چينايي دوديزه درملگري

بټنوک|300px|
د چين  دودیز طب  د اوږدي  مودي  د  پرمختيا  په  تاريخ  کې  د واقعيتونو او  تجربو د جمعبندي  کولو  له لارې  په  تدريجي  توگه  رامنځته  شوي  چه  په دي توگه د چيني ملت  ځانگړي  خصوصيت  لرونکي  طبي  سيستم  ايجاد شوي  دي. د چين  دودیز  طب  هم  د چين  د بيلا بيلو قومونو طب  گڼل  کيږي  چه  په دي  کې په  عمده توگه   د هان،  تبت،  مغول   او ويغور  د  قومونو طب  شامل  دي.   

له دي  امله  چه  د هان قوم  نفوس  تر ټولو نه زيات  دي ، نو د چيني  عنعنوي طب  په  هکله  د خان قوم  د ژبي   ليک دود تر ټولو  نه مخکې  رامنځته شوي   او  کلتوري تاريخ  يي  نسبتأ  اوږد  دي،  نو  په نړۍ کې  د هان قوم  د  عنعنوي طب  اغيزه  ډيره  لويه  ده.  په  نولسمه  پيړۍ کې   چين  ته  د لويديځې نړۍ د طب  د   داخليدو  او  مروج  کيدو  نه وروسته  د هان قوم  طب  د چين  عنعنوي طب  په توگه  وگڼل  شو. 

## تاريخ

د چين  د دودیز طب   د پرمختيا  په بهير کې  د هان  قوم  طب د نوو قومونو په نسبت  تاريخ  يي  ډير لرغوني  دي  او  واقعي  تجربې  او اړوندې تيوري  نسبأ  مکملې  او زياتې  ښکاري.

د چين د ژيړ  سيند د دواړو غاړو  سيمه د چين  د  دودیز طب  د رامنځته کيدو سرچينه  گڼل کيږي  او  وړاندې  له  وړاندې  نه  په دي سيمه کې  اړوند طبي  علمي سيستم  جوړ شوي  و. د چين د عنعنوي طب  د پرمختيا  په  اوږد  تاريخ کې  بيلا بيل  اړوند احتراعات ،   ډير  مشهور ډاکتران  او  مهمې  اړوندې  طبي  علمي ډلې  او  اثارونه  رامنځ  ته شوي  وو.

د څه د پاسه  درو زرو کلونو  نه مخکې   د  شانگ  د سلسلې  په  هغه  ليک دود کې چه   د  لاک پر کاسه   او د  ځناورو  پر هډوکو باندې  حکاکي  شوي، د روغتيا  او  د څه د پاسه  لس  ډولونو  ناروغيو په باب  تفصيلات ليکل شوي وو.  د جو سلسلې  په دوره کې  په چين کې  د کتلو،  پوښتنې، د بويولو  په گډون  د ناروغيو د درملنې کولو  او د درملونو ، د ستنې طب  او جراحي عملياتو  په شمول  د تداوي  ځيني  طريقې  تر  استفادي لاندې  راغلي  وي. د چنگ  او هان  د امپورطورۍ په  دوره کې  د  هوانگ دي  په  نامه  د طبي څيړنې  په باب  مشهور  اثار  چه  د چين په تاريخ کې  تر ټولو نه  لومړي  طبي اثار گڼل  کيږي،  رامنځته  شوي  ؤ.  ور پسي  د  لويي تبې د ناروغۍ  باب تيورۍ  چه  د جيان  ځونگ جنگ له خوا ليکل شوي،  رامنځته شوې  وه  چه  په  دي  اثارو  کې  په  خاص ډول  د بيلا بيلو اړوندو  ناروغيو  د تشخيص  او  تداوي  په هکله  تفصيلات  بيان  شوي دي   چه  د باليني طب د څيړنې  د پرمختيا له پاره يي کلک  بنسټ  کيښودلي  ؤ. هان د چين د خان  د سلسلې په دوره کې  د طب په  هکله د  جراحي  علملياتو  سويه  نسبتأ  لوړه  وه. د درو مملکتونو په باب  يو اثر  کې  چه  د ميلادي  کال  له  دوو سوو شلم کال  نه تر  دوه سوه اتيايم کاله پوري  رامنځ  ته شوي،  دا ليکل  شوي  چه  په هغه دوره کې  نامتو ډاکتر  هوا تو  د بي هوشي  د درو درمل  په  واسطه  بيلا بيل  جراحي عمليات  تر سره  کول.

د وي او جن د سلسلو نه  ( ميلادي  کال  ٢٢٠ کال __ ٥٨٩ کال )  د  سوي تان  د  پنځو سلسلو   تر دورې  پورې  (  ميلادي  کال  ٥٨١ کال __ ٩٦٠ کال )  د نبض د شميرنې  له لارې  د ناروغيو د  تشخيص په  هکله   ستر پرمختگ  تر لاسه شوي  ؤ. د جن  د سلسلې  په دوره کې  د تبض د شميرنې  په باب  هغه  مشهور  اثارکې  چه  په نوموړي سلسله کې  د  نامتو ډاکتر  وانگ  شو حه  له خوا  ليکل شوي ،  څلري ويشت ډول  نبض بيان  شوي دي.  دغه اثارو  نه  يوازي  د چين  پر  طبي  علم  باندې  ستره اغيزه  اچولي  بلکه  بهر ته  هم  خپور شوي  ؤ.  دغه راز د نوموړي سلسلې  په دوره کې   د سوزني طب  له پاره ، د درملونو د جوړولو ، د جراحي  عملياتواو  د ماشومانو د ناروغيو د علاج  په  برخو کې  هم ډير ارزښناک  طبي  اثار  رامنځته شوي  وو.

د سونک د سلسلې  په دوره کې  ( ميلادي  ٩٦٠ کال __ ١٢٧٩ کال ) د طبي  پوهنې  په  هکله  د سوزني  طب  په  برخه کې  لوي  اصلاحات  رامنځته  شول  چه  په  دي بهير  کې  د اړوندې طبي  روزنې  په  هکله  د زده کونکو له پاره   د کار  ازموينه  رامنځته شوې وه.   د مينگ   په سلسله کې  (  ميلادي کال  ١٣٦٨ کال __ ١٦٤٤ کال )  يو شمير  طبي  کارپوهانو  د  لويي  تبې  ،  عمومي  تبې او  سخته ساري ناروغۍ سره جلا کړي  وه او د چن   د سلسلې  تر دورې  پوري  د نوموړو ناروغيو  په  باب   ځيني خاص اثار  رامنځته  شول.     

د چين د مينگ  د سلسلې  له پيل  نه  لويديځ طب   چين  ته  داخل  شوي  او  په  هغه وخت کې  يو شمير  طبي  کارپوهانو  دا نظر  درلود  چه  د چين  عنعنوي  طب  دي  له   لويديځ طب  سره  يو ځاي   استعمال  شي ترڅو  دواړه طب  يو د بل  کمبود  ليري  کړي  او يو له  بل څخه  گټې  واخلي.

## د چين  د دودیز طب  بنسټیزه اندپوهنه
د چين  د دودیز طب بنسټیزه اندپوهنه  د انسان  د بدني  حياتي  فعاليتونو او د ناروغيو د بدليدو د  قانون   سره سم  رامنځته شوې  او پکې  د ناروغيو د علتونو،  د تشخيص د طريقو ،  د درملنه لارې ،  د ناروغۍ د مصنونيت   ، د روغتيا د ساتنې  او د داسي نورو محتوياتو څخه عبارت  دي.

د چين د  قديمي  فلسفې له نظره  د  انسان  په شمول   هر  طبيعي موجودات ټول  متناقض  موجودات  دي.  د چين عنعنوي  طب  د  نوموړي تيورۍ  په نظر  د انسانو د بدن  د پاسني   او لاندني  برخې ،  د بدن  د بهرنيو او داخلي  بيلا بيلو برخو  او د انسان او  د طبيعي  چاپيريال  ترمنځ  نه يوازي  نژدي  اړيکې  لري  بلکه   يو له بل  سره  متناقض هم  دي.  نو که  د نوموړو بيلا بيلو خواوو  ترمنځ   د روابطو هماهنگۍ خرابه شي ،  ناروغۍ  به  پيدا شي.

د نوموړي  تيوري  سره سم  د چين د عنعنوي  طب   له نظره په  طبيعي  نړۍ کې ټول  موجودات  په  پنځو ډولونو خاصيت  لرونکو موادو پوري  اړه لري  چه   دغه  ينځه ډول  خاصيت  لرونکي  مواد  يعني  لرگې، اور ،  خاورې ،  سره  زر  او اوبه  گڼل  کيږي.  دغه  پنځه ډول  مواد  يو له بل  سره  جلا نه کيږي  خو له بلي  خوا  يو له  بل  سره متناقض هم دي. د چين   عنعنوي طب  د د غې تيورۍ   له مخې  د انسان د بدن  د داخلي  بيلا  بيلو جهازونو د ناروغيو  تشخيص  کوي.

د چين د عنعوي  طب  د تيوري  سره سم د طبيعي  نړۍ د نجوم، د هوا پيژندنې  او د  هوا  بدلون  د انسانو  پر روغتيا او ناروغيو باندې اغيزه  لري  او د کال  د پسرلي، دوبي،  مني  او ژمي  د  څلورو فصلونو د هوا  بدليدو  په بهير کې د څلورو فصلونو د باد،  يخنۍ،  گرمي، لوندوالي،  وچکالي  او  اور په گډون  شپږ ډول  عوامل  رامنځته  کيږي. د دغو  طبيعي   پديدې  د بدلونونو  د عوامل او د ناروغيو ترمنځ  اړيکي  لري.

د چين د عنعنوي طب  له نظره  د انسان  د بدن  د بيلا بيلو جهازونو  لکه  د زړه،  ځگر،  طحال، سږي،  بډوډۍ  او  د کولمې، دماغ، هډوکو او داسي نورو بدني  جهازونو د فيزيولوژيکي رول او د ناروغيو  د بدلونونو ترمنځ اړيکي  موجود دي.

د چين د دودیز  طب  د تيورۍ سره سم  د بدن  په د ننه کې  د هوا  او د ويني  انتقالي لاره  شته  او په  ټول  بدن کې يي مهم رول  لري. که   په دغه سيستم  کې  کوم بدلون رامنځته   شي،  دا به  د بدني  جهازونو  د ناروغيو سبب  شي.

## د درملنې ډولونه

د  چين د عنعنوي طب  د عادتونو سره سم  ډاکتران  په  عمده  توگه  د  کتلو ،  اورولو،  بويولو  او د لمس  کولو په شمول  د احساسونو د لياقت څخه  په استفادي سره  د ناروغانو سره  د تماسونو د نيولو  يا د ناروغانو د خپلوانو سره  د خبرې کولو   له لارې   په هره اړخيزه  توگه د ناروغيو په باب  اړوند معلومات  تر لاسه کوي  ترڅو سک  تشخيص  وکړي ٠ په  دي  هکله  څلور عممده  طريقې  په  دي ډول  دي ،
### د کتنې درملنه
د چين د عنعنوي طب له نظره  د انسان د بدن  د بهرنيو  برخو او  د بدن  د  داخلي  جهازونو ترمنځ  نژدي اړيکي لري ،  که چيري  د انسان  د بدن   دننه  د جهازونو په  کارونو کې  کوم بدلون  رامنځته  شوي ،  حتمأ به  يي  د بدن  د بهرنيو  برخو  لکه  د روح ،  رنگ ،  شکل له  داسي  نورو برخو نه  څرگند شي.

د کتني تشخيص په  عمده ډول  د سړي د روح ،  د مخ رنگ ، د ژبي  رنگ ، د بدن د پوستکې  رنگ  ،  د ميتياز او غول  رنگ  او  د داسي  نور  د بدن  بهرني  برخې  د بدلونونو څخه عبارت  دي.

### د بويولو  درملنه
د يويولو  تشخيص  په دي  ډول  دي  چه ډاکتر د ناروغانو د اوازونو  او د مدفوعاتو د بوي سره سم  د ناروغيو تشخيص کوي. په  دي بهير  کې  ډاکتران  د ناروغانو د اوازونو د بدلونونو او  د بدن  د بيلا بيلو جهازونو د تغييراتو  په  باب معلومات  تر لاسه  کوي چه  نوموړي اوازونه  د ناروغانو  د خبرو،  تنفس ، د ټوخي  او داسي نور اوازونو څخه عبارت  دي. بوي  له  دوو برخو څخه  عبارت دي  چه  يو يي  د ناروغانو د بدن   او بل  يي  د مدفوعاتو څخه  خپري شوي  دي.

### د پوښتنې  درملنه
د دغې طريقې  له  مخې  ډاکتران  له  ناروغانو يا  د دوي  د خپلوانو  څخه د پوښتنې له لارې  د ناروغيو د پيښيدو ، پرمختيا او د علاج   په  باب  يو لړ اړوند معلومات  تر لاسه  کوي  او  په  عين وخت کې    د ناروغيو  او د ناروغانو د ورځني ژوند ،  د کار چاپيريال ،  د خوارکونو  او د واده  په  هکله   د ناروغيو په ارتباط  يو لړ  معلومات  لاس  ته راوړي.

د پوښتنې  په  تشخيص  کې  د ناروغانو  اړوند  شخصي  حالت  شامل  دي. لکه  د ناروغ   نوم،  جنس،  عمر،  کار،  واده  او داسي نور    ٠ بر سيره پر دي  د  ناروغانو  دناروغيو  او  اړوند شخصي  او کورنيو تاريخ  هم  پکې   شامل دي.

### د تماس  نيولو  درملنه
ډاکتران   په  خپلو لاسونو د ناروغانو د بدن  سره  د تماس  نيولو له لاري  ناروغۍ تشخيص  کوي  او دغه  ډول  تشخيص  په  دوو برخو ويشل  کيږي  چه  لومړي   د نبض د شميرلو  او احساسولو  په واسطه  د تشخيض په  بهير  کې  د نبض د ضربانونو د بدلون  سره سم  د ناروغيو په باب  معلومات  تر لاسه  کوي.   دوهم  په لاسونو د ناروغانو  د بدن  پر اړوندو برخو باندې  فشار اچول دي  او  له دې  لارې  د   اړوندې بدني  برخې  ناروغۍ درک  کوي.

وېشنيزه:طب
وېشنيزه:دودیزه درملگري