open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ميرويس نيکه او د هوتکي امپراتورۍ تاسیس

ميرويس نيکه او د هوتکي امپراتورۍ تاسیس (Mirwais Hotak and the Hotak Empire)
د هوتکي امپراتورۍ ظهور د اسیا په اتلسمه پېړۍ کې د پښتنو د ملي یووالي او سیاسي شعور د بیدارۍ تر ټولو مهمه پېښه ده، چې د سیمې جیو-پولیټیک نقشه یې بدله کړه.


**ميرويس خان هوتک** (Mirwais Khan Hotak) چې د پښتنو ترمنځ په ميرويس نيکه مشهور دی، یو هوښیار سیاستوال، قومي مشر او د پښتون ملي هویت د خوندي کولو لومړنی معمار ګڼل کېږي. هغه په ۱۷۰۹ کال کې په کندهار کې د صفوي ظالمو واکمنانو پر وړاندې ملي قیام وکړ او د یوې خپلواکې پښتنې امپراتورۍ بنسټ یې کېښود. تاریخي شالید او د قیام انګېزه
په اتلسمه پېړۍ کې د پښتنو سیمې، په ځانګړي ډول کندهار، د صفوي او مغولي امپراتوریو ترمنځ د کشمکش مرکز وې. صفوي واکمنانو د ګورګین خان په واسطه پر پښتنو سخت ظلمونه کول او هڅه یې کوله چې د پښتنو مذهبي او کلتوري ازادي سلب کړي. ميرويس نيکه د دې وضعیت په درک کولو سره د قومونو ترمنځ د یووالي هڅې پیل کړې. 
۲. د ميرويس نيکه سیاسي ستراتیژي
ميرويس نيکه یوازې یو جنګیالی نه و، بلکې یو لوی دیپلومات و. هغه مخکې له دې چې قیام پیل کړي، لاندې اساسي ګامونه پورته کړل:
 قومي یووالی: هغه د لومړي ځل لپاره د پښتنو بېلابېلې قبیلې لکه غلجي او ابدالي پر یوه ملي محور راټولې کړې. 
 فقهي فتوا: هغه مکې مکرمې ته سفر وکړ او له عالمانو څخه یې د صفوي ظالمانو پر وړاندې د مبارزې شرعي اجازه ترلاسه کړه. 
 استخباراتي چلند: هغه د ګورګین خان په دربار کې د نفوذ په پیدا کولو سره د دښمن نظامي کمزورۍ په نښه کړې. 
د کندهار فتحه او د خپلواکۍ اعلان (۱۷۰۹ م)
په ۱۷۰۹ کال کې ميرويس نيکه په یوه پلان شوي برید کې ګورګین خان له منځه یووړ او د کندهار کلا یې ونیوله. هغه د پښتنو لویه جرګه راوبلله او د هیواد د خپلواکۍ اعلان یې وکړ. کله چې ولس غوښتل هغه ته د "پاچا" لقب ورکړي، هغه په خورا تواضع سره ځان د ملت خدمتګار وباله او یوازې د "مشر" په توګه یې د هیواد چارې پر مخ یووړې.
د شاه محمود هوتک بریاوې او د اصفهان نیول
د ميرويس نيکه له مړینې وروسته، د هغه زوی شاه محمود هوتک د پښتنو لښکر د صفوي امپراتورۍ تر پلازمېنې اصفهان پورې ورساوه. په ۱۷۲۲ کال کې د ګولناباد په تاریخي جګړه کې پښتنو داسې بریا ترلاسه کړه چې په اسیا کې یې د صفویانو ۲۰۰ کلنه واکمني پای ته ورسوله. شاه محمود اصفهان ونیو او په رسمي ډول یې د واکمنۍ اعلان وکړ. 
۵. د هوتکي دورې علمي او اداري میراث
هوتکیانو یوازې په نظامي برخه کې نه، بلکې په کلتوري برخه کې هم لوی خدمتونه وکړل:
 پټه خزانه: د پښتو شاعرانو تذکره (پټه خزانه) په همدې دوره کې د محمد هوتک له خوا ولیکل شوه. 
 اقتصادي سیسټم: هوتکیانو د خپلې امپراتورۍ لپاره ځانګړې سکې ووهلې چې دا د پښتنو د سیاسي او اقتصادي اقتدار نښه وه. 
۶. د امپراتورۍ زوال او د احمد شاه بابا ظهور
که څه هم هوتکي امپراتورۍ د ځینو داخلي اختلافاتو او د نادر افشار د بریدونو له امله زیات دوام ونه کړ، مګر د ميرويس نيکه قیام پښتنو ته دا جرات ورکړ چې وروسته بیا د احمد شاه بابا په مشرۍ یوه لویه دراني امپراتوري جوړه کړي. ميرويس نيکه د "ملي یووالي" هغه تخم وکرل چې نن هم د پښتنو په تاریخ کې روښانه دی. 
سرچینې (References)

وېشنيزه:هوتکي امپراتوري
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:د اسیا تاریخ
وېشنيزه:ملي اتلان
وېشنيزه:تاریخ
فضايي فکر

**فضايي فکر** (Spatial Thinking) د انسان د ذهني وړتیاوو هغه برخه ده چې د شیانو د موقعیت، شکل او په فضا کې د هغوی د متقابلو اړیکو تحلیل کوي. دغه مفهوم په معاصره دوره کې د Nature: Cognitive Sciences د څېړنو له مخې د ساینسي خلاقیت ترټولو مهمه ستنه ګڼل کېږي.

## تاریخي او فلسفي ريښې
د فضايي فکر په اړه لومړنۍ دقیقې جغرافیايي او ریاضیکي محاسبې د ابوریحان البیروني په اثارو کې موندل کېږي چې په د افغانستان د علومو اکاډمي کې د هغې په اړه ګڼې څېړنې خوندي دي. هغه د ځمکې د جغرافیايي ابعادو په اړه داسې لیدلوری درلود چې د معاصرې فضايي هندسې بنسټ بولي. همدا راز، د کائناتي نظم په اړه د پښتنو لومړني فکري څرکونه په پټه خزانه کې د امیر کروړ سوري په حماسي اشعارو کې لیدل کېږي، چېرې چې هغه د خپل شتون او قدرت ساحه په کائناتي پراختیا کې تعریفوي.

## علمي او اکاډمیک اهمیت
د معاصر ادراکي ساینس له نظره، فضايي فکر د سټیم (STEM) علومو په زده کړه کې کلیدي رول لري. د JSTOR: Educational Research د موندنو له مخې، هغه زده کونکي چې په فضايي تصور کې پیاوړي دي، په انجینرۍ او فزیک کې لوړې لاسته راوړنې لري. د کابل پوهنتون د ساینس پوهنځي په نصاب کې هم دغه موضوع د جغرافیایي معلوماتو د سیسټمونو (GIS) او نقشې جوړونې په برخه کې د یوه بنسټیز اصل په توګه منل شوې ده.

## په ټکنالوژۍ کې غوښتنلیکونه
فضايي فکر نن ورځ د نويو ټکنالوژیو په زړه کې ځای لري:
* **ستورپوهنه:** د کهکشانونو د جوړښت تحلیل، چې په Science Journal کې یې په اړه مفصلې مقالې خپرې شوې دي.
* **مصنوعي ذکاوت:** د روبوټونو حرکت او په محیط کې د هغوی تشخیص.
* **جغرافیه:** د National Geographic د سټنډرډونو سره سم د نقشې اخیستنې پروسه.

## سرچینې او لینکونه
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د البیروني پېژندنې برخه
# کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله
# Nature.com - Spatial Awareness and Neuroscience
# JSTOR - Spatial Reasoning in STEM

وېشنيزه:ادراکي پوهنه
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ساینس
فضايي تور سوري

**تور سورى** (په انګلیسي: Black Hole) د فضا-وخت هغه سیمه ده چې جاذبوي قوه یې دومره پیاوړې وي چې هیڅ شی، حتی رڼا هم ترې نشي تښتېدلی. د NASA: Black Holes د تعریف له مخې، دا سیمې د ستورو د مړینې او د هغوی د هستې د پاشل کېدو په پایله کې رامنځته کېږي.
کيڼ|بټنوک|250x250px|فضايي تور سوری او د هغه د جاذبې ساحه

## نظري تاریخچه او کشف
د تور سرو د شتون نظریه لومړی ځل د البرټ انشټاین د عمومي نسبیت له تیورۍ څخه راووتله. د Nature Journal د راپورونو پر بنسټ، په ۲۰۱۹ کال کې د لومړي ځل لپاره د "Event Horizon Telescope" په واسطه د یو تور سوري حقیقي انځور واخیستل شو. په افغانستان کې، د د علومو اکاډمۍ د نجوم برخه د دغو کائناتي بدلونونو مطالعه د فزیکي قوانینو په رڼا کې مخته وړي.

## د تور سوري جوړښت
د تور سوري په مرکز کې یوه نقطه وي چې "Singularity" ورته ویل کېږي. د د کابل پوهنتون د فزیک پوهنځي په درسي موادو کې د تور سوري مهمې برخې داسې تعریف شوې دي:

* **Event Horizon:** هغه پوله چې له هغې هاخوا بیرته راګرځېدل ناممکن دي.
* **Accretion Disk:** هغه روښانه ګازونه چې د تور سوري شاوخوا څرخي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

* د ناسا رسمي ویب پاڼه - تور سوري
* د افغانستان د علومو اکاډمي - علمي مقالې
* د کابل پوهنتون علمي ژورنال
بلاک چېن

**بلاک چېن** (په انګلیسي: Blockchain) یو ډیجیټل او غیر متمرکز سیسټم دی چې معلومات پکې په داسې ډول ثبتېږي چې تغيیر ورکول، هک کول یا درغلي پکې نږدې ناممکن وي. د IBM Blockchain Center د تعریف له مخې، دا یو ګډ ډیټابیس دی چې ټولې معاملې پکې په شفاف ډول ثبتېږي او د شبکې د ټولو غړو لخوا د تایید وړ وي.
کيڼ|بټنوک|250x250px|د بلاک چېن په شبکه کې د معلوماتو د لېږد او تایید پروسه

## تخنیکي جوړښت او فعالیت
بلاک چېن له دریو مهمو برخو جوړ دی:

# **ډیټا:** په بلاک کې ثبت شوي معلومات (لکه د پیسو لیږد).
# **هش (Hash):** د هر بلاک ځانګړی ډیجیټل کوډ یا ګوته (Fingerprint).
# **د مخکني بلاک هش:** هغه لینک چې نوی بلاک له پخواني سره نښلوي او یو ځنځیر (Chain) جوړوي.

د Nature: Scientific Reports په یوه مقاله کې راغلي چې د بلاک چېن امنیت په کریپټوګرافیکي الګوریتمونو ولاړ دی. په افغانستان کې، د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځي په ځینو څیړنیزو پروژو کې د دې ټکنالوژۍ کارول د روڼتیا او د فساد د مخنیوي لپاره د یوې اغیزمنې لارې په توګه مطالعه شوي دي.

## د بلاک چېن غوښتنلیکونه

* **ډیجیټل اسعار (Cryptocurrencies):** لکه بټ کوین (Bitcoin) چې لومړنی او مشهور غوښتنلیک یې دی.
* **سمارټ قراردادونه (Smart Contracts):** اتوماتیک قراردادونه چې پرته له منځګړي (لکه بانک یا وکیل) اجرا کېږي.
* **د عرضې لړۍ (Supply Chain):** د توکو د تولید څخه تر مصرف پورې د مسیر تعقیبول، چې په Forbes Blockchain کې یې په اړه مفصل راپورونه خپاره شوي.

## ګټې او ننګونې
بلاک چېن د امنیت، روڼتیا او د لګښتونو د کموالي په برخه کې انقلابي ګټې لري، خو د Science Magazine د څیړنو له مخې، د دې سیسټم د ساتلو لپاره د انرژۍ لوړ مصرف او د قانوني چوکاټ نشتوالی لا هم لویې ننګونې بلل کېږي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

* د IBM رسمي ویب پاڼه - بلاک چېن څه شی دی؟
* د افغانستان د علومو اکاډمي - د ډیجیټل اقتصاد څانګه
* د کوین بیس تعلیمي برخه
* کابل پوهنتون - د ساینسي نوښتونو مرکز
سایبري امنیت

**سایبري امنیت** د ټيکنالوژۍ، پروسو او کنټرولونو هغې ټولګې ته ویل کېږي چې موخه یې د سیسټمونو، شبکو، پروګرامونو، وسایلو او ډیټا ساتنه ده ترڅو د غیر قانوني لاسرسي او بریدونو مخه ونیول شي. د IBM Security د راپورونو له مخې په اوسني ډیجیټل عصر کې د معلوماتو خوندي ساتل نه یوازې د شرکتونو بلکې د انفرادي کسانو او دولتونو لپاره یو حیاتي ضرورت ګرځېدلی دی. دغه علم د معلوماتي ټیکنالوژۍ په زړه کې ځای لري او هڅه کوي چې د ډیجیټل زیربناوو د پیاوړتیا له لارې د محرمیت، بشپړتیا او شتون ډاډ ترلاسه کړي. د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځي په اکاډمیکو څېړنو کې سایبر امنیت د یو داسې ډګر په توګه پېژندل شوی چې د ملي امنیت په تامین کې مستقیم رول لري ځکه چې د حساسه دولتي معلوماتو خوندي ساتل د هېوادونو د بقا لپاره اړین دي.

د سایبري امنیت تاریخي سیر او د بریدونو تکامل ښيي چې د ټيکنالوژۍ په ودې سره د تهدیدونو ډولونه هم خورا پېچلي شوي دي. د Nature: Digital Safety په مقالو کې راغلي چې له ساده ویروسونو څخه نیولې تر پرمختللي دوامداره تهدیدونو پورې ټول د دې لپاره ډیزاین شوي چې د سیسټمونو په امنیتي تشو کې ننوځي. د سایبر امنیت کارپوهان د دغو تهدیدونو د مخنیوي لپاره له بېلابېلو مېتودونو لکه کوډګرۍ یا کریپټوګرافۍ څخه ګټه اخلي ترڅو ډیټا د لېږد پر مهال د لوستلو وړ نه وي. په افغانستان کې د د علومو اکاډمۍ د ساینسي برخې څېړونکي په دې باور دي چې د عامه پوهاوي لوړول او د پیاوړو امنیتي دیوالونو جوړول کولی شي د انټرنیټي غلاوو او جاسوسۍ مخه تر ډېره ونيسي. دا چاره د یوه پراخ ستراتیژیک پلان غوښتنه کوي چې په هغې کې د دولتونو، خصوصي شرکتونو او اکاډمیکو مرکزونو همکاري شامله وي.

د امنیتي بریدونو په وړاندې د دفاعي سیسټمونو پیاوړتیا د مصنوعي ذکاوت او ماشیني زده کړې په کارولو سره یو نوي پړاو ته داخله شوې ده. د Science Journal د مالوماتو له مخې اوسني امنیتي سیسټمونه کولی شي په اتوماتیک ډول د بریدونو نښې وپېژني او مخکې له دې چې زیان واړوي د هغوی مخه ونیسي. د مالوماتو د امنیت په برخه کې د نړۍ د مشهورې ادارې Center for Internet Security په وینا د هر سیسټم امنیتي استحکام د هغه په ضعیفه کړۍ پورې اړه لري چې ډېری وخت انساني تېروتنې وي. له همدې امله په نړیواله کچه د "سایبر پاکه ساتنه" اصطلاح کارول کېږي ترڅو خلک د خپلو ډیجیټل حسابونو او رمزونو په ساتنه کې احتیاط وکړي. د کابل پوهنتون په نصاب کې هم د سایبر امنیت په اړه ځانګړي کورسونه شامل شوي دي چې هدف یې د هغو متخصصینو روزل دي چې وکولی شي د هېواد ډیجیټل فضا له بهرنیو او کورنیو لاسوهنو څخه خوندي وساتي.

په پای کې دا ویلی شو چې سایبر امنیت یو دوامداره سفر دی نه یو څرګند شوی منزل او دا ډګر هره ورځ نوي نوښتونه او ننګونې تجربه کوي. د Forbes Cybersecurity د تحلیلونو په اساس په راتلونکو کلونو کې به د کوانټم کمپیوټینګ او انټرنیټ اف تینګز په پراخېدو سره د سایبر امنیت ارزښت لا پسې زیات شي. د دغو نویو تېکنالوژیو اداره کول خورا ډېر دقت او علمي مهارت ته اړتیا لري چې یوازې د دوامداره تعلیم او څېړنې له لارې ترلاسه کېدلی شي. د افغانستان غوندې هېوادونو لپاره چې په ډیجیټلي کېدو روان دي د سایبر امنیت په برخه کې پانګونه د اقتصادي ثبات او ملي وقار ساتلو یوازینۍ لاره ده. دا مقاله د نړیوالو معتبرو مراجعو او محلي اکاډمیکو سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو لوستونکو ته د دې مهمې موضوع په اړه هراړخیز معلومات ورکړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# د انټرنیټي امنیت مرکز رسمي ویب پاڼه
# د ای بي ایم امنیتي معلوماتو مرکز
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د معلوماتي تېکنالوژۍ برخه
# د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځی

وېشنيزه:کمپیوټر ساینس
وېشنيزه:سایبر امنیت
وېشنيزه:ټکنالوژي
جنیټیک انجینري

جنیټیک انجینري چې د جنیټیکي تعدیل یا د ډي این اې د بیا ترکیب په نوم هم یادېږي د بیوټکنالوژۍ هغه پرمختللې څانګه ده چې په مستقیم ډول د یو ژوندي موجود په جنوم کې تغيیرات راولي ترڅو مطلوبې ځانګړتیاوې ترلاسه شي. د National Human Genome Research Institute د تعریفونو له مخې دا علم ساینس پوهانو ته اجازه ورکوي چې یو ځانګړی جین له یو ژوندي موجود څخه بل ته ولېږدوي یا په شته جینونو کې د ناروغیو د مخنیوي لپاره اصلاحات راولي. په دې برخه کې د کریسپر په نوم نوې ټکنالوژي یو لوی انقلاب بلل کېږي چې د جنیټیکي کوډونو د پرې کولو او ایډیټ کولو چټکه او ارزانه لاره یې برابره کړې ده. د کابل پوهنتون د بیولوژي او کرنې پوهنځیو په اکاډمیکو بحثونو کې جنیټیک انجینري د یوې داسې وسیلې په توګه پېژندل شوې چې کولی شي د زراعتي حاصلاتو د کیفیت په لوړولو او د هغو ناروغیو په درملنه کې چې ریښه یې په وراثت کې ده بنسټیز رول ولوبوي.
کيڼ|بټنوک|419x419px|د ډي این اې (DNA) په مالیکول کې د جینونو د ځای پر ځای کولو مایکروسکوپي لید
د جنیټیک انجینرۍ تاریخي سیر او د هغې ساینسي لاسته راوړنې ښيي چې دغه علم د خوراکي توکو د خوندیتوب او د نویو درملو په جوړولو کې خورا مهم ځای لري. د Nature Journal په علمي مقالو کې راغلي چې د جنیټیکي پلوه تعدیل شوي محصولات لکه وریجې یا غنم کولی شي د وچکالۍ او افتونو په وړاندې مقاومت وکړي چې دا چاره په ځانګړي ډول د افغانستان په څېر هیوادونو لپاره چې اقتصاد یې په کرنه ولاړ دی خورا ارزښت لري. د افغانستان د علومو اکاډمۍ څېړونکي په دې باور دي چې د جنیټیکي علومو بومي کول کولی شي د مالدارۍ او زراعت په سکتور کې یو نوی تحول رامنځته کړي مګر دا کار د اخلاقي معیارونو او دقیقو قانوني مقرراتو رعایتولو ته اړتیا لري ترڅو د بیولوژیکي توازن مخه ونیول شي. دا ټکنالوژي نه یوازې په نباتاتو بلکې د انسولین په څېر د مهمو هورمونونو په تولید کې هم کارول کېږي چې هره ورځ د میلیونونو انسانانو ژوند ژغوري.

د جنیټیک انجینرۍ راتلونکی او د هغې اغېزې پر بشري روغتیا د معاصر ساینس ترټولو ګرم بحثونه جوړوي چې په هغې کې د جني درملنې یا جین تراپي موضوع د پام وړ ده. د Science Magazine د راپورونو له مخې ساینس پوهان اوس کولی شي د ځینو موروثي ناروغیو مخه د ماشوم له زېږېدو وړاندې ونیسي چې دا یو ستر طبي پرمختګ ګڼل کېږي. سره له دې چې دغه علم ډېرې ګټې لري د نړۍ په کچه د جنیټیکي تعدیلاتو په اړه ځینې اخلاقي او چاپیریالي اندېښنې هم شتون لري چې په هغې کې د ژوندیو موجوداتو د طبیعي جوړښت بدلون تر ټولو مهمه موضوع ده. کابل پوهنتون او نور علمي مرکزونه هڅه کوي چې د دغو نوښتونو په اړه علمي پوهاوی زیات کړي ترڅو د ټکنالوژۍ کارول په داسې ډول وي چې بشریت ته یې ګټه ورسېږي او د طبیعت نظم وساتل شي. دا مقاله د نړیوالو باوري سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو لوستونکو ته د جنیټیکي انجینرۍ په اړه جامع معلومات ورکړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

# د امریکا د جنوم د څېړنې ملي اداره
# د نیچر مجلې د جنیټیک انجینرۍ څانګه
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د بیولوژي څانګه
# د کابل پوهنتون د کرنې او بیولوژي پوهنځي
راډولفسیل ام بودنزي

## پېژندنه
راډولفزیل (Radolfzell am Bodensee) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت په سویل کې د کونستانز ولسوالۍ دریم لوی ښار دی. دا ښار د بودنزي جهيل (Lake Constance) په غاړه پروت دی.

## جغرافیه
راډولفزیل د بودنزي جهيل په شمال لوېدیځه څنډه کې موقعیت لري. د دې ښار یوه ځانګړې برخه د میټناو (Mettnau) نیمه ټاپووزمه ده چې د طبيعي ژوند او مرغانو د ساتنې لپاره نړیوال شهرت لري.

## تاریخچه
د راډولفزیل بنسټ په ۸۲۶ میلادي کال کې د بشپ "راډولف" لخوا اېښودل شوی دی. دا ښار د منځنیو پېړیو پر مهال د یو مهم سوداګریز او مذهبي مرکز په توګه وده وکړه او په ۱۲۶۷ کال کې یې د ښار رسمي حقوق ترلاسه کړل.

## کلتور او سیاحت
د راډولفزیل کليسا (Münster) د دې ښار تر ټولو مهمه تاریخي ودانۍ ده. همدا راز دغه ښار د "Hausherrenfest" په نوم کلنی جشن لري چې د سیمې یو له پخوانیو کلتوري دودونو څخه ګڼل کېږي.

## سرچینې
* د راډولفزیل ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه.
* د باډن-وورټمبرګ ایالت احصایوي معلومات.

وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښارونه
وېشنيزه:بودنزي
جینیټیک انجینري او د بیولوژیکي بدلونونو ساینس

جینیټیک انجینري او د بیولوژیکي بدلونونو ساینس (Genetic Engineering and the Science of Biological Modifications)


جنیټیک انجینريیا د جینونو سمون د عصري بیوټیکنالوژۍ یوه خورا پیاوړې او حساسه څانګه ده چې د ژوندیو موجوداتو په DNA کې د مستقیم بدلون، حذف کولو یا اضافه کولو له لارې د هغوی ځانګړتیاوې بدلوي. د دغه علم بنسټ پر دې ولاړ دی چې هر ژوندی موجود خپل معلومات په جنیټیکي کوډونو کې ساتي او پوهان د ځانګړو مالیکولي بیو لکه CRISPR-Cas9 په مرسته کولی شي دا کوډونه په دقیق ډول ولولي او ترمیم یې کړي. په طبابت کې د دغې ټیکنالوژۍ کارول د ارثي ناروغیو لکه سرطان، هیموفیلیا او د وینې د کمښت د درملنې لپاره نوې هیلې پیدا کړې دي، ځکه چې دا امکان برابروي چې شته معیوب جینونه له منځه یوړل شي او پر ځای یې روغ جینونه ځای پر ځای شي. سربېره پر دې، په کرنه کې جینیټیک انجینري د داسې نباتاتو د تولید لامل شوې چې د وچکالۍ، حشراتو او ناروغیو په وړاندې مقاومت لري، چې دا چاره په نړۍ کې د خوړو د خوندیتوب او د زراعتي حاصلاتو د زیاتوالي لپاره یوه حیاتي اړتیا ګڼل کېږي. په همدې ترتیب، د دغه ساینسي تیوري پراختیا یوازې په مادي ګټو پورې محدوده نه ده، بلکې اخلاقي او حقوقي پوښتنې یې هم راپورته کړې دي، ځکه چې د انسانانو په جنیټیکي جوړښت کې بدلون کولی شي د راتلونکو نسلونو پر بیولوژیکي برخلیک ژورې اغېزې وښندي. د نويو واکسینونو جوړول، د انسولین په څېر د حیاتي هورمونونو تولید او د چاپیریال ساتنې لپاره د مایکرو ارګانیزمونو کارول د جنیټیک انجینرۍ نورې مهمې برخې دي چې بشري ژوند یې له نويو ننګونو او فرصتونو سره مخ کړی دی. پایله دا چې جینیټیک انجینري د بشریت په لاس کې یو دوه سرې توره ده چې که په مسوولانه او علمي ډول وکارول شي، کولی شي د ژوند کیفیت په بې ساري ډول لوړ کړي او داسې ستونزې حل کړي چې په تېرو پېړیو کې یې حل ناممکن وو.

سرچینې:

پټې خزانه: https://pattakhazana.com/
د پښتو اکاډومۍ مجله: https://pashto.org.pk/
د کابل پوهنتون وږمه مجله: https://ku.edu.af/sites/default/files/2025-11/1402%20Wazhma%20Journal.pdf
د امریکا د کانګرس کتابتون: https://www.loc.gov/collections/afghanistan-manuscripts/
د افغانستان د علومو اکاډومۍ رسمي وېبپاڼه: https://www.asa.gov.af/
د سپرين ګڼ‌رشتوي څېړنیز ژورنال: https://sprinpub.com/smjppe
د کتابتون ډیجیټل سرچینه: https://ketabton.com/books/DrEOSFXw6dA
محمدالله خان

محمدالله خان د حاجی محمد اکبر زوی د غزنی ولایت د مقر ولسوالۍ د بیهرانی د کلی په کال 1391 زیږدلی اوس مهال په غزنی ولایت کی اوسیږی

په انگلیسی او کمپوتر کی مهارت لری

## محمدالله خان

وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
الینسباخ

په سیمه ایز کچه، دا ځای د الینسباخ د ډیموسکوپۍ انسټیټیوټ کوربه توب په توګه پېژندل کېږي.

## جغرافیه/سیمه

### سیمییز مقام
الینسباخ د کونستانز او راډولفسیل  تر منځ پروت دی. د دې ښار مرکز د *ګاندزي /Gandsee* سیند په غاړه کې موقعیت لري، چې د رایښیناو ټاپو  ته مخامخ د کانستانز جهيل یوه برخه ده. ښاروالۍ د ګنادزئ د اوبو جهیل څخه د بوډانروک څنډې په اوږدو کې *د اوبرلینګن جهيل* پورې د 397 څخه تر .

### د ښاروالیو او ټولنو جوړښت
له الینسباخ ښاروالۍ،  د هیګاو پخوانۍ خپلواکه، کالتبرون او لانګنرین پخوانۍ خپلواکې ښاروالۍ پکې شاملې دي، ۱۶ کلي، کلي، فارمونه او کورونه لري. ضم شوې پخوانۍ ښاروالۍ د باډن-ورټمبرګ ښاروالۍ کوډ د *هیګن* ، *کالټبرون* او *لانګنرین-فریوډینټل* سیمې جوړوي.

د ۱۹۷۳ کال د حدودو له مخې د الینسباخ ټولنې یوازې د الینسباخ کلي برخه ده د پخواني هګنې ټولنې برخه ده: د، د هیګنې کلااو کورونه ادوالهایډن، د هګنې اورګاډي تمځای په  زینګین - کونستانز لاین د پخواني کالټبرون ټولنې برخه ده: د کالټبرون کلی، فارمونه ګیماینمرک، ټوریاین‌هوف، والډبورګا‌هوف، او د فشرهاوس کور. د پخواني ***<code>لانګنراین</code>*** ټولنې برخه دي: د لانګنراین او فرویدنټال کلي، او فارمونه هوفن، کارګګ، او سټوکن‌هوف

د ۱۹۷۳ کال د مالوماتو له مخې، د الینسباخ ټولنه کې خالي پاتې سیمې ازن‌هاوزن، بوخن‌هاوزن، ایګن هوفن، کاپل، فهل‌ستینین، او وایل‌دورف اویوستینګین شاملې دي د پخواني کالټبرون ټولنې په سیمه کې له منځه تللی فارم هینتر هونبرګ هم موقیت لري. شټکون‌هوف په پخواني لانګنراین ټولنې سیمه کې د لانګنراین برخه شوې ده
په نیویارک کې د پښتو ژبې رسمي پېژندنه او تاریخي ارزښت

**د نیویارک په ښاروالۍ کې د پښتو ژبې نړيواله اعتراف** ( Pashto Language Recognition in New York City) د پښتو ژبې د نړيوال کېدو په مسیر کې هغه تاریخي پړاو دی چې د ۲۰۲۶ کال د جنوري په لومړۍ نېټه د نیویارک د نوي ښاروال زوهران ممداني لخوا پرانیستل شو. د نیویارک ټایمز د خپاره شوي متن پر بنسټ، ښاروال ممداني په خپله پرانیستونکې وینا کې پښتو ژبه د نیویارک د ټولنیز او کلتوري جوړښت یوه اړینه او غني برخه وبلله. هغې په ډاګه کړه چې پښتو یوازې د یوې سیمې ژبه نه ده، بلکې د مېړانې، ادب او تاریخ یو داسې سمبول دی چې اوس د امریکا د ترټولو ستر ښار په اداري او کلتوري سیسټمونو کې خپل رسمي ځای موندلی دی. دا اعتراف د پښتنو د هغې لوړې کلتوري شتمنۍ څرګندونه کوي چې د نړۍ په زړه کې یې د پام وړ پاملرنه جلب کړې ده.

د پښتو ژبې دغه تاریخي ارزښت او نوی رنګ د نیویارک په څېر یو نړيوال ښار کې د ژبې د وقار لپاره بې ساري اهمیت لري. کله چې یو لوړپوړی چارواکی په رسمي توګه پښتو د خدماتو او کلتوري پیژندنې برخه ګرځوي، دا د دې ژبې د ډیجیټلي او اکاډمیکې ودې لپاره نوې دروازې پرانیزي. د د افغانستان د علومو اکاډمۍ او کابل پوهنتون متخصصین دا ګام د پښتو د نړيوال مقام د تثبیت لپاره یو ستر تاریخي لاسته راوړنه بولي. د دوی په باور، د نیویارک په زړه کې د پښتو د غږ لوړېدل به د دې لامل شي چې نړيوالې رسنۍ، تخنيکي شرکتونه او علمي مرکزونه پښتو ژبې ته په خپلو سیسټمونو کې لومړیتوب ورکړي. دا چاره پښتنو ته په نړيواله کچه یو پیاوړی کلتوري ډیپلوماټیک ځواک ورکوي چې د خپل هویت او ژبې ساتنه په معاصر ډول وکړي.

د ۲۰۲۶ کال دغه تاریخي اعلان د پښتو ژبې په تاریخ کې یو زرین فصل دی چې راتلونکي نسلونه به یې د یوې لویې بریا په توګه یادوي. د پښتو ژبې ارزښت اوس یوازې په شعر او ادب پورې محدود نه دی، بلکې دا ژبه اوس د نوي نړيوال نظم او سیاسي بدلونونو برخه ګرځېدلې ده. د ښاروال ممداني دا وینا ثابتوي چې حق او اصالت هېڅکله پټ نه پاتې کېږي او پښتو ژبه د خپلې غنا په زور توانیدلې چې د نړۍ په ترټولو پېچلي ښار کې د درناوي وړ وګرځي. دا پېښه پښتنو ته دا پیغام رسوي چې د خپلې ژبې په پاللو او په ساینسي ډول د هغې په کارولو سره کولی شي په نړيواله کچه د نورو لویو ژبو تر څنګ په ویاړ سره ودرېږي. د پښتو ژبې دغه نوی رنګ به د تاریخ په پاڼو کې د یوه داسې انقلاب په توګه پاتې شي چې د ژبو د برابرۍ او انساني تنوع ته د درناوي سمبول دی.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# نیویارک ټایمز - د ښاروالې ممداني د وینا بشپړ متن
# د نیویارک ښاروالۍ رسمي ویب پاڼه
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د ژبو او ادبیاتو مرکز
# کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی

وېشنيزه:پښتو ژبه
وېشنيزه:نیویارک
وېشنيزه:تاریخي پېښې
بیا رغېدونکې انرژي

**بیا رغېدونکې انرژي** ( Renewable Energy) هغې انرژۍ ته ویل کېږي چې له طبیعي سرچینو څخه ترلاسه کېږي او د وخت په تېرېدو سره په طبیعي ډول بیرته ډکېږي او هیڅکله نه ختمېږي. د د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون ادارې د تعریفونو له مخې په دې سرچینو کې د لمر وړانګې، د باد ځواک، د اوبو جریان او د ځمکې داخلي تودوخه شامل دي چې د فوسیل سون توکو برخلاف چاپیریال ته لږ زیان رسوي. د انرژۍ دغه ډول سرچینې د ځمکې د تودوخې د درجې د راټیټولو او د کاربن ډای اکسایډ د خپرېدو د مخنیوي لپاره ترټولو غوره بدیل ګڼل کېږي. په افغانستان کې د د علومو اکاډمۍ او کابل پوهنتون څېړونکي په دې باور دي چې د هیواد جغرافیایي موقعیت د لمریزې او بادي انرژۍ د تولید لپاره بې ساري ظرفیت لري او په دې برخه کې پانګونه کولی شي هیواد د انرژۍ په برخه کې پر ځان بسیا کړي.

د بیا رغېدونکې انرژۍ ټکنالوژي او د هغې بېلابېل ډولونه د عصري صنعت په لور د بشریت سفر په ګوته کوي چې په هغې کې لمریزه انرژي د فوټوولټیک حجرو په واسطه په مستقیم ډول په برېښنا بدلېږي. د Nature Energy مجلې د راپورونو له مخې د لمریزو تختو او بادي توربینونو موثریت په تېره لسیزه کې په بې ساري ډول لوړ شوی او بیې یې د پام وړ راښکته شوې دي. د اوبو له انرژۍ څخه ګټه اخیستنه چې د بندونو په واسطه ترسره کېږي لا هم په نړۍ کې د پاکې برېښنا ترټولو لویه سرچینه ده مګر د چاپیریالي اغېزو له امله یې اوس پام د باد او لمر لور ته ډېر شوی دی. د افغانستان د اوبو او انرژۍ وزارت د معلوماتو له مخې د هیواد سیندونه د زرګونو میګاواټه برېښنا د تولید وړتیا لري چې په سمه توګه مدیریت یې کولی شي نه یوازې کورنۍ اړتیاوې پوره کړي بلکې ګاونډیو هیوادونو ته د صادراتو زمینه هم برابره کړي.

د پاکې انرژۍ په لور د نړيوال لیږد اهمیت او د هغې اغېزې پر اقتصاد او روغتیا د معاصر سیاست له مهمو بحثونو څخه دي ځکه چې د فوسیل سون توکو کارول د هوا د ککړتیا او بېلابېلو ناروغیو لامل کېږي. د Science Journal د تحلیلونو پر بنسټ که چیرې نړۍ تر ۲۰۵۰ کال پورې په بشپړ ډول بیا رغېدونکې انرژۍ ته مخه کړي نو د اقلیمي ناورینونو مخه نیول کېدلی شي او ملیونونو خلکو ته به د کار نوي فرصتونه برابر شي. په دې لاره کې ترټولو لویه ننګونه د انرژۍ د ذخیره کولو لپاره د پیاوړو بطریو نشتوالی او په نړيواله کچه د برېښنايي شبکو د جوړښت بدلول دي. کابل پوهنتون د انجینرۍ په پوهنځي کې د انرژۍ د نویو سیسټمونو په اړه تخصصي زده کړې وړاندې کوي ترڅو داسې متخصصین وروزي چې د افغانستان د طبیعي سرچینو په مټ د یوې باثباته او پاکې راتلونکې لپاره کار وکړي. دا مقاله د نړیوالو معتبرو سازمانونو د معلوماتو پر بنسټ د پښتو ژبې د بډاینې او د علمي پوهاوي د زیاتوالي په موخه چمتو شوې ده.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# د بیا رغېدونکې انرژۍ نړيواله اداره - IRENA
# د انرژۍ نړيوال اژانس - IEA
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د تخنیکي علومو څانګه
# د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځی

وېشنيزه:انرژي
وېشنيزه:چاپیریال ساتنه
وېشنيزه:ټکنالوژي
فضايي تلسکوپونه

فضايي تلسکوپونه هغه پرمختللې ساینسي وسیلې دي چې د ځمکې له اتموسفیر څخه بهر په مدار کې ځای پر ځای شوي دي ترڅو د لیرې پرتو کهکشانونو، ستورو او سیارو دقیق انځورونه او معلومات راټول کړي. د د ناسا فضايي ادارې د معلوماتو له مخې د دغو تلسکوپونو اصلي ګټه دا ده چې د ځمکې د اتموسفیر له خنډونو لکه ورېځو، د رڼا ککړتیا او د هوا له تلاطم څخه پاکه فضا کې فعالیت کوي چې دا چاره ساینس پوهانو ته اجازه ورکوي ترڅو د کائناتو ډېرې ژورې او پخوانۍ برخې وڅاري. د (هبل تلسکوپ له توغول) کېدو راهیسې د انسان پوهه د کائناتو د عمر او پراخوالي په اړه په بشپړ ډول بدله شوې ده او اوسمهال د جیمز ویب په څېر نوي تلسکوپونه د انفرارېډ یا سرې وړانګې په مرسته د لومړنیو ستورو د جوړېدو نښې لټوي. د کابل پوهنتون د فزیک په پوهنځي کې د فضايي تلسکوپونو مطالعه د ستورپوهنې د یوې بنسټیزې برخې په توګه تدریس کېږي ترڅو محصلین د کایناتو د فزیکي قوانینو او د عصري ټکنالوژۍ د پرمختګ په اړه پوهه ترلاسه کړي.

## په بله مانا
د فضايي تلسکوپونو تخنیکي جوړښت او د هغوی وړتیاوې د ستورپوهنې په ډګر کې یو بې ساري انقلاب رامنځته کړی دی ځکه چې دا وسیلې کولی شي هغه وړانګې جذب کړي چې د ځمکې اتموسفیر یې مخه نیسي. د Nature Journal په علمي مقالو کې راغلي چې د فضايي تلسکوپونو په واسطه د کایناتو د لومړنیو شېبو مشاهده د بیګ بینګ یا لویې چاودنې په اړه د شته تیوریو په ثابتولو کې مرسته کوي. دغه تلسکوپونه د خورا حساسو هندارونو او ډیجیټلي سنسورونو په واسطه کار کوي چې د نوري رڼا ترڅنګ ایکس وړانګې او ګاما وړانګې هم تحلیلولی شي. د افغانستان د علومو اکاډمۍ متخصصین په دې باور دي چې د فضايي علومو په برخه کې د نړیوالو لاسته راوړنو څارنه د هیواد د ساینسي فکر په وده کې مهم رول لري او دا ثابتوي چې د انسان عقل د کائناتو د پټو رازونو په افشا کولو کې څومره بریاوې ترلاسه کړې دي. د دغو وسایلو ساتنه او مدیریت د خورا لوړې کچې انجینرۍ او نړيوالې همکارۍ غوښتنه کوي ځکه چې په فضا کې د هر ډول تېروتنې سمول خورا ستونزمن کار دی.

## په حقیقت کې
د فضايي تلسکوپونو راتلونکی او د هغوی رول د پردیو سیارو په موندلو او د ژوند د نښو په لټون کې د معاصرې ساینسي نړۍ په سر کې ځای لري. د Science Magazine د وروستیو راپورونو پر بنسټ راتلونکي تلسکوپونه به وکولی شي د لیرې پرتو سیارو اتموسفیر داسې تحلیل کړي چې په هغې کې د اکسیجن یا اوبو شتون ثابت شي چې دا به د ستورپوهنې په تاریخ کې ترټولو لوی کشف وي. دغه تلسکوپونه نه یوازې د پوهې سرحدونه پراخوي بلکې د ټکنالوژۍ په برخه کې هم نوي نوښتونه رامنځته کوي چې په ځمکه کې هم په بېلابېلو برخو لکه طب او مخابراتو کې کارول کېږي. کابل پوهنتون او نور علمي بنسټونه هڅه کوي چې د ستورپوهنې د نویو موندنو په خپرولو سره ځوان نسل د کایناتو د عظمت په اړه فکر کولو ته وهڅوي. دا مفصله مقاله د معتبرو نړيوالو فضايي مراجعو او علمي حقایقو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو لوستونکو ته د فضايي تلسکوپونو د کارکړنې او د بشریت لپاره د هغوی د اهمیت په اړه جامع معلومات وړاندې کړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

# د ناسا رسمي ویب پاڼه - د فضايي ماموریتونو برخه
# د جیمز ویب فضايي تلسکوپ رسمي پاڼه
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د فزیک او ریاضي مرکز
# د کابل پوهنتون د ساینسي خپرونو اداره
# د اروپا فضايي اداره - ESA

__بی‌برخې__
__DISAMBIG__
د ځمکپوهنې تاریخي دوري

د ځمکې تاریخي دورې هغو لویو مهالنیو وېشونو ته ویل کېږي چې ځمکپوهانو د ځمکې د ۴.۶ میلیارده کلن تاریخ د مطالعې لپاره رامنځته کړي دي ترڅو د فزیکي، کیمیاوي او بیولوژیکي بدلونونو پړاوونه په نښه کړي. د د امریکا د ځمکپوهنې سروې د معلوماتو له مخې د ځمکې تاریخ په لویو واحدونو لکه ایونونو، دورو او زمانو وېشل شوی دی چې هر یو یې د حیات په تکامل او د ځمکې د قشر په جوړښت کې یو ځانګړی پړاو نندارې ته وړاندې کوي. د دغو دورو مطالعه موږ ته اجازه راکوي چې د لویو وچو د جلا کېدو، د غونډیو د جوړېدو او د ژوندي تنوع د رامنځته کېدو او له منځه تللو په اړه دقیق معلومات ترلاسه کړو. د کابل پوهنتون د ځمکپوهنې په پوهنځي کې د دغو تاریخي دورو تدریس د کانونو د موندلو او د ځمکې د تېرو اقلیمي بدلونونو د درک لپاره یو بنسټیز ګام ګڼل کېږي ځکه چې دافغانستان  جیولوژیکي جوړښت د بېلابېلو تاریخي پړاوونو محصول دی.

د ځمکې د تاریخ په لومړنیو پړاوونو کې چې د پری-کمبرین په نوم یادېږي د ځمکې قشر په جوړېدو پیل وکړ او لومړني ساده ژوندي موجودات په سمندرونو کې رامنځته شول چې د ځمکې د اتموسفیر په بدلون کې یې مهم رول درلود. د Nature Journal په علمي څېړنو کې راغلي چې د پیلیوزویک، میزوزویک او سینوزویک دورې د حیات د پراختیا هغه پړاوونه دي چې پکې نباتات، خځنده ګان، ډایناسورونه او په نهایت کې تی لرونکي حیوانات او انسانان رامنځته شول. د میزوزویک دوره چې د ډایناسورونو د واکمنۍ په نوم مشهوره ده نږدې ۶۶ میلیونه کاله وړاندې د یوې لویې اسماني ډبرې د لګېدو له امله پای ته ورسېده چې د ځمکې په تاریخ کې یې یو لوی بدلون رامنځته کړ. د افغانستان د علومو اکاډمۍ متخصصین په دې باور دي چې د دغو دورو د پاتې شونو او فوسیلونو مطالعه په هېواد کې د پخوانیو چاپیریالونو د پېژندنې او د طبعي زیرمو د موقعیت په ټاکلو کې حیاتي مرسته کوي.

د اوسنۍ دورې اهمیت چې د سینوزویک په نوم یادېږي د تی لرونکو حیواناتو په پراختیا او د انساني تمدن په رامنځته کېدو کې دی چې د ځمکې پر مخ یې د پام وړ بدلونونه راوستي دي. د Science Magazine د وروستیو راپورونو له مخې ځینې پوهان اوسنۍ زمانه د انتروپوسین په نوم یادوي ځکه چې د انسانانو فعالیتونو د ځمکې په جیولوژیکي او اقلیمي سیسټمونو باندې بې ساري اغېزې کړي دي. د ځمکې د تاریخي دورو مطالعه موږ ته دا پیغام راکوي چې ځمکه یو متحرک او تل بدلیدونکی سیاره ده او د تېرو پیښو درک کولی شي موږ سره د راتلونکي د اټکل او د چاپیریالي ننګونو په هوارولو کې مرسته وکړي. کابل پوهنتون او نور علمي مرکزونه د جیولوژي په برخه کې د مسلکي کدرونو په روزلو سره هڅه کوي چې د افغانستان د ځمکې د تېر تاریخ په اړه علمي څېړنې پراخې کړي او دا معلومات د هېواد په ابادۍ کې وکاروي. دا مقاله د معتبرو نړیوالو ځمکپوهنیزو سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د پښتو ژبې علمي پانګه بډایه کړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# د امریکا د ځمکپوهنې ټولنه - GSA
# د امریکا د ځمکپوهنې سروې اداره
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د کانونو او ځمکپوهنې برخه
# د کابل پوهنتون د ځمکپوهنې پوهنځی
# د بریتانیکا پوهنغونډ - جیولوژیکي وخت

وېشنيزه:ځمکپوهنه
وېشنيزه:تاریخ
وېشنيزه:طبیعي علوم
کوانټم فزیک

کوانټم فزیک د عصري فزیک هغه بنسټیزه او پېچلې څانګه ده چې د مادې او انرژۍ چلند په خورا کوچنیو کچو لکه اټومونو او د هغوی په فرعي ذراتو کې تر مطالعې لاندې نیسي. د د امریکا د فزیک ټولنې د علمي اسنادو پر بنسټ کوانټم میخانیک ثابته کړه چې په اټومي کچه د طبیعت قوانین له هغه څه سره چې موږ یې په ورځني ژوند کې په لویه کچه وینو په بشپړ ډول توپیر لري. په کلاسیک فزیک کې شیان ټاکلی موقعیت او سرعت لري مګر په کوانټم نړۍ کې ذرات لکه الکترونونه په یو وخت کې په څو حالتونو کې شتون درلودلی شي چې دغه حالت ته سوپرپوزيشن ویل کېږي. د کابل پوهنتون د فزیک په پوهنځي کې د کوانټم نظریه د معاصرې ټکنالوژۍ د درک لپاره کلیدي موضوع ګڼل کېږي ځکه چې د کمپیوټر چپس، لیزر او د طبي عکس اخیستنې پرمختللي ماشینونه ټول د همدې پوهې پر بنسټ جوړ شوي دي.

د کوانټم فزیک یو له خورا حیرانوونکو اصلونو څخه د موجي-ذرې دوه ګونوالی دی چې دا څرګندوي چې رڼا او ماده هم د څپې په څېر چلند کوي او هم د ذرې په څېر چې دا کشف د شلمې پیړۍ په پیل کې د ساینس پوهانو لکه مکس پلانک او البرټ اینشټاین لخوا پیل شو. د Nature Physics مجلې د څېړنو له مخې د کوانټم نړۍ بل عجیب خاصیت اینټنګلمینټ یا تړلتیا ده چې په هغې کې دوه ذرات په داسې ډول سره نښلي چې د یوې ذرې په حالت کې بدلون په سمدستي توګه د بلې ذرې په حالت اغیز کوي که څه هم د دوی ترمنځ واټن ملیونونه کیلومتره وي. د افغانستان د علومو اکاډمي څېړونکي په دې باور دي چې د دغو پېچلو مفاهیمو  او ترویج په پښتو ژبه کې کولی شي د هیواد د نوي نسل علمي لیدلوری پراخ کړي او هغوی ته د کایناتو د ژورو پټو حقیقتونو په اړه نوې پوښتنې راپیدا کړي. دغه نظریه نه یوازې فزیکي بلکې فلسفي بحثونه یې هم راپارولي دي ځکه چې دا د حقیقت په اړه زموږ پخواني تصورات له ننګونې سره مخ کوي.

د کوانټم ټکنالوژۍ راتلونکی په ځانګړي ډول د کوانټم کمپیوټرونو په جوړولو کې د بشري تمدن د نوي انقلاب زیری ورکوي چې کولی شي هغه محاسبې چې اوسني کمپیوټرونه یې په زرګونو کلونو کې کوي په څو ثانیو کې ترسره کړي. د Science Magazine د وروستیو تحلیلونو له مخې د کوانټم فزیک غوښتنلیکونه په سایبر امنیت، د نویو درملو په کشف او د انرژۍ د لېږد په سیسټمونو کې بې ساري بدلونونه راولي. کابل پوهنتون او نور علمي بنسټونه د فزیک په برخه کې د زده کړو د عصري کولو له لارې هڅه کوي چې محصلین له دې پیچلې پوهې سره اشنا کړي ترڅو هېواد د نړیوالو ساینسي بدلونونو څخه وروسته پاتې نه شي. دا مقاله د معتبرو نړیوالو سرچینو او علمي حقایقو پر بنسټ د پښتو ويکيپېډیا د بډاینې لپاره چمتو شوې ده ترڅو لوستونکو ته د کوانټم نړۍ د رښتیني او حیرانوونکي طبیعت په اړه دقیق پوهاوی ورکړي او د علم په لاره کې د هغوی تلوسه زیاته کړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# د امریکا د فزیک ټولنه - APS
# د نیچر فزیک علمي مجله
# د افغانستان د علومو اکاډمي - د فزیک څانګه
# د کابل پوهنتون د ساینسي څېړنو مرکز
# د سټنفورډ د فلسفې پوهنغونډ - د کوانټم نظریه

وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:کوانټم میخانیک
وېشنيزه:طبیعي علوم
جیوترمل انرژي

جیوترمل انرژي هغې تودوخې ته ویل کېږي چې د ځمکې په دننه کې شتون لري او له هغې څخه د برېښنا د تولید یا د ودانیو د ګرمولو لپاره ګټه اخیستل کېږي. د د امریکا د انرژۍ وزارت د معلوماتو له مخې دا انرژي د ځمکې د جوړښت له پیل او د رادیو اکټیف عناصرو له طبیعي تخریب څخه سرچینه اخلي چې په پایله کې یې د ځمکې لاندې ډبرې او اوبه خورا ګرمېږي. جیوترمل انرژي د نورو بیا رغېدونکو سرچینو په پرتله دا ګټه لري چې په ۲۴ ساعتونو کې په دوامداره توګه شتون لري او د لمر یا باد په څېر په هوا پورې تړلې نه ده نو ځکه د برېښنا د شبکې د ثبات لپاره یو خورا ډاډمن بدیل ګڼل کېږي.

د جیوترمل برېښناکوټونو فعالیت او د هغوی تخنیکي جوړښت په دې ولاړ دی چې د ځمکې له ژورو څخه ګرمه اوبه یا بړاس راوباسي ترڅو د برېښنا توربینونه پرې وڅرخوي. د IEA په راپورونو کې راغلي چې دغه بړاس له کارولو وروسته بیرته په اوبو بدلېږي او د ځمکې لاندې زیرمو ته لیږل کېږي ترڅو د انرژۍ دا سرچینه په دوامداره توګه پاتې شي. دغه ټکنالوژي په هغو سیمو کې خورا **ګټوره** ده چې اورشیندي فعالیتونه یا د ځمکې د قشر ماتېدونکي برخې ولري ځکه چې هلته حرارتي سرچینې ځمکې ته نږدې وي. د کابل پوهنتون په جیولوژي پوهنځي کې د دغو سرچینو مطالعه د افغانستان په ځینو ولایتونو کې د شته ګرمو چینو د ظرفیت معلومولو لپاره خورا مهمه بلل شوې ده.

د جیوترمل انرژۍ چاپیریالي ګټې او د هغې اقتصادي ارزښت د کاربن ډای اکسایډ د اخراج په کمولو کې خورا لوی رول لري ځکه چې دا سیسټم د فوسیل سون توکو په پرتله نږدې هیڅ ککړتیا نه تولیدوي. د Science Magazine د څېړنو پر بنسټ که څه هم د جیوترمل برېښناکوټونو لومړنی لګښت او د ځمکې د کیندلو پروسه ګرانه تمامېږي مګر په اوږدمهال کې د ساتنې ټیټ لګښت او لوړ عمر دا انرژي خورا ارزانه کوي. اوسمهال په نړيواله کچه د Enhanced Geothermal Systems په نوم په نوې ټکنالوژۍ کار روان دی چې ساینس پوهانو ته اجازه ورکوي حتی په هغو سیمو کې هم انرژي تولید کړي چې طبیعي ګرمې اوبه نلري. دا مقاله د نړیوالو ساینسي معیارونو او د جیو-تودوخې د انجینرۍ د اساساتو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو د پاکې انرژۍ په برخه کې لوستونکو ته نوي معلومات وړاندې کړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

# د امریکا د انرژۍ وزارت - جیوترمل اساسات
# د انرژۍ نړیوال اژانس - جیوترمل راپور
# د جیوترمل نړیواله ټولنه 
# کابل پوهنتون - د جیولوژي او کانونو پوهنځی
کوانټم اینکریپشن

کوانټم اینکریپشن چې د کوانټم د کلۍ وېش په نوم هم یادېږي د معلوماتو د خوندي کولو یو داسې میتود دی چې د ریاضیاتو پر ځای د کوانټم میخانیک په فزیکي قوانینو ولاړ دی. د NIST  د څېړنو پر بنسټ دا ټکنالوژي د فوټونونو یا د رڼا د ذرو له ځانګړتیاوو څخه ګټه اخلي ترڅو د دوو لورو ترمنځ یو داسې کوډ رامنځته کړي چې هک کول یې د اوسنیو فزیکي قوانینو له مخې ناممکن دي. د دودیزو اینکریپشن سیسټمونو برخلاف چې د لویو عددونو په تجزیه ولاړ دي او د کوانټم کمپیوټرونو په واسطه ماتېدلی شي کوانټم اینکریپشن د هر ډول غیر قانوني لاسوهنې په وړاندې حساس دی ځکه چې د کوانټم په نړۍ کې د یوې ذرې مشاهده کول د هغې فزیکي حالت بدلوي او په دې توګه لېږونکی او ترلاسه کوونکی سمدستي د جاسوسۍ له هڅې خبرېږي.

د کوانټم اینکریپشن عملي غوښتنلیکونه او د هغې تخنیکي پیچلتیاوې په نړيواله کچه د ستراتیژیکو اړیکو د خوندي کولو لپاره خورا حیاتي دي. د Nature Photonics په علمي مقالو کې راغلي چې دغه سیسټم د فوټونونو د قطبي کېدو له لارې صفرونه او یوونه لېږدوي او که چیرې کوم دریمګړی وغواړي دا معلومات غلا کړي نو د کوانټم سیسټم ګډوډېږي او کوډ خپل اعتبار له لاسه ورکوي. دا ټکنالوژي اوسمهال د بانکي معاملو، دولتي ارشیفونو او نظامي اړیکو د ساتنې لپاره په ځینو پرمختللو هیوادونو کې کارول کېږي. د کابل پوهنتون په ساینسي کنفرانسونو کې د کوانټم معلوماتي ساینس موضوع د راتلونکي ډیجیټل امنیت د بنسټ په توګه مطالعه کېږي ترڅو متخصصین پوه شي چې څنګه د کوانټم کمپیوټرونو له ګواښونو څخه مخکې امنیتي تدابیر ونیسي.

د کوانټم اینکریپشن راتلونکی او د کوانټم انټرنیټ رامنځته کېدل د معلوماتي ټکنالوجي په تاریخ کې یو بل لوی اوښتون بلل کېږي چې د مالومات بشپړ محرمیت تضمینوي. د Science Magazine د راپورونو له مخې د کوانټم شبکو جوړول خورا لوړ لګښت او دقیقو لیزرونو ته اړتیا لري مګر د معلوماتي امنیت په برخه کې د هغې ارزښت د هر ډول پانګونې سره سمون خوري. په راتلونکو کلونو کې به د سپوږمکیو په واسطه د کوانټم کوډونو لېږدول د نړۍ په هر ګوټ کې د خوندي اړیکو زمینه برابره کړي. کابل پوهنتون او د نړۍ نور علمي مرکزونه هڅه کوي چې د نوري فایبر په شبکو کې د کوانټم میتودونو د پلي کولو لارې چارې ولټوي ترڅو د معلوماتو لېږد له هر ډول سایبري بریدونو څخه خوندي وساتل شي. دا مقاله د کوانټم فزیک د اصولو او د معلوماتو د امنیت د عصري معیارونو پر بنسټ په نثري بڼه چمتو شوې ده.

## سرچینې او بهرني لینکونه

# د نیسټ رسمي ویب پاڼه - کوانټم ساینس 
# د نیچر مجلې د کوانټم معلوماتو څانګه
# د کوانټم ټکنالوژۍ څېړنیز مرکز
# کابل پوهنتون - د کمپیوټر ساینس پوهنځی
ګرافین

ګرافین د کاربن یو ځانګړی شکل دی چې د اتومونو یو واحد دوه اړخیز پرت لري او په یوه هیکساګونل یا شپږ ضلعي شبکه کې تنظیم شوي دي. د د مانچسټر پوهنتون د ګرافین انسټیټیوټ د څېړنو پر بنسټ دا ماده د نړۍ ترټولو نرۍ او په عین حال کې ترټولو قوي ماده ده چې حتی له فولادو څخه دوه سوه برابره پیاوړې ثابت شوې ده. ګرافین نه یوازې خورا قوي دی بلکې د تودوخې او برېښنا د لېږدولو په برخه کې هم بې ساري وړتیا لري چې له مسو څخه څو برابره چټک فعالیت کوي. د کابل پوهنتون د فزیک او کیمیا په څېړنیزو بحثونو کې ګرافین د راتلونکي نسل د ټکنالوژۍ بنسټ بلل شوی چې کولی شي د برېښنايي وسایلو، بطریو او حتی ساختماني موادو په جوړښت کې بنسټیز بدلونونه رامنځته کړي.

د ګرافین کشف او د هغې فزیکي ځانګړتیاوې د معاصر ساینس په تاریخ کې یو له خورا مهمو لاسته راوړنو څخه دي چې په ۲۰۱۰ کال کې یې د کشفونکو لپاره د نوبل جایزه هم وګټله. د Nature Journal په علمي مقالو کې راغلي چې د دې مادې شفافیت او انعطاف مننه اجازه ورکوي چې په راتلونکي کې ترې داسې ځیرک موبایلونه او تلویزیونونه جوړ شي چې په اسانۍ سره قات کېدلی شي. د دې ترڅنګ ګرافین د اوبو د تصفیې په سیسټمونو کې هم خورا ګټور دی ځکه چې د هغې مالیکولي جوړښت یوازې د اوبو مالیکولونو ته اجازه ورکوي چې تېر شي او مالګه یا نور ککړونکي مواد په بشپړ ډول فلټر کوي. د افغانستان د علومو اکاډمۍ د نویو موادو څانګه په دې باور ده چې د ګرافین په څېر موادو مطالعه د هیواد د ساینسي پرمختګ لپاره اړینه ده ترڅو افغان محصلین د نړۍ له نویو موندنو سره اشنا شي.

د ګرافین په کارولو سره د بطریو د چارج کولو سرعت او د هغوی د ظرفیت لوړول یو بل د پام وړ انقلاب دی چې په نړیواله کچه پرې کار روان دی. د Science Magazine د راپورونو له مخې د ګرافین پر بنسټ جوړې شوې بطرۍ کولی شي د اوسنیو لیتیوم بطریو په پرتله په څو دقیقو کې چارج شي او د ډېر وخت لپاره انرژي وساتي چې دا چاره د برېښنايي موټرو د صنعت لپاره خورا حیاتي ده. که څه هم د ګرافین تولید په لویه کچه لا هم له ننګونو سره مخ دی او لګښت یې لوړ دی مګر ساینس پوهان هڅه کوي چې د تولید ارزانه او اسانه لارې چارې ورته ومومي. کابل پوهنتون د خپلو تخصصي سیمینارونو له لارې هڅه کوي چې د نانو ټکنالوژۍ په چوکاټ کې د دغو موادو ارزښت روښانه کړي ترڅو په راتلونکي کې په کورنیو صنایعو کې ترې ګټه واخیستل شي. 

سرچینې او بهرني لینکونه

د مانچسټر پوهنتون - د ګرافین ملي مرکزد نیچر مجلې د ګرافین څېړنیزه برخهد افغانستان د علومو اکاډمي - د کیمیا څانګه د کابل پوهنتون د ساینسي څېړنو مجله

وېشنيزه:کیمیا
وېشنيزه:مواد
وېشنيزه:نانو ټکنالوژي
نیورولینک

نیورولینک یو امریکایي تېکنالوژیکي شرکت دی چې د مغز او کمپیوټر ترمنځ د مستقیمو اړیکو د رامنځته کولو لپاره په خورا کوچنیو او پرمختللو چپسونو کار کوي. د د نیورولینک رسمي ویب پاڼې د معلوماتو له مخې د دغې تېکنالوژۍ اصلي هدف د داسې وسیلو جوړول دي چې په مغز کې د جراحي له لارې ځای پر ځای کېږي او له انسان سره مرسته کوي چې وکولی شي یوازې د فکر په واسطه برېښنايي وسایل لکه کمپیوټر او موبایل کنټرول کړي. دغه سیسټم چې د Brain-Computer Interface یا BCI په نوم یادېږي د خورا نریو تارونو څخه جوړ دی چې د انسان د وېښتانو په پرتله څو چنده کوچني دي او په مستقیم ډول د مغز له عصبي حجرو یا نیورونونو سره نښلي ترڅو برېښنايي سګنالونه ترلاسه او تحلیل کړي.

د نیورولینک فعالیت او د هغې طبي ګټې د عصبي ناروغیو په درملنه کې یو لوی انقلاب بلل کېږي چې په ځانګړي ډول د هغو کسانو لپاره هیله بخښونکې ده چې د ملا د تیر د زیانمن کېدو له امله فلج شوي دي. د Nature Journal په علمي مقالو کې راغلي چې دا تېکنالوژي کولی شي د مغز هغه سګنالونه چې د حرکت مسؤلیت لري بیا راژوندي کړي او په دې توګه د فلج شويو کسانو سره مرسته وکړي چې خپل لاسونه یا پښې په مصنوعي ډول وخوځوي. د دې ترڅنګ نیورولینک هڅه کوي چې د ړندوالي، کڼوالي او نورو عصبي اختلالاتو لکه الزایمر او پارکنسون په درملنه کې هم رول ولوبوي ځکه چې دا وسیله کولی شي په مغز کې د زیانمن شويو عصبي لارو ځای ونیسي او معلومات په سمه توګه انتقال کړي.

د دې تېکنالوژۍ راتلونکی یوازې په طب پورې محدود نه دی بلکې د انسان او مصنوعي ځيرکتیا یا Artificial Intelligence د یو ځای کېدو په لور یو ګام ګڼل کېږي چې ډېرې اخلاقي او ټولنیزې پوښتنې یې هم راپورته کړې دي. د Science Magazine د څېړنو پر بنسټ که څه هم د نیورولینک لومړنۍ انساني ازموینې بریالۍ وې مګر په مغز کې د یوې بهرنۍ وسیلې ځای پر ځای کول د اوږد مهاله روغتیایي اغېزو او د شخصي معلوماتو د امنیت په اړه جدي اندېښنې پیدا کړې دي. د کابل پوهنتون په څېر علمي مرکزونو کې هم د دغو نویو ټیکنالوژیو په اړه بحثونه کېږي ترڅو محصلین د ډیجیټل عصر له راتلونکو ننګونو او فرصتونو خبر شي ځکه چې د مغز او کمپیوټر یووالی کولی شي د انسان د حافظې او زده کړې وړتیا په بې ساري ډول لوړه کړي. دا مقاله د نړیوالو معتبرو سرچینو او تازه ساینسي موندنو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د عصبي انجینرۍ په ډګر کې لوستونکو ته نوي معلومات وړاندې کړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه
# د نیورولینک رسمي ویب پاڼه
# د نیچر مجلې د عصبي اړیکو برخه
# MIT Technology Review
# کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مرکز

وېشنيزه:ټکنالوژي
وېشنيزه:طب
وېشنيزه:مصنوعي ذکاوت
د هایډروجن سون توکي

هایډروجن سون توکي د پاکې انرژۍ یوه بډایه سرچینه ده چې د اکسیجن سره د کیمیاوي تعامل په پایله کې برېښنا یا تودوخه تولیدوي او یوازینی محصول یې د اوبو بړاس دی. د د امریکا د انرژۍ وزارت د معلوماتو له مخې هایډروجن په طبیعت کې په خپلواک ډول نه موندل کېږي بلکې باید له نورو مرکباتو لکه اوبو یا طبیعي ګاز څخه د الکترولیز یا حرارتي پروسو له لارې جلا شي. د هایډروجن ترټولو لویه ګټه دا ده چې د وزن په تناسب له پټرولو او ډیزلو څخه ډېره زیاته انرژي لري او د سوځولو پر مهال هیڅ ډول کاربن ډای اکسایډ یا نور زهري ګازونه نه تولیدوي چې دا ځانګړنه یې د اقلیمي بدلون په وړاندې مبارزه کې خورا ارزښتمنه کوي.

د هایډروجن سون توکو کارول او د هغوی تخنیکي پلي کول په ځانګړي ډول د ټرانسپورټ او درنو صنایعو په برخه کې د پام وړ وده کړې ده. د د انرژۍ نړيوال اژانس په راپورونو کې راغلي چې د هایډروجن سون توکو حجرې یا فیول سیلونه کولی شي په موټرو، بسونو او حتی کښتیو کې د بطریو پر ځای وکارول شي ځکه چې دا سیسټم په ډېره لږه موده کې چارج کېږي او د اوږده سفر وړتیا لري. د دغې ټکنالوژۍ په لړ کې شنه هایډروجن ته ځانګړې پاملرنه کېږي چې د لمر او باد د برېښنا په واسطه له اوبو څخه ترلاسه کېږي او د تولید پروسه یې په بشپړ ډول له ککړتیا پاکه ده. کابل پوهنتون د انجینرۍ په پوهنځي کې د انرژۍ د نویو سیسټمونو په چوکاټ کې د هایډروجن د ذخیره کولو او لېږدولو ننګونې مطالعه کوي ترڅو د راتلونکي پاک صنعت لپاره چوکاټونه چمتو شي.

د هایډروجن اقتصاد رامنځته کېدل او د فوسیل سون توکو ځای ناستی کېدل د نړيوالو پانګونو او زېربنايي بدلونونو غوښتنه کوي ځکه چې د هایډروجن ساتنه او لېږد لوړ فشار او ځانګړو ټانکونو ته اړتیا لري. د Science Magazine د څېړنو پر بنسټ که څه هم د هایډروجن تولید اوسمهال ګران تمامېږي مګر د ټکنالوژۍ په پرمختګ او په پراخه کچه تولید سره به یې بیې راښکته شي او په راتلونکو څو لسیزو کې به د نړۍ د انرژۍ لویه برخه جوړه کړي. د نړۍ مشهور هیوادونه اوس د هایډروجن د تولید او صادراتو په ستراتیژیو کار کوي ترڅو د کاربن څخه پاک اقتصاد ته ورسېږي. دا مقاله د نړیوالو ساینسي حقایقو او د انرژۍ د تېکنالوژۍ د اساساتو پر بنسټ ترتیب شوې ده ترڅو لوستونکو ته د هایډروجن سون توکو د رول په اړه پوره پوهاوی ورکړي.

## سرچینې او بهرني لینکونه

# د انرژۍ نړیوال اژانس - د هایډروجن راتلونکی
# د امریکا د انرژۍ وزارت - فیول سیلونه
# د هایډروجن تېکنالوژۍ خبري سرچینه
# کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله
د فضايي کان کیدنه

فضايي کان کیندنه د ساینس او ټیکنالوژي هغه راپورته کېدونکی ډګر دی چې موخه یې له سیارچو، سپوږمۍ او نورو اسماني اجسامو څخه د خامو موادو او کانونو استخراج دی. د د پلانېټري ټولنې د څېړنو له مخې په سیارچو کې د پلاټینیم، سرو زرو او نورو نادره فلزاتو خورا لویې زیرمې شتون لري چې په ځمکه کې د صنعتي تولید لپاره خورا حیاتي دي. د دې ترڅنګ په فضا کې د اوبو موندل د فضايي کان کیندنې ترټولو مهم لومړیتوب دی ځکه چې اوبه په هایډروجن او اکسیجن بدلېدلی شي او په فضا کې د لیرې سفرونو لپاره د سون توکو په توګه کارول کېږي. دا چاره کولی شي په راتلونکي کې د ځمکې پر طبیعي سرچینو فشار کم کړي او د فضايي اقتصاد یو نوی دوران پیل کړي.

د فضايي کانونو استخراج او د هغوی تخنیکي پلي کول خورا پېچلو روبوټیک سیسټمونو او دقیقو فضايي محاسباتو ته اړتیا لري. د د ناسا د اوسېریس رېکس ماموریت ثابته کړې ده چې له سیارچو څخه د نمونو راټولول او ځمکې ته رسول ممکن دي مګر په سوداګریزه کچه د زرګونو ټنو موادو لېږد لا هم یو لوی انجینري چیلنج دی. د کابل پوهنتون په ساینسي کنفرانسونو کې دا موضوع د کانونو د انجینرۍ او ستورپوهنې د یو ځای کېدو په توګه مطالعه کېږي ځکه چې د استخراج لپاره باید د صفر جاذبې یا ټیټې جاذبې شرایطو ته ځانګړې پاملرنه وشي. دغه ټکنالوژي د راتلونکي نسل لپاره د کار او ساینسي څېړنو بې ساري فرصتونه رامنځته کوي چې په هغې کې د روبوټونو خپلواک فعالیت د بریا اصلي شرط دی.

د فضايي سرچینو څخه ګټه اخیستنه د نړيوالو قوانینو او حقوقي چوکاټونو په اړه هم جدي پوښتنې راپورته کړي دي ځکه چې تر اوسه په فضا کې د ملکیت د حقونو په اړه نړیواله اجماع نشته. د Science Magazine د راپورونو له مخې که څه هم ځینې هېوادونه لکه امریکا او لوګزامبورګ د فضايي کانونو لپاره قوانین جوړ کړي مګر دا موضوع د ملګرو ملتونو په کچه بحثونو ته اړتیا لري ترڅو د فضايي امپریالیزم مخه ونیول شي او سرچینې په عادلانه توګه وکارول شي. د د اروپا فضايي اداره هم په دې نظر ده چې په سپوږمۍ کې د کانونو کیندنه به د مریخ په لور د سفرونو لپاره د یوې لومړنۍ اډې په توګه کار وکړي. دا مقاله د نړیوالو فضايي بنسټونو د حقایقو او د معاصر ستورپوهنې د اساساتو پر بنسټ په نثري بڼه ترتیب شوې ده ترڅو د پښتو ويکيپېډيا د ساینسي برخې غنا زیاته کړي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د پلانېټري ټولنې علمي پاڼه
* د ارټیمیس پروګرام او فضايي سرچینې
* کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله
* د اروپا فضايي اداره - راتلونکي ماموریتونه
سمندري تودوخې انرژي

د سمندري تودوخې د انرژۍ بدلون چې په لنډه توګه د اوټیک (OTEC) په نوم یادېږي د پاکې او دوامداره انرژۍ د تولید یو داسې مېتود دی چې د سمندر د سطحي ګرمو اوبو او د سمندر د ژورو یګو اوبو ترمنځ د تودوخې له توپیر څخه ګټه اخلي. د د امریکا د بیا رغېدونکې انرژۍ د ملي لابراتوار د څېړنو له مخې دا ټیکنالوژي په هغو تودو سیمو کې خورا ښه پایله ورکوي چې د سمندر د سطحې او ژوروالي ترمنځ د تودوخې درجه لږ تر لږه شل درجې توپیر ولري. د دې پروسې له لارې تولید شوې برېښنا د لمر او باد برعکس په ټول کال کې په دوامداره توګه ترلاسه کېدلی شي نو ځکه د یو شمېر ټاپو وزمه هېوادونه لپاره د انرژۍ په برخه کې د پر ځان بسیاینې یوه لویه هیله ګڼل کېږي.

د دغې ټیکنالوژۍ کارکړه او په هغې کې د برېښنا د تولید سیسټم په دې ولاړ دی چې د سطحې ګرمې اوبه د امونیا په څېر یو مایع د بړاس په حالت بدلوي ترڅو د برېښنا توربینونه پرې وڅرخېږي. د NOAA په علمي لیکنو کې راغلي چې له توربین څخه وروسته دا بړاس د سمندر له ژورو څخه د را ایستل شویو یګو اوبو په واسطه بېرته په مایع بدلېږي او دا څرخ په دوامداره توګه تکرارېږي. دکابل پوهنتون په څېر علمي مرکزونو کې د داسې پېچلو سیسټمونو مطالعه له محصلینو سره مرسته کوي چې د تودوخې د بدلون (Thermodynamics) په قوانینو او د پاکې انرژۍ په نویو بڼو پوه شي. دا ډول سیسټمونه نه یوازې برېښنا تولیدوي بلکې د سمندر له ژورو اوبو څخه د کبانو د روزنې او حتی د اوبو د تصفیې په برخو کې هم ګټه اخیستل کېږي.

د سمندري تودوخې انرژي د چاپیریالي خوندیتوب او اقتصادي ودې په برخه کې خورا مهم رول لوبوي ځکه چې دا پروسه هېڅ ډول کاربن ډای اکسایډ نه تولیدوي او د اقلیمي بدلون په وړاندې مبارزه کې مرسته کوي. د Science Magazine د راپورونو پر بنسټ که څه هم د سمندر په ژورو کې د لویو نلونو ځای پر ځای کول خورا لوړ لګښت غواړي مګر په هغو هېوادونه کې چې سمندري ساحلونه لري دا پانګونه په اوږدمهال کې خورا ګټوره ثابتېږي. اوسمهال په نړيواله کچه په هایبرېډ سیسټمونو کار روان دی ترڅو د برېښنا ترڅنګ د څښاک پاکې اوبه هم تولید کړي. دا مقاله د نړیوالو سمندري او انرژۍ د سازمانونو د معلوماتو پر بنسټ په معیاري پښتو نثري بڼه چمتو شوې ده ترڅو لوستونکو ته د دغې نوې ټیکنالوژۍ په اړه جامع معلومات وړاندې کړي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د ملي لابراتوار تخنیکي راپور - OTEC
* د امریکا د انرژۍ وزارت - سمندري انرژي
* کابل پوهنتون - د طبیعي علومو پوهنځی
* د سمندري ټیکنالوژۍ نړيوال مرکز
بیومیمیتیک

بیومیمیتیک یا بیومیمیکري د ساینس هغه څانګه ده چې د طبیعت له پېچلو ماډلونو، سیسټمونو او عناصرو څخه الهام اخلي ترڅو د انساني ستونزو لپاره نوې حل لارې ومومي. د د بیومیمیکري انسټیټیوټ د تعریفونو له مخې، په دې علم کې ساینس پوهان د ژوندیو موجوداتو جوړښت او فعالیتونه مطالعه کوي او بیا هڅه کوي چې ورته ټیکنالوژي په انجینرۍ، طب او معمارۍ کې پلي کړي. د مثال په ډول، د مرغانو د وزرونو جوړښت د الوتکو په ډیزاین کې کارول شوی او یا د ځینو کبانو د پوستکي ځانګړتیاوې د کښتیو د سرعت لوړولو لپاره الګو (Pattern) ګرځول شوې دي. دا پروسه له موږ سره مرسته کوي چې د طبیعت له ملیونونو کلونو تجربو څخه ګټه واخلو او داسې وسایل جوړ کړو چې لږ انرژي مصرفوي او ډېر (Extremely) اغېزمن دي.

د بیومیمیتیک عملي غوښتنلیکونه په معاصر صنعت کې خورا پراخ دي او د موادو په نوي ساینس کې یې لوی بدلونونه رامنځته کړي دي. د د نیچر مجلې په علمي مقالو کې راغلي چې د نانو ټیکنالوژۍ په مرسته اوس ساینس پوهان داسې رنګونه جوړوي چې د پاڼو په څېر ځان پاکونکي (Self-cleaning) وي. د کابل پوهنتون په څېر علمي مرکزونو کې د دغه علم تدریس د نوښتګرو (Innovative) انجنیرانو په روزنه کې خورا مهم رول لري، ځکه دا دوی ته ورښيي چې څنګه د حشراتو له سترګو څخه د کمرې لینزونه او یا د غڼې له جال څخه خورا کلک تارونه جوړ کړي. دا ډول موندنې ثابتوي چې طبیعت تر ټولو ستر لابراتوار دی او انسان باید د پرمختګ لپاره د دغه چاپیریال (Environment) له قوانینو څخه درس واخلي.

د بیومیمیتیک راتلونکی د دوامداره پرمختګ او زرغونې ټیکنالوژۍ په لور یو مهم ګام ګڼل کېږي چې په هېواد کې د ساختماني چارو او تولیداتو په برخه کې هم ګټور ثابتېدلی شي. د Science Magazine د راپورونو پر بنسټ، په راتلونکي کې به د بیومیمیتیک پر بنسټ جوړ شوي مواد نه یوازې قوي وي، بلکې د چاپیریال سره به بشپړ سمون (Adaptation) ولري. د معمارۍ په ډګر کې د هغو ودانیو ډیزاین چې په طبیعي ډول یګې (Cool) پاتې کېږي، د میږیانو د کورونو له جوړښت څخه الهام اخیستی دی. دا علم موږ ته د دې وړتیا راکوي چې د ځمکې پر مخ د پاتې کېدو لپاره داسې لارې ومومو چې طبیعت ته زیان ونه رسوي. دا مقاله د نړیوالو ساینسي حقایقو پر بنسټ په نثري بڼه چمتو شوې ده ترڅو لوستونکي د دغه نوي او حیرانونکي (Astonishing) علم له ګټو خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د بیومیمیکري انسټیټیوټ - پېژندنه
* د نیچر مجلې ساینسي لیکنې
* کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله
* له طبیعت څخه وپښتئ - د بیومیمیکري سرچینه