په کندهار کي دثابتي ماليي دراغونډولو ستونزي اودهغو د مخنیوي لاري

## لومړۍ برخه (دتیوري برخه):

## د ماليي مفهوم او پيژندنه:
ماليه د هغي اجبارى ورکړى څخه عبارت ده چي خلک يى ددولت د مصارفو د تمويل په منظور دولت د غير مستقيمو خدماتو په بدل کى ورکوى. اويا په بل عبارت ماليه د هغه مکلفيت او مسؤليت څخه عبارت ده چي خلک يى د دولت د پايښت، تقويى او د مصارفو د تمويل په منظور دولت ته ورکوي.            

د مالیاتوپه هکله ځني تعریفونه په لاندي ډول دي:

1.     د مسيحيت د فلسفي له مخي ماليه له ګناه څخه پرته يوه غلاده . دغه نظريه د توماسفون اکوين له خوا وړاندي شويده.

2.  د قرارداد د تيوري مطابق چي د هغى څخه روسو او مونستکو هم  دفاع کړيده افراد بايد د هغو خوندونو په بدل کى ماليه ورکړى چي ددى دولت څخه يى لاس ته راوړي.

3.  د بيمى د تيوري له مخي چي د هوپسر روتيک له خوايي هم تصديق شويدى. وايي چي ماليه د هغي جايزي څخه عبارت ده.چي د دارئي د حمايت په بدل کې د افرادوڅخه اخستل کيږي.

4.   ارسطو وائي چي د منطقي مفهوم له مخى ماليه د هغي فداکارى څخه عبارت دي. چې خلک يي ددولت د وظايفو د ممکن کولو په منظور په  غاړه اخلي.

اکسفورد ډیکشنري د مالي داسی تعریف کوی:

مالیه هغه اجباری سهمیه دی چی په خلکو، شتمنیوه، عوایدو، اجناسو اونوروشیانوباندی ددولت د حمایت په بدل کی وضع کیږی.

پوښتنه دلته دی چی ولی باید دولت مالیه واخلی؟ په جواب کی بایدووایوچی:

ښکاره دی چی حکومت د ځینو وظایفولکه د امنیت په ساتنه، د عدالت په ټنګښت، دټولنیزوخدمات په برابرولو، ټولنیزی رفا، دازادی په ساتنه ، ملی حاکمیت او د هیواد له سرحداتوڅخه ددفاع په سرته رسولو مکلف دی، ددی وظایفوسرته رسول یوه اندازه مصازف منځ ته راوړی چی عامه مصارف بلل کیږی. دعامه مصارفو د پوره کولو لپاره باید دولت دداخلی اوهغوخارجی موسساتوله عوایدوځخه یوه برخه ترلاسه کړی چی د افغانستان له منابعوڅخه یی لاس ته راوړی. یعنی یاد شوی مصازف باید په عادلانه ډول په اشخاصواونوروحقیقی اوحکمی شخصیتونوباندی وویشی چی دافغانستان په داخل اوخارج کی اقتصادی فعالیتونه سرته رسوی اوعوایدترلاسه کوی. دغه عواید دعمومی عوایدوپه نوم یادیږی. د عمومی مصارفو ټاکل اود عمومی عوایدوپه وسیله دهغو پوره کول مالیه بلل کیږی.

په هره اندازه چی ددولت وظایف پراخوالی کوی د عمومی مالیی اهمیت هم زیاتیږی او د هیوادپه ټولنیزاواقتصادی حالت ډیره اغیزه کوي.

## په افغانستان کې د مالیاتو تاریخي سیر ته لنډه کتنه
په افغانستان کې د اول ځل لپاره د احمدشاه بابا په وخت کې مالي چاروته توجه وشوه. په ١١٦٥هش- کال کې د دولت د تشکيلاتو په ډله کې دهمايون اعلادديوان په نوم د مالي وزارت منځته راغي. ددي امورو لومړني متصدی سردار عبدالله خان (پوپلزي) وه چي دديوان بيګي په نوم ياديده مقررشو.

په ۱۷۴۷ میلادی کال کی هم د مالیاتی د فاترومسئول شخص د دیوان بیګی (دیوه شی پیداکوونکی) او مستوفی (ریښتنی اود باوروړشخص) په نامه یادیدل. څرنګه چی خلکومالیه نوموړي شخص ته ورکوله اوپه هغه یی اعتماد درلود نوځکه یی هغه ته مستوفی ویل .د مالیی وزارت په ۱۹۱۹میلادی کال کی منځ ته راغی اوپه عایداتود مالیاتوقانون په ۱۹۶۵میلادی کال کی وضع شو. په تدریجی ډول دافغانستان په مالیاتی سیستم کی څوډوله ماليي  شاملی شوی. په وروستیوکلونوکی دافغانستان په مالیاتی سیستم کی د نظروړاساسی بدلونونه منځ ته راغلی دی، دمثال په ډول ۲۰۰۴ترمارچ میاشت پوری ګمرکی محصولات په مختلفونورمونو د تطبیق وړوه چی وروسته په نوی نورمونوباندی بدل شول.

د ديوان بيګي  لقب د وخت په تيريدو سره په مستوفي المالک باندي بدل شو او د هغي صلاحيت دنني اداري د وزير سره برابروه. مالي چاري به په مرکز کې د مستوفي المالک له خوا او په ولايتونو کې به د تحصيلدارانو له خوا سرته رسيدلي. مستوفي المالک به په خپل ټول قدرت سره د ولاياتو حسابي امور يو ځاي کول اوساتنه به یي کوله. 

هغه عوايد چي د افغانستان د ولايتو څخه لاسته راتلل ډير کم وه. دا ځکه  چي د هر ځاي ماليه به په هماغه ځاي کې په مصرف رسيده. مثلا: د ١٠٠٠٠٠ روپو په اندازه به د هغي ځاي حاکم يا والي ته تخصيص ورکول کيده او باقي نور ئي ددولت د مامورينو او فوځ د لګښتونو لپاره بيليدي.

د احمدشاه بابا په پراخي امپراطوري کې چي شمال خواته يي د آمو د سيند پوري، جنوب خواته تربلوچستان پوري، او د غرب خوا ته ترنيشاپور او مشهد پوري غځیدلي وه، اضافي عوايد يي ددغه فتحه شوي سیموڅخه لاس ته راوړل. د يوان اعلي کلني عوايد  ددغي لاري نه کروړو روپو ته رسيده که چيرته دغه ټول د مملکت د ابادۍ او پرمختګ لپاره په مصرف رسيدلي واي نن ورځ به افغانستان د پر مختللو هيوادو په ډله کي راغلي بلل کیده.

له بده مرغه دغه ذکر شوي عوايد په پرلپسي جنګونو کښې په مصرف رسيدل او څه  برخه به ئي د ځينو کسانو له خوا په پټه او غيري قانوني ډول وړل کيده. ددولت عوايد په مختلفو صورتونو کې وه او د بيلا بيلو لاروڅخه یي ماليات راټولول چي دغه ډول ماليات په ځينو سيمو کښې اجباري شکل درلوده او په ځينو کښې يي اختياري شکل درلود.

د مثال په ډول: دبي بي د سرغوړولو  په نامه يو ډول اختياري ماليه وه. چې د هزاره جاتو د خلکو له خواه د سوغات په توګه او په کال کښې يوه اندازه زيړ غوړي د بادشاه دربار ته راوړل کيدل دغه غوړي دوخت په تیریدوسره ددولت د ماليي یوه برخه وبلل شوه.

## د مالياتو ډولونه
ماليات په عمومى ډول په شپږو ګروپونو ويشل کيږي[1].

1)     مستقيم ماليات  (direct taxes) 

له هغومالياتو څخه عبارت دي چي د اشخاصو څخه د هغوي د فعاليت او ملکيت په اساس اخستل کيږي. مستقيم ماليات لاندي ډولونه لري:

د انفرادي اشخاصو پر عايداتو ماليه، دنمايشاتو پر عايداتو ماليه، په ژرندو يا د وړو په ماشين مالیه، د موسساتوپرعايداتو ماليه ، د معاش په عايداتو ماليه، په ځمکې باندي ماليه، دشرکتونو په عايداتوماليه او ددولتي تصديګانو په عايداتوماليه.

##### 2)    غير مستقيم ماليات indirect taxes))

##### غیرمستقیم مالیات له هغه ډول مالياتو څخه عبارت دي چي  ديو شخص څخه نه اخستل کيږي، بلکه باريي د ملک په ټولو افرادوباندي لویږي، غير مستقيم مالياتو لاندي ډولونه لري:
د ګمرکي صادراتو محصول، د ګمرکي وارداتو محصول، د استهلاکي موادو په خرڅلاو باندي ماليه، د تجارتي معاملاتو او قيمت لرونکي اسنادو باندي ماليه، د ثبت شوی اموالو د خرڅلاو په عوايدو ماليه او د طبعي منابعو د خرڅلاو له درکه  ماليه.

3)     .متزائده ماليه (Progressive) [2]

متزائده ماليه هغي ماليي ته ويل کيږي چي د عاید په زياتيدو سره زیاتیږي .

4)     تنزيلى ماليه (Regressive Tax)

تنزيلى ماليه داسى ماليي ته ويل کيږي چي د عوایدو په زياتوالى سره په هغى کې کموالى رامنځته کيږي. په دغه ډول ماليه کي د متزایدي ماليي برعکس د مالدارو په نسبت غریب د ډيری ماليي ښکار کیږي.

5)     متناسبه ماليه (Proportional Tax)

له متناسبی ماليي څخه مقصد داسي يو نظام دي چي د ټولوخلکوپه عوایدو باندي یوډول ماليه وضع کيږي. يعني د ډير اولږعاید په لرونکوباندي یو ډول مالیه وضع کیږي.

د مثال په توګه : که په يو هيواد کي دعاید ټکس (%١٠) وي. نو د خلکو عاید ته له کتلوڅخه پرته به ټول افراد که مالدار وي اوکه غریب (%١٠) مالیه ورکوى. 

6)     مخصوص او ايډوالرم ماليه (Specific And Advalorem Tax)

a)     مخصوص ماليه (Specific Tax)

کله چي په کوم شي باندي د هغه د آندازي او د هغي د سايز او وزن په لحاظ ماليه وضع شي. هغي ته مخصوص ماليه ويل کيږى. لکه په په بوری باندي د هغى دوزن په لحاظ ګمرکى محصول وضع کيږي.

b)     ايډوالرم ټکس (Advalorem Tax)

چي کله د کوم شې باندي دهغه د ارزيښت (Value) په لحاظ ماليه وضع شي، هغه ته ايډوالرم ټکس ويل کيږي. يعني پدي ډول مالیه کي  دیوه شي وزن اوفزیکي اندازه په نظر کي نه نيول کيږي. بلکي د هغى ارزيښت په نظر کي نيول کيږي.  

## مالیه داسلام له نظره[3]
په قرانكريم كي د مالي چارو په برخه كي يواځي د دوو شيانو د اجباري وركړي امر شوي زكات پر مسلمان او جزيه پر كافر باندي كوم چي د اسلامي حكومت تر حكم لاندي ژوند كوي پدي برخه كي نبي كريم (ص) او لمړي خليفه حضرت ابوبكر صديق (ض) احكام ترهمدغو دوو پوري محدود وو حضرت عمر (ض) د زكات تر څنګ خراج هم ولګولو دټكس مسله له نفقي او صدقې سره تړلي شو انفاق او صدقه په قران كريم كي ذكر شوي نفقه تقريبا (۶۰) ځلي او زكات او صدقه تقريبا (۳۰) او (۱۵) واري په قران كريم كي ذكر شويدي نبي كريم (ص) مستقيم ټكس نه وو لګولي ځكه چي اړتيا ورته نه وه او د ضرورت (جهاد) په وخت كي او يا بل وخت چي به د وسايلو اړتيا وه نو صحابه كرامو ته به يي وويل چي دا وسايل برا بر كړي هغوي به په داوطلبانه ډول دا كار كاوه اوس دا سوال پيدا كيږي چي اسلامي دولت د زكات تر څنګ ټكس لګولي شي او كه نه ؟ نبي كريم (ص) په يوه حديث كي فرمايي:

(وفي اموالكم حق معلوم للسا ئل والمحروم)

ترجمه: ستاسي په مالونو كي د سوال كونكي او بي برخي فقير لپاره په فرض زكات سربيره نورحق هم شته. له دينه دا څرګنديږي چي حكومت ټكس لګولي شي . امام غزالي په خپل وخت كي حكومت لخوا د ډير ټكس لګولو خلاف وو ځكه ده ويل چي دغه زياتوالي د شريعت مطابق ندي خو هغه وايي چۍ حكومت كولي شي د عوامو د ګټي پخاطر د زكات تر څنګ ټكس هم ولګوي او هغه په دوه حالتونو كي. 

·       د هيواد  د دفاع او د عوامو دامنيت ساتلو لپاره 

·       كه چيري اسلامي ټولنه د بډايانوله اړخه له خطر سره مخ وي او يا كه چيري شتمن يا دولت مند په ټولنه کي د ورورګلوۍ فضا ګډوډوي.

لكه څرنګه مو چي مخكي وويل ټكس په دوه ډوله دي مستقيم او غير مستقيم غير مستقيم ټكس د دې لپاره لګول كيږي چي د انفاق نړيوال هدف پوره كړي شي مستقيم ټكس د لوړ عايد او پر دولت لرونكو خلكو لګيږي تر څو دعايد په انصاف او عدل سره وويشل شي او د اسلام د انصاف او عدل اصل تطبيق شي سره له دې چي دغه غير مستقيم ټكس به په ځينو غريبو او بيوزلو عوامو بوج وي، خو بيا هم حكومت كولي شي چي د زكات او يا د حكومت له بوديجي نه له هغوي سره مرسته وكړي په لاندي ګراف كي په ټولنه كي مستقيم او غير مستقيم ماليات دواړه ښودل شويدي او دا په ډاګه شويده چي د زكات له بوديجي نه د حكومت له خوا له غريبانو سره د مرستو (انتقالي پرداخت ) په وسيله پر غريبو او بيوزلو خلكو د غير مستقيم ټكس مضر اثرات جبران كيدلي شي. 

## داسلامي مالياتو تاريخچه
ښکاره ده چې دولت يولړ لګښتونوته اړتیالري ترڅو بیلا بیلي اړتیاوې پرې رفع کړي اودالګښتونه معمولاً دبیت المال څخه ورکول کېږي.

دا  سلام د اقتصادى نظام د پلي کولولپاره اسلامي حکومت ته بیت المال ياد حکومتې خزانې موجودىت ډير ضروري دى،ددې خزانې خوندى اومحفوظ ځاى ته بیت المال ويل کیږي،بیت المال يواځې يوبانک ته نه وايي بلکې ټول مالي نظام ته بېت المال ويل کېږي،بېت المال يومنظم مالي نظام دى چې نه يوازې د حکومت په ټولواړخونوکې نظم اود سپلين راولي بلکې د ټولوعوامود ستونزوحل کوونکى او د هغو د اړتېاووپوره کوونکى دى.

بېت المال د حکومت په ټولواړخونوکې لکه دفاع،ښوونه اوروزنه،صنعت ،سوداګرۍ،بى وزلۍ اود مصيبت ځپلوخلکواوسيمومرستې او ودانولوته عملي اقدام کوي اوهمدارنګه د هيواد دهراوسيدونکى اړتېاوې پرته له کوم ډول توپيرڅخه حل کوي.

د نبوت په وخت کې اسلامې حکومت ډيرې ستونزې نه لرلى له همدى امله ددولت د کارمندانولپاره دايمي اومنظم معاش نه ؤموجود،کله به چې ددولت مامور يوکارترسره کړد هغه په بدل کې به مزدورکول کېد ه لکه دزکات راټولول، څه وخت به چې دزکات راټولولو پروسه پاى ته ورسيده معاش به هم ختم شو.

حضرت محمد مصطفى صلي الله عليه وسلم په خپل وخت کې داسې لاره غوره کړي وه چې کله به د ىمن،بحرين،عمان،اونوروسيموڅخه مال او دولت راورسيدنوسمدستې به يي په غريبو،اړواو بې وزلوکسانووويشلو ،همدارنګه په جنګ کې ترلاسه شوې غنېمت يي پرغازيانوويشه ،دزکات پيسى يي په مستحقوکسانوويشلې چې ددې څخه د آن حضرتصلي الله عليه وسلم مطلب د بې وزلۍ لري کول ؤ.

کله چې حضرت ابوبکرصدىق رضي الله عنهدمسامانانوخليفه وټاکل شوهغه هم همدغه تګلارې ته ادامه ورکړه ځکه چې ددې اړتېانه وه څوددولت عوايد اومصارف تنظيم کړي اوله بلې خوادهغه دخلافت موده هم لنډه وه.هغه هم درسول الله صلي الله عليه وسلم  په څير کله به چې مال ترلاسه شو سمدستې به يي په مستحقوخلکوويشلو اودبېت المال ساتونکى اومسؤل يي حضرت ابوعبېده بن الجراح رضي الله عنهټاکلى ؤچاچې د امت امين لقب ګټلې ؤ.

کله چې حضرت عمررضي الله عنهخلافت ته ورسيد اوداسلامي خلافت لمن پراخه شوه اودروم اوفارس ښارونه فتح شول ،ددولت عوايد د جنګي غنايمو،فئ،اوجزيه له لارو زيات شول نوحضرت عمررضي الله عنهپه ( ١٠ هـ ل) کال کې داسې لارې چارې رامنځ ته کړې ترڅودغه مالونه په حساب کې قيد اومصارف يي وسنجول شي، چې د اسلامي امت د مالونود ساتلوا و د اسلامي دولت د وارداتو د  دخل څخه داحصائيه ګيرۍ لپاره يوه لاره بايد وپلټل شي هماغه ؤچې دبېت المال بنېاداوبنسټ يي کېښود،دبېت المال واردات يي تثبېت او د مصارفواندازه يي وټاکله لکه د اسلامي لښکر،واليانواو داسې نورومعاشونه..

په بېت المال کې به تل مال اوجنس موجودؤ،ساتونکى اومسؤل يي حضرت عبدالله بن ارقم رضي الله عنه وټاکل شو،په بېت المال کې به عموماًدىرش  مليونه(٣٠،٠٠٠،٠٠٠)درهمه هرکال ســاتل کېـدل ترڅودضرورت په وخت کې دهغې څخه استفاده وشي،دهغه وخت بېت المال داسې کارونه ترسره کول لکه څـرنګه چې نن ورځ يي دىوهيـــواد مـرکـزې بانک (State bank)يي ترسره کوې..

## د زکات او ماليي ترمنځ توپیر[4]
په اوسني ازاد تمدني دوران کي به هم د غریبانو اومسکینانولپاره د فیوډالانو اوسرمایه درانو څخه په زور زکات اخستل مناسب وی، په داسي حال کی چي هغوی پرنورو ټکسونو سربیره د عایداتو مالیه هم اداکوي؟

د زکات په هکله به لومړي په دي پوهیدل پکار دي چی زکات مالیه نه بلکه یو عبادت اود اسلام مهم رکن دي، لکه څرنګه چی لمونځ، روژه، اوحج داسلام ارکان دي. هغه چا چی قرآن کریم په خلاصو سترګو لوستي وي، هغه به لوستی وي چی زکات له لمانځه سره یوځاي یادوي اوزکات د هغه دین یورکن ګڼي چی په هره زمانه کي دانبیاوه دین وه، نوځکه زکات مالیه بلل اوله هغه سره د  ماليي په حیث معامله کول بنسټیزه غلطي دي.

یو اسلامي حکومت چي څه ډول د خپلو مامورینو په دفتري اونورو چارو په سرته رسوول دا نشی ویلاي  چي اوس لمانځه ته اړټیا پاته نشوه ځکه چی هغوي حکومتي کار سرته ورساوه، همدارنګه له خلکو څخه د ماليی په اخستلو سره دانشو ویلای چي زکات ته اړتیا نشته چي مالیه ورڅخه اخستل شوي، اسلامي حکومت به خامخا خپل تقسیم اوقات داسي جوړوي چی مامورین خپل لمونځ په خپل وخت اداکړاي شي،همدارنګه به د ماليي په نظام کي د زکات لپاره مناسب ترمیمونه کوي.

سربیره پر دي خبري باندي هم پوهیدل پکاردي چي د حکومت په اوسنیو وختونو کي یوه مالیه هم اوهغو اهدافو لپاره نه لګول کیږي اونه په هغولارو لګول کیږي چی په قرآن کریم کي د زکات د مصرفولو لپاره ټاکل شوي دي. نوځکه زکات د حکومت له ټکسونو سره ګډول په هرلحاظ غلط دي.

‎د زکات اوماليي ترمنځ فرق په لنډ ډول په لاندي ډول کولای شو [5]

1.      ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍زکات د الله (ج) له لوری په هربډایه مسلمان باندی فرض دي، خومالیه د  حکومت له لوری په عواموباندی لګول کیږي. معني داچي زکات دیني وجیبه دي چي په ورکولو یي ثواب اوپه نه ورکولو يي عذاب دي.

2.      د زکات اندازه معلومه دي، په داسي حال کي چي مالیه حاکم په خپله خوښه لګوي اوهرڅومره چي وغواړي اندازه یي لوړولای شي.

3.      زکات دایمي دي، خومالیه دایمي نده بلکه موقتي دي اوداړتیا په وخت کي دحکومت له خواپه عوامو لګول کیږي هغه هم هغه وخت چي کله دزکات په وسیله مشکل حل نشي.

4.      د زکات مستحقین الله پاک ټاکلي دي، خو مالیه حاکم په هر ځاي کي چي وغواړي مصرفولاي شي. 

**ایا سربیره پرزکات مالیه وضع کول روادي اوکه نه ؟**

هو، په اسلامي حکومت کي دادواړه شیان رواکیداي شي د  زکات لګښتونه بیخي ټاکل شوي دي لکه څرنګه چی په سورت توبه کي بیان شوی دي، دارنګه دهغی نصاب اواندازه هم پیغمبر(ص) ټاکلي دي، په دي چاروکي ترمیم اوتنسیخ روا نده.

اوس ښکاره دي چي که حکومت ته نوری اړتیاوی پیښي شي، نو د هغی لپاره له ملت څخه مرسته غوښتلاي شي، که دا اخستل جبری وي دماليی په نامه باندي یادیږي. که د ملت په خوښه وي چنده دي اوکه بیرته ورکول پکي شرط وي نوپور(loan) دي، زکات اومالیه نه دیوه ځای نیولای شي، اونه یوبل له منځه وړلای شی، داخو ددي مسلی قانوني ځواب دي.

خوله دي سره سره زه تاسي ته دا ډاډ درکولای شم چی که زمونږ په هیواد کي یو صحیح اسلامي حکومت جوړ شی او په اخلاص اوصداقت سره نظام وچلول شی نو دومره مالیاتو به اړتیا پاته نشي څومره چی اوس موجود دي په اوسنۍ زمانه کي چی دټکسونو په معامله کی څومره څومره خیانتونه اوبد کاري کیږي پر هغه تاسي پخپله پوهیږي. له یوي خواچي دکوم هدف لپاره مالیه اخستل کیږي، له هغه څخه په ګرانه لس په سلو کي د هغه موخي لپاره لګول کیږي،  له بلي خواله ماليي څخه د خلاصون لپاره عمومي ذهنیت پيداشویدي، که د حکومت نظام سم شي نو د اوسنیو مالیاتو څلورمه برخه هم کفایت کوي.
----[1] عامه مالیه دسمیع الدین ترکي علمي اثر ۱۳۵۵ کال ۹ صفحه

[2] اقتصاد عامه

[3] دمعاصراسلامي اقتصاد پیژندنه

[4] اسلامي اقتصاد ابوالاعلي مودودي

[5] معاصر اسلامي نظام