open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نورالله غازي یار

**نورالله غازي یار** (انگليسي: Noorullah ghaziyar) په ۱۳۵۹ هجری کال د پکتیا ولایت د ځاځي اریوب ولسوالۍ د روکیان د ترلي په کلي کې زیږیدلی دی.

## زده  کړې
د مهاجرت له کبله یې زده کړې تر لسم  ټولگي پورې محدودې پاتې شوې، خو هیواد ته تر راستنيدو وروسته یې پراخې مطالعې پیل کړې او خپلو زده کړو ته یې یو ځل بیا دوام ورکړ او په ۱۳۹۲ل کې د روکیان د عالي لیسې څخه فارغ شو.

## ادبي هلې ځلې
که څه هم د ښاغلي غازي یار زده کړې تر ډیرې لوړې کچې پورې نه دي، خو  د پراخو مطالعو په سبب یې پښتو ژبې ته خدمت له چا نه پټ نه دی. د نورلله غازي یار دوه شعري  ټولگې د مینوالو گوتو ته رسیدلي دي.  همدارنگه د تنکیو ځوانانو لپاره د خپریدونکې توتکۍ  مجلې د مسول مدیر دنده په غاړه لري او ددې تر څنگ د اریوب مجلې مرستیال هم پاتې شویدی. نوموړی ددې تر څنگ چې یو پیاوړی شاعر دی، یو تکړه لیکوال هم دی د نوموړي ځینې لیکنې، شعرونه او لنډې کیسې د پښتو په بیلابیلو مجلو، ورځپاڼو‌ او ویبپاڼو کې خپرې شویدي. په دې وروستیو کې یې د پیر محمد کاروان په شعرونو هم تحقیق پیل کړی چې په تاند ویبپاڼه کې د "د کاروان د شعر سمبوليک کرکټرونه" تر سرلیک لاندې یو په بل پسې خپریږي. 

## چاپ شوي اثار
# غوڅه موسکا (شعري ټولگه)
# په غمیو کې لمبې‌ (شعري ټولگه)

## ناچاپ اثار
په ناچاپ اثارو کې یې د لنډو کیسو او شعرونو کتابونه چاپ ته تیار دي. او همدارنگه "د کاروان د شعر سمبولیک کرکټرونه" کتاب هم د چاپ کیدو انتظار باسي. 

## باندنۍ تړنې
* http://paktia_pa_dag_ke.bloguna.tolafghan.com/posts/5563 
* http://www.taand.com/archives/22969
* http://www.taand.com/archives/8657

 

وېشنيزه: پښتانه شاعران 
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغانان
سيند

**سيند** د اوبو هغه شتون او بهير ته ويل کېږي چې له ډېرو بيالو، لښتيو او خوړونو جوړ شوی وي.
سيند د طبيعي اوبو يو بهېدونکی بهير دی چې معمولاً د باران، واورو او چينو له اوبو سرچينه اخلي. دا اوبه د غرونو، درو او ميدانونو له لارې د بهېدو په ډول تېرېږي او بالاخره د سمندر، جهيل يا بل سيند سره يو ځای کيږي. سيندونه د ځمکې پرمخ د انساني او حيواني ژوند لپاره اړين څيز دی چې پرته له دې د ژونديو موجوداتو ژوند په يوه سيمه کې ګران او حتاً ناشونی دی، ځکه تر ډېره د ځمکې کرکېله اوبو ته اړتيا لري او چېرته چې اوبه کمې وي، نو هلته د کرکېلې کول ناشوني دي او چېرته چې د خوراک توکي ونه موندل شي، هلته ژونديو موجوداتو ژوند ستونزمن دی.

## د نړۍ ستر سيندونه:
نړۍ کې گڼ ستر سيندونه شتهي چې د اوږدوالي، پراخوالي او د اوبو د اندازې له مخې سره توپير لري، د ځينو سترو سيندونو نومونه د هغې  له ټولو مالوماتو سره په لنډ ډول لاندې جدول کې ليدلی شئ.

## د څو مشهورو سيندونو انځورونه

دوتنه:Cairo skyline, Panoramic view, Egypt.jpg|د مصر قاهره کې د نيل سيندغاړې ليد
دوتنه:Amazon CIAT (2).jpg|د امازون سيند يو انځور
دوتنه:Qutang Gorge on Changjiang.jpg|د يانگتزې سيند يو غرنی ليد
دوتنه:Mississippi River Barge Columbus KY 2023.jpg|کولمبوس ته څېېرمه د ميسيسيپي سيند يو ليد

## سرچينې
چای

بټنوک|د شنه چای یوه پیاله
**چای** يو مشهور بوټی دی چې جگوالی يې تر درېو مترو پورې رسېږي او تود او مرطوبو ځايو کې شين کېږی. ددې بوټې پاڼې تر شکولو وروسته لمر ته ږدي، پاکوي يې او بيا يې بازارو ته عرضه کوي. د چايو بوټی د تيا شينا نزيس له بوټی څخه چې د تر نستريمياسي په کورنۍ پورې مربوط دی د لومړي ځل لپاره په چين کې رواج شوی دی. چای په خپل ترکيب کې کافين، تيوفيلين، يکسټرين، اگزاليټونه، د پوټاسيم فاسفيټ، ديين، ترای ميټاليل گزانتين او ټانين لري. لږ مقدار چښل يې بدنه وي، خو زيات چښل يې د کافين د مادې په لرلو سره هر چاته په تېر بيا حاملو ښځو ته خطر لري. چای دوه ډوله وي، ترو او شين چای.
## د چای نوم
د چای نوم د لومری چینی نوم پښتو ژبي ته راغلۍ دی.د چای نوم چینی ژبه کي tay هم ایل کیگي.

## سپین چای
د چای نوي پانۍ چي تر اوسته شین رنگ شوي ندي او فتوسنتز په کي پیل شوۍ ندۍ لمر نه لري ساتي اوبیا هغه اوچوی،سپین چای د نور رنگ چایونه لگ تولید کیگی د دی نظرنه د هغي قیمت جیگ دۍ.سپین چای د چین هیواد کی نورو هیوادو کي دير پیژنده شوی ندی.
## شین چای
د اکسیداسیون پروسه دیر زر پیل کیگي چی چای په لويو تابوکي یا هم بخار باندي تودهي.

وېشنيزه:چای
قهوه

بټنوک|250px|کیڼ|د تورې قهوې یوه پیاله
**قهوه** یا **کافي** يو ښه بوی لرونکی څښاک (مشروب) دی چې رنگ يې زرغون يا تېزنسواري دی او د قهوې د ونې د دانو څخه جوړېږي، دغه ماده کافیين لری، څښل يې اعصاب پاروي، زړه قوي کوي، د مخدره توکو اغېزه او مسموميت لېرې کوي او شنه قهوه يې د اسهال، تبې او شنې ټوخلې ضد دی. فورمل يې C8H10N4O2 دی.

د دغه څښاک پوډر: هغه ونه چې دغه پوډر يې د دانو څخه لاس ته راځي؛ د قهوې بوټی په تودو سيمو کې - چې په ايکالوجي کې ټروپيکي سيمې نومېږي - وده کوي، يعنې د عرض البلد تر ٢٤ درجو پورې. د حاصل وخت يې د ٩ مياشتو په حدودو کې دی. څېړنې ښيي چې د قهوې بوټی په طبيعي صورت سره د حبشې په هېواد کې شين شوی دی او بيا عربي نړۍ او نورو سيمو ته وړل شوي دي. د ونې لوړوالی يې ٢-١٢ مترو پورې دی او تر اوسه پورې يې ٣٣ ډولونه پېژندل شوي دي. سپين او ښه بوی لرونکي گلان کوي. مېوه يې لومړۍ شنه او تر پخېدو وروسته قرمزي کېږي. په مېوه کې يې دوې دانې وي او هره دانه، چڼې په اندازه وي، د نړۍ د قهورې حاصل په سلو کې اتيا د عربي سيمو څخه لاس ته راځي، خو ترکۍ قهوه مشهوره ده. قهوه توده و سړه، خوږه او بې خوږو او په شيدو کې خوړله کېږي.

وېشنيزه:قهوه
چارسده ولسوالۍ

**چارسده ولسوالۍ** د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۰۲۲،۳۶۴ وو. 

## سرچينې

وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ
وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
تور غر ولسوالۍ

**تور غر ولسوالۍ** د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده.  

## سرچينې

وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ
وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
سارلينډ

**سارلينډ** (الماني: *Saarland*) د آلمان یو ايالت دی. دغه ايالت د آلمان په سهيل لويديځ لوري کې پروت دی او دآلمان د راينلاند فالتز له ايالت او د لوکزامبورګ او فرانسې له هيوادونو سره ګډې پولې لری. له فرانسې سره نژدې والي د زارلند تأريخ ډير تر اغيز لاندې راوستی دی.

## معلوما ت

* **نفوس:** ۱،۰۴ مليونه
* **مساحت:** ۲.۵۶۸ کيلومتر مکعب
* **پلازمينه:** زاربوکين
* **د تأسيس نيټه:** ۱.۱.۱۹۵۷

## پېښليک

زارلند لا ډير ځوان ايالت دئ. په ۱۹۲۰ زيږديز کال د فرسيلار د تړون له پايلو سره سم د زار خاوره د لومړي ځل لپاره د يوه سياسی يووالي په توگه  (په ژنيوکې)  د پرگنود يووالي تر نظر لاندې راوستل شوه.

په ۱۹۳۵ کال ددې ځای اوسيدونکود پرگنيزو رأيو اخيستنو له لارې د آلمان له هيواد سره د يو ځای کيدو پريکړه وکړه. له دوهمې نړيوالې جگړې وروسته تر ۱۹۴۹ زيږديز کاله پورې د فرانسې تر ساتنې لاندې (تحت الحمايه) وو چې حتی خپل د فوټبال ملی ټيم او خپل داليمپيا ملی ټيم يي درلود. بيا په ۱۹۵۷ زيږديز کال زارلند د لسم ايالت په توگه د آلمان له فدرالي جمهوريت سره يوځای کيږی.

## د کانونو او اوسپنې صنعت

د سکرو کندې، د اوسپنو فابريکې، لوگی خپروونکی دودکشونه، له ايرو او لوگيو ډکه هوا. د اويايمو کلونو ترپايه د نوينکيرشين او فولکلينگين په شاوخوا صنعتی سيمو کې دکور ميرمنو جرأت نه کاوه چې مينځلي کالي د باندې په تنابونو وځړوی. لوگيو هرڅه تورول. په زارلند کې په ښو وختونو کې ۵۰۰۰۰ تنو په کانونو کې کار کاوه، اوس يواځې ۴۰۰۰ تنه په دغه کار لگيا دی. له مخکينيو دوولسو کانونو څخه تر اوسه يواځې د اينسدورف کان پاتې دئ. دلته هم د ۲۰۰۸ زيږديز کال د فبرورۍ د مياشتې د سختې زلزلې له امله چې د سکرو د رايستلو په وخت کې پيښه شوه دم گړۍ راايستنه نه کيږی.

## داقتصاد اهمې څانگې

زارلند سُتره کيږی، دودکشونه نور لوگي نه باسی ـ د فولکلينگين او نوينکيرشين د اوسپنو له هټيو نه ورو ورو صنعتی يادگارونه او د هنری نندارتونونو او کلتوری غونډو لپاره مرکزونه جوړيږی. د اتيايمو کلونو په پای کې زارلند يو بل نوی والی هم راوست. د ماکس پلانک  او فراونهوفر د ټولنې نوميالي څيړنيز انستيتوتونه دلته ځای نيسی. ترټولو وړاندې د کمپیوټر، سافت وير(کمپيوټری پروگرامونه) او هنری استعداد.

## سرچينې

وېشنيزه:د المان ايالتونه
وېشنيزه:المان
چې گوارا

بټنوک|رنستو رافائل گوارا دلاسرن
**ارنستو رافائل گوارا دلاسرن** (۱۴ جون ۱۹۲۸، روساريو، استان سانتا فه - ۹ اکتبر ۱۹۶۷) چې په **چې گوارا** مشهور وو يو انقلابي مارکسيست، طبي ډاکتر، ليکوال او سياستمدار وو. 

## زدکړې
چې گوارا د ۱۹۲۸ م کال د جون په ۱۴ په ارجنټاين کې زېږېدلی و. گوارا په ۱۹۵۱ م کال د ارجنټاین په پلازمېنه بوینس ایرس کې د طب له پوهنځي سند ترلاسه کړ. د سند له ترلاسه کولو وروسته د لاتینې امریکا په هیوادونو کې سفر پیل کړ. دې سفر څو میاشتې دوام وکړ. ده د دې سیمې د هیوادونو د خلکو ستونزې او سختۍ په خپلو سترگو ولیدلې.

ارنستو گوارا په ۱۹۵۵ ع کال په مکسیکو سیټي ښار کې له فیډل کاسترو سره ولیدل. هغه له هغو دوه اتیا کسانو څخه وو چې په ۱۹۵۶ ع کال له فیدل کاسترو سره کیوبا ته لاړاو یوازې دولس تنه یې وتوانېدل چې بېرته ستانه شي.

له دې وروسته چې گوارا د کيوبا د ولسمشر فول خونسیو باتیستا د رژیم پرضد، چې د امریکا له ملاتړه برخمن وو، چریکي جنگ پیل کړ. دا جگړه بالاخره د باتیستا په ماته تمامه شوه. نوموړی مخکې تر دې چې کاسترو، چې گوارا او نور ملگري یې هاوانا ته ننوځي، وتښتېد او دومینکو جمهوریت ته یې پناه یووړه. خو چې گوارا په کیوبا اکتفا ونه کړه. له دې هیواده د خپلو عقایدو لپاره د مبارزې لپاره لومړی کانگو ته لاړ بیا بولوویا ته لاړ او هلته یې چریکي جگړه پیل کړه.

## مړينه
۴۴ کاله پخوا د ۱۹۶۷ میلادی کال د اکتوبر په اتمه په چې گوارا مشهورا رنستو رافایل دولاسرنا د بولویا پوځیانو ونیوه او یوه ورځ وروسته د اکتوبر په نهمه یې په بې رحمانه ډول وواژه.

## سرچينې
پنجاب (پاکستان)

**پنجاب** د پاکستان تر ټولو کڼ میشتی ولایت دی چې د پاکستان په ختيځ کې پروت دی. دغه ولایت په ختيځ کې له هند سره، په سوېل کې د سند ولایت سره، په لوېديځ کې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان سره او په سهېل کې اسلام آباد او آزاد کشمیر سره گډې پولې لري. پراخوالی یې ۲۰۵،۳۴۴ کيلومتره مربع دی. د پنجاب مرکز لاهور نومېږي. د پاکستان هېواد ټولې وټه ییزې گټې او سياسي امتيازات د پنجاب د وگړو په لاس کې دي او د سیمې نور ولایتي توکمونه ډېر واک او اختيار نلري .

## ويی آرپوهنه
## پېښلیک
## کرهڼه
## گټه وټه
## کولتور
## ټولنیز حالت

## لوی ښارونه

## سرچینې

وېشنيزه:د پاکستان ولایتونه او سیمې
د پاکستان هوايي ځواک

**د پاکستان هوایی ځواک** ( په اردو کې: **پاک فضائیہ**) د پاکستان د هغو ځواکونو څخه دی چې د دې هېواد په امنیت کې اړین (مهم) رول لوبوي. د پاکستان هوایی ځواک د بریتانوي هند تر ویش وروسته په  ۱۹۴۷زېږيز  کال کې جوړ شو. دغه هوایی ځواک په اوس وخت کې ۶۲۰۰۰ عسکرونه ، ۳۰۰۰ پیلوټان او کابو ۱۰۰۰ بیلا بیلا ډول جنگي او ترانسپورتي الوتکې او تر ۳۰۰ پورې څرخي لري. د پاکستان هوایي ځواک د سیمې په کچه یو غښتلی ځواک دی.

## تاریخ
د پاکستان هوایی ځواک تر پسدایښت وروسته په ۲۹۴۷ کال کې ۲۳۳۲ عسکران او ۵۲ الوتکې درلود. دغه الوتکې د کشمیر په جگړې کې کارېدلې. په دی وخت کې د پاکستان په جگړه يیزو درندو وسلو کې د هوکر تېمپست ، هوکر توفان او دی هاویلند تایگرمات الوتکې شاملې وې. دغه الوتکې بریطانیایی حکومت پاکستان ته ورکړې.
د ۱۹۵۰ کال څخه د پاکستان هوایی ځواک د امریکا په ملاتړ جوړ شوی دی. د ۱۹۵۱ کال څخه تر ۱۹۶۱ کال پورې امریکا پاکستان ته د اېف- ۸۴ ، اېف- ۸۶ او اېف- ۹۴ د جټ الوتکې ورکړلې. مگر دغه الوتکې د هند- پاکستان په جگړو کې ويجاړ شوې. 
په ۱۹۸۷ کال کې جنرال محمد ضياءالحق تر پوځی القلاب وروسته د پاکستان حکمران شو او شریعت د حکومت لخوا باب شو. په ۱۹۷۹ کال کې شوروی اتحاد پر افغانستان برید وکړ. امریکا په مرکزي آسیا کې د شوروی آغېزې څخه خطر احساس کړ او د دی لپاره یی پاکستان ته عصری وسلې ورکړې. په ۱۹۸۳ کال کې د اېف-۱۶ عصری ښکاری الوتکې د پاکستان د هوایی ځواک لاس ته ورغلې.

 

## د پاکستان پوځي الوتکې

وېشنيزه:د پاکستان هوایی ځواک
فدرالي قبايلي سيمې

**مرکزي قبایلي سیمې** (په اردو: *قبائلی علاقہ جات*) د پاکستان په شمالی لویدیځ کی یوه سیمه ده چي په لویدیځ کی له افغانستان سره، په ختیځ کی له خیبر پښتونخوا سره او په جنوب کی له بلوچستان سره گډې پولې لری. مساحت یی ۲۷،۲۲۰ کیلومتره مربع ده او مرکز یی پېښور او پاړاچنار دی. په دی سیمو کی په ځانکړی ډول د پښتانو قبایلې ژوند کوی.

وېشنيزه:د پاکستان ایالتونه او سیمې
برگمټال ولسوالۍ

**برگمټال ولسوالۍ** د افغانستان د نورستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۸،۳۹۶ وگړو ته رسېږي.

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د نورستان ولسوالۍ
پرچمن ولسوالۍ

دوتنه: Porchaman.png
**پر چمن ولسوالۍ** د افغانستان د فراه ولايت یوه تاجیک مېشته  ولسوالۍ ده چې کابو ۸۵ سلنه وګړي یې تاجکان دي. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۵۱،۶۲۶ وگړو ته رسېږي.

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د فراه ولسوالۍ
گزره ولسوالۍ

**ګذره ولسوالۍ** د افغانستان د هرات ولايت د سویلي ولسوالیو څخه یوه ده.

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د هرات ولسوالۍ
وزيرستان

**وزیرستان** یوه غرنی سیمه ده چی د پاکستان په شمال لویدیځ کی د افغانستان په سرحد کی پرته ده. د وزیرستان سیمه د فدرالي قبايلي سيمو څخه یوه سیمه ده. مساحت یی ۱۱،۵۸۵ کیلومتره مربع ده. وزیرستان رسما په شمالی و جنوبی وزیرستان تقسیمېږی.
## تاریج
وزیرستان تر ۱۸۹۳ کال پورې خپلواکی قبایلی سیمه وه. په ۱۸۹۳ کال کی وزیرستان د بریطانیایی امپرتوری لاس ته ورغله مگر پښتانو د بریطانیایی امپرتوری په خلاف قیام کړل. په ۱۹۴۷ کال کی وزیرستان د پاکستان سیمه شوه.

وېشنيزه:مرکزي قبایلي سیمې
د پاکستان ولسوالۍ

بټنوک|پاکستان
**د پاکستان ولسوالۍ** (په اوردو: *اضلاع پاکستان*) د ځمکنۍ هوارې له مخې د دغه هېواد د جغرافي وېشنو د دويم پړاو لويې سيمې گڼل کېږي. تر دې وروسته د دريم پړاو لويې سيمې ناحيې دي چې ولايتونو او ولسواليو وروسته په درېيم کتار کې راځي. د ۲۰۰۰ ز. کال تر اگسټ تر مياشتې کله چې ډيويژنونه له مېنځه لاړل نو ناحيې اوس د جغرافي وېشنو د سر درېم کتار کې شمېرل کېږي.

## پاسليدنه

## د پلازمېنې اسلام آباد سیمې

## بلوچستان

## خیبر پښتونخوا

## پنجاب

## سند

## مرکزي قبایلي سیمې

## آزاد جمو او کشمير

## گلگت بلتستان

## دا هم وگورئ
* د پاکستان اداري واحدونه

## سرچینې

وېشنيزه:پاکستان
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ
اواران ولسوالۍ

**اواران ولسوالۍ** د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۲۰۰۵ کال کې ۲۰۰،۰۰ و.

## سرچينې

وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان
وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
ګيلګيت بلتيستان

** ګلګت بلتستان** یا **شمالي علاقه جات**  د پاکستان د پاکستان په شمال کې يوه خپلواکه سيمه ده چې د پاکستان تر نفوذ لاندې شمېرل کېږي او د پاکستان د يوه ايالت په درجه ورته کتل کيږي. دغه سيمه په اصل کې د کشمير يوه برخه ده چې پرې د پاکستان او هند تر منځ لويه لانجه ده. په ۲۰۰۹ کې د پاکستان قامي جرگې گيلگيت بلتيستان ته د پنځم نيم-ولايت درجه ورکړه۔ دا ایالت  ۷۲،۴۹۶ کیلومتره مربع پراخوالی لري او مرکز یی د گيلگيت ښار دی. گيلگيت بلتيستان په شمال کی له افغانستان سره، په شمال ختیځ کی له چین سره، په سوېل ختیځ کی له جمو او کشمير سره، په سوېل کې له ازاد کشمير سره او په لوېدیځ کی له خیبر پښتونخوا سره سرحد لريی.

## ولسوالۍ

دا ایالت اووه ولسوالۍ لري، چې دوه په بلتيستان کې، درې په گيلگيت کې او دوه نورې یې په هونزه نگر کې دي.





## جغرافيه
## وګړي
## اقتصاد
## ورته ليکنې
## سرچينې

وېشنيزه:د پاکستان ایالتونه او سیمې
وېشنيزه:پاکستان ولسوالۍ
*
موسی خېل ولسوالۍ (بلوچستان)

**موسی خيل ولسوالۍ** د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالۍ ده.

## سرچينې

وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان
وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
ازاد کشمير

** آزاد کشمير** یا **د پاکستان تر ولکې لاندي کشمير** د کشمیر هغه سیمه چې د پاکستان دولت د واکمنۍ لاندې  ده . دې سیمې ته آزاد جمو او کشمیر (اردو:  ) هم ویل کیږي . دا سیمه هغه وخت د هندوستان څخه پاکستان ته ورکړل شوه ، کله چې په ۱۹۴۷ زږدیزکال کې د دواړو هیوادونو تر منځ د لومړۍ کشمیر جنګ وشو. که څه دغه سیمه د پاکستان د اداري کړنو له لاندې راځي خو دا یو خپلواکه سیمه ده .

## سرچينې

وېشنيزه:د پاکستان ایالتونه او سیمې
د بون تړون

**د بون تړون** هغه سياسي تړون وو چې د ۱۱ د سېپتمبر ۲۰۱۱ ز. کال د پېښو وروسته په افغانستان کې د يوه مرکزي دولت د جوړولو په موخه جوړ شوی و.

## د بون د تړون غړي
ام کيو-۱ پرېډاټور

**ام کیو-۱ پرېډاټور** (په انگریزي:**MQ-1 Predator**) یوه بې پيلوټه الوتکه ده چی د امریکي هوایی ځواک لخوا کارېږي. دا بې پيلوټه الوتکه د جاسوسی (څارگري) او پوځی عملیاتو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږې. د دغو الوتکو څخه يوازي د څار او کشف کار نه اخيستل کيږي، بلکي ورځ په ورځ د تهاجمي او يرغليزي وسيلې په توگه استعماليږي. د پرېډاټور الوتکه د ۱۹۹۵ کال ځخه د امریکی ځواکونو لخوا کارېږی. د الوتکې قیمت ۳،۲ میلیونه ډالاره دی.
دا بې پيلوټه الوتکه چي کولاي سي (( ۲۴))ساعته پرواز وکړی په لسو هل فیر (Hellfire) توغنديواودورهبری شوو بمونوسمبال  سوې ده.
د پرېډاټور یوه عملی ډله د چلور بې پيلوټې الوتکې، یو قوماندانی مرکز، صنعتی اقمارو او ۵۵ عسکرونو ځخه تشکیل کېږی. 
## پاکستان
دامريکادڅار گری ادادرې دا بې پيلوټه الوتکه په پاکستان کی د القاعدې او طالبانو غړو د وژلو لپاره ور ځخه کار اخلی. دبېلگې په توگه تيرکال داکتوبرپه مياشت کي دامريکادڅار گری ادادرې  دپاکستان په شمال کي پر يوه کلي باند دحملې  لپاره دهمدې  بې پيلوټه الوتکي  نه استفاده وکړه.
 
## سرچینې
* ژباړه

وېشنيزه:بې پيلوته الوتکې
مونټ سټوارټ الفنسټن

بټنوک|مونټ سټوارټ الفنسټن
بټنوک|مونټ سټوارټ الفنسټن
بټنوک|مونټ سټوارټ الفنسټن
**مونټ سټوارټ الفنسټن** ( ۱۷۷۹ د اکټوبر ۶ - ۱۸۵۹ د نوامبر ۲۰ ) *(په انگرېزي: Mountstuart Elphinstone)* برتانوی دولتی شخصیت او تاریخ لیکونکی. ده د برتانیا په ختیځ هند کمپنۍ کې دنده درلوده ، وروسته د بمبۍ اوسنۍ ( بمبۍ ) والي شو . داسې ویل کیږی ، چې ده په هند کې څو ښوونیزې موسسې جوړې کړې چې د هندوستانیانو لپاره پرانیستې وې. سربېره پر دې ، ده د هند او افغانستان په اړه کتابونه لیکلي دي . د افغانستان په اړه د ده کتاب (( د کابل سلطنت بیان )) نومیږی . دغه کتاب نامتو افغان تاریخپوه پوهاند محمد حسن کاکړ او بل افغان لیکوال نصرالله سوبمن پښتو ته راژباړلی دی. 

## اخځونه
#  http://en.wikipedia.org/wiki/Mountstuart_Elphinstone
# http://danishpress.com/book.php?id=286

وېشنيزه:د افغان-انگرېز لومړۍ جگړه
بي بي سي پښتو

300px|بټنوک|د بي بي سي پښتو نښان
## د بي بي سي نړيوالې خپرونې او پښتو څانگه
**بي بي سي** نړيواله څانگه له بوش هاوس څخه خپرونې کوي چې د لندن په زړۀ کې موقعيت لري. 
د بي بي سي نړيوالې خپرونې د ريښتونې نړيوالې خپرندويې رسنۍ په توگه په ټوله نړۍ کې تر ١٥٠ ميليونو ډير اوريدونکي لري . هره مياشت تر ٧٥ ميليونو ډير وگړي ېې د اينټرنېټ پاڼې گوري . د بي بي سي خبرونو د انگرېزي پاڼه د انټرنټ په مټ په لومړی ځل په کال ۱۹۹۷م زېږدي کې  خپرونې پیل کړې . د پښتو خبرونو انټرنټي پاڼه ېې په کال ۲۰۰۰م زېږدي د جنورۍ په ۲۴مه نېټه خپرونې پيل کړې ، چې تر اوسه روانه ده . 
په نړيوالو اوريدونکو کې د بي بي سي د گرانښت يو دليل د دې راډيو له لورې د مسايلو هر اړخيز ه څېړنه او ناپېيلې کتنه ده . په همدې دليل ېې گڼ شمېر نړيوال انعامونه گټلي دي . 
بي بي سي په ٣٢ ژبو خپرونې لري چې ټولې د اينټرنېټ له لارې د خپرونو جوگه دي .
د بي بي سي خپرونې په ټوله نړۍ کې د لنډو څپو ، منځنۍ څپو او په ځينو هيوادونو کې د ايف ايم په څپو اوريدلى شۍ . دغه راز د سپوږمکۍ او ډيجيټل په مټ هم زموږ خپرونې موندلى شۍ او يا يې هم د اېنټرنېټ له لارې اوريداى شۍ .
د بي بي سي په وېبپاڼو کې تاسو د خپرونو څپې او د خپرونو مهال وېش هم موندلى شۍ .

## د بي بي سي پښتو څانگه
د بي بي سي پښتو راډيو څانگې د ١٩٨٢ زېږدي کال د اگست له مياشتې په خپرونو پيل کړى دى . له هغه پيل څخه پښتو څانگې په افغانستان ، پاکستان او خليج کې گڼ شمير اوريدونکي وموندل .
په پيل کې پښتو څانگې تر ډيره خبرونو او د سياسي چارو شنننې ته پام کاوۀ . وروسته وروسته يې اوونيز پروگرامونه هم پيل کړل چې د ځوانانو ، ميرمنو ، لوبو ، ساينس ، ادبياتو او موسيقي لپاره بېل شوي و .
له بي بي سي پښتو څانگې سره په ٢٠٠٣ زېږدي کال کې دري خپرونه هم گډه شوه او بي بي سي د افغانستان لپاره خپرونې پيل کړې .
## د بي بي سي پښتو څانگې وېبپاڼه
د بي بي سي پښتو راډيو وېبپاڼه په بي بي سي انگرېزي پاڼه کې له ١٩٩٦ زېږدي کال څخه په گډه پاڼه کې په محدوده کچه پيل شوه ،چې يوازې به يې په غږ کې زموږ ځينې خپرونې ليدونکو ته وړاندې کولې ، او په ۲۰۰۰م زېږدي کال کې ېې خپله ځانگړې پاڼه په برخه شوه چې د غږيزو خپرونو سره سره ېې لیکني خبرونه ، شنننې لیکلې او نن سبا د انځوريزو غږيزو د ويډيو په بڼه هم خپرونې جوړوي او خپرووي ېې . داسې ښايي چې په راتلونکي کې به د نړېوال سيمه ييز کانالونو په څېر د پښتو بي بي سي لروينونيزه خپرونې به هم پیل شي . 
په ٢٠٠١ کال کې بي بي سي پښتو وېبپاڼه په نړۍ کې لومړنۍ پښتو وېبپاڼه شوه چې په متن کې يې د خبرونو لنډيز ورکاوۀ .
په ٢٠٠٤ کال کې د بي بي سي وېبپاڼه لا وغوړيده چې پکې زموږ ځينې اوونيز پروگرامونه ، د موسيقي دوه جلا خپرونې او د خبرونو لا مفصله بڼه پکې کاروونکي لوستى شي .
د ٢٠١٠ کال د مارچ له مياشتې راهيسته د بي بي سي پښتو ويبپاڼه لا پراخه شوه چې پکې له کور پاڼې سره جوخت د افغانستان ، نړۍ او لوبو لپاره ځانگړې برخې زياتې شوې .

وېشنيزه:پښتو رسنۍ
وېشنيزه:خبري اژانس
وېشنيزه:بي بي سي
د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ نړيواله ورځ

د می میاشتې ۱۷مه په نړۍ کې د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوجۍ  د ورځ په توگه لمانځل کیږي دغه ورځ نن په هیواد کې د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوجۍ  د وزارت له خوا هم کله ناکله لمانځل کېږي .

داورځ ځکه لمانځل کیږي چې د نړیوالې ټولڼې تیلې کمونیکیشن اتحادیې ټول غړي  هیوادونونه ، د دغې ورځ د اهمیت باره کې خلکوته معلومات وړاندې کوي ترڅو خلک د معلوماتي ټکنالوجۍ په اهمیت پوه او په خپل ورځني ژوند کې ور څخه گټه واخلي.

د احصایې له مخې د نړی تقریباً نمایي نفوس (۳) ملیارده خلک د ښارونو څخه د باندې په کلیو او بانډو کې ژوند کوي او د معلوماتي ټکنالوجۍ زیاته پراختیا په ښارونو کې شوی ده، او هغه کسان، چې په کلیو کې ژوند کوي په ډیرو هیوادونو کې د مخابراتي اومعلوماتي ټکنالوجۍ له اسانتیاو څخه محروم دي .
جعفر اباد ولسوالۍ

**جعفر اباد ولسوالۍ** د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۲۰۰۵ کال کې ۷۲۵،۰۰۰ و. 

## سرچينې

وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان
وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
عبدالله کلا ولسوالۍ

**عبدالله کلا ولسوالۍ** د ډیورنډ تپل سوي کرښي ختیځ لوري ته د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. په دغي ولسوالۍ کي د مېشتو خلکو شمېر په ۲۰۰۵ کال کې ۴۰۰،۰۰۰ وو، چي اکثره یې افغان کاکړان او نور پښتانه ټبرونه دي. عبدالله کلا ولسوالۍ له آره د لوی افغانستان اړوند د سویلي پښتونخواه یوه برخه ده، چي په ۱۹۴۷ کال کي د انګریزانو د وېش له مخي د افغانستان څخه غصب او پاکستان ته وسپارل سوه. 

## سرچينې

وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان
وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
هرناۍ ولسوالۍ

**هرناۍ ولسوالۍ** د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالۍ ده.

## سرچينې

وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان
وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
برېښليک

**برېښليک** يا **برېښناليک** *(په انگرېزي: electronic mail يا e-mail)* د ليک تر ټولو چټکه بڼه ده. برېښليک د هغه کمپيوټر په مرسته چې انټرنټ ته لاسرسی ولري لېږل کېږي. 
د ایمیېل یا برېښنالیک د څلوېښتمې کالیزې په مناسبت یوې ویبپاڼې (mashable.com) د برېښنالیک د تکاملي یا بشپړتیايي تاریخ د څلوېښتو کلونو ډیزاینونه خپاره کړي دي.
 
برېښنا لیک چې په لومړیو کلونو کې یوازې د یو کم شمېر ساینس پوهانو یا موسسو د ارتباط وسیله وه نن سبا دومره عام شوی چې حتی د ډېرو داسي کسانو لپاره چې ښايي په میاشتو کې یې یوه کرښه خط نه لیکه بې ایمیله گوزاره گرانه شوې ده.
 
ډېر خلک مجبوره دي چې د ورځې څو څو ایمیلونه ولیکي یا د نورو برېښنالیکونو ته ځواب ولیکي .
لومړنی برېښنالیک د انفورماتیک یوه انجنیر، چې رې ټامیلسن نومېږي، په ۱۹۷۱ ع کال ولېږه.
 
ده یو کال وروسته د پوهنتونونو لپاره د انترنټ له لارې د مالوماتو د تبادلې یو خاص سیستم جوړ کړ.
رې ټامیلسن په ۱۹۷۱ کال په خپل لومړني ایمیل کې لیکلي وو:qwertyuiop-send
 
(mashable.com) ویبپاڼې د لومړني برېښنالیک په ویاړ د ایمیل د ۴۰ کلن بشپړتیايي پړاو ډیزاینونه خپاره کړي دي.
 
د بریتانیا ملکه دوهم الیزابت لومړنۍ جگپوړې مقامه وه چې په ۱۹۷۶ کې یې برېښنالیک ولېږه.
په ۱۹۷۸ کال ایمیل له پوهنتونونو دباندې د لومړني ځل لپاره وکارول شو.
په ۱۹۸۲ کې د ایمیل (e-mail)کلمه د لومړي ځل لپاره وکارول شوه.
په ۱۹۸۹ کې په برېښنالیک کې ښه راغلاست (welcome)، ایمل ورسېد(sent)، یو ایمیل لرئ، او خدای پامان عبارتونه ثبت شول چې تراوسه اکثره شته.
 
په ۱۹۹۷ کې مایکروسافټ هاټ مېل (hotmail)او وروسته اوټ لوک (outlook) په انترنټ کې فعاله کړل.
په ۱۹۹۸ کې د سپم (spam) اصطلاح د اکسفورډ په ډکشنرۍ کې شامله شوه.
په ۲۰۰۳ ع کال د امریکا د هماغه وخت ولسمشر جورج ډبلیو بوش له سپم سره د مبارزې قانون توشیح کړ.
په ۲۰۰۴ ع کال په ایمیل او چټ کې کاروېدونکي لنډونې (لکه؛ ru) د اکسفورډ په ډکشنرۍ کې شاملې شوې.
په ۲۰۰۷ ع کال گوگل جي مېل (gmail) د عامو خلکو لپاره وړاندې کړ.
او په ۲۰۱۱ کې د (e-mail) کلمه په (email) بدله شوه.

وېشنيزه:بريښليک
ټویټر

**تويتر** ټویټر په(انگريزي: *Twitter*) دا هم يوه ټولنيزه پاڼه ده چې د همدې کمپنۍ له لوري رهبري کېږي، چې مشر يې جېک ډورسي دى. دا پاڼه د ٢٠٠٦م کال په مارچ مياشت کې جوړه شوه، خو په جولاى مياشت کې يې فعاليت پيل کړ. شا و خوا ٢٠٠ مليونه کاروونکي لري.

## مسول
## موقیعت
## افتتاح
## لاسته راوړني
## سرچينې
زين العابدين بن علي

کيڼ|250px|بټنوک|زين العابدين بن علي
**زين العابدين بن علي** (۳ د سېپتمبر، ۱۹۳۶ ز. - ) *(په انگرېزي: Zine El Abidine Ben Ali)* د تونس دويم ولسمشر او پخوانی ديکتاتور و چې په تونس کې د عربي پاڅون په پايله کې دې ته اړ شو چې واک له لاسه ورکړي او د سعودي عرب په هېواد کې پناه سياسي پناه وغواړي.

بن علي د ١٩٨٧م کال د نومبر پر اوومه د تونس ولسمشر شو، چې د ٢٠١١م کال د جنورۍ پر ١٤مه د فشارونو په نتيجه کې اړ شو، چې واک پرېږدي.

بن علي تونس ته د ١٩٨٧م کال په اکتوبر کې صدراعظم يا لومړى وزير وټاکه.

د تونس دغه ولسمشر د وروستي ځل لپاره د ٢٠٠٩م کال د اکتوبر پر ٢٥مه بيا پر دې مقام وټاکل شو.

د ٢٠١١م کال د جنورۍ پر ١٤مه په تونس کې يوه انقلاب زين العابدين بن علي دېته اړ ايست چې له خپل هېواد څخه عربستان ته لاړ شي.

وېشنيزه:د تونس ولسمشران
آب بند ولسوالۍ

**آب بند ولسوالۍ** د افغانستان د غزني ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۶،۱۲۴ وگړو ته رسېږي.

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ
## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## د غزني ولایت ولسوالۍ
# اندړ ولسوالۍ
#  دهيک ولسوالۍ
#  جغتو ولسوالۍ
# خوږياڼو ولسوالۍ
# دواغظ ولسوالۍ
#  گيرو ولسوالۍ
#  قرباغ ولسوالۍ
#  مقر ولسوالۍ
#  جاغوري ولسوالۍ
#  آب بند ولسوالۍ
#  اجرستان ولسوالۍ
#  ناوی ولسوالۍ
#  زنخان ولسوالۍ
# گيلان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د غزني ولسوالۍ
زنه خان ولسوالۍ

**د زنه خان ولسوالۍ** د افغانستان د غزني ولايت یوه ولسوالۍ ده.

په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۷،۵۱۸ وگړو ته رسېږي. زنخان دغزنی ولایت له یوی ولسوالی څخه گڼل کیږی چی ټول خلق یی په پښتو ژبه خبری کوی همداشان غرنی سیمه ده اوټول 33 کلی لری لکه گوډلی.زرک.لوله.گوگر.دادو.زمانخیل.مموش.فکیرکلا.خوشعبدل.بیانی.فردل قلعه.کوټکی.فرید.ډیډک.کلاوی.حسن خیل.سرکول.هیبت خیل.عظم وال.خوجه خیل.راحت خیل.درخانخیل.علم خیل.پاینده خیل.کوتل.ملایان.رشیدخیل.امانخیل.باښگی.کلسبزی.څگی.سفیدار.شیخان.اوحاصلیزه زمکی لری ولی ډیری نه او همداشان دسفیدارو یا چنارونه لری او توت،زردالو.مڼي.غنم.وربسی.جواری.رشکه.شبتله.کچالو.الو.همداشان که څوک وغواړی کدوان.بادرنگ.تره.بانجان سره اوتور.او همچنان کم انگور .دزنخان زمکه ورکولی شی.
دتعلیم کچه یی هم بده نده دینی مدرسی لری او کوچنیان هلته زدکړی کوی دطالبانو په واکداری کی مکتبونه هم فعاله ول او دهغو وخط کوچنیان تقریبن سواد لرونکی دی  او ورسته دښاغلی حامد کرزی په واکداری کی له مکتب څخه ناهیلی پاتی او هلکان یی تقربین بیسواده شول اوځینی هلکان په دینی مدرسو کی زدکړی کوی.

چی په کال 1387کی 4دینی مدرسی فعاله شوی دی (مدرسه ضیالمعارف)چی دخلیفه صاحب محمدعمرپه پرانیستلو او په کال 1388کی دمولوی صاحب عبدالسلام سروری  په مشری یا دنظم راوستلواو دمدرس په ډول دخدمت په لور گامونه واخیستل ترکال 1391 پوری دمدرسی ټولی ودانی له سره ورغول شوی او تقریبن 10 وطاقه اوډیر لوی مسجد په گډون دی مدرسه کی 150 تر 180 طالبان زدکړی کوی چی مدرسین یی تر کال 1391 پوری  (مولوی خلیفه صاحب محمدعمر)(مولوی صاحب نورالله )(او مولوی صاحب عبدلسلام سروری) او مولی صاحب اصلاح محمد)(او مولوی صاحب سفی الله) (او همداشان نورمولوی صاحبان هم شته چی زدکړی ورکوی  او تر1391 پوری هم فعاله دی چی دیادی شویو مدرسو کمک دعامو خلقو له لوری ورکول کیږی حکومت هیڅ ډول مرسته نده کړی  دیادونی وړ ده چی یادی شوی مدرسی دطالبانو په واکداری کی دطالبانو دحکومت له لوری مصارف ورکول کیدل. او همداشان زنخان دغزنی ولایت په 25 کیلو مټری کی پرته سیمه ده. چی یو بند لری دزنخان بند په نوم له ژمی واوری کیږی او داوړی لخواهوا معتدله وی گرمی وی خو زیاته نوی 
په ډيری مننی عبدالمتین سروری تاسو ته معلومات په لیکه کړل

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د غزني ولسوالۍ
محمد حنيفي

**محمد حنيفي** د مرحوم مولوي امين الله زوي دملا امان الله لمسي او دملا عزت الله كړوسي په قوم نور زي  دي په لمريزليزديز كال (۱۳۲۹ ) دپنځ شنبي اولوي اختر په  ورځ د روزگان ولايت د دهراود ولسوالۍ د تجير په كلي كې زېږيدلی دی غوښن صورت او لويه ږيره اولويه بگړۍ لري د ديني علومو مروج  فنونه يي خلاص كړه د جهاد د پيل په وخت كې پاكستان ته مهاجرشواوهلته يې لويه اووړه دوره هم وكړه پنجپائي په كمپ كي ئې د هجرت شپې اوورځې سباكولې هلته ئې د(شهيد محمدالله ) په نوم منځنی ښوونځی هم پرانستی وه.

د ډير په خوا راهيسې يې د شعرجوړولو سره مينه درلودله او يو لړ تاليفات ئې كړي  دي خوځانگړيتوب ئې په دې كې  دی چې حاجي حنيفي بابا ټول تاليفات په خپله  خطاطي كې رامحدود كړي دي ښكلې خطاطي كولای شي نږدې يو كال كيږي چې د بست فرهنگي ټولنې سره ملگری شوی دی او د بست فرهنگي ملگرو په گډه سلااو مشوره ورته  د حنيفي بابا لقب وركړل شوی اوس د لښكرگاه په ښاركې اوسېږي

## چاپ شوي آثار
# دجهاد چيغه (شعر اوحماسي ټولگه ) چاپ
# دخوږ من زړه پيغام ( شعري ټولگه ) چاپ
# دخوږ من زړه پيغام ( شعري ټولگه ) ناچاپه
# دځواني پيغام شعري ټولگه ) چاپ
# دفكرسنگر( شعري ټولگه  ) چاپ
# دقلم اتل ( شعري ټولگه ) چاپ
# دميني كار وان (شعري تولگه ) ناچاپ
# صرف بهايي پښتو( صرف گرامر) چاپ
# صرف مير پښتو ( صرف گرامر)  چاپ
# هيدايه الرحمن في تجويد القران (تجويدالقرات )  چاپ

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
مېرمن ببو جانه

د دې مېرمني نوم حليمه او د عتيق الله خان لور وه، چې هغه د مير واعظ له اولادې څخه باله كيږي. د پلار له خوا سيده او د مور له خوا د امير دوست محمد خان لمسۍ ده.
دا مېرمن د امير عبدالرحمن خان حرم و، ډېره هوښياره او خورا ښكلې وه. د خپل ذكا او فهم او ښكليتوب له باعثه پر امير عبدالرحمن خان تر اندازې زياته گرانه وه، له خلكو سره يې ښه رويه درلوده، سخي او مېړه مخې ښځه وه، تر اوسه د دې مېرمني ښه خوى د وگړو په ياد او د خلكو په منځ كي يا ديږي او هر څوك يې ښه ستايي، دې مېرمني شعر هم وايه او د "ارشاد النسوان" په اخبار كي يې ډېر اشعار نشر سوى دى چې موږ ته يې دا دوه درې بيتونه په لاس راغلي دي:
## استقلال
از براى خدا بلند كنيد  
بر سر خود لواى استقلال
باد شيرين دهان ملت ما
يا رب از ميو هاى استقلال
ميكشم بعد از ين بديده خود
سرمه از خاك پاى استقلال

وايي چې يو وخت امير عبدالرحمن خان د نرگسو دسته ورته را استولې وه نو دې مېرمني د هغې تحفي په مقابل كي دا تشكر وكړ:
نرگس صد برگ ازدست شهنشاه هم رسيد
بر سر خود ماندم و بر چشم تو ماليدمش

وايي: مېرمن ببو جانه پر امير عبدالرحمن خان تر داسي اندازې گرانه وه چې امير عبدالرحمن خان ويل ما تر اوسه شعر نه دى ويلى، مگر د ببو جاني د پاره يې وايم او دا لاندي دوه بيته يې د دې دپاره ويلي دي:
مهد عليا، صدر كبرى بى بى عفت شيم
زانكه از غزت شهش خواند ست عيال محترم
الحق از مادر نزاده دختر همزاد او
صاحب حلم و حيا و مايه جود وكرم!

نو د دې مېرمني د ستايلو او فضيلت دپاره هم دغه خبره كفايت كوي چې يو پاچا يې دومره صفت وكړي نو نوري ستايني ته يې حاجت نسته.
مېرمن تردى

**مېرمن تردى** د ميمنې په ولايت كي اوسېده، ډېره فاضله او شاعره مېرمن وه د مولانا آهي له خېښانو او خپلوانو څخه وه.  
مگر متاسفانه چې اشعار يې زموږ لاس ته را نغله، او دې مېرمني اكثره اشعار په تركي ژبه ويلي دي.
مېرمن بي بي نوره

**مېرمن بي بي نوره** يوه عابده او زاهده ښځه وه، چې د خپل ژوند زياته برخه يې په زهد او تقواى كي تېره كړې وه.
د دې مېرمني نور حالات معلوم نه سول، خو د دې د ښوكارو څخه يو دا دى چې وايي د هرات د مالان پل دې تيار كړى دى. 
پس له مرگه هم د هرات د شمعان په محله كي د عراق وره ته نژدې د دې مزار دى او ډېر خلك يې زيارت ته ورځي، ښه گرم روح لري.
مېرمن بېگي

**مېرمن بېگي** د امير دروېش على د بلخ د حاكم ماندينه وه، په هرات كي يې ډېر عزت او حشمت درلود  دې مېرمني د خپل وخت د شاعرانو سره ښې ښې مالي مرستي كولې او معاشونه يې ورته مقرر كړي وه په خپله يې هم شعر وايه او ښه شاعرانه طبع يې درلوده، دا رباعي د دې ده:
آبى كه فلك بلب چكاند مارا
سرگشته به بحرو بر دواند مارا
اى كاش به منزلى رساند مارا
گر هستى خود بازر هاند مارا

په دې پورته رباعي كي كه دقت وسي د دې مېرمني فلسفي افكار ښه څرگندېږي او له دې څخه ښكاره كيږي چې دا مېرمن د پوره علم خاونده وه، اوښه لوړ فكر او خيال يې درلوده، مگر متاسفانه چې نور آثار يې ورك سوي دي.
دا لاندي بيت هم د دې دى چې د بديع الزمان په يوه مجلس  كي يې ويلى و:

من اگر توبه زميىكرده ام سرو سهىتو
خود اين توبه نكردى كه مرامى ندهى
مېرمن تورپېكۍ

**مېرمن تورپېكۍ** يوه توريالۍ پښتنه وه چې تقريباً څلرويشت كاله دمخه د كندهار دكدني په يوه كلي كي وېش ته نژدې او سېدله.  
دا مېرمن په خټه نورزی وه، چې د ريدي خان يوه زلمي نجل وه. دې مېرمني د هغه كال په غزا كي چې پښتنو د خپل استقلال د گټې دپاره سرونه پر ميدان ايښي وه د خپل زلمي مېړه سره برخه اخيستې ده او د زلمي مين سره يې يو ځاى خپل سر تر وطن قربان كړى دى، چې د دواړو مزار اوس په سپين بولدك كي سته.
د دې مېرمني د توري كيسه د طلوع افغان د 14 كال په لمړۍ شماره كي ښاغلي عبدالحي خان حبيبي ډېره خوږه او جذابه ليكلې ده، چې زه دلته يوازي د دې مېرمني اشعار چې د فداكارۍ پر ميدان يې له پاك زړه څخه را وتلي دي د نمونې په توگه رانقل كوم د توري له كيسې سره كه څوك مينه لري د طلوع افغان پورتنۍ شمارې ته دي رجوع وكړي.

(1)

## د دې مېرمني اشعار:
ريدى خان زلمى د پلار له جوشه او پښتونوالي ډكه وينا اروي، د جنگ تيارى كوي له مور او پلار څخه رخصت غواړي او تورپېكۍ ته وايي:
"زما گراني تا هم پر خداى(ج) سپارم!

زه ځم د پښتونوالي ننگ پرځاى كوم!"

مگر تورپېكۍ د ده دا وينا نه مني او بې اختياره ناره پركوي:

پر سپين ميدان به درسره يم

زه پښتنه له توري نه ترپلم مينه!

(2)
تورپېكۍ د خپل گران او زلمي مين سره څنگ پر څنگ د فداكارۍ ميدان ته ځي، هلته چې د خپل مين مېړانه ويني د واده په نكريزو سور لاس پورته كوي او وايي:

تر دې تېرې توري دي جار سم

د غليم ويني بهوه گرانه مينه!

په وينو رنگ توره دي راوړه

راسه په سرو شونډو بې زه در پاكه كمه

(3)
تر ډېر جنگ وروسته له ليري يوه گولۍ راځي، د ريدي خان پر زړه نښلي په سرو وينو كي رنگ لويږي، روح يې جنت ته ځي، شهيد كېږي.
تورپېكۍ زموږ توريالۍ پښتنه يوازي پاتيږي، دا چې خپل گران مين په وينو كي لژند ويني، له حزين زړه څخه داسي فرياد را باسي:
جانان مي سر پر وطن كښېښود
په تار د زلفو به كفن ورته گنډمه

تر دې نارې وروسته توره كش كوي، لكه زمرۍ په غليم ورگډېږي، ډېر سره ژوبلوي، په پاى كي سخت پر هار اخلي، سرې ويني يې سپين باړخوگان رنگينوي، ته به وايې له جنته ملكي د دې د زينت دپاره سره خالونه راوړه.
راځي ځان تر خپل مين پوري را رسوي، پر لويږي او روح يې جنت ته ځي.
بله ورځ چې شهيدان ښخيږي، دا دوه دلباختگان چې د واده كالي يې لا اغوستي وه، يو ځاى سره ښخ او په ابدي خوب بيدېږي.

وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
وېشنيزه:کندهاریان
وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
حره جلالي

**مېرمن حرهْ جلالى** د سلطان بهاء الدين سام مور وه، چې هغه د محمد زوى او محمد د ملك فخرالدين مسعود بامياني زوى و.
دا مېرمن د سلطان غياث الدين محمد سام او سلطان معزالدين چې د غور لوى پاچاهان وه، خور بلل كېده،  چې منهاج السراج يې تر دې دواړو وروڼو فاضله او ښه بولي او داسي وايي:
". . . . اين همشيره از هر دو سلطان بهتر بود . . . ." 
دا مېرمن د شمس الدين محمد په نكاح وه، چې د باميان پر تخت ناست و.
مېرمن جانان بېگمه

دا مېرمن د عبدالرحيم، خان خانان لور وه چې هغه د بېرامخان زوى او څه موده د كندهار حاكم و، چې په "خان خانان" مشهور او ملقب و.  
دې مېرمني له علم او فضل څخه پوره برخه درلوده، پر قرآنكريم يې يو تفسير ليكلى دى په شعر كي يې هم موزونه طبع درلوده. په رنگ ډېره ښايسته او حسينه ښځه وه جهانگير پاچاه چې له هنده د دې د حسن آوازه واورېده او د دې په معنوي فضيلتونو خبر سو. نو يې مركه ورولېږله چې په نكاح يې كړي. مگر د دې مېرمني چې خوښه نه وه نو خپل غاښونه يې وايستل، كوڅۍ يې پرې كړې او د مركې په لاس يې پاچاه ته ور واستولې. دا حركت د دې پر عفت او ښه والي پوره دلالت كوي، او دا ثابتوي چې دا د جهانگير د پاچاهۍ برخلافه وه. دا

مېرمن په (1070 هـ)كال كي وفات سوې ده. د دې مېرمني هم نور آثار ورك دي خو دا مطلع يې په خيرات حسان كي ذكر سوى دى:

## مطلع:
عاشق ز خلق عشق تو پنهان كند
پيدا ست از دو چشم ترش خون گريستن
مېرمن جهان ملكه

**مېرمن جهان ملكه** د سلطان مسعود فاضله لور ده، چې سلطان مسعود د سلطان محمود زوى او د (422 هـ) په حدودو كي د غزني پر تخت كښېناست.   نو د دې مېرمني ژوند هم په دغه وخت كي دى.
دا مېرمن ښه عالمه او فاضله ښځه وه. د ادبياتو سره يې پوره مينه درلوده، په خپله هم خوږه ژبې شاعره وه چې د لاندي غزل څخه د دې افكار د شعر رواني او سلاست ښه څرگنديږي، هغه غزل دا ده:_

اى نور ديده! ديده گرد جهان دويده
تادر جهان خوبى يارى چو تو گزيده
دل ز اشتياق وصلت از جهان ملوك گشته
جان در هواى مهرت از غم بلب رسيده
صد پاره خار هجرت در پاى دل شكسته
از بوستان وصلت هر گز گلى نچيده
كس چون تو دلربائى بى رحم پاد شاهى
تا كلك صنع ايزد نقش وجود بسته
چون تو ملك نهادى هر گز نيافريده
جانا خبرندارى كاين خسته فراقت
دل را يگان بداده غم را بجان خريده
تا ديده ديده رويت سيلاب شوق رانده
تا دل گزيده مهرت از جان طمع بريده
تا چشم نيم مستت بر جان كمين كشاده
هستم ز بار هجران چون ابرويت خميده

وېشنيزه:شاعرانې
کيسه

**کيسه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Story)* په انگرېزي ډېکشنري کې ستوري ته وایِي چې د history (تاریخ) د کلیمې یو لنډیز دی چې د  روایت بیانولو یا د رامنځ ته شوې پېښې مانا ورکوي. کیسه یا داستان د هغو کارنامو او پېښو بیان دی چې پکې د ژوند په هر اړخ څه ناڅه ذکر موجود وي د کیسو ډولونه د هغو د اندازو په نسبت ډیر دي.

كه څه هم ځينې كسان كيسه او داستان يو گڼي، خو كه داستان د ادبياتو يو داسې ډول وگڼو، چې شپېته اويا كاله وړاندې زموږ په هېواد كې دود شوى، بيا يې د اروپايي ليكوالو د سبك پر بنسټ يوه بڼه خپله كړې ده، نو بايد چې د كيسې او داستان ترمنځ توپيرونو ته هم نغوته (اشاره) وكړو.
كيسه ليكنه او ويل، زموږ په هېواد كې له ډېر پخوا څخه ځانگړى ځاى لري. په پخوا وختونو كې به كيسه له يوې سينې څخه بلې ته لېږدېدله، كيسه ويل او د پېښو بيانول به د تېر او راتونكي وخت ترمنځ د اړيكي يوه وسيله وه.
په حقيقت كې كيسې او داستان ته د انسان لېوالتيا، د تجربو د لېږدونې رالېږدونې يوه وسيله وه او ده.
كيسه، يوه ساده او يې طرفه روايت دى، چې پر پېښو او څرگندونو ولاړه ده. كله چې يې لوستونكى لولي، يا يې اوري، له كومې ځانگړې پېچلتيا، لوړتيا او ځوړتيا سره نه مخ كېږي.
په كيسه كې، د پېښو چورليځ (محور) پر بېړنيو پېښو راڅرخي، يانې پېښې كيسه زېږوي، په حقيقت كې يې بنسټيز ركن جوړوي. پرته له دې چې د كيسې د شخصيتونو په پراختيا او جوړونه  كې كوم رول ولوبوي.
په بله مانا، ويلاى شو: د كيسې شخصيتونه او اتلان ډېر لږ بدلون مومي، خو اكثره د بېلابېلو پېگښو په منگولو كې ښكېل دي. د كيسې جوړښت نقلي او روايتي دى. ژبه يې هم محاورې او خبرو اترو ته نژدې ده. ان توري، اصطلاحگانې او ولسي متلونه هم په كيسه كې زيات پيدا كېږي، نو د كيسې ژبه دوديزه او معمولي ده.
د خلكو ژوند، دغه راز نور اړخونه د طبيعت د بېلابېلو انځورونو په مرسته انځور شوي دي. په دې توگه كولاى شو، كيسه انسان ته د انسان د پېژندنې او د خير و شر د بيان تر ټولو ځواكمنه پديده وگڼو.

وېشنيزه:ادبپوهنه
وېشنيزه:ادبيات
نكل

موږ ټول لږ و ډېر له **نكل** سره بلد يو، د نكل څرنگتيا د هغه لنډوالى دى. نكل (حكايت) په حقيقت كې له يوې پېښې څخه گزارش دى، چې كېدى شي حقيقي يا خيالي نه وي. 
طبيعي خبره ده، چې نكل د خپل لنډوالي په خاطر نه شي كولاى پېچلې بڼه ولري. په ايران كې د عبيد زاكاني نكلونه لنډ، خو طنز ته ورته دي، چې زيات ښكلي او عالي دي.
دغه راز د شيخ سعدي حكايتونه هم خواږه او په مانا كې لوړ دي. د نكلونو په ترڅ كې كولاى شو زيات سياسي، مذهبي، ټولنيز، پوهنيز او نور مسايل وروزو. د مشرانو د ژوند له ډول څخه خبر شو او د هغوى د تجربو له زېرمو څخه گټه پورته كړو. نكلونه پر اروايي خوند سربېره د يوه ښه ژوند لپاره، ډېر عبرتناك هم كېدى شي.

وېشنيزه:پښتو ژبه
اسد الله خالد

**اسد الله خالد** د افغانستان د سرحدونو او قبايلو وزير او د کندهار پخواني والي
اسد الله خالد د افغانستان د ملي امنيت مشر دی. هغه د يو شمېر ولايتونو والي او د کرزي سلاکار هم پاتې شوی. 
## سرچینې

وېشنيزه:افغان واليان
پرولاکټين

بټنوک|250px|کيڼ|پرولاکټين
**پرولاکټين** (**PRL**) *(په انگرېزي:Prolactin)* چې د  **لوتيوټروپيک هورمون** (**LTH**) په نامه هم پېژندل کېږي يو پروټين دی چې په انسانانو کې يې د جين کوډ *PRL* دی.

پرولاکټين يو پېپټايډ هورمون دی چې د هېنري فرايسن لخوا وموندل شو، په اصل کې دا هورمون د شيدو پرېښودنې عمل سره اړونده دی. په تي خورو کې، د ماشوم د تي رودلو کړنه د اکسيټوسين جوړېدنه پاروي، چې تر دې وروسته د شودو پرېښودنې ريفلېکس د شودو د وهار سبب گرځي، په دې کړنې سره تيان د شودو نه ډکېږي او همدې پروسې ته لاکټوجنېسېز وايي او همداراز د دويم ځل تی خوړنې لپاره تيان چمتو کېږي.

د پرولاکټين پيټويټري وهار د هايپوتالاموس لخوا د نيورواېنډوکراين نيورانونو لخوا اداره کېږي چې په دغو کې تر ټولو اهم يې د ارکوېټ نيوکليوس نيوروسيکرېټوري ټيوبېروانفنډيبولم (TIDA) نيورانونه دي چې ډوپامين خوشې کوي او د لاکټوټروفونو په ډوپامين-۲ ريسيپټورونو باندې اغېزه کوي چې همدا بيا د پرولاکټين د وهار د مخنيوي سبب کېږي. تايروټروپين وهارېدونکی عامل]] (thyrotropin-releasing hormone) د پرولاکټين په وهارکولو باندې يو پارېدونکې اغېزه لري.

د کولمو واسواکټيف پېپټايډ او پېپټايډ هسټيډين ايسوليوسين په انسانانو کې د پرولاکټين د وهار د کچې په اداره کې مرسته کوي، خو په مارغانو کې د دغو هورمونونو کړنې ډېر توپير لري.

کله نا کله پرولاکټين د يوه گونيډوټروپين په ډلبندۍ کې وېشل کېږي  که څه هم چې په انسانانو کې پرولاکټين يو کمزوری ليوټيوټروپيک اغېزه لري خو په عين وخت کې پرولاکټين په گونيډوټروپيک کلاسيک هورمون د ځپلو يوه اهمه اغېزه هم لري.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:هورمونونه
خجو

مېرمن **خجو** چې اصلي نوم يې بي بي خديجه وه، د افغان اتل وزير محمداكبر خان مور وه. په افغانستان کې د دغې پښتنې مېرمنې ستاينه په دې خاطر کېږي چې افغانانو ته يې د غازي اکبر خان په څېر په هېواد مين ځوی روزلی وه.

دې مېرمنې د خپل هېواد په پاڅون کې ښه ښه چوپړونه كړي دي، لكه خپل زوى چې يې د بخارا له بند څخه خلاص كړ او د پرديو له لاسه يې د ملت په خلاصون كې د قدر وړ زيار اېستلی. 

نافعه او گټور آثار لكه مسجدونه او پلونه يې په يادگار پرېښوول. نو دا مېرمن د دې مملكت يوه نوميالۍ او فكوره ښځه وه چې د خپل زوى سره يې په اصلاحي افكارو كې مرسته كړې ده.

وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
حليمه حافظه

مېرمن **حليمه حافظه** د پښتو د مشهور شاعر خوشحال خان خټك لور او د عبدالقادر خان خټك سكنۍ خور وه چې د دې د ژوند او د شعر حالات د پښتو ادبياتو په يوه اهم اثر "پټه خزانه"   كې ذكر شوی دی. 

". . . د خان عليين مكان خوشحال خان خټك لور وه، چې د عبدالقادر خان خټك سكه خور كېده، زما پلار هسي روايت كا: چې زه "بنو" ته ولاړم، په هغه وقت كي دا پښتنه ژوندۍ وه، او د خپل پلار په ژوند يې مروجه علوم ولوستل، او بيا د شيخ سعدي لاهوري رحمآ الله عليه مريده سوه، او د خپل پلار  په لاس يې بيعت وكا چې هغه هم د شيخ دوران خليفه و.

روايت كا: چې حليمه بي بي فاضله او عارفه ښځه ده، او په سرا پرده د عصمت ناسته ده، مېړه يې نه دى كړئ او د خالق عبادت كا، او دخپل ورور عبدالقادر خان په كور كي نورو ښځو ته لوستل كا، او قرآن عظيم يې هم په ياد دئ _ زما پلار وويل: چې حليمه بي بي په پښتو ښه اشعار هم وايي، او په خپل عصر سرامداقران ده، او موزو نان د پښتو يې اشعار خوښوي، د تصوف او طريقت كتب يې ټول لوستلي دي، او هسي وايي: چې مشكلات د مثنوي شريف او مكتوبات د حضرت امام رباني قدس سره حل كوي، د حليمې په اشعارو كي مجازي عشق نه ښكاري _ بلكه ټول شعرونه يې د حقيقت پر لار دي، او د محبوب حقيقي صفت كا دغه يوه بدله يې زما پلار و ماته وويل: چې په خزانه كښي  يې دا خلوم. رحمآ الله عليها

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د حليمه حافظې شعرونه

وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
حياته

**مېرمن حياته** د افغانستان د هرات ولايت يوه شاعره وه چې نژدې لس زره بيتونه يې نظم كړي دي. هغه په "بي بي جاني" هم مشهوره وه، چې لمړى د نور علي شاه ماندينه وه او د هغه تر مرگ وروسته ملامحمد خراساني و غوښتله، او د عروض او قواعدو علوم يې له خپل مېړه څخه پوره ولوستل او په دې علومو كې يې ښه مهارت وموند.

د دې مېرمنې شعرونه په بېلابېلو تذكرو كې راغلي دي.

وېشنيزه:هراتۍ شاعرانې
خديجه

**مېرمن خديجه** د محمد لور، د احمد لمسۍ ده، چې پلار يې لوى فقيه و نور ځاى يې نه دى معلوم خو د خراسان ده.

دې مېرمني خط ډېر ښه خوش خطه ليكه، چې د خپل وخت مشهوره خوش خط نويسه بلله كېده.

په علم كي يې هم ښه مقام درلود، له خپل پلار او نورو علماوو څخه يې تحصيل كړى و.

على القارى په خپل كتاب كي چې "اثمارالجنيه" نومېږي ليكي چي: خديجه د محمد لور ډېره فاضله ده او په فقه كي خاص مهارت لري.

د دې وفات په (372 هـ) كال كي واقع سوى دى نور حالات يا هم د دې آثار څرگند شوي نه دي، فقط د خيرات حسان د موْلف له خولې يې پېژنو چې خورا فقيهه ښځه وه او له خپله پلاره او نورو څخه يې ډېر روايتونه كړي دي.
درخانۍ

مېرمن **درخانۍ**  د طاوس خان يوسفزي لور، او د آدم خان محبوبه وه. چې د آدم خان د داستان لويه برخه په دې پښتنې شاعري اړه لري. درخانۍ د آدم خان په عشق كي ډېر تكاليف ليدلي، او يوه وفاداره او د ميني په اور سوې پښتنه وه. دا هم پر آدم خان مينه وه او ډېري عشقي نارې لري، درخانۍ د (950 هـ) په شاوخوا كي ژوندۍ وه او د عشق تورې تيارې يې ليدلي دي.

د دې مېرمني عشقي نارې په پښتنو كي زيات شهرت لري او دلته لاندي يو څو نارې د نمونې په توگه راوړو:

(1)

درخانۍ چې د آدم خان مينه وه، نو د ده په بېلتون كي داسي نارې كوي:

ورانه خلقه ديو،پېري وهلې نه يم

چي د چا خبره نه اورم كڼه يم

آدم خان كوچ وكړ له ما لاړ شو

په آدم پسي په تور لېمه ړنده يم

(2)

درخانۍ چې خپل ديار په انتظار كي ناسته ده، خپله ژړا داسي تصويروي:

په دا نيم پلنگ يم ناسته

دغه نيم پلنگ مي تا و ته پرېښئ

هـر چې ته زلمى رانغلې آدم خانه

د اور بل وېښته مي ژاړي گوښى گوښى

د وصال په شپه چې درخانۍ او د دې محبوب آدم خان سره يوځاى دي، درسته شپه ويښ د ميني او محبت خبري سره كوي، خو دوى نه دي خبر سهار سو _ د درخانۍ د پلار يوې مېږي ناره وكړه، گويا د سهار اعلان يې خپور كړ وگورى چې درخانۍ په څه تاثر ناره پر كوي:

په كومي كي دي خوږ شه اى زما د بابا مېږي!!

سبا نه و، تا سبا كړ، دا شاهي آدم دي ويوست زما له غېږي

د دې مېرمني اشعار ټول ملي او له سپېڅلي ميني ډك دي چې د عامو او ملي پښتنو په خولو كي ډېر او پر ملي لحنو ويل كيږي او زيات شهرت لري.
دا مېرمن هم د زمانې له ناوړو پيښو او د خپلوانو د جهل په اثر د ميني قرباني شوې او مرگ يې په ناكامۍ كي دى.

آدم خان تر دې دمخه په جنگ كي مري او دا بيا د خپل محبوب په غم كي مري او له آدم خانه سره يو ځاى ښخيږي.

رحمان بابا د دې مېرمني زحمتونه داسي بيانوي:

درخانۍ په سل غمونو خداى اخته كړه

زه به ولي له تا زار كوم كه گورې

## سرچينې
وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
دلشاد خاتون

**مېرمن دلشاد خاتون** د امير على لور او د امير حسن ماندينه وه، مېړه يې څو موده په بلخ كي حکومت كړى و. د شعر او شاعرى سره يې مينه درلوده او په خپله يې هم كله كله ښه خواږه خواږه اشعار ويل، په نثر كي يې ښه پوره لاس درلود. د دې آثار هم زموږ د نورو خويندو په شان د زمانې په لاس بر باد شوي دي. فقط دغه لاندي دوه مطلع يې لاس ته راغلي دي چې د نمونې په توگه يې دلته راوړو:

اشكى كه سر ز گوشهْ چشمم برون كند

بر روى من نشيند و د عوى خون كند

يادا:

حل شد از غم همه مشكل كه مرا در دل بود

جز غم عشق كه حل كردن آن مشكل بود
رابعه

**د مېرمن رابعې** ذكر په (پټه خزانه) كي سوى دى، مگر د پټي خزاني ليكونكى هم د دې مېرمني په پوره حالاتو نه دى خبر او داسي ليكي: "حال د دې شاعري ماته نه دى معلوم سوى، خو لږ څه چې ښكاره ده هغه هسي ده، چې دا شاعره د كندهار وه او په دوران د محمدبابر پادشاه يې ژوند كا. هسي وايي! چې اشعار يې ډېر و، ديوان يې درلود، دغه يوه رباعي ماته صديق او رفيق محمدطاهر جمرياڼي وويله، چې زه يې دلته په خزانه كي رانقل كوم:

## رباعى

آدم يې مځكي و ته را ستونه كا

په اور د غم يې سوى لړمون كا

دوزخ يې روغ كا پر مخ د مځكي

نوم يې د هغه بېلتون كا

وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
رابيا

**مېرمن رابيا** يوه پښتنه نجلۍ وه، چې د کندهار د هلمند د رود په غاړه د "بست" په تاريخي ښار كي چې اوس يې "كلابس" بولي او سېدله. د پښتنو په هم هغه آزاده هوا كي روزلې سوې او لويه سوې وه.
دا دكلابس د مشهور پاچا اسلم خان (چي كيسه يې په پښتنو كي بېخي ډېر شهرت لري) معاصره وه او د دې پلار د اسلم خان پاچا وزير و. 
د اسلم خان زوى فتح خان (چي د ده داستان د ملي افسانو او تاريخي نكلو څخه بلل كيږي او زموږ د ادبياتو يوه مهمه برخه اړه ورباندي لري) پرمېرمن رابيا مين سوى و، او مېرمن رابيا هم زړه پر بايللى و، څو په آخره كي رابيا د ده معشوقه او نجل و بلله سوه.

د دې مېرمني ژوند د (900 هـ) په حدودو كي ټاكلاى شو چې د فتح خان د ژوند هم دغه دوره وه. دې پښتنې نجلۍ پر ملي لحن او وزن اشعار ويل چې پښتو يې "ملي نارې" بولي دا نارې ډېري خوږې او موثري دي، مگر هو د هغه چا په نزد چې پښتني روح ولري او يا هم ورسره آشنا وي.
موږ د نمونې په توگه د دې مېرمني څو اشعار راوړو:

(1)

رابيا د فتح خان معشوقه هم لكه د پښتنو نوري مېرمني او نجوني په ټولو جگړو كي د خپل مين سره ملگرې وه، او دا يوه توريالۍ او مېړنۍ پښتنه وه چې د فتح خان په كيسه كي مهمه برخه لري.

هغه وخت چې فتح خان د هند خواته ځي نو پر خپلي معشوقې (رابيا) داسي ناره كوي او پوښتي يې چې را سره ځې كه يه؟
كه پوڅي د رابيا خولگۍ مي پوڅي

فتح ځي د هند ولور ته گل رابيا مي ځي دلې اوسي

رابيا د خپل گران مين په ځواب كي داسي له غروروه ډكه ناره كوي:

گــه ځـوړانـدي ځـوړانـدي د گـرنـگ سترگـي ځـوړانـدي

فتح ځي د هند ولور ته د غه گل رابيا مي ځي تر ده د وړاندي

(2)  
يوه شپه چې فتح خان له جنگه ستړى، ستومانه راغئ نو بيده سو، سهار وختي د ستړيا له امله نه سواى را كښېنستلاى نو رابيا ناره پر كوي او وايي چې كه ته جنگ ته نه ځې نو زه دايم سپرېږم:

سر، د سره، سره پلنگه لوړ كه فتح خانه

رابيا گلي، گلى پونده كړ سپره سوه!

                       (3)
هغه وخت چې پښتانه ملگري او فتح خان جنگ ته آخرنى پلا ځي نو، نو مېرمن رابيا په څه تاثر او جذابيت د فتح خان آس (كرنگ) ته خطاب كوي:
د فتح كرنگه نال، نال به دي زرين كړم

كه دي دا وار فتح راوړ زما امېل به دي د غاړي لونگين كړم.
وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
رابيا ٢

**مېرمن رابيا** يوه بله پښتنه توريالۍ مېرمن وه، چې په (940 هـ) كال چې نازكشاه د كشمير د ولايت حكمران و، څو جنگي پښتنو افسرانو چې هيبت خان، سيد خان او فېروز خان نومېدل د دې ولايت د تسخير اراده وكړه او تقريباً څو كاله جگړه وسوه دې مېرمني د جنگ په ميدان كي خپله پښتونواله څرگنده كړه او د پښتون مېړه په شان په ميدان كي و جنگېده. مېرمن رابيا د هيبت خان خور وه چې د دې مېرمني د همت په اثر يې كاميابي په برخه شوه او خپل ورور ته يې ميدان وگاټه.

وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
روښانه

**مېرمن روښانه** د آريانا د يو با نفوذه رئيس لور وه چې د دې رئيس نوم "اوگزيارتس" و، او دا رئيس يا د بدخشان په غرو كي او يا د هندوكش په كمه دره كي اوسېده، او په اصل كي د باختر و.

خوپه هر صورت د "روښانې" پلار يوناني موْرخينو د باختر بللى دى. د ده د حكومت د اسكندر په عصركي و، او بيا يې "پاروپاميزاد" هم تر لاس لاندي و.

"او گزيارتس" د هغه وطن پرورۍ په اساس چې درلوده يې خپلي لوڼي او عيال يې په يوه ټينگه او مستحكمه جنگي كلا كي پرې ايښي وه او په خپله د وطن د خاوري د مدافعې دپاره وتلى و، او ډېر زيار يې ويوست، څو هغه و چې د باختر پاچا بسوس ماتې وكړه او بندي شو يوناني قوې د كلا په ماتولو كي زيات زحمت و يوست څو په آخر كي په خپله تسليم سول.

د كلا تر نيولو وروسته اسكندر پر مېرمن "روښانې" مين او عاشق سو، د ټولو يوناني موْرخينو په عقيده مېرمن "روښانه" د آسيا تر ټولو نجونو ښكلې او ښايسته وه. اسكندر كه څه هم "استاتير" د دريم داريوش لور غوښتې وه، مگر مېرمن روښانې يې داسي زړه وړى و چې دا يې هم په نكاح كړه.
ځيني يوناني ليكونكي د آسيا د دې ښكلي او زېبا نجلۍ د واده او عروسۍ صحنه د مركزي هندوكش په درو او د پنجشېر او اندراب په لتو كي تصويروي او ليكي چې د دې ځاى د عرف او اصطلاح سره سم د شپې په ټولو غرو كي اورونه بل وه.

اسكندر له بلخي "روښانې" څخه يو زوى پيدا كړ، مگر دا زوى د پلار تر مرگ وروسته پيدا شو او دى يې: "اسكندر انگيس" باله. او څنگه چې وړوكى و، نو دا فيصله وسوه چې څو دى لويېږي د ده پر ځاى به "پرديكاس" د نائب السلطنه په حيث حكومت كوي. دا مېرمن د ژوند په پاى كي د خپل زوى سره د "كساندر" لاس ته ورغله او دوى يې په "امفيپوليس" كي بنديان كړه او هلته په (311 ق م) كي زوى او مور دواړه د "گلوكياس" محافظ له لاسه مړه سول.

دا مېرمن د افغانستان لمړۍ مېرمن ده چې د اسكندر ماينه سوه، او د دې ژوند (311 ق م) پخوا دى.

وېشنيزه:پښتنې مېرمنې
ريحانه

مېرمن **ريحانه** د حسين يا حسن خوارزمي لور ده، چې په غزني كي او سېدله او ابوريحان محمد بن احمد بېروني د خپل كتاب چې (التفهيم _ لاوائل صناعآ التنجيم) نومېږي د دې مېرمني په خواهش ليكلى او دې ته يې اهدا كړى دى.

څنگه چې دا كتاب په 420 هجري قمري = 398 يزد گردى او 1341 اسكندرى او 1029 مېلادي كي ليكلى سوى دى ، نو د دې مېرمني د ژوند تاريخ هم دغه پورته وخت ټاكلاى سو.

او د دې كتاب له اهدا څخه څرگندېږي چې مېرمن ريحانې له علم نجوم سره مينه درلوده، او معلومېږي چې په دې علم كي د مطالعې مېرمن هم وه.
ابو ريحان خپل دا كتاب هم په عربي او هم په پارسي ليكلى دى مگر دا پوره نه ده معلومه چې عربي ليكل يې د مخه دي او كه فارسي، خو په دواړو نسخو كي يې خپل كتاب د دې مېرمني په خواهش ليكلى دى. د عربي نسخې په مقدمه كي ليكي:

". . . وكذ لك عملت هذه التذكره لطالبها "ريحانه" بنت الحسن على طريق السوال والجواب على وجه هو احسن و التصور اسهل. . . "   
په پارسي نسخه يې داسي د دې مېرمني نوم اخيستى دى:

". . . و اين ياد گار همچنين كردم مر ريحانه بنت الحسين الخوارزمى را كه خوا هندهْ او بود، بر طريق پرسيدن و جواب دادن بر روى كه خوبتر بود و صورت بستن آن آسانتر. . . "

او دا چې موږ وويل دا مېرمن په غزني كي اوسېدله دليل يې دا دى چې دا كتاب ابوريحان په غزني كي ليكلى دى، ځكه چې د دې كتاب د تاليف په وخت كي (420 هـ ق) كال كي ابو ريحان په غزني كي و، د يمن الدوله سلطان محمود غزنوي له خاصانو څخه باله كېده (387 _ 421) او يو كال وروسته يعني په 421 هجري چې د محمود د ژوند وروستنى كال و دې ښاغلي د قانون مسعودي كتاب هم په دې ښار كي د محمود دپاره شروع او تر څو كلو وروسته يې د امير مسعود د محمود د زوى په نامه ختم كړ.  نو څرگنده شوه چې دا مېرمن په غزني كي اوسېدله د دې نور حال موږ ته معلوم نه سو.

وېشنيزه:پښتنې مېرمنې