د تايوان د تنګي د دواړو خواو تر منځ د اړيکو تاريخ

له تنګي (ابنا) دواړو خواوو اړیکو تاریخ، د وخت له پيل راهيسې د چين او تايوان تر منځ اړيکو کې تاریخي بدلونونه راپېژني. د چين په تاریخ کې د تایوان د شکمنو اسنادو نېټه تر ټولو  ابتدايي وختونو ته رسېږي، کله چې په "درې پاچايۍ" يا د «لوچو» "د سی کتاب" کې د «ييچو» (ټاپو) يادونه شوې وه. د «سونګ» واکمنې کورنۍ او «يوان» واکمنې کورنۍ د واکمنيو پر مهال، د تنګي د دواړو خواوو تر منځ سوداګري موجوده وه، او په 1218ز کال کې، قبلايي خان د «پينګو» د پلټڼې فرقه جوړه کړه، کومې چې په «پينګو» اداري واک درلود. په 1349ز کال کې، «وانګ ديوان» په «يي جي لو» ټاپو کې مستنده کړې، چې «پينګو»، د «کوانجو» د «جنګيانګ» ولسوالۍ پورې اړه درلوده، او دا چې «لوچو» له سمندر ورهاخوا يو هېواد و. د «منګ» واکمنې کورنۍ پر مهال د «چن دي» له خوا ليکل شوي «ډونګ فان جي»، په سويل لوېديځ تايوان کې د سيمه ييزو خلکو د رواجونو انځور وړاندې کوي. له 1620ز ليسزې راهيسې، د تنګي د دواړو خواوو اړيکې د هالنډيانو، هسپانويناو، هان چينايانو، مانچو او جاپانيانو تر اغېز لاندې وې، او د چين مرکزي سيمې او تايوان، د لوړو ژورو په شتون کې کله سره جلا او کله سره یوځای شوي دي.

په 1954ز کال کې، دویمه نړيواله جګړه پای ته ورسېده، او چين تايوان ونیو. د داخلي او نړيوال وضعيت د بدلونونو په ځواب کې د تنګي دواړو غاړو اړيکې په غېر مستقيمه طريقه منځ ته راغللې. په دويم چينايي کمونست اوښتون کې، د «کومينتانګ» په مشرۍ ملتپال پوځ د چين د کمونست ګوند (CCP) په مشرۍ د خپلواکي غوښتونکي پوځ له خوا ماتې وخوړه. په 1949ز کال کې، د چین خلکو جمهوريت جوړ شو، او سوکه سوکه يې د ټول چين په مرکزي سيمو واک تر لاسه کړ. له بلې خوا د چين جمهوريت، تايوان، «پينګو»، «جنما» او نورو ټاپوګانو ته شاتګ وکړ. CCP د تايوان د ازادولو هڅه وکړه، او «کومينتانګ» په مرکزي سیمو د ځوابي بريد لپاره چمتوالی ونيو. د تايوان د تنګي (ابناء) د دواړو خواوو تر منځ پوځي ټکر پيل شو، او ډېرې وسله والې نښتې منځ ته راغلې.

په 1971ز کال کې، وروسته له دې چې د چين جمهوريت (ROC) پر ځای د چين خلکو جمهوريت، د ملګرو ملتونو د امنيت په شورا کې د دايمي غړي په توګه ځای ونيو، د تایوان بهرنۍ اړيکې محدودې شوې. د 1979ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه، د چین خلکو جمهوريت له متحده ايالاتو سره ديپلوماتيکي اړيکې جوړې کړې، او په ورته وخت کې يې په «کينمن» د بريدونو د پای، د سوله ييز يوځای کېدو او يو هيواد، دوه نظامونو تګلاره اعلان کړه. په 1987ز کال کې، له دې وروسته چې چين ګرځبنديز پای ته ورساوه او د تنګي دواړو خواوو کورنيو ته يې د ليدنې لارې پرانيستې، د تنګي د وداړو خواوو اړيکې نورې هم نرمې شوې. خو په 1995ز کال کې، کله چې ولسمشر «لي ټينګ هويي» متحده ايالاتو ته سفر وکړ، د تنګي د دواړو خواوو اړیکې يو ځل بيا کړکيچنې شوې. يوويشتمې پېړۍ ته له ننوتلو وروسته، د تايوان تنګي دواړو خواوو تر منځ اقتصادي اړيکې يو څه نږدې شوې، په 2018ز کال کې، کله چې KMT په تايوان کې بيا واک ته ورسېد، د تنګي د دواړو خواوو اړيکې نرمې شوې. په 2015ز کال کې د تايوان د تنګي دواړو خواوو تر منځ په سينګاپور کې ناسته، د تنګي د دواړو خواوو د اړيکو په تاریخ کې يو مهم پرمختګ و. او په 2016ز کال کې واک ته د ډيموکراتیک پرمختياپال ګوند له رسېدو راهيسې، د تنګي دواړو خواوو اړيکې يو ځل بيا د کړکېچ ښکار شوي دي.

## تاریخي پړاونه
د تنګي د دواړو خواوو د اړيکو، يا تاريخي نېټه لیکنې د پيل په اړه، په نړیواله کچه منل شوی معيار نه شته. د «جونګنان» د اقتصاد او قانون پوهنتون کې د تایوان د مطالعاتو د انستيتيتوت مرستيال رئيس پروفيسر «جونګ چانيانګ» د "د تنکي دواړو خواوو اړيکو تاريخ" په نوم په خپل کتاب کې د تنګي د دواړو خواوو  د اړيکو تاريخ په څلورو پړاونو وېشلی دی: لومړی پړاو يې له تاريخ څخه مخکې پړاو څخه رانيولې بيا په 1620ز لسيزه کې د هالنډ له خوا د تايوان تر نيواک پورې دی؛ دويم پړاو يې پر تايوان د هالنډي، منګ چانګ، چينګ او جاپانيانو د واکمنۍ څخه نيولې، بيا په 1945ز کال کې د چين جمهوریت له خوا د تايوان تر نيولو پورې پړاو دی؛ درېيم پړاو يې په 1949ز کال کې د چين له مرکزي سيمو څخه د چين جهوريت د مرکزي حکومت له شاتګ وروسته د تنګي دواړو خواوو تر منځ د پېښو شويو شخړو دی؛ څلورم پړاو يې له 1980ز لسيزې راهيسې د تايوان تنګي د دواړو خواوو تر منځ د پوځي ټکرونو پای ته رسېدل، او د اړيکو د پرمختګ کمښت دی. د چين په کلتوري پوهنتون کې د «جوشنګ» او د چين د مرکزي سيمو د مطالعاتو پروفیسر «شاو زونګهای» له 1949ز کال راهيسې د تنګي د دواړو خواوو اړيکو تاريخ په پنځو پړاونو وېشلی دی: پوځي ټکر، حقوقي شخړې، تبادله او د دوښمنۍ نرمښت، نظریاتي ټکر، او دوه اړخيزې مشورې.

## لرغونې زمانې

### د درې پاچايو پړاو (شکمن دی)
د چين د تاریخ په کتاب "د درې پاچاييو اسناد – وو جي"، کې ثبت دي چې د «هوانګ لونګ» (230) د دويم کال د پسرلي په لومړۍ مياشت کې، ختيځ «وو»، د «وي وين» او «ژو شي جي» په نومونو قوماندانان د لس زره سرتېرو سره واستول، تر څو د «ييچو» په لټون کې د «لينهای» ولسوالۍ د «جانګ اين» څخه د سمندر بلې غاړې ته واوړي، او له دوی څخه يې زرګونه «ييچو» ته ورسېدل او بېرته راستانه شول. سربېره پر دې، په ختيځ «وو» کې د 'دانيانګ» د والي «شين هينګ» له خوا ليکل شوي کتاب «د لينهای اوبه او ځمکه» کې ثبت دي چې «ييچو» د «لينهای» ولسوالۍ څخه دوه زره ميله سويل ختيځ کې موقعيت لري، چېرته چې "ځمکه د يخ او واورې څخه پاکه ده، او واښه او ونې له منځه نه ځي؛ ټولو اړخونو ته غرونه دي، چېرته چې غرني وحشیان ژوند کوي". يو شمېر پوهان باور کوي چې له «ييچو» څخه موخه تايوان دی، خو دا نظر اختلافي دی.

### «سی» او تانګ واکمنې کورنۍ (شکمنې دي)
د «سی» د کتاب تر مخې، «لوچو» په يو سمندري ټاپو موقعيت درلود، چې د «جينان» ولسوالۍ ختيځ ته و، او په وړه کښتۍ کې هلته پنځه ورځې سفر دی. داسې اسناد هم شته چې د «سی» سترواک «يانګ» په «لوچو» د بريد لپاره په ټوليز ډول درې ځلې سرتيري استولي دي. لومړی ځل په 607 کې و، خو د ژبې د خنډ (د ژبې توپير) له امله، يوازې يو کس له منځه وړل شوی و، او دوی بېرته راستانه شول. راتلونکی کال، «زو کوان» دويم بريد وکړ، خو دوی يوازې د هغه زغره راواخيسته او راستانه شول. درېیم ځل يې په 610 کې و، کله چې «چن رونګ» او «جانګ جین جو» په مشرۍ يو پوځ زرګونه ښځې او سړي ونیول، او بېرته راستانه شول. يو شمېر پوهان باور لري چې په «سی شو» کې ثبت شوې د «ريوکي» پاچايي اوسنی تايوان دی، خو ځېنې نور په دې باور دي چې د «ريوکي» له پاچايۍ څخه موخه د «ريوکيو» ټاپوګان دي.

## سرچينې