آزادي پاله سوسیالیزم

آزادي پاله سوسیالیزم چې د آنارکو سوسیالیزم، آنارشیستي سوسیالیزم، آزاد سوسیالیزم، بې دولته سوسیالیزم، سوسیالیست انارشیزم او سوسیالیست آزادي پالنې په نومونو هم پېژندل کېږي، په سوسیالیستي خوځښت کې د استبداد ضد، دولت ګرایۍ ضد او آزادي پاله سیاسي فلسفه ده چې دولتي سوسیالیسټ مفهوم د دولت ګرا په بڼه ردوي، چېرې چې دولت پر اقتصاد متمرکز کنټرول ساتي. آزادي پاله سوسیالیسټان چې له آنارشیزم او آزادي پالنې سره ګډون لري، په کاري چاپېریال کې د غلامۍ له مزدوري اړیکو څخه انتقاد کوي او د کارګرانو د ځان مدیریت او د سیاسي سازمان غیر متمرکزه ساختارونو باندې ټینګار کوي. د یوه پراخه سوسیالیسټي دود او خوځښت په توګه، آزادي پاله سوسیالیزم کې د انارشیستي، مارکسیستي او له انارشیستۍ څخه الهام شوي فکرونه او همدارنګه د کین اړخه آزادي پالانو تمایلات، شامل دي. آنارشیزم او آزادي پاله مارکسیزم د آزادي پاله سوسیالیزم له اصلي جریانونو څخه دي.

آزادي پاله سوسیالیزم په ټولیزه توګه د دولت مفهوم ردوي او ادعا کوي چې پر آزادۍ او عدالت ولاړه ټولنه یوازې هغه وخت رامنځته کېدای شي چې هغه استبدادي نهادونه چې د تولیدي اوزارو ځینې برخې کنټرولوي او اکثریت د مالکې طبقې یا د سیاسي او اقتصادي نخبه ‌ګانو اطاعت کوي، له منځه لاړ شي. آزادي پاله سوسیالیسټان پر مستقیمه ډیموکراسۍ د غیرمتمرکزه ساختارونو او فدرال یا کنفدرال اتحادیو لکه د وګړو/خلکو مجلسونه، کوپراتیفونه، آزادي پاله ښاروالۍ، سوداګریزې اتحادیې او د کارګرانو له شوراګانو دفاع کوي. دا کار د پېژندنې، انتقاد او د بشر په ژوند کې د ټولو نامشروع اقتدارونو د له منځه وړلو لپاره د آزادۍ او آزادې ټولنې له لارې د یو عمومي غږ په توګه ترسره کېږي. آزادي پاله سوسیالیزم د استبدادي او مخکښ بولشویزم/لنینیزم او د فابیانیزم/ټولنیزې ډیموکراسۍ د رفورمیزم څخه توپیر لري.

د کین اړخه آزادي پالنې سوسیالیسټي وزر او بڼه، پخواني او اوسني خوځښتونه او جریانونه چې معمولاً د آزادي پاله سوسیالیستانو په توګه تعریفېږي عبارت دي له: آنارشیزم (په ځانګړې توګه د انارشیزم فکري مکتبونه لکه آنارکو کمونیزم، آنارکو سندیکالیزم، راټولوونکی آنارشیزم، شین آنارشیزم، فردګرا آنارشیزم، موچوالیزم او ټولنیز آنارشیزم) او همدارنګه کمونالیزم، د ډیموکراټیک سوسیالیزم ځینې بڼې، صنفي سوسیالیزم، آزادي پاله مارکسیزم (اوتونومیزم، شورایي کمونیزم، د نورو له منځه کین اړخه کمونیزم)، مشارکت ګرایی، انقلابي سندیکالیزم او د یوټوپیایي سوسیالیزم ځینې نسخې.

## عمومي کتنه

### تعریف
آزادي پاله سوسیالیزم له بېلابېلو تفسیرونو سره یوه غربي فلسفه ده، که څه هم د هغه په اوتارو کې ځینې ټولیز مشترکات پیدا کولی شو. دا د کار په ځای کې د کارګر محوره تولیدي سیسټم او بنسټ څخه دفاع کوي چې په ځینو برخو کې په اساسي ډول د تولید د اوزارو په هکله له نیوکلاسیک اقتصاد څخه د ډیموکراتیکو کوپراتیفو یا ګډ مالکیت په ګټه جلا کېږي (سوسیالیزم). هغوی سپارښتنه کوي چې دا اقتصادي سیسټم په هغه ډول ترسره شي چې په کې هڅه وشي ترڅو د افرادو آزادي ترټولو لوړ حد ته ورسوي او د قدرت یا اقتدار تمرکز ترټولو ټیټ حد ته ورسوي (آزادي پالنه). د دې هدف پلویان، سپارښتنه کوي چې دې هدف ته رسېدل د سیاسي او اقتصادي قدرت غیر متمرکزه کولو، چې معمولاً په لویه پیمانه (شخصي شتمنۍ ته د درناوۍ په ساتلو سره) د شتمنیو او خصوصي شرکتونو د ټولنیز کیدو، له لارې ممکن دي. آزادي پاله سوسیالیزم تمایل لري چې د خصوصي مهمو اقتصادي مالکیتونو د ډېری بڼو له مشروعیت څخه انکار وکړي، او د سرمایه دارۍ مالکیت اړیکې ته د یوې سلطې په توګه ګوري چې له فردي آزادۍ سره په ټکر کې ده.

اولنۍ آنارشیسټي مجلې چې د آزادي پالنې اصطلاح یې وکاروله د Le Libertaire، Journal du Mouvement Social وه او د ۱۸۵۸ او ۱۸۶۱م کالونو ترمنځ د آزادي پاله فرانسوي کمونیسټ ژوزف دژاک لخوا په نیویارک ښار کې خپرېده. د دې اصطلاح بله ثبت شوې کارونه په اروپا کې وه، کله چې د آزادي پاله کمونیزم اصطلاح په لو هاور کې د فرانسې منطقه يي آنارشیسټ کانګرس (۱۶-۲۲ نوامبر ۱۸۸۰) کې وکارول شوه. د ۱۸۸۱م کال په جنوري کې د «آزادي پاله یا آنارشیست کمونیزم» په هکله یو فرانسوي منشور صادر شو. بالاخره په ۱۸۹۵م کال کې، نامتو آنارشیستانو سباستین فوره او لویز میشل، د Le Libertaire کتاب په فرانسه کې خپور کړ. دا اصطلاح خپله د فرانسوي libertaire کلمې څخه سرچینه اخلي چې په فرانسه کې د آنارشیستي خپرونو ممنوعیت نه د تېښتې لپاره کارول کېده. په دې دود کې، د آزادي پالنې اصطلاح عموماً د آنارشیزم مترادفې، د دې اصطلاح د اصلي معنا، په توګه کارول کېږي. د اروپایي سوسیالیسټ حرکت په چوکاټ کې، د آزادي پاله اصطلاح په دودیز ډول د هغو سوسیالیستانو د تشریح کولو لپاره کارول کېږي چې له دولتي استبداد او سوسیالیزم سره مخالف وو، لکه میخایل باکونین او تر ډېره له ټولنیز آنارشیزم سره همغږي لري، په داسې حال کې چې فردګرا آنارشیزم هم آزادي پاله سوسیالیست دی. غیرلاکي فردګرایي د آزادي پاله سوسیالیزم په ګډون، سوسیالیزم په بر کې نیسي.

د سوسیالیزم او آزادي پالنې اړیکه له سرمایه دارۍ څخه وړاندې ده او ډېری د استبداد ضد کسان اوس هم هغه څه ردوي چې دوی په متحده ایالتونو کې د سرمایه دارۍ او آزادي پالنې د غلطې اړیکې په توګه یې ورته کتل. لکه څنګه چې نوام چامسکي وایي، یو ثابت آزادي پال «باید د اوزارو د تولید له خصوصي مالکیت او د معاش غلامي، چې د دې سیسټم یوه برخه ده، سره مخالفت وکړي، ځکه له دې اصل سره چې کار باید آزاد او د تولید کوونکي تر کنټرول لاندې وي، سره مطابقت نه کوي». د آنارشیست سوسیالیزم، آنارکو-سوسیالیزم، آزاد سوسیالیزم، بې دولته سوسیالیزم، سوسیالیست آنارشیزم او سوسیالیست آزادي پالنې اصطلاح ګانې ټولې د آزادي پاله سوسیالیزم آنارشیستي وزر ته د اشارې یا هم برعکس د سوسیالیزم د استبدادي بڼو لپاره کارول شوي دي.

اقتصاد پوه رابین هانل د خپل کتاب اقتصادي عدالت او ډیموکراسي (۲۰۰۵) په یوه څپرکي کې چې د آزادي پاله سوسیالیزم تاریخ په کې بیاشمېري، بیان کوي هغه موده چې آزادي پاله سوسیالیزم په کې ډېر اغیز درلود د نولسمې پېړۍ له پایه د شلمې پېړۍ تر څلورو لومړیو لسیزو پورې وه. د هانل په وینا، د شلمې پېړۍ په لومړیو کې «آزادي پاله سوسیالیزم د سوسیالې ډیموکراسۍ او کمونیزم په څېر پیاوړی ځواک وو». نړیوال آنارشیست سنت ایمیر چې د هانل لخوا ورته د نړیوال آزادي پاله نوم ورکړل شوی، په ۱۸۷۲م کال کې د سنت ایمیر په کانګرس کې، کله چې د هاګ د لومړي نړیوال کانګرس څخه یو څو ورځې وروسته، چې په کې مارکسیستانو او آزادي پالانو تر منځ جلا توب راغی، تاسیس شو، او د هانل لخوا ورته د نړیوال سوسیالیست نوم ورکړل شو. دې نړیوالې آزادي پالنې «له پنځوسو کالو څخه ډېر له سوسیالو ډېموکراټانو او کمونیسټانو سره د سرمایه دارۍ ضد فعالانو، انقلابیانو، کارګرانو، اتحادیو او سیاسی ګوندونو لپاره، په بریالیتوب سیالي وکړه». د هانل لپاره، آزادي پاله سوسیالیسټانو «په روسیه کې د ۱۹۰۵م او ۱۹۱۷م کال په انقلابونو کې رغنده رول ولوبوه. ازادي پاله سوسیالیستانو په ۱۹۱۱م کال کې د مکسیکو په انقلاب کې غالب رول ولوبوه. د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای څخه شل کاله وروسته، آزادي پاله سوسیالیستان لا هم هومره پیاوړي وو چې وکړی شي د انقلاب رهبري په لاس کې ونیسي. ټولنیز انقلاب چې په ۱۹۳۶م او ۱۹۳۷م کالو کې یې د جمهوري غوښتونکې اسپانیا سراسر ونیوه». له بلې خوا، په مارکسیزم کې د آزادي پالنې یوې لړۍ شکل ونیوه چې د ۱۹۱۰مې لسیزې په وروستیو کې، عمدتاً د بلشویسم او لینینیزم د قدرت له نیولو او د شوروي اتحاد د جوړېدو په غبرګون کې راښکاره شو. آزادي پاله سوسیالیسټان استدلال کوي چې دا دولتونه د لېننیستي باور څخه په پیروۍ سره د سرمایه دارۍ څخه سوسیالیزم خوا ته روان وو او هیڅکله هم د پراختیا نورو پړاوونو ته ونرسېدل. آزادي پاله سوسیالیستان د دولت د لغوه کولو په لټه کې دي پرته له دې چې د دولتي سرمایه دارۍ له انتقالي مرحلې څخه تېر شي.

کنت بروملي د پیتر کروپوتکېن اثر «ډوډۍ د فتحې» په کتاب باندې خپله مخکتنه کې، شارلز فوریه، فرانسوی یوټوپیان سوسیالیست، د فرانسوي فرانسویز ناول بابوف او ایټالیوي فیلیپ بووناروتي د استبدادي سوسیالیستي نظریو په وړاندې د آزادي پالنې د سوسیالیستي نظریې بنسټګر وباله.

## سرچينې