ارستو اړوند شننې

[بټنوک| دارستو په اړه [ټوماس آکوینس|د توماس ایکیناس د نظرونو څخه يوه  دا نسخه ده چې په 1595 کال يې په دې پاڼه پخپله ارستو انځور کاږي.]]

**ارستو اړوند شننې د** ارستو د اثارو د تشریح او روښانه کولو لپاره په ځانګړې توګه په لرغونې او منځنۍ پیړۍ کې تولید شوي ادبیاتو لوی ډله ته اشاره کوي. د ارستو شاګردانو لومړی کس و چې د هغه په لیکنو یې تبصره وکړه، یو دود چې د پیریپیټیک ښوونځي لخوا د هیلینیسټیک دورې او رومن دورې په اوږدو کې دوام درلود. د وروستي روم امپراتورۍ نیوپلاټونیسټانو د ارستو په اړه ډیری تبصرې لیکلي، هڅه یې کوله چې هغه په خپله فلسفه کې شامل کړي. که څه هم د لرغوني یونان تبصرې تر ټولو ګټورې ګڼل کیږي، خو بیا هم د بازنطین امپراتورۍ د عیسوي پوهانو لخوا او د ډیرو اسلامي فیلسوفانو او لویدیځ پوهانو لخوا چې د هغه متنونه یې په میراث کې درلودل، تبصرې دوام لري.

## یوناني مبصرین
د ارستو لومړنیو شاګردانو د هغه په لیکنو تبصره وکړه، مګر ډیری وختونه د هغه د کار پراخولو په نظر کې نیولو سره. په دې توګه تیوفراستس د ارستو لخوا اختراع شوي څلورو سربیره په لومړي شکل کې د سیلوژیزم پنځه مزاجونه اختراع کړل او د فرضي سیلوژیزم اصول یې په ډیر دقت سره بیان کړل. هغه اکثرا د خپل مالک سره هم اختلاف درلود،  د حیواناتو او طبیعي پیښو په اړه د ډیرو معلوماتو راټولولو په شمول، کوم چې ارستو له پامه غورځولی و.

د رومي امپراتورۍ په لومړیو کې موږ د پیریپیټیک فیلسوفانو په منځ کې لږ مشهور نومونه موندلي. د دمشق نیکولاس د ارستو د فلسفې په اړه څو اثار لیکلي. او د Aegae سکندر هم د ارستو په اړه تبصرې لیکلي.  لومړنۍ تبصرې چې ژوندي پاتې دي، هغه دي چې په دوهمه پیړۍ کې د ادراستس او اسپاسیوس لخوا لیکل شوي.  د Aphrodisias الکساندر (په 200) کې د وروستیو ارستو لخوا د یونانیانو، لاتینانو او مسلمانانو په منځ کې د ارستو ترټولو غوره ژباړونکي ګڼل کیده. د خپلو تبصرو د شمېر او ارزښت له امله، هغه د "تبصره" په نامه یادېږي. د هغه ډیری اثار لاهم پاتې دي، چې په منځ کې یې *د قسمت په اړه* یوه مقاله ده، په کوم کې چې هغه د الهی عقیدې ملاتړ کوي. 

ډېری نیوپلاټونیسټانو د ارستو د لیکنو تشریح او توضیح کولو دنده ترسره کړې، په ځانګړې توګه د ډیلیکیک په موضوع کې، کوم چې افلاطون نیمګړی پاتې شوی و.  پورفیري (دریمه پیړۍ) د *کټګوریو* په اړه یو کتاب ولیکه، کوم چې د ارستو د *کټګوریو* بشپړولو لپاره دومره مناسب و، چې معمولا د دې مقالې سره مخ کېده.  پورفیري هڅه وکړه چې وښيي چې افلاطون او ارستو یو له بل سره همغږي دي، په ځانګړې توګه د ارستو د کټګوریو د مطابقت په اړه د افلاطون د تیوري د فورمو سره.  د پورفیري شاګرد Iamblichus د افلاطون او ارستو د همغږي کولو دې پروسې ته دوام ورکړ، او ډیکسیپس ، د امبلیچس شاګرد، *د ارستو د کټګوریو په وړاندې د پلاټینوس اعتراضونو ته ځواب* ولیکه، کوم چې لاهم دوام لري. تیمستیوس (څلورم پیړۍ)، چې په قسطنطنیه کې یې په خورا بریالیتوب سره تدریس کاوه، د ارستو ډیری اثار یې تشریح کړل، په ځانګړې توګه د *پوستر تحلیل* ، *فزیک* ، او *د روح په اړه* کتاب. په پنځمه پیړۍ کې، امونیس هرمیا د افلاطون او ارستو استازیتوب وکړ په دې موافقه کې چې خدای د بې پیلوټه کائنات مصنوعي جوړونکی دی.  اولمپیوډورس ، د الکساندریا فیلسوف، د ارستو *د هوا* او *کټګوریو* په اړه تبصرې لیکلي.  د کلیسیا سیمپلیسیوس (شپږمه پیړۍ) د ارستو په اړه پراخې تبصرې لیکلي، او د ډیرو نورو نیوپلاتونستانو په څیر یې هڅه وکړه چې د پیتاګوریانو ، د افلاطون ، افلاطون او سټوکس نظریات د ارستو سره پخلا کړي.  هغه د نړۍ د ابدیت په اړه د ارستو له نظریې څخه هم په کلکه دفاع وکړه. 

په شپږمه پیړۍ کې، بویتیوس ، چې د ارستو د منطقي کارونو په اړه تبصرې په لاتیني ژبه کې د لویدیځ لپاره یوازینۍ تبصرې وې، د ارستو او افلاطون د ټولو اثارو په لاتین کې د ژباړلو طرحه جوړه کړه، او د دوی موافقت یې څرګند کړ. یو لوی پلان، چې هیڅکله یې نه دی عملي کړی.  نورو خپل ځانونه د هغه ګډوډۍ په لرې کولو کې ګمارلي چې دا ډول هڅو رامینځته کړي، لکه جان فیلوپونس ، چې په شپږمه پیړۍ کې یې ټینګار وکړ چې ارستو په بشپړ ډول د پورفیري او پروکلوس لخوا د نیوپلاتونستانو په نظریو کې د هغه د عقیدې په شاملولو کې، یا حتی د افلاطون سره د پخلاینې په برخه کې غلط پوه شوی و. پخپله د نظرونو په موضوع کې، د ارستو د کارپس د عیسوي تفسیر وړاندیز کوي.  نورو بیا اختصار، مرکبات، لنډیزونه لیکلي دي. او هڅه یې وکړه چې د ارستو اثار یو څه ساده او په ښکاره ډول منظم شکل ته واړوي لکه د دمشق جان د اتمې پیړۍ په مینځ کې چې د ارستو د ځینو اثارو لنډیز یې جوړ کړ او د لیکوال مطالعه یې د دیني زده کړې لپاره معرفي کړه. د دمشق جان د عربانو تر سرپرستۍ لاندې ژوند کاوه او په لومړي سر کې د خلیفه منشي و، خو وروسته یوې خانقا ته ستون شو. 

## اسلامي مفسرین
په نهمه پیړۍ کې په بغداد کې د ثابت بن قره د افلاطون مکتب ارستو او د هغه مفسرین په عربي ژبه وژباړل.  اسلامي پوهانو د ارستو د لیکنو، په ځانګړې توګه د هغه د مابعدالطبعي او منطقي لیکنو او همدارنګه د هغه *د فزیک مطالعې* ته اشاره وکړه. دوی د ارستو په اړه تبصرې لیکلي، او نور یې هم د خلاصې منطقي عنصر پراختیا کړې. ډیری دا تبصرې اوس هم شتون لري. 

الکندي ، چې د ارستو منطق باندې یې تبصره لیکلې، په نهمه پیړۍ کې د مامون په مشرۍ کې ژوند کاوه. الفارابي ( لسمه پېړۍ ) د ارستو د *اورګانون* په اړه تبصرې ليکلې، چې د پوهانو له خوا ترې ډېره ګټه پورته شوه. د هغه په اړه داسې ویل کیږي چې هغه د ارستو *[[On Hearing|د اوریدلو په اړه]]* مقاله څلویښت ځله لوستلې، او د هغه *بیان* دوه سوه ځله، پرته له دې چې ستړي شي.  ډاکټرانو د فلسفې مطالعه وکړه، او نظریات یې جوړ کړل. په دوی کې Avicenna (c. 980-1037) وه، چې له بخارا څخه د کسپین سمندر ختیځ ته راغلې وه. هغه د ارستو په اړه تبصره لیکلې ده. الغزالي (1058-1111) د منطق او مابعدالطبیعاتو مجموعه لیکلې ده. Averroes (1126-1198)، کله ناکله په ساده ډول د "تبصره کوونکي" په نوم یادیږي، په ځانګړې توګه د ارستو د تبصرې په توګه پیژندل شوی.  هغه ډیری وختونه د ورته کار په اړه دوه یا درې بیلابیل تبصرې لیکلي، او د ارستو په کارونو کې د ایورویس لخوا شاوخوا 38 تبصرې پیژندل شوي.  که څه هم د هغه لیکنو یوازې په اسلامي هیوادونو کې لږ اغیز درلود، د 12 او 13 پیړیو د لاتیني ژباړې وروسته د هغه اثارو په لاتیني لویدیځ کې خورا لوی اغیز درلود. 

## بازنتینی شنونکي
د ارستو مفسرینو لړۍ د بازنطین امپراتورۍ تر وروستیو کلونو پورې دوام درلود. په 12 پیړۍ کې انا کامنینا د پوهانو یوه ډله جوړه کړه چې پکې د افیسس مفسرین مایکل ،  او د نیکیا یوستراتیس شامل وو چې ځان یې په ډیلیکټیک او اخلاقي تړونونو کې کار کاوه او د کوم لپاره چې هغه د سټوکس او افلاطونانو څخه پورته پورته کولو څخه ډډه کوي. په فلسفي بحثونو کې د هغه استعداد.  نیکفورس بلیمایډس د جان III دوکاس واتزیز د کارونې لپاره منطقي او فزیکي نسخې لیکلي؛ جورج پچیمیرس د ارستو د فلسفې یوه نمونه، او د هغه د منطق یوه مجموعه جوړه کړه: تیوډور میتوکایټس ، چې په خپل وخت کې د هغه د فصاحت او زده کړې لپاره مشهور و، د ارستو د کتابونو یو تمثیل د *فزیک* ، *روح په اړه* پریښودلی دی. *په اسمانونو* او داسې نور  په همدې دوره کې د سوفونياس تبصرې او تمثيلونه وليدل شول. د بازنطین څخه وروسته دوره کې، یو له خورا مهم ارستو مفسرینو څخه تیوفیلوس کوریډالیس دی.

د بازنطیني دورې یو مفسر، الینوس ، یوازې په عربي سرچینو کې د حوالو او اقتباساتو څخه پیژندل شوی. 

## په لوېديځ لاتين کې شنونکي
په لاتیني لویدیځ کې علمي فلسفه په قاطع ډول هغه وخت رامینځته شوه کله چې د ارستو اثار په پراخه کچه شتون درلود ، په لومړي سر کې د مبصرینو د ژباړې له لارې او د دوی اساس متن له عربي څخه ، او وروسته د ارستو اصلي متن د یوناني ژباړې له لارې (په ځانګړي توګه د موربیک ویلیم لخوا) او د یوناني مبصرین. البرتوس مګنوس ، توماس اکیناس ، ډنس سکوتس ، او د اوکام ویلیم ، د ډیرو نورو په منځ کې، د ارستو د تبصرو په بڼه مهم فلسفي اثار لیکلي. پر همدې بنسټ د څوارلسمې پېړۍ پوه نیکول اوریسمې د ارستو اخلاقي اثار په فرانسوي ژبه ژباړلي او په اړه یې پراخې تبصرې لیکلي دي.

### د شننو نوملړ
د ارستو د ټولو اثارو په اړه د منځنیو پیړیو او رینسانس تبصرو لیست د چارلس ایچ لوهر لخوا ترتیب شوی دی: 

* 1967: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان AF"، *رواج* ، 23، 313-413.
* 1968: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان GI"، *رواج* ، 24، 149-245.
* 1970: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان جیکوبس-جوهانس جف"، *روایت* ، 26، 135-216.
* 1971: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان جوهانس دي کانتي – مینګوډس"، *روایت* ، 27، 251-351.
* 1972: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان نارسیسس – ریچارډس"، *روایت* ، 28، 281-396.
* 1973: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: لیکوالان رابرتوس – ولګیلمس"، *Traditio* ، 29، 93-197.
* 1974: "د منځنیو پیړیو ارستو تبصرې: ضمیمه لیکوالان"، *رواج* ، 30، 119-144.
* 1974: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان AB"، *په رینانسانس کې مطالعات* ، 21، 228-289.
* 1975: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان C"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 28، 689-741.
* 1976: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان DF"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 29، 714-745.
* 1977: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان GK"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 30، 681-741.
* 1978: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان LM"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 31، 532-603.
* 1979: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان N-Ph"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 32، 529-580.
* 1980: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان Pi-Sm"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 33، 623-734.
* 1982: "د رینیسانس لاتین ارستو تبصرې: لیکوالان سو-ز"، *د رینسانس درې میاشتنۍ* ، 35، 164-256.

مقالې په لاندې ټوکونو کې د چارلس ایچ لوهر لخوا بیا چاپ شوي:

* *د لاتین ارستو تبصرې.* *I.1.* *د منځنیو پیړیو لیکوالان.* *AL* (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia, 17), Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo, 2013.
* *د لاتین ارستو تبصرې.* *I.2.* *د منځنیو پیړیو لیکوالان.* *MZ* (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia، 18)، Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo، 2010.
* *د لاتین ارستو تبصرې.* *II.* *د رینسانس لیکوالان* (Corpus Philosophorum Medii Aevi. سبسایډیا، 6)، فیرینز: لیو ایس اولسکي، 1988.
* *د لاتین ارستو تبصرې.* *III.* *Index initiorum - Index finium* (Corpus Philosophorum Medii Aevi. سبسیډیا، 10)، فیرینز: لیو ایس اولشکي، 1988.
* *د لاتین ارستو تبصرې.* *V. د ثانوي ادبیاتو کتابتون* (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Subsidia, 15), Firenze: Sismel Edizioni del Galluzzo, 2005.

## دا هم وګوره

* د لرغونو مبصرینو پروژه
* ارستو
* تبصره په اریستولیم ګریکا کې
* د افلاطون تبصرې
* موافقتونه
* د ارستو لخوا اغیزمن شوي لیکوالانو لیست
* د ارستو په اړه د رینسانس مفسرینو لیست

## سرچينې

## سرچینې

* جوهان جاکوب بروکر ، (۱۸۳۷)، *د فلسفې تاریخ، له لومړیو وختونو څخه* ، ۳۴۹-۵۳ مخونه
* اډوارډ ګرانټ، (1996)، *په منځني پیړیو کې د عصري علومو بنسټونه: د دوی مذهبي بنسټیز او فکري شرایط* ، 30 پاڼه. د کیمبرج پوهنتون پریس
* جورج ویلهیم فریدریش هیګل ، (۱۸۹۶)، *د فلسفې د تاریخ په اړه لیکچرونه، دویمه برخه.* *د منځنۍ دورې فلسفه* ، 34-35 مخونه
* 
* ریچارډ سورابجي ، *د فلسفې په روټلج انسایکلوپیډیا* کې د "ارستو مبصرینو" ننوتل (1998)
* 
* ویلیم ویویل ، (۱۸۳۷)، *د استخراجي علومو تاریخ: له لومړیو څخه تر اوسني وخت پورې* ، ۲۷۱-۵ مخونه

## مخ پر وړاندی لوستل

* Fabrizio Amerini، Gabriele Galluzzo (eds.)، (2013)، *د ارستو د میټافزیک په اړه د لاتیني منځنیو پیړیو تبصرو یو ملګری* ، لیډن-بوسټون: بریل.
* اندریا فالکن (ایډ.)، (2016)، *په لرغونتوب کې د ارستو د استقبال لپاره د بریل ملګری* ، لیډن بوسټن: بریل.
* Roy K. Gibson، Christina Shuttleworth Kraus، (eds،) (2002)، *د کلاسیک تفسیر: تاریخونه، تمرینونه، تیوری* ، لیډن-بوسټون: بریل.
* لويډ اې نيوټن (اډ.)، (2008)، *د ارستو د کټګوريو په اړه د منځني دورې تبصرې* (ليډن، بريل، 2008) (د مسيحي دود ته د بريل ملګري، 10).
* ریچارډ سورابجي (ایډ.)، (1990)، *ارستو بدل شوی: د لرغوني تبصره کونکي او د دوی نفوذ* ، ډکورت.
* ریچارډ سورابجي (اډ.)، (2005)، *د مفسرینو فلسفه 200-600 AD.* *یوه سرچینه کتاب* د کارنیل پوهنتون مطبوعات (3 جلدونه).
* Miira Tuominen، (2009)، *د افلاطون او ارستو په اړه لرغوني مبصرین* ، درهم: عقل.

## بهرنۍ اړیکې

*  
* A Bibliographical Guide to the Aristotelian Commentators  (PDF)
* The Neoplatonic Commentators on Aristotle's ''Metaphysics'' with an annotated bibliography on the Ancient Greek Commentators
* The Stoic Theory of Categories and Plotinus' Criticism of Aristotle
* Ancient Greek Commentators on Aristotle's ''Categories''
* Latin Medieval Commentators on Aristotle's ''Categorie''s
* Commentaria in Aristotelem Graeca et Byzantina 

وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه
وېشنيزه:فلسفي ويپانگه
وېشنيزه:فلسفي ويوکي
وېشنيزه:فلسفي مفسرین
وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس
وېشنيزه:فلسفي شکاکیت
وېشنيزه:فلسفي تانبې
وېشنيزه:فلسفي اندونه
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations