بې اکسیجني

**د سمندري بې اکسیجنۍ پېښې** یا **د بې اکسیجنۍ پېښې** هغه دورې څرګندوي چې په هغو کې د ځمکې پراخ سمندرونه د منحل شوي اکسیجن له کمښت سره مخ کېدل او په پایله کې یې اوبه زهري او یوکسینک کېدې. [یعنې هغه حالت چې هم اکسیجن نه وي او هم د سلفایډ کچه لوړه وي]. که څه هم د اکسیجن د کمښت پېښې میلیونونه کاله کېږي چې نه دي پېښې شوې، خو جیولوژیکي سوابق ښیې چې په تېرو وختونو کې څو څو ځله پېښې شوې دي. د اکسیجن د کمښت پیښې له ګڼو ډله‌يیزو انقراضاتو سره هم‌مهاله پېښې شوې دي چې له دغو انقراضونو سره یې مرسته کړې وي. په دغو ډله‌ييزو انقراضاتو کې هغه موارد شامل دي چې جیولوژستان یې د ډبرو په عمر ټاکلو کې د وخت د ښودونکو په توګه کاروي. د کریټاسیوس له منځنۍ دورې راهیسې پراخ او بېلابېل تور شیلونه یا ډبرې موجودې دي چې د اکسیجن د کمښت پېښې ښيي، خو له ډله‌يیزو انقراضاتو سره تړاو نه لري. ډېری جیولوژستان په دې باور دي چې د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې په شدت سره د سمندر له دوران، د اقلیمي تودوخې او د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو له لوړې کچې سره تړاو لري. څېړونکو د "یوکسینیک [چې هم اکسیجن نه وي او هم د سلفایډ کچه لوړه وي] لپاره د مرکزي بهرني محرک" په توګه د تقویه شوي کاربن ډای اکسایډ خوشې کول وړاندیز کړي دي.

بریتانوي سمندر پوه او اتوموسفیري ساینس پوه «انډریو واټسن» ویلي دي چې که څه هم «هولوسین» دوره ډېری هغه پروسې بیانوي چې په تېر کې یې د اکسیجن د کمښت په پېښو کې برخه اخیستې ده، خو په بشپړه توګه د سمندر د اکسیجن کمښت به "زرګونه کاله وخت ونیسي تر څو وده وکړي."

## پېښېدنه
د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې ډېری وختونه د ډېر ګرم اقلیم په دورو کې پېښېږي او مشخصه یې د کاربن ډای اکسایډ لوړه کچه او د سطحې متوسطه تودوخه ده چې ښايي تر ۲۵ سانتي ګراد (۷۷ فارنهایټ) ډېره وي. د کوارټېنري دورې او اوسنۍ دورې توپیر یوازې ۱۳ سانتي ګراد (۵۵ فارنهایټ) درجې دی. په کاربن ډای اکسایډ کې دا ډول زیاتوالی ښايي د ډېر سوځېدونکي طبیعي ګاز (میتان) د ډېر انتشار په ځواب کې وي. د میتان لوړې اندازې معمولاً د ځمکې په قشر کې په ثابتو قاره‌يي سطحو کې د میتان هایډرېټ مرکباتو او د میتان او اوبو له جامدو رسوبي مرکباتو څخه په جوړو زېرمو کې چې یخ ته ډېرې ورته دي، موجودې وي. دا چې د میتان هایډرېټونه بې ثباته دي، تر ټيټې تودوخې او لوړو فشارونو پرته ساینس پوهانو د ټکټونیکي پېښو له امله ځینې کوچنۍ پېښې لیدلې دي. څېړنو ښودلې ده چې په لویه کچه د طبیعي ګازونو وتنه ښايي یو لوی اقلیمي محرک وي، میتان په خپله یو ګلخانه‌يي ګاز دی چې د کاربن ډای اکسایډ په پرتله څو ځله ډېر قوي دی. د اکسیجن کمښت د هیرنټین (وروستي اورډووېشین) د یخ د دوران په جریان کې هم پراخ و.

د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې تر ډېره مخکې له مخکې له ګرمو کریټاسیوس او جوراسیک دورو راهیسې پېژندل شوې دي او دا هغه مهال دی چې ډېرې بېلګې مستندې شوې دي، خو پخوانۍ بېلګې ښيي چې دا پېښې په وروستیو تریاسیک، پرمیان، دیونین (کیلواسیر پېښه)، اورډوویشین او کامبرین دورو کې رامنځته شوې دي.

د پالیوسین – ایوسین د تودوخې تر ټولو لوړه درجه چې د تودوخې د نړیوال زیاتوالي او په ځینو شیلف سمندرونو کې د عضوي بډایه طبقو په ذخیره کولو سره مشخصه شوې ده، د سمندري اکسیجن د کمښت له پېښو سره ډېر ورته‌والی لري.

د سمندري اکسیجن د کمښت پېښو تر پوره بیارغېدنې وړاندې د څه کم یو میلیون کلونو لپاره دوام درلود.

## پایلې
د سمندري اکسیجن د کمښت پېښو ډېرې مهمې پایلې لرلې دي. داسې انګېرل کېږي چې دغه پېښې په پیالوزویک او میزوزویک کې د سمندري ژوندیو موجوداتو په ډله‌ییز انقراض کې ښکېلې وې. د تورسیان او سینومانین-تورونین د اکسیجن د کمښت پېښې د اکثرو سمندري ژوندیو موجوداتو د تورسیانو او سینومانین - تورونین د انقراض له پېښو سره تړاو لري. د احتمالي اتوموسفیر پر اغېزو سربېره ډېری سمندري ژوندي موجودات چې ډېر ژور اوسېږي، له هغه سمندر سره جوړجاړی نه شي کولی چېرې چې اکسیجن یوازې د سطحې طبقو ته نفوذ کوي.

له اقتصادي پلوه د سمندري اکسیجن د کمښت د پېښو یوه مهمه پایله دا ده چې دغه حالت په ډېرو میزوزویک سمندرونو کې د نړۍ د پټرولیم او طبیعي ګاز د لا ډېرو زېرمو په تولید کې مرسته کړې ده. د سمندري اکسیجن د کمښت د یوې پېښې په جریان کې د عضوي موادو را ټولېدنه او ساتنه تر نورمالې کچې ډېره وه چې په ټوله نړۍ کې یې د نفتي سرچینو د ډبرو تولید ته زمینه برابره کړه. د تېلو د سرچینې شاوخوا ۷۰ سلنه ډبرې د عمر له پلوه میزوزیک دي او نورې ۱۵ سلنه د ګرم پالیوجین اړوند دي: په سړو دورو کې ډېر کم داسې وو چې له ځايي مقیاس پرته په نورو شیانو کې د منشاء ډبرو د تولید لپاره شرایط مناسب وي.

### اتومسفیري اغېزې
هغه ماډل چې په ۲۰۰۵ کال کې «لي کومپ»، «الکساندر پاولوف» او «مایکل ارټر» تشرېح کړ، وړاندیز کوي چې د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې ښايي د هغو لاندې او ژورو اوبو د لوړېدو له امله مشخصې شوې وي چې ډېر زهري هایدروجن سلفایډ ګاز ولري چې بیا وروسته اتوموسفیر ته خوشی کېږي. دا پدیده ښايي نباتات او حیوانات مسموم کړي او د ډله‌ییز انقراض لامل شي. پر دې سربېره دا وړاندیز هم شوی چې هایدروجن سلفایډ په پورتني اتوموسفیر کې ډېرېږي او د اوزون پر لایه برید کوي چې هلته معمولاً د لمر د وژونکو ماورای بنفش وړانګو مخه نیول کېږي. د اوزون د تخریب له امله به د ماورای بنفش وړانګو زیاتوالی د نباتاتو او حیواناتو له منځه تلل ډېر کړي. فوسیلي سپورونه چې د ځمکې له پوړونو څخه د پرمیان – تریاسیک د انقراض پېښې ثبتوي، له ماورای بنفش وړانګو سره مطابقت لرونکې نیمګړتیاوې ښيي. دا شواهد ښيي چې د شنه سلفر د باکتریا د فوسیلي ژوندیو موجوداتو له شاخص سره یوځای دا پروسه ښايي د ډله‌ییز انقراض او د نورو انقراضاتو په پېښو کې رول ولري. داسې ښکاري چې د دغو ډله‌ییزو انقراضاتو محرک د سمندر ګرمېدل دي چې لامل یې په هر میلیون کې شاوخوا ۱۰۰۰ برخو ته د کاربن ډای اکسایډ د کچې لوړېدل دي.

### د سمندر کیمیاوي اغېزې
اټکل کېږي چې د اکسیجن د کچو کمېدل به د سمندري اوبو د ریډوکس حساسو فلزاتو د غلظت د ډېرېدو لامل شي. د کم اکسیجن تر شرایطو لاندې د سمندر د تل په رسوباتو کې د اوسپنې – منګنیز اکسي هایدروکسایډونو د کمولو انحلال به دا فلزات او اړوند کم‌پيدا فلزات ازاد کړي. په دغه ډول رسوباتو کې د سلفېټ کمښت ښايي د باریم په څېر نور فلزات ازاد کړي. کله چې هغه ژورې اوبه قاره‌يي طبقو ته ننوځي چې د درنو فلزاتو بډایه اکسیجن نه لري او هلته د اکسیجن د کچو له زیاتوالي سره مخ شي، په دې حالت کې ښايي ځینې فلزات رسوب وکړي او ځايي بایوټا زهري شي. د سیلورین د منځني پریډولي پېښې په وروستیو کې د اوسپنې، مس، ارسینیک، المونیم، سرپ، باریم، مولیبډینیم او منګنیز په کچو کې د کمو اوبو د رسوب او مایکروپلانکټون زیاتوالی لیدل کېږي. دا د کیتینوزونونو او نورو مایکروپلانکټون د ډولونو د خرابوالي په کچه کې له پام وړ زیاتوالي سره تړاو لري چې ښايي لامل یې فلزي زهري‌والي وي. 

## سرچينې