د طبيعي سرچينې مديريت

د طبيعي سرچينې مديريت ،(NRM) د طبيعي سرچينو، لکه: خاورې، اوبو، ځمکې، نباتاتو او حيواناتو مديريت ته وایي. په يوه ځانګړي تمرکز سره، چې مديريت څرنګه د اوس او راتلونکو نسلونو لپاره د ژوند په کيفيت باندې اغېزه کوي. 

د طبيعي سرچينې مديريت، د هغې لارې له تنظيمولو سره سروکار لري، چې خلک او طبيعي منظرې په کې يو د بل په مقابل کې عمل کوي. دا د طبيعي ميراث مديريت، د ځمکې د کارونې پلان جوړونه، د اوبو مديريت، د چاپېريالي تنوع ساتنه او لکه کرنې، کان کېدنې، سياحت، کب نيونې او ځنګلاتو په ګډون د صنعتونو د راتلونکې توجېح وړتيا يو ځای کوي. دا مشخص کوي چې، خلک او د هغوی ژوند، زموږ د منظرو په روغتيا او ګټورتوب باندې باور کوي او د ځمکې د څارنې په توګه د دوی عملونه، د دې روغتيا او ګټورتوب په ثابته ساتنه کې جدي ونډه لوبوي. 

د طبيعي سرچينې مديريت په مشخص ډول د سرچينو او ايکولوژي او د دې سرچينو د ژوند اړوند تقويتي ظرفيت په علمي او تخنيکې ادراک باندې تمرکز کوي. چاپيريالي مديريت د طبيعي سرچينې له مديريت سره ورته دی. په علمي برخه کې د طبيعي سرچينو ټولنپوهنه په ذکر شوې برخې پورې نږدې تړلې ده، مګر د طبيعي سرچينې له مديريت څخه بېله ده. 

## تاريخچه
د توجېح په وړتيا باندې ټينګار لومړنيو هڅو او د ورته وخت د سرچينې د ساتنې غورځنګ ته ورګرځېدلی شي ، چې د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د شمالي امريکا او انګلېنډ په ايکولوژيکي طبيعت باندې پوه شو. د تحليل دا ډول په ۲۰ پېړۍ کې د هغې پېژندنې سره يو ډله کېږي چې د ساتن پلوو د ساتنې کړنلارې د طبيعي سرچينو په غير مداوم يا وقفه يي لږوالي کې ګټور نه وو. يو نسبتا زيات متحده طريقه عملي شوې ده، چې د سرچينې مديريت سره نغښتل شوي ټولنيز، کلتوري، اقتصادي او سياسي اړخونه مشخص کوي. په پرتليز ډول يو پراخ، ملي او ان نړيواله بڼې له Brundtland کميسيون (Brundtland Commission) او د توجېح وړ پرمختګ (sustainable development) له وکالت نه تکامل وکړ. 

په ۲۰۰۵ ز کې د اسټراليا د (New South Wales) حکومت د کيفي طبيعي سرچينې د مديريت لپاره يو معيار خپور کړ، چې د سمون وړ مديريت د طريقې پر بنسټ د تمرين يا عمل ثابت ته وده ورکړي. 

د امريکا په متحده ايالتونو کې د طبيعي سرچينې د مديريت تر ټولو فعاله برخې زياتره له (ecotourism) او (rangeland management) او د ځنګلاتو مديريت سره يو ځای د کب نيونې مديريت او د وحشي ژوو مديريت دی. په اسټراليا کې د اوبو شريکولو، لکه: (Murray Darling Basin Plan) او (catchment management) هم ګټور دي. 

## د مالکيت نظامونه
د طبيعي سرچينې د مديريت روشونه، د سهم لرونکو د طبيعي سرچينو د ډول او حق له مخې ډلبندي کېدلی شي: 

* د حکومت شتمني: د سرچينو مالکيت او اداره د حکومت په لاس کې ده. اشخاص يا ډلې يوازې د دولت په اجازه د دې سرچينو د وړ کارونې وړتيا درلودلی شي. ملي ځنګلونه، ملي پارکونه او نظامې تحفظات يې ځينې بېلګې دي. 
* شخصي شتمني: هر هغه شتمني، چې د يوه حکمي يا حقيقي شخص ملکيت وي. د سرچينو ګټه او دندې ټول په مالکانو پورې اړه لری. شخصي ځمکه يې تر ټولو عامه بېلګه ده. 
* عامه شتمني: دا د يوې ډلې خاصه شتمني ده. ذکر شوې ډله کېدای شي په اندازه، طبيعت او داخلي ساختمان کې توپير ولري. لکه: د کلي اصلي يا طبيعي ګاونډيان. د عامه شتمنۍ ځيني بېلګې ټولنيز ځنګلونه دي. 
* ناشتمني (خلاص لاسرسی): د دې شتمنيو هيڅ معلوم مالک نه شته. هر کاروونکی يې د خپلې غوښتنې له مخې د کارولو مساوي وړتيا لري. دا برخې تر ټولو زياتې استعمالېدونکې يا استثمار شوې دي. ويل کېږي چې: «د هيچا شتمني د هر چا شتمني ده». يوه بېلګه يې په جهيل کې کب نيونه ده. عامه ځمکه کېدای شي، بې مالکه شته وي، چې په انګليستان کې دا ډول ځمکه په سيمه ییز صلاحيت کې مقرره شوې يا ټاکلې شوې ده. 
* دوه رګه: د مالکيت زيات نظامونه چې په طبيعي سرچينو حکومت کوي، د پورتنيو ذکر شوو نظامونو له ډلې له يوه نه زيات به راونغاړي،  نو د طبيعي سرچينې اداره کوونکي اړ دي، چې د دوه رګه نظامونو اغېزې په پام کې ونيسي. په دې ډول دوه رګه يوه بېلګه په استراليا (New South Wales) کې د اصلي زرغونوالي مديريت دی، چې قانون جوړوونکي په کې د اصلي زرغوانوالي په برخه کې يوه عامه ګټه مشخص کوي، مګر که زياتره اصلي زرغونوالی په شخصي ځمکو کې هم شته. 

## د برخه والو تحليل
د برخه وال تحليل د سوداګريز مديريت له طريقو څخه منځته راغی او ان په مخ پر وده نفوس کې يې د طبيعي سرچينې مديريت سره مرسته کړې ده. د طبيعي سرچينې د مديريت په برخه کې د سهامدار يا برخه وال تحليل د ګټې بېلابېلې دلې مشخص کوي، چې د طبيعي سرچينو په کارونه او ساتنه کې اغېزمن شوي دي. 

د برخه وال کوم مشخص تعريف، لکه څرنګه چې په لاندې ډول جدول کې شوی دی، نشته. په ځانګړي ډول د طبيعي سرچينې په مديريت کې، ځکه چې دا مشخص کول ستونزمن دي چې څوک برخه لري او دا به د هر فعال برخه وال له مخې سره توپير ولري. 

په دې اړه چې برخه وال يا سهامدار څوک دی؛ بېلابېلې لاندې طريقې شته:

له همدې امله دا په طبيعي سرچينه کې د برخه والو په حالت پورې اړه لري، چې کوم تعريف او بعدي نظريه کارېدلې ده. 

بيلګرينا (Billgrena) او هولمي (Holme) د طبيعي سرچينې په مديريت کې د برخه وال تحليل موخې تعريف کړې دي: 

* هغه برخه وال تعريف او ډلبندي شي، چې اغېز لري. 
* يو ادراک دې رامنځته شي، چې بدلونونه ولې رامنځته کېږي. 
* دا دې خپاره شي، چې څوک بدلونونه رامنځته کولی شي. 
* طبيعي سرچينې څه ډول تر ټولو ښې تنظيمولی شو. 

دا د هغې کړنلارې جوړونې ته شفافيت او روښانتيا ورکوي، چې برخه والو ته اجازه ورکوي ، تر څو د ګټې ټکرونه مشخص او حل لارې يې برابرې کړي. د برخه والۍ ګڼې نظريې شته. لکه: (Mitchell et al). که څه هم (Grimble) په طبيعي سرچينې مديريت کې د برخه وال تحليل لپاره د پړاوونو يو کاري چوکاټ جوړ کړ. (Grimble) دا کاري چوکاټ د دې يقيني کولو لپاره طرحه کړ، چې تحليل د طبيعي سرچينې د مديريت د اړينو اړخونو په اړه مشخص دی. 

په برخه وال تحليل کې پړاوونه: 

# تحليلي موخې روښانه کړئ. 
# د يوه سيستم په برخه کې مسئلې ځای پر ځای کړئ. 
# پریکړه کوونکي او برخه وال مشخص کړئ. 
# د برخه وال ګټې او برنامې وپلټئ. 
# د داخلي عمل او ناخپلواکيت (لکه: ټکرونه او متناسبوالی، trade-offs او ګډه همکاري) طرحې وپلټئ. 

## سرچینې