په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه

په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه، په ځانګړې توګه د بېلابېلو ګروپونو د رایې ورکولو حق او له رایې ورکولو څخه بې برخې کول، د متحده ایالاتو په تاریخ کې یوه اخلاقي او سیاسي مسئله وه.

په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو د شرایطو لرل، د متحده ایالاتو د اساسي قانون او د فدرالي او دولتي قوانینو له خوا اداره کېږي. د اساسي قانون څو تعدیلات (په ځانګړې توګه پنځلسم، نولسم، او شپږویشتم) اړتیا لري چې د متحده ایالاتو د اتباعو د رایې ورکولو حقونه د توکم، رنګ، د غلامۍ پخوانی حالت، جنسیت، یا عمر (۱۸ کلن او زاړه) له مخې کم نه کړي؛ اساسي قانون لکه څنګه چې په اصل کې لیکل شوی د ۱۷۸۷-۱۸۷۰ز په اوږدو کې هېڅ ډول نور حقونه نه دي رامنځته کړي، پرته له دې چې که دولت یو کس ته اجازه ورکړې وای چې د خپل ایالت قانون جوړونکې ډلې لپاره رایه ورکړي، نو دا اړینه ده چې هغه کس ته اجازه ورکړي چې د متحده ایالاتو د استازو جرګې غړو په ټاکنو کې رایه ورکړي.

## مخینه
د رایې حق د هرې ډیموکراسۍ بنسټ دی. د بېلګې په توګه قاضي القضات ارل وارن، په Reynolds v. Sims, 377 U.S. 533, 555 (1964) کې ليکلي: «د خپلې خوښې نوماند ته په ازاده توګه د رايې ورکولو حق د ديموکراتيکې ټولنې بنسټ دی او بې له شکه د رايې حق په آزادې او دیموکراټیکې ټولنې کې یوه اساسي موضوع ده. 

## د امریکا اصلي خلک
له ۱۷۷۸ څخه تر ۱۸۷۱ ز کال پورې، حکومت هڅه وکړه چې د بېلابېلو اصلي قومونو سره خپلې اړیکې د تړونونو له لارې حل کړي. دې تړونونو د دوو خپلواکو هېوادونو ترمنځ تړونونه رامنځته کړل او دا یې بیان کړل چې د امریکا اصلي خلک د دوی د قومونو اتباع دي او د متحده ایالاتو په سرحدونو کې ژوند کوي. پر تړونونو د اجرایوي څانګې له خوا بحثونه وشول او د متحده ایالاتو د سنا له خوا تصویب شول.

## افریقایي امریکایان او بېوزلي سپین پوستي
د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې د اساسي قانون د تصویب په وخت کې، ډېریو ایالتونو د ملکیت وړتیا درلوده چې د امتیاز ورکولو حق یې محدودوو؛ د ایالتونو له مخې ټاکلې اندازې یې توپیر درلود، خو د ځینو اټکلونو له مخې، د نیمایي څخه زیات سپین پوستي د رایې ورکولو له حق څخه بې برخې شوي وو. ډېریو ایالتونو د شمالي کارولینا په ګډون له انقلاب څخه وروسته د بېلابېلو رنګونو آزادو شویو نارینه وو ته د رایې ورکولو حق ورکړ.

### د رایې ورکولو له حق څخه د بې برخې کولو حقوقي ګواښونه
افریقایي امریکایانو په چټکۍ سره په ۱۹ پېړۍ کې د دې ډول احکامو پر وړاندې قانوني ننګونې پیل کړې. بوکر ټي واشنګټن، چې په توسکګي پوهنتون کې د هغه وخت په ټولنیزو محدودیتونو کې د کار کولو هڅې لپاره او د هغه د عامه دریځ له مخې مشهور و، په پټه توګه د بې شمېره قانوني ګواښونو لپاره تنظیمات او مالي مرستې  وکړې تر څو خلک له خپلو حقوقو څخه بې برخې نه شي. هغه په ​​شتمنو شمالي متحدینو او مخورو باندې غږ وکړ چې د دې کار لپاره مالي مرستې راټولې کړي.

## اسیایی امریکایان
د نولسمې پېړۍ په نیمایي کې دې هېواد ته د آسیایي کډوالو د لومړنۍ څپې له راتګ راهیسې په متحده ایالاتو کې د آسیایی امریکایانو لپاره د رایې ورکولو حق په دوامداره توګه د بحث موضوع وه. د آسیایی کډوالو لپاره د رایې ورکولو د حقونو مسئله د ۱۸۸۲ ز کال څخه د چینایي امریکایانو د تابعیت وضعیت سره د چین د محرومېدو له قانون سره پیل شوه چې د ۱۸۷۰ ز کال د تابعیت له قانون څخه یې الهام اخیستی او جوړ شوی و.

## ښځې
یو موازي، خو جلا حرکت د ښځو د رایې ورکولو د حق لپاره و. د رایې ورکولو د حق د غورځنګ په مشرانو کې سوزان بي انتوني، الیزابیت کیډي سټینټون، او الیس پاول شاملې وې. دا هم ویل کېږي چې دې وضعیت د امریکا له کورنۍ جګړې څخه وده کړې، ځکه چې ښځې د غلامۍ د ختمولو د غورځنګ پیاوړې مشرانې وې. د منځنۍ او لوړې طبقې ښځې په عمومي توګه د جګړې په بهیر کې او وروسته له جګړې په شمالي برخه کې په سیاسي توګه لا فعالې شوې.

## پوځ
د پوځي دریځ له امله د پوځ غړو ته د رایې ورکولو حق هېڅکله نه و ورکړل شوی- د پوځ هر یوه غړي په واضیح او مطلق ډول د هغه وخت د شرایطو په پام کې نیولو سره چې د هېواد په تاریخ کې پېښ شوي وو د رایې ورکولو حق ترلاسه کړ. د متحده ایالاتو په ټولټاکنو کې د پوځي غړو د رایې ورکولو حقونو پورې اړوند مسئلې شاوخوا پر دوه نورو مسئلو متمرکزې وې: د غیر حضوري رایې ورکولو حق او د ټاکنو پورې اړوند فعالیتونو کې د بې پلویتوب شرایط.

## واشنګټن، ډي. سي.
په ۱۸۰۱ ز کال کې واشنګټن، ډي. سي. ایالت د مریلینډ او ویرجینیا ایالتونو له یوې برخې رامنځته شو. د ویرجینیا یوه برخه د هغه ځای د اوسیدونکو په غوښتنه، په ۱۸۴۶ ز کا ل کې د غلامۍ د ساتنې او د دولت د بیا رغولو لپاره د کانګرس د قانون له مخې ویرجینیا ته وروګرځول شوه. کله چې مریلینډ د خپلې ځمکې یوه برخه کانګرس ته ددې لپاره وسپارله چې د هېواد د پلازمینې په توګه ترې کارواخیستل شي، کانګرس د مریلینډ د رایې ورکولو قوانینو ته نور دوام ورنه کړ.

## ځوانان
په ۱۹۶۰ لسیزې کې د رایې ورکولو د حقونو درېیم غورځنګ بریالی شو چې د رایې ورکولو عمر له یوویشت څخه اتلس کلونو ته راټیټ کړي. فعالانو یادونه وکړه چې ډېری هغه نارینه چې د ویتنام په جګړه کې د جګړې لپاره چمتو شوي وو، ډېری یې ځوانان وو او دوی دا حق نه درلود چې د هغو مشرانو په هکله خپل نظر څرګند کړي کومو چې دوی یې جګړې ته لېږلي وو. ځینو ایالتونو لا پخوا د رایې ورکولو عمر کم کړی و: په ځانګړې توګه جورجیا، کینټکي او هاوايي، لا پخوا د یوویشت کلنو څخه کم عمر لرونکو کسانو ته د رایې ورکولو اجازه ورکړې وه.

## معلولیت
په ځینو ایالتونو کې، هغه خلک چې په ذهني توګه بې کفایته ګڼل کېږي اجازه نه ورکول کېږي چې رایه ورکړي. د رایې ورکولو د حقونو متخصص میشل بشپ ویلي: «موږ په متحده ایالاتو کې وروستی جمعیت یو چې تاسو کولی شئ زموږ د هویت له امله زموږ د رایې ورکولو حق واخلئ». 

د محافظه کارۍ په بهیر کې، خلک کولای شي د رایې ورکولو حق له لاسه ورکړي. په کالیفورنیا کې، SB ۵۸۹ په ۲۰۱۵ کال کې تصویب شو او دا انګیرنه یې رامنځته کړه چې د محافظه کارۍ په بهیر کې کسان کولی شي رایه ورکړي.

### د متحده ایالاتو سیمې
د متحده ایالاتو اتباع او غیر تابعیت لرونکي اوسېدونکي چې د امریکا په ساموا، ګوام، شمالي ماریانا ټاپوګانو، پورټو ریکو یا د متحده ایالاتو ویرجن ټاپوګانو کې اوسېږي اجازه نه لري د متحده ایالاتو په ملي او ولسمشریزو ټاکنو کې رایه ورکړي، ځکه چې دا د متحده سیمې له متحده ایالاتو سره تړاو لري خو د ولسمشرۍ استازی نه لري. د متحده ایالاتو اساسي قانون د رایې ورکولو لپاره رایه ورکوونکی دې ته اړ کوي چې د ۵۰ ایالتونو څخه یو یا د کولمبیا په یوې سیمې کې اوسیدونکی وي ترڅو په فدرالي ټاکنو کې رایه ورکړي.

## لاسرسی
فدرالي قانون لکه د امریکایانو د معلولیت قانون ۱۹۹۰ (ADA)، د ۱۹۹۳ د رایه ورکوونکو د ثبت ملي قانون(NVRA) ، یا «موټر-ووټر قانون » او د ۲۰۰۲ کال د امریکا د رایې قانون (HAVA) سره د ځینو ستونزو په حل کولو کې سره مرستې کوي. په متحده ایالاتو کې معلولین او غیر انګلیسي ژبې رایې ورکونکي د خپلو رایې ورکولو د حقوقو په هکله اندېښمن دي. ځینو څېړنو ښودلي چې د رایې ورکولو ځایونه د معلولیت لرونکو رایې ورکوونکو لپاره د لاسرسي وړ نه دي.

## د غیر تابعیت لرونکو کسانو رایه ورکول
له ۴۰ څخه ډېر ایالتونه یا سیمې د خپلواکۍ د اعلامیې څخه مخکې مستعمرو په ګډون، په ځینو وختونو کې غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکړې چې د استوګنې اړتیاوې پوره کړي په ځینو یا ټولو ټاکنو کې ګډون وکړي. دا په خپله متحده ایالاتو ته د کډوال کېدو د پیاوړي تداوم ښکارندویي کوي. ځینې ​​​​ښارونه لکه شیکاګو، په مریلینډ کې ځینې ښارګوټي یا کلي نن ورځ غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکوي چې د ښوونځي یا نورو سیمه ییزو ټاکنو کې رایې ورکړي.

## سرچینې