بريکس

**بريکس**د هېوادونو د يوې ډلې نوم دی چې مشري یې د مخ پر ودې اقتصادي قدرتونو لخوا رهبري کیږي، او سرلیک یې د هماغه هېوادونو د لومړيو تورو له يوځای کولو څخه جوړ شوی دی، چې برازیل ، روسیه ، هند ، چین او سوېلي افریقا  دي.  په لومړي سر کې د دې ډلې نوم بريک و، خو وروسته له هغه چې سوېلي افریقا په دې ډله کې شامله شوه، نو نوم يې په بريکس بدل شو. د ۲۰۲۳ کال د اګست په ۲۴ مه اعلان شو چې د ۲۰۲۴ کال د جنورۍ له لومړۍ نېټې به شپږ نور هېوادونه ارجنټاین ، اېتوپیا ، متحده عربي امارات ، ایران ، سعودي عربستان او مصر په دې ګروپ کې شامل شي.  د بریکس بنسټ اېښودونکو هېوادونو برازیل ، روسیې ، هند او چین په ۲۰۰۹ کال کې په یکاترینبورګ کې خپله لومړۍ غونډه وکړه. سوېلي افریقا یو کال وروسته په ۲۰۱۰ زېږديز کې له دې سازمان سره یوځای شوه.

مصر ، اېتوپیا ، ایران او متحده عربي امارات هم د ۲۰۲۴ کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه له دې سازمان سره یوځای شول.   د ارجنټاین نوی حکومت چې مشري یې جاویر میلي کوي، د بریکس غړو هېوادونو مشرانو ته یو لیک واستاوه او د دې نړیوال سازمان له غړیتوب څخه ووت.   سعودي عربستان د۲۰۲۴ کال د جنورۍ په لومړۍ نیټه د بريکس سازمان سره یوځای نه و، مګر څو ورځې وروسته یې اعلان وکړ چې لاهم د یوځای کېدو اختیار په پام کې نیسي.

که څه هم د بریکس ګروپ پنځه بنسټ اېښودونکي هېوادونه ټول د مخ پر ودې هېوادونو یا مخ پر ودې اقتصادونو په کټګورۍ کې دي، دوی په عمومي ډول د چټکو او پراخو اقتصادونو او په نړیوالو او سیمه يیزو چارو کې د اغېزمن نفوذ له امله د نورو هېوادونو څخه توپیر لري. بريکس د نړۍ د نیمایي نفوس استازیتوب کوي او د نړۍ ۲۸٪ اقتصادي ځواک لري.  په ۲۰۱۸ زېږديز کې، د دې ډلې نومول شوي جي ډي پي جوړښت شاوخوا ۵۷ ټریلیون امریکایي ډالره وو.   

تر ۲۰۲۲ پورې، دا ډله په دې لټه کې وه چې خپل غړیتوب پراخ کړي، او ډېر پرمختللي هېوادونه له هغې سره یوځای کېدو ته لېوالتیا لري.  ځينې څيړونکي او شنوونکي د بريکس ستاينه کوي او ځينې نور يې بياترنيوکو لاندې راولي.    

## تاریخ
د بريکس په نوم د یوې ډلې د جوړولو مفکوره په ۲۰۰۱ زېږديز کې د پانګونې انسټیټیوټ ګولډمن ساکس لخوا وړاندې شوې وه، ترڅو په راتلونکې نیمه پېړۍ کې د نړۍ د اقتصادي وضعیت او د دې لوړ ځواک اټکل وکړي. جیم اونیل په لومړي ځل د یوې سوداګریزې ورځپاڼې په سرلیک کې د دې ډلې لنډیز وکاراوه.   د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې په ۶۱مه غونډه کې د برازیل ، روسیې ، هند او چین د بهرنیو چارو وزیرانو په دې اړه لومړنۍ خبرې اترې پیل کړې. له دغې سرمشريزې وروسته د بريکس هېوادونو مشرانو په څلورو نورو ډيپلوماتيکو غونډو ( يکاترينبورګ ، ساو پاولو ، جاپان او لندن ) کې د دغې ډلې د جوړېدو د بنسټونو د پياوړتيا په موخه ګډون وکړ. 

### لومړۍ غونډه
د بريکس ډلې لومړۍ غونډه د ٢٠٠٩ کال د جون په شپاړسمه نېټه د روسيې په يکاترينبورګ ښار کې د برازيل، روسيې، هند او چين د استازو په توګه د لويس اناسيو لولا دا سلوا ، ديميتري ميدويديف ، من موهن سنګ او هو جين تاو په حضور کې تر سره شوه.  په دې سرمشريزه کې د بريکس غړو هېوادونو د اقتصادي وضعيت د ښه والي او د نړۍ د مالي نظام د اصلاح پر لارو چارو تمرکز وکړ. دغه راز دواړو هېوادونو له يو بل سره د نږدې پولي او سوداګريزو اړيکو د ټينګښت او د نړۍ په اقتصادي چارو کې د لا اغېزمن رول لوبولو په اړه بحث او د نظريو تبادله وکړه.

د یکاترینبورګ له غونډې وروسته د بریکس هېوادونو مشرانو خبرداری ورکړ چې د نړۍ په مالي سیستم کې باید اصلاحات رامنځته شي څو دا یو ګټور، د باور وړ او باثباته سیستم شي. که څه هم دغه هېوادونه په اوسني پولي سيسټم کې د امريکايي ډالر پر واکمنۍ نيوکه نه کوي (هغه څه چې روسيې پخوا پرې نيوکه کړې وه) خو په دې غونډه کې يې د ډالرو د ارزښت د راټيټېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه. 

### بريک سره د سوېلي افریقا يوځای کېدل
سوېلي افریقا په ۲۰۱۰ کال کې د بريک ګروپ د غړیتوب لپاره ډېرې هڅې وکړې. د غړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو د ۲۰۱۰ کال د سېپټمبر په ۲۱ په نیویارک کې په یوه غونډه کې د سوېلي افریقا د غړیتوب په اړه موافقه وکړه. د بريکس سرلیک وروسته له هغه بدل شو چې سویلي افریقا د بريکس سره یوځای شوه. د لومړي ځل لپاره د سوېلي افريقا ولسمشر جيکوب زوما د دغه هېواد د استازي په توګه د ۲۰۱۱ کال د اپريل په ۱۴مه نېټه د بريکس په درېيمه سرمشريزه غونډه کې ګډون وکړ.   

### څلورمه غونډه
د ۲۰۱۱ کال د مارچ په ۲۱ مه په نوي ډیلي کې د بریکس څلورمه سرمشریزه جوړه شوه. له یو بل سره د سوداګریزو راکړو ورکړو زیاتوالی، د اسعارو همکاري، پر اروپا او امریکا د تکیې کمول او د سوېل – سوېل د پراختیایي بانک د جوړولو پلان په دې غونډه کې مطرح شوي موضوعات وو. 

### پنځه لسمه غونډه
کيڼ|بټنوک| د بریکس هېوادونو د مشرانو ډله يیز انځور
[کيڼ|بټنوک| [نريندرا مودي|نریندرا مودي او ابراهیم رئیسي د بریکس په ۱۵مه سرمشریزه کې]]
لاندې هېوادونه د بريکس غړیتوب کې د احتمالي لېوالو په توګه یاد شوي دي:

د سوېلي افریقا ولسمشر د ایران په ګډون د ۶۷ هېوادونو مشرانو ته په دې سرمشریزه کې د ګډون بلنه ورکړه. په دې غونډه کې د سوېلي افریقا ولسمشر سیرل رامافوسا اعلان وکړ چې ارجنټاین ، مصر ، اېتوپیا ، ایران ، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو ته په دې ډله کې د ګډون بلنه ورکړل شوې ده. د دغو شپږو هېوادونو بشپړ غړیتوب به د ۲۰۲۴ کال د جنورۍ له لومړۍ نېټې څخه وروسته اعلان شي.  

## کلنۍ غونډه
له ۲۰۰۹ زېږديز راهیسې، دې ډلې کلنۍ سرمشریزې ترسره کړې دي، چې غړي هېوادونه یې کوربه توب کوي. د سوېلي افریقا د داخلېدو دمخه، د بریکس دوه سرمشریزې په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۰ کې ترسره شوې. د بريکس هېوادونو لومړنۍ غونډه په ۲۰۱۱ کال کې جوړه شوې وه. د بریکس وروستۍ سرمشریزه د ۲۰۲۳ کال په اګست میاشت کې د سوېلي افریقا په کوربه توب ترسره شوه.  

## اوسني مشران

دوتنه:Foto_oficial_de_Luiz_Inácio_Lula_da_Silva_(rosto).jpg|link=دوتنه:Foto_oficial_de_Luiz_Inácio_Lula_da_Silva_(rosto).jpg|alt=Brazil, President|***'<br />لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا، [[ولسمشر]]
دوتنه:Владимир_Путин_(18-06-2023)_(cropped).jpg|link=دوتنه:Владимир_Путин_(18-06-2023)_(cropped).jpg|alt=Russia, President|***'ولادمیر پوتین، ولسمشر
دوتنه:محمد_مخبر_(18-06-2023)_(cropped).jpg|***'<br />محمد مخبر، [[ولسمشر]]
دوتنه:Official_Photograph_of_Prime_Minister_Narendra_Modi_Potrait.png|link=دوتنه:Official_Photograph_of_Prime_Minister_Narendra_Modi_Potrait.png|alt=India, President|***'نريندرا مودي، لومړی وزیر**
دوتنه:Xi_Jinping_with_Macron_and_Von_der_Leyen_2023.jpg|link=دوتنه:Xi_Jinping_with_Macron_and_Von_der_Leyen_2023.jpg|alt=China, President|****<br />[[شي جين پينګ]]، [[ولسمشر]]**
دوتنه:Prime_Minister_Sunak_met_with_President_Ramaphosa_of_South_Africa_in_Number_10_-_2022_(cropped).jpg|link=دوتنه:Prime_Minister_Sunak_met_with_President_Ramaphosa_of_South_Africa_in_Number_10_-_2022_(cropped).jpg|alt=سوېلي افريقا سيريل رامافوزا، ولسمشر|***'<br />[[سیریل رامافوسا]]، [[ولسمشر]]'''
دوتنه:Abdel_Fattah_el-Sisi_(2)_-_2023.jpg|link=دوتنه:Abdel_Fattah_el-Sisi_(2)_-_2023.jpg|alt=Egypt, President|***'عبدالفتاح السیسی ولسمشر**
دوتنه:Abiy_Ahmed_with_LI_Yong_2018_(cropped).jpeg|link=دوتنه:Abiy_Ahmed_with_LI_Yong_2018_(cropped).jpeg|alt=Ethiopia, President|****<br />[[ابی احمد علی]] [[لومړی وزیر]]**
دوتنه:Salman_of_Saudi_Arabia_-_2020_(49563590728)_(cropped).jpg|link=دوتنه:Salman_of_Saudi_Arabia_-_2020_(49563590728)_(cropped).jpg|alt=SaudiArabia, President|***'<br />[[سلمان ابن عبدالعزیز آل سعود]] پاچا'''
دوتنه:Mohammed_bin_Zayed_Al_Nahyan_-_2021_(51683733605)_(cropped).jpg|link=دوتنه:Mohammed_bin_Zayed_Al_Nahyan_-_2021_(51683733605)_(cropped).jpg|alt=UAE, President|***' محمد بن زاید النهیان پاچا*'
</gallery>

== غړي هېوادونه ==


=== هغه هېوادونه چې د غړیتوب لپاره غوښتنه کوي ===
په دې ډله کې د شته ظرفیت او همدا راز د خپلواکو هېوادونو له خوا د امریکا د بندیزونو د وېرې له امله، یو زیات شمېر خپلواک هېوادونه هم غواړي چې په دې ډله کې شامل شي چې ټولټال شپاړس هېوادونه جوړوي.  

لاندې شپږ هېوادونه به په ۲۰۲۴ کې یوځای شي: 

*  [[ارجنټاین|ارجنټاين]]
*  [[ایتوپیا|اېتوپيا]]
*  [[متحده عرب امارات]]
*  [[ايران|ایران]]
*  [[سعودي عربستان]]
*  [[مصر]]

لاندې ۱۶ هېوادونو په رسمي ډول د بريکس غړیتوب لپاره غوښتنليکونه ورکړي دي: 

*  ( ۲۰۲۲ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
* 
* 
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
* 
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)
*  (۲۰۲۳ زېږيز کې د غړيتوب غوښتنه)

=== هغه هېوادونه چې د بريکس غړیتوب لېوالتيا لري ===
اوس مهال، د بريکس مالي جوړښت دوه برخې لري: نوی پراختیایي بانک (NDB) چې د بريکس پراختیایي بانک په نوم هم پېژندل کیږي، او [[قرارداد اندوخته احتیاطی|د احتمالي زېرمو تړون]] (CRA). دواړه سکتورونه په ۲۰۱۴ زېږديز کې د یو تړون په بڼه لاسلیک شوي او په ۲۰۱۵ کې عملي شوي.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== مالي جوړښت ==
[[دوتنه:NDB-HQ-LOGO.jpg|کيڼ|بټنوک| د نوي پرمختیایي بانک لوګو]]
[[دوتنه:New_Development_Bank_HQ_Shanghai.jpg|بټنوک|  په [[شانگهای|شانګهای]] کې د بريکس مرکزي دفتر]]
[[دوتنه:Shanghai_skyline_waterfront_pudong_5166168_69_70.jpg|بټنوک| نوی پرمختیایي بانک چې په شانګهای کې موقعیت لري.]]
[[دوتنه:Signing_of_documents_at_6th_BRICS_Summit.jpeg|بټنوک| د نوي پراختیایي بانک د جوړولو تړون او د بریکس غړو هېوادونو لخوا په ۲۰۱۴ کې په برازیل کې د احتياطي پانګې تړون لاسلیک شو.]]
[[دوتنه:NDB-Chart-BRICS.png|بټنوک| د نوي پراختیایي بانک د ونډه لرونکو د ونډو مساوي وېش]]

=== نوی پراختیایي بانک ===
نوی پراختیایی بانک  یو څو ملي پراختیایی بانک دی چې د بريکس غړو هېوادونو له خوا اداره کیږي. د پور په سکتور کې د دې بانک اصلي تمرکز د زېربنایي پروژو تمویل دی   او په دې برخه کې دا په کال کې تر ۳۴ ملیارد ډالرو پورې عمومي تمویل اجازه لري.  [[سوېلي افريقا]] د [[افريقا]] د نوي پراختيايي بانک تر سرليک لاندې د دغه بانک افريقايي استازې ده.  دا بانک د ۵۰ ملیارد ډالرو لومړنۍ پانګې سره تاسیس شوی چې د وخت په تېرېدو سره به سل ملیارد ډالرو ته لوړ شي.  د پنځو بنسټ اېښودونکو هېوادونو څخه هر یو مکلف و، چې د بانک د جوړولو لپاره ۱۰ ملیارد ډالر چمتو کړي.   په ۲۰۲۰ زېږديز کال کې، دې بانک د نږدې ۱۵ ملیارد ډالرو په ارزښت ۵۳ پروژې په لاس کې لرلې. 

د ۲۰۲۱ کال په سېپتمبر کې، [[يوراګوای|یوراګوای]]، [[متحده عرب امارات|متحده عربي امارات]]، [[بنګله دېش]] او [[مصر]] د بريکس د نوي پراختیايي بانک د نوو غړو په توګه ومنل شول. 

=== د زېرمې تړون ===
د احتمالي زېرمو ترتیب (CRA) یو چوکاټ دی چې د بريکس غړو لخوا تصویب شوی ترڅو د نړیوال مایع فشارونو په وړاندې ځان خوندي کړي.    په دې محافظت کې د نورو دندو ترڅنګ د اسعارو فشارونه هم شامل دي چې د نړۍ د اقتصاد له نورو برخو څخه د غړو هېوادونو په ملي اسعارو باندې پلي کیږي.   څېړنو ښودلې ده چې مخ پر ودې اقتصادونه چې چټک اقتصادي لیبرالیزیشن یې پیل کړی د زیاتېدونکي بدلونونو سره مخ شوي، چې په پایله کې یې د دوی لوی اقتصادي چاپیریال ناڅرګند دی.  کتونکي په عمومي ډول دغه هوښیار چوکاټ [[د پیسو نړیوال صندق|د پیسو نړیوال صندوق]] (IMF) د سيال په توګه ګڼي او د بريکس نوي پراختیایي بانک (NDB) سره د سوېل - سوېل د همکارۍ د زیاتوالي سمبول په توګه ګوري.  دا چوکاټ په ۲۰۱۵ کې د بریکس غړو هېوادونو لخوا رامینځته شوی. د دې قانوني اساس د غړو هېوادونو لخوا د ۲۰۱۴ کال د جولای په ۱۵ نېټه *د بریکس لپاره د موقتي زېرمو د تړون د تاسیس په اړه د تړون'' تر سرليک لاندې د برازیل په فورتالیزا ښار کې لاسلیک شو. د دغه قرارداد د دایمي کمېټې او سرمشريزې تولنې پرانیستې غونډې د ۲۰۱۵ کال د سېپټمبر په ۴ مه د تورکیې په انقره کې ترسره شوې.  دا غونډې د ټولو غړو هېوادونو له تصویب وروسته پیل شوې چې اعلامیه یې د ۲۰۱۵زېږديز کال په جولای کې د بریکس په اوومه سرمشریزه کې خپره شوه.

### د بريکس تادياتو سيستم
په روسیه کې د بريکس ۲۰۱۵ په غونډه کې، د بريکس وزیرانو د تادیې سیسټم رامینځته کولو لپاره د مشورې بهیر پیل کړ ترڅو داسې يو سيستم رامنځته کړي چې د  سويفټ (د بانکونو ترمنځ د اړيکو نړيواله ټولنه) ځايناستی شي. په ورته وخت کې، د روسیې د بهرنیو چارو مرستیال وزیر سرګي ریابکوف په یوه مرکه کې وویل: "د بريکس غړو هېوادونو د مالیې وزیران او د مرکزي بانک مدیران خبرې اترې کوي ... ترڅو د تادیاتو خپلواک سیستمونه رامینځته کړي او په خپلو ملي اسعارو کې د حل په لور حرکت ورکړي." سويفټ یا بل څه، چې د نړیوالو څواړخیز تادیاتو سیستم چې هېوادونو ته لا خپلواکي ورکوي د بريکس لپاره یو مشخص تضمین وي. 

همدارنګه، د روسیې مرکزي بانک (CBR) د بريکس هېوادونو سره مشورې پیل کړې ترڅو د تادیې سیست رامینځته کړي چې د سويفټ سیسټم بدیل دی. د غور کولو اصلي ګټې د سویفټ سیسټم ناکامۍ په صورت کې بیک اپ او بدیل و. د روسیې د مرکزي بانک مرستیالې اولګا سکوروبوګاتووا په يوه مرکه کې وویل: "یوازېنۍ مسله چې کېدای شي په بريکس  کې زموږ د ټولو لپاره په زړه پورې وي، د داسې سیسټم د رامینځته کولو په اړه بحث او خبرې کول دي چې د بريکس غړو لپاره د بیک اپ په توګه عمل وکړي."  

چین د سويفټ ځای په ځای کولو لپاره د تادیې سیسټم هم رامینځته کړی. دا د پولې او بین المللي تادیاتو سیسټم (CIPS) دی چې په ټوله نړۍ کې مالي ادارو ته اجازه ورکوي چې په خوندي، معیاري او باوري ډول د مالي لېږد مالومات واستوي او ترلاسه کړي.  هند هم د ساختماني مالي پیغام رسولو سیسټم (SFMS) په نوم خپل سیسټم لري. روسیه د مالي پیغام رسولو سیسټم (SPFS) لري او برازیل (PIX) سیسټم لري.

### د يو مشترکه ارزښت د جوړولو امکان
ټاکل شوې وه چې د بريکس غړي هېوادونه په سوېلي افریقا کې د ۲۰۲۳ سرمشریزه کې د ګډ اسعارو یا ورته څه رامینځته کولو احتمال په اړه بحث وکړي.  د بريکس د کارپوه، ميکاتکيسو کوبايي په وینا، د عادلانه او اسانه بهرنۍ سوداګرۍ ګټې او همدارنګه د راکړې ورکړې په لګښتونو کې لوی کمښت د اسعارو اتحادیې د جوړولو له دلیلونو څخه کېدی شي.  "د بريکس مشترکه اسعار به یو څه توپیر ولري،" د سپینې ماڼۍ پخوانی لوړ پوړی سلاکار جوزف سلیوان په امریکایي مجله فارن پالیسي کې لیکلي. ځکه د هغې ټول غړي هېوادونه د لوېدیځ په مشرۍ د نړیوال نظام سیالان دي. "اوس مهال، د جي ډي پي له مخې د دغو هېوادونو وزن نه یوازې د واکمن اقتصادي ځواک يانې متحده ایالاتو، بلکې د اوو هېوادونو ټول ګروپ نه هم لوړ دی."  د سلیوان په وینا، بريکس د دې وړتیا لري چې په نړیواله سوداګرۍ کې د ځان بسیا کچه ترلاسه کړي چې نورې پولي اتحادیې لکه یوروزون یې هیله لري. د دې مسلې لامل د غړو هېوادونو جغرافیایی تنوع ده ، کوم چې د ډېرو متنوع توکو او خدماتو تولید ته اجازه ورکوي. 

## اړوند

* راپورته کیدونکی ځواک
* د شانګهای د همکارۍ سازمان
* ناټو
* جي ۲۰
* جي ۷۷

## د ویزې لغوه کول
د دغې ډلې غړو هېوادونو پرېکړه کړې چې د بریکس غړو هېوادونو ته د سفر لپاره د ویزو د لغوه کولو قانون پلی کړي.

## سرچينې

وېشنيزه:Pages with unreviewed translations