open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د فلسفې ليکلړ

دا د ابېڅو له مخې،**د فلسفې يو ليکلړ** دی. همدا ليکلړ دومره پراخه او اوږد دی چې په گڼو مخونو کې برخې برخې وېشل شوی. که د فلسفې کومې موضوع پسې گرځۍ نو، يواځې د اړوندې موضوع د پيل توري باندې وټوکۍ. که د فلسفې د مرکزي څانگو، ډگرونو، لوی فلسفي دودونو، د فلسفې بېلابېلو وختونو او پېرونو اړونده موضوع او سرليک پسې گرځۍ نو لاندې څېرمه سرليکونو کې د خپل مطلب ولټوۍ.

وېشنيزه:د فلسفې تانبه
ښکلاپوهنه

**ښکلاپوهنه** د فلسفي پوهنو له ښوونخیو څخه یو ډگر دی.

## تړلې لیکنې
*فلسفه
*ختیځه فلسفه

## سرچینې

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ښکلاپوهنه
وېشنيزه:لویدیزه فلسفه
وېشنيزه:فلسفي ښوونځي
لومړنۍ اسلامي فلسفه

**لومړنۍ اسلامي فلسفه** له دوه عمده جریاناتو سرچینه اخلي:

## د مشاء فلسفه

آرنۍ لیکنه: د مشاء فلسفه

ددې فلسفي ښوونځي اصلي استازی ابن‌سینا گنل کېږي.

## د اشراق فلسفه

آرنۍ لیکنه: د اشراق فلسفه

په اسلامي نړۍ کې د اشراق فلسفې بنستگر او سرچینه سهروردي گڼل کېږي.د اشراق فلسفې تر ډېره بریه ځان د طبیعیاتو او په ځانگړي توگه لرغوني ستورپوهنې څخه ځان خپلواک کړې او استدلالي فلسفه یې عرفان او معنوي سلوک ته ورنږدی کړې ده. په فلسفه کې د عرفاني تگلوري چې په خپل ضمن کې به یې عقل او عرفان ملگرتیا کوله، له دې سره سره به یې قلبي سلوک، داخلي مجاهداتو او د نفس تصفیې باندې ډېر زور راوړو چې دا مسائل د ابن عربي په پېر کې خپل اوج ته ورسېدل.

کندي، فارابي، ابن‌رشد او ابن‌سینا به په فلسفه کې د ارستو منطقي تگلاره خپلوله.

## تړلې لیکنې
* ابن‌سینا
* شهاب‌الدین سهروردي
* د اشراق فلسفه
* د مشاء فلسفه

## سرچینې

* 
      
* Nasr, Seyyed Hossein, and Leaman, Oliver (eds), *History of Islamic Philosophy*, Ansarian Publications - Qum, Iran, 1993. ISBN 964-438-307-9

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:عرب کولتور
وېشنيزه:اسلامي فلسفه
وېشنيزه:د اسلام زرین پېر
د افغانستان پوځ رتبې

افغانستان ملي پوځ (په دری ژبه: درجه‌های نیروهای مسلح افغانستان) د افغانستان د خلکو ، د نظام ساتنې ملي گډ دفاعي وسلوال غونډال و چې د ملي پوځ په نوم ياد شوی .  د افغان ملي پوځ د امير شېر علي خان په پېر کې رامنځته شوی او پخواني ملي نومونپوهنې په لاندې ډول دي .

## اړونده موضوعگانې

* پخوانۍ پوځي رتبې

وېشنيزه:د افغانستان پوځ
ابراهيم

**ابراهيم** د الله يو پيغمبر او بنده و. هغه د اسلام، عيسويت او يهوديت د مذهبونو پلار هم گڼل کېږي.

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
اسماعيل

[بټنوک|220px|هاجره او اسماعیل په دښته کې, د [کارېل دوجاردين لخوا انځور شوي]]
**اسماعيل عليه السلام** د الله تعالی پيغمبر، د ابراهيم عليه السلام مشر زوی ؤ چې د مور نوم يې هاجره ده. کله چې ابراهيم عليه السلام له سارا سره نکاح وکړه، ابراهيم عليه السلام د کافرانو او بت پرستانو سره چې نمرود د هغوی په سر کې ځای درلود، له مقابلې نه وروسته حران څخه شام ته هجرت وکړ. څه مودې له خپلې مېرمن سارا او د هغې وينځې هاجرې سره مل له مصر نه فلسطين ته راغی. ابراهيم له الله تعالی نه د نېک زوی غوښتنه وکړه لکه په قران کريم کې چې راغلي:

رب هب لي من الصالحين

ژباړه

الله تعالی ما ته نېک زوی وبخښې

سارا چې د ابراهيم عليه السلام له هيلې خبره شوه خپله وينځه يې هغه ته په نکاح ورکړه ابراهيم د ۸۷ کالو ؤ چې اسماعيل عليه السلام وزېږېد، ابراهيم د الله تعالی په حکم خپله مېرمن هاجره او اسماعيل مکې ته بوتلل او هلته يې پرېښودل. له ابراهيم نه هاجرې پوښتنه وکړه چې موږ چا ته پرېږدې، هغه ځواب ورکړ، الله تعالی ته مو سپارم، هغې وويل چې موږ نه ضايع کېږو، کله چې اسماعيل تږی شو، هاجره د صفا غونډۍ ته وخته، تر څو اوبه پيدا کړي، اوبه يې و نه موندلې د مروه غونډۍ ته پورته شوله، اووه ځله يې دا عمل تکرار کړ، نو له دې کبله حاجيان د صفا او مروه تر منځ اووه ځله سعی کوي. ځينې تاريخ ليکونکي د اسماعيل عمر اووه کاله او ځينې نور وايي اسماعيل شيدې رودلې چې ابراهيم د ځان سره مکې ته بوتلل، هغه مکه چې هلته هېڅوک نه اوسېدل. کله چې د الله تعالی په امر له مځکې نه د زم زم اوبه راپورته شوې، هاجره ډېره خوشحاله شوه. هغه و چې د جرهم په نوم قبيلې په مکه کې سکونت غوره کړ، دوی په عربي ژبه خبرې کولې، کله چې اسماعيل داسې عمر ته ورسېده چې له خپل پلار سره مرسته کولی شي، نو الله تعالی ورته حکم کوي چې خپل زوی اسماعيل قرباني کړي، لکه په قران کې چې په دې اړه راغلي:

فلما بلغ معه السعی قال يا بني اني اری في المنام اني اذبحک فانظر ماذا يری قال يا ابت افعل ما تؤمر ستجدني ان شاء الله من الصابرين

ژباړه

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
اسحاق

**اسحاق علیه السلام** د ابراهيم علیه السلام  زوئ وو، او مور يې سارا نومېده. اسحاق علیه السلام دابراهيم علیه السلام دوهم زوئ وو چي ملائکو په ده سره ابراهيم علیه السلام ته زېرئ ورکړي وو. داسحاق علیه السلام دنسل څخه دبني اسرائيلو انبياء راغلي دي.

## سرچينې

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
يحيی

يحيي په قرآن کې ياد شوي يو پيغمبر دي ، يحيي عليه السلام د زکريا عليه السلام ځوي وو۔ دا پيغمبر د بيت المقدس سره د بني اسرائيلو قبيلو ته ليږلي شوي وو۔

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
الياس

الیاس د بني اسرائیلو له خاندان څخه د خدای يو پېغمبر و، هغه د اخاب د پاچاهۍ په وخت کې د پاچاهانو په دوهم کتاب تنخ کې ذکر شوی او په نوې عهد نامې کې یې یادونه شوې کله چې هغه د عیسی مسیح سره بدل شوی و. چې هغه به د مسیح د دوهم راتګ دمخه راشي. په یوناني کې د هغه نوم "الیاس" دی او داسې انګیرل کیږي چې هغه هماغه الیاس دی چې په قرآن کې ذکر شوی.

الیاس یو عبراني نوم دی او دا معنی لري "زما خدای، څښتن." د دې نوم سمه یوناني او عربي بڼه الیاس (یا ایلیا) ده، او دا ځینې وختونه په عربي کې کارول کیږي.
الياس د بني اسرائيل يو نبي او رسول وو_
## سرچينې

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
سليمان

سلیمان (په عبراني کې: שְׁלֹמֹה؛ تلفظ: شلومو، په آرامي کې: ܫܠܡܐ)، د هغه څه له مخې چې د پاچاهانو په لومړي کتاب او د تاریخ په لومړي کتاب کې ذکر شوي، د اسراییلو د متحد سلطنت یو له پاچاهانو څخه دی، او د تاریخ په لومړي کتاب کې. تلمود یو له اته څلویښتو پیغمبرانو څخه دی، د داود زوی، او د اسراییلو د متحد سلطنت دریم پاچا دی چې په یوه سلطنت کې د ویشلو څخه مخکې د شمالي اسراییل، هغه سلطنت دی چې د اسراییلو د دولسو قبیلو لخوا اداره کیږي. ، او په جنوب کې د یهودا پاچاهي چې د یهودا د قبیلې د خلکو لخوا اداره کیده ، کوم چې د یهودیانو د لیکنو له مخې د دولسو قبیلو یوازینۍ پاتې قبیله ده. داسې انګیرل کیږي چې هغه له 990 BC څخه تر 931 BC پورې ژوند کړی او په 52 کلنۍ کې مړ شوی. هغه د یهودي عقیدې له مخې مشهور و - د هغه د حکمت، شتمنۍ، لوی پاچاهۍ او یو شمیر ګناهونو له امله چې څښتن ورته سزا ورکړه. د بني اسرائيلو د سلطنت په وېشلو سره. د سلیمان نوم په زوړ عهد نامې کې د یو شمیر کیسو سره تړلی و، لکه د شیبا د ملکې سره د هغه ملاقات، چې په قرآن کې یې هم یادونه شوې، او د سلیمان د قضاوت کیسه چې د دوه میرمنو ترمنځ د ماشوم په اړه شخړه وه. د یهودي میراثونو له مخې، داسې انګیرل کیږي چې هغه لومړنی کس و چې معبد یې جوړ کړ او د هغه کیسه یې د جنین پاچا اشمادي سره (په عبراني کې: אשמדאי).

هغه د اسلام له پیغمبرانو څخه دی، د هغه څه له مخې چې د قرآن کریم په سورت سبا، سورت نمل، سورت البقره، سورت الانعام او سورت الانبیاء کې راغلی دی، په اختلاف سره. د عبراني کیسه اړخونه او په حکمت، شتمنۍ او پاچاهي باندې ټینګار کوم چې هیڅوک نه دی ورکړل شوی. د قرآن له مخې، سلیمان د مرغانو، حیواناتو او حشراتو "منطق" زده کړل، او د بادونو د کنټرول څرنګوالی یې زده کړل، او هغه جنان او ګابلین درلودل چې د هغه خدمت او اطاعت کولو لپاره جوړ شوي وو.

له تاریخي اړخه د سلیمان وجود او په هغه انځور کې چې د تنخ او نورو دیني کتابونو لیکوالانو ښودلی، د لرغونپوهانو او انتروپولوژستانو ترمنځ د اختلاف خبره ده، په فلسطین کې د هغه یا د هغه د معبد هیڅ نښه نشته او نه هم شته. د تمدن په تاریخونو کې د هغه هر ډول یادونه چې ګمان کیږي په لرغوني مصر، اسوریه او فینیشیا کې د هغه ګاونډیان وو، یا هغه څوک چې باور کیږي ما د هغه سره په لرغوني یمن کې اړیکه ونیوله.
​

 
سليمان د الله تعالی یو رسول (استازی) وو.
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
داوود

**دَاوُدﷺ** یا **دَاوُود** (په عبراني ژبه: דָּוִד) د اسرائیل د متحدي واکمنۍ دویم پادشاه او د اسلام پر بنسټ د بني اسرائیلو یو پیغمبر دی، خو په یهودي دین کي نوموړی یوازي واکمن ګڼل شوی دی نه پیغمبر.

داوود د حضرت سلیمانﷺ پلار او د مسلمانانو مشهوره پیغمبر ګڼل کیږي، چي ذکر یې د قرآن کریم د ۲۳ پارې په ص سورت کي هم راغلی دی.
## سرچينې

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
يعقوب

یعقوب (په عبراني کې: יַעֲקֹב) یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم دی، یو له هغو پیغمبرانو څخه دی چې په تورات او قرآن کې ذکر شوی دی، د ځینو روایتونو او قرآنی آیاتونو له مخې، یعقوب د خپل نیکه ابراهیم عليه السلام د دین پیروي کوله، له هغه وروسته د هغه اولادونو هم د ابراهيمي دين پيروي کوله .په تاریخي روایتونو کې راغلي دي چې هغه د کنعان په هېواد کې زېږېدلی او څه موده یې همالته ژوند کړی و، بیا د حران هېواد ته لاړ او هلته یې د خپلو دوو تره لورګانو سره واده وکړ، دوه لوڼې یې هم درلودې د وخت په تېرېدو سره هغه او د هغه ماشومان او پاتې مېرمنې د کنعان هېواد ته راستانه شول، هغه د خپل ژوند په پای کې مصر ته سفر وکړ، هغه تر مرګ پورې هلته ژوند وکړ او د هغه وصیت دا و چې د خپل پلار سره ښخ شي. 

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
يوسف

[بټنوک|کيڼ|220px|یوسف او د هغه ورونه د [Charles Théveninلخوا.]]
**یوسِف**  (د نوم مانا: «هغه يې ډېروي») د تنخ یهودي وگړو له ډلې نه يو وگړی وو چې د انجیل له مخې په عتيق پېر کې اوسېده. همداراز په قرآن کې هم د دې سړي يادونه د پيغمبر په توگه شوې او د مسلمانانو تر څنگ یهودان، عيسویان او مسلمانان يې د پیغمبر په توگه پېژني. هغه د یعقوب په دولسو ځامنو کې يوولسم ځوی وه.. د عبراني انجيل تر څنگ په نورو اسماني کتابونو کې يې هم کيسه راغلې. يوسف د خپلو وروڼو د حسادت په نتيجه کې د مريي په توگه پلورل کېږي، خو په مصر کې د مرييتوب نه تر ټولو لوی واکمن سړی ترې جوړېږي او د فرعون نه وروسته د پوره واک خاوند گرځي. کله چې د قدرت په څوکۍ کښېني نو بيا خپله ټوله کورنۍ مصر ته راولي او د گوشېن په زمکو کې مېشت کېږي. دا کيسه د اسراييلو او يهودو نه وروسته په اسلامي او لوېديځ کلتور کې ډېر اهميت لري.

د عنيق پېر له مخې یوسف د یعقوب او راحیل ځوی دی چې د مړينې وروسته يې هډونه شچم کې خاورو ته سپارل شوي. د پوهنتونونو مورخين په دې عقيده دي چې د عتيق په پېر کې د يعقوب داستان د يوې لرغوني مصري کيسې «د دوه وروڼو داستان»* پر بنسټ ليکل شوی که څه هم چې د عتیق پېر ليکونکي په دې کيسې کې په جادویی اړخونو او رنگونو انځورولو هڅه کړې خو بيا وروسته همدا کيسه شډله کړل شوې او په يوې نوې مانا راڅرگنده شوې.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
شعيب

شعیب د یوه پیغمبر نوم و چې اصلي نوم یې اوثیرن بن صیقون بن عیفا بن ثابت بن مدین بن ابراهیم و. قران كريم کي د شعيب عليه السلام او د هغه د قوم ذکر په سوره اعراف، هود او شعراء کي په تفصيل سره شوى دى. شعيب عليه السلام ته د غوره تقرير كولو په وجه خطيب الأنبياء هم ويلى كيزي.
## د شعيب عليه السلام قوم
حضرت شعيب عليه السلام ته نبوت په مدين يا مديان کي وركرل شو. مدين د يوي قبيلي نوم دى دا قبیله د حضرت ابراهیم علیه السلام د زوى مدين د نسل نه وه، كوم چي د ابراهيم علیه السلام د دريمي ميرمني قطورا نه پیدا شوی وو. مدين د خپلي ميرمني او زمنو سره د خپل ميرني ورور حضرت اسماعیل علیه السلام سره څنګ کي حجاز کی واړول. د همدي قوم د اوسيدو په وجه دي ښار ته مدين ويل كيږي. دا ښار نن هم د ختيځ اردن د معادن بندرگاه خوا ته موجود دى. 

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
موسی

**موسی** په ابراهيمي دينونو کې د خدای پيغمبر دی. هغه د عيسی پيغمبر نه دمخه راغلی و. د موسی ورور هارون هم د خدای پيغمبر و.

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
ذوالکفل

حضرت ذوالکفل (ع) چي دځينو علماوو په قول دالله(ج) نبي ګڼل سوی دی اوځیني یې فقط یوعابد شخص معرفي کوي دبني اسرائيلو له قوم څخه وو . دنوموړي په اړه الله (ج) په قرآن کریم کي فرمایلي دي : 

وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِينَ (85) یعني ذوالکفل دالله له هغه بندګانو څخه ووچي ډېر صبریې درلود . 

## د ذوالکفل ژوند
د ذوالکفل دژوندپه اړه ویل کيږي شاوخوا پنځه اویا کاله عمریې تېرکړی دی اوپه دغه موده کي یې دورځي له خوا روژه نیول اودشپې به یې عبادت کاوه. ذوالکفل دخپل دغه کارونوڅخه ماسېوا دخپلو خلکو لپاره دقضاء دنده پرمخ وړل اوډېر په عدل یې دانسانانو ترمنځ فیصلې کولې، ددې ترڅنګ یې داعادت هم درلودچي هیڅکله به نه په غوسه کېدی . 

شیطان چی کله د ذوالکفل په صبر، عدل اوښه والي باندي خبرسو غوښتل یې ذوالکفل په غوسه راولي اوهغه دښېګڼي صفت چي په نوموړي کي یې شتون درلود لمنځه یوسي خو ذوالکفل دشیطان په دام کي ونه نښتی اودالله(ج) په فضل سره یې دشیطان چالونه لمنځه یووړل . 

د ذوالکفل په اړه یوه بله خبره چي ځینو علماوو ذکرکړې ده هغه داچي نوموړي دحضرت ادریس(ع) زوی وو او ترهغه وروسته یې چاري په غاړه درلودې . والله اعلم باالصواب

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
مکي سورتونه

د سپیڅلي قرآن سورتووه د نزول له مخې په دوه ډلو وېشل کېږي چې مکي (هغه چې په مکه معظمه کې نبي علیه السلام ته رالېږل شوي وي) او بل یې مدني (هغه دی چې نبي علیه السلام ته په مدینه منوره کې رالېږ شوي وي). 

۲- یا په بل عبارت: مکي سورتونه هغه دي چې د نبوي هجرت څخه مخکې (که هغه په مکه معظمه کې وي، مدینه، طایف... لنډه دا چې د مکې معظمې څخه بهر هرچېرې په نبي علیه السلام نازل شوي وي)رالېږل شوي وي، مکي سورتونه یادېږي.

وېشنيزه:قران
د قرآن حافظ

**د قرآن حافظ** هغه چاته ویل کېږي چې د تجوید له اصولو سره یې ټول قرآن کریم (۳۰ اجزاء) یې حفظ (په یاده یاد) کړي وي.

## نامتو حافظان

*برکت الله سلیم
*عبدالباسط عبدالصمد
*شریم
*سدیس
*
****************
## اړوندې لیکنې

## سرچینې

وېشنيزه:اسلامي وییپانگه
وېشنيزه:قرآن
وېشنيزه:دین
وېشنيزه:دیني وییپانگه
وېشنيزه:قران
وېشنيزه:اسلام
قاري

قاري د عربۍ ژبې لفظ دی چې معنی یې د لوستونکي ده. په دیني لحاظ بیا قاري هغه چا ته ویل کېږي چې د قرآن کریم تلاوت د تجوید او ترتیل له اصولو سره وکړي. دا اړینه نه ده چې د قرآنن کریم لوستونکی دې ارومرو حافظ وي. 

وېشنيزه:قرآن
وېشنيزه:اسلام
جزء

[300px|[مصحف دهندي مغول پېر قرآن کریم چې د اتلسم زېږدې پېړۍ په لومړیو کې لیکل شوی. ددې مصحف هره پاڼه د یوه جزء لیکلو نیولې چې ټولې ۳۰ اجزاوې په ۳۰ مخونو کې لیکل شوي.]]
 
**جزء** یوې برخې ته ویل کېږي چې په دیي وییپانگه کې بیا د قرآن برخو ته کارول کېږي. ټول قران کریم په ۳۰ اجزاوو چې په افغاني ټولنه کې د پاره او سیپاره (۳۰ پارو) وېشل شوی، څخه مقصد دی.

## قرآن کله په اجزاوو ووېشل شو؟

د قرآن وېش په اجزاوو (پارو) باندې د لومړي ځل لپاره د عراق حاکم حجاج بن یوسف الثقفي په پېر کې ترسره او په ټوله اسلامي نړۍ کې خپور شو.

## د قرآن اجزاء
# البسملة أو (الحمد لله) د قرآن په سر کې - الفاتحة.
# د (سيقول السفهاء)- جزء، البقرة سورت.
# د (تلك الرسل)- جزء البقرة.
# د (لن تنالوا البر)/ (كل الطعام)- آل عمران سورت.
# د (والمحصنات)- النساء سورت.
# د (لا يحب الله)- جزء. النساء سورت.
# د (لتجدن)/ (وإذا سمعوا)- المائدة.
# د (ولو أننا نزلنا)- الأنعام.
# د (قال الملأ)- الأعراف.
# د (واعلموا)- الأنفال.
# د (يعتذرون) - التوبة.
# د (ومامن دابة)- هود.
# جزء (وما أبرئ نفسي)- يوسف.
# جزء (الـر)- الحجر.
# جزء (سبحان)- الإسراء.
# جزء (قال ألم)/ (أما السفينة) - الكهف.
# جزء (اقترب للناس)- الأنبياء.
# جزء (قد أفلح)- المؤمنون.
# جزء (وقال الذين لا يرجون)- الفرقان.
# جزء (فما كان جواب قومه)- النمل.
# جزء (ولا تجادلوا)- العنكبوت.
# جزء (ومن يقنت)- الأحزاب.
# جزء (وما أنزلنا)- يـس چې په يس جزء هم یادېږي.
# جزء (فمن أظلم)- الزمر.
# جزء (إليه يرد)- فصلت.
# جزء (حـم)- الأحقاف او همدارنگه د الأحقاف په جزء هم یادېږي.
# جزء (قال فما خطبكم)- الذاريات او هم د الذاريات جزء په نامه هم یادېږي.
# جزء (قد سمع)- المجادلة.
# جزء (تبارك)- المـلك.
# جزء (عمّ)- النبأ.

= دا هم وگورئ =
* لقرآن
* جزء
* حزب

وېشنیزه:قرآن
وېشنیزه:علوم القرآن

وېشنيزه:قرآن
وېشنيزه:اسلام
مقطعات

**مقطعات حرفونه** يا (حروف مقطعات) چې په عربي كې ورته حواميم، فواتح هم وايي، په قرآن كريم كې هغه استعمال شوي عربي ابجدي حرفونه دي، كوم چې د قرآن په ځينو سورتونو په سر كې راځي. مثلا: الــم، الــمــر، يــــس او داسې نور. د عربي ژبې داسې حرف نشته چې په هغه څېړنه نه وي شوي. مگر دا مقطعاتحرفونه، چې ددې په مانا يواځې الله تعالى پوهېږي. دا حرفونه د ۲۹ سورتونو په پېل كې راځي، او د (شورى) په سورت كې د دوهم ايت په ډول راغلي دي.

## مقطعات حروف

## نور ولولئ
* تجويد
* تلاوت

وېشنيزه:فران
سجده

کيڼ|250px|بټنوک|سجده يا سجود (جمع) د اسلام يو اهم جز دی

وېشنيزه:قران
وېشنيزه:اسلام
تفسير

**تفسير** د تشرېح او څرگندولو په مانا ده چې د يو مطلب د پوهاوي وړ گرځوي. په اصل کې هغو تشريحاتو او څرگندونو ته وييل کېږي چې په قراني ايتونو ليکل کېږي. د تفسير ليکونکي ته مفسر وايي. د قرآن لومړنی تفسير مکتوب و مدون قرآن دی چې مفسر يې محمد بن جرير طبري دی.

وېشنيزه:قرآن
وېشنيزه:اسلام
بازارموندنه

**بازار موندنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: marketing)* هغه بهیر دی په کوم کې چې ملتونونه (کمپنې) په توکو یا خدمتونو په وړاندې کولو کې د پیرودونکو گټه رامنځ ته کوي.

وېشنيزه:بازارموندنه
وېشنيزه:وټه
د ستنې طب

بټنوک|299px| د ستنو برخه ايزه نقشه
**د ستنې طب** د چين د دودیز طب يوه مهمه برخه تشکيلوي او څه د پاسه څو زره کاله تاريخ لري. په لومړنيو وختونو کې د ستنې طب يوازي د درملنې يوه وسيله گڼل کيده او وروسته د پرمختيا په بهير کې يي، يو ډول د پوهنې برخه غوره کړې . په لومړنيو وختونو کې د د ستنې طب آر ستن له ډبرو څخه جوړه شوي وه چه د دغه ډول ستن رامنځته کيدل له ننه نه تقريبأ له اتو زرو کالو نه تر څلورو زرو کالو پوري دي. وروسته د ميلاد نه د مخه (٧٧٠ کال - ٤٧٦ کال) په چين کې د د ستنې مسلکي ډاکتر رامنځته شوي دي، د اړوندو اسنادو له مخې په هغه وخت کې نامتو ډاکتر هوان د ناروغۍ د علاج په وخت کې د ستنې مهارت استعمال کړي ؤ. 

د سي هان د سلسلې په دوره کې ( د ميلاد د مخه ٤٧٦ __٢٥ کال ) د اوسپنو د ويلي کولو د تخنيکونو په پرمختيا سره د فلزاتو څخه د ستني جوړول مروج شول. په دي وخت کې د ډبرو سين پر ځاي فلزي ستن تر استفادي لاندې راغلي ؤ او د درو مملکتونو په دوره کې د سوزني د علاج په باب يو مکمل اثار رامنځته شوي او د ميلاد په ٢٥٦ م کال او ٥٨٩م کال کې د سوزني طب په باب اثارونه په ښکاره توگه زيات شوي دي. دغه راز په دي دوره کې اړوند مهارتونه يي هم کوريا ، جاپان او نورو هيوادونه ته خپاره شوي دي.

د چين د سوي تان د سلسلو په دوره کي ( ميلادي کال ٥٨١-٩٠٧ کال ) د ستنې طب لوي پرمختگ تر لاسه کړي او يو يو ډول خاص علم يي گرزيدلي ؤ. په شپاړلسمه پيړۍ کې د چين ستنې طب اروپا ته خپور شو.

په ١٩٤٩ کال د نوي چين د جوړيدو نه وروسته په چين کې د ستنې طب په چارو کې ډيره پرمختيا ترلاسه شوې ده. اوس په ټول هيواد کې د چين د عنعنوي طب په څه د پاسه دوو زرو روغتونونو کې د ستنې طب څانگې شته ٠ دغه راز په چين کې د بدن د بيلا بيلو جهازونو ترمنځ د هماهنگۍ، د درد د کمولو ، دناروغۍ د مقاومت د اوچتولو او د نورو بيلا بيلو اړوندو څيړنو په هکله کې د سوزني مهارتونو د استعماليدو په برخه کې ډير ارزښناکې تجربي تر لاسه شوي دي.

وېشنيزه:طب
پوهنتون

[250px|بټنوک| د کارل پوهنتون په [پراګ کی]]
**پوهنتون** *([[انګرېزي|په انګرېزي]]: University)* د لوړو زده کړو او څېړنو يو داسې انستيتوت دی چې د بېلابېلو پوهو او علومو د څانګو اکادميک بريليکونه د پوهنتون زده کوونکو ته ورکوي. پوهنتون داسې يو ځای دی چې د فارغېدو او د فارغېدو پورته زده کوونکو ته زده کړې ورکوي.

د پوهنتون څانګو ته پوهنځي وايي.
## پېښليک
### لومړنى پوهنتون
لومړنی پوهنتون په ۸۵۹ م کال کي د يوې مسلماني ښځي له خوا د تونس په فېز ښار کي تأسيس سو.

د علم او پوهي د پراختيا له پاره کوښښ او تلاښ د مسلمانانو په نزد د زړه له کومي ارزښت درلود. په دې ملحوظ مسلمانه پېغله  فاطمه فهري د اسلامي امت له پاره د يو تعليمي مرکز په تأسس پسې سوه.

هغې یو تعليمي مرکز د القراوين تر عنوان لاندي د تونس هيواد په فېز ښار کښي تأسيس کړ او په ډېر لنډ وخت کي ئې دا مرکز د سياسي بحثونو په یو محل او یو ديني تعليمي مرکز بدل کړ.

وروسته دغه مرکز پراختيا وموندله او د نورو مختلفو مضامينو په خاص ډول د طبعي علومو  زده کړه ئې خپله کړه، چي دا مرکز په تاريخ کي لومړنی پوهنتون ګڼل کېږي.
 

 
په دغه مرکز کي  قرآن کريم، الهيات، فقه او قانون، د نثر او شعر زده کړه، د حساب علم، جغرافيه او طب تدریسېدل، اضافه پر دې، په دغه مرکز کي  نور مضامين لکه، د ژبي قانون، د اسلام تاريخ، د کيميا اساسات او رياضیات هم  ښودل کېدل. 

د تدريس لوړ کيفيت د زرګونو شاګردانو، محصلينو او عالمانو پښې د ټولي نړۍ څخه همدغه مرکز ته را کش کړې.
 په تېرو  وختونو کي اسلامي نړۍ د موډرن او پرمختللي علم او دانش زانګو پېژندل کېدله، چي بې مثاله لاسته راوړني او اثار ئې له ځانه پرېئښي دي.
وېشنيزه:پوهنتونونه
والي

**والي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: governor)* د يو هېواد د ولايت تر ټولو لوړ حکومتي چارواکی چې يوه هېواد د دولتي چارو مسول وي . د يو ولايت د رسمي چارو لکه د امنيت ، اقتصاد او ټولنيزو پرمختياؤ سمبالگر وي.

وېشنيزه:حکومت
ولسمشر

{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
|-
| style="text-align:right;" | **ولسمشر** د ولس او مشر له نومونو څخه جوړ يو تړنگنوم دی چې د ملي زعيم يا لارښود په مانا دی. يو وخت دا د جمهور ريس لپاره کارېده خو وروسته د کره کتنو څخه د ولسمشر پر ځای هېوادمشر د جمهور ريس لپاره غوره نوم وگڼل شو او د دې دليل دا دی چې ريس جمهور چې د ټاکنو له مخې ټاکل کېږي نو اړينه نه ده چې د ټول ولس په خوښه ټاکل شوی وي، خو د رايو په اکثريت گمارل کېږي. ولسمشر بيا په ټول ولس کې منل شوی رهبر وي چې هېڅوک يې د مشرۍ څخه منکر نه وي. د بېلگې په توگه مهاتما گاندي د هند ولسمشر يا ملي رهبر دی. ميرويس نيکه په خپل وخت کې د افغانستان ولسمشر يا ملي رهبر ومنل شو چې بيا يې د پارس د گورگين واکمنۍ وړاندې جگړه وکړه او د افغانستان بنسټ يې کېښوده.
ښوونپوهنه

**ښوونپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Didactic Method)* د ښوونې علم دی.

وېشنيزه:ښوونپوهنه
ښوونځی

کيڼ|250px|بټنوک|ښوونځی
**ښوونځی** یو طراحي شوی بنسټ دی د زده کونکو د زده کړې لپاره د ښوونکو تر څارنې لاندې، ډیری هیوادونه د ښوونې او روزنې د یوه رسمي غونډال درلودونکي دی. چې د دې غونډال پر بنسټ زده کونکي تر یوه رسمي بهیر لاندې خپلې زده کړې په ښوونځیو کې ترسره کوي. په افغانستان کې په ښونځیو کې د زده کړو بهیر په دریو پړاونو کې ترسره کیږي چې ***لمړنی***، ***منځنی*** او د ***لیسه*** دوره او هر بهیر څلور کاله کې بشپړ کیږي او ټول ۱۲ کاله د ښونځیو ښونیزه موده ده. چې دا بهیر بیا د نړۍ په هر هیواد کې بیل بیل ډولونه او رسمیات لري.
## تړلې لیکنې
* د ننګرهار عالي لېسه
* خصوصي ښوونځی
* دولتي ښوونځی

## سرچينې
مېخي ليکدود

250px|بټنوک|د شومېر لیکدود
250px|بټنوک|د هېتیانو لیکدود

**مېخي ليکدود** یو ډول ليکدود وو چې په پخوانی زمانی کې د رسمی یادښتتونو لپاره ورڅخه کار اخيستل کیده. د ميخي ليکدود څخه په ځانگړی ډول پهسومېر، بابل او ایران ( پارسا ) کې کار اخيستل کیده. په دی وخت کې مېخي ليکدود او هیروغلیف ( پخوانی مصر ) تر ټولو مهم توری ول.
## تاریخ
په پخوانی زمانی کې ( ۳۰۰۰ زېږيز کال مخکی ) په منځنی ختیځ کې د پاچا کارمندانو دغه توری د تجارتی او رسمی یادښتونو لپاره کارول. په دی وخت کې لیکونکی عصری قلمونه او کاغذ نه لرل او د دی لپاره د نی په مرسته په خټین تختی کې لیکل کېدل. په تر ټولو پخوانو متنونو کې کاتبانو انځورونه نقاشی کول. مگر نقاشی کول د هر کاتب لپاره اسانه نه وو او د دی لپاره کاتبانو د لیک څخه کار اخيستل پیل کړل. هغه توری په اوس وخت کې د ميخي ليکدود په نوم یادېږی. تر ټولو پخوانی متن د ميخي ليکدود په مرسته چې په سومېر کې د ۳۰۰۰ زېږيز کال مخکی ولیکل شو.
## لیکونکی
په پخوانی زمانی کې پهسومېر کې لیکونکی ډېر محترم انسانان ول. هر لیکونکی مخبور ؤ مدرسی ته ولاړ سی چې پکې مېخی لېکنه او د خټین تختی جوړول زده کړی. تر ټولو بریالی لیکونکی کولای شول د پاچا کاکونکی واوسی. دسومېر ژبه، د عکدی ژبه، د ایلام ژبه، دبابل ژبه، د ختوش ژبه او پارسی تر ټولو مشهوری ژبې دی چې د میخی تورو څخه یی کار اخيستل.
## د هېتی ژبه
د هېتیانو پاچایی د ۱۷ پېړۍ څخه تر ۱۳ زېږيز مخکی پېړۍ پوری یوه پاچایی وه چې په ترکیه کې پرته وه. په ۱۹۰۶ کال کې په ترکیه کې د خاتوشا پایتخت کشف شو. د پاچا په ماڼی کې یو ارشیف وو چې پکې لس زره خټی تختی ولی. د هېتی لیکونکو په خپل متنونو کې د بابل او سومېر کلمو څخه کار واخيستل او د دی په سبب د هېتی ژبه د ژبپوهانو لخوا ترجمه کېدلای شوه. د ختوش لیکونکو د میجی لیک او هېروگلیف څخه په متنونو کې کار اخيستل.

## [[لرغونې پاړسي]]
500px|thumb|left|بیستون
پاړسی یو ژبه وه چې  د هخامنشیانو په پاچایی کې په هغه خبری کېدلی . د هخامنشی لیکونکو د ميخي ليکدود څخه په متنونو کې کار اخيستل. د هخامنشی لیک څخه داریوش ۱ د دوره څخه تر اردشیر ۳ تر دورې پورې کار واخيستل شو. د هخامنشی لیکونکو د هخامنشی د لیک څخه پر ماڼیو او د یادگادونو د سینگار د پاره کار اخیسته. په اوس وخت کې د هخامنشیانو ډېر یادگارونه چې په بیستون، تخت جمشید او گنج نامه کې پراته دی لرو. هغه یادگارونه د داریوش ۱ لخوا جوړ شول. مامورانو په پخوانۍ ایران کې هم د رسمی یادښتونو لپاره د ایلام او بابل د ژبو څخه کار اخيستل.
د هخامنشی لیک ۳۶ توری لری چې پکې ۳ غږېز توری دی. هغه لیک پنځه خاص علامی چې خدای، اهورامازدا ( د خدای نوم )، پاچا، خاوره، وطن معنی ورکوی.

وېشنيزه:لیک
وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه
هېروگليف

250px|thumb|left|هېروگليف
**هېروگليف** یو ډول لیک وو چه په پخوانی مصر او ختوش کې د رسمی او مذهبی متنونو لپاره ور څخه کار اخیستل کېده.
د هېروگليف لیک د عکسونو لیک دی چه ۳۰۰۰ عکسونه لری او تقریبا ۴۰۰۰ عیسوی کال مخکی جوړ شو.

وېشنيزه:لیک
برزخ

**برزخ** د دوه څیزونو ترمنځ بېلوونکي ته وایي.
په شرعي اصطلاح کې له برزخ څخه موخه د مړینې او قیامت تر ورځې منځني مهال دی. له مړینې وروسته ټول انسانان او پېریان له وعدې سره سم برزخ ته لېږدول کېږي.

## د برزخ په اړه قرآني وینا

قرآن مجید کې الله تعالی داسې فرمایلي دي:

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِO لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ 

’’تردې چې له هغوي څخه به څوک مړ شي، نو هغه به وایي اې زما ربه! ما بېرته (نړۍ) ته ولېږه، چې زه په هغې (نړۍ) کې څه ښه کړه وړه وکړم چې ما پرېښي دي هېڅکله نه، دا هغه خبره ده چې هغه به یې په پښېمانۍ سره کوي او د هغه وړاندې به تر یوې ورځې پورې یوه پرده (حایله) وي (کله چې) ترهغې ورځې چې دې به (له قبرونو) پورته کړای شي.

د برزخ نړۍ (عالم برزخ) یو څه اړیکه له دې نړۍ سره وي، او یو څه له ها بلې نړۍ سره. له دې نړۍ سره یې اړیکه پدې توگه ده، چې کله د مړي خپل خپلوان دده د ثواب لپاره صدقه و خیرات یا ذکر و اذکار کوي، نو ددې ثواب ته رسېږي او هغه آرام وي. له بلې نړۍ سره اړیکه یې داسې ده چې کوم آرامتیا یا عذاب چې په برزخ کې ورکول کېږي، هغه په وروستۍ ورځ مړي ته د آرامتیا او عذاب برخه وي. پدې اړه د الله تعالی فرمایي:

النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا. 

’’(او په برزخ نړۍ کې به هم) دا خلک سهر و ماښام د جهنم اور ته وړاندې کېږي.‘‘

## سرچینې


وېشنيزه:اسلام
وېشنيزه:کلامپوهنه
وېشنيزه:قرآني ویيپانگه
وېشنيزه:اسلامي ویيپانگه
وېشنيزه:کلامي ویيپانگه
وېشنيزه:عربي وييپانگه
وېشنيزه:قران
مونجو دېړو

thumb|د موینجو دېړو لرغونی ښار
**مونجو داړو** د سېند سیمې یو لرغونی کولتوري منځی تېر شوی دی. دا سیمه له لاړکانه څخه شل کیلو متره لرې او د سکهر (سکر) څخه ۸۰ کیلو متره سوېل لودیځ اړخ ته پرته ده. 
موین جو دېړو د سېندي ژبې ویي دی چې **د مړو غونډۍ** مانا ورکوي.  
دا سیمه د سېند له یو بل مهم منځي هړپه څخه ۴۰۰ میلو په واټن کې پرته ده. دا ښکار د اټکل له مخې ۲۶۰۰ مخزېږد کې ودان شوې او په ۱۷۰۰ مخزېږد کال د نامالومو لاملونو له لامله وېجاړ شو. مگر ځیني لرغونپوهان پدې گروهه دي چې د سېند د سیند مخ-بدلون، سېل، بهرني یرغل یا زلزلې مهم لاملونه کېدای شي.

د مونجو دارو لرغونې ښار د برتانوي لرغونپوه سر جان مارشل لخوا په ۱۹۲۲ زېږد کال وموندل شو، او دده موټر تر نن ورځې پورې د موین جو دېړو موزیم ښکلا ده.
مگر یو لړ پوهان پدې گروهه دي چې دا خبره ناسمه ده چې ددې لرغونی سمیې کندنې او موندنه د سر جان مارشل لخوا ترسره شوې. دوی وايي چې د هندي نیمې وچې له وېش نه مخکې هندي لرغونپوه آر کې بهنډر په ۱۹۱۱زېږد کال دا سیمه موندلې وه. د موین جو دېړو ساتندویه ټولنې رییس حاکم شاه بخاري وایي چې "د لومړی ځل لپاره آر کې بهنډر د بودیزم د سپېڅلي مقام په توگه دې تاریخي سیمې ته پام وکړ، چې له هغې څخه یوه لسیزه وروسته سر جان مارشل دلته راغی او ددې ځای کیندنې یې پیل کړی." 

دا ښار په ډېر منظمه توگه ودان شوې وو، کوڅې یې پراخه او نېغې وی، او د باراني اوبو لپاره منظمه د وتو لاره وه. د اټکل له مخې تر ۳۵۰۰۰ پورې وگړي پکې اوسېدل.
لرغونپوهانو په وینا دا ښار ۷ ځله وران او بیا ودان شوی، چې ددې وېجاړي وجه د سېند سیند سیلاوونه گڼل شوي.
دا ښار د یونسکو لخوا په نړیوال کولتوري میراث کې شمېرل شوی.

## سرچینې

وېشنيزه:سنډ
وېشنيزه:اندوس لرغوني ځایونه
وېشنيزه:نړیوال کولتوري میراث په پاکستان کې
وېشنيزه:لرغونی هند
وېشنيزه:لرغونپوهنه
وېشنيزه:پاکستان
وېشنيزه:نړیوال کولتوري میراث
وېشنيزه:د سېند ښارونه
وېشنيزه:پېښلیک
وېشنيزه:پېښلیک
وېشنيزه:پېښلیک
اشوکا

**اشوکا** يا **اشوک **(زېږون:۳۴۲ م ز پټنا، مړينه:۲۳۲ م ز پټنا)د واکمنۍ پير(۲۷۳۔۔۔۲۳۲ م ز) د سویلی بهار-بهارت (مکدھ واکمنۍ راجاچندر گپت لمسی اشوک تک چې ددې کورنۍ درېیم راجا وو، په ۲۷۲مخزېږد کال د واکمنۍ په گدۍ کېناست. دې له چندر گپت څخه هم زیات مشهور شو. دې په تاریخ کې د **ستر اشوکا** په نامه مشهور شو، ځکه چې دې د خپل وخت له سترو او غښتلو راجاگانو څخه و. په ځوانۍ کې يو ښه جنگيالی او زړور شخص وو. 

بټنوک|ستر اشوکا
ده داسې پتییلې وه چې د اړیسه (کلېنگ) سیمه به نیسم او په خپله واکمنۍ کې به یې راولم. پدې جگړه کې یې درې کاله ولگول، اړیسه د ۱۰۰٫۰۰۰ تنو په وژنې او ۱۵۰٫۰۰۰ تنو په بې کوره کولو سره ونیول شوه.
ددې گن‌شمېر وژنو په اشوکا بده اغېزه وکړه، په زړه کې یې رحم پیدا شو، او یو په یو یې طبیعت بدل شو. د هندوییزم په ځای یې بودايیزم غوره کړ، ځکه په بوداييزم کې انسان وژنه نشته.
نور یې د بودايیزم پر بنسټونو د تگ هوډ وکړ، او له هيچا سره یې هم د جگړې نه کولو هوکړه وکړه. بودايیزم یې د خپلې واکمنۍ رسمی دین ومانه، خپل نوم یې پریاد رشي یا د څښتن حبیب خوښ کړ.

## دا هم وگورۍ
* موریه واکمني
* چندرگپت

## باندنۍ تړنې
* http://www.culturalindia.net/indian-history/ancient-india/ashoka.html 

وېشنيزه:موریه واکمني
وېشنيزه:د هند پېښلیک
وېشنيزه:هندي راجاگان
وېشنيزه:بودیزم
درما راجېکا

بټنوک|د درما راجیکا سټوپه، ټېکسلا.
د **درما راجیکا** یوه ستره بودایي سټوپه ده چې د ټېکسلا, پاکستان کې تردې دمه شتون لري. د اټکل له مخې دا سټوپه د  موریه امپراتور اشوک په پېر کې کابو  درېیمه مخزېږدې پېړۍ مخکې جوړه شوې ده.

وېشنيزه:سټوپې
وېشنيزه:د پاکستان لرغونپوهنیزه سیمې
د مومنانو مور

**ام المومنین** یا د مومنانو مور یو داسې ستایننوم دی چې د محمد صلی الله علیه وسلم سپېڅلو مېرمنو ته کارول کېږي، ځکه چې هغوی د مېندو په څېر دي. د هغوي دریځ ډېر لوړ دی. د روایتونو له مخې د نبي علیه السلام له یوولس څخه تر دیارلس پورې مېرمنو نومونه موږ ته رارسېدلي دي. ددې مېرمنو ډېری برخه یې د نبي علیه السلام څخه په عمر کې سترې وی. دا ودونه زیاتره له کونډو، رنډو سره شوي چې خاوندان به یې په جهاد کې شهیدان شوي ول، او یا هم له هغو مېرمنو سره ودونه کړي چې له کومي نوموتې او سترې عربي قیبلې سره به یې تړاو درلود، ترڅو پدې توگه وکولای شي چې نومړوې قبیله د اسلام لور ته راوبولي.

وېشنيزه:اسلام
وېشنيزه:اسلامي ویيپانگه
وېشنيزه:اسلامي پېښلیک
وېشنيزه:عربي پېښلیک
وېشنيزه:محمد صلی الله علیه وسلم
وېشنيزه:اهل بیت
وېشنيزه:سپېڅلی مېرمنې
وېشنيزه:امهات المومنین
د مسلمانانو د شمېر له مخې د هېوادونو لړليک

اسلام تر عيسويت وروسته د نړۍ دويم لوی مذهب دی. د ۲۰۰۹ ز. کال د يوې ډيموگرافيکې څېړنې له مخې، د نړۍ نژدې ۱،۵۷ بيليونه وگړي مسلمانان دي، چې په همدې توگه د دغه مذهب لارويان د ټولې نړۍ د وگړو د شمېر 23% برخه جوړوي.
اسلام په منځني ختيځ، په سهېلي افريقا, او د آسيا په ځينو برخو کې له پخوا نه يو مسلطه مذهب دی. د مسلمانانو لويې ټولنې په چين، ختيځه اروپا او روسيې کې هم جوړې دي. د نړۍ په نورو برخو کې هم د مسلمانانو مهاجرو جوړې شوې ټولنې ليدل کېږي چې په دغو کې لوېديځه اروپا د يادولو وړ جغرافيايي سيمه ده. که څه هم چې د لوېديځې اروپا د ټولو وگړو له 5% نه لږه برخه مسلمانان جوړوي خو په دغې سيمې کې د عيسوي مذهب نه وروسته د اسلام دين دويم لوی مذهب دی.

د نړۍ په نژدې ۵۰ هېوادونو کې مسلمانان په اکثريت کې دي. د نړۍ د مسلمانانو نژدې 62% مسلمانان د آسيا په لويه وچه کې مېشت دي، او له 683&nbsp;ميليونو نه ډېر مسلمانان په داسې هېوادونو کې لکه اندونېزيا (د مسلمانانو د شمېر له مخې د نړۍ تر ټولو لوی اسلامي هېواد، چې په يوازې توگه د نړۍ د ټولو مسلمانانو 15.6% په همدې هېواد کې مېشته دي)، پاکستان، هند، او بنگله دېش کې ژوند کوي.
نژدې 20% مسلمانان په عربي هېوادونو کې اوسېږي. په منځني ختيځ کې، غېر عرب هېوادونو لکه ترکيه او ايران د مسلمانانو لوی هېوادونه پېژندل شوي، په افريقا کې د مصر او نايجېريا په هېوادونو کې تر ټولو ډېر مسلمان وگړي ژوند کوي.

د ۲۰۰۹ ز. کال په اکتوبر کې د پيو څېړنيز مرکز يوې ډېموگرافيکې څېړنې دا په ډاگه کړه چې په ټوله نړۍ کې نژدې 1.57 بېليونه وگړي مسلمانان دي، چې په همدې توگه د نړۍ په هرو ۴ وگړو کې يو وگړی مسلمان حسابېږي. د همدغې څېړنې په ترڅ کې دا هم په ثبوت ورسېدل چې د لېبنان په پرتله په جرمني کې ډېر مسلمانان موندل کېږي او همدا شان د سوريې په پرتله په چين کې ډېر مسلمانان مېشت دي. د پاملرنې وړ دا ده چې د پيو د څېړنيز مرکز لخوا د ترسره شوې څېړنې شمار به په ځينې ځايونو کې د عامو منل شويو ارقامو سره په لوی توپير کې وي. په داسې وخت کې د ځينو اټکلونو لپاره پکار ده چې د ځانگړي هېوادونو اړونده د مسلمانانو د شمېر ليکنې او شمار بايد په پام کې ونيول شي.

د مسلمانانو اکثريت د سني مذهب لارويان دي، خو نژدې 10 – 13% وگړي بيا د تشيع مذهب ډله جوړوي.

## لړليک
هغه گڼ چې په لومړيو درېيو ستنو کې لاندې راغلي، همدا شمار د ۲۰۰۹ ز. کال د اکتوبر د مياشتې په ۸مه نېټه د پيو د څېړنيز مرکز لخوا د نړۍ د مسلمانانو د شمېر د ډيموگرافيکې څېړنې په ترڅ کې رابرسېره شوي.

## دا هم وگورئ

* List of Muslim majority countries
* مسلمانان
* مسلمانه نړۍ

**نور مذهبونه:**
* List of religious populations
* مذهبونه د هېوادونو له مخې
* Buddhism by country
* Hinduism by country
* Judaism by country
* Roman Catholics by country
* Protestantism by country
* Christianity by country
* Irreligion by country
* :Category:Bahá'í Faith by country and Bahá'í statistics

## سرچينې

## باندنۍ تړنې
* Official website of the Pew Forum study on Global Muslim Population 
* Muslim Population-A Site with Extensive information regarding worldwide muslim Population.
* Europe: European Muslim Union 
* 2010 World Muslim Population by Houssain Kettani
* Qantara.de Dossier: Democracy and Civil Society in Muslim countries 

وېشنيزه:اسلام د هیوادونو له مخې
د اسیایي هیوادونو نوملړ

left|220px|thumb|آسیا
دا د خپلواکو او ناخپلواکو په گډون د اسیايي هیوادونو نوملړ دي.
پدې نوملړ کې د آسیایي ۵۹ خپلواکو او نیمه خپلواکو په اړه لیکل شوي.

## مخ پر ودې
## نیمه خپلواک هیوادونه

### يادښتونه

## نور لړليکونه
* د GDP له مخې د آسيايي هېوادونو لړليک

وېشنيزه:آسيايي هېوادونه
آسيا
پلار

کيڼ|250px|بټنوک|پلار او ځوی
**پلار** یا (دادا) د يوې کورنۍ مشر غړي ته ويل کېږي، چې يو شخص له هغه څخه زېږېدلی وي.

وېشنيزه:کورنۍ
سوخوی سو ۳۵

**سوخوی سو ۳۵** ( په روسی :  Cy-35) د جېت د برید کوونکی ښکاری الوتکو د څلورم نسل ( پښت) یو ډول الوتکه ده چې په ۱۹۸۸ کال کې د سوخوی سو ۲۷ تر عصری کولو وروسته جوړه شوه . د سوخوی سو ۳۵ لمړی الوتنه د جون په میاشت کې په ۱۹۸۸ کال کې عملی شوه. روسی پوځ د هغی الوتکې څخه په رسمی ډول د ۱۹۹۵ څخه کار واخیست.

## توصیف
سوخوی سو ۳۵ کولای سی پر هوایی او ځمکنی هدفونو برید وکړی. دغه الوتکه هم کولای سی په شپه کې او د اورېدولو په وخت کې جگړه وکړی. په الوتکه کې دوه رادرونه نصبیږی چې دN-011,N-015.په نومونو یادېږی. دN-011رادرکولای سی  دریش هدفونه تعقیب وکړی ( وڅاری). د N-015رادر د الوتکې د شا په برخه کې پروت دی. نوموړی رادر کولای سی د سوخوی تر شا بریدکوونکی الوتکی تعقیب وکړی. سوخوی سو ۳۵ کولای شي پر اته هدفونو یوځل برید وکړی. د پیلوټ کابین په مخه کې د انفرا رید سینرور نصبېږی.
سوخوی سو ۳۵ دوې د ټوربوجت ماشینونه لری چې د  Ljulka AL-35F په نوم یادېږی.

## وسلې
د سوخوی سو ۳۵ په الوتکه کې یو ماشیندار نصبېږی چې د مرمی کالیبر یی ۳۰ م.م. دی.
د سوخوی ښکاری الوتکه کولای سی ۱۲ عصری رهبری راکتونه ولری چی د الوتکې تر تنې او وزرې لاندی نصبېږی. دغه راکتونه د رادار، لیزر (laser) او د اینفراریډ (infra red) د وړانگې (شعاع) رهبری کېدلای سی.

## ځانگړنې
300px|left
*د الوتکې ډول : ښکاری الوتکه
*دالوتکې د سورلی شمېره: ۱ پيلوټ (سو-۳۵، سو-۳۵ بې ام، سو-۳۵ اس) / ۲ پیلوټان (سو- ۳۵ یو بې) 
*جوړونکى شرکت:سوخوی  

*د ماشینونو محرکه ځواک : 
*اوږدوالى:۲۲،۲متره
*سور:۱۵،۵متره
*جگوالى:۶،۴متره
*خالص وزن:۱۷۵۰۰ كيلو گرامه
*له بارسره اخري وزن:۳۴۰۰۰ كيلو گرامه
*د چټکتيا اخري حد : ۲۴۵۰ كيلو متره په ساعت کې
*له ځمکې څخه په لوړه ارتفاع کې الوتنه: ۱۸۰۰۰ متر
*په يوه ساه الوتنه (په هوا کې بې له تېل سون ټوکواخيستلو): ۴۰۰۰  كيلومتره
*وړونکې وسلې: ۸۰۰۰ كيلو گرامه

## د سوخوی سو ۳۵ ډولونه
*سوخوی سو ۳۵ (  Su-35)
*سوخوی سو ۳۵ بې ام ( Su-35BM )
*سوخوی سو ۳۵ س (  Su-35S) 

## سرچینی
*ترجمه

وېشنيزه:سوخوی الوتکې
وېشنيزه:روسي الوتکې
مېگ ۳۱

**میگ ۳۱** ( په روسی: **МиГ-31** ) د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده چې د دښمن الوتکو د منځه وړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږی. دغه ښکاری الوتکه د ۱۹۷۹ کال څخه تر ۲۰۰۰ کال پورې جوړېده.د دغی الوتکې څخه په رسمی ډول  د ۱۹۸۳ راهیسی کار اخلی. په شوروی اتحاد کې تقریبا ۲۰۰ الوتکې جوړ شوې. په اوس وخت کي دغه الوتکه د روسیي او قزاقستان په جگړیزو تجهیزاتو کی شامل دی. په ۲۰۰۷ کال کی سوریه ۸ د میگ-۳۱ الوتکې سپارښت وکړلی. 
## توصیف
د میگ ۳۱ جوړښت د پولاد او تیتان څخه جوړ شوی دی. میگ ۳۱ دوه د جت ماشینونه لری.د الوتکې عمله د دوه پیلوټانو څخه تشکیل کېږی. د الوتکې چټکتيا کولای سی ۳۰۰۰ كيلو متره په ساعت کې ته ورسېږی. د میگ-۳۱ کولای سی تر ټولو عصری روسی رهبری شوی راکتونه وکاروی.  

وېشنيزه:مېگ الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې
د بابر توغندی

**هتف ۷** یا **د بابر توغندی** ( په اردو: هتف ۷ ، بابر مزائل ) یو ډول د کرویز توغندی دی چی د پاکستان اسلامی په جمهوریت کې جوړېږی. هتف ۷ کولای سی اتمی بم ولری. د توغندی د رسیدلو ساحه ٧۰۰ کیلومتره ده. دغه راکت  د الوتکې او بیړی څخه توغندېلای سی.
## تاریخ
په ۱۹۹۹ کال کښې القاعده په نایروبی او دارالسلام کې د امریکا پر سفارت خانو برید وکړل او امریکایی حکومت تصمیم نیول چې د القاعدې پر اډو برید وکړی. دوې اوونۍ وروسته امریکایی پوځ د تماهاوک د راکتونو په مرسته پر افغانستان برید وکړ. مگر ځینی توغندی خپل مقصد ته و نه رسیدل. طالبان دغه خراب شوی توغندی د پاکستان انټر سرويس انټېلېجنس ته ورکړ. پاکستانی انجینیرانو د توماهاوک تیکنولوژی کاپی وکړل او نوی پاکستانی توغندی جوړول.
په ۲۰۰۷ کال کې د پاکستان پوځ دغه نوی توغندی بریالی تجربه وکړه.

## منابع
* Jane's Information article on Hatf 7 (Babur)
* MissileThreat.com article - Hatf 7 and Hatf 8 
* http://www.pakmilitary.net/army/arsenal/cruise_missile.html 
* Pakistan fires new cruise missile, BBC News, 11 August 2005

وېشنيزه:راکټي وسلې
وېشنيزه:درنې وسلې
وېشنيزه:پاکستاني وسلې
اس ـ ۳۰۰

**اس ـ ۳۰۰** (په روسی کې:** C-300  зенитная ракетная система среднего радиуса действия** ) د اوږد انداخت ساحه د مځکې نه هوا ته یو ډول راکتی سیستم دی چی د الوتکو او توَغندیو د منځه وړولو لپاره کارېږی. دغه راکتی سیستم د ستراتیژیکی هدفونو د ساتنی د پاره کارېږی. د اس ـ۳۰۰ راکتی سیستم په روسیه کی او د چین په ولوسی جمهوریت کې جوړیږی.

## توصیف
د اس- ۳۰۰ د توغندی د سیستم یو ډله د لس تقلیه وسیلو څخه جوړېږی. په هغه کې یو د قومندان موټر، یو لوی تعقیب کونکی رادر، یو برید کونکی رادر، یو محلی څارنکی رادر او شپږ د توغندی وړونکی موټرونه دی.
د قومندان موټر د څارنکی د رادر څخه معلومات ټولوی.لوی تعقیب کونکی رادر کولای سی ۲۰۰ هدفونه وڅاری. بریدکونکی رادر کولای سی ۱۲ هدفونه وڅاری او پر شپږ هدفونو د توغندیو په مرسته برید وکړی.
  
## د اس-۳۰۰ استعمالونکی هېوادونه
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

وېشنيزه:د الوتکې ویشتونکي توغندی
ايليوشين-۷۶

**ایلیوشین ۷۶** ( په روسی: Ил-76 ) د جت یوه روسی وړونکی ( ترانسپوړټی ) الوتکه ده چې د ۱۹۷۶ کال څخه په روسییه کې جوړیږی. د ایلیوشین لمړی ماډل الوتنه په ۱۹۷۱ کال کې عملی شوه. تر اوس وخت پورې تقریبا ۵۰۰ الوتکې جوړ شوې.
## تاریخ
په ۱۹۶۵ کال کې په شوروي اتحاد کې نوی ترانسپورټی الوتکه طرح شوه. دغه الوتکه لمړی ځل په ۱۹۷۱ کال کې د پاریس په یو نندرتون کې کتل شو. د کارپوهانو په نظر د ایلیوشین الوتکه د امریکایی الوتکې ( C-141) څخه ښه ده. د ایلیوشین په الوتکه کې تانکونه، د استخراج ماشین او ډبه وړل کېدلای سی. د الوتکې پوځی ماډل یو ماشیندار لری.

## د الوتکې ډولونه

* **ایلیوشین  ۷۶**  غیر پوځی د الوتکې ماډل دی چې په نړۍ کی تر ټولو زیاته کاردونکی ماډل دی.
* **ایلیوشین ۷۸ مینسټین ** ( Mainstain) یو ډول پوځی الوتکه ده چې پر هغی الوتکې باندی یو لوی د رادر آنتن نصبیږی. هغه رادر د هوایی هدفونو د څارلو دپاره کارېږی. 
* **ایلیوشین ۷۸ میډاس** ( Midas) یو ډول پوځی الوتکه ده چې په هوا کې د هوا نوردۍ سون د ټانک کولو لپاره کارېږی.

## ځانگړنې
*د کارولو ډول: د ترانسپورټ الوتکه
*د الوتکې شرکت: ایلیوشین
*اوږدوالی:۴۶،۵۹ متره
*سور:۵۰،۵۰ متره
*جگوالی:۱۴،۷۶ متره
*په یوه ساه الوتنه:۵۰۰۰ کیلومتره
*چټکتیا اخری حد:۸۵۰ کیلومتره په ساعت کې
  
## عکسونه


دوتنه:Truck offload from an IL-76.JPEG|ایلیوشین ۷۶
دوتنه:VDayParade2009 aerial refueling tanker.jpg|ایلیوشین ۷۸ میډاس
دوتنه:Kongyu 2000, People's Liberation Army Air Force, China.jpg|KJ-2000
دوتنه:Beriev A-50 color.jpg|ایلیوشین ۷۸ مینسټین (Beriev A-50)
دوتنه:Cockpit Ilyushin Il-76MD.jpg|د پیلوټ کابین
دوتنه:World operators of the Il-76.png|د الوتکې استعمالونکی هېوادونه



   

وېشنيزه:پوځي وړونکي الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې
آنتونوف-۲۲۵

**آنتونوف-۲۲۵**(په روسي: Ан-225 Мрия ) د نړی تر ټولو لوی ترانسپورټی الوتکه ده چې په ۱۹۸۸ کال کې په شوروی اتحاد کې جوړ شوه. دغه الوتکه د توغولو د راکټونو  Proton او Energie  د ترانسپورټ لپاره کارېده. د آنتونوف لمړی الوتنه د دیسمبر په میاشت کې په ۱۹۸۸ کال کې عملی شوه.
تر اوس وخت پورې یوازې دوه الوتکې جوړ شوې.

## ځانگړنې
* د کارولو ډول: د ترانسپورټ الوتکه
* جوړونکی شرکت:Antonov 
* د الوتکې د سپرلی شمېره:۶ 
* د ماشینونو محرکه ځواک:Progress D-18T
* اوږدوالی:۸۴ متره
* سور:۸۸،۴ متره
* جگوالی:۱۸،۲ متره
* خالص وزن:۱۷۵۰۰۰ کیلوگرامه
* د چټکتیا اخری حد:۸۵۰ کیلومتره په ساعت کې

## عکسونه


File:An-225-manchester-2006.jpg|
File:Buran on An-225 (Le Bourget 1989) 1.JPEG|
File:An-225 Mriya.jpg|
File:An-225 open night.jpg|



وېشنيزه:پوځي وړونکي الوتکې
هیکسوجن

**هیکسوجن** (په انگريزي کی: *Hexogen*) د نیتروژن د ترکیبونو څخه یوه آغېزمندي چاودونکي توگه ده چی د سیکلونیډ آر ډې ایکس (RDX) یا ټې – ۴ (T-4) په نومومو یادېږي. دغه چادونکی توگه په ځانگړی ډول د بمونو او توغندیو د جوړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږي. هیکسوجن بېلگی په توگه د سیمټیکس یا سی – ۴ په چاودونکي ترکیبونو کی شامل دی. مگر دغه چاودونکی ماده په صنعت کی هم کارېږي. هیکسوجن په ۱۸۷۹ کال کی د ډاکټر لېنڅ لخوا جوړ شو.
## توصیف
هیکسوجن یو د بلور بې مزه، بې بوی، عضوی ( ارگانیک ) سپینه ماده ده چی په اسیتون ( acetone (CH3)2CO) کې ویلېږی. د چاودونکی سرعت یی ۸۸۰۰ متره په ثانیه کې دی.د چاودونکی حرارت یی ۳۴۰۰ درجې ده. د هیکسوجن نقطه ذوب ۲۰۳ درجې ده. د هیکسوجن چاودونکي فشار ۳۴۹،۹۶۰ باړونو ته رسېږي.
## د هیکسوجن جوړول
*
CH2)6N4 + 6 HNO3 --------> (CH2.N.NO2)3 + 6 H2O + 3 CO2 + 2 N2)

*
CH2)6N4 + 4 HNO3 --------> (CH2.N.NO2)3 + 3 CH2O + NH4NO3)

*
CH2)6N4 + 6 H2O -------> 4 NH3 + 6 CH2O)

*
2 CH2O + 2 HNO3 -------> 2 HCOOH + H2O + NO + NO2)

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
د افغانستان جگړه (۲۰۰۱)

**د افغانستان جگړه** یا **د دوامداري آزادۍ** د پوځی  عملیاتو څخه يوه پوځی عملیه ده چې د۲۰۰۱ کال څخه په افغانستان کې د طالبانو پر ضد د ناټو لخوا اداره کېږی.
## تاریخ
د سپټمبر په ۱۱ مه نېټه کال ۲۰۰۱م زېږيز کې دامریکا په سوداگريزو ودانيؤ باندې د ترهگرو تر برید وروسته د امریکا حکومت د شک پربنسټ د القاعدی سخت دريڅه تنظيم د پړې لامل وگاڼه، د همدغو تورونو په بنسټ ېې د القاعدې د مخ نيوۍ په تکل پر افغانستان باندې بريد پیل کړ . د امریکا حکومت ټينگار کاؤه چې په افغانستان کې د القاعدې پوڅي گړندي مرکزونه پراته دي او د سخت دريڅې اسلامي ډلې ترنامه د لوېديڅې نړۍ خلکو ته گواښ پېښوي . امریکایی حکومت غوښتل چې طالبان د القاعدې مشر اسامه بن لادن امريکې ته وسپاري ، خو د طالبانو مشرانو په وار وار د هغه د مېلمه گڼلو په حالت ټينگار کاؤ ورسره ېې د امريکې د چارواکو څخه د تورونو پر بنسټ جوت ثبوتونه غوښتل، دا لړۍ تر هغه روانه وه ترڅو طالبانو د اسامه بن لادن امریکايانو ته د ورسپارلو څخه انکار وکړ او عربي هېوادونو ته وراستولو باندې همغږي وښووله . پدې لړ کې عربي هېوادونو هم د هغه د بېرته ترلاسه کولو څخه لاس په سر شول . امریکا طالبانو ته خپل اخري توربرېښ پدې ډول ورکړ، که چېری طالبان اسامه ابن لادین دوی ته ونه سپاري، نو امریکایی پوځ به پر افغانستان راودانگي او هر ډول برید به وکړی. طالبانو همدې توربريښ ته په بابېزه وکتل او د ملگرو ملتونو له لارې ېې د حل لپاره لاس وغڅاوه ، دا چې د طالبانو حکومت په بشپړه توگه د ملگرو ملتونو لخوا نه ؤ پېژندل شوی نو ېې طالبان له پامه وغورڅول او د شمالي ټلوالې په استازیتوب ېې د برهان الدین رباني له پلوؤيانو سره د مشورو پر اساس پر افغانستان د برید امر ورکړ . چې په ترڅ کې ېې د اکټوبر پر ۷مه نېټه په کال ۲۰۰۱ م زېږيز کې د افغانستان په خاوره په ډېره بې پروا توگه بريدونه پیل کړه .

## پوځی عملیه
په ۲۰۰۱ م زېږيز کال د اکټوبر پر ۷مه امریکایی پوځ د القاعدې په پلمه پر طالبانو برید وکړ. په۱۳.۱۱.۲۰۰۱ د شمالي جنگسالاره ډلې کابل ته پرته د ملگرو ملتونو له اجازې ورننوتل . د طالبانو تر پرزېدو وروسته نوی منڅمهالې اداره جوړه شوه چې په ترڅ کې ېې حامد کرزی د افغانستان نوی موقت ولسمشر ونومول شو.

 

 

وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:د افغانستان جگړې
نری رنځ

**نری رنځ** چې د **سل** او توبرکلوز (په انگرېزي:**Tuberculosis**) په نومونو هم يادېږي، يوه مزمنه انتاني ناروغي ده چې د ميکوباکټېريام ټوبرکلوسېز په مېکروب تر اخته کېدو وروسته دا ناروغي پېښېږي. د نري رنځ په ناروغۍ کې اکثراً سږي اغېزمن کېږي، خو دا يوه داسې ناروغي هم ده چې د بدن نور غړي هم په ناروغۍ اخته کولای شي. دا ناروغي د هوا له لارې هغه وخت چې ناروغ ټوخېږي، پرينجېږي او يا هم توکاڼی غورځوي نو د ناروغ دغه عمل روغ وگړي په ناروغۍ اخته کوي. په انسانانو کې اکثره انتاني ناروغۍ د بې علايمو، پټو انتانونو په توگه پېښېږي، او نژدې يو په لسو پټو انتاني ناروغيو کې د يوې فعالې ناروغۍ په لور وده کوي، چې که دا حالت بې درملنې پاتې شي، نو دا په ۵۰٪ ناروغانو کې د مړينې سبب گرځېدلی شي.

د دې ناروغۍ عامې نښې اوږدمهاله ټوخی چې اکثراً په وينو ککړ بلغم ورسره مل وي، تبه، د شپې خوله، او وزن بايلنه دي. د بدن د نورو غړو انتانيت بيا د گڼ شمېر نښو نښانو سره راڅرگندېږي. د دې ناروغۍ پېژندنه د راډيولوژۍ په تخيک پورې تړاو لري، چې د ناروغ د ټټر اکس رې اخيستل د دې ناروغۍ په تشخيص کې يوه اړين کار دی، د دې تر څنگ د توبرکلوز جلدي آزمېښت، د وينې آزمېښت، او همداراز مايکروسکوپي لابراتواري آزمېښتونه او د مېکروبو د شتون د پاره د بدن د معاياتو مايکروبيالوژيکي کرنې د يادولو وړ آزمېښتونه دي. د نري رنځ درملنه د اوږدې مودې او ډېره مشکله او ستونزمنه ده. د دې ناروغي درملنه د اوږدې مودې لپاره د انټيبيوتيکونو د کارولو پورې اړه لري. هغه څوک چې د ناروغ د کتنې لپاره روغتون ته ورځي د هغه څارنه هم بايد د طبي املې له لوري وشي او د اړتيا په وخت کې يې درملنه هم وشي. د انتيبيوتيکونو په وړاندې د نري رنځ د مېکروبو مقاومت هغه لويه ستونزه ده چې په ځينو ناروغانو کې ليدل شوې. د درملو په وړاندې د مېکروبو مقاومت اکثراً د گڼ درملي مقاوم توبرکلوسېز يا multi-drug-resistant tuberculosis په ناروغۍ کې ليدل کېږي. د توبرکلوسېز نه ځان ژغورنه د گڼ شمېر طبي کتنو او د واکسينونو د پروگرام پورې اړه لري، د نري رنځ نه د ژغورنې لپاره اکثراً د Bacillus Calmette-Guérin واکسين کارېږي.

داسې اټکل کېږي چې د نړۍ نژدې درېمه برخه وگړي د *ميکوباکټېريم توبرکلوسېز* په مېکروب اخته دي، او همداشان په هرې ثانيې کې يو روغ کس په دغه مېکروب اخته کېږي. د هغو خلکو تناسب چې په هر کال کې د توبرکلوسېز يا نري رنځ په ناروغۍ اخته کېږي ثابته دی او يا هم په نړېواله کچه مخ په ټيټه روان دی، خو د وگړو د شمېر ډېرېدل دا په ثبوت رسوي چې د نوو پېښو مطلقه شمېره لا تر اوسه پورې مخ په لوړه ده. په 2007 ز. کال کې نژدې 13.7 ميليونه وگړي د اوږدمهالي فعالې ناروغۍ پېژندل شوي، نژدې 9.3 ميليونه نوې پېښې، او نژدې 1.8 ميليونه مړينې چې ډېری يې د مخ په ودې هېوادونو کې و راپور ورکړ شوی. د دې تر څنگ د مخ په ودې هېوادونو کې ډېر خلک د نري رنځ په ناروغۍ اخته کېږي دا ځکه چې د هغوی د بدن معافيت د معافيت کمزوري کوونکي درملو، د مخدره موادو کارېدنه او يا هم د اېډز د ناروغۍ په سبب کمزوری وي. په نړېواله کچه د نري رنځ خپرېدا يوه منظمه پروسه نه ده، په ډېری آسيايي او افريقايي هېوادونو کې نژدې ۸۰٪ وگړي د توبرکلوز په معاينه کې مثبته نتيجه ښکاره کوي، خو د امريکا په متحده ايالاتو کې يوازې 5-10% وگړي د معاينې په وخت مثبته نتيجه ښيي.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:ساري ناروغۍ
اوستراوا

**اوستراوا** (Ostrava ) لوی صنعتی ښار دی چې د چېک جمهوريت په شمال ختیځ کې پروت دی. مساحت یی ۲۱۶ کیلومتره مربع ده او ۳۲۱۲۳۶ نفوس لری.  اوستراوا د موراوا او سلېزیا د ولایتونو په حد کې پروت دی. په اوستراوا کې هم د اسقف مقر شته. تر ۱۹۹۴ کال پورې په اوستراوا کې د تېږی سکاره استخراج کېده.
## تاریخ

د اوستراوا ښار په منځنی پیړۍ کې تاسیس شو. په ۱۷۶۳ کال کې په دغی ښار کې لوی د تېږی د سکارو ذخیرې مینده شو. په ۱۸۲۸ کال کې په اوستراوا کې  لوی اسقف رودولف یان د فلزاتو د ویلیدو کار خانه جوړ وکړ. په اوس وخت کې دغه د فلزاتو د ویلیدو کار خانه د ویټکوویڅې ( ) په نوم یادېږی. د نړۍ تر جگرې وروسته اوستراوا د چکوسلواک تر ټولو مشهور صنعتی ښار وو. په ۱۹۹۱ لمړی د اوستراوا پوهنتون تاسیس شو.

## د اوستراوا لیږدونه

خلک په اوستراوا کې په سویس کې یا په ترام کې سپریږی. په اوستراوا کې هم هوایی میدان پروت دی. هره ورځ د پراک څحه اوستراوا ته ډیر عصری اورگاډی ورځی. دغه اورگډی په اټالیا کې جوړ شو او چېکی ترټولو سرعت اورگډی دی.دغه اورگادی د پېنډولینو (Pendolino ) په نوم یادېږی. خلک د اوستراوا څخه پراگ ته په دغی اورگادی کې تقریبا ۳ بجې سپرېږی. خلک په پېنډولینو کې عموما نه سپرېږی  ځکه د پېنډوبینو کرایه ډېر زیاته ده.

وېشنيزه:د چېک جمهوريت ښارونه
کارلوی واری

300px|thumb|left|'''کارلوی واری'''
**کارلوی واری** (په چیکی: *Karlovy Vary*) یو مشهور او لوی شفاخانه ای ښار دی چی د چېک په جمهوریت کی پروت دی. د ښار مساحت ۵۹،۱۰ کیلومتره مربع ده. په کرلوی واری ۵۰ زره نفوس ژوند کوی. په دی ښار کی د شیشه د جوړولو صنعت هم شته. په کاربوی واری هوایی ډگر شته چی په ۱۹۲۹ کال کی جوړ شو.
## تاریخ
کارلوی واری په ۱۳۵۰ کال کی د امپراطور او چېکی پاچا کارل ۴ لخوا جوړ شو. په ۱۵۲۲ کال کی ډاکتر واسلاف پایېر لمری کتاب د کارلوی واری او اوبو چینو په هکله ولیکه. په ۱۸۰۷ کال کی د لیکور د جوړولو پېل شو. په ۱۸۴۴ کال کی لمری کارخانې جوړې شوې او په ۱۸۷۰ کال کی اورگاډی پټبلۍ جوړه شوه. 
په ۱۵۰۸ کال کې په کارلوی واری کې طبی اوبه کشف شو. په دغی ښار کې ۱۲ د اوبو چینې پرتې دی چې د هضم د غړو رنځونو د تداوی لپاره کارېږی. د اوبو حرارت د ۱۲ درجو څخه تر ۳۷ درجو پورې دی. د نړی د بیلو بیلو سیمو خلک چې د هضم د اعضا رنځ لری کارلوی واری ته درځی.

## سرچینې
*     کارلوی واری

وېشنيزه:د چېک جمهوريت ښارونه
موسکيټ

**۳ ام ۸۰ موسکيټ** *([[روسي ژبه|په روسي]]: Москит)* د جنگی پېړیو په خلاف، له غږ نه زيات يو ډول رهبری توغندی دی چې د جنکی پېړيو او الوتکو څخه توغېږی.دغه رهبری توغندی په ۱۹۷۵ کال کې په شوروی اتحاد کې طرح شو. د دغه توغندۍ څخه په رسمی په ۱۹۸۳ کال کې کار واخيستل شو.

## توصيف
۳ ام ۸۰ موسکيټ لوی توغندی دی چې ۴۱۵۰ کيلوگرامه لری. د چټکتيا اخری حد يی ۳۰۰۰ کلومتره په ساعت کې ده. د توغندی هدف حداکثر ساحه ۱۲۰ کلومتره ده. په توغندی کې د رادر لارښونکی سيستم نصبېږی. هره توغندی د جامدو سون موادو په واسطه حرکت کوی. دغه توغندی کولای سی اتمی بم ولری.

## ځانگړنې
* اوږدوالی: ۹،۳۸۵ متره
* سور: ۲،۱ متره
* د چټکتیا اخری حد : ۳۰۰۰ کلومتره په ساعت کې

## سرچينې
*FAS report 
*Global Security report
*Moskit Online Photoalbum from BSF
*DTIG.org report (PDF)
*"Asia’s Advanced Precision Guided Munitions" (PDF) 
*Missile analysis (PDF) 

وېشنيزه:راکټي وسلې
ايگلا

250px|thumb

**۹کا ۳۸ ایگلا**( ПЗРК Игла) د لنډ توغولو د مځکی نه هوا ته یو ډول لاسی د توغندی سیستم دی چې د اوږې څخه توغېږی.دغه دتوغندی سیستم په شوروی اتحاد کې طرح شو. دغه راکتی سیستم د پوځی قطعاتو، بیړی ، اوبتلونو د سانتی لپاره کارېږی.
## توصیف

د ایگلا توغندۍ یو یا څلور توغندیو راکتی سیستم دی چې د برید د الوتکو او هلیکوپترونو د منځه وړولو لپاره کارېږی. د ۹کا ۳۹ ام ایگلا د توغندی سیستم د یو توغندی، د توغندی د پوښ او د انفرا رید لارښونکی سیستم څخه تشکیل کېږی. هره توغندی د جامدو سون موادو په واسله حرکت کوی. د چټکتیا اخری حد یی ۲۰۰۰ کلومتره په ساعت کې ده. د اس ای ۱۶ هدف حداکثر ساحه ۵۲۰۰ متره ده.
## د توغندی بحری ماډل
دغه راکتی سیستم په ځانگړی ډول د روسی اوبتلونه د سانتی لپاره کارېږی. دغه توغندی سیستم د څلور توغندی، د انفرا رید لارښونکی سیستم او څلور د توغندی د پوښ څخه تشکیل کېږی.

## منابع
* Широкий обзор «Иглы-С» в ИС «Ракетная техника» 
* http://yzarvemysih.do.am/index/0-547

وېشنيزه:د الوتکې ویشتونکي توغندی