مېتا فلسفه

**مېتا فلسفه** (Metaphilosophy) چې کله نا کله د فلسفې فلسفه هم بلل کېږي، "د فلسفې د طبیعت پلټنه او څېړنه" ده. د مېتا فلسفې په موضوع کې د فلسفې موخې، د فلسفې حدود، او د هغې مېتودونه یا طریقې شاملې دي. له دې کبله، په داسې حال کې چې فلسفه په مشخص ډول د هستۍ د ماهیت او څرنګوالي، د شیانو د واقعیت، د پوهې د احتمال او شونتیا، د حقیقت د طبیعت او داسې نورو په اړه پلټنه کوي، خو مېتا فلسفه د طبیعت، اهدافو او د هغه فعالیت د طریقو او تګلارو په اړه چې له لارې یې دا ډول پلټنې رامنځته کېږي، د خپل ځان په اړه د تفکر (self-reflective) پلټنه ده. د دې پوښتنې له لارې چې فلسفه په خپله څه ده، څه ډول پوښتنې باید وکړي، دا پوښتنې څه ډول مطرح کولی او ځوابولی شي، او په دغه کار سره څه شی ترلاسه کولی شي. مېتا فلسفه ځینو پوهانو تر فلسفې مخکې او د فلسفې لپاره مقدماتي موضوع ګڼلې ده، په داسې حال کې چې ځینې نور یې بیا ذاتا د فلسفې یوه برخه بولي، یا هم خود به خود د فلسفې یوه برخه بلل کېږي، په داسې حال کې چې نور بیا د دغو نظرونو یو ترکیب غوره کوي.

له مېتا فلسفې سره لېوالتیا د ۱۹۷۰ کال په جنورۍ کې د مېتا فلسفه په نوم مجلې د تاسیس لامل شوه.

د فلسفې ډېری فرعي څانګې د 'مېتا فلسفې' خپلې خپلې څانګې لري، چې بېلګې یې مېتا-ښکلاپېژندنه (meta-aesthetics)، مېتا-پوهنپوهنه (meta-epistemology)، مېتا-اخلاقپوهنه (meta-ethics) او مېتا-مېتافزیک (metametaphysics) (مېتا هستي پوهنه - meta-ontology) دي.

که څه هم په فلسفه کې د 'مېتا فلسفې' اصطلاح او د یوې ځانګړې حوزې په توګه مېتا فلسفې ته جوته پاملرنه په ۲۰مه پېړۍ کې راڅرګند شول، خو بیا هم داسې ښکاري چې دا موضوع خپله د فلسفې په څېر پخوانۍ ده، او لږ تر لږه د پخوانیو یونانیانو او دغه راز د لرغوني هند د نیایا (Nyaya) فلسفي مکتب په اثارو کې موندل کېدای شي.

## له فلسفې سره یې اړیکه
ځینې فیلسوفان مېتا فلسفه له فلسفې څخه یوه جلا، ترې پورته یا له فلسې هاخوا بېله موضوع ګڼي، په داسې حال کې چې نور بیا پر دغه نظر اعتراض لري. تیموتي ویلیامسون (Timothy Williamson) استدلال کوي چې د فلسفې فلسفه "خود به خود د فلسفې یوه برخه ده"، هماغسې چې د هر بل څیز فلسفه ده. نیکولاس بونین (Nicholas Bunnin) او جیوان یو (Jiyuan Yu) لیکي چې د دویمې درجې له مطالعې (second-order study) څخه د لومړۍ هغې جلا کولو خپل محبوبیت له لاسه ورکړی، ځکه فیلسوفان په سختۍ سره دا تمایز یا توپیر مراعاتوي. لکه څنګه چې له دغو متضادو نظرونو څرګندېږي، دا بحثونه لا هم شته دي چې ایا د فلسفې د ماهیت ارزونه د 'دویمې درجې فلسفه' ده او که یوازې 'ساده فلسفه' ده.

ګڼو فیلسوفانو بیا د مېتا فلسفې د ارزښت په تړاو شکونه هم څرګند کړي. د دوی له ډلې یو هم ګیلبرټ رایل (Gilbert Ryle) دی چې وایي: "د مېتودونو او تګلارو په اړه په پوښتنو کې بوختیا موږ خپله د مېتودونو له تعقیبولو څخه منحرفوي. د یوې قاعدې په توګه، که موږ د خپلو پښو په اړه ډېر فکر وکړو، زموږ منډې وهل بدتره کېږي، ښه کېږي نه. نو راځئ ... د دې هرڅه په اړه خبرې ونه کړو، بلکې صرف ترسره یې کړو."

## اصطلاحات
د مېتا فلسفه او د فلسفې فلسفه نومونه بېلابېلې معناوې لري، چې ځینې وختونه د مترادفو او ځینې وختونه د بېلو نومونو یا کلمو په سترګه ورته کتل کېږي.

موریس لازیروویټز ادعا کوي چې د 'مېتا فلسفې' اصطلاح یې په شاوخوا ۱۹۴۰م کال کې اختراع کړې او په ۱۹۴۲م کال کې یې په لیکنو کې کارولې ده. د لازیروویټز په وینا، مېتا فلسفه "د فلسفې د ماهیت په اړه څېړنه او پلټنه ده". پخوانۍ کارونې یې له فرانسوي څخه په ژباړو کې موندل شوې دي. دا اصطلاح له یوناني کلمو مېتا *meta* μετά ("وروسته"، "هاخوا"، "ورسره") او فلسفه *philosophía* φιλοσοφία ("له عقل او حکمت سره مینه") څخه اخیستل شوې ده.

د 'مېتا فلسفې' اصطلاح د پاول موزر له لوري د 'دویمې درجې' په مفهوم یا د فلسفې په پرتله لا ډېر بنسټیز کار په معنا کارول شوې، په هغه طریقه چې د چارلس ګریسولډ لخوا وړاندیز شوې:"د فلسفې او مېتا فلسفې ترمنځ تمایز او توپیر د ریاضياتو او مېتا-ریاضیاتو ترمنځ پېژندل شوي توپیر سره ورته‌والی لري."– پاول ک. موزر، مېتا فلسفه، مخ. ۵۶۲

دا ډول کارول یې د لوډویګ ویټګینسټین (Ludwig Wittgenstein) له لوري بې معنا وبلل شول او د مېتا-ژبې او مېتا-فلسفې ترمنځ یې ورته‌والی رد کړ. په دې تړاو مارټین هیډیګر (Martin Heidegger) وایي:«کله چې موږ وپوښتو چې "فلسفه څه ده؟" نو موږ د فلسفې په اړه خبرې کوو، په دغه ډول پوښتنه کولو سره موږ په ښکاره ډول پورته او بالاخره له فلسفې څخه بهر دریځ نیسو، مګر په حقیقت کې زموږ د پوښتنې موخه فلسفې ته ننوتل، مکث او ځنډ پکې کول، او خپل ځان د هغې طریقې ته برابرول، یعني "فلسفه" کول دي. له دې کبله زموږ د بحث مسیر باید نه یوازې روښانه لوری ولري، بلکې دا لوری باید په ورته وخت کې موږ ته دا هم تضمین کړي چې موږ په فلسفه کې دننه یو، نه له هغې څخه بهر او یا یې شاوخوا.»

– مارټین هیډیګر، دا څه دي – فلسفه ده؟ مخ ۲۱

## لیکنې
لوډویګ ویتګینسټین د فلسفي معماوو او فلسفي پوهاوي په اړه لیکل کړي دي. نوموړي هغو فلسفي تېروتنو ته اشاره کړې، چې د فلسفي څېړنې د څرنګوالي په اړه د ګډوډۍ او مغشوشتیا له کبله رامنځته شوې دي. ویتګینسټین په خپل کتاب *فلسفي څېړنې* کې لیکي چې مېتا-فلسفه د فلسفې د مېتا-تیوري په معنا نشته ده.

چارلي ډانبر بروډ (C. D. Broad) بیا په خپل کتاب علمي تفکیر (*Scientific Thought*) کې چې په ۱۹۲۳م کال خپور شوی، "د فلسفې موضوع او له ځانګړو علومو سره یې اړیکې" تر عنوان لاندې مقاله کې، تنقیدي فلسفه له تفکري هغې څخه بېله کړې ده. کرټ دوکاس، په فلسفه کې د یوه علم په توګه، د فلسفې د ماهیت یا طبیعت په هکله ګڼ نظرونه څېړلي دي، او پایله یې دا ده چې فلسفه یوه جلا موضوع لري: د تخمین نظریه (appraisals). د دوکاس نظر یو له هغو لومړنیو نظرونو څخه دی چې "مېتا فلسفه" بلل شوی شوی.

هنري لوفېور په خپل کتاب *مېتا فلسفه* (۱۹۶۵) کې له یوه مارکسیستي نظره د "هستي پېژندنې د پرېکون یا ontological break" په ګټه د ټولنیزې تنقیدي تیورۍ لپاره د یوه اړین میتودولوژیکي چلند په توګه استدلال کړی (په داسې حال کې چې د لويي التوسر "ایپیسټیمولوژیکي پرېکون" یې د ذاتي مارکسیزم له مخې نقد کړی، کوم چې د مارکسیستي جوړښت‌پالنې د مکتب لپاره د یوه بنسټیز تیوریکي بنسټ استازیتوب کوي).

پاول موزر لیکي چې په معمول میتودولوژیکي بحث کې د هغو شرایطو مشخصېدل شامل دي چې له مخې یې یوه ادعا فلسفي بلل کېدای شي. نوموړی مېتا-اخلاق‌پوهنه، یعني د اخلاقو مطالعه، د مېتا فلسفې یوه بڼه ګڼي، او همدارنګه یې مېتا-ایپیسټیمولوژي یا هستي پېژندنه، یعني د ایپیسټیمولوژي مطالعه هم ګڼي. 

## موضوعات
د فلسفې ډېری فرعي څانګې د 'مېتا فلسفې' خپله څانګه لري. که څه هم، د 'مېتا فلسفې' دننه ځینې موضوعات د فلسفې بېلابېلې فرعي څانګې هم رانغاړي، ترڅو یې د ټولو فرعي څانګو لپاره اهمیت لرونکي بنسټونه په پام کې ونیسي. ځینې ​​دا موضوعات په لاندې ډول دي.

* معرفت یا پېژندنه
* سیستماتیکتوب
* میتودولوژي
* تاریخي‌والی یا تاریخ‌پالنه
* ځان ته رجوع او پر ځان پلي کول
* دروني حضور او عدم حضور
* اختلاف او تنوع
* د عملي‌والي لومړيتوب
* د فلسفې ښه او بد
* فلسفه او تخصص
* د فلسفې پای
* د فلسفې مړینه
* د فلسفې ضد
* فلسفه او ادعا
* فلسفه او تفسیر
* فلسفه او ډول یا طرز
* فلسفه د ادبیاتو په توګه
* ادبیات د فلسفې په توګه
* فلسفي ښکلا
* فلسفه د علم په توګه
* فلسفه او اړوند ډګرونه او فعالیتونه
* فلسفه او استدلال
* فلسفه او عقل یا حکمت
* فلسفه او مېتا فلسفه
* فلسفه او ولس 
* فلسفه او 'ابتدايي' ژوند
* فلسفه او فیلسوفان
* فلسفه او تدریس یا پیداګوژي

### موخې
ځینې فیلسوفان (د بېلګې په توګه اګزیستېنشلیستان یا هستي‌پالونکي، پراګماتیسټان) فکر کوي چې فلسفه په نهایت کې یوه عملي څانګه چې باید له موږ سره د معنا لرونکي ژوند په کولو کې مرسته وکړي او موږ ته وښيي چې موږ څوک یو، څه ډول له خپلې شاوخوا نړۍ سره اړیکه لرو او څه باید وکړو. ځینې نور (لکه تحلیلي فیلسوفان) بیا فلسفې ته د یوې تخنیکي، رسمي او په بشپړ ډول نظري څانګې په سترګه ګوري، چې "د خپل ځان په خاطر د پوهې بې‌طرفانه څارنې" په څېر موخې لري. د فلسفې په نورو وړاندیزي اهدافو کې د هر هغه څه اصلي دلیل کشفول چې فلسفه یې څېړنه کوي، د عادي او علمي باورونو ماهیت او اهمیت روښانه کول، او د ساینس او ​​دین لخوا ورکړل شوې پوهې او بصیرت را یوځای کول او ترې وړاندې تېرېدل شامل دي. نورو پوهانو بیا دا هم ویلي چې فلسفه یوه پېچلې څانګه ده ځکه له ۴ تر ۶ پورې مختلف اړخونه لري.

## سرچینې