تخارستان

**توخارستان** (د "توخارا" څخه جوړ سوی چي په پارسي کي د "ځای" معنی لري) *د* منځنۍ دورې یو پخوانی نوم دی او هغه سیمي ته ورکړل سوی چي په لرغوني یوناني سرچینو کي د باختر په نوم یادېدله.

په شپږمه میلادي پیړۍ کي توخارستان د لومړي ترک خوګانیت تر واکمنۍ لاندي راغی، او په اوومه او اتمه پیړۍ کي د تانګ په کورنۍ کې شامل سو، کوم چې د لوېدیځو سیمو د ارامولو لپاره د محافظه کار جنرال لخوا اداره کیده.  تخارستان نن ورځ د ازبکستان ، تاجکستان او افغانستان تر منځ ویشل سوی دی.

## نوم

د "توخارا" کلمې توپیرونه ګڼ شمېر ژبو کارولي دي:

* توخارستان ممکن په لرغونو هندي سرچینو کي د هند برصغیر شمال لویدیځ ته د توشاره سلطنت په توګه څرګند وپېژندل سي. "توشارا" د سنسکرت کلمه ده چې د "واوره" "بریښنا" لپاره کارول کیږي، او د توخارا هیواد د نومولو لپاره هم راتلای سي.  په سنسکرت کې دا تُخار (تخار) ته بدل سوی دی.
* په لرغونې یونان کې د توخاروي نوم یا Thaguroi هم کارول کېدی. 
* توچاري چي د لاتیني تاریخ پوهانو لپاره وه. 
* د "توخارا" نوم چي په څلورمه پیړۍ کي په بودايي متنونو کي څرګند سو.
* په تبت کي د یوې سیمي نوم تود کار یا تو ګار و.  
* د تخارا نوم په چینایي کې *د توخارا* (覩货罗*Duhuoluo* یا 吐火罗*Tuhuoluo* ) په توګه ښکاري.  "توخارا" په چینایي سرچینو کي *د توهولو* (吐呼羅) په نوم هم پیژندل سوی، کوم چي لومړی د شمالي وی په دوره (386-534 عیسوی) کي یې یادونه سوې ده.  د تانګ په کورنۍ کي یاد نوم نوم د توهولوو (土豁羅) په توګه لیکل سوی دی. نور چینایي نومونه د دوشالو 兜沙羅، Douquluo 兜佉羅 یا Duhuoluo 覩貨羅 دي.
* په ختنانو کې، ټاګوره او Uigurian, Twghry; په ارمني کي. 

## توکمونه

د توخارستان د سیمي د ځینو سفیرانو انځورونه *د لیانګ د دورې وړاندیز شوي پورټریټ* څخه پیژندل سوي دي، چي په اصل کي په 526-539 عیسوي کي انځور جوړ سوي وه. دوی په هغه وخت کي د هفتالیانو تر واکمنۍ لاندي ژوند کاوه، چا چي د شپږمې پیړۍ په لومړیو کي د سویلي لیانګ محکمي ته سفارتونه رهبري کول.

### "توچاریان" په تورم حوزه کي
د " توچاریانو " نوم د شلمي پیړۍ په پیل کي د لیکوالانو لخوا د تاریم حوزې د هند-اروپایي خلکو لپاره د کوچا او اگني سیمو څخه کارول سوی وو. یاد پوهان په غلطه توګه په دې باور دي چي هندي - اروپایان په توخارستان ( بکتریا ) کې زیږیدلي دي او له همدې امله دوی ته د "توچاریانو" اصطلاح کارول کېدل. 

### چینایي سرچینې
په ژیان سټیل کي چي په 781 میلادي کال کي رامینځته سوی دی، د سټیل لیکوال په سریاني ژبه کي یادونه کړې چي د هغه نیکه په تخارستان کي د بلخ څخه یو مبلغ - پادري وو. 
## جغرافيه

له جغرافيايي پلوه، توخارستان په سوېل کي د هندوکش د غرونو د لړۍ او شمال ته د پامير الې په منځ کي د اوکسس د درې سره سمون لري.  دغه سيمه لويديځ ته د بدخشان تر غرونو پوري او سوېل ته تر باميانو پوري رسيږي.  عربي سرچينو کابل د تخارستان د سویلي پولو يوه برخه او شغانيان يې شمالي پوله ګڼلې ده.  د یوې نظریې له مخي توخارستان ممکن یوازي د اکسوس سویل سیمي وي.  په دې سیمه کي د لرغوني افغانستان باختري ژبه کارول سوې، چې له دویمې څخه تر نهمې پیړۍ پورې موجوده وه. 

د تخارستان تر ټولو مهم ښار بلخ و، چې د پارس او هند ترمنځ د سوداګرۍ مرکز و. 

د توخارستان سیمه له ۶۳۳ څخه تر ۶۵۱ میلادی کال پوري مخکي درې پېړۍ د ساسانیانو له کنټروله بهر وه.  په هغه وخت کې، توخارستان د هونی یا ترک نژاد د سلطنتونو تر واکمنۍ لاندې وو .  د عربو د فتحي په وخت کي توخارستان د توخارا یبغوس ( د لویدیځو ترکانو ) تر واک لاندي وو. 

## د منځنۍ دورې د لمړني توخارستان هنر

د منځنۍ پیړۍ د توخارستان له هنر څخه ډیری اثار اوس هم شتون لري، چي د ګندهارا د بودايي هنر اغیزه ښیې.  

### له پنځمې تر شپږمې پېړۍ پورې
ډیری لیکوالان په دې باور دي چي د دلبرجین ټیپ یا باللیک ټیپ په انځورونو کي ارقام د هیفتالیټس (450-570 CE) ځانګړتیا ده.  په دې برخه کې، د چینایي ترکستان د کزیل غارونو د ارقامو سره موازي انځورونه داسي ښکاري چي په پراخه کچه دا خبره ثابتوي. د باللیک ټیپ نقاشي د شپږمي پیړۍ په لومړۍ نیمایي کي د ترکانو له راتګ دمخه د هفتالیا د درباري ژوند ځانګړتیا وه.  

### په اوومه پیړۍ کې
د نقاشۍ په برخه کي د " توخارستان د هنر ښوونځی " هم شتون لري چي د کالي کافرنیګان ، کافیر کلا یا اجینا تیپې مثالونه ښیي،   دا ځکه چي د بودیزم او بودایي هنر د بیارغوني څخه ممکن د لویدیځ ترکان د سپانسرشپ او مذهبي زغم له امله متاثره سوي وي.  

### سامانیان او غزنویان 10-11 پیړۍ
اسلامي هنر د ساماني امپراتورۍ او غزنویانو سره د 10 څخه تر 12 پیړۍ پورې وده وکړه.
## سرچينې