open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د موبایل چلوونکی سیسټم

**چلوونکی سیسټم** (Operating System یا OS) یوازې یو پروګرام نه دی، بلکې دا د موبایل هغه روح دی چې بې ساه وسپنې او ښیښې ته ژوند بښي. که تاسو یو ډېر قیمتي موبایل واخلئ خو ساوتری یې ضعیف وي، دا داسې ده لکه یو ډېر هوښیار انسان چې ژبه نه لري او نه شي کولی له چا سره اړیکه ونیسي. ساوتری هغه لارښود دی چې پروسیسر ته وایي څه وکړي، بیټرۍ څنګه مصرف کړي او ستاسو ګوتې ته څنګه ځواب ووایي.

## د انډرایډ او ای‌او‌ایس (iOS) فلسفه
کله چې موږ د موبایل ساوتری یادوو، نو نړۍ په دوو لویو فکرونو وېشل شوې ده:

۱. **انډرویډ (Android): د ازادۍ غږ** انډرایډ د ګوګل محصول دی او د هغو خلکو لپاره جوړ شوی چې غواړي د خپل موبایل "مالک" وي. دا یو خلاص سیسټم (Open Source) دی. تاسو پکې هر څه بدلولی شئ، د پردې رنګونه، د ایډیټ کولو ډولونه او حتی د سیسټم دننه فایلونه. دا د یو داسې کور په څېر دی چې تاسو پکې د دېوالونو رنګ او د کړکیو ځای په خپله خوښه بدلولی شئ.

۲. **آی‌او‌ایس (iOS): د نظم او امنیت پاچاهي** د ایپل سیسټم د هغو کسانو لپاره دی چې "سکون او نظم" غواړي. دلته هر څه په خپل ځای دي، ډېر تېز دي او امنیت یې خورا لوړ دی. خو تاسو ته د ډېر بدلون اجازه نه درکوي. دا د یو ډېر لوکس هوټل په څېر دی چې هر څه پکې چمتو دي، خو تاسو ته اجازه نشته چې فرنیچر یې بدل کړئ.

## ساوتری څنګه له بیټرۍ او پروسیسر سره خبرې کوي؟
یو ښه ساوتری هغه دی چې ستاسو له پامه پرته کار وکړي. کله چې تاسو موبایل په جیب کې ږدئ، ساوتری په هوښیارۍ سره هغه اپلیکیشنونه بیده کوي چې انرژي مصرفوي. که ساوتری ضعیف وي، ستاسو موبایل به ګرم شي او بیټرۍ به یې ژر ختمه شي، حتی که بیټرۍ یې ډېره لویه هم وي. همدا لامل دی چې کله کله یو آیفون په کوچنۍ بیټرۍ کې تر انډرایډ ډېر وخت کار کوي؛ ځکه ساوتری یې د انرژۍ په مصرف کې خورا "کنجوس" او دقیق دی.

## ستاسو لپاره د یو تجربه لرونکي مشوره
که تاسو د موبایل اخیستلو په فکر کې یاست، یوازې کيمره او بیټرۍ مه ګورئ. دا پوښتنه وکړئ چې: "دا موبایل تر کومه وخته نوي اپډیټونه (Software Updates) ترلاسه کوي؟" ځکه ساوتری د وخت په تېرېدو سره زړېږي او که اپډیټ نه شي، ستاسو موبایل د ویروسونو او هکرانو پر وړاندې بې دفاع پاتې کېږي. یو زوړ ساوتری د یوې داسې کلا په څېر دی چې دروازې یې ماتې وي.

## تخنیکي پایله

* **انډرایډ:** د ازادۍ، تنوع او بدلون مینه والو لپاره.
* **آی‌او‌ایس:** د امنیت، سادګۍ او سرعت مینه والو لپاره.
* **اپډیټ:** د موبایل د ژوند او امنیت تر ټولو مهمه برخه.

## باوري سرچینې

۱. د ګوګل د انډرایډ پراختیا ورکونکو مرکز: Android OS Core Principles. ۲. د ایپل د امنیتي اسنادو برخه: iOS Security Architecture. ۳. د سټینفورډ پوهنتون د موبایل کمپیوټینګ درسونه.
برښنايي مخ پېژندنه

**مخ پېژندنه** (په انګليسي: Face ID) د بیومیټریک امنیت یو پرمختللی ډول دی چې ستاسو فزيکي بڼه په یو ډیجیټلي کوډ بدلوي. دا سیسټم یوازې یو عکس نه اخلي، بلکې د ریاضیاتو او رڼا په واسطه ستاسو د مخ یو درې اړخیز (3D) نقشه جوړوي. دا ټیکنالوژي موږ ته ښيي چې څنګه زموږ خپل بدن کولی شي د تر ټولو پیچلي ډیجیټلي قفل په توګه کار وکړي.

## د TrueDepth سیسټم کارکړنه
دا سیسټم له دریو اصلي پړاوونو څخه تېرېږي:
۱. **ډاټ پروجکټور (Dot Projector):** دا پرزه ستاسو پر مخ باندې ۳۰ زره نوري ټکي شیندي چې د انسان سترګې یې نه شي لیدلی.
۲. **انفرا ریډ کيمره (Infrared Camera):** دا کيمره هغه ټکي لولي او د مخ انحناګانې او ژوروالی اندازه کوي.
۳. **عصبي انجن (Neural Engine):** د موبایل پروسیسر دا ټول معلومات تحلیلوي او ستاسو له مخکني ثبت شوي ماډل سره یې پرتله کوي.

## امنیت او محرمیت
د فیس ایډي تر ټولو لویه ګټه دا ده چې دا سیسټم په عکس یا ماسک نه غولېږي. ځکه چې دا سیسټم د مخ "ژوروالی" (Depth) اندازه کوي. ټول معلومات ستاسو د موبایل په یوه خوندي برخه کې ساتل کېږي او هېڅکله انټرنیټ یا کوم بل سرور ته نه لېږل کېږي. دا ستاسو د شخصي حریم د ساتلو لپاره یو مهم ګام دی.

## تخنیکي کلیدي کلمې
* د مخ پېژندنې سیسټم (Facial Recognition System)
* د انفرا ریډ ټیکنالوژي (Infrared Sensor Technology)
* بیومیټریک امنیت (Biometric Security)
* پښتو تخنیکي معلومات (Pashto Science Articles)

## باوري سرچینې

۱. د ایپل رسمي ملاتړ: About Face ID advanced technology.
۲. د ساینس ډیلي (Science Daily): The physics of facial recognition.
۳. انګلیسي ويکيپېډيا: Face ID on Wikipedia.


وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:امنیت
وېشنيزه:موبایل فون
د موبایل زیامنتیا او نفوظ

**د ګرځنده موبایل زیانمننه** (په انګليسي: Mobile Security Vulnerability) د موبایل فون په ساوتري (Software) یا هارډویر کې هغو تخنیکي نیمګړتیاوو ته ویل کېږي چې بهرني بریدګر ته اجازه ورکوي ترڅو د سیسټم له کنټرول څخه تېر شي او غیرقانوني لاسرسی ترلاسه کړي. دا نیمګړتیاوې معمولاً د پروګرام لیکلو (Coding) پر مهال د تېروتنو له امله رامنځته کېږي.

## د زیرو-ډې (Zero-day) زیانمننه
زیرو-ډې هغې امنیتي نیمګړتیا ته ویل کېږي چې د چلوونکي سیسټم (OS) جوړونکي لا تر اوسه پرې نه دي خبر او د هغې د سمون (Patch) لپاره یې هېڅ حللاره نه ده موندلې. دا ډول زیانمننې په نړيواله کچه خورا خطرناکې او قیمتي ګڼل کېږي، ځکه چې سیسټم د برید پر وړاندې هېڅ ډول دفاعي چمتووالی نه لري.

## د نفوذ تخنیکي مېکانېزمونه
بریدګر د ګرځنده موبایل د کنټرول لپاره له بېلابېلو علمي لارو چارو کار اخلي:

۱. **بفر اوورفلو (Buffer Overflow):** دا هغه حالت دی چې یو پروګرام ته له خپل ظرفیت څخه زیاته ډېټا ورکول کېږي. دا چاره د دې لامل کېږي چې ډېټا د سیسټم نورو برخو ته ننوځي او بریدګر وکولی شي خپل کوډ پکې ځای پر ځای کړي.

۲. **د امتیازاتو لوړول (Privilege Escalation):** په دې مېکانېزم کې بریدګر د یو عادي اپلیکیشن له لارې سیسټم ته ننوځي او بیا د یوې نیمګړتیا په موندلو سره د "روټ" (Root) یا "سیسټم" کچې ته خپل لاسرسی لوړوي.

## د سانډباکسینګ (Sandboxing) رول
په عصري ګرځنده موبایلونو کې هڅه کېږي چې د زیانمننې اغېزې کمې کړي. د دې لپاره له "سانډباکسینګ" څخه کار اخیستل کېږي. دا یو داسې دفاعي سیسټم دی چې هر اپلیکیشن په یوه جلا او محدوده برخه کې ساتي. که یو اپلیکیشن زیانمن هم شي، هغه نه شي کولی د سیسټم نورو برخو یا د نورو اپلیکیشنونو معلوماتو ته لاسرسی ومومي.

## پایله
د ګرځنده موبایل امنیت د تلپاتې مبارزې نوم دی. لکه څنګه چې سیسټمونه پېچلي کېږي، نوي ډوله زیانمننې هم رامنځته کېږي. د زیانمننو موندنه او په وخت د هغو سمول د ډیجیټل ثبات یوازینۍ لاره ده.

## باوري سرچینې

۱. د ملي معیارونو او ټیکنالوژۍ انسټیټیوټ (NIST): Technical Guide to Information Security Testing. ۲. د سایبر امنیت د څېړنې مرکز (OWASP): Mobile Security Risks and Vulnerabilities. ۳. د انګلیسي ويکيپېډيا تخصصي مقاله: Mobile security vulnerabilities.
سیم کارټ

**سیم کارټ** (SIM Card) یو کوچنی مدغم سرکټ (Integrated Circuit) دی چې په خوندي ډول د نړیوال ګرځنده ګډونوال پیژندنه (IMSI) او اړونده کیلي ګانې ذخیره کوي. دا معلومات په شبکه کې د ګرځنده وسیلې د پیژندنې او تصدیق لپاره کارول کیږي. سیم کارټ په حقیقت کې یو کوچنی کمپیوټر دی چې خپله حافظه، پروسیسر او عملیاتي سیسټم لري.

## د سیم کارټ فزيکي او تخنیکي جوړښت
د سیم کارټ بهرنۍ برخه له پلاستیک څخه جوړه ده، خو اصلي برخه یې د سرو زرو په نښو پوښل شوی کوچنی مایکروچیپ دی. دا چپسټ له لاندې برخو څخه جوړ دی:

* **مرکزي پروسس واحد (CPU):** چې د معلوماتو کوډکښنه او پروسس ترسره کوي.
* **خوندي حافظه:** چې پکې د ګډونوال شخصي پېژندنه او د اړيکو لیست (Contacts) ساتل کېږي.
* **الګوریتمونه:** د شبکې او موبایل ترمنځ د خوندي اړيکې د تایید لپاره کارول کېږي.

مېنځ،_center|بټنوک|280x280px|له لومړني لوی سیم کارټ څخه تر نانو سیم پورې د اندازو تکامل

## د سیم کارټ تاریخي تکامل
د ګرځنده مخابراتو د پرمختګ سره سم، د سیم کارټ اندازه هم په لاندې ډول بدله شوې ده: ۱. **بشپړ سیم (Full-size):** د کریډیټ کارټ په اندازه و. ۲. **ميني سیم (Mini-SIM):** په ۱۹۹۰ کلونو کې عام شو. ۳. **مایکرو سیم (Micro-SIM):** په ۲۰۱۰ کال کې د ایفون ۴ سره معرفي شو. ۴. **نانو سیم (Nano-SIM):** اوسنی معیاري کوچنی سیم کارټ دی. ۵. **ای-سیم (eSIM):** دا یو ډیجیټلي سیم دی چې د ګرځنده موبایل په موربورډ کې دننه لګول شوی وي او فزيکي ایستلو ته اړتیا نه لري.

## مهم امنیتي کوډونه
هر سیم کارټ دوه ډوله مهم کوډونه لري چې د امنیت لپاره کارول کېږي:

* **IMSI:** د ګډونوال نړيواله پېژندنه چې په مخابراتي شبکه کې کارول کېږي.
* **ICCID:** د سیم کارټ ځانګړی اتلس عددي شمیره چې د فزيکي کارت پېژندنه کوي.
* **PIN او PUK:** د کاروونکي په کچه د سیم کارټ د قفل کولو او خلاصولو لپاره کارول کېږي.

مېنځ،_center|بټنوک|280x280px|د eSIM ټیکنالوژي چې په مستقیم ډول پر سرکټ نصب شوې ده

## پایله
سیم کارټ له فزيکي بڼې څخه د ډیجیټلي (eSIM) بڼې په لور روان دی. دا تکامل د ګرځنده موبایلونو دننه د ځای د خوندي کولو او د اړيکو د لا چټک مدیریت لپاره ترسره کېږي.

## باوري سرچینې

۱. د مخابراتو نړیواله اتحادیه (ITU): Standard for International Identification Plan. ۲. د GSMA سازمان: Introduction to eSIM technology. ۳. د انګلیسي ويکيپېډيا علمي مقاله: SIM card.
دهنوي (فرزه)

د **دهنه فرزه** (ده نو فرزه) کلی  د افغانستان د کابل ولایت د فرزه ولسوالۍ پلازمېنه ده.
د پښتو ډرامه او تیاتر تاریخ بهیر

## د پښتو ډرامې او تياتر تاریخي بهیر
History of Pashto Drama and Theater پښتو ډرامه د پښتني کلتور او ټولنې د عیني واقعیتونو، تاریخي حماسو او رواني کشمکشونو د نندارې یو هنري انځور دی.
 پښتو ډرامه او تياتر د پښتو ادبیات په چوکاټ کې د معاصر پېر یو له خورا اغېزناکو صنفونو څخه شمېرل کېږي. که څه هم په پښتني ټولنه کې تمثیل په غیر رسمي ډول په ولسي کیسو او حجرو کې شتون درلود، مګر د یوې منظمې ادبي بڼې په توګه یې تاریخ د شلمې پېړۍ پیل ته رسېږي. د پښتو ډرامې لومړنۍ نښې په ۱۹۱۱ زېږدیز کال کې د "امیر حبیب الله خان" په دوره کې په کابل کې ولیدل شوې، مګر په مسلکي ډول د پښتو ژبه لومړنۍ چاپ شوې ډرامه د "عبدالاکبر خان اکبر" له خوا د "تربور" په نوم وه چې په ۱۹۲۹ کال کې یې د پښتني ټولنې د اصلاح هڅه کوله. 

 پښتو ډرامه او تياتر د پښتو ادبیات په چوکاټ کې د معاصر پېر یو له خورا اغېزناکو صنفونو څخه شمېرل کېږي. که څه هم په پښتني ټولنه کې تمثیل په غیر رسمي ډول په ولسي کیسو او حجرو کې شتون درلود، مګر د یوې منظمې ادبي بڼې په توګه یې تاریخ د شلمې پېړۍ پیل ته رسېږي. د پښتو ډرامې لومړنۍ نښې په ۱۹۱۱ زېږدیز کال کې د "امیر حبیب الله خان" په دوره کې په کابل کې ولیدل شوې، مګر په مسلکي ډول د پښتو ژبه لومړنۍ چاپ شوې ډرامه د "عبدالاکبر خان اکبر" له خوا د "تربور" په نوم وه چې په ۱۹۲۹ کال کې یې د پښتني ټولنې د اصلاح هڅه کوله. 
 د پښتو ډرامې په تاریخ کې درې مهم پړاوونه شتون لري: لومړی، اصلاحي پړاو چې تمرکز یې پر ناوړه دودونو او د جهل په وړاندې مبارزه و؛ دویم، حماسي او ملي پړاو چې د خپلواکۍ او ملي هویت په اړه یې ډرامې وړاندې کړې؛ او درېیم، معاصر پړاو چې رواني، سمبولیک او نړیوال موضوعات پکې رانغاړل شوي دي. د خوشال خان خټک او احمد شاه بابا د ژوند په اړه تاریخي ډرامو د پښتنو د حماسي تاریخ په ساتلو کې لویه برخه اخیستې ده. په کابل کې د "پښتو تیاتر" او په پېښور کې د راډیو او ټلویزیوني ډرامو پراختیا، دا هنر د ولس تر منځ خورا مشهور کړ. 
 په اکاډمیک ډګر کې، پښتو ډرامه د ټولنپوهنې (Sociology) لپاره یوه کلیدي سرچینه ده، ځکه چې دا د ټولنې په منځ کې شته تضادونه، طبقاتي توپیرونه او د ښځو حقوق په ډراماتیک ډول انځوروي. د ساینس او عصري ټیکنالوژۍ په راتګ سره، پښتو ډرامې له سټېج څخه سکرین (ټلویزیون او سینما) ته ولېږدېدې، چې دې چارې د هغې پیغام تر نړيوالو ادبیاتو پورې ورساوه. د افغانستان د کلتور او هنرونو پوهنځي په څېړنو کې د ډرامې رول د ټولنیز بدلون لپاره د یوې نرمې وسیلې (Soft Power) په توګه پېژندل شوی دی. 
 پښتو تياتر د یوې لویې اسیايي ژبې د تمثیلي هنر په توګه اوسمهال د بودیجې او مسلکي نندارځایونو له کمښت سره مخ دی، مګر د پښتو ادبیاتو په معاصر تاریخ کې یې ارزښت نه جبرانېدونکی دی. دا هنر نه یوازې د تفرېح وسیله ده، بلکې د پښتنو د ژبني بیان د غني کولو او د ملي یووالي د پیاوړتیا یو مهم ستون دی. دا مقاله د ادبیاتو د معتبرو تاریخي سرچینو او د هنر پوهانو د نظریاتو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو په پښتو ويکيپېډيا کې د تمثیل دا تاریخي بهیر په علمي ډول ثبت شي. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ښکلو هنرونو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د ژبو او ادبیاتو څانګه
د برېتانیکا پوهنغونډ - د پښتو ادبیاتو برخې
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:هنرونه وېشنيزه:تاریخ
وېشنيزه:هنرونه
وېشنيزه:هنر
وېشنيزه:سینما
د پښتو لنډې کیسې او تاریخ ارتقا

### د پښتو لنډې کیسې تاریخ او ارتقا

## History of Pashto Short Story
پښتو لنډه کیسه د پښتني ټولنې د معاصرو رواني، ټولنیزو او سیاسي بدلونونو یو هنري او نثري انځور دی چې په نړيوالو داستاني معیارونو برابره ده.

 پښتو لنډه کیسه (Pashto Short Story) د معاصر پښتو نثر یو له خورا بډایه صنفونو څخه ده چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یې وده وکړه. د پښتو ادبیات په تاریخ کې، منشي احمد جان د "شلۍ" په نوم د لومړنۍ لنډې کیسې په لیکلو سره (۱۹۱۷ز) د دغه هنر بنسټ کېښود. وروسته، د "پښتو ادبي ټولنې" او د "ویش زلمیانو" په څېر تحریکونو دا صنف له رومانتيک حالت څخه راویوست او د ټولنیز ریالیزم (Social Realism) خوا ته یې یووړ. په دې برخه کې د سید راحت زاخېلي، قلندر مومند او حبيب الله تږي نومونه د پام وړ دي. 
Shutterstock
 د پښتو لنډې کیسې هندسي جوړښت او تخنیک په تدریجي ډول له نړیوالو جریانونو سره همغږی شو. په پیل کې کیسې یوازې د پېښو بیان و، مګر د وخت په تېرېدو سره پکې د کرکټر جوړونې (Characterization)، منظر کشۍ او رواني تحلیل (Psychological Analysis) برخې پیاوړې شوې. د پښتو ژبه د خپلو متلونو او اصطلاحاتو له لارې لنډې کیسې ته یو داسې رنګ ورکړی چې د پښتونولي او مدرنیت ترمنځ توازن ساتي. په کابل پوهنتون کې د ادبیات پوهنځي څېړنې ښیي چې پښتو لنډه کیسه اوسمهال د سمبولیزم او میټافکشن په برخو کې هم د نړۍ له معاصرو ادبي جریانونو سره سیالي کوي. 
 په نړيواله کچه، پښتو لنډه کیسه د یوې داسې ټولنې غږ دی چې له لسیزو راهیسې د جګړو او کلتوري بدلونونو په مرکز کې ده. د نړیوال ادبیات (World Literature) په چوکاټ کې، د پښتو داستانونو ژباړې دا ثابته کړې چې دا کیسې د بشري دردونو، انساني کرامت او د آزادۍ د غوښتنې پیاوړې سرچینې دي. د ډیجیټل عصر په راتګ سره، لنډه کیسه د انټرنیټ له لارې لا ډېره خپره شوه او د پښتو نثر یې له پېچلتیا څخه سادګۍ او روانۍ ته ورساوه. دا مقاله د معتبرو ادبي تاریخونو او اکاډمیکو څېړنو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو په پښتو ويکيپېډيا کې د داستاني ادبیاتو دا برخه په علمي بڼه ثبت شي. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د نثر څېړنې څانګه
د پښتو ادبیاتو معاصر تاریخ
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:داستاني ادبیات وېشنيزه:لنډې کیسې
د نارا جګړه

**د نارا جګړه** د ۱۸۲۴ کال د اکتوبر په مياشت کې د سیک امپراتوري د ځواکونو او د پښتنو قبایلو ترمنځ ونښته. دا جګړه د هري سنګ نالوه تر قوماندې لاندې د سیک ځواکونو او د اتمانزي، عليزي، سيدخاني او مشواني قبایلو ترمنځ د نارا او سريکوټ په غرنیو سيمو کې وشوه، او د هزاره د کنټرول لپاره د پراخې شخړې مهمه برخه وه.

## شاليد

د پېښور او هزاره تر نيولو وروسته، د سیک واکمنۍ پر ضد د غرنیو قبایلو مقاومت سخت شو. اتمانزي، عليزي، سيدخاني او مشواني قبيلې له هوارو سيمو ووتلې او د ګنډغر او سريکوټ–نارا غرونو ته وخوځېدې، له هغه ځايه يې پر سیکي مېشت ځایونه بريدونه کول او د خالصه واکمنۍ پر ضد يې ګډ ايتلاف جوړ کړ.

سيدخاني او مشواني قبيلې، چې د يوسفزي قبيلو ګاونډيان وو، د توربېلا پورته د ګنډغر په غرونو کې مېشتې وې او د سیکانو د تګ راتګ لارې يې ګواښلې. د دې د مخنيوي لپاره، هري سنګ نالوه د هريپور کلا جوړه کړه، خو د سيتانه غرنی مرکز لا هم د قبایلي مقاومت اصلي اډه پاتې شوه.

د ۱۸۲۴ تر پايه، شاوخوا ۱۵٬۰۰۰ قبایلي جنګيالو د سريکوټ لارې بندې کړې، ونې يې پرې کړې او سترې تيږې يې په تنګو درېو کې ورغورځولې. هري سنګ نالوه د نږدې ۸٬۰۰۰ عسکرو سره د لارې د خلاصولو لپاره حرکت وکړ.

## جګړه

د نارا پر لور د پرمختګ پر مهال، سیک ځواکونه له يوې پلان شوې دام سره مخ شول. قبایلو د سترو تيږو لاندې چاودېدونکي مواد ايښي وو. کله چې د خالصه پوځ مخکښ ځواک تنګې درې ته ننوت، چاودنې وشوې او تيږې د غرونو له پاسه راولوېدلې، چې ګڼ سیک عسکر ووژل شول او نور کندو ته ولوېدل.

پخپله هري سنګ نالوه د يوې ستري تيږې له امله درې ته وغورځېد او سخت ټپي شو. اوازې خپرې شوې چې نوموړی وژل شوی. مهان سنګ ميرپوريا د څو عسکرو سره درې ته ښکته شو او نالوه يې ژوندی، خو سخت ټپي وموند. هغه هريپور ته ولېږدول شو. د قومندان له ټپي کېدو سره د سیک بريد ګډوډ شو او پوځ شاته وتمبېد. قبایلو نږدې ۵۰۰ سیک عسکرو ته مرګ ژوبله واړوله، او دا جګړه د سیکانو په ماته پاى ته ورسېده.

## پایلې

دا جګړه د پښتنو د يوې پراخې قبایلي پاڅون لړۍ پيل وګرځېده. مهاراجه رنجيټ سنګ پخپله هزاره ته ولاړ، خو د اندس سيند د اوبو د زياتوالي له امله يې ونه شو کولای چې پر سيتانه مستقيم بريد وکړي. د جنرال الارډ سپرو ځواکونو د پيهور له بندره سيند واوښت، وروسته مهاراجه د ټوپي او کوټه له لارې ګرځنده لښکرکښۍ وکړه او بيا اټک ته ستون شو.

## سرچينې
د کوپ جګړه

**د کوپ جګړه** د ۱۷۶۲ کال د فبرورۍ پر ۵مه د احمد شاه دراني تر مشرۍ لاندې د افغان ځواکونو او د سیک کنفدراسي ترمنځ ونښته. دا جګړه د **[[وډا غلوغاره]]** (لويه وژنه) برخه ګڼل کېږي، چې د سیک تاريخ کې تر ټولو خونړۍ پېښه بلل کېږي.

افغان پوځ د ماليرکوټلې لوېديځ ته له سيرهنډ سره نږدې د سیک ځواکونو سره مخ شو. د سیکانو شمېر د بېلابېلو سرچينو له مخې له ۳۰٬۰۰۰ تر ۵۰٬۰۰۰ پورې اټکل شوی، چې پکې ښځې، ماشومان او زاړه هم شامل وو. د افغان ځواکونو شمېر کره نه دی، خو په جګړه کې يې برلاسی درلود.

سیکانو ونه شو کولای چې خپلې دوديزې د «بريد او شا تګ» تګلارې وکاروي، ځکه دوی اړ وو چې د ملکي وګړو ساتنه هم وکړي. دوی د ښځو او ماشومانو شاوخوا انساني کړۍ جوړه کړه او د جګړې په حالت کې د برناله پر لور روان شول. افغان ځواکونو دا کړۍ ماته کړه او پر ملکي وګړو يې پراخ بريدونه وکړل.

د بېلابېلو تاريخي سرچينو له مخې، د دې جګړې پر مهال د ۵٬۰۰۰ څخه تر ۳۰٬۰۰۰ پورې سیکان، چې پکې ښځې، ماشومان او زاړه هم شامل وو، ووژل شول. ژوندي پاتې شوي سیکان برناله ته وتښتېدل. دا پېښه د سیکانو له لوري د دويم نسل‌وژنې په توګه يادېږي.

## شاليد
په ۱۷۵۸ کال کې سیک مصلو، ادينه بېګ او مرهټه ځواکونه لاهور ونيو او هغه افغان عسکر يې ونېول چې د امرتسر د مقدس حوض سپکاوی يې کړی و. وروسته احمد شاه دراني په ۱۷۵۹ کال کې يو ځل بيا هند ته راغی، مرهټيان يې په د پانی پت درېيمه جګړه کې ماته کړل او له ډېرو اسيرانو سره کابل ته پر لور روان شو.

د راستنېدو پر مهال سیکانو پر افغان لښکر بريدونه وکړل او شاوخوا ۲٬۰۰۰ بنديانې ښځې يې خوشې کړې. دا کړنې د احمد شاه دراني غوسه راوپاروله، چې وروسته يې د ۱۷۶۲ کال لښکرکښي پيل کړه.

## جګړه
افغان ځواکونه په چټک حرکت سره د سیکانو پر کاروان ورسېدل. سیک جنګيالو د ملکي وګړو د ژغورلو لپاره سخت مقاومت وکړ. جګړه د ورځې تر نيمايي پورې روانه وه، خو د شمېر او ستړيا له امله سیک مقاومت ورو ورو کمزوری شو.

## پايلې
له جګړې وروسته افغان ځواکونه امرتسر ته ورغلل او د هرمندير صاحب ودانۍ يې ونړوله. دا پېښه د سیکانو په مذهبي حافظه کې ژوره ټپ پاتې شو. د کوپ جګړه او وډا غلوغاره د افغان–سیک شخړو تر ټولو خونړۍ پايله ګڼل کېږي.

## سرچينې
د مالوماتو ټیکنالوژۍ شبکې

## سریزه
د انټرنېټي بسنټونو شبکې جوړښت یوازې د وسایلو نښلول نه دي، بلکې د پېچلو سیسټمونو یووالی دی چې د د شیانو انټرنېټ (IoT) او مصنوعي ځیرکتیا (AI) لپاره لاره هواروي. دا مقاله د شبکې پر هغو حیاتي برخو تمرکز کوي چې د ډیجیټل ډاټا لېږد او د سرورونو ترمنځ اړیکه تضمینوي.

## ۱. د شبکې موډلونه او د طبقو ویش
د انټرنېټي برخو د پوهیدو لپاره باید د **OSI ماډل** وپیژندل شي. دا ماډل شبکه په ۷ طبقو ویشي، خو په عملي بڼه انټرنېټ پر **TCP/IP** ماډل ولاړ دی.
* **د غوښتنلیک طبقه (Application Layer):** چیرې چې کاروونکی له ویب پاڼې سره تعامل کوي (لکه HTTP).
* **د ټرانسپورټ طبقه (Transport Layer):** د ډاټا د سم رسېدو مسؤله طبقه (لکه TCP).
* **د شبکې طبقه (Network Layer):** د روټینګ او IP ادرسونو اداره کول.

## ۲. د ډاټا سنټرونو او کلاوډ کمپیوټینګ رول
د انټرنېټي برخو یوه لویه برخه اوسمهال په کلاوډ کمپیوټینګ (Cloud Computing) بدل شوې ده. د دې پر ځای چې معلومات په سیمه ییزه کچه خوندي شي، د نړۍ په لویو ډاټا سنټرونو کې زیرمه کیږي.
* **مجازی کول (Virtualization):** دا ټیکنالوژي اجازه ورکوي چې یو فزیکي سرور په لسګونو مجازی سرورونو وویشل شي.
* **لوډ بیلنسینګ (Load Balancing):** هغه سیسټم چې د کاروونکو فشار پر بېلابېلو سرورونو ویشي ترڅو شبکه له کاره ونه لوییږي.

## ۳. د شبکې امنیتي زیربنا
په اوسني عصر کې د سایبري امنیت (Cybersecurity) پرته انټرنېټي برخې بې معنا دي. مهم عناصر یې عبارت دي له:
* **IDS/IPS:** د شبکې دننه د مشکوکو فعالیتونو د پیژندلو او مخنیوي سیسټمونه.
* **VPN (Virtual Private Network):** د عامه انټرنېټ په اوږدو کې د یوې خوندي او کوډ شوې تونل جوړول.

## ۴. د برخو تخنیکي تړاو (Interconnectivity)

## ۵. بهرنۍ سرچینې او معتبر لینکونه
د موضوع د لا روښانتیا لپاره لاندې معتبرو سرچینو ته مراجعه وکړئ:

* د سیسکو (Cisco) رسمي لارښود - د شبکې بنسټونه
* کلاوډ فلیر (Cloudflare) - د شبکې طبقو او امنیت روزنیز مرکز
* د نړیوال ویب کنسورشیم (W3C) - د ویب معیارونو او پروتوکولونو رسمي بنسټ
* د امازون ویب خدمات (AWS) - د کلاوډ زیربناوو په اړه بشپړ معلومات

## اړوندې لیکنې
* سایبري بریدونه
* نوري فایبر
* کمپیوټري شبکه

وېشنيزه:معلوماتي ټکنالوژي
وېشنيزه:انټرنېټي پروتوکولونه
د موبایل امنیت

**د موبایل امنیت** (Smartphone Security) هغو ټولو تخنیکي او چلنديزو لارو چارو ته ویل کېږي چې ستاسو شخصي معلومات، عکسونه، او بانکي حسابونه له نامعلومو ګواښونو څخه ساتي. په ننني عصر کې موبایل زموږ د ژوند د تر ټولو پټو رازونو خزانه ده؛ نو د دې خزانې ساتل یوازې د یو پاسورډ ایښودل نه دي، بلکې د امنیت د څو پیاوړو طبقو رامنځته کول دي.

## د کوډکښنې (Encryption) علمي مېکانېزم
د موبایل د امنیت لومړۍ او تر ټولو مهمه طبقه "کوډکښنه" ده. کله چې تاسو خپل موبایل ته پاسورډ ورکوئ، ستاسو ټول معلومات (عکسونه او میسجونه) په یو پېچلي ریاضیکي کوډ بدلېږي. که یو څوک ستاسو د موبایل حافظه (Storage) له موبایل څخه وباسي او بل ځای یې وصل کړي، هغه به یوازې بې مانا توري او اعداد وګوري. دا معلومات یوازې ستاسو د اصلي پاسورډ په واسطه بېرته په خپله بڼه لیدل کېدای شي.

## امنیتي چپسټ (Security Chip)
په عصري موبایلونو کې د امنیت لپاره یو جلا پروسیسر وي (لکه د ګوګل Titan M یا د ایپل Secure Enclave). دا چيپ ستاسو د ګوتې نښه (Fingerprint) او د مخ معلومات په خورا خوندي ډول ساتي. دا برخه له اصلي پروسیسر څخه جلا کار کوي، ترڅو که د موبایل ساوتری (Software) زیانمن هم شي، ستاسو بیومیټریک معلومات غلا نه شي.

## د کاروونکي لپاره امنیتي لارښوونې
هېڅکله په خپل موبایل کې "د نامعلومو سرچینو" (Unknown Sources) څخه اپلیکیشنونه مه انسټال کوئ. ډیری وخت موږ د وړیا لوبو یا پروګرامونو په تمه داسې فایلونه ډاونلوډ کوو چې دننه پکې جاسوسي کوډونه پټ وي. امنیت یوازې په ټیکنالوژۍ کې نه، بلکې ستاسو په هوښیار چلند کې دی.

## تخنیکي پایله

* امنیت د هارډویر او سافټویر د همغږۍ نوم دی.
* کوډکښنه (Encryption) ستاسو د معلوماتو وروستی دفاعي دېوال دی.
* تل د سیسټم امنیتي اپډیټونه په خپل وخت ترسره کړئ.

## باوري سرچینې

۱. د سایبر امنیت نړیوال مرکز (SANS Institute): Mobile Device Security Overview. ۲. د اکسفورډ پوهنتون د کمپیوټر ساینس ډیپارټمنټ: د ډیجیټل امنیت او کوډکښنې اصول. ۳. د انګلیسي ويکيپېډيا علمي ډېټا: Mobile security.
د پښتو د میتافزيکي ادبیاتو تحلیل

### د پښتو د میتافزيکي ادبیاتو تحلیل
## Analysis of Pashto Metaphysical Literature
پښتو میتافزيکي ادبیات د فکري او روحاني علومو هغه لړۍ ده چې د هستۍ، وجود، روح او له مادې ورهاخوا حقیقتونو په اړه ژور فلسفي بحثونه رانغاړي.


پښتو مېتافزيکي ادبیات (Pashto Metaphysical Literature) د پښتو ادب هغه برخه ده چې د حواسو له نړۍ ورهاخوا د حقیقتونو پلټنه کوي. دا ادبیات په پښتو کې د عرفان او تصوف له لارې خپلو لوړو پوړیو ته رسېدلي دي. په دې ادبي حوزه کې د هستۍ او نیستۍ، د روح د بقا او د کایناتو د پیداښت په اړه ژورې پوښتنې مطرح کېږي. د پښتو ژبه د خپل پراخ لغوي او اصطلاحاتي ظرفیت له امله توانیدلې چې خورا پېچلي فلسفي مفاهیم په خورا ساده او اغېزناک ډول بیان کړي. د پښتنو مفکرینو په اند، مېتافزيک یوازې یوه نظریه نه ده، بلکې د ژوند د رښتیني هدف د موندلو یوه لاره ده.


د پښتو په مېتافزيکي ادبیاتو کې د رحمان بابا او پیر روښان اثار د ستنو حیثیت لري. رحمان بابا په خپلو کلامونو کې د وحدت الوجود فلسفه او د کایناتو او خالق ترمنځ اړیکه په داسې مېتافزيکي انداز بیانوي چې د انسان روح ته ارامتیا بښي. بلخوا، د پیر روښان په "خیرالبیان" کې د نور او عرفان بحثونه د مېتافزيکي تفکر یوه نوې دوره پرانیزي. دا ادبیات ثابته کړې ده چې پښتني ذهن یوازې په حماسي او جنګي موضوعاتو پورې محدود نه دی، بلکې د نړۍ د سترو فلسفي نظامونو په څېر یې د مېتافزيک په ډګر کې هم خپله پیاوړې استدلالي تګلاره درلوده. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو څېړنو کې دغه برخه د پښتنو د "فلسفي هویت" په نوم پېژندل کېږي.


په معاصر پېر کې د پښتو مېتافزيکي ادبیات د وجودي فلسفې (Existentialism) له نویو بحثونو سره یوځای شوي دي. اوسني شاعران او لیکوالان د مېتافزيکي پوښتنو له لارې د انسان د بې ثباتۍ او معنوي تشې د ډکولو هڅه کوي. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي مقالې اضافه کول د دې لامل کېږي چې د پښتو ژبې فکري او فلسفي اړخ په نړيواله کچه معرفي شي. دا برخه د اسیا په کچه د پښتو ژبې د وقار او عظمت یو بل قوي دلیل دی چې د ژور فکر او لوړ شعور ښکارندويي کوي.

## اخځلیکونه

کابل پوهنتون - د فلسفې او ادبیاتو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د عرفان او تصوف څېړنیز مرکز
د بریتانیکا پوهنغونډ - د مېتافزيک تعریف او تاریخ

وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:عرفان
پښتو ادبي مکتبونه او د هغوی ځانګړنې

## پښتو ادبي مکتبونه او د هغوی ځانګړنې Pashto Literary Schools and Their Characteristics
پښتو ادبي مکتبونه هغه فکري او هنري حوزې دي چې د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې یې د پښتو ژبې د ادب لارښوونه کړې او ځانګړي سبکونه یې رامنځته کړي دي.
 د پښتو ادبیاتو په کلاسیک پېر کې درې مهم مکتبونه د پام وړ دي: لومړی، "روښاني ادبي مکتب" چې د پیر روښان لخوا بنسټ ایښودل شوی او تمرکز یې پر عرفاني مبارزې او مسجع نثر و. دویم، "خټک ادبي مکتب" چې د خوشال خان خټک په مشرۍ یې د حماسې، فلسفې او حقیقي ژوند ترمنځ پیوند رامنځته کړ؛ دا مکتب د پښتو ادب د "زرین پېر" په نوم یادېږي. درېیم، "قندهاري ادبي مکتب" چې د رحمان بابا او عبدالحمید مومند په کلام کې د صوفیانه عاجزۍ او هنري نزاکت له امله پېژندل کېږي. دغو مکتبونو ثابته کړې چې پښتو ادبیات د اسیا په کچه خورا پراخ او متنوع دي.  په نوي او معاصر پېر کې، دا مکتبونه له نړيوالو ادبي جریانونو لکه ریالیزم او مدرنیزم سره یوځای شول. معاصر پښتو ادبي مکتبونه د ټولنیز بدلون او د بشري حقونو د دفاع غږ پورته کوي، چې دا د یوې ژوندۍ او متحرکې ژبې نښه ده. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي لیکنې ثبتول به څېړونکو ته دا فرصت ورکړي چې د پښتو ادب فکري تکامل په سیستماتیک ډول وڅېړي. دا مقاله د کره ادبي سرچینو او د سبک پېژندنې د اصولو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د پښتو ژبې دغه ستر ادبي میراث په سمه توګه معرفي کړي. {|

 پښتو ادبي مکتبونه (Pashto Literary Schools) د پښتني فکر او خلاقیت هغه منظمې بڼې دي چې په بېلابېلو جغرافیایي او تاریخي شرایطو کې راڅرګند شوي دي. د پښتو ادبیات په تاریخ کې، دا مکتبونه یوازې د لیکلو طریقې نه وې، بلکې د ژوند فلسفه، سیاست او ټولنیز اصلاحات پکې نغښتي و. هر مکتب د خپل وخت د غوښتنو سره سم د پښتو ژبه د غني کولو لپاره ځانګړي اصطلاحات، اوزان او مانیز چوکاټونه رامنځته کړل. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو نصابونو کې، د دغو مکتبونو مطالعه د پښتو ادب د پېژندنې اساسي برخه جوړوي. 
 د پښتو ادبیاتو په کلاسیک پېر کې درې مهم مکتبونه د پام وړ دي: لومړی، "روښاني ادبي مکتب" چې د پیر روښان لخوا بنسټ ایښودل شوی او تمرکز یې پر عرفاني مبارزې او مسجع نثر و. دویم، "خټک ادبي مکتب" چې د خوشال خان خټک په مشرۍ یې د حماسې، فلسفې او حقیقي ژوند ترمنځ پیوند رامنځته کړ؛ دا مکتب د پښتو ادب د "زرین پېر" په نوم یادېږي. درېیم، "قندهاري ادبي مکتب" چې د رحمان بابا او عبدالحمید مومند په کلام کې د صوفیانه عاجزۍ او هنري نزاکت له امله پېژندل کېږي. دغو مکتبونو ثابته کړې چې پښتو ادبیات د اسیا په کچه خورا پراخ او متنوع دي. 
 په نوي او معاصر پېر کې، دا مکتبونه له نړيوالو ادبي جریانونو لکه ریالیزم او مدرنیزم سره یوځای شول. معاصر پښتو ادبي مکتبونه د ټولنیز بدلون او د بشري حقونو د دفاع غږ پورته کوي، چې دا د یوې ژوندۍ او متحرکې ژبې نښه ده. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي لیکنې ثبتول به څېړونکو ته دا فرصت ورکړي چې د پښتو ادب فکري تکامل په سیستماتیک ډول وڅېړي. دا مقاله د کره ادبي سرچینو او د سبک پېژندنې د اصولو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د پښتو ژبې دغه ستر ادبي میراث په سمه توګه معرفي کړي. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د ژبو او ادبیاتو مرکز
د پښتو ادبیاتو تاریخي او کلتوري مکتبونه
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:سبک پېژندنه وېشنيزه:تاریخ
پښتو ادبیاتو کې د ښځو مقام او ونډه

## پښتو ادبیاتو کې د ښځو مقام او ونډه Role and Status of Women in Pashto Literature
پښتو ادب یا پښتو ادبیات د اسیا په کچه د هغو کمو ادبیاتو څخه دی چې په ولسي او کلاسیکو برخو کې یې د ښځو غږ د "لنډۍ" او نورو اصنافو په بڼه خورا لوړ او ازاد پاتې شوی دی.
 د پښتو په کلاسیک پېر کې، د نازو توخي په څېر مېرمنې نه یوازې د شاعرۍ په ډګر کې، بلکې په سیاسي او نظامي مشورو کې هم خورا فعالې وې. نازو توخي چې د میوندۍ ملالۍ او نورو ننګیالیو مېرمنو لپاره یوه الګو وه، ثابته کړه چې پښتو ادبیات د مېرمنو د فکري روزنې لپاره یوه پیاوړې سرچینه ده. په معاصر پېر کې، پښتنو مېرمنو د داستان، ډرامې او ژورنالیزم له لارې خپله ونډه لا پراخه کړې ده. په ويکيپېډیا کې د دې مقالې ثبتول به د پښتو ادبیاتو بشري او دیموکراتیک اړخ په نړيواله کچه معرفي کړي. دا لیکنه د معتبرو ادبي تذکرو او د ښځو د مطالعاتو (Gender Studies) د علمي اصولو پر بنسټ چمتو شوې ده. 
کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی  د افغانستان د علومو اکاډمي - د ښځو ادبي څېړنیز مرکز د پوهاند عبدالحي حبيبي "پښتو مېرمنې" (تذکره). د پښتو ولسي ادبیاتو او لنډیو تحلیل

 په پښتو ادبیاتو کې د ښځو ونډه (Role of Women in Pashto Literature) یو خورا لرغونی او عمیق تاریخ لري. د پښتو ژبه تر ټولو مشهور او اغېزناک صنف، یعنې "لنډۍ"، په اصل کې د پښتنو ښځو له خوا رامنځته شوی او پالل شوی دی. لنډۍ د نړۍ په کچه د یو داسې ادبي صنف په توګه پېژندل کېږي چې په هغې کې ښځه د خپل برخلیک، مېړانې، جګړې او ټولنیزو ناخوالو په اړه خپله رښتینې او بې باکه فلسفه وړاندې کوي. د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي څېړنې ښیي چې په پښتو ادب کې د ښځې غږ تل د ټولنیز بدلون او د پښتونولي د ارزښتونو ساتونکی پاتې شوی دی. 
 د پښتو په کلاسیک پېر کې، د نازو توخي په څېر مېرمنې نه یوازې د شاعرۍ په ډګر کې، بلکې په سیاسي او نظامي مشورو کې هم خورا فعالې وې. نازو توخي چې د میوندۍ ملالۍ او نورو ننګیالیو مېرمنو لپاره یوه الګو وه، ثابته کړه چې پښتو ادبیات د مېرمنو د فکري روزنې لپاره یوه پیاوړې سرچینه ده. په معاصر پېر کې، پښتنو مېرمنو د داستان، ډرامې او ژورنالیزم له لارې خپله ونډه لا پراخه کړې ده. په ويکيپېډیا کې د دې مقالې ثبتول به د پښتو ادبیاتو بشري او دیموکراتیک اړخ په نړيواله کچه معرفي کړي. دا لیکنه د معتبرو ادبي تذکرو او د ښځو د مطالعاتو (Gender Studies) د علمي اصولو پر بنسټ چمتو شوې ده. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د ښځو ادبي څېړنیز مرکز
د پوهاند عبدالحي حبيبي "پښتو مېرمنې" (تذکره).
د پښتو ولسي ادبیاتو او لنډیو تحلیل
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:ښځې او ادبیات وېشنيزه:ټولنه
د پښتو په ادبیاتو کې د تصوف او عرفان ژور اغېز

## د پښتو په ادبیاتو کې د تصوف او عرفان ژور اغېز Influence of Sufism and Mysticism in Pashto Literature
پښتو عرفاني ادبیات د پښتني فکر هغه معنوي او مېتافزيکي برخه ده چې د هستۍ د حقیقت، د خالق او مخلوق ترمنځ د پیوند او د نفس د تصفیې په اړه ژور فلسفي بحثونه وړاندې کوي.

کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د عرفان او تصوف مرکز د پوهاند عبدالحي حبيبي "د پښتو ادبیاتو تاریخ" (عرفاني دوره).
د بریتانیکا پوهنغونډ - د تصوف نړيوال تاریخ او اغېزې

 په پښتو ادبیات کې د تصوف او عرفان اغېز (Influence of Sufism in Pashto Literature) یوازې یو مذهبي جریان نه دی، بلکې دا یو داسې فکري انقلاب و چې پښتو ژبه یې له محدودو قبایلي چوکاټونو څخه وایستله او د کایناتي فلسفې یوې بډایې وسیلې ته یې بدله کړه. تصوف په پښتو ادب کې د "نفس" له پېژندنې پیل او د "حق" تر پېژندنې پورې یو اوږد مزل کړی دی. د پښتو ژبه د خپلې ساده او روانې بڼې له امله د تصوف د پېچلو مانیزو اصطلاحاتو لکه "فنا"، "بقا"، "تجلي" او "وحدت" د بیان لپاره خورا مناسبه ثابته شوې ده. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو څېړنو کې، پښتو عرفان د ختیځ تمدن د روحي بډاینې یو مهم ستون ګڼل کېږي. 
 د پښتو عرفاني ادبیاتو تاریخ په دوو سترو دورو وېشل کېږي: لومړی، د پیر روښان (بایزید انصاري) دوره چې په شپاړسمه پېړۍ کې یې د "خیرالبیان" په لیکلو سره د پښتو نثري او عرفاني ادبیاتو بنسټ کېښود. د روښاني غورځنګ ادبیات د مبارزې او معنويت یو ترکیب و چې د استبداد په وړاندې یې د ولس شعور راویښ کړ. دویم، د رحمان بابا دوره ده چې د پښتو عرفان "زرین پېر" ګڼل کېږي. رحمان بابا تصوف د جوماتونو او خانقاوو څخه راویوست او د عامو خلکو ترمنځ یې د مینې، قناعت او انسانیت په بڼه خپور کړ. د هغه دیوان نن هم د پښتنو لپاره د "معنوي اساسي قانون" حیثیت لري، ځکه چې په هغې کې د طبقاتي امتیازاتو په وړاندې د بشري برابري غږ پورته شوی دی. 
 د پښتو په عرفاني ادبیاتو کې د "وحدت الوجود" فلسفه یو مرکزي ځای لري. شاعرانو لکه میرزا خان انصاري او عبدالقادر خان خټک ثابته کړې چې په هر موجود کې د خالق د ښکلا نښې لیدل کېدای شي. دا لیدلوری پښتني ټولنې ته د زغم (Tolerance) او عدم تشدد پیغام ورکوي. په معاصر پېر کې هم د تصوف دا اغېز په نويو بڼو لکه سمبولیزم او وجودي فلسفه کې لیدل کېږي. په ويکيپېډیا کې د دغې اوږدې او علمي مقالې ثبتول به نړيوالو څېړونکو ته دا حقیقت روښانه کړي چې پښتو ادبیات د اسیا په کچه د یوې عظیمې انساني او عرفاني فلسفې استازیتوب کوي. دا لیکنه د معتبرو صوفیانه تذکرو، د کابل پوهنتون د څېړنو او د ژبپوهنې د معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو په پښتو ويکيپېډيا کې د یوې باوري سرچینې په توګه اضافه شي. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د عرفان او تصوف مرکز
د پوهاند عبدالحي حبيبي "د پښتو ادبیاتو تاریخ" (عرفاني دوره).
د بریتانیکا پوهنغونډ - د تصوف نړيوال تاریخ او اغېزې
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:تصوف وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:تاریخ
د پښتو ژبې د نحوي جوړښت او ګرامري علمي تحلیل

د پښتو ژبې د نحوي جوړښت او ګرامري علمي تحلیل

Morphosyntactic Structure and Grammatical  of Pashto

پښتو ژبه د هند-اروپايي ژبو د کورنۍ په اریایي څانګه کې د خپل بې ساري ګرامري جوړښت او فونولوژیکي ځانګړتیاوو له امله د نړۍ د ژبپوهانو پام ځان ته اړولی دی.پښتو ژبه د خپل تاریخي او ساختاري تکامل له مخې د اسیا یوه له هغو قدرمنو او پیاوړو ژبو څخه ده چې د "ارګاټیو-ابسولیوټیو" (Ergative-Absolutive) په نوم یو ځانګړی ګرامري سیسټم لري. دا سیسټم په نړۍ کې یوازې په محدودو لرغونو ژبو کې موندل کېږي. په دې مانا چې په پښتو کې د متعدي فعلونو د تېر مهال جمله کې، فاعل د مفعول تر اغېز لاندې راځي او فعل د مفعول سره مطابقت کوي. دا پدیده نه یوازې د پښتو ژبه د نحوي ځواک ښکارندویي کوي، بلکې دا ثابتوي چې دا ژبه د زرګونو کلونو په اوږدو کې خپله اصالت او ساختاري استقلال په پوره مېړانه ساتلی دی. د کابل پوهنتون او نړيوالو اکاډمیکو مرکزونو څېړنې ښیي چې پښتو د پېچلو مفاهیمو د لېږد لپاره یو خورا غني ظرفیت لري.د پښتو ژبې د لغتونو ذخیره او د کلمو جوړښت (Morphology) د یوې فلسفي او منطقي قاعدې تابع دی. په پښتو کې د نرینه او ښځینه (Gender) تقسیمات، او همدارنګه د اشارې او نږدېوالي لپاره د ضمیرونو بېلابېل حالتونه، د دې ژبې دقیقوالی او علمییت په ګوته کوي. د پښتو ادبیات په کلاسیکو متنونو کې، په ځانګړي ډول د خوشال خان خټک په علمي لیکنو کې، موږ د یوې داسې ژبې شاهدان یو چې د حقوقي، نظامي او صوفیانه اصطلاحاتو لپاره ځانګړي او بډایه لغتونه لري. د اسیا په کچه، پښتو یوازې یوه محلي ژبه نه ده، بلکې د یو داسې عظیم تمدن لېږدونکې ده چې په هغې کې مېړانه، اخلاق او علمي استدلال سره غاړه غړۍ شوي دي.د پښتو غږپوهنه (Phonology) د یوې پیاوړې او حماسي ژبې په توګه، د داسې غږونو لرونکې ده چې په ګاونډیو ژبو کې نه موندل کېږي (لکه: ښ، ږ، څ، ځ، ډ، ټ، ړ). دا غږونه پښتو ژبې ته یو ځانګړی رېتم او موسیقیت بښي چې په حماسي شعرونو او د رحمان بابا په عرفاني غزلونو کې خپل اوج ته رسېږي. د ژبپوهنې په نړيوالو تذکرو کې، پښتو د یوې "ساتونکې ژبې" په توګه پېژندل کېږي، ځکه چې هغې د خپلو لرغونو آریایي ریښو غږونه په داسې حال کې ساتلي چې ډېری ورور ژبې ترې بې برخې شوې دي. دا علمي حقیقت د پښتني هویت او کلتور د ثبات او تداوم تر ټولو لویه نښه ده.په معاصر پېر کې، د پښتو ژبې د نوي کولو او معیاري کولو لپاره هڅې د دې ښکارندویي کوي چې دا ژبه د ساینس او ټیکنالوژۍ له پرمختګ سره د همغږۍ بشپړ استعداد لري. د پښتو ټرمینالوژۍ جوړول او د علمي اصطلاحاتو پښتو کول د دې لامل شوي چې دا ژبه په اکاډمیکو حلقو کې د یوې معتبرې وسیلې په توګه وکارول شي. د دې مقالې موخه دا ده چې د پښتو ژبې دا ستر او پیاوړی اړخ په ويکيپېډیا کې په داسې ډول ثبت کړي چې د یوې ریښتینې باوري او علمي سرچینې په توګه وشمېرل شي. د ژبې دغه ژوروالی د اسیا د لویو تمدنونو په تاریخ کې د پښتنو د لوړ مقام استازیتوب کوي.

## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی

د افغانستان د علومو اکاډمي - د ژبپوهنې انسټیټیوټ

د پروفیسور پاریش (Herbert Penzl) د پښتو ګرامر تحلیلونه.

د بریتانیکا پوهنغونډ - د پښتو ژبې ګرامري ځانګړنې

وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:ادبپوهنه
وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:تاریخ
پښتو ادبیاتو کې د طنز او مزاح تاریخي او هنري ارتقا

د پښتو په ادبیاتو کې د طنز او مزاح تاریخي او هنري ارتقا
History of Satire and Humor in Pashto Literature
پښتو طنزیه ادبیات د پښتني ټولنې د اصلاح، نقد او ټولنیزو ناخوالو د رابرسېره کولو یو پیاوړی هنري سبک دی چې د خندا په جامه کې ترخو حقایقو ته اشاره کوي.


د پښتو طنز او مزاح تاریخ (History of Satire and Humor in Pashto Literature) د پښتو ادبیاتو له لرغونو او ولسي برخو څخه سرچینه اخلي. په پښتو ادبیات کې طنز یوازې د ملنډو یا خندا لپاره نه دی، بلکې دا د ټولنیزو بې عدالتیو، د واکمنو د ظلم او د ناوړه دودونو په وړاندې د یوې معنوي وسلې په توګه کارول شوی دی. د پښتو ژبه د خپلو متلونو، کنایو او اشارو له لارې د طنز د بیان لپاره بې ساري ظرفیت لري. د کابل پوهنتون په ادبي بحثونو کې، طنز د ټولنې د "رواني درملنې" او "بیدارۍ" وسیله ګڼل کېږي چې د عاطفې او عقل ترمنځ توازن ساتي.


د پښتو طنز په کلاسیک پېر کې موږ د خوشال خان خټک په اشعارو کې د یو ډول تېز او تریخ نقد شاهدان یو، چې د وخت په سیاسي او مذهبي ریاکاریو باندې په خورا مېړانه نیوکې کوي. همدارنګه، د "پیر محمد کاکړ" او نورو شاعرانو په کلام کې د "هجوي" عناصرو شتون د طنز د لومړنیو بڼو څرګندونه کوي. مګر د پښتو طنز عصري او منظم شکل د شلمې پېړۍ له پیل سره سم، د مطبوعاتو په وده کې رامنځته شو. په دې برخه کې د ګل پاچا الفت رول خورا بنسټیز دی؛ هغه طنز ته یو داسې فلسفي او انساني رنګ ورکړ چې د لوستونکي پر شعور ژور اغېز کوي. د الفت په نثرونو کې "خندا" یوازې یو پلمه ده، خو هدف یې د ټولنې اصلاح او د بشري کرامت لوړول دي.


په معاصر پېر کې، پښتو طنزیه ادبیات د لنډو کیسو، ډرامو او طنزي کالمونو په بڼه خورا پراخ شوي دي. لیکوالانو لکه دکتور اکرم عثمان په خپلو کیسو کې د کابل د کوڅو او بازارونو طنزي انځورونه په خورا مهارت وړاندې کړي دي. د پښتو طنز نن سبا د "سیاسي طنز" (Political Satire) په بڼه د خلکو غږ په واکمنو اوروي او په خواله رسنیو کې د ولسي بیدارۍ لامل ګرځي. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي مقالې ثبتول به مرسته وکړي چې د پښتني کلتور دا رغنده او نقادي اړخ نړۍ ته په علمي بڼه معرفي شي. دا مقاله د معتبرو ادبي تاریخونو او د سبک پېژندنې د معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د پښتو ادبیاتو په دغه برخه کې یوه باوري سرچینه وي.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د ادبي څېړنو مرکز
• د ګل پاچا الفت "غوره لیکنې" او د طنز تیوري.
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د طنز ادبي تاریخ او ډولونه
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:طنز
وېشنيزه:ټولنیزې موضوعګانې
پښتو ولسي کیسې او د هغوی اسطوره يي ریښې

## پښتو ولسي کیسې او د هغو اسطوره يي ریښې
(Pashto Folklore and its Mythological Roots)

پښتو ولسي کیسې د پښتنو د زرګونو کلونو کلتوري، تاریخي او مابعدالطبیعي باورونو هنداره ده چې د اسطورو په ژبه د انساني ژوند بنسټیز مفاهیم بیانوي.


پښتو ولسي کیسې (Pashto Folklore) د پښتنو د شفاهي ادبیاتو تر ټولو بډایه برخه جوړوي. دا کیسې یوازې ساده داستانونه نه دي، بلکې د هغوی په تل کې د لرغونو آریایي اسطورو او کلتوري ارزښتونو ریښې نغښتې دي. د پښتو ادبیات په دې برخه کې د انسان او طبیعت، د خیر او شر مبارزه، او د مېړانې او قربانۍ مفاهیم په خورا هنري بڼه انځور شوي دي. د پښتو ژبه د خپلو داستاني رنګونو له لارې توانیدلې چې دا کیسې له یو نسل څخه بل نسل ته د یو کلتوري امانت په توګه ولېږدوي. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو څېړنو کې، ولسي کیسې د پښتنو د ټولنیز او رواني جوړښت د پېژندنې کلۍ ګڼل کېږي.


د پښتو ولسي کیسو په اسطوره يي تحلیل کې د "آدم خان او درخانۍ" په څېر داستانونه د پښتني رومانتیزم او د تقدیر په وړاندې د انساني ارادې د جګړې استازیتوب کوي. همدارنګه، په ډېری ولسي کیسو کې د "ښامار"، "دېو" او "ښاپېرۍ" په څېر کرکټرونه د پخوانیو اسطوره يي باورونو پاتې شونې دي چې د پښتنو په معاصر فکر کې یې هم خپل سمبولیک ځای ساتلی دی. دا کیسې ثابتوي چې پښتني کلتور د اسیا د لویو تمدنونو په څېر، د مابعدالطبیعي نړۍ په اړه خپل ځانګړي او ژور لیدلوري درلودل. په ويکيپېډیا کې د دغې مقالې ثبتول به د پښتنو د شفاهي میراث په علمي او سیستماتیک خوندي کولو کې لویه مرسته وکړي. دا لیکنه د معتبرو فولکلوري څېړنو او تاریخي شواهدو پر بنسټ چمتو شوې ده.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د فولکلور څېړنې مرکز
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د فولکلور او اسطورو تعریف
• د پوهاند حبیب الله تږي "پښتو فولکلور" علمي اثر.
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:فولکلور
وېشنيزه:تاریخ
د پښتو کلمو ريښه پوهنه

## د پښتو کلمو ريښنه پوهنه
Pashto Etymology

د پښتو کلمو ريښه پوهنه یا اتیمولوژي (Etymology) هغه علمي څانګه ده چې د پښتو ژبې د کلمو تاریخي ريښې، د هغوی بدلون او له نورو آریایي ژبو سره د هغوی تړاو څېړي.
 پښتو ريښه پوهنه (Pashto Etymology) د ژبپوهنه یوه خورا پېچلې او مهمه برخه ده چې ثابته کړې یې ده پښتو یوه لرغونې او اصیله آریایي ژبه ده. د نويو ژبپوهنيزو څېړنو له مخې، د پښتو کلمو ډېری ريښې له اوستایي، سنسکرت او زړې پارسي سره نږدې تړاو لري. د بېلګې په توګه، د "مور"، "خور" او "ورور" په څېر بنسټیزې کلمې په پښتو کې خپلې لرغونې بڼې تر ډېره ساتلي دي، چې دا د پښتو ژبې د تاریخي ثبات او ژورتوب نښه ده پښتو ادب په تاریخ کې د دغو کلمو پېژندنه موږ سره مرسته کوي چې د اسیا په کچه د کلتورونو لېږد درک کړو.  د پښتو کلمو په ريښه پېژندنه کې د "کومبو" او "پورو" په څېر غږیز بدلونونه (Sound Changes)  په کابل پوهنتون کې د ژبو او ادبیاتو په پوهنځي کې د دغو ريښو سپړنه دا ښیي چې پښتو څنګه د پېړیو په اوږدو کې خپل لغتونه له خارجي اغېزو ساتلي او یا یې هم په خپل ځانګړي پښتني رنګ کې جذب کړي دي. د دغې علمي برخې ثبتول په ويکيپېډيا کې د هغو محققینو لپاره خورا ګټور دي چې د افغانستان او سیمې په اتنولوژۍ (Ethnology) کار کوي. 
کابل پوهنتون - د ژبپوهنې څانګه د افغانستان د علومو اکاډمي - د اتیمولوژۍ مرکزد مورګنسټیرن (Georg Morgenstierne) د پښتو ريښه پوهنې قاموس.

 پښتو ريښه پوهنه (Pashto Etymology) د ژبپوهنه یوه خورا پېچلې او مهمه برخه ده چې ثابته کړې یې ده پښتو یوه لرغونې او اصیله آریایي ژبه ده. د نويو ژبپوهنيزو څېړنو له مخې، د پښتو کلمو ډېری ريښې له اوستایي، سنسکرت او زړې پارسي سره نږدې تړاو لري. د بېلګې په توګه، د "مور"، "خور" او "ورور" په څېر بنسټیزې کلمې په پښتو کې خپلې لرغونې بڼې تر ډېره ساتلي دي، چې دا د پښتو ژبې د تاریخي ثبات او ژورتوب نښه ده. د پښتو ادبیات په تاریخ کې د دغو کلمو پېژندنه موږ سره مرسته کوي چې د اسیا په کچه د کلتورونو لېږد درک کړو. 
 د پښتو کلمو په ريښه پېژندنه کې د "کومبو" او "پورو" په څېر غږیز بدلونونه (Sound Changes) مطالعه کېږي چې دا ژبه یې له پارسي څخه جلا کړې ده. په کابل پوهنتون کې د ژبو او ادبیاتو په پوهنځي کې د دغو ريښو سپړنه دا ښیي چې پښتو څنګه د پېړیو په اوږدو کې خپل لغتونه له خارجي اغېزو ساتلي او یا یې هم په خپل ځانګړي پښتني رنګ کې جذب کړي دي. د دغې علمي برخې ثبتول په ويکيپېډيا کې د هغو محققینو لپاره خورا ګټور دي چې د افغانستان او سیمې په اتنولوژۍ (Ethnology) کار کوي. 
## اخځلیکونه
کابل پوهنتون - د ژبپوهنې څانګه
د افغانستان د علومو اکاډمي - د اتیمولوژۍ مرکز
د مورګنسټیرن (Georg Morgenstierne) د پښتو ريښه پوهنې قاموس.
وېشنيزه:ژبپوهنه وېشنيزه:پښتو ژبه وېشنيزه:تاریخ
د پښتو او سنسکرت تاریخ پیژندل او غږیز مقایسه

## د پښتو او سنسکرت تاریخي پیوند او غږیز مقایسه
(Historical and Phonetic Links between Pashto and Sanskrit)

پښتو او سنسکرت د اریایي ژبو د دوو جلا خو نږدې څانګو په توګه د غږپوهنې او لغتونو په برخه کې داسې ګډې ریښې لري چې د سیمې د لرغوني تمدن یووالی ثابتوي.


د پښتو او سنسکرت تاریخي پیوند (Historical Links between Pashto and Sanskrit) د هند-اروپایي ژبپوهنې په چوکاټ کې یوه خورا مهمه موضوع ده. که څه هم پښتو یوه اریايي ژبه او سنسکرت یوه هندي ژبه ګڼل کېږي، مګر د پښتو په جوړښت کې داسې عناصر شته چې هغه له سنسکرت سره په مستقیمه اړیکه کې راولي. په پښتو ژبه کې د تېر شیوو غږونو (Retroflex consonants) شتون د دې پیوند تر ټولو لوی ثبوت دی. دا غږونه په پاړسي او نورو لوېدیځو اریايي ژبو کې نشته، مګر په پښتو او سنسکرت کې یو مرکزي ځای لري، چې دا د پښتنو د لرغوني استوګنځي او د سنسکرت د ویونکو ترمنځ د ژور کلتوري تعامل ښکارندويي کوي.


د لغتونو په کچه، ډېرې بنسټیزې کلمې لکه "مور" (moor)، "ورور" (Auror)، او "لور" (Loor) په دواړو ژبو کې له یوې ریښې څخه دي. د پښتو ادبیات په څېړنو کې دا ثابته شوې چې پښتو د سنسکرت په څېر خپله ګرامري پېچلتیا او د کلمو د ریښو ثبات ساتلی دی. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو بحثونو کې، دا اړیکه د یو داسې پل په توګه پېژندل کېږي چې د مرکزي اسیا او هند د نیمې وچې تاریخي تمدنونه سره نښلوي. په ويکي ېډیا کې د دغې مقالې شتون به د پښتو ژبې د قدامت او علمي اهمیت لپاره یو بل قوي سند وي. دا لیکنه د معتبرو نړيوالو فیلوژیکي منابعو او د غږپوهنې د معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ده.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ژبپوهنې تخصصي څانګه
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د آریایي ژبو د څېړنې مرکز
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د هند-آریایي ژبو تاریخ
• Thomas Burrow: The Sanskrit Language (Comparative Chapter).
وېشنيزه:پښتو ژبه
وېشنيزه:ژبپوهنه
وېشنيزه:تاریخ
د پښتو ادبیاتو کې د تصوف د سبکونو مقایسوي تحلیل

## د پښتو ادبیاتو کې د تصوف او عرفان د سبکونو مقایسوي تحلیل
Comparative Study of Sufic and Mystical Styles in Pashto Literature
پښتو عرفاني ادبیات د فکر او بیان له پلوه په بېلابېلو سبکونو وېشل شوي دي، چې هره برخه یې د حقیقت د پلټنې لپاره ځانګړې هنري او فلسفي تګلاره لري.


په پښتو ادبیات کې د تصوف او عرفان د سبکونو مقایسه (Comparative Study of Sufi Styles in Pashto Literature) موږ ته دا راښيي چې پښتنو مفکرینو څنګه د مېتافزيکي حقایقو د بیان لپاره له بېلابېلو میتودونو کار اخیستی دی. دا سبکونه په دریو عمده کټګوریو وېشل کېدای شي: "استدلالي عرفان"، "عاطفي عرفان" او "فلسفي عرفان". د پښتو ژبه د خپلو لغوي ذخیرو له لارې توانیدلې چې د دغو هر ډول عرفاني جریانونو لپاره یو پیاوړی چوکاټ رامنځته کړي. د کابل پوهنتون په څېړنیزو مرکزونو کې دا سبکونه د هغوی د اغېز او محتوا له مخې په دقیق ډول مطالعه کېږي.


لومړی، د روښاني ادبي مکتب سبک دی چې د پیر روښان له خوا رامنځته شو. دا سبک تر ډېره پر استدلال، مسجع نثر او د "وحدت الوجود" پر پېچلو بحثونو ولاړ دی. دا یو مبارز او اصلاحي عرفان دی چې هدف یې د ټولنې بیدارول وو. دویم، د رحماني سبک دی چې د رحمان بابا استازیتوب کوي. دا سبک د عاطفې، عاجزۍ او انساني مېنې په محور څرخي؛ رحمان بابا عرفان له خانقاوو څخه د ولس منځ ته راویوست او په خورا ساده مګر عمیقو کلمو کې یې وړاندې کړ. د رحماني سبک تر ټولو لویه ځانګړنه د "نفس" په وړاندې مبارزه او قناعت دی.


درېیم، د حمزه يي سبک یا معاصر عرفاني سبک دی چې د حمزه بابا له خوا وړاندې شو. دا سبک د "پښتونولۍ" او "تصوف" یو بې ساري ترکیب دی، چې په هغې کې مابعدالطبیعي مفاهیم له ملي او کلتوري رنګونو سره غاړه غړۍ شوي دي. حمزه بابا په خپلو غزلونو کې عرفان ته یو داسې نوی روح ورکړ چې د معاصر انسان د پوهې او شعور سره سمون خوري. په ويکيپېډیا کې د دغې مقایسوي لیکنې شتون به لوستونکو ته دا وړتیا ورکړي چې د پښتو ادبیاتو په فکري تنوع او د عرفان په ژورتوب پوه شي. دا لیکنه د معتبرو عرفاني متنونو او د سبک پېژندنې د معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو په ويکيپېډيا کې د یوې اکاډمیکې سرچینې په توګه ثبت شي.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د فلسفې او ادبیاتو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د عرفان څېړنې انسټیټیوټ
• د پوهاند عبدالحي حبيبي "پښتو ادبیاتو تاریخ" (کلاسیک او معاصر عرفان).
• د بریتانیکا پوهنغونډ - په ادبیاتو کې د تصوف نړيوالې اغېزې
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:تصوف
وېشنيزه:سبک پېژندنه
جمېز هویلز

جمېز هویلز ( په ۱۹۸۶م کال کې زېـږېدلی) د ویلز سیمې یو سوداګر او د معلوماتي ټیکنالوژۍ متخصص دی. خلک تر ډېره هویلز د هغه د لویې تېروتنې ( په ناپامۍ کې یې خپل هغه هارډ ډیسک وغورځاوه چې پکې شاوخوا ۷۵۰۰ بیټ کوین و او نن ورځ سلګونه میلیونه ډالر ترې جوړېدل) له امله پيژني. هویلز اوس مهال د یو داسې نوې ټیکنالوژي شرکت (سینیوګ کواین نومېـږي) جوړوي چې ټول تمرکز به یې د بلاکي ځنځیر د ستونزو په حل کولو او ډیجیټلي خونديتوب وي. 

## د ژوند پیل او مسلک
هاویلز په ۱۹۸۵ یا ۱۹۸۶م کال کې زېږېدلی دی. هغه له کوچینوالي څخه د ټیکنالوژي تر اغېزې لاندې وو، ځکه مور یې د مایکرو (کوچني) چپنونو د تولیدولو په برخه کې کار کاوه. د ځوانۍ له پیل څخه هغه په لویه کچه د انټرنیټ کارول پیل کړي وو، تر دې چې په ۱۳ کلنۍ کې یې پخپله د کمپيوټرونو په جوړولو شروع وکړه، همداراز هاغه د بیټ کوین د جوړېدو پر لومړیو مرحلو کې د نپيسټر پروګرام کاروونکی و. هاویلز د معلوماتي ټکنالوژۍ په برخه کې بېلابېلې دندې ترسره کړې دي، کله چې هغه د بومن (د اړیکو نیولو لپاره یو سیسټم و) په سیسټم کې کار کول پیل کړل نو هلته یې کوډګذاري ( د رمزونو پټه طریقه) هم زده کړه. هاویلز د ۲۰۰۸م کال په ډسمبر میاشت کې پخپله د بیټ کوین په اړه زده کړې پیل کړې او یوازې یوه میاشت وروسته یې دغه مفهوم په جدي توګه وڅېړه. د ۲۰۰۸م کال له مالي کړکېچ وروسته، هاویلز دودیزې پیسې (فزیکي اسعار) یو ډول درغلي وبلله او د بیټ کوین جوړونکي ( ناکاموتو) نظر یې غوره باله، همداراز هغه په ۲۰۰۹م کال کې د دې ټیکنالوژۍ له لومړنیو کاروونکو څخه وو. هویلز تر ۲۰۱۳م کال پورې، د نیوپورټ په ښار کې له خپلو درې ماشومانو او ملګرې (هافینا اېډي-ایوانز) سره اوسېده، خو وروسته دوی دواړه له یو بل جلا شول او اېډي ایوانز له ماشومانو سره یوځای لاړه. په ۲۰۲۱م کال کې، هاویلز له کوره دنده کوله او په ویلز کې یې د بېړني غبرګون د سیسټمونو ساتنه کوله. سربیره پر دې یو کال وروسته، هغه ځان د کریپټو کرنسۍ ( ډیجیتلي پیسې) او بلاکي ځنځیر د پروژو مدیر وباله.

## له بیټ کوین څخه ډک هارډیسک له لاسه ورکول
په ۲۰۱۳م کال کې، هاویلز په تېروتنه کې خپل هغه هارډ ډیسک وغورځاوه چې نږدې ۷۵۰۰ بیټ کوین  پکې وو؛ هغه دا بیټ کوینونه د ډيجيټلي پیسو د رامنځته کېدو په لومړیو وختونو کې د مایننګ له لارې لاسته راوړي وو. د هاویلز دغه هارډ ډیسک د کور د پاکولو پرمهال له هغه څخه په ناپامۍ کې کثافاتو ته غورځول شوی و، دغه کثافات بیا د نیوپورټ د کثافاتو لویې کندې ته غورځېدلي وو.

هاویلز څو ځله د نیوپورټ له ښاروالۍ څخه اجازه وغوښته چې د کثافاتو ډنډ وکیندي او هارډ ډیسک بېرته پیدا کړي، خو د چاپېریالي اندېښنو او د خوندیتوب د خطرونو له امله یې غوښتنې رد شوې.

## وروستي فعالیتونه
د بیټ کوین له دغه مشهور زیان وروسته، هاویلز د ډیجیټلي شتمنیو د امنیت ملاتړ کوونکی شو او د ډیجیټلي پیسو د سم مدیریت په اړه یې په مختلفو غونډو کې خبرې کړې دي. د دې سربیره هغه د معلوماتي ټکنالوژۍ په سوداګرۍ کې هم فعال دی، اوس مهال هاویلز د سینیوګ کواین په نوم د یو نوی شرکت په جوړولو کار پیل کړی، تر څو د بلاکي ځنځیر امنیتي ستونزې حل کړي. 

## سرچينې
د پښتو متلونو فلسفي او رواني اړخونه

پښتو متلونه او د هغوی فلسفي او رواني اړخونه

(Pashto Proverbs and Their Philosophical and Psychological Aspects)

پښتو متلونه د پښتني شعور، تجربې او حکمت هغه لنډې مګر عمیقې ویناوې دي چې د یوې ټولنې اخلاقي، حقوقي او فلسفي لیدلوري په خورا ساده او پیاوړي ډول بیانوي.


پښتو متلونه (Pashto Proverbs) یوازې کلتوري جملې نه دي، بلکې د پښتنو د زرګونو کلونو د ژوند د ازمېښتونو پایله ده. په پښتو ادبیات کې متل د "ولسي منطق" په نوم یادېږي، ځکه چې په هغې کې پېچلي فلسفي حقایق په داسې بڼه وړاندې کېږي چې د ټولنې هر غړی ترې ګټه اخیستی شي. د پښتو ژبه د متلونو له اړخه په نړۍ کې یوه له خورا بډایه ژبو څخه ده؛ دلته متلونه د حقوقي پرېکړو، اخلاقي اصلاح او د ژوند د توازن ساتلو لپاره د یوې باوري مرجع په توګه کارول کېږي. د کابل پوهنتون په څېړنو کې، متلونه د پښتنو د "غیر لیکل شوي اساسي قانون" په توګه پېژندل شوي دي.


د پښتو متلونو رواني اړخ (Psychological aspect) دا ښیي چې دا ویناوې د ټولنې د وګړو د فکر په کنټرول او د هغوی د چلند په جوړولو کې اساسي رول لري. متلونه د "پښتونولۍ" ارزښتونه لکه مېړانه، لورینه او وفاداري په ماشوموالي کې د انسان په ذهن کې پخوي. له بلې خوا، د متلونو فلسفي اړخ د قناعت، توکل او د ژوند د بې ثباتۍ په اړه داسې عمیق لیدلوري لري چې د نړۍ له سترو فلسفي مکتبونو سره ورته والی لري. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي مقالې ثبتول به څېړونکو ته دا فرصت ورکړي چې د پښتني شعور او د هغوی د ټولنیز ارواپوهنې په ژورتوب پوه شي. دا لیکنه د فولکلور پوهنې د نړيوالو اصولو او د پاریميولوژي د معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ده.

## اخځلیکونه
• کابل پوهنتون - د ژبو او ادبیاتو پوهنځی
• د افغانستان د علومو اکاډمي - د فولکلور پوهنې انسټیټیوټ
• د بریتانیکا پوهنغونډ - د متلونو ادبي او فلسفي تاریخ • د محمد ګل خان مومند "پښتو متلونه" (تاریخي ټولګه).
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:فولکلور
وېشنيزه:ارواپوهنه