open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تارتاري سترواکي

**تارتاري سترواکي** يا **تارتاري امپراتوري** () د جعلي پېښليک او توطيې د تيوريو يوه ټولگه ده چې د دې تيورۍ له مخې په تېرو کې يو لرغوني تمدن شتون درلود چې د وخت په تېرېدو دا تمدن له منځه تللی او د خاورو لاندې شوی دی،  دا مفکوره له روسي ملتپانې نه سرچينه اخلي.

تارتاري د منځنۍ اسيا او سيبېريا لپاره يو عمومي نوم دی. د سازش تيوري ادعا کوي چې تارتاريان يا د تارتاريانو سترواکي له پرمختللې ټېکنالوژۍ سره يو ورک شوی تمدن دی، دوی  د اسيا تاريخ کې د تارتاريانو مستند شوي حسابونه له پامه غورځوي.
د سازش تيورۍ په عصري ليدلورو کې ادعاشوي تارتاريان سترواکي د مرکزي افغانستان څخه تر شمالي کزاخستان او همدارنگه د منگوليا، چين او د روسيې لرې ختيځ سيمو پورې غځېدلې سيمه گڼل کېږي.
## شاليد
د لويې تارتاريا تيوري د يوې ځپل شوې ورکې شوې ځمکې يا تمدن په توگه په روسيه کې رامنځته شوې ده چې اړخونه يې لومړی د اناتولي فومينکو په نوې کرونولوژۍ کې د ۱۹۷۰ لسيزې په نيمايي او د ۱۹۸۰ لسيزې په لومړيو کې راڅرگند شول، او بيا د نيکولای ليواشوف د نژادي پټ تاريخ له خوا مشهوره شوه. په روسيه کې دا تيوري د ملتپالنې له کبله مشهوره ده، تارتاريا د روسيې لپاره د اصلي نوم په توگه وړانديزېږي، چې په لوېديځ کې په بشپړ ډول له پامه غورځول شوې ده.
د **روسيې ځمکپېژندنې ټولنې** هم د سازش تيورۍ په پام کې نيولو پرته له دې فرصت نه کار اخيستی او په خپله ټولگه کې د **تارتاريا** ډېرې نخشې خپرې کړې دي.  
له شاوخوا ۲۰۱۶ ز راهيسې د تارتاريا ورکې شوې سترواکۍ په اړه د سازش تيوري په اينټرنېټ کې ډېره مشهوره شوې ده، چې له خپلې اصلي روسي ملتپالنې څخه راجلاشوې ده.
## سرچينې
اتومي وسلې لرونکو هېوادونو نوملړ

وس‌مهال د نړۍ نهه خپلواک هېوادونه د **اتومي وسلو لرونکي هېوادونه** گڼل کېږي چې له هغې ډلې يوازې اته يې ځان رسماً اتومي وسلو لرونکي هېوادونه گڼي.
لومړنۍ اتومي وسلې ازموينه په ۱۹۴۵زېږديز کال کې د امريکا متحده ايالتونو ترسره کړه، چې ورپسې په ترتيب سره روسيه (۱۹۴۵ز)، برېتانيا (۱۹۵۲ز)، فرانسه(۱۹۶۰ز)، چين (۱۹۶۴ز)، هند (۱۹۷۴ز)، پاکستان (۱۹۹۸ز) او شمالي کوريا (۲۰۰۶ز) کې اتومي وسلې لرونکی هېواد شو؛ انگېرل کېږي چې اسرائيل په ۱۹۶۷ زېږديز کې اتومي وسلې جوړې کړې دي، خو په رسمي ډول يې هېڅکله نه دي منلي چې دوی اتومي وسلې جوړې کړې دي.
د اتومي وسلو د نه خپرېدو تړون (NPT) سره سم، متحده ايالات، روسيه، انگلستان، فرانسه او چين د اتومي وسلو لرونکي دولتونه (NWS) پېژندل شوې دي، دوی د ملگرو ملتونو د امنيت شورا پېنځه دايمې غړي هم دي، اسرائيل، هند او پاکستان هېڅکله د اتومي وسلو د نه خپرېدو تړون لاسليک کړی نه دی، په داسې حال کې چې شمالي کوريا په ۱۹۸۵زېږديز کال کې دا تړون ومانه؛ خو وروسته په ۲۰۰۳ زېږديز کال کې له دې تړونه وواته.

## د اتومي وسلو لرونکو هېوادونو نوملړ
د اتومي وسلو لرونکو هېوادونه او د هغوی هستوي وړتياوې په لاندې لښتيال کې ښودلی شو:

## سرچينې
قائم‌شهر

**قائم‌شهر** (  ) د مازندران ولایت او شمالي ایران یو له ګڼ نفوسه او لویو ښارونو څخه دی، او د قایمشهر ولسوالۍ مرکز دی، چې د البرز په مرکزي سیمه کې موقعیت لري او د 1979 کال له انقلاب څخه دمخه **د شاهي** په نوم یادیده. قائم‌شهر په مازندران کې د صنعت او صادراتو مرکز دی او په ایران کې د ترانسپورت ، کرنې ، ګرځندوی ، کانونو او صنعتي ښارونو څخه یو له مهمو ښارونو څخه دی. 

د طبیعي سختوالي له مخې، قائم‌شهر په دوو برخو ویشل شوی دی: میداني سیمې او د البرز غونډۍ لمنې، او د سمندر له سطحې څخه ۵۱ متره لوړ دی. ګېمشهر معتدله او مرطوبه اقلیم لري. په ډیری کلونو کې، د ژمي موسم د قایمشهر د ټول کلني باران نیمایي برخه برابروي، او اوړی په قایمشهر کې تر ټولو وچ موسم دی. په قایمشهر کې اوسط باران ۸۵۰ ملي متره دی  . د وروستیو دقیقو جغرافیایي معلوماتو پر بنسټ، قایمشهر د ایران په شمال کې یو له لویو ښارونو څخه ګڼل کیږي. د قایمشهر خلک د طبري قوم څخه دي  او د مازندراني ژبه وايي.  د قایمشهر خلک قایمشهري لهجه وايي، کوم چې د مازندراني ژبې له لهجو څخه یوه ده.  د ښار ډېری نفوس په رسمي ډول مسلمان او دولسم شیعه مذهبه دی. 

په قائم‌شهر کې د ژوند تاریخ، چې *د چمانو* او *توجي* لرغوني ښارونه پکې شامل دي، د اوسپنې دورې پورې اړه لري، او په قائم‌شهر کې لرغونپوهنیزې کیندنې د 5,000 کلنو لوښو او ډبرو وسیلو کشفولو لامل شوي دي.  دې ښار ته د صفويانو په دوره کې ډېره پاملرنه وشوه، بیا د قاجارانو په دوره کې د غیمشهر لومړنۍ ودانۍ *د علي آباد* په نوم ونومول شوه، خو د ښار د سوکالۍ او پرمختګ سرچینه د پهلويانو دورې ته ورګرځي. د پهلوي په دوره کې، د ایران د ملي ریل پټلۍ جوړول په قائم‌شهر کې پیل شول، او په قائم‌شهر کې مختلف فابریکې او مرکزونه جوړ شول.  په سپتمبر ۱۳۱۴ هجري کې.د وزیرانو شورا د تصویب له مخې، د دې ښار نوم، چې د رضا شاه د زیږون ځای ، سوادکوه ته نږدې موقعیت لري، په *شاهي* بدل شو.  د دوهمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو وروسته، د قائم‌شهر پراختیا دوام وموند او دا د نفوسو د ودې په مرکز بدل شو. د ۱۹۷۹ کال د انقلاب پر مهال، *شاهي* نوم *قائم‌شهر* ته بدل شو.
## سرچینې
یونیورسل سټوډیوز جاپان

**یونیورسل سټوډیوز جاپان** (په جاپاني: *ユニバーサル・スタジオ・ジャパン*) یو تیم پارک دی چې د جاپان په اوساکا کې موقعیت لري.
دا د مارچ په ۳۱، ۲۰۰۱ کې پرانستل شو، دا په ټوله نړۍ کې د شپږو یونیورسل سټوډیوز تیم پارکونو څخه یو دی او د متحده ایالاتو څخه بهر لومړی پرانستل شو.
دا پارک د یونیورسل سټوډیوز فلوریډا سره ورته دی او د یونیورسل اورلانډو او یونیورسل سټوډیوز هالیوډ دواړو څخه غوره شوي جاذبې لري، سربیره پردې د یو شمیر ځانګړو جاذبو یو کوچنی شمیر هم شتون لري.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:جاپان
د حضرت علي تخته کوپرک عالي لیسه

د **حضرت علي تخته کوپرک عالي لېسه**() د افغانستان د تخار ولایت یوه دولتي تعلیمي مؤسسه ده، چې په ۱۳۴۳ هـ ش (۱۹۶۴ ز.) کال کې تا سیس شوې. دا لیسه د تخار ولایت د پوهنې ریاست تر ادارې لاندې فعالیت کوي او د علم، اخلاق، او ملي شعور د روزنې په برخه کې مهم رول لري.

## تاریخي ارزښت
دا لیسه د ۱۳۴۳ هـ ش کال د جوزا په میاشت کې د وخت د پوهنې چارواکو او د سیمې د مشرانو په همکارۍ تأسیس شوه. له لومړۍ ورځې راهیسې، دا ښوونځی د علمي زده‌کړو، اخلاقي روزنې، او ټولنیز هوښ د ودې یوه مهمه مناره وه. په زرګونو نرینه او ښځینه زده‌کوونکي یې فارغ کړي، چې ډېری یې اوس د هېواد په بېلابېلو برخو کې فعال دي.

د هېواد د کورنیو جګړو پر مهال، دا لیسه د جګړې له امله ویجاړه شوه، ودانۍ یې ونړېده، او اصلي موقعیت یې له منځه لاړ. بیا په ۱۳۹۲ هـ ش (۲۰۱۳ ز.) کال کې، د سیمې د خلکو د غوښتنو او د پوهنې ریاست د تایید له مخې، دا لیسه بېرته فعاله شوه. پخوانی موقعت د چرمګري کلي د نثار احمد عالي ترڅنګ یو موقعیت د نثار احمد شهید عالي لیسې تر څنګ و، خو د ادارې چارو تر پای رسېدو وروسته دا لیسه د تخته کوپرک اصلي ځای ته انتقال شوه او معیاري ودانۍ بنسټ ورته کېښودل شو.

لاسته راوړنې

تر اوسه د دې لیسې له چتر لاندې په زرګونو زده‌کوونکي فارغ شوي دي، چې په ښوونه، طب، انجینري، اقتصاد، حقوق، او اداري چارو کې بوخت دي. دا لیسه نه یوازې د علمي زده‌کړو، بلکې د ملي شعور او انساني ارزښتونو د خپراوي مرکز هم ګڼل کېږي.

## ټولنیز رول

حضرت علي تخته کوپرک عالي لیسه د تخار ولایت د پوهنې له مهمو بنسټونو څخه ده، چې د سیمې د علمي، فکري، او فرهنګي بیدارۍ په برخه کې ژوره ونډه لري. دا مؤسسه د سولې، ورورولۍ، او انساني ارزښتونو د پیاوړتیا لپاره یو فعال بنسټ ګڼل کېږي.

## تاریخ
دا لیسه د وخت د پوهنې چارواکو او د سیمې د مشرانو په همکارۍ تاسیس شوه. له لومړۍ ورځې راهیسې، دا ښوونځی د علمي زده‌کړو، اخلاقي روزنې، ټولنیز ژوند او ویښتیا د ودې یوه مهمه بېلګه وه. د کورنیو جګړو پر مهال ویجاړه شوه، خو په ۱۳۹۲ هـ ش کال کې بېرته فعاله شوه.

## موقعیت
د دې لیسې اوسنی موقت د تخته کوپرک کلی په لویدځي برخه کې دی، شمال لوري ته یې  تالقان او د درواهي سپین جومات کلي عومي لوی سړک دی.

## لاسته راوړنې
## زرګونه فارغان له دې لیسې څخه فارغ شوي دي ، فارغ شوي کسان  یې په ښوونه او روزنه ، طب، انجینري، اقتصاد، حقوق، او اداري چارو کې فعال دي د علمي زده‌کړو، اخلاقي روزنې، او ټولنیزې ویښتیا مرکز ګڼل کېږي
وېشنيزه:لیسې په افغانستان کې
وېشنيزه:تخار ولایت
وېشنيزه:تعلیم
د ایران د ګازو ملي شرکت

**د ایران د ګازو ملي شرکت** د ایران د ګازو د ویش دولتي شرکت دی، چې د طبیعي ګازو د تصفیی، لیږد او ویش په برخه کې فعالیت کوي او د تیلو وزارت لاندی د څلورو شرکتونو څخه یو دی. دا شرکت په ۱۹۶۵ کال کې د ایران د تیلو ملي شرکت لخوا د ۲۵ ملیارد ریال لومړنۍ پانګی سره تاسیس شو.

[thumb|ښي| د ایران د ګازو زیرمې د نړۍ د ټولو ګازو ۱۵٪ دي. ایران د [د ګازو صادرونکو هیوادونو فورم بنسټ ایښودونکی غړی دی.]]

دا شرکت د ایران د حکومت ملکیت دی، او سره له دې چې ملي مخفف لري، د ملی ګاز شرکت او د ایران د تیلو وزارت سره تړلو دریو نورو شرکتونو ټولې یا حتی یوه برخه هیڅکله د ایران خلکو ته د ونډو یا د ونډو په بازار کې د لومړني عامه وړاندیزونو په بڼه نه ده ورکړل شوې.

## تاریخ
د ایران د ګازو ملي شرکت په ۱۹۶۴ کال کې د د ایران د تیلو ملي شرکت لخوا تاسیس شو. اوس مهال، د ایران د ګازو ملی شرکت په منځني ختیځ کې د ګازو له لسو لویو شرکتونو څخه یو دی او د تیلو وزارت له څلورو اصلي شرکتونو څخه یو دی چې د ۵۰ کلونو څخه ډیر تاریخ لري، کوم چی د ایران د اړتیا وړ د ۷۵ سلنی څخه ډیر تیلو رسولو مسؤلیت لری.

## د تولید کچه
د ایران د ملي تیلو شرکت لخوا د د جنوبي پارس د ۱۲م پړاو له پیل وروسته، بیا د د جنوبي پارس ګاز کمپلیکس د اوومې تصفیې کارخانې په بڼه د تاسیساتو لیږد وروسته، د ایران د ملي ګاز شرکت د ګاز تولید په ورځ کې ۷۷۰ ملیون متر مکعب ته لوړ شو.

## فرعي شرکتونه

* د ایران د ګازو لیږد شرکت
* د ایران د ګازو انجینرۍ او پراختیا شرکت
* د ایران د ګازو صادراتو شرکت
* د ایران د ګازو ذخیره کولو شرکت

## جستارهای وابسته

* شرکت ملی نفت ایران
ډاکتر حسنې مبارک عزیزي

بټنوک|Hussni Mubarak Azizi

**ډاکتر حسنې مبارک عزیزي** د افغانستان د علمي، اداري او سیاسي ډګر له هغو روڼ اندو، وطنپالو او نوښتګرو شخصیتونو څخه دی، چې د خپل هوښیار فکر، علمي پوهې او رښتینې ملي ژمنې له برکته یې د هېواد په بېلابېلو برخو کې ژور بدلونونه رامنځته کړي دي.

## لومړنی ژوند
ښاغلی عزیزي د پکتیکا ولایت د وازیخواه ولسوالۍ د پاچا خان قلعه په کلي کې د ۱۹۸۶ کال د فبروري په ۶ نېټه زېږېدلی دی. نوموړی د دروند او باعزته خان‌کاله کورنۍ غړی دی، چې له پلار او نیکه څخه یې د مشرۍ او خدمت دود په میراث پاتې دی. د هغه پلار، ډاکتر عزیزالله خان، په خپله سیمه کې د علم، خدمت او مشرتوب نښه وه.

## زده‌کړې
ډاکتر حسنې مبارک عزیزي خپلې لومړنۍ زده کړې د قمرالدین کاریز په ښوونځي کې بشپړې کړې، منځنۍ زده کړې یې په کویټه کې وکړې. د لوړو زده کړو لپاره یې د پاکستان معتبر پوهنتونونو ته لار ومونده، چیرې چې یې د سیاسي علومو په برخه کې د لیسانس او ماسټر سندونه په اعلی درجه ترلاسه کړل. وروسته یې د سیاسي علومو په برخه کې د دوکتورا تر کچې زده کړې وکړې.

## اداري او علمي خدمتونه
له تحصیل وروسته ډاکتر عزیزي خپل هېواد ته راستون شو او د ازادې سیالۍ له لارې د غزني ولایت د پوهنې د رئیس په توګه وټاکل شو. د ده په مشرۍ د معارف نظام پرمختګ وکړ، ښوونیزې ودانۍ جوړې شوې، مسلکي ښوونکي جذب شول او د زده‌کړې کیفیت لوړ شو. وروسته د پوهنې وزارت د ستر سلاکار، او ورپسې د ښوونځیو او انستیتیوتونو د لوی رئیس په توګه دنده ترسره کړه.

## سیاسي او اجرایي مسوولیتونه
ډاکتر عزیزي د کاپیسا ولایت د پوهنې رئیس، د پوهنې وزیر سلاکار، او وروسته د ترانسپورت وزارت د بهرنیو اړیکو او قوانینو لوی رئیس پاتې شوی دی. د ده په مشرتوب د لاجورد دهلېز، د چابهار تړون او د کټای دهلېز پروژې عملي شوې، چې د افغانستان د سیمه‌ییز تجارت په پراختیا کې یې مهم رول ولوباوه. وروسته د محمد اشرف غني د حکومت پر مهال د ترانسپورت وزیر شو.

## علمي دوام
د جمهوریت تر سقوط وروسته ډاکتر عزیزي ترکیې او بیا ایران ته لاړ او د ماهان پوهنتون کې یې د سیاسي علومو دوکتورا پیل کړه. وروسته کابل ته راستون شو او له چارواکو سره یې فکري او سلا مشورې شریکې کړې. هغه د آرېانا پوهنتون هم واخیست او د دې بنسټ د بیا رغونې او پرمختګ لپاره یې هڅې وکړې.

## اثار

* Political Science at a Glance
* Pakistan–Afghanistan Relations and Its Implications on the Region
* International Organisations (نا چاپ)
* Infrastructure and Development in Regional Connectivity (نا چاپ)

## پایله او میراث
ډاکتر حسنې مبارک عزیزي د افغانستان د علمي او سیاسي قشر له نامتو څېرو څخه دی. هغه نه یوازې یو پوه، مدیر او سیاستپوه دی، بلکې یو ملي اندیش سړی دی چې د وطن د ابادۍ، معارف د ودې او د سیمې د اقتصادي اتصال لپاره یې رښتینې هلې ځلې کړې دي. د ده ژوند د علم، وطن‌پالنې، صداقت او ژمنتیا سمبول دی — او د نوو نسلونو لپاره یو الهام‌بښونکی مثال ګڼل کېږي.

## سرچینې
دويمه خور ۳۰

د سپوږميز ليږديز کليز کې **دويمه خور** (ربیع الثانی) د هجري ليږديز کال څلورمه مياشت ده چې ۳۰ ورځې لري.
شمس النهر

***شمس النهار*** په افغانستان کې لومړنۍ چاپ شوې مجله وه چې له ۱۲۵۲ کال څخه تر ۱۲۵۷ کال پورې یې فعالیت بند کړ. دغه د امیر شېر علي خان د واکمنۍ پرمهال خپره شوه. د هېواد د لومړنیو ورځپاڼو په توگه پیژندل شوې، دغه د افغان رسنیو د تاریخ رسمي پیل نښه وه. دغه مجله په پارسۍ ژبه دوه اونۍ کې خپره شوه، که څه هم ځینې سرچینې ادعا کوي چې دغه په پښتو ژبه هم شتون لري، چې په افغانستان کې په پراخه کچه ویل کیږي. گڼه ۱۶ مخونه لري. د دغې تاسیس په افغانستان کې د ژورنالیزم معرفي کولو نوښتونو ته منسوب دی، چې جمال الدین افغاني یې په مفهوم کې مرکزي رول لوبولی و. شمس النهر د سیمه ایزو ژورنالیزم د کړنو سره د افغانستان لومړني تعاملات استازیتوب کړل او په هیواد کې د رسنیو د راتلونکي پرمختگ لپاره چمتووالی یې جوړ کړ.

## پېښليک
بټنوک|د شمس النهر یوه معاصره مجله
شمس النهر په دغه سې وخت کې راڅرگند شو کله چې افغانستان خپل ځان سیمه ایزو او نړیوالو اغیزو ته خلاصاوه، موخه یې دغه وه چې په وگړو کې د معلوماتو او نظرونو خپرول اسانه کړي. د خبریالانو د یوې منظمې شبکې سره، په افغانستان کې د ننه او په گاونډیو سیمو لکه په ایران او په هند کې، دغه هڅه وکړه چې د ژورنالیزم یو نوی ماډل وښيي. دغه د بهرنیو ورځپاڼو لخوا اغیزمن شوی و، په ځانګړې توگه د ایران او هند څخه.

د شمس النهر د لیکلو ډول د انگلیسي ژورنالیزم د کړنو لخوا اغیزمن شوی و. یوه ځانگړتیا یې د پارسۍ مترادف "گزارشگر" پر ځای د انگلیسي اصطلاح "correspondent" که "کورېسپونډنټ" دوامداره کارول وو، چې د لویدیځ رسنیو اصطلاحاتو د هغې په اداری چلند باندې اغیز ښیې.

دغه ورځپاڼه د میرزا عبدالعلي لخوا اداره کېده، چې د بندیدو تر وخته پورې یې د مشر مدیر په توگه دنده ترسره کوله. دې مجلې د سیاسي بې ثباتۍ او په سیمه کې د بهرنۍ مداخلې په پایله کې د بندیدو دمخه له ۴۰ څخه تر ۴۸ گڼو پورې خپرونې کولې.

## تړل
شمس النهر په ۱۲۵۷ کال کې د دوهمې انګلیس-افغان جګړې او د امیر شېر علي خان له مړینې وروسته خپرونې بندې کړې. په دې موده کې د برتانوي اشغال د رسنیو د فعالیتونو په محدودولو کې مرکزي رول ولوباوه، ویره یې درلوده چې د معلوماتو وړیا جریان ممکن د استعماري واکمنۍ پر وړاندې د خلکو د تحرک لامل شي. په پایله کې، برتانوي چارواکو پر افغان حکومت فشار راوړ چې شمس النهر ودروي، په دې توگه د نږدې دریو لسیزو لپاره مطبوعات غلی کړل.

د ورځپاڼې تړل د افغانستان د رسنیو د تاریخ د پرمختگ په برخه کې یو خنډ و. د شلمې پیړۍ تر پیل پورې هیڅ د پام وړ خپرونې راڅرگندې نه شوې، چې شمس النهار یې د افغان ژورنالیزم په برخه کې یو مخکښ خو لنډمهاله پروژه وگرځوله.

## ماخذونه

## نور لوستل

*
د برېتانیا د آزادو ديموکراتانو ګوند

**د ازادو دیموکراتانو ګوند**، چې په عامه توګه د **لیب ډیمز** په نوم یادېږي، د برتانیا له مهمو سیاسي ګوندونو څخه دی. دا ګوند په فکري توګه ازادیزم تعقیبوي او په ۱۹۸۸ کال کې جوړ شوی دی. د ګوند مرکز دفتر د ازادو دیموکراتانو مرکز دی، چې د سپتمبر ۲۰۲۵ راهیسې په بکینګهم ګېټ، د ویسټمنسټر په مرکزي لندن کې موقعیت لري. د ګوند مشري اډ ډېوي په غاړه لري.

دا ګوند د برتانیا په پارلمان کې دریم لوی ګوند دی، چې په ولسي جرګه کې یې ۷۲ استازي (MPs) لري. په لاروډز جرګه کې یې ۷۵ غړي، په سکاټلنډ پارلمان کې ۵، په ویلز سینید کې ۱ او شاوخوا ۳,۲۰۰ محلي شوراګانو کې څوکۍ لري.

ګوند هر کال دوه ځله د ازادو دیموکراتانو کنفرانس ترسره کوي، چې پکې د ګوند سیاستونه ټاکل کېږي. د خپلو اصلي سیاسي مخالفانو برعکس، لیب ډیمز خپلو ټولو غړو ته د کنفرانس په غونډو کې د رای ورکولو حق ورکوي، د «یو غړی، یوه رایه» سیسټم په اساس. د کنفرانس له غونډو سره سم، ګوند خپلو غړو ته اجازه ورکوي چې آنلاین د سیاستونو او د مشرتابه ټاکنو لپاره رایه ورکړي.

غړي همدارنګه کولی شي په ګوند کې د مختلفو فکري جریانونو لکه «ازاد اصلاح» (Liberal Reform) او «ټولنیز ازادیزم فورم» (Social Liberal Forum) سره تړلي سازمانونو کې ګډون وکړي، او د ۳۰ کالو څخه کم عمر لرونکي ځوانان کولی شي د «ځوان ازادانو» (Young Liberals) برخه شي.

## پېښلیک
د ازادو دیموکراتانو ګوند د ۱۹۸۸ کال په مارچ میاشت کې د **د ازادو ګوند** او **د ټولنیزو دیموکرات ګوند** د یوځای کېدو په نتیجه کې تاسیس شو. دا یو له هغو ګوندونو څخه و چې د برتانیا په سیاسي تاریخ کې د مرکزي-چپ او ازاد فکر د ملاتړ په برخه کې مهم رول لوبوي.

د ګوند لومړني کلونه د دې لپاره و چې خپل سیاسي پېژندنه او بنسټونه مستحکم کړي، او هڅه یې وکړه چې د پارلمان په دواړو جرګو کې خپل شتون پراخ کړي. د وخت په تېرېدو سره، ګوند د ولسي جرګې، لاروډز، سکاټلنډ پارلمان، ویلز سینید، او محلي شوراګانو کې ځان ته ځای پیدا کړ.

د ازادو دیموکراتانو ګوند همدارنګه د خپلې **کنفرانس دودیزې غونډې** له لارې د سیاستونو جوړولو او غړو ته د تصمیم نیونې په پروسه کې د مستقیم ګډون حق ورکړی، چې دا د برتانیا د نورو لویو ګوندونو سره یې توپیر څرګندوي.
بټنوک|200x200px|دلومړنی نښان چې د ټولنیزو او ازادو دیموکراتانو لخوا د ۱۹۸۸ کال د جوړښت وروسته وکارول شو

## فکري لیدلوری
 
**سرچينې**
د تالقان هوايي ډګر

= **Taloqan Airport - د تالقان هوايي ډګر** =

تالقان هوايي ډګر د افغانستان د تخار ولایت  مرکز تالقان ښار  ته نږدې موقعیت لري. دا ډګر د هېواد په شمال ختیځو برخو کې د ملکي او وخت په وخت د پوځي  او عامو چارو لپاره کارېږي.
د ډګر اوږدوالی شاوخوا ۲۲۰۰ متره  اد ۴۵۰ جریبه ځمکه   سیمه بلل کېږي ، د تالقان هوايي ډګر بنسټ د شلمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې اېښودل شوی، هغه مهال چې د افغانستان حکومت د شمالي ولایتونو د هوایي اړیکو د پراختیا پروګرام پيل کړی و.
په تېرو لسیزو کې، دا ډګر د تخار، بدخشان، کندز او بغلان ولایتونو ترمنځ د هوايي تګ راتګ مهمه نقطه وه. د ۱۳۷۰مو کلونو پر مهال د هېواد د جګړو له امله ډېری الوتنې ودرېدې، خو وروسته بیا د ۱۳۹۰مو کلونو په وروستیو کې د ځايي چارواکو او د ملکي هوايي چلند ادارې (Civil Aviation Authority) له لوري د بیا رغونې کارونه ترې پېل شول.
نن ورځ، د تالقان هوايي ډګر د بیړنیو الوتنو، لوژستیکي انتقالاتو او ځینو محلي پروازونو لپاره کارول کېږي. سره له دې چې د منظم ملکي پروازونو شمېر محدود دی، خو دا ډګر لا هم د سیمې د خلکو لپاره د تګ راتګ او سوداګرۍ په برخه کې ځانګړی ارزښت لري.
اداري تړاو: د افغانستان د ملکي هوايي چلند ادارې (د افغانستان د ملکي هوايي چلند اداره – ACAA) تر تشکیلاتو لاندې فعالیت کوي.
کوډ: (ICAO: OATQ)
ځای: تالقان ښار، د تخار ولایت، افغانستان
جېن زي

**جېنزي** يا **جېن زي**  () چې لنډيز يې (Gen Z) دی، او په غير رسمي ډول په **زومريان** هم گڼل کېږي، هغه انساني ډلې ته ويل کېږي چې د زريزې نسل نه وروسته او د الفا نسل دمخه زېږېدلې وي. څېړونکي او رسنۍ معمولاً دا اصطلاح ۱۹۹۰ او ۲۰۱۰ لسيزې ترمنځ کلونو زېږېدلو وگړو لپاره کاروي، چې په دقيقه توگه د ۱۹۹۷ ز کال څخه تر ۲۰۱۲ زېږديز کال ترمنځ زېږېدلو وگړو ته جېنزي اصطلاح کارول کېدای شي.
زېډ نسل کې ټول هغه وگړي شمل دي چې د اينټرنېټ له پيل راهيسې زېږېدلي او رالوی شوې دي.
د زېډ نسل ډېر غړي د اېکس نسل ماشومان دي او تمه کېږي چې ډېر به يې د وړانديزشوي بېټا نسل والدين وي.
## سرچينې
بابري جومات

**بابري جومات** ( ISO : بابري مسجد معنی یې *د [[ظهير الدين محمد بابر|بابر]] جومات* ) د هند د اترپردیش ایالت په ایودیا کي موقعیت لرونکی یو جومات وو.
د ابن کثیر تفسیر

د ابن کثیر تفسیر چي په عربي تفسیر ابن کثیر یادیږي، د نوموتي اسلامي عالم ابن کثیر په لاس د قرآن کریم یو لیکل سوی تفسیر او شرحه ده. دا تفسیر د قرآن کریم د شرحي په اړه یو له خورا مشهورو اسلامي کتابونو څخه ګڼل کیږي.  

په ابن کثیر تفسیر کي د فقهي احکامو ترڅنګ د احادیثو پاملرني ته هم زیاته توجه سوې ده، او د اسراییلیت یا اسراییلي روایاتو څخه تقریبا بې برخي تفسیر بلل سوی دی.  دا تفسیر د سلفیانو لخوا تر ټولو ډیر تعقیب سوی تفسیر دی.
ټایمز لوړي زده کړي

***ټایمز لوړي زدکړي*** ( انګلیسي لنډیز: ***THE*** ) چي مخکي ***د ټایمز هایر ایجوکیشن سپلیمنټ*** ( ***THES*** ) په نوم یادېده، یوه برتانوي مجله ده چي په ځانګړي ډول د لوړو زده کړو اړوند خبرونو او مسلو په اړه راپورونه چمتو کوي.
تیموري

**تیموری** یا **تیموری** (    ) د افغانستان او ایران د ایماق خلکو یوه فرعي قبیله ده، چې جمشیدي ، ایماق هزاره ، فیروزکوهي او تیماني هم پکې شامل دي.   تیموري د بادغیس ولایت څخه سرچینه اخیستې ده. دوی تر ډېره په فارسي ژبو خبرې کوي. 

تیموریان یو وخت د ایماقانو تر ټولو لوی او ځواکمن وو. داسې انګیرل کیږي چې دوی د تیمور اولاده دي. نن سبا، دوی په افغانستان او ایران کې ژوند کوي.  په ایران کې، دوی د پخواني خراسان ولایت او مشهد شاوخوا کې ژوند کوي. په افغانستان کې، د دوی دودیز کوچیان د بادغیس ولایت دی، پداسې حال کې چې نور یې د افغانستان په لویدیځ کې د هرات او شینډنډ ته نږدې او په مرکزي افغانستان کې غزني ته نږدې په نخلستانونو کې میشت دي. د افغانستان په شمال ختیځ بغلان ولایت کې د تیموري په نوم د پښتنو یوه کوچنۍ ډله هم شتون لري. 

جاناتن لي یادونه کوي چې د ۱۹ پیړۍ په تړونونو کې، تیموري اکثرا د تیماني سره مغشوش وو، مګر څرنګه چې تیموري عموما یوه کوچنۍ قبیله وه چې د فارس په خاوره کې ژوند کاوه، نو معمولا دا تیماني دي چې تاریخ لیکونکي یې یادونه کول غواړي.
د پنجاب پښتانه

**د پنجاب پښتانه** ( پنجابی ،  چې **د پنجابي پټانانو** په نوم هم یادیږي   یا **پټانان** ، د پښتنو میشتو   اولادونه دي چې د پاکستان په پنجاب سیمه  او هند کې د ختیځ ایراني توکمیزې ډلې دي.  دوی په اصل کې د افغانستان او پاکستان د پښتونستان سیمې څخه وو چې د پنجاب سیمې سره ګډه پوله لري.  د دې پښتنو ټولنو ډیری یې په ټول پنجاب کې خپاره شوي دي او د وخت په تیریدو سره د پنجابي ټولنې او کلتور سره یوځای شوي او مدغم شوي دي.

دا غیر سرحدي پښتانه معمولا د هغه ښار یا سیمې له مخې پیژندل کیږي چې دوی پکې میشت دي، د بیلګې په توګه لاهوري پښتانه.
د کشمیر پښتانه

**د کشمیر** **پښتانه** (چې ***د کشمیري پټانانو*** په نوم هم پیژندل کیږي) د پښتنو نسل لرونکي ټولنې دي چې د کشمیر په سیمه کې میشت دي، چې د هند تر ادارې لاندې جمو او کشمیر او د پاکستان تر ادارې لاندې آزاد کشمیر دواړو ته غځیدلي دي.. دوی خپل اصلیت د څو پیړیو په اوږدو کې د اوسني افغانستان او پاکستان څخه د پرله پسې مهاجرتونو څپو ته ګوري..  که څه هم ډیری یې د پښتو ژبې او پښتونولي دودونو عناصر ساتي، نور یې د سیمه ایزو، کشمیري ، ګوجري او پهاري چاپیریال سره د کلتوري یوځای کیدو مختلف درجې تیر شوي دي.
د شکسپېر د بشپړو اثارو ټولګه

***د ولیم شکسپیر بشپړ اثار*** یا **د شکسپېر د بشپړو اثارو ټولګه** د هغي معیاري ټولګي نوم دی چي د ولیم شکسپیر ټولي ډرامې او شعرونه پکښي راټول سوي دي.
محمد رفیع (تورن جنرال)

تورن جنرال **محمد رفیع** ( زېږېدنه ۱۹۴۶ - مړینه ۹ نومبر ۲۰۲۵) یو افغان پوځي افسر او سیاستوال وو، چي له ۱۹۸۸ څخه تر ۱۹۹۲ پوري یې د دیموکراتیک خلق ګوند د رژیم تر نسکوریدو پوري د افغانستان جمهوریت د مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کوله. نوموړي د شوروي-افغان جګړې پر مهال د افغانستان د دفاع وزیر په توګه هم دنده ترسره کړه.
غوړگه

**غوړگه** چې ځينې ورته شيرغشی هم وايي، يو داسې واښه دي چې ونه يې غټه او لوړه وي؛ خو دا واښه ډېر تېره دي که لاس ورسره ووهل شي؛ نو لاس غوڅوي. کله چې تنکۍ وي بزگران يې رېبي او څارويو ته يې د خوړو په توگه ورکوي او کله چې وچ شي؛ نو پاڼې او تنه يې د سوځېدو لپاره کارېږي.
## سرچينې
اناکونډا

**اناکونډا** یا **د اوبو بواس** د ***یونکټیس*** نسل مارانو یوه ډله ده. دا د مارانو هغه نیمه آبي ډله ده چي د جنوبي امریکا په استوایي سیمو کي موندل کیږي. د یادو مارانو له ډلي اوس مهال له دریو څخه تر پنځو پوري موجود او یو له منځه تللی ډول پیژندل سوی دی.
دمیتري لیویتزکي

**دمیتری ګریګوریویچ لیویتزکي** ( زېږېدنه ۱۷۳۵ _ مړینه ۱۸۲۲ ) یو اوکرایني روسي الاصله انځورګر او پوه وو.
سپلمۍ

**سپلمۍ**  () يو وحشي يا سارايي بوټی دی، چې سپينې پۍ کوي او نري نري تارونه لري، دا بوټی په گرمه هوا کې شين او په سړه هوا کې وچېږي. د دې نبات د پاڼو او ډنډو ماتولو پرمهال يو ډول شيدې ترلاسه کېږي چې په رنگ کولو، درملو او کرنې کې کارول کېږي.
دا بوټی لومړی گل کوي او له هغې وروسته دا گلان په غوزو بدلېږي چې د پنبې څخه ډکې وي.
د سپلمۍ پاڼې د ټپ د پرهر رغولو لپاره کارېږي.

## د سپلمۍ انځورونه


دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 06.jpg|**د سپلمۍ گل**
دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 05.jpg|**د سپلمۍ گلان**
دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 04.jpg|**د سپلمۍ گلان**
دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 02.jpg|**د سپلمۍ بوټی**
دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 03.jpg|**د سپلمۍ گلان**
دوتنه:Calotropis gigantea-crown flower 01.jpg|**د سپلمۍ بوټی**
دوتنه:A pair of follicles of Calotropis gigantea.jpg|**د سپلمۍ غوزه**


## سرچينې
امر بوس

**امر بوس** چې ځينې يې **عمار بوز** ليکي، بشپړ نوم يې امر گوپال بوس و (زېږون:۱۹۲۹ز نومبر ۲مه، مړينه: ۲۰۱۳ز جولای ۱۲مه). نوموړی يو امريکايي سوداگر، استاد، برېښناپوه او غږ پوه وو. هغه کابو ۴۵ کاله د ميساچوسټس تېکنالوژۍ انستېتيوت کې استاد و. د بوس کارپورېشن بنسټگر او رئيس هم و.
د امرباس پلار ناني گوپال بوس يو بنگالی هندي خپلواکۍ غوښتونکی و او مور يې امريکايي چارلوتې مېکلين (زېږېدنه: ۱۸۹۵ مړينه:۱۹۷۳) يو فرانسوي او جرمني نسب ښوونکې وه.
هغه د سپيکر (غږ) جوړولو برخه کې لاسته راوړنې لري چې له هغې جملې هغه غوږيکې چې د تيارې د غږ اورېدلو مخنيوی کوي، يادولای شو.
## سرچينې
محمد آصف مایل

محمد آصف مایل د محمد یوسف زوی په ۱۲۸۸ هجري کال کې د کابل د لرغوني ښار په نواب باغ کې زیږیدلی دی.
هغه خپلې لومړنۍ او ثانوي زده کړې په ۱۳۱۰ هجري کال کې د کابل په حبیبیه لېسه کې بشپړې کړې. محمد آصف مایل په ۱۳۱۱ هجري کال کې د "عرفان مجلې" د مدیر په توګه وټاکل شو. د تصوف مجلې په ۱۳۰۳ هجري کال کې خپرونې پیل کړې. دا مجله په پیل کې د "عینه عرفان" په نوم خپره شوه او وروسته د پوهنې وزارت د اداری دفتر لخوا د "عرفان مجلې" تر سرلیک لاندې میاشتنۍ خپره او خپره شوه.
محمد آصف مایل په ۱۳۱۶ هجري کال کې د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو پوهنځي سره یوځای شو او په ۱۳۲۰ هجري کال کې له دې پوهنځي څخه د لیسانس سند ترلاسه کړ.
ښاغلی مایل په ۱۳۳۳ هجري کال کې د امریکا متحده ایالاتو د کولمبیا پوهنتون ته د یو کال لپاره واستول شو ترڅو د پوهنې په برخه کې لوړې او مسلکي زده کړې ترلاسه کړي.
په متحده ایالاتو کې د خپلو زده کړو له بشپړولو او خپل هیواد ته له راستنیدو وروسته، هغه په ​​مختلفو اداري او مسلکي پوستونو کې خدمت وکړ او د افغانستان خلکو ته یې ارزښتناکه، دوامداره او رغنده خدمتونه وړاندې کړل، په ځانګړې توګه د پوهنې په برخه کې.
مرحوم محمد آصف مایل د خپلې دندې په کلونو کې په لاندې مختلفو پوستونو کې وظیفه اجرا کری دی.
* د استغلال عالي لېسې ښوونکی
* د پوهنې وزارت د تفتیش غړی
* د کابل میخانیکي ښوونځي اداري رییس
* د کابل پوهنتون د طب پوهنځي اداري رییس
* د پروان ولایت د پوهنې رییس
* د حبیبیې عالي لېسې رییس
* د پوهنې وزارت د ښوونکو او چارواکو رییس
* د بلخ ولایت د پوهنې رییس
* د لومړنیو زده کړو عمومي رییس
* د لومړنیو زده کړو رییس
* په مسکو کې د افغان کلتوري مرکز رییس (د پخواني شوروي اتحاد پلازمینه)
* د افغانستان د پوهنې مرستیال وزیر
* د افغانستان د پوهنې وزارت سلاکار
* محمد آصف مایل هم کتابونه لیکلي دي، پشمول د لومړني ښوونځي د لومړي ټولګي لپاره د الفبا کتاب، د دوهم، دریم، څلورم، پنځم او شپږم ټولګي لپاره د فارسي/دري لوستل، د لویانو د زده کړې کورس یا د اکبر کورس لومړی او دوهم کتابونه، او نور.

هغه کتابونه چې محمد آصف مایل په ځانګړي ډول او د هغې مطابق لیکلي دي د مسلکي نورمونو او معیارونو سره د افغانستان په تعلیم او تدریس او تعلیمي میتود کې، په ځانګړي توګه د ماشومانو ادبیاتو کې یو لوی انقلاب رامینځته کړ.
**موخذ**
*شهکاری محمد آصف مایل لیکونکی داود سیاوش دارمغان ملی په سایت کی
https://armaghanmille.wordpress.com/2015/11/17/%D8%B4%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A2%D8%B5%D9%81-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84/
*.آصف مایل د وطن او ادب په سایت کی
https://watanadab.com/fa/noysndh-ha/20240507221531
*. کابل شهر ورویاهای ویران د فس بوک په صفحه کی د آصف مایل لنده بیو گرافی
https://www.facebook.com/100064662373236/posts/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%81-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1288-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85/760956090702668/
کيليکي ژبه

کيليکي () يوه خيالي ژبه ده چې د مدن کارکي له خوا په ۲۰۱۳ ز کال د هندي حماسي فلم باهوبلي لپاره جوړه شوې وه. دا ژبه ۳۰۰۰ ويي لري او د ۲۲ سمبولونو (نښو) په کارولو سره جوړه شوې ده.  
د ۲۰۲۰ ز کال په فېبرورۍ کې د مورنۍ ژبې په نړۍ‌واله وارځ، د باهو بلي فلم لارښود اېس اېس راجا مولي د کليکي ژبې رسمي وېبپاڼه پرانېستله. د راپورونو له مخې دا ژبه ۴۰ گرامري قاعدې لري؛ خو په وېبپاڼه کې د گرامري قواعدو برخه لا هم تشه ده. 

## سرچينې
ویرات کوهلي

**ویرات کوهلی** ۱۹۸۸ کال د نومبر په ۵ مه زیږیدلی) یو هندي نړیوال کرکټر او د هند د کرکټ ملي لوبډلې پخوانی کپتان دی. هغه یو ښي لاس توپ وهونکی او کله ناکله د منځني سرعت توپ اچونکی دی.. هغه اوس مهال په IPL کې د رویال چلینجرز بنګلور او په کورني کرکټ کې د ډیلي استازیتوب کوي.. کوهلي په پراخه کچه د ټولو وختونو د غوره ټولو فارمیټ بیټسمینانو څخه یو ګڼل کیږي. . کوهلي په پراخه کچه د ټولو وختونو د غوره ټولو فارمیټ بیټسمینانو څخه یو ګڼل کیږي. .. کوهلي د هند د هغه ټیم غړی و چې د ۲۰۱۱ کال د کرکټ نړیوال جام ، د ۲۰۱۳ کال د ICC اتلولۍ ټرافي ، د ۲۰۲۴ کال د T20 نړیوال جام او د ۲۰۲۵ کال د اتلولۍ ټرافي یې وګټله.. د هغه په کپتانۍ کې، هند د ۲۰۱۶ او ۲۰۲۰ کلونو ترمنځ د ICC نړیوال ټیسټ اتلولۍ میس ترسره کړ، او درې ځله یې د فصل پای جایزه وګټله..

په ۲۰۱۳ کال کې، کوهلي د ICC د یو ورځنیو لوبو په درجه بندۍ کې لومړی مقام درلود.. په ۲۰۱۵ کال کې، هغه د T20I درجه بندۍ سر ته ورسید.. په ۲۰۱۵ کال کې، هغه د T20I درجه بندۍ سر ته ورسید.. په ۲۰۲۰ کال کې، د کرکټ نړیوالې شورا هغه د لسیزې د نارینه کرکټر په توګه ونوماوه..

کوهلي په کرکټ کې د خپلو کړنو لپاره ډېرې ستاینې ترلاسه کړې دي.. کوهلي په کرکټ کې د خپلو کړنو لپاره ډېرې ستاینې ترلاسه کړې دي.. هغه د سر ګارفیلډ سوبرز ټرافي هم وګټله، چې د آی سي سي د کال غوره کرکټر ته ورکول کیږي، په ترتیب سره په ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ کې... په ۲۰۱۸ کال کې، هغه لومړنی لوبغاړی شو چې په ورته کال کې یې د ICC د یو ورځنیو او ټیسټ لوبو د کال غوره لوبغاړي جایزې وګټلې... همدارنګه، هغه د ۲۰۱۶ څخه تر ۲۰۱۸ پورې د پرله پسې دریو کلونو لپاره د ویسډن مخکښ کرکټر په نړۍ کې نومول سوی و... په ملي کچه، کوهلي ته په ۲۰۱۳ کال کې د ارجن جایزه ، په ۲۰۱۷ کال کې د پدما شري ، او په ۲۰۱۸ کال کې د هند تر ټولو لوړ سپورتي جایزه، د کهیل رتنا جایزه ورکړل سوه.

په ۲۰۱۸ کال کې، *[[ټایم]]* مجلې هغه د نړۍ د ۱۰۰ تر ټولو اغېزمنو کسانو په لیست کې شامل کړ.. کوهلي د سوداګریزو پلوه یو له خورا ګټورو لوبغاړو څخه ګڼل کیږي، چې اټکل سوی عاید یې   دی. په ۲۰۲۲ کال کې.
## سرچينې
د پښتونستان بیرغ

**د پښتونستان بيرغ**  د هغه وړاندیز شوي خپلواک ریاست نښه ده چې پښتونستان بلل کېږي. دغه بیرغ د هغو پښتنو بېلتونپالو منلی وو چې له پاکستان څخه د پښتونستان د خپلواک دولت د جوړولو هڅه یې کوله، یعني د شمال لویدیز پول‌یزه سیمه، بلوڅستان او د قبایلي سيمو له برخو څخه یې د یو نوي واکمنۍ د رامنځته کولو غوښتنه ولرود. دغه بیرغ د افغان دولت له خوا هم پیاوړی شو، ځکه چې افغان دولت د دې بېلتونیزې غوښتنې ملاتړ کاوه. د سپتمبر دویمه د «پښتونستان ورځې» په نوم نمانځل کېده او په افغانستان کې ملي رخصتي وه، تر هغه چې د محمد نجیب‌الله د «هیواد ګوند» واکمني په ۱۹۹۲ کال کې نسکوره شوه. نن هم دغه بیرغ د پښتنو ملتپالو له خوا کارېږي.

## تاریخ

## جوړښت

### نشان
د پښتونستان بیرغ رنګونه د "نسلي او مذهبي دودونو" نه علاوه د پښتنو د آزادۍ لپاره د مبارزې سره تړاو لري. سره رنګ د هغو شهیدانو د وینې د قربانۍ درناوی دی چې د پښتنو د آزادۍ لپاره یې خپله ژوند بایللی و. دغه بیرغ چې د خدایي خدمتګارانو لخوا کارول کېده، چې د برطانوي استعمار ضد د پښتني مقاومت یوه غورځنګ وه، یوازینی سره رنګ درلود، او دا هماغه بیرغ و چې وروسته د پښتونستان د ملي شوراګانو لخوا له ځینې بدلونونو سره منل شو. تور لیکه د اسلامي دورې په لومړیو کې د کارېدونکي تور بیرغ سمبول دی، چې تر ۱۹۰۱م کال پورې د افغانستان بیرغ و، کله چې پرې یو نښان اضافه شو. سره او تور رنګونه هم د "افغان نسل په ژوند کې" غالب رنګونه ښیي، او د پښتنو دودیزه کالي چې په پښتونستان او افغانستان کې کارول کیږي، د دې رنګونو نه جوړ شوي دي. ایرانی دود د سره رنګ ته د شجاعت نښه ګڼي او تور د تابیا او طاقت سمبول دی. د تور لیکې په منځ کې نښان د آزادۍ لمر ښیي (چې د افغانستان د دموکراتیک جمهوریت د ترانې کې هم یاد شوی) چې د واورو پر سرښکته د غرونو نه پورته کیږي او د تکبیر کلمه د نښان نه پورته لیکل شوې ده. 

### د پښتونستان بیرغ د رنګونو ترتیب

## انځورتون

دوتنه:Stamp_of_Afghanistan_-_1961_-_Colnect_670474_-_Free_Pashtunistan_Day.jpeg|alt=1961 Stamp commemorating "Pashtunistan Day"| د ۱۹۶۱ کال د "پښتونستان د ورځې" په یاد کې ټکټ
دوتنه:Stamp_of_Afghanistan_-_1965_-_Colnect_429977_-_Pashtu_Flag.jpeg|alt=1965 Stamp with alternative variant| د ۱۹۶۵ کال ټاپه د بدیل ډول سره
دوتنه:Map_of_Pashtunistan.jpg|alt=Map of Pashtunistan published in 1953| د پښتونستان نقشه په ۱۹۵۳ کال کې خپره شوه


## سرچينې
جنوبي ازبکي ژبه

**جنوبي ازبکي** چي **د افغان ازبکي** په نوم هم پیژندل کیږي، د ازبکي ژبې سویلي بڼه ده، چي په اساسي توګه په افغانستان کي خبري ورباندي کيږي. دا د ازبکستان د ژبي د ډول برعکس د عربي لیکدود سیسټم کاروي.

جنوبي ازبکي ژبه تر یوې اندازې پوري د شمالي ازبکي ژبي سره د پوهېدو وړ ده چي په ازبکستان کي ویل کیږي، خو په ګرامر کي دا ژبه د ازبکستان له ژبي سره توپیر لري او همدارنګه د افغان ژبو څخه ډیري اخیستل سوي کليمې لري. ددې په هاخوا بیا شمالي ازبکانو د روسیې امپراتورۍ او بیا شوروي اتحاد سره له یوځای کیدو راهیسي له روسي ژبي څخه پور سوي کلمې په ځان کي رانغاړلي دي.
فتح جنگ دراني

**فتح جنګ درانی**، چې د **شهزاده فتح جنګ** په نوم هم پېژندل کېږي، د خپل پلار، شجاع شاه دراني له مړینې وروسته د کم وخت لپاره د افغانستان واکمن وو. فتح جنګ ځان پاچا اعلان کړ، خو ډېر ژر یې د جنرال پولاک د وتلو برتانوي ځواکونو سره یو ځای وتښتېدل او له واکه ووتل. د هغه ځای ناستی د هغه بشپړ ورور، سلطان شاهپور دراني شو، چې د وزیر اکبر خان لخوا له ماتې وروسته یې د کم وخت لپاره تخت ونیو. فتح جنګ ته د برتانوي راج په پنجاب کې استوګنه ورکړل شوه.

## واکمني
فتح جنګ تر ډېره د خپل وخت یو نامتو مشر وو، د هغه واکمني په دغې شپږو میاشتو کې په ظالمانه ډول وه، او په کندهار کې د خپل ګارنيزيون غړو وغول د او د دغې لپاره پیژندل کېدل.

## ماخذونه

وېشنيزه:1855 مړينې
د مولوي احسان الله احرار ژوند لیک !

## سرچينې

 مولوي احسان الله “احرار” – لنډ او مستند پېژندګلوي مولوي احسان الله “احرار” د اسلامي امارت یو ځوان، فکري، علمي او متعهد کادر دی چې د دولت په اقتصادي برخه کې فعال مسؤلیتونه لري او د رهبرۍ جوړېدونکی نسل کې شمېرل کېږي. علمي سابقه	•	اصلي استوګن: کندهار، د دامان ولسوالۍ “پوټي” کلی	•	زده کړې د هجرت په دوران کې	•	درې ماسټري درجې لري:	•	شرعیات	•	نړېوالې اړیکې (International Relations)	•	اسلامي اقتصاد او بانکداري	•	فارغ: دارالعلوم حقانیه اکوړه خټک جهادي او اداري تجربې	•	د شهید ملا عبدالباقي اخوند (محمدي جهادي صف) مجاهد	•	د ریاست‌الوزرا:	•	د پلان، پالیسي او حقوقي چارو ریاست سرپرست او مرستیال (۲ کاله)	•	د عامه اړیکو مرستیال	•	د اقتصادي ریاست مرستیال	•	د اقتصادي پالیسیو په جوړولو کې فعاله ونډه	•	د مهمو اقتصادي هیئتونو مشري کړې، په ځانګړي ډول د ګمرکي ولایتونو ۱۲ کسیز سفرونه نړیوال ماموریتونه د اقتصادي دیپلوماسۍ په برخه کې یې رسمي سفرونه کړي:	•	دوبۍ	•	چین	•	ایران	•	ازبکستان	•	تاجکستان	•	قزاقستان	•	پاکستان	•	ترکیه ستراتیژیک او فکري کارونه	•	د اسلامي امارت ۵ کلنه ملي ستراتیژي په جوړولو کې ونډه	•	د صنعتي پارکونو قانون او د معدنونو د عامه‌المنفعه پالیسۍ په تدوین کې برخه	•	څو علمي او تحقیقي مقالې او لیکنې	•	د “الصمود” مجلې لیکوال ژبې	•	پښتو	•	عربي	•	فارسي	•	انګلیسي	•	اردو کورنۍ	•	د مولوي عبدالصمد زوی	•	د پوپلزیو له مشر او بااعتباره قوم څخه	•	ورونه یې هر یو د علم، جهاد او اقتصاد په برخه کې پېژندل شوې څېرې دي، لکه:	•	حافظ محمد ابدالي – د اقتصادي معاونیت مالي رئیس	•	مولوي عبدالغفار میواندي – د سترې محکمې بورډ غړی	•	مفتي عبیدالله ابدال – مرکزي مفتی او تجار	•	مولوي حمدالله کمال – عالم او تجار 
وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
توروانجه

**توروانجه** (په ، ) چې ځينې يې **کلونجۍ** (چې له انگليسي kalonji نه اخيستل شوی نوم دی) هم بولي، يو گل لرونکی او مېوه لرونکی يو کلن بوټی دی چې تر ډېره په سوېل لوېديځه اسيا، منځني ختيځ او بالکان کې کرل کېږي او په دوديزه ډول د  نړۍ په گڼو سيمو کې د مسالو او درمل جوړولو کې کارېږي.
## د توروانجې انځورونه

## سرچينې
د افغانستان او کاناډا اړیکي

افغانستان او کاناډا په ۱۹۶۸ کال کي خپلمنځي ډیپلوماټیکي اړیکي ټینګي کړې.  په ۲۰۰۳ کال کي کاناډا په کابل کي خپل سفارت پرانیست او خپل لومړی استوګن سفیر یې د افغانستان لپاره وټاکه. تر دې یو کال مخکي افغانستان هم په کاناډا کي خپل لومړنی استازی ټاکلی وو.  

د ۲۰۲۱ کال په اګست کي کاناډا د طالبانو د واک ته رسیدو سره سم په کابل کي خپله استازولي بیرته وتړله. 

## تاریخ

### پیل
په افغانستان کې د کاناډایانو ښکیلتیا د ۱۹۶۰ لسیزي راهیسي پیل سوه، چي له مخي یې د افغانستان لپاره د کاناډا لومړنی پراختیایي مرسته کوونکی پروګرام پیل سو. څرنګه چي په کاناډا کي د پراختیایي ادارو لخوا د هڅو د همغږۍ اړتیا زیاته سوه، د کاناډا حکومت پریکړه وکړه ترڅو په ۱۹۶۸ کال کي له افغانستان سره بشپړي ډیپلوماتیکي اړیکي ټینګي کړي 

په ۱۹۷۱ کال کې، د کاناډا مرستي وروسته له هغه چي په مرکزي آسیا کي د وچکالۍ له امله د هیواد د غلو دانو تولید کم سو، کاناډا خپلي مرستي نوري هم پراخي کړې. 

### د شوروي-افغان جګړه
په ۱۹۷۹ کال کي د شوروي-افغان جګړې او په افغانستان کي د یو استبدادي رژیم نصبولو کاناډا دې ته اړ ایستل ترڅو ډیپلوماټیکي اړیکي پرې کړي. په ۱۹۸۹ کال کې له افغانستان څخه د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته دواړو هېوادونو بیا هم بشپړې ډیپلوماټیکي اړیکي ټینګي نه کړې، او په ۱۹۹۰ لسیزه کي د کاناډا لخوا د بشري مرستو هڅو سره سره اړیکه خورا لږه وه.

### د طالبانو دوره
طالبانو په ۱۹۹۶ کال کي د افغانستان واک ترلاسه کړ. کاناډا هیواد په دې وخت کي د افغانستان د اتباعو په وړاندي د طالبانو د بشري حقونو د سرغړونو په اړه په ښکاره توګه منتقد سو. سره له دې چي طالبانو په مرستندویه ادارو محدودیتونه لګولي وه، خو کاناډا بیا هم هیواد ته بشري مرستي جاري ساتلي وې.

### په افغانستان کې جګړه
د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر د یوولسمې ترهګریزو بریدونو کاناډا دې ته وهڅوله چي د افغانستان په اړه خپلي پالیسۍ بیا وارزوي، او په دې توګه یې له افغانستان سره رسمي اړیکي ټینګي کړې.

## سرچیني
آصف آهنگ

**محمد آصف آهنګ** (په ۱۳۰۴ لمریز کال کابل کې زېږېدلی او په ۲۰۱۵ میلادي کال ونکوور، کاناډا کې وفات شوی) د افغانستان لیکوال، څېړونکی، سیاسي فعال او د درېیم مشروطه غوښتنې غورځنګ یو وتلی شخصیت و. هغه د افغانستان د تاریخ، سیاست او فرهنګ په برخه کې اووه لسیزې فعالیت کړی او ګڼ آثار یې لیکلي دي.

## ژوند
محمد آصف آهنګ په ۱۳۰۴ کال کې د کابل د چنداول د چوب فروشي په محله کې نړۍ ته راغی. پلار یې میرزا مهدي خان د امان الله خان سرمنشي او د دوهم مشروطیت له مخکښو شخصیتونو څخه و، او مور یې امیر بېګم وه.

میرزا مهدي خان د ۱۳۱۲ کال د وږي په ۲۴ مه نېټه د شاه امان الله د بیا راتګ په تور په دهمزنګ زندان کې په دار وځړول شو.

د پلار له وژلو وروسته، کم عمره آصف او ورونو یې له رسمي زده کړو محروم شول، خو د خپلې مور په ملاتړ یې دودیز تعلیم پیل کړ.

آهنګ په خپلو خاطرو کې لیکي چې مور یې د مشروطیت د غورځنګ پلوی وه او د ده د شخصیت په جوړښت کې یې مهم رول درلود.

## حرفوي فعالیت
په ۱۳۲۳ کال کې یې د افغان نساجۍ په فابریکه کې د کارمند په توګه کار پیل کړ او وروسته د فابریکې ریاست ته ورسېد.
په ۱۳۵۱ کال کې یې په جنګلک فابریکه کې کار وکړ او ۱۳۶۰–۱۳۶۴ کې د افغان نساجۍ رئیس و.

د کمونیستي رژیم پر مهال یې له سیاسي همکارۍ ډډه وکړه او تقاعد ته اړ شو.
## سیاسي فعالیت
آهنګ له ځوانۍ سیاسي بحثونو ته علاقمند شو او په ۱۳۲۹ کال کې د «وطن جمعیت» غړی شو. همدغه وخت یې خپل کورنی نوم له «مهدي‌زاده» څخه «آهنګ» ته بدل کړ.

په ۱۳۳۱ کال کې، د درېیم مشروطه غوښتنې د رهبرانو له بندي کېدو وروسته، د وطن جمعیت رهبري آهنګ ته وسپارل شوه.
په ۱۳۳۶ کال کې د عبدالملک عبدالرحیمزي سره د اړیکو په تور ونیول شو او تر ۱۳۴۲ پورې په زندان کې و.

په ۱۳۴۴–۱۳۴۷ کې د کابل د خلکو د استازي په توګه په ملي شورا کې کار وکړ.

## مهاجرت
د جګړو او د نجیب‌الله حکومت له سقوط وروسته، آهنګ پېښور ته مهاجر شو او په ۱۳۷۴ کال کاناډا ته ولاړ.
په جلاوطنۍ کې یې خپلو فرهنګي او سیاسي فعالیتونو ته دوام ورکړ.

## علمي او تحقیقي فعالیتونه
له تقاعد وروسته، آهنګ د تاریخي کتابونو لیکلو ته مخه کړه او ګڼ آثار یې ولیکل.
د هغه مشهور کتاب «تاریخ افغانستان؛ یادداشتونه او برداشتونه» د واژه انتشارات له‌خوا چاپ شوی دی.

آهنګ د کډوالۍ پر مهال هم فعال پاتې شو او له رسنیو سره مرکې، مقالي او تاریخي لیکنې یې درلودې.

د ده ځینې آثار:

د زوړ کابل یاداشتونه او برداشتونه

د مختلفو ایډیولوژیو تاریخ (۴ جلده)

د زندان خاطرې

د مقالو ټولګه (۱۰ جلده)

قزلباش

د ۱۳۶۰–۱۳۷۰ لسیزې سیاسي طنزي کیسې

د افغانستان د حاضر عصر څېرې

(ځینې قلمي، شمېر یې د سرچینو پر بنسټ ذکر شوی)

## شخصي ژوند
آهنګ له پوهندوی پروین شامل سره واده وکړ او درې اولادونه یې لرل:
کاوه شفق آهنگ، پرستو آهنگ مهدوي، رتبیل آهنگ.

## سرچینی
گل حميد

**گل حميد** (په ) له (۱۹۰۵-۱۹۳۶) يو پښتون هندي فلمي ستوری و. هغه د اداکارۍ پيل له بې غږه فلمونو څخه پيل کړ چې وروسته يې خبرې لرونکو فلمونو کې هم مخکښ رولونه ولوبول. هغه د پنجابي ژبې لومړني فلم هير رانجا کې اداکاري کړې، د دې ترڅنګ هغه په سيتا فلم کې چې لومړنی هندي فلم گڼل کېږي چې په نړۍ‌وال فستيوال کې ښودل شوی دی او په ۱۹۳۴ز کال يې د وينس فلم فستيوال کې افتخاري ډيپلوم ترلاسه کړه، هم د اداکار په توگه کار کړی دی. 
گل حميد د خيبرپاس  ۱۹۳۶ فلم سکريپټ هم ليکلی دی او په هماغه فلم کې يې تمثيل هم کړی دی او لارښود يې هم خپله دی. هغه په ۱۹۳۶ ز کال د هودکن ناروغۍ له کبله مړ شو.  

## ژوند
گل حميد په ۱۹۱۰ زېږديز کال د خيبرپښتونخوا د نوښار په پيرپيای کلي کې چې کابل سيند ته نږدې موقعيت لري زېږېدلی دی. او د يوسفزو په گمرياني ټبر پورې اړه لري.
د هغه پلار سيف الله خان نومېده، گل حميد درې ورونه لرل چې عبدالحميد خان، گل جمال خان او سيدجمال خان نومېدل.
گل حميد خان په ۱۹۳۰-۱۹۳۶ز کې د خاموشو فلمونو له يوې اداکارې پېشنس کوپر (وروسته صابره بېگم) سره واده وکړ.
گل حميد لومړنی کس و، چې د پښتنو په اړه يې فلم جوړ کړ چې دا فلم د ده وروستی فلم و.
## مسلکي ژوند
حميدگل په اوو بې غږه فلمونو کې کار کړی دی چې لومړنی يې **صفدرجنگ** وو، چې د ۱۹۳۰ زېږديز کال په نومبر کې خپور شو. دې پسې هندي سينما ته غږيز فلمونه راتلل پيل شول، دا چې گل حميد تر ډېره له بې غږه فلمونو سره روږدی شوی و، نو دا کار هغه ته لږ ستونزمن تمامېده ترڅنگ يې نوموړی يو پښتون ممثل و؛ نو هندي او اوردو ويلو کې يې يو څه ستونزې درلودې چې دا کار د هغه د فلمي کيرير د ځنډ سبب وگرځېد او بالاخره څه موده وروسته يې هير رانجا لومړنی غږيز فلم په ۱۹۳۲ ز کې سينما ته راووت، نوموړي پرلپسې څوارلس بريالي فلمونه سينما ته راووتل چې هغه يې د** ستاره هند** او **يوسف ثاني** په لقبونو ونازاوه.
## مړينه
حميدگل په ۱۹۳۶ ز کال د هودکن ناروغۍ له کبله د۲۶ کالو په عومر مړ شو. او په اوسني امان گړ کې خاورو ته وسپارل شو.
## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه
محمد ري شهري

**محمد محمدي ري شهري** (په فارسي: محمد محمدی ری‌شهری) هغه یو شیعه عالم و ایراني سیاستمدار وو.

## سرچینې
کونځلې

**کونځلې** يا **کونځله** ()يو ډول بوټی دی چې تر ډېره په استوايي سيمو کې کرل کېږي او له دانې يې خلک د خوراک په توگه گټه اخلي.
د کونځلو له دانو د کونځلو غوړي هم ويستل کېږي چې تر ډېره د خوراک او  مرهم لپاره د درملو په توگه کارېږي.
دا بوټی په کمو اوبو وده کوي او د افغانستان په بېلابېلو ولايتونو لکه فاریاب، جوزجان، سرپل، بلخ، سمنګان، تخار، بغلان، کندوز.،اورزگان هلمند او نورو ولايتونو لکه ننگرهار، کونړ، لغمان... کې کرل کېږي، خو رسمي احصايې يې نشته.
په ۱۳۸۸ لمريز کال د هلمند ولايت په ۱۶۳۴ هېکتاره ځمکه کې کونځلې کرل شوې وې چې ۱۹۶۰ ټنه حاصلات يې ورکړي وو ، په ۱۳۹۸ لمريز کال بيا په ۱۶۳۲ هېکتاره ځمکه کونځلې کرل شوې وې چې ۱۹۵۸ ټنه حاصلات يې ورکړي وو ، دې شمېرو ته په کتو داسې ښکاري چې هلمند یو له هغو ولایتونو دی چې د کونځلو د کر لپاره مناسبه هوا او اوبه لري. 

## د کونځلو انځورونه

دوتنه:Sesamum indicum 1.jpg|د کونځلې بوټی
دوتنه:Simit-2x.JPG|د کونځلو ډوډۍ
دوتنه:Sa white sesame seeds.jpg|د سپينو کونځلو دانې
دوتنه:Sesame Flower, Behbahan II.jpg|د کونځلې گل
دوتنه:Sasame Plant, Behbahan.jpg|د کونځلې گل او کپسول

## سرچينې
د غزني منارونه

**د غزني منارونه** په مرکزي افغانستان کې دوه ښکلي منارونه دي، چې د دولسمې پېړۍ په نیمایي کې جوړ شوي او د بهرام شاه د ژوند پاتې شوې یادګارونه دي.   دواړه منارونه یو له بل څخه 600 متره واټن لري او د غزني په ختیځ کې په یوه خلاصه او تاریخي سیمه کې موقعیت لري. 

دواړه منارونه چې د پخو خښتو څخه جوړ شوي ۲۰ متره لوړوالی لري  د منارونه د  قرآن کریم په آیتونه او د منظمې سطحې هندسي شکلونو سره سینګار شوي. په ۱۹۶۰ لسیزه کې، د منارونو د ساتنې لپاره یوه لنډه هڅه وشوه، او د دوی په بامونو کې فلزي پاڼې کېښودل شوې.  

## شاليد
د غزني د دولسمې پېړۍ منارونه د غزني ښار تر ټولو مشهور تاریخي اثار دي او د غزنویانو د واکمنۍ له اثارو څخه دي. هر منار د هغې د جوړونکي په نوم نومول شوی، چې عبارت دي له: **د دریم مسعود منار** (۱ې۹۹-۱۱۱۵ میلادي کال) او **د بهرام شاه منار** (۱۱۱۸-۱۱۵۷ میل کال).  د درېیم مسعود ماڼۍ برجونو ته نږدې جوړه شوې وه. 

منارونه لوړ وو؛ خو د وخت په تېرېدو سره یې پورتنۍ برخې زیانمنې او وېجاړې شوې. د درېیم مسعود د منار یوه برخه د ۱۹۰۲ کال د زلزلې له امله زیانمنه شوه.   چې ښه ليد يې د ۱۹۰۲ کال د زلزلې څخه مخکې انځورونو کې په څرګنده توګه کتل کېدای شي.

## ستونزې
د غزني منارونه په سمه توګه نه ساتل کېږي او دواړه برجونه د طبیعي پېښو او د افغانستان سیاسي بې ثباتۍ له کبله زيانمن شوې دي. د برجونو د ساتنې لپاره په ساحه کې هېڅ امنیتي تدابير نه دي نيول شوي، او د اوبو د ننوتلو مخنیوي لپاره د چتونو ترمیم ته اړتیا لري. 

د برجونو په دېوالونو کې پېچلي تفصیلي سینګار شوي نمونې، د قرآن کریم آیتونه، ټول د واورې او باران له امله په چټکۍ سره خرابېږي. په سیمه کې د وخت په تېرېدو سره سیلاوونو د دې برجونو وېجاړولو او تخريب کې چټکه ونډه لرلې ده.

## اړوند ليکنې

* د جام منار
* منار
* غزني

## سرچینې
شریف عثمان ہادی

**شریف عثمان بن ہادی** (শরীফ ওসমান বিন হাদি) چې د "عثمان هادي" په نوم پیژندل کیږي، یو بنګله دیشي سیاستوال او فعال دی. هغه د بنسټ ایښودونکو څخه یو دی او اوس مهال د سیاسي پلیټ فارم انقلاب منچا د ویاند په توګه دنده ترسره کوي. په بنګله دیش کې د د جولای انقلاب وروسته، هغه د ځوانانو په مشرۍ غورځنګونو کې د یو مشهور شخصیت په توګه راڅرګند شو، چې په بنګله دیش کې د هند د واکمنۍ په وړاندې د خپل فعال سیاسي دریځ، د د جولای شهیدانو د حقونو لپاره د هغه د مدافعې، او د عوامي لیګ د جولای د پنځمې شهیدانو کې د هغه د رول لپاره پیژندل شوی.

اهغه د ۲۰۲۵ کال د دسمبر په ۱۲مه د ډهاکې په پلټان سیمه کې د خپل کمپاین پر مهال په ډزو ووژل شو. اور وہ اس وقت کوما میں ہے۔

## ماخذونه


## بهرنۍ اړیکې
* هادي په فیسبوک کې
* هادي په انسټاګرام کې
کریم شاه خان

**کریم شاه خان** (زوکړه؛ ۱۹۱۹ - مړینه؛ د ۱۹۸۰ لسیزي وروستیو کي) یو افغان انځورګر وو.

## ژوند

کریم شاه خان په کابل کي زیږیدلی او د اعدادیه ښوونځۍ فارغ سوی وو. د هغه له اثارو څخه *د کورنیو او وحشي حیواناتو سکیچونه هغه څه وه چي* د پوهني وزارت لخوا خپاره سول. نوموړی د ۱۹۸۰ لسیزي په وروستیو کي په کابل کې مړ سو. کریم شاه خان د محمد میمنگي ، عبدالغفور بریښنا ، غلام محی الدین شبنم ، حافظ پاکزاد او اکبر خراساني ترڅنګ په افغانستان کي د ریالیزم د دوهم زرین دور یو له نامتو انځورګرانو څخه ګڼل کیږي. نصرالله سروري د هغه له مشهوره زده کوونکو څخه دی.   

## سرچینې
ګل محمدګلبيدار

**ګل محمد ګلبيدار** د پښتو ژبې خوږژبی شاعر، د غلام قادر زوی په ۱۲۹۸ لمريز کال کي د کندهار ښار په درېيمه ناحيه کي وزېږېد٬ لومړنۍ زده کړي يې د کندهار په مشرقي ښوونځي کې  تر شپږم صنفه کړې دي او بیا د میرویس لېسې څخه فارغه سوی  دی. په قوم قریش وو . 

کله چي په افغانستان کي د هوا پوهني اداره جوړه شوه٬ نو ارواښاد ګلبيدار د هوا پوهني لومړنی کورس په کابل کي ووايه او تر بشپړېدو وروسته يې د افغانستان د لومړني مترويولوجست په توګه په کندهار کي دنده ونيوه او د هغه مهال د مترويولوجستانو په ډله کي  لومړی  سړی وو . ارواښاد ګلبيدار د خطاطۍ  او انځورګری  پر هنر هم ښه برلاسی  و  ، او د دې تر څنګ يې دیني سبقان هم وویل .  ورسته  يې د خپل ذوق سره سم  شعر وايه٬ چي ورو ورو يې له شعر او تصوف سره مينه زياته سوه په پای کي يې خپله دنده پرېښول  او له دنيايي چارو څخه ګوښه سو . پر افغانستان د روسانو تر تېري وروسته يې کډه په شا او د کوټي په سرانانو کي يې واړول٬ د سيمي او شاوخوا خلګو مينه ورځ په ورځ ورسره زياتېده او تل به يې مينه وال پر رامات ول٬  او ډېر  مشهوره سو ٬ دوه ځلي د بي بي سي راډيو له خوا مرکې ورسره وشوې دی د کندهار د سيمي د ولسي شاعرانو په کتار کي د غوره ځای څښتن دی او د خورا سوځنده ميني سوزناکه شعرونه يې هر نرم زړه ته لاره پيدا کوي او د کندهار د خوږ آوازي سندرغاړي ارواښاد عبيدالله جان کندهاري د پاسته او خوندور ږغ له لاري زيات پښتانه د ده له شعرونو سره اشنا دي. دا خوږ ژبی  شاعر د ۱۳۷۹ لمريز کال د جوزا  پر ۲۸مه  په سرانانو کي د مهاجرینو  په  کمپ  کي د یو اتیا کالو په عمر   وفات سو  . جنازه یې کندهار ته رانقل سول او د طالبانو هدیرې ته نژدې ښخ سو .
وېشنيزه:کندهاريان
کولاف

**کولاف** چې په اوسنۍ  وايي ، د خولۍ يو ډول دی چې د ساساني اشرافو او چارواکو نښان گڼل کېده او يوازې اشرافو او چارواکو په سرولای شو. دا خولۍ د ساساني سترواکۍ د دورې په گڼو مهرونو کې ليدل کېږي. کولاف خولۍ څنډې او سطحه ډېری وختونه په مرغلرو سره سينگار شوې وه. دا خولۍ به ځينې وختونه په نښان يا تمغا سره نښه شوې وه. 
## انځورتون

File:Sasanian seal of an official with Pahlavi insription Roz-bud, chief wine-purchaser (disputed), excavated in Northern Syria, 5th century CE British Museum 135071.jpg|د ساساني دورې د يو چارواکۍ مهر چې کولاف يې اغوستی دی او په پهلوي ژبه پرې *روز بود* د شرابو اصلي پېرودونکی (په نظر اختلاف) ليکل شوی په سوريه کې موندل شوی، پېنځمه زېږديزه پېړۍ، برېتانيايي موزيم، ۱۳۵۰۷۱
Sasanian seal with inscription Pahlavi "Perozhormizd, son of the Kanarang", 3rd century CE British Museum 134847.jpg|د ساساني دورې د يو چارواکي مهر چې کولاف يې په سر دی، او په پهلوي ژبه پرې *پېروز هرمزد د کنارنگ زوی* ليکل شوی دی،  پېنځمه زېږديزه پېړۍ، برېتانيايي موزيم، ۱۳۴۸۴۷.


## سرچينې
جاوېد اختر

**جاوېد اختر** (؛ زېږون ) يو هندي شاعر، ليکوال، روڼ اندی او سياستوال دی.
جاويد اختر په ۱۹۴۵ زېږديز کال په گواليار کې زېږېدلی. د هغه پلار **جان نثار اختر** په هندي فلمونو کې سندرليکونکی او د اوردو ژبې شاعر و. 
د هغه نيکه **مظهر خيرابادي** يو شاعر و، چې د هغې مشر ورو **بسمل خيرابادي** و. د هغه ستر نيکه** فضل حق خيرابادي** يو اسلامي عالم و، چې د لوېديځو مستعمرو په وړاندې يې په ۱۸۵۷ز کال کې د هند بغاوت اعلان کړ. په داسې حال کې جاوېد اختر بې مذهبه او له خدايه منکر دی.د جاوېد اختر ار نوم جادو دی چې د هغې د پلار د يو شعر "لمحہ لمحہ کسی جادو کا فسانہ ہوگا" څخه اخيستل شوی، چې وروسته په رسمي توگه د جاوېد په نوم نومول شوی دی، چې د جادو ويي ته بېخي نږدې او ورسره ورته والی لري. هغه خپل د ماشومتوب ډېره برخه په لکناو کې تېره کړې ده او لومړنۍ زده کړې يې همالته کړې دي او د بهوپال له سيفيه کالج څخه فارغ سوی دی. 

## سرچينې
د افغانستان د کرنې تاریخي ارزښت

## د افغانستان د کرنې تاریخي ارزښت
**د افغانستان کرنه** یوازې یو اقتصادي فعالیت نه دی، بلکې دا د دې هېواد د زرګونو کلونو تاریخ، کلتور او د خلکو د ژوند اصلي بنسټ جوړوي. افغانستان له پخوا راهیسې د اسیا په زړه کې یو کرنیز هېواد پاتې شوی او د اوبو لګولو په برخه کې یې ځانګړي دودیز مهارتونه لرل چې د وخت په تېرېدو سره یې نسل په نسل لېږدولي دي.

### تاریخي پس شالید
د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د لرغونو کارېزونو او بندونو شتون دا ثابتوي چې افغانانو له پیړیو راهیسې د اوبو مدیریت او د ځمکې په ابادولو کې ځانګړی لاس درلود. په ځانګړي ډول د هلمند، هرات او بلخ په سیمو کې کرنه د تمدنونو د غوړېدو اصلي لامل وه. د ورېښمو لارې په اوږدو کې د افغانستان میوې او غلې دانې د سیمې په کچه مشهورې وې.

### د کرنې بنسټیز ډولونه
په افغانستان کې کرنه په عمومي توګه په دوو بڼو ترسره کېږي چې د هېواد له جغرافیایي جوړښت سره سمون لري:د **للمي کښت:** دا ډول کرنه تر ډېره په شمالي او غرونیو سیمو کې رواج لري چې بزګران پکې د باران او واورې اوبو ته سترګې په لار وي. غنم او نخود د دې برخې مهم محصولات دي. د اوبو لرونکو ځمکو **کښت:** دا برخه چې د افغانستان د کرنې لویه برخه جوړوي، د سیندونو، ویالو او کارېزونو په اوبو تکیه لري. په سويلي او مرکزي سیمو کې د اوبو لګولو دا سیسټم د زراعت روح ګڼل کېږي.

### مشهور کرنیز محصولات
افغانستان د خپلې ځانګړې هوا او خاورې له امله د داسې محصولاتو کور دی چې په نړۍ کې سیال نه لري. **وچې او تازه میوې:** د کندهار انار، د هرات انګور او د مزار شریف خټکي د هېواد د صادراتو لویه برخه جوړوي.

**ستراتیژیک کښتونه:** پنبه/پخته، لمرګلی، کونځلي،زغر،لوبیا، جوار، وریژې او ډول ډول غلې دانې چې د کورني اقتصاد په ثبات کې مهم رول لوبوي.

**طبیعي ځنګلونه:** د ننګرهار، خوست او پکتیا نښتر او د شمال وریژې،غنم پسته چې پرته له انساني مداخلې په طبیعي ډول د هېواد شتمني ده.

### ننګونې او د حل لارې
که څه هم افغانستان یوه حاصل خیزه خاوره لري، خو په وروستیو لسیزو کې د جګړو، پرله پسې وچکالیو او د عصري وسایلو د کمښت له امله دا سکټور زیانمن شوی دی. د اوبو د بندونو جوړول، د اصلاح شویو تخمونو ویش او له نړیوالو بازارونو سره د بزګرانو نښلول کولای شي افغانستان بېرته د سیمې په کچه په یو کرنیز ځواک بدل کړي.

## اړوندې لیکنې

* د افغانستان اقتصاد
* کاريز
* د افغانستان سیندونه

## سرچینې