انتقادي نظریه

انتقادي نظریه د ټولنیزې فلسفې هر ډول هغه تګلاره او چلند دی، چې د ټولنې او فرهنګ په اروزنه او انتقاد باندې تمرکز کوي، ترڅو د قدرت جوړښتونه څرګند او په سمه توګه وننګوي. په ټولنپوهنه او ادبي نقد کې له ریښې لرلو سره داسې استدلال کوي، چې ټولنیزې ستونزې د خلکو په پرتله تر ډېره له ټولنیزو جوړښتونو او او فرهنګي مفروضاتو څخه رامنځته کېږي. دا نظریه داسې استدلال کوي، چې ایدیولوژي د انسان د خلاصون تر ټولو اصلي خنډ دی. انتقادي نظریه په بېلابېلو مطالعاتي برخو لکه روانپوهنه، ټولنپوهنه، تاریخ، د ارتباطاتو نظریې، فلسفه او د فیمینیزم اړوند نظریه کې کارول کېږي. 

په ځانګړې توګه، انتقادي نظریه (capitalized) یو فکري مکتب دی، چې د فرانکفورت مکتب اړوند تیوریسنانو یا نظریه پردازانو لکه هربرت مارکوزه، تئودور آدورنو، والتر بجامین، اریش فروم او ماکس هورکهایمر په وسیله ترسره او تمرین شوی دی. هورکهایمر یوه نظریه د انتقادي نظریې په توګه تشریح کړه، تر دې چې د «له هغو شرایطو څخه د انسانانو د آزادۍ په لټه کې دی، چې هغوی بردګۍ یا غلامۍ ته اړ باسي». انتقادي نظریه که څه هم د موډرنیزم محصول او ثمره ده او که څه هم د انتقادي نظریې زیاتره بنسټګر د پست موډرنیزم نظریې په هکله بدبینه و، بیا هم انتقادي نظریه د موډرن او پسټ موډرن تفکر او نظریې له اساسي او مهمو برخو څخه ده او نن ورځ په پراخه کچه د انساني او ټولنیزو علومو په برخه کې کارول کېږي.

انتقادي نظریه سره له دې چې د فرانکفورت مکتب په لومړي نسل کې ریښې لري، د ګیورګي لوکاچ او آنتونیو ګرامشي تر اغېز لاندې همد ده. سربېره پر دې د فرانکفورت مکتب د دویم نسل عالمان او پوهان په تېره بیا یورګن هابرماس هم په دې مکتب ډېر اغېزمن و. د هابرماس په آثارو کې انتقادي نظریه په آلماني ایده‌آلیسم کې له خپلو نظري ریښو څخه هم مخته ولاړه او آمریکایي پراګماتیزم ته نېږدې شوه. د ټولنیز «بنسټ او جوړښت یا بشپړاوي» په هکله اندیښنه د مارکسیستي فلسفې له مفاهیمو څخه ده، چې په زیاتره معاصرو انتقادي نظریو کې هم پاتې شوی دی.

## بیاکتنه یا ارزونه
د ستېنفورد فلسفې اړوند دایره‌المعارف له یو پلوه د څو نسله آلماني فیلسوفانو او د فارنکفورت مکتب اړوند تیوریسنانو د محصول او ثمرې په توګه د انتقادي نظریې (capitalized) او هرې هغې فلسفي تګلارې ترمنځ توپیر قایل کېږي، چې د انسان د خپلواکۍ په لټه کې دی او په فعاله توګه د ټولنې د بدلون او تغییر لپاره هلې ځلې کوي او دغه راز له بل پلوه د انسانانو د اړتیاوو په اساس «انتقادي نظریه» په عمومي توګه د غټو حروفو له کارولو پرته نومول کېږي. په دې پراخ او هر اړخیز تعریف کې فلسفي تګلارې د فیمینیزم، انتقادي توکم اړوند نظریه او پسا استعماري بڼو اړوند دي.

ماکس هورکهایمر د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۷ ز کال کې په خپله مقاله «دودیزه او انتقادي نظریه» کې انتقادي نظریه «په آلماني ژبه؛ Kritische Theorie» د یو کلیت په توګه د ټولنې د نقد او تغییر اړوند ټولنیزه نظریه د دودیزې نظریې په وړاندې تعریف کړه، چې یوازې درک او توضیح پورې اړوند ده. هورکهایمر غوښتل انتقادي نظریه د رادیکال بڼې په توګه او دغه راز له مارکسیستي فلسفې څخه د خلاصېدونکې برخې په توګه جلا کړي. له همدې امله هم د منطقي پوزیتویزم په وسیله د وړاندې شوي علم موډل یې نقد کړ او هغه هغه څه یې نقد کړل، چې هغه او همکارانو یې د اردتدوکس اړوند کمونیزم او مارکسیزم د پټې اقتدارګرایۍ او پوزیتویزم په توګه بلل. هغه داسې یوه نظریه انتقادي بیان کړه، چې «له هغو شریاطو څخه د انسان د آزادولو په لټه کې دی، چې هغه غلامۍ یا برده‌ګۍ ته وړي». انتقادي نظریه د ارزښتونو یا الزامي کړنو اړوند د یو شمېر کلي او ټولیزو نظریو (الزامونو) په اساس د ټولنې د نقد کولو له لارې، یا هم د خپلې خوښې او خپل ملاتړ اړوندو ارزښتونو په نقد کولو (لکه ناڅاپي او دروني انتقاد) سره یو ډول هنجاري او الزامي اړخ لري. انتقادي نظریې نه یوازې دا چې د ټولنیز قدرت اړوند جوړښتونه مفهوم سازي او نقد کوي، بلکې له انساني موضوع سره د ټولنې د پیوندولو لپاره په تجربه ولاړ موډل رامنځته کوي. د دود له نړیوالو ځای غوښتنو څخه دفاع کوي؛ خو دا کار د ځانګړو ټولنیزو – علمي او تاریخي څېړنو په اډانه کې ترسره کوي.

د انتقادي نظریې اصلي مفاهیم دا دي، چې باید: 

د ټولنې کلیت یې د تاریخي خانګړتیاوو په رڼا کې وارزوي (یعنې په یوه ځانګړې زماني محدوده کې یې د جوړښت بڼه وګوري)، د ټولو اصلي ټولنیزو علومو لکه تاریخ، جغرافیې، اقتصاد، ټولنپوهنې، سیاسي علومو، انسان پېژندنې او روانپوهنې په ادغام او راټولولو سره د ټولنې د درک او پوهې کچه لوړه کړي. د پست مدرنیزم اړوند انتقادي نظریه هم د انتقادي نظریې یوه بله برخه او بل محصول دی. د مدرنیستي دورې اړوندو جوړښتونو لکه لوړ روایتونه، عقلانیت او نړیوالو حقیقتونو د ننګونې په موخه د فرهنګي هویتونو تجزیه او تحلیل کول او په ورته وخت کې د ټولنیزو ستونزو سیاسي کول «یعنې په فرهنګي او تاریخي برخو کې د هغو په راوستلو سره، ترڅو ځان د معلوماتو د راټولولو او تحلیل په بهیر کې دخیل کړي او دغه راز پایلو او موندنو ته یې له یو بل سره نسبت او تړاو ورکړي».

### کانت او مارکس
د «انتقادي» نظریې دا نسخه د خالص عقل یا دلیل د نقد په برخه کې د ایمانویل کانت په وسیله د نقد اصطلاح کارولو او دغه راز د مارکس په وسیله د انتقاد اصطلاح کارولو څخه اخیستل شوې، چې د مارکس «Das Kapital» اصطلاح د «د سیاسي اقتصاد نقد» په معنی ده.

د کانټ په ماورايي ایدیالیزم کې، نقد یا تنقید یوې قوې، یوې بڼې یا د پوهې ټولګې او مجموعې د اعتبار اړوند حدودو ټاکل او ارزونه ده، په تېره بیا د هغه علم یا پوهې د بنسټیزو او نه کمېدونکو مفاهیمو اړوندو محدودیتونو د محاسبه کولو له لارې. د کانت د نقد یا تنقید مفهوم د ناسمو، نه اثباتېدونکو یا ګروهماتیکو فلسفي، ټولنیزو او سیاسي باورونو له منځه وړلو پورې تړاو لري. د هغه د عقل او استدلال برخې اړوند انتقاد د الهیاتي عقایدو او مابعدالطبیعي نظریو اړوند انتقاد پکې شامل و، او د اخلاقي خپلواکۍ د ودې او د خرافاتو او غیرعقلاني اقتدار او روښانتیا اړوند انتقاد پکې یو بل سره یوځای او وتړل. زیاتره «انتقادي ریالیستیک» محفلونو هغه له پامه غورځوي، له همدې امله د کانټ سمدستي هڅونه د ځانګړي او خاص دلیل د انتقاد لیکلو لپاره د دیوید هیوم د شکمنې تجربه ګرایۍ له امله د رامنځته شویو ستونزو ارزول و، چې په میتافزیک باندې په برید کې یې د نړۍ د پېژندنې ضد او مروج اوسېدو لپاره د استدلال او اروزنې په موخه له عقل او منطق نه کار اخیسته. د کانت په وړاندې د علیت اړوندو مفاهیمو د مخکنیو میتافیزیکي ادعاوو کارول د یو الزام او مجبوریت په توګه مطرح کړل، ځکه که چېرې یوڅه د پېژندلو وړ وي، باید د درک وړ پدیدو د متمایزه انتزاعاتو په اساس ولاړې او تأسیس شي.

مارکس په ښکاره توګه د نقد یا انتقاد مفهوم د ایډیولوژۍ نقد پورې وتاړه او هغه یې د ټولنیز انقلاب له عمل سره وصل کړ. لکه څنګه چې د فویرباخ په هکله د خپلو نظریو په ۱۱مه برخه کې یې تشریح کړل: «اصلي ټکی دا ده، چې فیلسوفانو د نړۍ بدلولو لپاره نړۍ په بېلابېلو بڼو تفسیر کړې ده».

### آدورنو او هورکهایمر
لکه څنګه چې تئودور دبلیو آدورنو او ماکس هورکهایمر په ۱۹۴۷ ز کال کې د روښانتیا اړوند ډیالکتیک کې توضیح کړې د انتقادي نظریې یوه مهمه ځانګړتیا د ټولنیز تسلط د وروستۍ سرچینې یا بنسټ په هکله دوګانګي یا ابهام ده، یعنې هغه دوګانګي یا ابهام چې د انسان د خلاصون او آزادۍ په هکله د نوې انتقادي نظریې د «بد بینۍ» لامل شو. دې ابهام او دوګانګۍ په هغو تاریخي شرایطو کې ریښه لرله، چې په لومړیو کې د هغو له امله دا ابهام او دوګانګي رامنځته شوه، په تېره بیا د ټولنیزې سلطې یا واکمنۍ د بشپړو نویو اشکالو په توګه د نازیسم، دولتي سرمایه دارۍ او فرهنګي صنعت رامنځته کېدل، چې په مناسبه او کافي اندازه د دودیزو مارکسیستي ټولنپوهنیزو شرایطو سره په مناسبه اندازه تشریح او بیان کېدلای نه شول. 

د آدورنو او هورکایمر لپاره، په اقتصادي برخه کې د دولت مداخله په عملي توګه د مارکسیزم د «تولیدي اړیکو» او د ټولنې د «مادي تولیدوونکو ځواکونو» تر منځ دودیزه تاوتریخوالی په عملي توګه له منځه وړی و. بازار یا مارکېټ «د سوداګریزو توکو د وېش لپاره د یو «بې خبره یا ناخود hګاه» میکانیزم په توګه» په متمرکزه پلان جوړونې سره بدل او ځایناستی شوی و.

## سرچينې