open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
برمنګهم

**برمنګهم** په انګلستان کې د ویسټ میډلینډز په میټروپولیټان کاونټي کې یو ښار او میټروپولیټان بورو دی. دا په انګلستان کې دوهم لوی ښار دی – چې ټولیزه توګه د انګلستان دوهم ښار بلل کیږي - د ۱,۱۵۸ ملیونونه نفوس سره په ښار کې په سمه توګه  برمینګهم په لویدیځ کې د تور هیواد سره پوله لري او د ولور هیمپټون ښار او د ډډلي او سولیول په شمول ښارګوټو سره یوځای د لویدیز میډلینډ کنوربیشن جوړوي. د سوټن کولډ فیلډ شاهي ښار شمال ختیځ ته د ښار په حدودو کې شامل شوی. ښاري ساحه ۲,۶ ملیون نفوس لري او پراخه میټروپولیټان سیمه ۴,۳ ملیون نفوس لري، په انګلستان کې د لندن څخه بهر ترټولو لوی.

د انګلستان په لویدیځ میډلینډز سیمه کې موقعیت لري ، برمینګهم د میډلینډز ټولنیز ، کلتوري ، مالي او سوداګریز مرکز ګڼل کیږي. دا په میرډین کې د انګلستان د دودیز مرکز نقطې یوازې لویدیز کې دی ،  او د هیواد ترټولو داخلي لوی ښار دی ،  د کاټسوولډز شمال او د شروپشایر غونډیو ختیځ ته پروت دی. په ځانګړي ډول، برمینګهم یوازې کوچني سیندونه لري چې له هغې څخه تیریږي، په ځانګړې توګه د تیم سیند او د هغې معاون سیندونه د ری او کول سیند - یو له نږدې اصلي سیندونو څخه سیورن دی، نږدې  د ښار مرکز لویدیځ ته. په هرصورت، ښار ډیری کانالونه لري، په ټولیز ډول د برمینګهم کانال نیویګیشن نومول شوی.

په تاریخي ډول د مینځنۍ پیړۍ په واریکشایر کې د بازار ښارګوټی ، برمینګهم د ۱۸ پیړۍ په جریان کې د میډلینډز روښانتیا او د صنعتي انقلاب په جریان کې وده وکړه ، کوم چې په ساینس ، ټیکنالوژۍ او اقتصادي پرمختګ کې پرمختګونه ولیدل ، یو لړ نوښتونه یې تولید کړل چې ډیری بنسټونه یې کېښودل. عصري صنعتي ټولنه  په ۱۷۹۱ کې، دا د "په نړۍ کې د لومړي تولیدي ښار" په توګه پیژندل کیده.  د برمینګهم ځانګړی اقتصادي پروفایل، د زرګونو کوچنیو ورکشاپونو سره چې د مختلفو متخصصینو او خورا مهارت لرونکو تجارتونو تمرین کوي، د خلاقیت او نوښت استثنایی کچې هڅول؛ دې کار د سوکالۍ لپاره یو اقتصادي بنسټ چمتو کړ چې د شلمې پیړۍ تر وروستۍ ربع پورې به دوام وکړي. د واټ بړاس ماشين په برمنګهم کې اختراع شو. 

د ټولنیز تحرک په پایله کې د لوړې کچې سیاسي افراطیت کلتور هم رامینځته کړ چې د توماس اتوډ څخه تر جوزف چیمبرلین پورې د مشرانو تر مشرۍ لاندې ، له لندن څخه بهر په انګلستان کې بې ساري سیاسي نفوذ او د بریتانوي ډیموکراسۍ په وده کې مهم رول درلود.  د ۱۹۴۰ له دوبي څخه د ۱۹۴۳ تر پسرلي پورې، برمینګهم د آلمان لوفتواف لخوا په هغه څه کې چې د برمینګهم بلیټز په نوم پیژندل کیږي سخته بمباري شوې. د ښار زیربنا ته زیان رسېدلی، د پلان جوړونکو لخوا د عمدي تخریب او نوي ودانولو پالیسۍ سربیره، په راتلونکو لسیزو کې د پراخ ښاري بیا رغولو لامل شو.

د برمنګهم اقتصاد اوس د خدماتو سکتور تسلط لري.  ښار یو لوی نړیوال سوداګریز مرکز او یو مهم ترانسپورت، پرچون، پیښو او کنفرانس مرکز دی. د دې میټروپولیټان اقتصاد د ۱۲۱,۱ ملیارد ډالرو GDP سره په انګلستان کې دوهم لوی دی (   ).  د دې پنځه پوهنتونونه،  د برمنګهم پوهنتون په ګډون، دا د لندن څخه بهر په هیواد کې د لوړو زده کړو ترټولو لوی مرکز جوړوي.  د برمنګهم لوی کلتوري بنسټونه – د برمنګهم ښار سمفوني آرکسټرا ، د برمنګهم شاهي بیلټ ، د برمنګهم ریپرټري تیاتر ، د برمنګهم کتابتون او د باربر د ښکلو هنرونو انسټیټیوټ – له نړیوالو شهرتونو څخه خوند اخلي،  او ښار متحرک او اغیزناک د ځمکې لاندې هنر ، موسیقۍ ، ادبياتو لري. او د پخلنځي صحنې.  برمنګهم د ۲۰۲۲ کامن ویلت لوبو کوربه ښار و.   په ۲۰۲۱ کې، برمینګهم په انګلستان کې د بهرنیو هیوادونو د خلکو لخوا دریم ډیر لیدل شوی ښار و.
اکسفورډ

**اکسفورډ** د انګلستان په اکسفورډشایر کې د کاتډرل ښار او غیر میټروپولیټین ولسوالۍ ده چې له هغې څخه دا د کاونټي ښار دی. په اتمه پیړۍ کې تاسیس شوی، دې ته په ۱۵۴۲ کې د ښار حیثیت ورکړل شو. ښار د تیمس سیندونو په سنگم کې موقعیت لري (په سیمه ایز ډول د آیسس په نوم پیژندل کیږي) او چیرویل . دا  د لندن شمال لویدیز،  د برمینګهم سویل ختیځ او  د بریسټول شمال ختیځ. دا ښار د اکسفورډ پوهنتون کور دی، د انګلیسي ژبې نړۍ کې ترټولو زوړ پوهنتون ؛ دا د انګلیس-سکسون له وروستیو راهیسې د انګلیسي معمارۍ په هر سټایل کې ودانۍ لري. د اکسفورډ په صنعتونو کې د موټرو تولید، تعلیم، خپرونه، ساینس، او معلوماتي ټیکنالوژي شامل دي.
حلقوي مرجاني ټاپو

حلقوي مرجاني ټاپو د  يا د کړۍ په څېر جزيره، يا يو مرجاني ټاپو چې له ولاړو او بو چاپېره وي.

حلقوي مرجاني ټاپوګان د مرجاني ډبرو څخه جوړ شوي دايروي شکله ټاپوګان دي چې منځ کې ولاړې اوبه او ګېرچاپېره ترې ټاپوګان وي، دا ډول ټاپوان اکثره د اورغورځونې د عملې په پای کې د مرجاني ډبرو او فنجيانو د تبخير او يوځای کېدو په سبب لکه د اس د نال (نعل) په بڼه په سمندرونو کې رامنځته کيږي.

## نور اړوند
*ټاپو
*ټاپوډله
*ټاپووزمه
*ټاپوګی
* مرجاني ټاپو
## انځورونه

Penrhyn Aerial EFS 1280.jpg|پين رين حلقوي مرجاني ټاپو
Maldives.visibleearth.nasa.jpg|upright|ناسا سټلايټ انځور د مالديف حلقوي مرجاني ټاپوان، چې ۱۳۲۲ ټاپوان په ۲۶ حلقوي مرجاني ټاپوانو کې راټول شوي
Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|نوکورو له فضا څخه (ناسا انځور)
Los Roques.png|لاس روکوېس ارچيپېلاګ وېنزوېلا کې ترټولو لوی سمندري ملي پارک،لاتنيه امريکا له فضاء څخه ناسا انځور
Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|له هوا څخه د بيکيني حقولي مرجاني ټاپو ليد
Maamigili Island Raa Atoll.jpg| په مالديپ کې را حلقوي مرجاني ټاپو
Guriadhoo-2019-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|په مالديپ کې کافو حلقوي مرجاني ټاپو 



دوتنه:Atoll forming-volcano.png|
دوتنه:Atoll forming-Fringing reef.png|
دوتنه:Atoll forming-Barrier reef.png|
دوتنه:Atoll forming-Atoll.png|


## سرچينې
دوراه (سرحدي سیمه)

**دوراه** چي *د دوراه پاس* په نامه هم یادیږي، د افغانستان بدخشان ولایت د پاکستان له خیبر پښتونخوا ایالت د چترال له ښکته ولسوالۍ سره نښلوي. دوراه شاوخوا  لوړوالی لري. دا سیمه د ډیورنډ کرښې په اوږدو کي موقعیت لري او د هندوکش غرونو له لړۍ څخه تیریږي. **د ډفرین جهيل** د دوراه په سیمه کي موقعيت لري، چي په سیمه ایزه توګه ورته **د هوز دوراه** نوم استعمالیږي. د یاد جهيل اوږدوالی او پراخوالی  دی. 

د دوراه دره په افغانستان د شوروي د یرغل پر مهال مهمه سیمه وه ځکه شورویان تر پایه ونه توانیدل ترڅو ددې لاري په اوږدو کي د وسلو د لیږد او خلکو د تګ راتګ مخه ونیسي. په افغانستان کي د جګړې پر مهال دلته تقریباً ټول افغان مونجی توکمه اوسېدونکي له پولي هاخوا چترال ته وتښتېدل. دوراه دره په پامیر کي پرته ده، او دومره لوړه ساحه ده چي ځیني وختونه "د نړۍ چت" ورته ویل کیږي، هغه چت کوم چي پاکستان، افغانستان، تاجکستان او چین سره نښلوي.

د دوراه دره د څلورو لویو غرونو څخه یوه ده چي چترال ته ننوځي، او پاته یې د افغانستان د بدخشان د واخان ولسوالۍ د بروغل لاره، د ګلګت څخه شندور ټاپ او د اپر دیر ولسوالۍ څخه لواري ټاپ په ځان کي رانغاړي.

## سرچینې

* مورګینسټیرن، جورج (1926): په افغانستان کي د ژبني ماموریت په اړه راپور. ISBN&nbsp;
د همدان تړون

**د همدان تړون** د عثماني امپراتورۍ او هوتکي کورنۍ ترمنځ یو تړون وو، چي د 1727 په اکتوبر کي د اوسني ایران په همدان کي لاسلیک سو، او په پایله کي یې عثماني – افغان جګړه (1726-1727) پای ته ورسیده.

## د تړون شرطونه

د پارس په همدان کي د افعانانو له لوري د عثمانیانو تر ماتي وروسته اشرف هوتک د داخلي لانجو او د افغان پوځ د حالت له امله د مخ پر وړاندي تګ ته نور زړه نه ښه کاوه، او له همدې امله یې د سولي خبري اتري پیل کړې. د تړون پر بنسټ نوموړی د عثمانیانو له لوري په رسمي توګه د شاه په توګه وپیژندل سو او هغوی د ایران خاوره هم د افغانستان اړوند وګڼل. عثمانیانو ومنل چي د دې ترڅنګ به د افغانانو زيارتي کاروانونه هم خوندي ساتي. په دې تړون کي عثمانیانو د خپلو اشغال سوو ځمکو د ساتلو لپاره په بریالیتوب سره د خبرو اترو وروسته سیاسي ګټي ترلاسه کړې، او د افغانانو له سیاست سره د نه بلدتیا څخه یې ښه ګټه پورته کړه. افغانانو د خپلو بریاوو سره سره له هغو سیمو څخه بیرته ووتل، چي نیولي یې وې، او عثمانیانو د زنجان ، سلطانیه او ابهر سیمي تر خپل کنټرول لاندي راوستلې.
تنګ غارو

**تنګ غارو** د افغانستان د کابل ولایت اړوند د هندوکش په غرنۍ لړۍ کي یوه تنګه سیمه ده، چي د کابل سیند له همدې ځایه په تېرېدو سره ختیځ لوري ته بهېږي.  د کابل-جلال آباد سړک د یاد سیند سره موازي د غره له کندي سره تېر سوی دی.  دلته د سړک جوړولو چاري په ۱۹۴۰ لسیزه کي پیل او په ۱۹۶۰ لسیزه کي بشپړي سوې، چي   د کرکچې په غونډیو کي د لرغوني لتابند له لاري جوړ، او کابل او جلال اباد له پاکستان سره نښلوي. 

د تنګ غارو سیمه او په څنګ کي یې سړک دواړه ستر ستراتیژیک اهمیت لري، او افغانستان له پاکستان او روسیې سره نښلوي.   په افغانستان کي د وروستيو جګړو او پرله پسې ترافيکي پيښو په لړ کي د زياتي کاروني له امله دغه لاره او شاوخوا سيمي ډيري زيانمني او وخت پر وخت تړل سوي دي. 

## ځمکنئ جوړښت
د ځمکپوهني پر اساس که څه هم چي ددې تنګۍ دوه میلیونه کاله کیږي، خو په سیمه کي د غرنیو ډبرو مخینه 250 میلیونه کلونو ته رسیږي.
لته بند کوتل

د **لتابند کوتل** (لوړوالی:  د هندوکش په لړۍ کي د سه بابا او بتخاک تر منځ د کرکچه په غونډیو او د پاکستان په لاره کي د کابل او جلال اباد یوه غرنۍ لاره ده. د لتابند نوم د " ګودړ غره" مانا لري ځکه چي پخوانۍ عقیده وه چي هغه خلک چي ددې لاري په اوږدو کي په بوټو کي د جامو ټوټې وځړوي، د دوی به هیلي پوره سي.

## پېژندنه

د لتابند لاره یوه ستونزمنه او خطرناکه لاره ده چي تر یوې مودې پوري د کابل او جلال اباد تر منځ د بار وړونکو موټرو او سورلیو د تګ راتګ لپاره هم مناسبه وه، خو کابل ته د تګ لپاره بیا په 16 پیړۍ کي د مغلو لخوا وکارول سوه. د ورېښمو د لرغوني لاري د نه بېلېدونکي برخي په توګه دا لاره تر 1960 پوري تر هغه وخته استعمالېدل څو چي د تانګ غرو لاري په پای کي بشپړي او پخې سولې.  دغه نوي سړک د کابل او پاکستان تر منځ د تګ راتګ وخت له دوو ورځو څخه یوازي څو ساعتونو ته راکم کړ.  دا لاره د څو پیړیو لپاره د منځنۍ آسیا او سویلي آسیا ترمنځ د سوداګرۍ مهمه جاده بلل کېده، او یو ستراتیژیک پوځي موقعیت هم وو.
د اصفهان فتحه

د **اصفهان فتحه** د هوتکيانو په مشرۍ د افغان لښکرو لخوا د ایران د صفوي سلطنت پلازمیني اصفهان شپږ میاشتنۍ اوږده محاصره وه. یادي محاصرې د مارچ څخه تر اکتوبر 1722 پوري دوام وکړ او د ښار په فتحه او صفوي سلطنت په پرځېدو سره پای ته ورسېده.

## محاصره او نښته

اصفهان د ۱۷۲۲ کال د مارچ په اتمه نېټه د ګلن آباد تر جګړې وروسته د شاه محمود هوتکي په مشرۍ د افغان ځواکونو له خوا کلابند سو. سره ددې چي په یاده جګړه کي د جنګېدونکو سرتېرو کره شمېره څرګنده نه ده، خو د د محمود هوتک په خبره د اردو شمېر یې شاوخوا 18000 وو، په داسي حال کي چي د پارسي لښکر شمېر ددې دوه برابره یعني شاوخوا 40000 نفره کېدی.  له جګړې وروسته صفوي ځواکونه د اصفهان په لور په بد حال کي وتښتېدل، او افغان ځواکونه وتوانېدل چي ایرانۍ پلازمېني ته ورسیږي. افغانانو که څه هم چي د ښار د دېوالونو ماتولو لپاره توپخانې نه درلودې، خو د سلطان حسین صفوي او د ښار د مدافعینو د تسلیمولو لپاره یې اصفهان کلابند کړ. د محاصرې د ختمولو لپاره ایرانیانو پرله پسې هڅې کولې، خو د افغانانو خونړۍ کلابندي ددوی حوصلې ماتي کړې، او له بلي خوا ګرجستاني واکمن کارتلي شپږم Vakhtang هم ددوی د ملاتړ لپاره چمتو نسو. د محاصرې په جریان کي د شاه حسین زوی طهماسپ د څه د پاسه ۶۰۰ ایراني پوځیانو سره له ښاره بهر وتښتېدی، او پسله 8 میاشتو کلابندۍ کله چي په ښار کي قحطي هم پیل سوه، ایراني شاه د اکتوبر په 23 د محمود په حق کي استعفا ورکړه، او افغانان په 25 اکتوبر 1722 کي ښار ته په بریالیتوب سره ننوتل.    تر دې فتحي وروسته افغانان په ایران کي تر ۱۷۲۹ کال پوري پاته سول.
شمالي (افغانستان)

**شمالي، شمالي میدان** چي د **شمالی درې** یا کوهستان په نامه هم یادیږی، د کابل ، افغانستان په شمال کي پرته سیمه ده.  دا سیمه تقریبا 30 &nbsp;کیلومتره پراخوالی او 80&nbsp;کیلومتر اوږدوالی لري. شمالي مانا 'باد' یا 'شمال' (یعنی د کابل شمال). په دې سیمه کي لوی نفوس تاجک او پښتانه ګڼل کیږي. چاریکار، قره باغ، استالف، او بګرام د شمالي کابل ځیني مهم کلي او سیمي دي.  

شمالي یوه حاصلخیزه سیمه ده، چي میوې او سبزیجات پکښي کرل کیږي او د کابل اوسیدونکي د اونۍ په پای کي دلته مېله هم کوي. دا سیمه د انګورو، اخروټو، زردالو، توتانو، انارو او خوږې چرۍ له امله زیاته مشهوره ده، او د استالف کلی په ځانګړي ډول د ژورو فیروزيي او شنو لوښو له امله زیات شهرت لري. 

د تاریخ په اوږدو کي د خپل جغرافيايي موقعیت او کابل سره د نږدېوالي له امله شمالي د جګړو او تاوتریخوالی ډیري دورې لرلي دي. مشهوره واکمن سکندر اعظم په ننني بګرام کي کلاګاني جوړي کړې، چي بیا وروسته د الکسندریې قفقاز ونومول سوې. دغې سیمې د افغان انګلیس د لومړۍ جګړې، کورنیو جګړو، شوروي اتحاد او متحده ایالاتو پر مهال مهم رول ولوباوه او اکثره وخت د جګړې ډګر وو. نن ورځ دا سیمه لاهم د 1978 راهیسې په افغانستان کې د جګړو له کبله اغیزمنه سوې بریښي.  د ملګرو ملتونو د ماین پاکۍ مرکز یو ځل شمالي په نړۍ کي د ځمکنې ماینونو ترټولو ککړه سوي سیمي په توګه اعلان کړه.

په ۱۹۲۰ لسیزه کې د افغانستان د پاچا امان الله خان له نسکوریدو وروسته د شمالي سیمه د حبیب الله کلکاني له خوا د تاو تریخوالي په مرکز بدله سوه. دلته هغه مهال د سیمي ډیرو خلکو د حبیب الله ملاتړ وکړ، کوم چي د کلکان د کلي اوسیدونکی وو. ورپسې کورنۍ جګړه د حبیب الله له پاڅون وروسته په ۱۹۲۹ کال کي په استالف کي پیل سوه، څو چي په اخر کي محمد نادر شاه پاچاهی ته ورسېد، او د حبیب الله د پاتي شونو د ځپلو لپاره یې د شمالي پر سیمه پراخ عملیات ترسره کړه.
ټکلپخي

**ټکلپخي** یو تاسیس دی چې د اوړو پراساس پخ شوي توکي تولیدوي او پلوري چې په تندور کې جوړ شوي لکه ډوډۍ ، بیسکېټ، کیک، ډونټ، پراټه، چپاټې او نور. ځینې پرچون ټکلپخي هم د کافې په توګه طبقه بندي شوي، پیرودونکو ته کافي او چای وړاندې کوي څوک چې غواړي په ځای کې پخه شوي توکي وخوري. په ځینو هیوادونو کې، د ټکلپخیو ترمنځ توپیر رامینځته شوی، کوم چې په ابتدايي توګه ډوډۍ پلوري، او خواږه کیکونه، چې په عمده توګه خواږه پخ شوي توکي پلوري.
ټکلپخ

**ټکلپخ** یو سوداګر دی چې د تندور یا نورو متمرکز تودوخې سرچینې په کارولو سره د اوړو څخه جوړ شوي ډوډۍ او نور محصولات پخوي او پلوري. هغه ځای چې ټکلپخ کار کوي د ټکلپخي په نوم یادیږي.
پټنځای

**پټنځای** یو دفاعي پوځي کلا ده چې د خلکو او ارزښتناکو توکو د رالویدو بمونو، توپخانو یا نورو بریدونو څخه د ساتنې لپاره ډیزاین شوی. پټنځايونو تقریبا تل د ځمکې لاندې وي، د بلاک هاؤسونو برعکس چې ډیری یې د ځمکې څخه پورته وي.  دوی په پراخه کچه د لومړۍ نړیوالې جګړې ، دوهم نړیواله جګړې ، او سړې جګړې کې د وسلو تاسیساتو، قوماندې او کنټرول مرکزونو او ذخیره کولو تاسیساتو لپاره په پراخه کچه کارول شوي. پټنځايونو د بړبوکيو څخه د ساتنې په توګه هم کارول کیدی شي.

خندق پټنځايونو کوچني کانکریټي جوړښتونه دي چې په یوه برخه کې په ځمکه کیندل کیږي. د توپخانې ډیری تاسیسات ، په ځانګړي توګه د ساحلي توپخانې لپاره، په تاریخي ډول د پراخه پټنځای سیسټمونو لخوا خوندي شوي. په عادي صنعتي پټنځايونو کې د کان کیندنې ځایونه، د خواړو ذخیره کولو ځایونه، د موادو لپاره ډمپونه، د مالوماتو ذخیره کول، او ځینې وختونه د استوګنې ځایونه شامل دي. کله چې یو کور په هدف سره د پټنځای سره جوړ شوی وي، نورمال ځای د ځمکې لاندې تشناب دی چې د فایبر سره تقویه شوي پلاستيکي مرمۍ لري. پټنځايونو د چاودنې څپې د نږدې چاودنو څخه منع کوي ترڅو په پټنځاي کې پناه وړونکو خلکو ته د غوږونو او داخلي ټپونو مخه ونیسي. اټومي پټنځايونو باید د هغه فشار سره هم مقابله وکړي چې د شاک څپې له تیریدو وروسته د څو ثانیو لپاره دوام کوي او د تابکاری مخه نیسي.

د پټنځای دروازه باید لږترلږه د دیوالونو په څیر قوي وي. په پټنځايونو کې چې د اوږدې مودې لپاره میشته وي، په لویه کچه د هوا یا هوا کنډک باید چمتو شي.
مستې

**مستې** هغه خواړه دي چې د شیدو د باکتریا د تخمر په واسطه تولید کیږي. د دې باکتریا په واسطه په شیدو کې د بورې تخمر لیټیک اسید تولیدوي، کوم چې د شیدو پروتینونو باندې عمل کوي ترڅو مستې ته د هغې جوړښت او ځانګړتیا لرونکی خوند ورکړي. د غوا شیدې په عام ډول د مستۍ جوړولو لپاره کارول کیږي. د اوبو د غوښې، وزې، هګۍ، مرۍ، اوښانو او غژغواګانو شیدې هم د مستۍ د تولید لپاره کارول کیږي. هغه شیدې چې کارول کیږي کیدای شي یو شان وي یا نه. دا کیدای شي پاستورائز شوی یا خام وي. د شیدو هر ډول د پام وړ بېلابېل پایلې تولیدوي.

مستې د Lactobacillus delbrueckii subsp هڅوب په کارولو سره تولیدیږي.*bulgaricus* او *Streptococcus ترموفیلس* باکتریا. نور لاکتوباکیلي او بایفډوباکټریا کله ناکله د مستو د کرلو پرمهال یا وروسته اضافه کیږي. ځینې هیوادونه مستې ته اړتیا لري چې د باکتریا د کالونی جوړولو واحدونو (CFU) مشخص مقدار ولري؛ د مثال په توګه، په چین کې د لکټوباکیلوس باکتریا د شمیر لپاره اړتیا لږترلږه ۱ ملیون CFU په هر ملی لیتر کې ده. 

د باکتریا هڅوب ګډوډ شوی، او د تودوخې تودوخه  ده د ۴ څخه تر ۱۲ ساتونو پورې ساتل کیږي ترڅو تخمر رامینځته شي، د لوړې تودوخې سره ګړندي کار کوي مګر د ټوټو جوړښت یا د شیدو جلا کیدو خطر لري.
د افغانستان او ایران نښته (۲۰۲۳)

د ۲۰۲۳ کال د می په ۲۷ نیټه د افغانستان د نیمروز ولایت او د ایران د سیستان او بلوچستان ولایت تر منځ د افغانستان – ایران پولې ته څیرمه د افغانستان اسلامی امارت وسله والو ځواکونو او ایرانی پوله ساتو ځواکونو نښته ترسره کړه.  

د یادي نښتي له امله په سیمه کي د دواړو لورو وضعیت کړکېچن سو.
ځمکني توت

د **باغ ځمکني توت** (یا په ساده ډول **ځمکني توت**؛ ***Fragaria × ananassa*** )  د ګلاب په کورنۍ کې د *[[ځمکني توتان|Fragaria]]* genus په پراخه کچه کرل شوي هایبرډ ډول دی، Rosaceae ، په ټولیز ډول د ځمکني توت په نوم پیژندل کیږي، چې په ټوله نړۍ کې د دوی د میوو لپاره کرل کیږي. دا د هغې د بوی، روښانه سور رنګ، جوس جوړښت، او خوږوالي لپاره ستاینه کیږي. دا یا په تازه یا چمتو شوي خواړو کې خوړل کیږي لکه جام ، جوس ، د میوو کیک ، آیس کریم ، شیک شیک او چاکلیټ. مصنوعي ځمکني توت خوند او بوی په پراخه کچه په سوداګریزو محصولاتو کې کارول کیږي. د نباتاتو له نظره، ځمکني توت بیری نه دی بلکه یو ټولیزه میوه ده. د ځمکني توت په بهر کې هر یو ښکاره 'تخم' په حقیقت کې یو اچین دی، یو نباتي میوه ده چې د هغې دننه تخم لري.

د باغ ځمکني توت په لومړي ځل په ۱۷۵۰ کې د فرانسې په بریټاني کې د ختیځ شمالي امریکا څخه *د F. ویرجینیا* د کراس او *F. chiloensis* له لارې نسل شوی و، کوم چې په ۱۷۱۴ کې د امیدو فرانسوا فریزیر لخوا له چیلي څخه راوړل شوی و. د *F.* × *ananassa* کښتونو په سوداګریز تولید کې د لرګیو سټرابري *F. vesca* ځای په ځای کړی دی. په ۲۰۲۲ کې، د نړۍ د سټرابیري تولید له نهو ملیون ټنو څخه ډیر شو، چې د ټولټال ۳۵٪ سره د چین لخوا رهبري کیږي.

ځمکني توت د رومن وختونو څخه په ادب او هنر کې څرګند شوي؛ ویرجیل د ځمکني توت لاندې د مار په اړه لیکلي، یو انځور چې د شکسپیر په شمول د وروستیو لیکوالانو لخوا بیا تشریح شوی. ځمکني توت په ایټالوي، فلیمش او جرمني انځورونو کې ښکاري، په شمول د هیرونیموس بوش د *ځمکې د خوښیو باغ* . دا د ځمکې د خوښیو لنډمهاله سمبول، یا هغه ګټه چې مبارک روحونه د دین څخه ترلاسه کوي، یا د مرګ او بیا راژوندي کولو تعبیر؛ د شلمې پیړۍ په وروستیو کې، دا د ښځینه جنسیت سمبول ته راغلی.
امروت

**امروت** یو ټولیز استوایی میوه ده چې په ډیری استوایی او فرعي استوایی سیمو کې کرل کیږي. عام امروت *Psidium guajava* (د لیمو امروت، د مڼو امروت) د میرټل کورنۍ ( Myrtaceae ) یوه کوچنۍ ونه ده، چې د مکسیکو، مرکزي امریکا، کارابین او شمالي سویلي امریکا هیواد دی.  د امروت نوم د *Psidium* genus کې ځینې نورو ډولونو ته هم ورکول کیږي لکه د ځمکني توتانguava ( *Psidium cattleyanum* ) او د اناناس امروت، *Feijoa sellowiana* . په ۲۰۱۹ کې، په ټوله نړۍ کې ۵۵ ملیون ټنه انارو تولید شوي، چې د ټول ۴۵٪ سره د هند په مشرۍ دی.
سېويلا

{سېويلا يا سېويليه يا اشبېله () د اېبيريا ټاپووزمې په سوېل لوېديځ کې د ګوادالکيوير سيند په غاړه پروت ښار دی چې د اسپانيا د اندلس خپلواکه سيمې د سېويلا ايالت مرکز هم ګڼل کيږي، دا ښار په اندلس کې تر ټولو لوی او په اسپانيا کې څلورم لوی ښار ګڼل کيږي. 

## نفوس
دا ښار د بېلابېلو سرشمېرنو له مخې د ۶۸۷٬۴۸۸ تنو نيولې تر ۷۰۴٬۸۵۷ تنو پورې نفوس لري.
## انځورونه

File:Bellas_Artes_Sevilla.jpg|
File:San_Antonio_de_Padua_con_Niño_(Murillo).jpg|

File:Sagrada Cena, por Alonso Vázquez.jpg|

File:Juicio_Final.jpg|
File:San_Hugo_en_el_Refectorio.jpg|
File:Mosaico_de_baco.jpg|
جېش العدل

**جیش العدل** () ( پښتو: د عدالت ډله) د ایران په سیستان او بلوچستان کي د سني اسلامپالو بلوڅانو ډله ده، چي په دغه هیواد کي پر بلوڅانو د ظلم پای او د خپل ټاټوبي خپلواکي غواړي. دغي ډلي خپل فعالیت څو میاشتي وروسته له هغه پیل کړ، کله چي د بلوڅ جندالله غورځنګ مشر عبدالمالک ریګي د ایراني حکومت له لوري قرغزستان ته د تللو پر مهال د الوتکي په زور کښته کولو په پایله کي ونیول سو. سره ددې چي جیش العدل یوازي د ایران او پاکستان په وړاندي مبارزه کوي خو د ایران  ترڅنګ د هند او جاپان لخوا هم تروریستي سازمان نومول سوی دی. 

جیش العدل وايي: "دوی په هیواد کي د سني مسلمانانو د حقونو د بیرته راګرځولو لپاره د ایراني ځواکونو سره جګړه کوي."

د جیش العدل قومندان عبدالرحیم ملازاده دی، چې د جیش العدل د امیر "صلاح الدین فاروقي" په نوم خپل بیانونه خپروي. نوموړی په ۱۹۷۹ کال کي د بلوچستان ایالت په روسک ښار کي زېږېدلی دی، او په بلوچستان کي د یاد مقاومت یو له مخکښو مشرانو څخه شمیرل کیږي چي د جند الله لخوا رامینځته سوی دی. په ایران کي اوس وخت حاج صلاح الدین د شهزاده ریګي په څیر د بلوچ حق غوښتني مشري کوي.

## موخي

د جیش العدل د څرګندونو له مخي ددوی موخي دا دي: 

* د توحید بیرغ پورته کول او د هغه څه چي شرک بلل کیږي له ایران او لویدیځ بلوچستان له ټولو سیمو څخه ایستل.
* په ټول بلوچستان کي د ایران د پوځي هڅو ځپل او کمزوري کول، او په داخلي توګه د ایران رژیم له منځه وړل او خپلواکي اخیستل.
* د نړۍ په بېلابیلو هیوادونو کي د سني مسلمانانو دفاع.
* د تهران د چارواکو لخوا د بلوڅانو پایماله سوی حقونه بیرته راګرځول، چي پکښي د تابعیت حق، د ځمکي حق، وقار، بشري حقونه، د ایران له لوري د بلوچستان لوټ سوي شتمنۍ او د خلکو لوږه پای ته رسول، شامل دي.
د پېښور تړون

د 1992 کال د اپریل په 24 مه د **پیښور تړون** د څو افغان مجاهدو ګوندونو لخوا اعلان سو. ددې تړون یوازینئ مخالف  ګلبدین حکمتیار وو چي په افغانستان کي د حزب اسلامي مشر ګڼل کېدی.

دغه تړون د ۱۹۹۲ کال د اپرېل میاشتي په ۲۸ نیټه د افغانستان د اسلامي دولت په نوم د هیواد لپاره لنډمهاله حکومت اعلان کړ.   څرنګه چي په تړون کي د حکومت جوړښت له لمړي سره د ګډوډیو ډک وو، ځکه خو له جوړېدو سره سم د ناکامۍ سره مخ سو. 

د افغان مجاهدینو ګوندونه چي په پېښور کي یې خبري اتري کولې، د  د اپریل په ۲۶ د رهبرۍ شورا پر اعلان موافقه وکړه، او د یو لنډمهاله ولسمشر صبغت الله مجددي په مشرۍ د ۱۹۹۲ کال د اپریل له ۲۸ څخه بیا د جون تر ۲۸ پوري سلا سول.  د تړون له مخي د جمعیت اسلامي مشر برهان الدین رباني د اکتوبر تر ۲۸ نیټې پوري د موقت ولسمشر په توګه د مجددي ځای ناستی سو، او همدارنګه په ۱۹۹۲ کال کي یوه ملي شورا د یوه موقت اساسي قانون د تصویب  او د اتلسو میاشتو لپاره موقت حکومت وټاکه، چي ورپسې باید ټاګني ترسره سوي وای.  د پېښور په تړون کي احمد شاه مسعود د مجددي د حکومت د لنډمهاله دفاع وزیر په توګه وټاکل سو. 

## تاریخي شالید

د ۱۹۹۲ کال د اپریل په میاشت کي د محمد نجیب الله افغان کمونستي حکومت د افغان مجاهدینو پر وړاندي نور خپل ځان نه سوای ساتلای. د احمدشاه مسعود نفرو د سيد منصور د اسماعيليانو او د پخواني کمونست جنرال عبدالرشيد دوستم د ځواکونو په ملګرتيا د افغانستان د هوايي ځواک لويه اډه بګرام چي په شمال کي د اویا کیلومتره په فاصله کي پرته ده، ونيوله.  د نجيب الله د ادارې لوړپوړو کمونستي جنرالانو او چارواکو په دې وخت کي د احمدشاه مسعود ډلي ته د واک د لیږد لپاره د انتقالي واک په توګه کار کاوه.   د کابل موقت حکومت مسعود ته بلنه ورکړه ترڅو د نوي ولسمشر په توګه کابل ته ننوځي، خو هغه له دې څخه پر شا سو.  مسعود خپلو ځواکونو ته امر وکړ چي د کابل په شمال کي ځای پر ځای سي، او تر څو چي یوه سیاسي حل لاره نه وي رامنځ ته سوې، پلازمینې ته داخل نه سي.  مسعود په پېښور کي د مېشتو ګوندونو پر مشرانو غږ وکړ چي پر داسي سیاسي جوړجاړي کار وکړي چي ټولو خواوو او ګوندونو ته د منلو وړ وي، خو د پردې تر شا دده ګوند په حکومت کي د زیاتي ونډي غوښتلو تګلاره عملي کول. 

په همدې حال کي د مجاهدینو نوري ډلي له بېلابېلو خواو څخه د پلازمېني کابل په لور د پرمختګ په حال کي وې، چي په دوی کي له جنوب څخه د ګلبدین حکمتیار حزب اسلامي، له لویدیځ څخه د عبدالرب رسول سیاف د اتحاد اسلامي او د عبدالعلي مزاري حزب وحدت او د مولوي خالص اسلامي حزب له ختيځ څخه را راون وه.

د ملګرو ملتونو په بڼه نړیوالې ټولني او اکثرو افغان سیاسي ګوندونو پریکړه وکړه چي د شته کمونیستي واکمنۍ د پاته کېدو لپاره د مقاومت د بېلابیلو ګوندونو تر منځ د جوړجاړي له لاري یو مشروع ملي حکومت وټاکي. 

په داسي حال کي چي په پېښور کي د بهرنيو افغان ګوندونو مشرانو غونډه روانه وه، د کابل په شاوخوا کي پوځي وضعيت چي داخلي قوماندانان پکښي ښکېل وو، کړکېچن حالت خپل کړ. د کابل په پورتني اړو دوړ کي د حکومت پر سر د مسعود او حکمتیار اختلاف یو نوی کړکېچ وزېږاوه او حالت نور زړه بوږوونکی سو.

د اختلافاتو په لړ کي اسامه بن لادن چي په پېښور کي یې له حکمتیار سره ډېر وخت کار هم کړی وو، له ده څخه وغوښتل چي د مقاومت له نورو ګوندونو سره جوړجاړی ومني.  خو حکمتیار دا خبره رد کړه او د اختلافاتو له کبله په کابل کي خطرناکه جګړه ترسره سول چي په پایله کي یې د مسعود او حکمتیار د پلویانو په لاس لسګونه زره کابلیان ووژل سول.
د پاناما کانال

د **پاناما کانال** په پاناما کي د  د اوبو یوه جوړه سوې لاره ده چي د کیریبین سمندر د آرام سمندر سره نښلوي. دا کانال د پاناما د استمس د تر ټولو تنګي نقطې څخه تیریږي، او د اتلانتیک او ارام سمندرونو ترمینځ د سمندري سوداګرۍ لپاره یوه لاره ده. ددې کانال په هر بند کي د کښتیو درېدل د ګاتون جهيل ته ددوی لاره اسانه کوي. یاد جهیل د تازه اوبو یو جوړ سوی جهيل دی چي  د بحر له سطحې څخه پورته موقعيت لري، او د چاګریس سیند او الاجویلا جهيل په اوږدو کي رامینځته سوی دی، ترڅو د کانال لپاره د کیندل سوي کار مقدار کم کړي. په کانال کي هر بند تر ځان وروسته رواني کښتۍ په بله برخه کي خوشي کوي، او په اوسط ډول  تازه اوبه د کښتۍ په یو ځل تېرېدو کي کارول کیږي.  پاناما کانال د وچکالۍ په وخت کي د اوبو د ټیټي کچي له امله ګواښونکی حالت خپلوي.

د پاناما کانال لنډه لاره د اتلانتیک او ارام سمندرونو ترمینځ د کښتیو سفري وخت خورا زیات راکموي، او دوی ته دا وړتیا ورکوي چي د ډریک پاسج، د میګیلان تنګي یا بیګل چینل له لاري د سویلي امریکا پورتنۍ برخي د شاوخوا اوږدې خطرناکي لاري څخه ډډه وکړي. د پاناما کانال یو له ترټولو لویو او خورا ستونزمنو انجینري پروژو څخه دی چي تر اوسه پوري جوړي سوي دي. د ۱۹۱۴ کال د اګسټ په ۱۵ مه د پرانیستلو راهیسي دغه کانال په وخت او واټن کي د سمندري اړیکو د لنډولو، د دواړو سمندرونو ترمنځ د لنډي او نسبتاً ارزانه ترانزیتي لاري په برابرولو سره د سمندري او اقتصادي ترانسپورت په پیاوړي کولو کي خورا بریالی ثابت سوی دی، او د نړیوالي سوداګرۍ په راشه درشه باندي په پرېکنده توګه اغیزه لري. پاناما کانال په پرمختللو او مخ پر وده هیوادونو کي او همدارنګه په ډیرو لیرو پرتو سیمو کي د اقتصادي پراختیا لپاره بنسټیز څرخ ګڼل کیږي. 

کولمبیا ، فرانسې او وروسته متحده ایالاتو ددغه کانال شاوخوا سیمه د جوړولو پرمهال پخپله ولکه کي واخیستل. فرانسې په 1881 کي ددې کانال کار پیل کړ، مګر په 1889 کي د انجنیري ستونزو او د کارګرانو د مړیني د لوړي کچي له امله د پانګوالو د باور نشتوالي پر اساس ودرول سو. ورپسې امریکا په 1904 کي دا پروژه په غاړه واخیسته او په 1914 کي یې کانال پرانیست. متحده ایالاتو د کانال او شاوخوا یعني پاناما کانال زون ولکې ته همداسي دوام ورکړ، څو چي په 1977 کي د توریجوس – کارټر تړون چي پاناما ته د هغې د سپارلو لپاره چمتو سوی وو، پلی سو. د متحده ایالاتو - پانامانیا د ګډي ولکې تر مودې تېرېدلو وروسته د پاناما حکومت په 1999 کي ددې کانال بشپړه ولکه ترلاسه کړه. دا کانال اوس د پاناما د حکومت ملکیت دي، چي د پاناما کانال ادارې لخوا اداره کیږي.

په پاناما کانال کي هر بند  پراخه دی، او د پاناما کښتیو ته د تیریدو اجازه ورکوي. دلته نوي بندونه د لویو نیوپانامیکس کښتیو لیږد ته هم اجازه ورکوي.

په کانال کپ کلنی ترافیک په 1914 کي د شاوخوا 1,000 کښتیو څخه پورته اټکل سوي وه. په 2008 کي دغه شمېره 14,702 کښتیو ته ورسېدل او په ټولیز ډول د 333.7 ملیونه ټنه بارونه تېروي راتېروي. تر 2012 پوري له 815,000 څخه زیاتي کښتۍ له دې کانال څخه تېري سوي وې، او په یاد کال کي متحده ایالات، چین، چیلي، جاپان او سویلي کوریا د کانال پنځه غوره کاروونکي وه.   په 2017 کي هري کښتۍ په اوسط ډول 11.38 ساعته وخت نیولی وو ترڅو د کانال د دوو خارجي بندونو ترمنځ تیره سي.
ماهل بلوچ

**مهل بلوچ** یا **ماهل بلوچ** ;2001- 2024) ( انګرېزي: **Mahal** **Baloch** )، چي د بلوچي زیلان کرد په نوم هم پیژندل کیږي، د بلوچستان د آزادۍ پوځ یوه بلوڅ ځانمرګې بریدګره وه. یادي مېرمني د2024 کال په اګسټ کي په بلوچستان کې د بریدونو په ترڅ کي د پاکستان د اردو په اډه کي موټر بم چاودنه ترسره کړه، او پاکستاني فوځ ته یې درانه تلفات واړول.
مجيد بريګېډ

**مجید بریګېډ** (بلوچی: مجید بریگیڈ) په پاکستان کي مېشته وسله واله ډله ده، چي د بلوچستان د آزادۍ پوځ اړوند "د ځانګړو ځواکونو څانګه " ګڼل کیږي.

## معلومات

د مجید بریګېډ غونډ یا ډله په ۲۰۱۱ کال کي جوړه سوې ده او د مجید لانګوف د مشر اکا عبدالمجید بلوچ په نوم ونومول سوه. نوموړی هغه بلوڅ وسله وال وو چي د هغه وخت د لمړي وزیر ذوالفقار علي بوټو د وژلو هڅه یې د ۱۹۷۴ کال د اګست په دویمه په کوټه ښار کي په یوه ولسي غونډه کي ترسره کړې وه. په دې غونډه کي مشر مجید د یوې وني په سر کي ناست وو، خو پر ځای ددې چي لمړئ وزیر ووژني، خپله ووژل سو.   مجید جونیر یو بل بلوڅ وسله وال چې د مشر مجید کشر ورور وو د پاکستان د پوځ د غړو لخوا د مارچ په 17، 2010 کي د کویټې په یوه هستوګنځی کي ووژل سو. د کشر مجید په مړینه د بلوچستان په ګوټ ګوټ کي ملتپالو بلوڅانو خواشیني څرګنده کړه. دا چي کشر مجید د مشر مجید کوچنی ورور وو، د مجید لانګو وروڼه د پاکستاني یرغلګر دولت سخت خلاف سول، او کله چي د بلوچستان د خپلواکۍ د فوځ مشر اسلم اچیو د ځانمرګو د ډلي جوړولو پرېکړه وکړه، نو د هغې لپاره یې د "مجید" نوم غوره کړ. مجيد بريګيډ ډلي خپل لومړئ ځانمرګی بريد د ۲۰۱۱ کال د دسمبر په ۳۰ مه د شفيق مينګل په نوم يو قومي مشر چي د پاکستاني پوځ جاسوس ګڼل کېدی، په نښه کړ. په داسې حال کي چي شفیق پخپله له بریده روغ ووتی، لږ تر لږه ۱۴ کسان یې قتل او ۳۵ نور ټپیان سول.  د 2018 څخه تر اکتوبر 2024 پوري مجید بریګیډ د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ په استازیتوب د پاکستان پوځ او پاکستاني پولیسو دواړو په وړاندي 12 ځانمرګي بریدونه ترسره کړل. 

د ۲۰۲۰ کال د جون په ۲۹ مه مجید بریګیډ د ټویټر له لاري د پاکستان سټاک ایکسچینج د برید مسوولیت په غاړه واخیست. 

د ۲۰۲۴ کال د اکټوبر په ۷ مه د مجيد بريګيډ غړي شاه فهد د کراچۍ په هوايي ډګر کې ځانمرګی بريد وکړ چي له امله يې دوه چينايان په ځايي وخت د ماسپښين پر (۱۱ بجو) ووژل سول. یاد کسان د چين د سفارت په وينا چينايي اتباع وه، ذو موخه یې په بندر قاسم کي د ډبرو سکرو د بریښنا دوې فابریکې جوړول وه. 

د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ د مرکزي استخباراتو د ځانمرګو بریدونو لارښوونه او همغږي لومړی مشرتوب اسلم بلوچ عرف مشهوره په اچو (اصلي نوم یې محمد اسلم او د رحیم داد زوی وو) تر هغه وخته پورې کوله ترڅو چي په کندهار کي د ۲۰۱۸ کال د دسمبر په میاشت کي د یوه ځانمرګي برید په ترڅ کي ووژل سو.  د اسلم بلوڅ زوی ریحان بلوڅ د ۲۰۱۸ کال د اګست په میاشت کي د بلوچستان په دالبندین کي پر چینايي انجینرانو ځانمرګی برید وکړ. نوموړي ژمنه کړې وه چې د چینایي اتباعو په وړاندي به نور ځانمرګي بریدونه هم وکړي، او ټول هغه کسان به په نښه کړي چي د CPEC په پروژو کې کار کوي او د پاکستان امنیتي ځواکونه یې ساتنه کوي. اسلم په لومړي سر کي د بلوچستان په جنوبي ولسوالیو کي فعالیت کاوه، خو وروسته یې عملیات نورو سیمو ته هم وغځول. د بلوڅانو د دویمې درجې په قومندانانو کي بشیر زیب، نوربخش مینګل، رحمان ګل، اغا شیر دل او قومندان حمال شامل دي، او د سند د ترهگرۍ ضد ادارې دغه کسان په کراچۍ کي د حملې د طراحانو په توگه نومولي دي. 

دا ډله د هغه بلوڅانو څخه چي په بهر کي ژوند کوي مالي مرستي ترلاسه کوي،  او په پراخه کچه داسي هم انګیرل کیږي چي د مجید فدایي بریګیډ او د هغه اصلي بنسټ BLA د هوالا او هنډي شبکو له لاري تمویل ترلاسه کوي.
حیربیار مري

**حیربیار مري** یا **هیربیار مري** (زوکړه: 1968) د بلوچستان یو فعال او د خپلواک بلوچستان د غورځنګ مشر دی. 

نوموړی د بلوڅ ملتپالو مشر او د خیر بخش مری پنځم زوی دی. حیربیار له 2017 راهیسي په لندن کي اوسیږي. 

## سیاسي خوځښت او پناه

مري په ۱۹۹۲ کال کي بلوچستان ته راستون سو. د نوموړي پلار ډیر بوډا وو، او نه یې سوای کولای نوې سیاسي مبارزه پیل کړي، نو ځکه یې د حیربیار ورور بالاچ مری خپل ځایناستی کړ. حیربیار په ۱۹۹۷ کال کي د بلوچستان صوبايي اسمبلۍ ته وټاکل سو.په 2001 کال کي د بلوچستان پولیسو دده پلار د بلوچستان د ستري محکمې په امر د قاضي نواز مري د وژني په تور ونیوی، او حیربیار مجبوره سو چي له بلوچستان څخه بریتانیا ته ولاړ سي.  

د پاکستان حکومت تور لګوي چي مري د بلوچستان د ازادۍ پوځ مشر دی، هغه پوځ چي د پاکستان،  انګلستان  او د امریکا متحده ایالاتو   له خوا په ترهګرۍ باندي تورن دی، خو ددوی تور په ۲۰۰۹ کال کي د برتانیې د یوې محکمې له خوا رد سو، او حیربیار ته د تروریزم له تورونو څخه خلاصون ورکړل سو.  د برتانیې حکومت په ۲۰۱۱ کال کي د حیربیار د سیاسي پناه غوښتنه ومنل.
ګوادالکيوير

ګوادالکيوير ()، يو سيند دی چې له اسپانيا هېواد نه تېرېږي او په کاديز خليج کې تر ۶۵۷ کيلو متره واټن وهلو وروسته تويېږي.
دا سيند په لومړيو کې فينيشيانو او روميانو بايتيس باله خو وروسته له هغې چې په دې سيمه کې مسلمانانو په ۷۱۱ زېږديز کال د جولای ۱۹-۲۶ مې نېټې د طارق بن زياد په مشرۍ د دې سيمې پخوانی واکمن رودېريک ته ماتې ورکړه، دا سيند يې وادي الکبير يا النهرالکبير  وباله، چې تراوسه په همدې نامه ده.

## انځورونه

Image:río Guadalquivir Cordoba.jpg|
Image:Guadalquivir River Coria del Rio.jpg|
Image:Sevilla2005July 040.jpg|
Image:Cormoranes.jpg|
Image:SpainGuadalquivirBasin.png|

## سرچينې
غلام خان (سیمه)

**غلام خان** (**Ghulam** **Khan**) د پاکستان د خیبر پښتونخوا په شمالي وزیرستان کي د دیورنډ کرښي ته څېرمه یو ښار دی، چي د پاکستان او افغانستان تر منځ فرضي پوله ګڼل کيږي. 

غلام خان له چمن او تورخم وروسته د پاکستان او افغانستان تر منځ دریمه مهمه فرضي پوله ده، او د افغانستان خوست ولایت د پاکستان له بنو سره نښلوي.

د پاکستان او افغانستان تر منځ یاده لاره د ۲۰۱۸ کال د مارچ په نهمه پرانستل سوه.

د شمالي وزیرستان سیمه د غلام خان ښارګوټي په ګډون د پاکستان د 2017 په سرشمیرنه کي شاوخوا 543,254 وګړي لري.
د افغانستان او فرانسې اړیکي

**د افغانستان او فرانسې اړیکي** د افغانستان او فرانسې ترمنځ دیپلوماتیکې اړیکې بلل کیږي. دغه دواړه هېوادونه د ملګرو ملتونو رسمي غړي دي.

## شالید

افغانستان او فرانسې په ۱۹۲۲ کال کي خپلمنځي ډیپلوماتیکي اړیکي جوړي کړې. په 1923 کي فرانسې په کابل کې یو دیپلوماتیک پلاوی او همدارنګه په افغانستان کې د فرانسې د لرغون پېژندنې پلاوي (DAFA) لپاره یو دفتر پرانیست.   په پیل کي د دواړو هیوادونو اړیکي کمزوري وې، خو په ۱۹۲۸ کال کي د افغانستان پاچا امان الله خان فرانسي ته د رسمي سفر په ترڅ کي یادو اړیکو ته پراختیا ورکړه.

د ۱۹۴۳ کال د جنورۍ په میاشت کي د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال فرانسې په کابل کي خپل دیپلوماتیک ماموریت بند کړ. ورپسې افغانستان په پاریس کي په 1944 کي خپل ډیپلوماتیک ماموریت هله بند کړ کله چي ویچي فرانس فرانسې او سویس ته د افغانستان د ډیپلوماتیکو لیکو دوه ګونی اعتبار رد کړ. تر دویمي نړیوالي جګړې وروسته دواړو هیوادونو خپل دریځونه بیرته نرم او په 1949 کي یې سفارتونه په لوړه کچه پرانیستل. 

په ۱۹۶۵ کال کي د افغانستان پاچا محمد ظاهر شاه فرانسې ته رسمي سفر وکړ او له ولسمشر چارلس دي ګول سره یې ولیدل. تر دې سفر وروسته په ۱۹۶۸ کال کي د فرانسې لومړي وزیر جورج پمپیو هم افغانستان ته په رسمي سفر راغی.

په 1979 کي شوروي اتحاد پر افغانستان یرغل وکړ، چي سمدستي ورسره د شوروي-افغان جګړه پیل سوه. په یاده موده کي دواړو هیوادونو د راتلونکو 25 کلونو لپاره چنداني اړیکي نه درلودې، خو له افغانستان څخه د شورویاخو تر وتلو وروسته د فرانسې حکومت د ۱۹۹۰ کال په جنورۍ کي اعلان وکړ چې په کابل کي به خپل سفارت بیرته پرانیزي.  دا چي په افغانستان کي سیاسي کش مکش په زور کي وو، فرانسې کلونه وروسته د کورنۍ جګړې او طالبانو د راتګ له امله یو ځل بیا اړیکي وشلولې. 

په افغانستان کې د ناټو په مشرۍ د جګړې راوروسته فرانسې په ټول هیواد کي په بېلابیلو پوځي عملیاتو او جګړو کي برخه واخیستل. په 2002 کي فرانسې د ولسمشر حامد کرزي په مشرۍ له افغان حکومت سره رسمي ډیپلوماتیکي اړیکي جوړي کړې. د نړیوالو سوله ساتو ځواکونو په چوکاټ کي دغه هیواد د افغانستان په شمال ختیځ کي په ځانګړې توګه د کاپیسا په ولایت کي د امنیت په راوستلو کي مخکښ رول ولوباوه. 

د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کي فرانسې په کابل کي خپل سفارت د طالبانو د واک ته د ستنیدو له امله بیرته بند کړ،  خو افغانستان لا اوس هم په پاریس کي خپل سفارت لري.
نورزی

**نورزي** یا نورزائ ده پښتنو ده  ابدالي یا دراني ده پنجپائ په څانگی پوری تړلئ یو ټبر دئ چی په سویل لویدیځ ولایاتو کی یی شمیر تر ۱.۲ میلیون وگړو پوری رسیږی . ده افغانستان ده هرات، فراه، ارزګان، هلمند، کندهار او نیمروز په ولایاتو کی ده نورو سربڼی قومونو سره یو ځائ میشته دی. ددی تر څنگ نورزئ ده پاکستان ده سویلی پښتونخوا سیمو لکه کوټه، چمن او پنجپائ کی هم استوگنه کوی. په هرات کی ده نورزو مشری ده تور غنډئ امان الله خان او ده شینډنډ خان امیر حمزه کوی. په فراه کی دا مشری ده سلطان محمد خان کورنئ په غاړه لری. په ارزګان کی ده ټبر مشرتابه ده خان عبدالحکیم خان په ذمه ده. په هلمند کی ده ټبر چاری خان عبدالرحمان خان او ده هغه کورنئ پر مخ بیایی. په نیمروز کی ده ټبر چوپړ ده قومندان هاشم خان ذمه ده . په کندهار کی ده ټبر مشری په سویلی ولسوالئ سپین بولدک کی نعمت خان شیردلئ او وکیل صمد خان او په لویدیځو ولسوالیو کی خان عارف خان په غاړه لری. پهپاکستان کی مشر تابه ده سردار عارف، مولوی نیازمحمد او قاری احمدالله سره ده.

	نورزي سړبني پښتانه دي چي د درانيو د پنج پای يو ښاخ ګڼل کيږي. نورزي هم د بارکزيو په څير په شمير کي ډير دي او د دوي يو زيات شمير کوچيان دي. د کوچيانو څخه پرته ډير شمير نورزي د کندهار نه تر هراته پوري په بېلا بېلو سيمو کي استوګنه لري. د نورزيو ډيره سيمه په فراه او شينډند کي تر هراته پوري او پاتي د کندهار سوېل ته پرته ده.

	د هغوي کوچيان په دوبي کي د غورڅړ ځايونوته چي د سياه بند په نامه ياديږي ليږد کوي. په ژمي کي د نيمروز، هلمند او فراه د کوچيانو په نامه سره ياديږي. نورزي ډير ميلمه پال خلک دي د دوي ځيني خلک په مالداري او د کرني په چارو هم بوخت دي.

	اوس د دوي  د استوګني سيمي او شمير په لاندي ډول ښيو:

	۱.	د زابل په ولايت کي: هغه نورزي چي د زابل په ولايت کي استوګنه لري نو دوي د زابل د مرکز په کلات، د ميزان په علاقه داري او د ترنک او جلدک په اولسوالي کي استوګنه لري چي په نوموړي ولايت کي يي ټول شمير(۱۰۸۳) تنه ښودل شوي دي.

	۲.	د ارزګان په ولايت کي: نورزيان د ارزګان د ولايت په لانديني ځايونو کي استوګنه لري: د زابل په مرکز ترين کوټ او د چوره، خاص اورزګان، ګزاب، کجران، شهيدحساس  او د دهراود په اولسواليو او د نيش په علاقه داري کي چي په اورزګان کي د دوي ټول شمير (٦۹۹۸۹) تنو ته رسيږي:

	۳.	د کندهار په ولايت کي: نورزي په کندهار کي په لاندنيو سيمو کي ميشته دي:
د کندهار په مرکز، د دامان، ميوند، پنجوايي او سپين بولدک په اولسواليو او دريګ په علاقه داري کي. په کندهار کي د دوي ټول شمير (۷٦۸۸۸) تنه ښودل شوي دي. همداراز دوي د ارغنداب د سيند په ختيځه غاړه په سپيروان نومي ځای کي هم استوګنه لري:

	۴.	د هلمند په ولايت کي: په دغه ولايت کي نورزي په لاندنيو اولسواليو کي استوګنه لري: د هلمند په مرکز لښکرګاه، دنادعلي، موسی کلا، ګرمسير، ناوه بار کزايي، نوزاد او نهر سراج په اولسواليو او د ريګستان په علاقه داريو کي. په دغه ولايت کي د دوي ټول شمير (۸۴۵۰۷) تنه ښودل شوي دي.

	۵.	د نيمروز په ولايت کي: په نوموړي ولايت کي دوي د نيمروز د ولايت په مرکز او د خاش رود په علاقه داري کي استوګنه لري چي مجموعي شمير يي (۸۱۸۱) تنه دي.

	۶.	د فراه په ولايت کي: نورزي د نوموړي ولايت په مرکز د قلعه کا، بالابلوک، بکوا، ګلستان او په اولسواليو او د خاک سفيد په علاقه داري کي استوګنه لري. د فراه په ولايت کي د دوي شمير (۴۹۷۷۴) تـنه دي.

	لنډه دا چي د افغانستان په لويديځو او سوېل لويديځو ولايتونو کي د دوي شمير(۴۸۴۴۹۳) تنه اټکل شوي دي.

وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
عمومي ډومېن

بټنوک|250x250px| د عمومي ډومېن نښه
 **عمومي ډومین**  **PD**  (په انګرېزي: Public domain) په اينټرنټي نړۍ کې د سايټونو، اپليکشنونو او نورو پروګرامونو لپاره داسې يو ډومېن ته ويل کېږي چې هېڅ د کاپي رايت قوانين ورته پام کې نه نيول کېږي او ټول کولای شي چې ورڅخه کار واخلي پرته له دې چې د کاپي رايت قوانینو ته پام وکړي. خو ښايي د پای ته رسېدو نېټه ولري،  يا بېرته وګرځول شي،  يا ښايي د تطبیق نېټه يې پای ته ورسول شي.  ځکه چې هیڅ ځانګړی قانون نه لري هرڅوک کولی شي په قانوني توګه د اجازې پرته يې وکاروي یا يې پلي کړي.  

## سرچينې
ږ

ږ د پښتو ژبې يو اصلي توری دی

## ږ (توری)
**ږ** د پښتو الفبا یو له خورا کلیدي او جنجالي تورو څخه دی چې په فونولوژیکي (Phonological) لحاظ د "Retroflex Fricative" غږ استازیتوب کوي. دا توری د پښتو ژبې د ډایالیکټولوژۍ (Dialectology) یا لهجه پوهنې په برخه کې د "Isogloss" (هغه نښه چې لهجې سره جلا کوي) رول لوبوي. په نړیواله کچه، د دې توري شتون پښتو ژبه د نورو هندو-ایراني ژبو څخه متمایزه کوي، ځکه چې د دې فونیمیک (Phonemic) ارزښت یوازې په دغه جغرافیه کې خوندي پاتې شوی دی.

د انګلیسي او عربي ژبپوهنې د تخنیک په کارولو سره، د دې توري تحلیل په لاندې ډول دی:

### فونټیکي او لهجوي تغیرات (Phonetic Variations)
د "ږ" توری د پښتو ژبې د دوه ګوني ماهیت ښکارندوی دی:

**سویلي لهجه (South-Western):** په دې لهجه کې دا غږ د "Voiced retroflex fricative" په توګه تلفظ کېږي چې په IPA کې یې نښه /ʐ/ ده.

**شمالي لهجه (North-Eastern):** په دې لهجه کې دا غږ د "Voiced velar plosive" په توګه تلفظ کېږي چې په IPA کې یې نښه /ɡ/ (لکه د انګلیسي 'Go' غږ) ده.

.تخنیکي مشخصات (Technical Specifications)

## سرچینې
سانجوان

سانجوان يا سان جوان  د پورتوريکو خپلواکې سيمې پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی،چې  په کرابيين کې يو ټاپو او د متحده ايالاتو اړونده سيمه ده. دا ښار د برمودا مثلث د درې څنډو نه يوه څنډه ګڼل کيږي.
د دې ښار رسمي ژبې انګليسي او اسپانيايي دي.
## پراخوالی او نفوس
دا ښار ۱۹۹.۲ يا ۱۲۰.۱۹ کيلومتره مربع مساحت لري.
د دې ښار نفوس د امريکا متحده ايالاتو د سرشمېرنې له مخې په ۲۰۱۰ زېږديز کال کې ۳۹۵٬۳۲۶ تنه، په ۲۰۲۰ ز کال کې بيا ۳۴۲٬۲۵۹ تنه او د يوې بلې سرشمېرنې له مخې ۳۵۵٬۰۷۴ تنه اټکل شوی دی چې په ۱۴۵٬۰۶۶ کورنو کې ژوند کوي.

## تاريخ
دا ښار د ۱۵۰۸ زېږديز کال نه تر ۱۵۲۱ زېږديز کال پورې اسپانيايي اشغالګرو ونيوه او په دې ښار يې د  (*Ciudad de Puerto Rico*) نوم کېښود چې د «شتمن بندر لرونکی ښار» په مانا دی.

## مېټرو
ټرېن اوربانو د دې ښار مېټرو سيستم دی چې په ۲۰۰۴ کال کې جوړه شوې او اوسمهال يوه کرښه او ۱۶ تمځايونه لري. 

## خورلڼې ښارونه
*  کارتاګېنا، کولمبيا
*  هونولولو، هاوايي، امريکا متحده ايالات
*  جکسون ویل، فلوریډا، امریکا متحده ايالات
*  ګواتېمالا ښار، ګواتېمالا
*  سانخوان ښار، پېليپين
*  سانتیاګو، دومنيکا جمهوريت
## ښارونه

## سرچينې
چ

## چ (توری)
**چ** (Che)د پښتو الفبا اووم توری دی چې په فونولوژیکي (Phonological) لحاظ د "بې‌غږه تالوګي چلېدونکی " (Voiceless palato-alveolar affricate) غږ استازیتوب کوي.دا توری د ژبې د فونیمیک (Phonemic) جوړښت یو بنسټیز جز دی چې په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /t͡ʃ/ په نښه ښودل کېږي. د دغه توري شتون د پښتو ژبې د وییزیزه (Vocabulary) پانګې په غني کولو او د کلمو ترمنځ د مانیز توپیر په رامنځته کولو کې مهم رول لري.

د پښتو ژبې د تخنیکي او ډیجیټل پیژندنې پر بنسټ، د "چ" توري تحلیل په لاندې ډول دی:

### فونیتیکي او مورفولوژیکي ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، "چ" یو بې‌غږه (Voiceless) غږ دی چې د تولید مخرج یې د سخت تالو او ژبې په مخکینۍ برخه کې تنظیم شوی دی. دا توری په پښتو کلمو لکه: چاره، چوپتیا، او چینه کې په کارول کېږي. د دغه توري سم کارول او د هغې د مخرج پېژندنه په ډیجیټل نړۍ کې د پښتو ژبې د فونولوژیکي هویت او د هغې د اریایي ریښو د ثابتولو لپاره حیاتي ارزښت لري. له ګرافیمیکي پلوه، دغه توری د پښتو په خطي سیسټم کې په خپلواک، پیلني، منځني او پایني بڼو لیکل کېږي.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات (Technical Specifications)
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو (Unicode) لپاره، د "چ" توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
BDSM

د **بي ډي ايس اېم** اړوند ليکنې پرلاندې ډول دي: د هرې ليکنې عنوان په شين رنګ نښه شوی، په کېکاږلو سره يې اړونده ليکنې ته ورځئ. دا برخه به د نويو ليکنو په زياتېدو سره اپډېټ شي.

* **[[بي‌-ډي-ايس-ايم]]**
* '''ولکه درلودل او تسليمي'''
* **[[بانډج]]**
* '''سمبالښت (بي-ډي-ايس-ايم)'''
* **[[سادومازوخيزم]]**
* '''فاعل، مفعول او سويچ'''
* '''د جنسي ساديزم اختلال'''

## ښايي دا مخونه مو هم خوښ شي:

* '''د سکس او اړونده برخې ليکنې'''
ې

## ې (توری)
**ې** د پښتو الفبا له پنځو ځانګړو "یاګانو" څخه ده چې په فونولوژیکي لحاظ د "نیم-پرانیستي نیم-کامي غږیز" (Close-mid front unrounded vowel) استازیتوب کوي. دا توری په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /e/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، دغه توری د "اوږدې ې" په نوم پېژندل کېږي او د کلمو په پای او منځ کې د مانیز بدلون او ګرامري حالتونو د ښودلو لپاره کارول کېږي. د دغه توري شتون د پښتو ژبې د فونیمیک بډاینې او د هغې د ځانګړي غږیز سیسټم ثبوت دی.

### فونیتیکي او ګرامري ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، "ې" یو اوږد غږیز توری دی چې د تولید پر مهال یې خوله نیمه پرانیستې وي. دا توری په پښتو کلمو لکه: مېوه، شېبه، او ادې کې کارول کېږي. له ګرامري پلوه، "ې" په لاندې برخو کې اساسي رول لري:

**د جمع نښه:** د هغو ښځینه نومونو لپاره چې په "ه" پای ته رسېدلي وي (لکه: ښځه ← ښځې)

**د خطاب نښه:** په منادٰی حالت کې کارول کېږي

**د فعلونو صرف:** په ځینو زمانو او حالتونو کې د فعل په پای کې د فاعلي نښې په توګه راځي.

د دغه توري ګرافیمیکي بڼه (چې دوه ټکي یې په افقي ډول اړخ په اړخ ایښودل کېږي) په ډیجیټل سیسټمونو کې دا توری له نورو غږونو څخه جلا کوي.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د "ې" توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
فرهاد غفور

** فرهاد غفور ** زوکړه 1344 کابل) د افغانستان له مشهورو څخه دی، چې په پښتو او دري ژبو سندرې لري. ښاعلی غفور د کورنیو جګړو پرمهال امریکا ته کډه شو او په جورج واشنګټن پوهنتون کې یې تر ماسترۍ کچې زده کړې وکړې. نوموړی په 2002م کال کې د طالبانو د حکومت له سقوط وروسته کابل ته راستون شو او د رڼا په نوم شرکت یې پرانیست.

## هنري کارونه
پښتو سندرې 
1 ګران افغانستانه
2 د غیرت کانه افغانستانه

## ژوند
فرهاد غفور څوک دی)
ښاعلی غفور تر لسم ټولګی د کابل په استقلال لیسه کې زده کړې کړي

## کورنۍ
شهزادګۍ هندیه (افغانستان)

**د افغانستان شهزادګۍ هندیه** ( دري: *شاهدوخت هند؛ زوکړه* 7 جون 1929 – مړینه 13 اکتوبر 2023) د غازي امان الله خان له کورنۍ یوه افغانه شهزادګي وه. نوموړې مېرمن د افغانستان د پاچا امان الله خان او د ملکې ثریا طرزي تر ټولو ځوانه لور وه، او د امان الله خان په کورنۍ کي ورته د شاهي ماڼۍ د شهزادګۍ لقب ورکړل سوی وو.

شهزادګۍ هندیه د ۱۹۲۹ کال د جنورۍ په ۱۴ مه د خپل پلار له تګ څخه پنځه میاشتي وروسته د برتانوي هند په بمبۍ کي زیږیدلې وه او د دغه هیواد د ویاړ په خاطر ورباندي هندیه نوم کښېښودل سو. د ایټالیا د ملکې الینا له بلنې وروسته د امان الله خان کورنۍ په روم کي میشته سوه، چیري چي شهزادګۍ خپل پاته ژوند هم تېر کړ.  

هندیې په پنشن ماریجوس، ګستاد، سویس، او پونټیفیکل ګریګوریان پوهنتون کي زده کړي لاسته راوړې. دې د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۸ کال کي افغانستان ته سفر وکړ او د هغه افغان ماشومانو لپاره یې خیریه کارونه پیل کړل چي مرستي ته یې اړتیا درلودل.

په 2000 لسیزه کي شهزادګۍ هندیې په کابل کي د محمود طرزي کلتوري بنسټ (MTCF) جوړ کړ، او تر 2010 پوري یې هلته د مرستیالي په توګه دنده ترسره کړه.  ورپسې په 2006 کي نوموړې د افغان ولسمشر حامد کرزي لخوا په اروپا کي د کلتوري استازي په توګه وټاکل سوه. شهزادګۍ خپل پاته وخت په کابل او روم کي تېر کړ، او په ۲۰۲۱ کال کي د طالبانو تر واک ته رسېدو پوري یې  په ټوله اروپا کي په کنفرانسونو کي ویناوي کولې. 

د 2019 په اګست کي شهزادګۍ هندیې ته د افغانستان د حکومت لخوا بلنه ورکړل سوه ترڅو د افغانستان د خپلواکۍ د 100 کلیزې په مناسبت په دولتي مراسمو کي برخه واخلي. 

## ژوندلیک

شهزادګۍ هندیې دوه ځله واده کړی، چي دوې لوڼي له لومړي واده څخه او یو زوی د دویم واده څخه لري. 

دې خپله مور په اړه په معاصر افغانستان کي یوه نامتو مېرمن ګڼل، او د هغې لاسته راوړني یې د افغانانو لپاره مثبتي بللې. د شهزادګۍ په وینا چي " مور یې افغان مېرمني دې ته وهڅولې ترڅو خپلواکه واوسي او لیکل لوستل زده کړي."  په افغانستان کې د ښځو د حقونو په اړه هنديې فکر کاوه چي د افغان نارینه وو د پوهي لوړولو لپاره لا زیاتو زده کړو ته اړتیا ده.  هندیې د برقې په اړه وویل چي دا "افغانۍ او حتی اسلامي جامې نه دي". 

د ۲۰۱۱ کال په سپتمبر کي د افغانستان شهزادګۍ د افغان-امریکایي ښځو د ټولني لخوا د ښځو د حقونو په برخه کي ددې د کار له امله ډېره ستایل سوه، او په ۲۰۱۲ کال کي ازادي راډیو ورته د بشردوستانه کارونو له امله د کال د غوره شخصیت لقب ورکړ. 

د افغانستان یاده شهزادګۍ د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر په ۱۳ نېټه د ۹۴ کلونو په عمر وفات سوه.  یو کال وروسته د ۲۰۲۴ کال په سپټمبر میاشت کې په ایټالیا کي د  په نوم یو ناول چي په افغانستان کي شهزادګۍ ته د ایټالوي لیکوال دیمیتریو بافا تراشي املفتاني لخوا ځانګړی سوی وو، چاپ سو.
پيلادېلپيا

**پیلادېلپیا** د متحده ایالاتو په پنسلوانیا ایالت کي ترټولو نفوس لرونکی ښار دی  چي په متحده ایالاتو کې شپږم ډیر نفوس لرونکی ښار ګڼل کیږي، او د وګړو شمېر یې د ۲۰۲۰ په سرشمیرنه کي ۱,۶۰۳,۷۹۷ تنه دی. یاد ښار د لوی ډیلاویر درې ښاري مرکز دی، چي د پیلادېلپیا میټروپولیټان ساحې په نوم هم پیژندل کیږي. دغه ښار د هیواد اتمه لویه میټرو پولیټین سیمه او اوومه لویه ګډه احصایوي ساحه ده، او په ترتیب سره د ۷.۳۶۶ ميلیونه اوسېدونکو ټاټوبی دی. 

پیلادېلپیا د متحده ایالاتو په تاریخ کي پراخه رول لوبولی دی. دا ښار په ۱۶۸۲ کي د انګلیسي کوکر او د مذهبي ازادۍ مدافع ویلیم پین لخوا رامنځ ته سو، او د برتانیا د استعمار په دوره کي د پنسلوانیا کالوني د پلازمیني په توګه پېژندل کېدی.   پیلادېلپیا د امریکا د انقلاب او انقلابي جګړې په اوږدو کي تاریخي او برخلیک ټاکونکی رول ولوباوه، او د هیواد د بنسټ ایښودونکو پلرونو لپاره د مرکزي سیمي په کچه مشهوره وو. د پیلادېلپیا له انقلابي فضاء په ګټي اخیستني په ۱۷۷۴ کي د متحده ایالاتو ۵۶بنسټ ایښودونکو د کانټینینټل اردو جوړه کړه او جورج واشنګټن یې د قوماندان په توګه وټاکه، ورپسې یې په ۱۷۷۵ او په عمومي توګه په ۱۷۷۶ کي د خپلواکۍ اعلامیه تصویب کړه. په یاده پېښه کي د نهو میاشتو لپاره د سپتمبر ۱۷۷۷ څخه تر جون ۱۷۷۸ پوري د فلاډیلفیا ښار د جګړې په ترڅ کي تر برتانوي نیواک لاندي راغی.  په ۱۷۸۷ کي د امریکا اساسي قانون په پیلادېلپیا کي تصویب سو. پیلادېلپیا تر ۱۷۹۰ پوري د هیواد ترټولو لوی ښار پاته سو، او د ۱۷۷۵ کال د می له ۱۰ څخه د ۱۷۷۶ د ډسمبر تر ۱۲ پوري یې د هیواد د لومړۍ پلازمینې په توګه دنده ترسره کوله، څو چي په څلورو ورستیو مواردو کي تر 1800 پوري په واشنګټن ډي سي کي د نوي ملي پلازمینې جوړولو کار بشپړ او مرکز هلته ولېږدول سو. 

پیلادېلپیا په سوداګرۍ او صنعت ، کلتور ، سپورت او موسیقۍ کي خورا نامتو دی.   په دې ښار کي د ۱۷ څلور کلو پوهنتونونو او کالجونو ترڅنګ د پیلادېلپیا د لوړو زده کړو او علمي څېړني لپاره د هیواد له مخکښو مرکزونو څخه هم یو دانه شتون لري.   پیلادېلپیا ښار یو ملي کلتوري مرکز دی چي د متحده ایالاتو د بل هر ښار په پرتله د ډیرو بهرنیو مجسمو او دیوالونه کوربتوب کوي.   د Fairmount پارک چي د اوبو له لارې د نږدې شته ویساهیکون ویلی پارک سره یوځای کیږي، د هیواد ترټولو لوی او د نړۍ 55 لوی ښاري پارک ګڼل کیږي.  پیلادېلپیا د خپلو هنرونو، کلتور ، خواړو ، او د استعمار او انقلابي دورې د تاریخ پر اساس زیات پیژندل کیږي. په ۲۰۱۶ کي دا ځای ۴۲ میلیونه کورني سېلانیان ځان ته راوښکل چي $۶.۸ مصرف میلیارده ډالره یې مصرف کړي وه.  د پنځو مسلکي سپورت ټیمونو او د هیواد ترټولو وفادار او په زړه پوري تفریحي ځایونو ترڅنګ پیلادېلپیا ډیری وختونه د مسلکي سپورت مینه والو لپاره د متحده ایالاتو د ترټولو غوره ښار په توګه شمیرل کیږي.     

په پیلاډېلپیا کي له تاریخي پلوه د متحده ایالاتو اړوند لومړی کتابتون (۱۷۳۱)، لمړی  روغتون (۱۷۵۱)، لمړۍ طبي ښوونځی (1765)،  لمړۍملي پلازمینه (۱۷۷۴)،  لمړئ پوهنتون (۱۷۷۹)،  لمړئ مرکزي بانک (۱۷۸۱)، لمړئ  سټاک ایکسچینج (۱۷۹۰)،  ژوبڼ (۱۸۷۴)،  او لمړۍ د سوداګرۍ ښوونځی (۱۸۸۱)  شتون لري. پیلادېلپیا د خپلواکۍ تالار په ګډون ۶۷ ملي تاریخي نښې لري.    د ښار د 17 پیړۍ له منځ ته راتګ څخه تر اوسه پوري پیلادېلپیا د ډیرو مشهورو او نفوذ لرونکو امریکایانو د زیږون ځای یا کور دی.
## سرچينې
د لبنان د ولسمشرۍ ټاکنې ۲۰۲۲- ۲۰۲۵م کال

د **2022-2025 د لبنان ولسمشرۍ ټاکنې** د 2022 کال د اکتوبر پر 31 مه نېټه د لبنان د پخواني ولسمشر میشل عون د ماموریت له پای ته رسیدو وروسته د لبنان د ولسمشرۍ غیر مستقیم ټاکنې وشوې  د لبنان د وسله والو ځواکونو پخونی قوماندان، جوزف عون (چې د میشل سره نږدې اړیکې نه لري  د 2025 کال د جنورۍ پر 9 د پارلمان د دیارلسمې غونډې په دوهم پړاو کې د 99 رایو په ترلاسه کولو سره ولسمشر وټاکل شو. هغه په همدې ورځ د لبنان 14م ولسمشر شو او د پوځ مشري یې پرېښوده. 
{مالومات}}
د لبنان د اساسي قانون د ۴۹ مادې له مخې، د انتخاباتي غونډې په لومړي پړاو کې، د ولسمشر د ټاکلو لپاره د لبنان د پارلمان د غړو دوه پر درېیمه برخه رایو ته اړتیا ده. که چیرې کوم کاندید دغومره رایې ترلاسه نه کړي، د رایې ورکولو نور پړاوونه ترسره کېږي،  چې د ټولو وکیلانو مطلق اکثریت د ولسمشر د ټاکلو لپاره کافي وي.  د کلونو اوږده پروسه بې مثاله نه وه: پخوانیو ټاکنو په څو پړاوونو کې لږ تر لږه دوه کلونه نیول. . 

د کنوانسیون له مخې، صدارت تل د مارونیټ عیسوی له خوا اداره کېږي. اوسنی ولسمشر تر هغه وخته پورې د بیا ټاکل کیدو وړ نه دی چې د دندې د پای ته رسېدو څخه شپږ کاله تېر شوي وي.