکښه او مرتد عرب قومونه بیرته اسلام ته راوګرځوي. نوموړی د یرموک په جګړه کي هم د خالد بن ولید تر قوماندې لاندي د بازنطینیانو سره خونړۍ جګړه وکړه. همدرانګه یې د القدسیه په جګړه کي چي د مدین د مسلمانانو د فتحې لامل وګرځېدل، مهم رول ولوباوه. هاشم په اخر کي د صفین په جګړه کي د علي په څنګ کې مړ سو.
هاشم بن عبد مناف

**هاشم بن عبد مناف** (   ) د اسلام د پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم نیکه او په مکه کي د قریشو د واکمنۍ بنو هاشم قبیلې مشر وو.  دنوموړی اصلي نوم عمرو وو او د خپل پلار له مړینې مخکي یې د ځان لپاره *د هاشم* نوم غوره کړ.  د یو سخاوتمند سړي په توګه هاشم په شرابو کي د ټوټې سوي ډوډۍ چمتو کولو عمل پیل کړ چي وروسته په مکه کي رواج وګرځېدی.  د هاشم د نوم په اړه په بل روایت کې راغلي چې نوم یې له عربي ریښې *هاشم* څخه اخیستل سوی دی او *له لوږې ژغورل سوي معنا ورکوي* ، ځکه هغه د موسمي قحطۍ په وخت کي د مکې د خلکو د خوړو بندوبست وکړ او په دې توګه د "هغه سړی چې لوږه یې خوړله" په نوم وپېژندل سو.    ).
كتاب الآثار

***كتاب الاثار*** (  )  د احادیثو یو له پخوانیو کتابونو څخه ګڼل کیږي چي د امام محمد الشیباني (۱۳۲ هـ ق – ۱۸۹ هـ ق) له خوا لیکل سوی دی. شیباني دحنفي مذهب دستر امام ابو حنیفه شاګرد دی.  دا کتاب د ځینو روایاتو مطابق د امام ابو حنیفه هم اړوند بلل سوی دی.
بېلابېل کاینات

**ملټيورس** د ساینس له نظره د ټولو کائناتو یو فرضي سیټ دی.د څو کائناتو دننه بېلابېل کائناتونه د "متوازي کائناتو"، "فلیټ کائنات"، "نور کائنات"، "متبادل کائنات"، "متعدد کائنات"، "پلان کائنات"، "د پلار او ماشوم کائنات"، "ډیری کائناتونه" یا "ډیری نړۍ" په نوم یادیږي.  یو عام انګیرنه دا ده چې ملټيورس د "جلا جلا کائناتو پیچ ورک کوټ دی چي ټول د فزیک د قوانینو سره تړلي دي." 

د څو کائناتو یا یو څو اړخیزه مفکوره د تاریخ په اوږدو کي د یوناني فلسفې ترڅنګ په بېلابیلو وختونو کي یاده سوې ده.  یادي نظریه د ودي په کولو سره په مختلفو برخو کي د کاسمولوژي، فزیک، او فلسفې په شمول تر څیړني او بحث لاندي نیول سوې ده. ځینې فزیک پوهان استدلال کوي چې ملټيورس د ساینسي فرضیې پر ځای یو فلسفي مفکوره ده.  په وروستیو کلونو کي د فزیک په ټولنه کي د څو اړخیزو تیوریو پلویان او مخالفین دواړه شتون لري. که څه هم ځینو ساینس پوهانو د نورو کائناتو لپاره د شواهدو په لټه کې ډاټا تحلیل کړې خو هیڅ احصایوي مهم شواهد تر اوسه ندي موندل سوي. دملټیورس منتقدین استدلال کوي چي د څو اړخیز مفهوم د ازمایښت وړتیا او د دروغو وړتیا نلري، هغه څه چي د ساینسي تحقیقاتو لپاره اړین بلل کیږي، او دا نا حل سوي میتودولوژیکي مسلې هم راپورته کوي.

میکس ټیګمارک او براین ګرین د څو اړخیزو او کائناتو لپاره بېلابېل طبقه بندي سکیمونه وړاندیز کړي دي.
ترنک سیند

د **ترنک سیند** د افغانستان په غزني ، زابل او کندهار ولایتونو کي موقعیت لري. د افغانستان دویم ستر ښار کندهار د ترنک سره نیغ په نیغه په یوه څنډه کي پروت دی. 

ترنک لمړی له هزاره جات سیمي څخه پیلیږي، وروسته د 350 کیلومتره په اوږدو دسوېل لویدیځ په لور د ارغنداب او ارغستان ډورۍ سیمي په بر کي نیسي او همداسي د لښکرګاه ښار ته څېرمه د هلمند په سیند ورګډیږي.
شاه توت بند

**د شاه توت بند** د افغانستان په ختیځ کي د کابل ولایت په چهار آسیاب ولسوالۍ کي موقیعیت لري.  د دغه بند د جوړېدو موخه د کابل ښار لپاره د څښاک، اوبولګولو او چاپېریال اوبه برابرول دي.  د دغې پروژې لګښت څه باندي ۲۳۶ میلیونه ډالره اټکل سوی وو.  د پروژې د امکاناتو د مطالعې لپاره 1.86 میلیونه ډالر لګښت راغلی، چي په 2012 کې بشپړه سوه.  دا بند به د هندي انجنیرانو په مټ جوړ سي.   
 
د افغانستان د انرژۍ او اوبو وزارت د ایران له پویاب شرکت سره یو تړون لاسلیک کړ چي له مخي به یې ایراني شرکت د شاه توت بند د ډیزاین چاري بشپړوي.  د شاه توت بند به د کابل په چهار آسیاب او ګاونډیو ولسوالیو کي د ۴۰۰۰ هکتاره ځمکي د خړوبولو ترڅنګ د ۲ میلیونو څخه زیاتو خلکو ته د څښاک پاکي اوبه برابري کړي. دغه بند به د ده سبز ولسوالۍ ته هم د څښاک پاکې اوبه ورسوي.
د قرغې بند

**قرغه** ( بند قرغه  ) د افغانستان د پلازمیني کابل  په قرغه سیمه کي یو بند او حوض دی.  یاد بند د اوبو د ذخیرې او د شاوخوا پرتې سیمي د تفریح لپاره جوړ سوی دی لکه کښتۍ چلونه، سرفینګ، ګلف لوبه، او داسې نور، او یو هوټل هم پکښي شتون لري.  په حوض کې د کب نیولو اسانتیا هم شتون لري چي د یو شمېر اشخاصو له لوري ترسره کیږي.  همدارنګه د اوبو لګولو او بریښنا پراختیا هم د یادو زیرمو سویو اوبو څخه پلان سوې ده.
د لینن مقبره

**د لینن مقبره** (له 1953 څخه تر 1961 پورې **د لینن او ستالین مقبره** ) **چي د لینن مقبرې** په نوم هم یادیږ

ي د مسکو په ریډ چوک کي یوه مقبره ده. دروسانو له انده دا ځای د شوروي مشر ولادیمیر لینین د استراحت ځای په توګه کار کوي، د هغه ساتل سوی جسد په 1924 کي د هغه له مړینې لږ وروسته د جګړې په وخت کي د استثنا سره سره د خلکو نندارې ته وړاندي سو.  د مقبرې دباندي بهرنۍ ټریبیون د شوروي مشرانو لخوا د نظامي پریډونو د لیدو لپاره کارول کیدی.  دمقبرې دا جوړښت چي د الیکسي شوچیوف لخوا ډیزاین شوی، د پخوانیو مقبرو څخه ځینې عناصر لکه د سټیپ پیرامید ، د لوی سایرس مقبره او تر یوې اندازې د لیکنو معبد څخه اخیستنه کړې ده.
تخت رستم (سمنګان)

**د رستم تخت ( تخت رستم )** د افغانستان یو له خورا په زړه پورې تاریخي اثارو څخه بلل کیږي. د تخت رستم لرغونی ځای د هندوکش په شمال کي د سمنګان ولایت مرکز ایبک ښار ته څېرمه موقعیت لري.دا ستر ډبرين تخت شاوخوا ۳۵۰۰ کاله لرغونی او د زردشتي دورې څخه پاتي یو له مهمو ودانیو څخه ګڼل سوی دی.  د رستم توپ (تشلي رستم) احاطه شاوخوا 85 متره ده څېرمه یې ډیری غارونه او خوني شتون لري. بودایانو دا اطاقونه د معبدونو یا عبادتځایونو په توګه کارولې. هغوئ خپل بُتونه په دې ځائ کښې ساتل او د هغوئ عبادت به یې کاوه. یاد تخت د هغه وخت د قیمتي شیانو او زیورونو ذخیره کولو او پټولو لپاره سوريان هم لري.په افغانستان کې همدرانګه بېلابېل لرغوني ځایونه سته چې له ډبرو څخه غارونه جوړ پکښي سوي او بودایانو به پکښي ژوند کاوه. سټوپا د بودا ترټولو پخوانۍ ودانۍ ده او په لومړي سر کي یاده ودانۍ یوازې د گنبدي په شکل جوړه سوې غونډۍ وه چي د خټو یا د ټیټو اوبو ځایونو کي د تیږو د ټوټو څخه جوړه سوې وه او د بودا آثار یې پوښل. سټوپا ( سنسکرت ژبه) : م. سټوپا (ستون) یو ډول د غونډۍ په څیر ودانۍ یا نیم کره جوړښت دی چي د مراقبت لپاره د ځای په توګه کارول کیږي.تخت رستم چي د یوې غونډۍ په سر کي موقعیت لري، په افغانستان کي د بودايي معمارۍ د لومړي تکامل استازیتوب کوي.ددې ترڅنګ ځیني نور غارونه جلال اباد او غزني ته نږدې هم کشف سوي دي.د مجسمو او مجسمه جوړوني هنر هم په یاده دوره کي ډیر مشهور او وده یې وکړه.  د دې هنر نښي اوس هم په دېوالونو کي په ښکاره ډول لیدل کیږي. تخت رستم او د هغه غارونه چې د بودايي دورې سره تړاو لري نن ورځ نږدې 25٪ ویجاړ سوي دي. پخپله تخت رستم هم ترمیم اړتیا لري. د بلخ او بامیان تمدن او د دهک ښار ، د ازدار دره ، د غلغلې ښار ، د فولادو دره ، چهل دختران ، یخ غار ، [د بودا لویي مجسمې، غارونه، بابا غر ، شاهرشاهي ، بالاحصار او [چهل‌برج|څلویښت برجونه د افغانستان د لرغونو اثارو بېلګي دي.   په پام کي وه چي په بامیانو کې د بند امیر په ملي پارک کې د بودا د مجسمو مخې ته یو کلتوري کمپلکس جوړ شي 



# د افغانستان له جغرافیې څخه په زرګونو لرغوني اثار په ځانګړې توګه د لوی خراسان تمدن د کورنیو جګړو پر مهال لوټ او په بهرنیو موزیمونو کي اوس وخت پراته دي. د لوی خراسان ( افغانستان ) له سیمي څخه د بودا د ډبرو او برونزو مجسمې او د بودا نښو څخه لکه د بینو مراسم، همدارنګه خوشبو یا مقدس لوګی او د مات شوي صلیب او بخت نښه چي د ځمکې له پخوانیو مذهبونو څخه دي په دغو لوټل سوو شیانو کي شتون لري.
ظاهر بایبارس

**ملک ظاهر رکن الدین بایبارس** ( 1223/1228 - 1 جولای 1277)چي  په عام ډول **د بیبرس** یا **بیبار** په نوم او د **ابو الفتوح** په لقب هم پېژندل کیږي ، د مصر او سوریې څلورم مملوک سلطان وو او د ترکي کیپچک نسب سره یې اړه درلوده. نوموړي په مملوک سلطنت کي د قطوز ځای ناستی وو.  بیبرس د مصري ځواکونو له هغه قوماندانانو څخه وو چي د فرانسې د پاچا لوئس IX یې په اوومه صلیبي جګړه کي مات کړ.  نوموړي په 1260 کال کي د عین جالوت په جګړه کي د مصري پوځ رهبري هم وکړه،  چي د منگول پوځ لومړنۍ تاریخي ماته بلل کیږي او په تاریخ کي یو مهم ټکی ګڼل سوی دی. 

د بایبارس واکمني په ختیځ مدیترانې سمندر کي د مملوک د واکمنۍ د پیل نښه وه او د دوی د نظامي سیسټم پایښت یې پوره ټینګ کړ. بیبرس دخپلي واکمنۍ پر وخت په لیونټ کي د صلیبیانو شتون پای ته رسولو لپاره لاره هواره کړه او د مصر او سوریې اتحاد یې د سیمې د مخکښ مسلمان دولت په توګه پیاوړې کړ. همدرانګه یې د صلیبیانو او منګولیانو د ګواښونو مخه ونیوله، او دومره توان یې ترلاسه کړ چي د صلیبیانو او منګولیانو له خوا د ګواښونو مخه په مکمله توګه ډپ کړي. د سلطان په توګه، بایبرس هم د ډیپلوماسۍ او هم نظامي اقدام په ترکیب کي پوره بلد وو او د مصر مملوکان یې دومره ځواک ته ورسول چې خپله امپراتوري نوره هم پراخه کړي.


## کورنۍ

سلطان بیبرس د طرابلس (د ننني لبنان) له یوې میرمني سره واده وکړ چې د عایشه البوشنتیا په نوم یادېدل اړ د یوې مشهوري عربي کورنۍ سره یې اړه درلوده.  عایشه هغه جنګیالي وه چې له خپل ورور حسن سره یې په ګډه د صلیبیانو له ظلمونو سره په شام کي مقابله وکړه. یادي مېرمني د سلطان بیبرس سره هغه مهال ولیدل کله چۍ هغه د محاصرې پرمهال په طرابلس کي پړاو وکړ.همدغه ددوی د میني پیل وو او واده یې هم وکړ.  د عایشه په اړه دقیق معلومات نور نسته چي ایا له بیبرس سره مصر ته راستنه سوه او که په طرابلس کي شهیده سوه. د هغې مقبره په طرابلس کي یو مهم مذهبي او تاریخي ځای وو چي په شلمه پیړۍ کي د فرانسوي استعمارګرو لخوا ویجاړ سو.  

د بیبر له میرمنو څخه یوه بله د امیر سیف الدین نوګي تاتاري لور وه.  بله ښځه یې د امیر سیف الدین غرای تاتاري لور وه.  څلورمه ښځه یې د امیر سیف الدین تمجی لور وه.  پنځمه ښځه یې بیا التتمش خاتون وه،  چي د خوارزمیانو د پخواني امیر برکا خان لور کېدل. شپږمه ښځه یې د منګولیا امیر کرمون اغا لور وه.  د هغې درې زامن سید بارکه ، سولمش او خضیر نومېدل.
لاکهیډ مارټین اف 35 دویمه لایټنینګ (الوتکه)

**Lockheed Martin F-35 Lightning II الوتکه** د یوه سیټ، یوه انجن او د ټولو موسمونو سټیلټ ملټي رول جنګي الوتکو یوه امریکایی کورنۍ ده چې موخه یې د هوایی برترۍ او برید ماموریت دواړه ترسره کول دي. یاده الوتکه د بریښنایی جنګیالیو، استخباراتو، څارنې، او د څارنې وړتیا هم ترسره کوي. د لاکهیډ مارټین په نوم شخص د اصلي شریکانو ( نارتروپ ګروممن او BAE سیسټمونو ) سره په ګډه دF-35 اصلي قراردادي بلل کیږي.  

د اف 35 الوتکه د لاک هیډ مارټین ایکس-35 څخه منځ ته راځي او په 2001 کي یې بوینګ X-32 الوتکه هم شاته پرېښودل.  د دې الوتکي پراختیا په اصل کي د متحده ایالاتو ترڅنګ د شمالي اتلانتیک تړون سازمان (ناټو) او د متحده ایالاتو نږدې متحدینو لکه برطانیې، استرالیا، کاناډا، ایټالیا، ناروې، ډنمارک، هالنډ، او په ګډون هیوادونو څخه تمویل کیږي.    

F-35 په لومړي ځل په 2006 کې الوتنه وکړه او د 2015 په جولای کې د متحده ایالاتو د سمندري ځواکونو F-35B سره خدمت ته دننه سول، ورپسې د متحده ایالاتو هوايي ځواک F-35A د اګست په 2016 کې او د متحده ایالاتو  سمندري ځواکونو F-35C په فبروري 2019 کي الوتنه وکړه.     دا الوتکه د لومړي ځل لپاره په ۲۰۱۸ کال کې د اسراییلو د هوايي ځواک لخوا په جګړه کې وکارول شوه.  متحده ایالات پلان لري چې تر 2044 پورې 2,456 عدده F-35 الوتکي واخلي، کوم چې د څو لسیزو لپاره به د متحده ایالاتو د هوايي ځواک سمندري قول اردو د تکتیکي الوتکو لویه برخه په ځان کي راونغاړي. په پلان کې ده چې دغه الوتکي به د ناټو او د امریکا متحدو ایالتونو د هوايي ځواک د بنسټ ډبره کښیږدي او تر ۲۰۷۰ کال پورې به فعالیت وکړي.
سوخوی

**د JSC** **Sukhoi شرکت**په شوروي اتحاد کي په 1939 کې د پاول سوخو نومي شخص له لوري **د سوخوی ډیزاین بیورو** ( **OKB-51** ، ډیزاین دفتر مخکینۍ **Su** ) په نوم رامنځ ته سو.  د 2006 کال د فبرورۍ په میاشت کې، د روسیې حکومت سوخوی د Mikoyan ، Ilyushin ، Irkut ، Tupolev او Yakovlev سره په یوځای کولو د یونایټیډ ایرکرافټ کارپوریشن په نوم دغه شرکت جوړ او ګټي اخیستني ته وسپاره.
لرغوني سورپوستان

**پیلیو-انډین یا لرغوني سورپوستان** لومړني خلک وو چي د پلیسټوسین دورې د وروستیو یخونو په جریان کي امریکا ته داخل او هلته یې استوګنه پیل کړه.  د *Paleo-Indians* اصطلاح په ځانګړې توګه په لویدیځه نیمه کره کې د لیتیک دورې لپاره کارول کیږي او *[[د ډبرو لرغونې دوره|د پیلیولیتیک]]* اصطلاح څخه توپیر لري. 

دودیز تاریخونه په ډاګه کوي چي د لویو څارویو ښکارکوونکي د ځمکي پل ( بیرینګیا ) له لاري د شمالي آسیا څخه د بیرینګ تنګي په مرسته امریکا ته تیریدل. دا پل د 45,000 څخه تر 12,000 مخکي تر ميلاد کلونو په هاخوا BCE (47,000-14,000 BP ) شتون درلود.  د ښکار راټولونکو کوچنیو جلا جلا ډلو شمالي امریکا یعني الاسکا ته د لویو بوټو د رمو سره یوځای مهاجرت وکړ. له يخي څخه کنګل دهلیزونه د آرام سمندر په ساحل او د شمالي امریکا په دره کي له 16500 څخه نیولې بیا تر 13500 مخکي تر میلاد پوري رامینځته سوي دي.  یادي پیښي حیواناتو ته اجازه ورکړه ترڅو انسانان تعقیب او د لویدیځ په داخل کي سویلي سیمو ته مهاجرت وکړي. دهغه زمانې انسانانو د ساحل په اوږدو کې پیاده یا په کښتۍ کي تګ راتګ کاوه.  د امریکا د خلکو تاریخونه او لاري موضوع له همدغه ځایه روښانه سوې ده.  داسي احتمال سته چي د بیرنګ بحر څخه د امریکا لویي وچي ته د لرغونو اوسیدونکو درې څپې تللي وي. 

پر همدې اساس د ډبرې وسیلې ، په ځانګړې توګه د پروژیک نقطې او سکریپرونه ، په امریکا کي د لومړنیو بشري فعالیتونو اولني شواهد ګڼل کیږي.  لرغونپوهان او انتروپولوژیان د کلتوري دورې د طبقه بندي کولو لپاره ژوندي جوړ سوي او لیتیک فلاک شوي وسایل کاروي.  ساينسي شواهد د وينې د ډولونو د ويش او د جنيتي جوړښت له مخي ((چي د ماليکولر معلوماتو لکه DNA لخوا ښودل سوي)) له مخې اصلي امريکايان د ختيځ سايبريا له وګړو سره نښلوي .  له 8000 څخه تر 7000 مخکي تر میلاد پوري BCE (10,000-9,000 BP) پورې ددغه سیمي اقلیم په ثبوت ورسېدی او د نفوسو د زیاتوالي او د لیتیک ټیکنالوژۍ پرمختګ لامل سو، چي په پایله کي یې د ژوند طرزالعمل پراختیا وموندل.
بنو حنیفه (قبیله)

**بنو حنيفه** (  ) یوه لرغونې عرب قبیله ده چي د اوسني سعودي عربستان په مرکزي سیمه ( ال یماما ) کي اوسیږي.  دا قبيله د شمالي عربي قبيلو په لويې ربيعې څانګې پورې اړه لري، چې عبدالقيس ، تغلب ، النمير بن قيس او انزاء څانګي هم ورپوري اړه لري.  بنو حنیفه د کلاسیک عرب جینالوژیستانو لخوا د بني بکر د عیسویانو په توګه شمیرل کیږي   او دوی د اسلام څخه مخکي د یوې خپلواکي سیمي مشري کوله.  بنو حنیفه د سعودي عربستان د واکمني کورنۍ  آل سعود سره هم تړاو لري.
بنو سلیم (قبیله)

**بنو سليم** د عدناني قيس عربو یوه قبيله ده چي په حجاز کي اوسېدل او اوس هم هلته مېشته ده. ددې قبیلي زياتره برخو يې ليبيا او تونس ته هجرت کړی او ځينې يې د بني حارث بن بطه بن سليم له څانګې څخه اوس هم په خپلو اصلي کورونو کې پاته سوي دي. د مکې او مدینې تر منځ په حجاز کي او په ځانګړې توګه د الکامل په ولایت، وادي ستاره ، وادي صیح، وادي قدید، حرت بني سلیم او له مکې څخه مدینې ته د پیغمبر د هجرت په لاره کي دوی میشت دي او د خپلو نیکونو له لاري د رسول الله صلی الله علیه وسلم ماماګان کیږي.  

بنو سليم د مکې د فتحې په ورځ له رسول الله (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) سره يوځاى سول او د هغوى بيرغ ته د نورو قومونو د بيرغونو په پرتله لومړيتوب ورکړل سو.
عدنان خیر الله

**عدنان خيرالله** (  ; جنوري. 1939 - 4 می 1989) یو عراقي پوځي افسر او د صدام حسین اخښۍ ( د ساجدې طلحه ورور او د خیرالله طلحه زوی) او د تره زوی وو.  نوموړي څو لقبونه درلودل او د عراق د انقلابي قوماندې شورا غړی هم وو.  عدنان د 1979 کال څخه بیا  تر خپلي مړیني پوري د عراق د دفاع وزیر په توګه دنده ترسره کړه، او په عراق کي د صدام حسین د بریالیتوب څخه څو ورځي وروسته پر وظیفه وټاکل شو.  

هغه په 1989 کي د چورلکي په یوه حادثه کي مړ سو.  د عدنان د مړیني مرموزه حالت، د صدام سره د هغه شخړي او د احتمالي کودتا یو شمېر اوازې د دې لامل سوې چي یو شمېر خلکو ګومان کاوه چي نوموړی د صدام په امر وژل سوی دی.
عباس محمود العقاد

**عباس محمود العقاد** (  , جون ۱۸۸۹ – ۱۲ مارچ ۱۹۶۴) یو مصری ژورنالیست، شاعر او ادبي نقاد وو،   او په قاهره کي یې د عربي ژبي د اکاډمۍ غړیتوب هم درلود.   عقاد په دقیقه توګه، لکه څه ډول چي "د هغه لیکنې د شعر، تنقید، اسلامولوژي، تاریخ، فلسفې، سیاست، ژوندلیک، ساینس او عربي ادبیاتو په ګډون پراخه ساحه پوښي"،  هغه یو پولیمات ګڼل کیږي.  

## سرچينې
ټي آر اي اس 4 بي ( ستوری )

**TrES-4b** یوه بهرنۍ سیاره ( ستوری ) ده چي یو له ترټولو لوی موندل سويو سیارو څخه ګڼل کیږي.  یاده سیاره په 2006 کال کي کشف سوه او په 2007 کال کي يې د ټرانس اتلانتیک Exoplanet سروې لخوا، د لیږد میتود په کارولو سره د شتون اعلان وسو. دا سیاره له موږ څخه تقریبا 1،400 نوري کاله لیري د ستوري په مدار کي د GSC 02620-00648 ستوري په هرکولس برج کي واقع ده.
عبدالملک بن مروان

**عبدالملک بن مروان بن الحکم** (  ; جولای/اګست 644 یا جون/جولای 647 – 9 اکتوبر 705) د اموي واکمنۍ پنځم اموی خلیفه وو چي د اپریل 685 څخه نیولې بیا د اکتوبر 705 کال یعني د هغه تر مړیني پوري یې پر اسلامي نړۍ حکومت وکړ. نوموړی د مسلمانانو د لومړي نسل غړی بلل کېدی چي په مدینه منوره کي یې لومړنی ژوند په نیکو کارونو تېر سوی وو.  عبدالملک د خلیفه معاویهؓ او د خپل پلار خلیفه مروان اول دواکمنۍ بنسټ ایښودونکی وو. د عبد الملک د منځته راتګ په وخت کي یاده واکمني د ځینو اختلافاتو په پایله کي نسکورېدو ته بیخي نژدې وه خو د نوموړي د پلار د واکمنۍ پر مهال په سوريه او مصر کي دده په هڅو باندي بيا پر پښو ودرېدل. 

په ۶۸۶ کال کي پر عراق د ناکام برید وروسته عبدالملک د سوریې پر امنیت باندي تمرکز وکړ ترڅو د مکې میشته خلیفه عبدالله بن الزبیرؓ څخه د خلافت د لویي برخي د بیا نیولو لپاره لمړی ځان قوي کړي.  عبدالملک په همدې اړ و دوړ کي د الاشدق په نامه یو شخص کودتا هم شنډه کړه اوځان یې د عبدالله بن زبیرؓ مقابلې ته ډېر ځواکمن کړ، ورپسې یې په عراق کي د ابن زبیرؓ ورور په قتل ورساوه او خپل جنرال حجاج بن یوسف یې مکې ته ولېږی ترڅو د زبیري واکمنۍ رېښې په رسمي توګه له بېخه وکاږي چي دې هڅي پایله ورکړه او حجاج بن یوسف وتوانېدی چي په ۶۹۲ کال کي عبدالله ابن الزبیر شهید کړي، او په دې توګه یې د اسلامي نړۍ ټولي سیمي تر خپلي تر واکمنۍ لاندي راوستلې.  

تر ابن الزبیرؓ وروسته عبدالملک د بازانټیم سره جګړه پیل کړه او امویانو لښکري اناتولیا او ارمنستان ته ورسېدلې، همدرانګه د کارتاج ویجاړول او د کیروان بیرته نیول او په 698 کي د لویدیځ او شمالي افریقا او د ایبیریا ټاپووزمې د وروستیو فتوحاتو لپاره هڅي د عبدالملک کارنامې وې چي ترسره یې کړې.  له بلي خوا په ختیځ کي د عبدالمالک نظامي قومندان حجاج بن یوسف په عراق او خراسان کي په کلکه سره د خليفه واک ټینګ کړ او د خوارجو او د عربو قبیلوي اشرافو لخوا یې په 702 کال کي د مخالفت مخه ونیوله.  د عبدالملک وروستي کلونه په کور دننه سوله ایز او د واک او سوکالۍ مثبته نښه وه.

د عبدالمالک د اصلاحاتو تر ټولو مهم څیزونه د بازنطیني او ساسانیانو د سکې پر ځای د واحد اسلامي اسعارو معرفي کول او په سوریه او عراق کي په ترتیب سره د یوناني او فارسي پر ځای د عربي ژبې رامنځته کول وه. د نوموړي بل نوښت په بیت المقدس کي د ډبرې د گنبد بنسټ ایښودل وه چي د لرغونپوهني له پلوه تر ټولو لومړنی تصدیق سوی مذهبي یادګار بلل کیږي چي د یو مسلمان واکمن لخوا جوړ سوی دی او د اسلامي اثارو ستره نښه ګڼل سوې ده. د عبدالملک لخوا رامنځ ته سوي بنسټونه د هغه زوی او ځای ناستی ولید بن عبدالملک له لوري په لویه کچه ساتل کېده او پرمختیا ورکول کېدل، ترڅو د اموی خلافت د ځمکنۍ او اقتصادي زینت ښکارندويي وکړي. د عبدالملک مرکزي حکومت د منځنیو پیړیو وروسته د اسلامي دولتونو یوه لویه نمونه وګڼل سوه.
## دا هم وګورئ!
* اموي خلافت
## سرچينې
بندر عباس

**بندر عباس (**&#x2009;د عباس بندر ) د ایران د هرمزګان ولایت د بندر عباس ولسوالۍ مرکزي ښار دی چي ددې ولایت او ولسوالۍ د پلازمیني په توګه پېژندل کیږي.  بندر عباس په عربي خلیج کي د ایران په سویلي ساحل کي یو بندر دی.

دا ښار د هرمز په تنګي کي ستراتیژیک موقعیت لري چي د ایران د سمندري ځواکونو د اصلي اډې سیمه ګڼل کیږي. 

د 2006 په ملي سرشمیرنه کي د دې ځای نفوس په 89,404 کورنیو کې 367,508 کسان وو.
د زرغونې انا مقبره

**د زرغونې انا ​زیارت** د کندهار د مهمو زیارتونو څخه دی چي د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ په کوهک کلي کي موقيعت لري. دا زیارت د افغانستان په کورنيو جګړو کي ډېر د کاره لوېدلۍ وو، او تر اوږدې جګړې وروسته د طالبانو په اوسني حکومت کي د خلګو ورپام سو.

د ۲۰۲۱ کال څخه کرار کرار حکومت پر دې پروژه کار پیل کړ او د ۲۰۲۴م کال د مارچ پر ۱۹مه  دې مقبرې ترميماتي چاري پای ته ورسېدې.
بټنوک|قومندان حاجی عبد اللطیف اومجاهدین د زرغونی انا (داحمد شاه ابدالی مور) مقبره د کندهار په ولایت کي.
بټنوک|د زرغونی انا (داحمد شاه ابدالی مور) مقبره د کندهار په ولایت کي.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
لویه پکتیا

**لویه پکتیا** د افغانستان یوه تاریخي او کلتوري سیمه ده چي د افغانستان د ختیځو عصري ولایتونو خوست ، پکتیا او پکتیکا او همدارنګه د لوګر ځیني برخي په ځان کي رانغاړي،  او د خیبر پښتونخوا له کرم او وزیرستان سره اړیکي لري. لویه پکتیا په عمومي ډول د ګډ کلتور او تاریخ پر بنسټ تعریف سوې ده چي په سیمه کي په میشتو سیمه ایزو قومونو پوري تړاو لري. د جامو ځانګړي ډیزاینونه، د جامو اثار، د پګړۍ سټایلونه، د پګړۍ رنګونه، د پښتو ژبې قاموسونه او یو شمېر داسي نور څیزونه د لویي پکتیا د اوسیدونکو له ځانګړو قومونو سره تړاو لري او په دې توګه ځان د سیمه ایز کلتور سره یوځای کوي. د بېلګې په توګه د لوى کندهار يو پښتون قوم ښايي د لويي پکتيا يو پښتون د هغه د پګړۍ (يا لنګي) د انداز او رنګ له مخې ژر وپيژني.  عیني په همدې ډول د لویې پکتیا یو پښتون کیدای شي د لوی کندهار یو څوک د هغه د ډول ډول او رنګه کمیس د ځانګړي ډیزاین او ځانګړي ګنډل سوي نمونو سره وپیژني. په همدې ډول ډیری داسي فرعي او پیچلي کلتوري شاخصونه شتون لري چې په هیڅ پیژندل سوي او لیکل شوي تاریخ کښي ندي ثبت سوي مګر یوازي د افغانستان او پاکستان د مختلفو پښتنو سیمو د قومونو لخوا پیژندل سوي او استعمال سوي دي.

## اصلي استوګنځی

د لویي پکتیا تر ټولو ستر ښار خوست دی. په داسي حال کي چي د لویې پکتیا په نورو ښارونو کي لکه ګردیز (د پکتیا ولایت مرکز)، زرمت (د پکتیا ولایت لویه سیمه)، ارګون (د پکتیکا تر ټولو لوی ښار) او ښرنه (د پکتیکا مرکز) هم شامل دي.

د لویې پکتیا نور مهم ښارونه د سرده بند (غزنی)، چرخ (لوګر)، تری منګل (کرم)، انګور اډه (یو څه برخه په جنوبی وزیرستان کي )، یعقوبی ، تڼی ، ددوال ، اریوب ، خندخیل ، تسمکی ، زرغون شر ، وازکوه او زیروک یادیږي.

## قومي جوړښت

په لویه پکتیا کي اکثره نفوس د لوی کارلاني او غلجي د مختلفو قومونو پښتانه دي. همدارنګه د پام وړ لوی نفوس لرونکي قبیلې ځدراڼ ، ځاځي ، منګل ، احمدزي، توتاخېل، تڼي، صبري، سلیمانخېل ، خروټي ، وزیر او ګربز دي.  کوچیان په عام ډول دلته په بېلابیلو ځایونو کي خپل کلتوري ژوند سرته رسوي.

## نوموتي څېرې

* نورمحمد تره کي
* ډاکټر محمد نجیب الله
* شاهنواز تڼي
* اسدالله سروري
* سید محمد ګلابزوی
* محمد اسلم وطنجار
صحیح ابن حبان (کتاب)

***صحيح ابن حبان*** د سني افغان عالم ابن حبان د احاديثو یوه مجموعه ده. د دې کتاب لیکوال د اوسني افغانستان په سوېل کي د خراسان له بُست څخه  چي اوس وخت د هلمند ولایت اړوند سیمه ده او هغه وخت ددې سیمي پلازمینه وه اړه لري.  ابن حبان د شافعي مسلک یو نامتو متخصص او تکړه لیکوال وو چي په ۹۶۵ میلادي کال کي وفات سو.
نورالمشایخ عالي لېسه

د نور المشایخ عالی لیسه د وردګو ولایت د سیدآباد ولسوالۍ د مهرو په کلی کې موقعت لری.چې له نېکه مرغه د مهرو د علم دوسته خلکو له لوري یې هغه وران او ویجاړه ودانۍ په خپل شخصي لګښت له سره ورغوله او هم یې تر څنګ بل شپږ ټولګیزه ودانۍ په پاخه او اساسي شکل دې غره له ډبرو څخه کامله جوړ کړه .
خاشرود سیند

**خاش سیند** (یا **خاشرود سیند** ) د افغانستان په سوېل لویدیځ کي یو ستر سیند دی. 

خاشرود د غور ولایت له سویلي برخي سیاه کوه (تور غر) له سویلي څنډو څخه راپیل او د نیمروز ولایت د دلارام ، خاش او زرنج ښارونو ته د سویل لویدیځ په لور تیریږي. د سیلابونو پر وخت یاد سیند د هامون جهيل ته ځان رسوي.
ناظم کزار

**ناظم کزار** د صدام حسین په جمهوریت کي د عراق د امنیت د عمومي ریاست لمړئ مشر وو. 

## مخینه

کزار په 1950 لسیزه کي په  عرب سوسیالیست بعث ګوند - د عراق اړوند کي د زده کونکي په توګه شامل سو او یو له لومړیو شیعه ګانو څخه وو چي په رژیم کي یې د واک مقام ترلاسه کړ. نوموړی په ۱۹۶۴/۵ کال کي د عبدالسلام عارف لخوا لنډ مهاله زنداني سو. تر زندان وروسته په 1969 کي د عمومي امنیت ریاست مشر وټاکل شو.

کزار په شخصي توګه د اسلامي عالم او د حکومت مخالف عبدالعزیز البدري په وهلو او تعذیب باندي مشهوره وو. 

### د کودتا هڅه
د 1973 کال په جولای کي کزار په عراق کي د سنیانو د واکمنۍ پر ضد او د ولسمشر احمد حسن البکر پر وړاندې د ناکامي کودتا مشري وکړه. نوموړي د کورنیو چارو وزیر سعدون غیدان او د دفاع وزیر حامد شهاب یرغمل کړل. کزار په دي توګه د بکر د وژلو (( چي په الوتکه کي د راتګ په حال کي وو )) اراده درلوده خو الوتنه ناوخته سول او د وژني هڅه هم ورسره شنډه سوه.  کزار تردې وروسته شهاب په ډزو وواژه خو غیدان یوازي ټپي سو. او تر پیښي وروسته کزار هغه وخت ونیول سو کله چي یې ایران ته د تېښتي هڅه کوله.   

### اعدام
تر نیولو وروسته کزار د جولای په اوومه د عزت ابراهیم الدوري په مشرۍ د عراق د انقلابي قوماندې شورا لخوا د کودتا په تور محاکمه او په هم هغه میاشت کي اعدام سو.
پیچ سیند

د **پېچ سيند** د افغانستان په ختیځ کي موقعیت لري، چي د هندوکوش له لوړو څوکو او یخچالونو څخه سرچینه اخلي، او د نورستان ولایت له مرکز څخه د کونړ په لور بهیږي.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
پیس سیند

د پیس **سیند** په کاناډا هیواد کي یو سیند دی چي د شمالي بریټیش کولمبیا د راکي غرونو څخه سرچینه اخلي او د شمالي البرټا له لاري شمال ختیځ ته بهیږي.
کالمار ټولنه

د کلمار **اتحادیه** (ډنمارکي، نارویژي او سویډني: Kalmarunionen، لاتین: Unio Calmariensis) د شخصي اتحادیو د لړۍ لپاره یوه تاریخي اصطلاح ده چې په متقابل ډول د ډنمارک ، سویډن (بیا فنلنډ هم پکې شامل شو) او ناروې  درې هېوادونو تر يوځای کېدلو وروسته يوه پاچاهي رامنځته کړه چې وروسته پکې  (آیسلینډ، ګرینلینډ، فارو ټاپوګان) هم ورشامل شول.
آریا (نوم)

**آریا** ، یا ا**ریا** ( **' ) **د آریو** یا **آریو** په توګه یو هندو اریایي نوم دی.  د سنسکرت ژبي دغه کلمه یو تخلص او مذکر ( **' ) یا ښځینه ( ** ) نوم دی چي د "عزتمند" یا "عظیم" په معنا دی.    په هند او افغانستان کي دا یو مشهوره مذکر نوم او تخلص بلل کیږي.  په تاریخي توګه یاد نوم د هند هیواد په کمبوډیا کي نجونو ته هم کارول کیږي.  همدارنګه د اندونیزیا په جاوا ، بالي او نورو ځایونو کي آریا په عمومي توګه د مذکر نوم په ډول کارول کیږي.  اریا له کلونو راهیسي د هندوانو او مسلمانانو ترمنځ یو عام نوم دی.