د نباتاتو پر ژواک بېلابېلوالي د اقلیمي بدلون اغېزې

د اقلیم بدلون په متوسطه هوا کې یو اوږدمهاله بدلون دی چې د ځمکې محلي، سیمه‌يیز او نړیوال اقلیم مشخصوي. دا بدلونونه ګڼې لیدل شوې اغېزې لري چې له دغې اصطلاح سره مترادفې دي .اقلیمي بدلون د هوا اوږدمهالي بدلون ته ویل کېږي، هغه که د طبیعي بېلابېلوالي له امله وي یا د انساني فعالیتونو پایله وي. د نباتاتو پر ژواک بېلابېلوالي د اقلیمي بدلون اټکل شویو اغېزو ته د بېلابېلو ماډلونو په مرسته رسیده‌ګي کېدای شي، خو معمولاً ژواک اقلیمي ماډلونه ډېر کارول کېږي.

د نورو عواملو تر څنګ چاپېریالي شرایط د نباتاتو د فعالیت او جغرافیایي وېش په تعریف کې مهم رول لري او په دې توګه د ژواک بېلابېوالي بېلګې بدلوي. په اوږدمهالو چاپېریالي شرایطو کې بدلونونه چې ښايي په ټولیز ډول له اقلیمي بدلون سره یوځای شي، د نباتاتو د تنوع پر اوسنیو بڼو خورا لوی اغېزې لري او په راتلونکي کې یې د لا ډېرو اغېزو تمه کېږي. د اټکل له مخې به په راتلونکي کې د ژواک بېلابېلوالي د بېلګو یو لوی محرک اقلیمي بدلون وي. انساني فعالیتونه دا مهال په ځمکه کې د نباتاتو د شپږم لوی ډله‌ییز انقراض لامل کېږي او په دې توګه د اکثرو نباتاتو په توزېع او ډېروالي کې بدلون پېښوي. د وعايي نباتاتو د نوعو په اړه د ۲۰۲۲ کال یوه ارزونه څرګندوي چې هغه نوعې چې په بشري ټولنه کې ډېر استعمال نه لري، د ورکېدو احتمال یې د هغو نباتاتو په پرتله ډېر دی چې په فعال ډول د کرنې یا ښاري ښکلا په څېر د انساني موخو لپاره کرل کېږي.

## لرغونی حالت
د نباتاتو تر لومړي تکامل را وروسته په ځمکه کې دایمي اقلیمي بدلونونه پېښ شوي دي. د اوس په پرتله هغه مهال ځمکه یخه، ګرمه، وچه او مرطوبه وه او د کاربن ډای اکسایډ غلظت هم لوړ او هم ټيټ و. دا بدلونونه په دوامدار ډول د نباتاتو د بدلون له لارې منعکس شوي دي؛ د بېلګې په توګه یې هغه ځنګلي ټولنې یادولی شو چې د کنګلیزو دورو تر منځ پر اکثرو سیمو برلاسې وې او همدا راز هغه نباتي ټولنې چې د کنلګونو په دورو کې برلاسې وې. فوسیلي سوابقو ښودلې ده چې تېر اقلیمي بدلون د ځانګړتیاوو او انقراض د پروسو ستر محرک و. تر ټولو ښه بېلګه یې د کاربنفیرس باراني ځنګل له منځه تګ دی چې دا پېښه ۳۵۰ میلیون کاله مخکې شوې ده. دغې پېښې د ذوالحیاتینو نفوس له منځه یووړ او د څښېدونکو حیواناتو د ودې لامل شوه.

## اوسنی حالت
دا مهال د وروستیو بشري اقلیمي بدلونونو یا د ځمکې د ګرمېدو په اړه څېړنو ته ډېره لېوالتیا موجوده ده. د دغو څېړنو تمرکز پر دې دی چې پر ژواک بېلابېوالي د اقلیمي بدلونونو اوسنۍ اغېزې وپېژني او په راتلونکي کې د دغو اغېزو وړاندوېینه وکړي.

دا چې انفرادي نباتات او نوعې یوازې په فزیولوژیکي توګه فعالیت کولی شي او په بریالیتوب سره تر ځانګړو چاپېریالي شرایطو لاندې د ژوند دوره بشپړولی شي، له دې امله ښايي اقلیمي بدلونونه پر نباتاتو له انفرادي کچې څخه د ایکوسیستم یا بایوم تر کچې پورې لویې اغېزې ولري.

### د کاربن ډای اکسایډ اغېزې
د کاربن ډای اکسایډ غلظت له دوو پېړیو راهیسې په دوامدار ډول لوړېږي. په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د غلظت زیاتوالی د نباتاتو د فوټوسنټېز د عملیې پر ډول اغېز کوي او په پایله کې یې د نبات د اوبو د استعمال مؤثریت زیاتېږي، فوټوسنټېټیک ظرفیت یې لوړېږي او وده ډېروي. د کاربن ډای اکسایډ زیاتوالی د نباتاتو په ډبلوالي کې رول لري چې د نباتاتو پر جوړښت او فعالیت اغېز کوي. چاپېریال ته په کتو سره د C3 او C4 په څېر د ځینو مهمو نباتاتو یا څه ناڅه لرګینو ډولونو تر منځ په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د لوړوالي لپاره توپیري غبرګونونه موجود دي چې د دغو ډلو تر منځ د رقابت د بدلولو وړتیا لري. د کاربن ډای اکسایډ زیاتوالی هم ښايي د کاربن د زیاتوالي لامل شي: د نباتاتو په پاڼو یا د پاڼو د کیمیا په نورو اړخونو کې د نایتروجن تناسب ښايي د بوټو تغذیه بدله کړي. څېړنې ښيي چې د کاربن ډای اکسایډ دوه برابره غلظت په C3 نباتاتو کې د فوټوسنټېز زیاتوالی څرګندوي، خو په C4 نباتاتو کې زیاتوالی نه څرګندوي. دا هم څرګنده ده چې C4 نباتات د C3 نباتاتو په پرتله په وچکالۍ کې ښه دوام کولی شي.

#### د تودوخې اغېزې
د تودوخې زیاتوالی په نباتاتو کې د فوټوسنټېز غوندې فزیولوژيکي پروسو سرعت د نبات ډول ته په کتو سره تر ډېره حده لوړولی شي. په فوټوسنټېز او نورو فزیکولوژیکي پروسو کې دا زیاتوالی د کیمیاوي تعاملاتو د زیاتوالي او د تودوخې په هرو ۱۰ سانتي ګراد درجو کې د انزایمیک محصول د تبادلې د نسبت د دوه برابره کېدو له امله رامنځته کېږي. کله چې تودوخه د نبات له فزیولوژیکي کچو څخه لوړه وي، په پایله کې د نبات د چټکې وچېدنې لامل کېږي.

#### د اوبو اغېزې
دا چې د نباتاتو د ودې لپاره اوبه مهمې دي، د نباتاتو د وېش په ټاکلو کې هم مهم رول لري. په ورښت کې بدلونونه د تودوخې تر بدلونونو کم او د سیمو تر منځ بېلابېل اټکل شوي دي، همدا راز په اټکلونو کې ځینې سیمې مرطوبې او ځینې څه ناڅه وچې اټکل شوې دي. اوبو ته په لاسرسي کې بدلون په هغه سیمه کې د نباتي نوعو د ودې ژوندي پاتې کېدو له کچې سره مستقیمه اړیکه لري.

## د لوړې کچې بدلونونه
نوعې یا نباتي ډولونه اقلیمي بدلون ته په بېلابېلو لارو غبرګون ښيي. د نوعو په توزېع، فینولوژۍ او ډېروالي کې بدلون به د نوعو په نسبي ډېروالي او د هغوی په تعامل کې د ناڅاپي بدلون لامل شي. دا بدلونونه به د ایکوسیستم پر جوړښت او فعالیت اغېز وکړي. د الوتونکو د کډوالۍ بېلګې اوس مهال سوېل ته د الوتونکو په تګ کې ډېر ژر بدلون ښیي او بېرته په زر راستنېدو سره د وخت په تېرېدو پر ټول ایکوسیستم اغېز کولی شي. که الوتونکي زر له هغه ځایه ووځي نو دا به د وخت په تېرېدو سره په ځینو نباتاتو کې د تخمو د انتقال کچه راټیټه کړي. د الوتونکو کډوالي د اقلیمي بدلون ستر ثبوت دی چې په بېلابېلو وختونو کې به نباتات اغېزمن کړي.

سره له دې چې د نباتاتو ځینې ډولونه یا نوعې له ګرم اقلیم سره زیانمنېږي، د الوتونکو حشراتو خوړو ته هم زیان رسوي. د تودوخې درجه په مستقیم ډول د نباتاتو او حشراتو پر تنوع، دوام او پاښت اغېز کوي. کله چې دغه نبات خوړونکي حشرات کم شي، ګڼې هغه نوعې هم ورسره کمېږي چې خوراک یې دغه حشرات دي. دا ناڅاپي پېښه به ځمکې او ننني طبعیت ته زیان ورسوي.

## سرچينې