اطلاعاتي خوندیتوب

اطلاعاتي خوندیتوب (Information security) چې ځینې مهال ورته د InfoSec اختصاري ډول هم کارول کېږي د اطلاعاتي ګواښونو په راکمولو سره د اطلاعاتو د ساتنې چارې ته ویل کېږي. دغه موضوع د اطلاعاتو پر وړاندې د ګواښونو د مدیریت برخه ده چې په معمول ډول په دغه چاره کې په معلوماتو کې د غیرمجاز/نامناسبې لاسوهنې، غیرقانوني ګټنې، افشا، اختلال، له منځه وړو، فساد، اصلاح، څېړنې، ثبت یا د هغو د ارزښت له راکمولو څخه مخنیوی او یا هم د دغو مواردو کمښت په کې شاملېږي. همدارنګه د دغه ډول نامطلوبو پېښو د اغېزو راکم کوونکي اقدامات هم په کې شاملېږي. خوندي ساتل شوي اطلاعات کېدای شي بېلابېل ډولونه ولري، د بېلګې په توګه الکترونیکي یا فیزیکي، لمس کېدوني (لکه کاغذي اسناد) او نه لمس کېدوني (لکه پوهه) وي. د اطلاعاتو د خوندیتوب اصلي تمرکز د اطلاعاتو د محرمیت متوازنه ساتنه (confidentiality)، یو موټی توب (integrity) او معلوماتو ته د لاسرسي (availability) وړتیا ده (چې د درې ګونې CIA په توګه هم پېژندل کېږي)؛ په داسې حال کې چې د پام وړ پالیسۍ پر اجرا کې ورباندې تمرکز ساتل کېږي خو نه باید د یو سازمان د موثریت مخه ونیسي. دغه چاره د ګواښونو د جوړښت لرونکي مدیریت له بهیر څخه حاصلېږي چې لاندې موارد په کې شاملېږي: 

* د اطلاعاتو او اړوندې پانګې سربېره د هغو پر وړاندې د بالقوه ګواښونو، زیان منلو او اغېزو پېژندنه
* د ګواښونو ارزونه 
* ګواښونو ته د رسیدګي او یا هم د هغو څخه د مخنیوي د ډول پرېکړه، یعنې د هغو له شریک کولو دډه کول او یا هم په محدوده کچه شریک کول
* په هغو مواردو کې چې د ګواښونو کمولو ته اړتیا وي، د هغو لپاره د مناسبو امنیتي لارو چارو طرح کول او اجرا کول
* په فعالیتونو څارنه، هر ډول مسایلو ته د رسېدنې په موخه د لازمو تنظیماتو ترسره کول، بدلونونو او ښه کوونکو فرصتونو ته لار برابرول. 

د دغې څانګې د معیاري کولو په موخه علمي او مسلکي کسان له یو بل سره په همغږۍ د لارښوونو، پالیسیو او د پسورډ، انټي وایرس، فایروال، انکرېپټ کوونکو سافټ ویرونو، قانوني مسئولیت، امنیتي پوهې او روزنې په ګډون نورو صنعتي معیارونو په برخه کې همکاري لري. دغه معیاري کول کېدای شي د قوانینو او مقرراتو د پراخه طیف پر مټ هدایت شي چې معلوماتو ته د لاسرسي په ډول، پروسس کېدو، ساتنې، لېږد او له منځه وړو اغېز لري. ورته مهال که چېرې د دوامداره ودې فرهنګ په پام کې وه نه نیول شوي په هر یوه بنسټ کې دننه معیارونه او لارښوونې کېدای شي محدود اغېز ولري. 

## لنډه کتنه
د اطلاعاتو د خوندیتوب په اصلي هسته کې د معلوماتو د محرمیت ساتنې، یوموټي والي او لاسرسي په ګډون اطلاعاتي تضمین ځای لري څو له دې ډاډ ترلاسه شي چې د یو شمېر ګواښوونکو مسایلو په صورت کې اطلاعات له حیاتي ګواښ سره مخ نه شي. په دغو مسایلو کې طبیعي افات، د کمپیوټر/سرور خرابېدل او فزیکي غلا شاملېږي، خو دغو ته نه محدودېږي. په داسې حال کې چې د کاغذ پر بنسټ چارې لا هم دود دي او د اطلاعاتو د خوندیتوب ګڼ شمېر لارو چارو ته اړتیا لري، خو په سازماني ډیجیټال ابتکاراتو باندې په مخ پر زیاتېدوني ډول  ټینګار کېږي، چې اوس مهال د اطلاعاتو د ټکنالوژۍ د متخصصینو له خوا دغه مواردو ته رسیدګي کېږي. دغه متخصصین د ټکنالوژۍ (په ځانګړې توګه د کمپیوټري سیستمونو) په برخه کې د اطلاعاتو پر خوندیتوب کار کوي. 

د یادونې وړ ده چې کمپیوټر لزوما د کورني ډسکټاپ په معنی نه دی. هر هغه وسیله کمپیوټر دی چې پروسېسر او حافظه ولري. دغه ډول وسیلې کېدلای شي له غیر شبکوي جلا وسیلو لکه د حساب له ساده ماشین څخه نیولې تر شبکوي موبایلي محاسبوي وسایلو لکه ځیرک تلیفونونو او تبلت کمپیوټرونو پورې راونغاړي. له همدې امله د اطلاعاتو د خوندیتوب متخصصین د معلوماتو د ماهیت او ارزښت له امله په هره لویه سوداګرۍ یا هر شرکت او لوی بنسټ کې شتون ولري. هغوی د شرکت دننه د ټولو هغو مخربو سایبري بریدونو پر وړاندې د ټکنالوژیکو وسایلو د ساتنې مسئولیت پر غاړه لري چې هڅه کوي خصوصي اطلاعاتو ته لاسرسی ومومي او یا هم د داخلي سیسټم کنټرول په واک کې واخلي. 

### ګواښونه
د اطلاعاتو د خوندیتوب پر وړاندې په بېلابېلو ډولونو ګواښونه شتون لري. د نن ورځې په رایجو ګواښونو کې د سافټ ویرونو بریدونه، د معنوي مالکیت غلا، د هویت غلا، د تجهیزاتو یا اطلاعاتو غلا، سبوتاژ او اطلاعاتي باج اخیستنه شاملېږي. وایرسونه، کمپیوټري چینجي، کوډ غلا کوونکي بریدونه او تروجان اسونه د پروګرامي بریدونو له عامو ډولونو څخه دي. د معنوي مالکیت غلا د معلوماتي ټکنالوژۍ په برخه کې یو له پراخو موضوعاتو څخه ده. د هویت غلا بیا هغه چاره ده چې معمولا د یو بل چا د شخصي اطلاعاتو د غلا په موخه د ټولنیزې انجینرۍ (social engineering) پر مټ د هغه مهمو اطلاعاتو ته د لاسرسي له لارې ترسره کېږي. 

نن ورځ د تجهیزاتو یا اطلاعاتو غلا د دغه واقعیت له امله ده چې ډېری وسایل ګرځنده او د غلا وړ دي چې د معلوماتو د ظرفیت د زیاتوالي له امله لا هم مطلوب دي. په سبوتاژ کې معمولا د یوه بنسټ د ویب پاڼې له منځه وړل شاملېږي څو هغه د خپلو پېرودونکو باور له لاسه ورکړي. د اطلاعاتو په باج اخیستنه کې د یوه شرکت د پانګې یا اطلاعاتو غلا شاملېږي چې د هغو څښتن ته د خپلې پانګې یا اطلاعاتو په بېرته سپارنه کې ورڅخه د یوه څه تمه لري لکه له باج غوښتونکو (ransomware) پروګرامونو څخه چې ګټنه کوي. له دغه ډول بریدونو څخه د خوندیتوب په موخه ګڼ شمېر لارې چارې شتون لري، خو تر ټولو مهم احتیاطي اقدام د کارونکي دوره یي باخبري ده. د هر بنسټ لپاره لومړنی ګواښ د همدغه بنسټ کارمندان یا داخلي مامورین دي چې دوی د داخلي ګواښونو په توګه هم یادول کېږي. 

دولتونه، پوځ، شرکتونه، مالي موسسات، روغتونونه، غیر انتفاعي بنسټونه او نور ګڼ شمېر شخصي سوداګرۍ د خپلو کارکوونکو، پېرودونکو، محصولاتو، څېړنو او خپل مالي وضعیت اړوند ګڼ شمېر خصوصي محرم اطلاعات راغونډوي. که چېرې د یوې سوداګریزې چارې د مالي چارو، پېرودونکو او نوې تولیدي کړنلارې اړوند محرم اطلاعات د هغو د یوه رقیب یا هم تورې خولۍ لرونکي هکر لاس ته ورسي؛ دغه سوداګري او د هغو پېرودونکي کېدای شي په پام وړ کچه نه جبران کېدوني زیانونه وګالي او همدارنګه د هغه شرکت اعتبار له منځه یوسي. له سوداګریز پلوه، د اطلاعاتو خوندیتوب باید د لګښت سره په متوازنه بڼه وساتل شي چې د ګورډن لوب موډل (Gordon-Loeb Model) د دغې اندېښنې اړوند په اقتصادي ریاضیکي کړنلار کې د دغې چارې وړاندیز کوي.

د وګړو لپاره د اطلاعاتو خوندیتوب د هغوی پر خصوصي حریم پام وړ اغېز لري چې په مختلفو کلتورنو کې د هغو اړوند په پراخه کچه متفاوت لید شتون لري. 

## سرچينې