عرب ژمی

عرب ژمی (عربي: الشتاء العربي) هغه اصطلاح ده چې د عرب پسرلي څخه وروسته په 2010ز کلونو کې په ځينو عربي هېوادونو کې، د مطلقې واکمنۍ او اسلامي سخت دريځۍ بيا سر راپورته کولو ته اشاره کوي. د "عرب ژمي" اصطلاح د عربي ټولنې په هېوادونو او منځني ختيځ او شمالي افريقا کې منځ ته راغليو يو شمېر پېښو ته اشاره کوي، چې د سوريې کورنۍ جګړه، د عراق بغاوت او په عراق کې له هغې وروسته جګړه، د مصر بحران، د ليبيا لومړۍ کورنۍ جګړه او له هغې وروسته د ليبيا دويمه کورنۍ جګړه، او د يمن کورنۍ جګړه پکې شامل دي. د عرب ژمي په توګه ياديدونکو پېښو کې هغه پېښې هم شاملې دي، چې په مصر کې منځ ته راغلې او په پايله کې يې محمد مرسي له واکه لېرې او جنرال عبدالفتاح السيسي په 2013ز کال کې د کودتا په پايله کې واک په لاس کې واخيست.

دا اصطلاح په لومړي ځل چينايی سياسي عالم «Zhang Weiwei» د يو امریکايي سياسي عالم «Francis Fukuyama» سره د 2011ز کال د جون په يو ويشمته نېټه د يو بحث پر مهال جوړه کړه. Fukuyama باور دلود چې د عرب پسرلی خوځښت به خامخا تر چين پورې خپور شي، په داسې حال کې چې Zhang وړاندوينه کوله چې عرب پسرلی به ژر په عرب ژمي بدل شي. 

د وارسا پوهنتون د پوهانو په وينا، عرب پسرلی د پيل څخه څلور کاله وروسته په 2014ز کال کې په بشپړ ډول په عرب ژمي بدل شو، د عرب ژمي په پايله کې ګڼې سيمه ييزې جګړې، مخ پر زياتېدو سيمه يیزه نا ارامي، د عرب هيوادونو اقتصادي او وګړيز کمښت، او نسلي-ديني ګوندي (فرقه يي) جګړې منځ ته راغلې. د بيروت د امريکايي پوهنتون د يوې څېړنې تر مخې، د 2014ز کال تر دوبي پورې، د عرب ژمي په پايله کې د يو ميليون څلورمه برخه انسانان مړه شوي او ميليونونه انسانان کډوال شوي وو. احتمالاً په عرب ژمي کې تر ټولو مهمه پېښه په عراق او شام کې د اسلامي دولت سخت دريځې ډلې منځ ته راتګ و، کومې ډلې چې د 2014 څخه تر 2019ز کال پورې د دې سیمې يوه ستره برخه په واک کې درلوده.

په 2023ز کال کې، ګڼې وسله والې جګړې اوس هم روانې دي، کومې چې د عرب پسرلي د پايلې په توګه بلل کېدای شي. د سوريې کورنۍ جګړه په سوريه کې په پراخه کچه د سياسي نا ارامۍ او اقتصادي ستونزو لامل ګرځېدلې ده، په داسې حال کې چې د سوريې دودپيسه (کرنسي) نوي تر ټولو ټيټې کچې ته لوېدلې ده. په يمن کې کورنۍ جګړه او د هغې په پايله کې د سعودي عربستان مداخله په دې هېواد اغېزې لري. په لبنان کې، د بانکوالۍ ستر بحران د ګاونډي هيواد سوريې اقتصاد ګواښي.

## تعريف
عموماً د عرب ژمي په اصطلاحا کې لاندې پېښې شاملې دي:

### جغرافيه
د "عرب ژمي" اصطلاح په منځني ختيځ او شمالي افريقا کې د عربي ټولنې ټولو هېوادونو کې منځ ته راغلیو پېښو ته اشاره کوي، چې د سوريې کورنۍ جګړه، د عراق بغاوت او له هغې وورسته د عراج جګړه، د مصر بحران، د ليبيا لومړۍ کورنۍ جګړه او په تعقيب يې د ليبا دويمه کورنۍ جګړه، او د یمن کورنۍ جګړه پکې شامل دي. په هغو پېښو کې چې عرب ژمی بلل کېږي، هغه پېښې هم شاملې دي چې په مصر کې منځ ته راغلې، او په پايله کې يې په 2013ز کال کې د مصر د کودتا پر مهال محمد مرسي له واکه لېرې او جنرال عبدالفتاح السيسي واک په لاس کې واخيست.

سياسي پرمختګ، په ځانګړي ډول د 2013ز کال د جولای د مياشتې له درېيمې نېټې څخه په مصر کې د مطلقې واکمنۍ د پر ځای کېدو او ملکي ازاديو ځپل د يو "پوځي ژمي" په توګه تشريح کړای شوی دی، چې د عرب پسرلي د موخو په خلاف يې فعاليت وکړ. د مذاکراتو له ګډوډۍ وروسته په ليبيا کې مختلفو مليشو او قبايلو جګړه پيل کړه. د لنبان او بحرين ډګرونه هم د عرب ژمي د سيمو په توګه پېژندل شوي دي.

پروفيسر Sean Yom د ليبيا تر څنګ سوريې ته د عرب ژمي د يوې صحنې نوم ورکړی دی. د شمالي مالي جګړه ډېر ځله د "اسلامپالي ژمي" د يوې برخې په توګه تشریح شوې ده. په تونس کې منځ ته راغلي سياسي بدلونونه، چې د حکومت بدلون هم پکې شامل و، او همدا راز د ISIL بغاوت، هم د يو شمېر کتونکو له خوا د "عرب ژمي پر لور وړاندې تګ" د احتمال په توګه بلل شوی دی.

### د پيل نېټه
د عرب ژمي د اصطلاح د کارولو لومړي حالتونه د 2011ز کال د فبرورۍ له لومړۍ نېټې څخه موندل کېدای شي.

له هغې وروسته،  د 2012ز کال په وروستيو کې د عرب ژمي اصطلاح په رسنيو کې يادېده، او له هماغه وخته مشهوره شوه، کوم څه چې په اوږدو او زياتېدونکو فرقه يي جګړو او وسله وال تاوتریخوالي د عرب پسرلي د ډېرو شخړو بدلولو ته اشاره کوي. The Daily Telegraph ورځپاڼې د 2012ز کال د ديسمبر مياشتې خپله خپرونه کې، 2012ز کال د عرب ژمي په توګه ياد کړ. 

د وارسا د پوهنتون د پوهانو په وينا، عرب پسرلی د پيل څخه څلور کاله وروسته په بشبړ ډول په عرب ژمی بدل شو. پروفيسر «James Y. Simms Jr. » د 2015ز کال «Richmond Times-Dispatch» ورځپاڼې ته په ليکلې خپله نظري مقاله کې له دې نظر څخه ملاتړ کړی دی. د 2016ز کال په لومړيو کې، The Economist خپرونې د عرب نړۍ په ټولو هېوادونو کې وضعيت د "له هر وخت څخه خرابه" وباله، او د روان عرب ژمي نوم يې ورکړ.

## اغېز

### اقتصادي اغېز
د منځني ختيځ او افريقايي مطالعاتو لپاره د موشي ډيان مرکز (Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies) په وينا، د 2014ز کال د جنورۍ تر مياشتې پورې، په عرب نړۍ کې د عرب ژمي پر مهال شوي کړکېچونو ارزښت تر 800 ميليارده امریکايي ډالرو رسېدو. په سوريه، مصر، عراق، اردن، او لبنان کې شا اوخوا شپاړس ميلیونه خلکو په 2014ز کال کې بشري مرستو ته اړتيا درلوده.

د The Economist په وينا، مالټا له عرب ژمي ګټه پورته کړه، ځکه هغه سيلانيان چې مصر يا تونس ته به تلل، يو خوندي بديل يې غوره کړ.

### مرګ ژوبله
د بيروت د امریکايي پوهنتون د يوې څېړنې تر مخې، د 2014ز کال د دوبي تر موسم  پورې، د عرب ژمي په پايله کې د يو ميلیون نږدې څلورمه برخه مړينې منځ ته راغلې او ميليونونه نور انسانان کډوال شوي وو.

سياسي ليکوال او مبصر George Will راپور ورکړی و چې د 2017ز کال تر لومړيو پورې، له 30000 څخه زياتو انسانانو په ليبيا کې ژوند له لاسه ورکړی و، په سوريه کې 220000-320000 انسانان وژل شوي او يوازې د سوريې د کورنۍ جګړې له امله څلور ميليونه انسانان کډوال شوي وو.

تر 2021ز کال پورې عرب ژمي بيا هم دوام پيدا کړ. د بحران پر اساس مرګ ژوبله په لاندې ډول ده:

* د سوريې کورنۍ جګړه – د تلفاتو شمېر 570000 وژل شوي دي او شمېر مخ پر زياتېدو دی، جګړه روانه ده
* 2011 د عراق بغاوت، 2013 کورنۍ جګړه، او له هغې وروسته د اسلامي دولت بغاوت – د تلفاتو شمېره له  220000 څخه زيات وژل شوي او مخ پر زياتېدو دی - په 2017ز کال کې د کورنۍ جګړې پای اعلان شو، بغاوت لا هم روان دی
* د يمن کورنۍ جګړه – د تلفاتو شمېر له 350000 څخه زيات وژل شوي، او مخ پر زیاتېدو دي، جګړه روانه ده
* د ليبا بحران – د تلفاتو شمېر له 40000 زيات وژل شوي او مخ پر زياتېدو دي، جګړه لا هم روانه ده
* د مصر بحران او د سينا بغاوت – کوم څه چې د عرب ژمي د پيل ښودنه کوي، د تلفاتو شمېر له 5000 زيات وژل شوي، او مخ پر زیاتېدو دي - په 2023ز کال کې د جګړي د پای ته رسېدو اعلان شوی، خال خال بريدونه روان دي

## سرچينې