د مرجان سپینېدل

بټنوک|277x277px
**د مرجان سپینېدل** هغه پروسه ده چې مرجان د بېلابېلو فشارونو لکه د تودوخې د درجې، رڼا یا د مغذي توکو د بدلون له امله سپین کېږي. سپینېدل هغه وخت پېښېږي چې مرجاني پولیپونه زوګسانتیلا (zooxanthellae) الجي چې د دوی په نسج کې ژوند کوي، خارجوي او د مرجان د سپېدو لامل کېږي. زوګسانتیلا فوتوسنتیتیک دي او د اوبو د تودوخې درجې په لوړېدو سره آکسیجن د تعامل وړ نوعې تولیدوي. دا د مرجان لپاره زهرجن دی، نو مرجان زوګسانتیلا خارجوي. څرنګه چې زوګسانتیلا د مرجاني رنګدانو زیاتره برخه تولیدوي، نو د مرجاني نسج روښانه کېږي او مرجاني اسکلیټ چې د کلسیم کاربونیټ څخه جوړ شوی، ښکاره کوي. زیاتره سپین شوي مرجان روښانه سپین برښي، خو یو شمېر په مرجان کې د پروټینونو له امله کم رنګه نیلي، ژېړ یا ګلابي دي.

سپین شوي مرجان ژوند ته دوام ورکوي، خو د ناروغۍ او لوږې په وړاندې ډېر زیان منونکي دي. زوګسانتیلا تر ۹۰ سلنې پورې د مرجان انرژي برابروي، لذا کله چې زوګسانتیلا خارجېږي، مرجان د مغذي توکو څخه بې برخې کېږي. یو شمېر مرجان، عادي حالت ته د شرایطو د بېرته راوګرځېدو په صورت، رغېږي او ځینې مرجان کولی شي ځان تغذیه کړي. که څه هم زیاتره مرجان د زوګسانتیلا پرته له لوږې سره مخ کېږي.

عموماً مرجاني پولیپونه په متقابله داخلي (endosymbiotic) اړیکه کې د زوګسانتیلا سره ژوند کوي. دا اړیکه د مرجان او مرجاني برښې د روغتیا لپاره زیاته مهمه ده، دا پرښه د ټول سمندري ژوند نږدې ۲۵ سلنې لپاره پناهځای برابروي. مرجان په دې اړیکه کې زوګسانتیلا ته پناهځای برابروي. په بدل کې زوګسانتیلا داسې مرکبات برابروي چې د فوتوسنتز له لارې مرجان ته انرژي ورکوي. دې اړیکې مرجان ته امکان ورکړی چې د مغذي توکو نه لرونکي چاپېریالونو کې لږ تر لږه ۲۱۰ مېلیونه کاله ژوند وکړي. د مرجان سپینېدل د دې اړیکې د ړنکېدو له امله رامنځته کېږي.

د مرجان د سپینېدل اصلي لامل د اوبو د تودوخې درجې زیاتوالی دی. د تودوخې د شاوخوا °C۱ (°F۲) د اوسط څخه پورته کېدی شي د سپینوالي لامل شي. د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام په وینا، د ۲۰۱۴ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ په نړۍ کې د سپینوالي ډېرو اوږدو ثبت شوو پېښو په بې ساري پیمانه مرجان له منځه یوړل. په مرجاني لوی پرښیز خنډ کې د مرجان سپینېدو په ۲۰۱۶ کال کې د دې پرښې د ۲۹ څخه تر ۵۰ سلنې پورې مرجان له منځه یوړل. دا سپینېدل په ۲۰۱۷ کال کې د پرښې مرکزي برخو ته وغځېد. سپینوالي پېښو ترمنځ اوسط واټن د ۱۹۸۰ کال څخه تر ۲۰۱۶ کال پورې نیمایي ته راټیټ شوې دی. په نړۍ کې د سپینوالي ترټولو مقاوم مرجان په سویلي فارس/عرب خلیج کې موندل کېدی شي. د دې مرجان یو شمېر یوازې هغه وخت سپینېږي چې د اوبو د تودوخې درجه له منفي ۳۰ سانتي ګراد څخه لوړه شي.

## پروسه
هغه مرجان چې د تودو سمندرونو د پرښې لوی ایکوسیستمونه جوړوي د الجي په څېر د یوه حجروي فلاجیلي پروټوزوا سره چې د زوګسانتیلا په نوم یادیږي، د همزیستي (symbiotic) اړیکې له مخې تړاو لري، زوګسانتیلا د دوی په نسجونو کې ژوند کوي او مرجان ته رنګ ورکوي. زوګسانتیلا د فوتوسنتز له لارې چې په پاکو او د مغذي توکو نه لرونکې تودو ​​اوبو کې يو مهم عامل دی، مرجان ته مغذي توکي برابروي. مرجان په بدل کې زوګسانتیلا ته د فوتوسنتز لپاره اړین کاربن ډای اوکسایډ او امونیم ورکوي. د چاپېریال منفي شرایط لکه د تودوخې یا ساړه غیرطبیعي درجې، زیاته رڼا او حتی ځینې مایکروبي ناروغۍ د مرجان / زوګسانتیلا  همزیستۍ د له منځه وړلو لامل کېدی شي. مرجاني پولیپ د خپلې لنډ مهاله بقاء د خودیتوب لپاره زوګسانتیلا مصرفوي یا خارجوي. دا د هغې د روښانه یا بشپړ سپین ظاهر لامل کېږي، له همدې امله د "سپین شوي" اصطلاح ورته کارول کېږي. ځینې مرجانونه تر کم فشاره شرایطو لاندې ممکن سپین نه بلکې روښانه نیلي، ګلابي، ارغواني یا ژېړ څرګند شي، داسې پېښې ته "رنګین سپینېدل" ویل کېږي. لکه څنګه چې زوګسانتیلا د فوتوسنتز د محصولاتو له لارې د مرجان د انرژي اړتیاوو ۹۰ سلنه برابروي، د زوګسانتیلا د ایستلو وروسته ممکن مرجان له لوږې سره مخ شي.

مرجان کولی شي په لنډ مهاله ګډوډیو کې ژوندي پاتې شي، خو که هغه شرایط چې د زوګسانتیلا د ایستلو لامل کېږي، دوام ومومي، د مرجان د ژوندي پاتې کېدو امکانات کمېږي. د دې لپاره چې د سپینېدو بیا ورغېږي، زوګسانتیلا باید د مرجاني پولیپونه نسجونو ته بېرته ننوځي او فوتوسنتیز بېرته پیل کړي، ترڅو په ټولیزه توګه مرجان او همدارنګه ایکوسیستم چې په دې پورې اړه لري، وساتي. که مرجاني پولیپونه د سپینېدو وروسته له لوږې مړه شي، نو دوی به له منځه ولاړ شي. سختې مرجاني نوعې به بیا د خپلو کلسیم کاربونیټي سکلیټونو شا پرېږدي او د الجي لخوا به ونیول شي او د مرجان د بیا ودې مخه به سمه نیسي. په نهایت کې مرجاني اسکليټونه به له منځه ولاړ شي او د پرښې د جوړښت د سقوط لامل به وګرځي.

## لاملونه
د مرجان سپينوالی ممکن د یو شمېر عواملو له امله رامنځته شي. پداسې حال کې چې موضوعي علتونه د موضوعي سپينوالي لامل کېږي، په وروستي کلونو کې د مرجان سپینوالي لویه پيمانه پیښې د نړۍ د تودېدو له امله رامنځته شوي دي. تمه کېږي چې په ۲۱ پېړۍ کې د کاربن ډای اوکسایډ د غلظت تر زیاتوالي لاندې، مرجان په پرښیز سیسټمونو کې په زیاتیدونکي توګه کم شي. مرجاني پرښې چې د اوبو ټیټ جریان سره په تودو، کم عمقه اوبو کې قرار لري، د هغو پرښو په پرتله ډېرې تر اغېزې لاندې دي، چې د اوبو لوړ جریان په سیمو قرار لري.

### د علتونو لیست

* د اوبو د تودوخې درجې زیاتوالی (د سمندري تودوخې څپې، چې اکثراً د نړی د تودېدو له امله دي)، یا د اوبو د تودوخې درجو کموالی
* د لمریزو وړانګو زیاتوالی (د فوتوسنتیک له پلوه فعالې وړانګې او د ماوراء بنفس رڼا)  
* د رسوب زیاتوالی (د غټو جریان له امله)
* باکتوریايي انتانات
* تروش والي کې بدلونونه
* بوټی وژونکي
* ډېره ټيټه څپه او رڼاورکونه
* د سیانېد په وسیله کب نیونه
* د نړۍ د تودېدو له امله د بحر د سطحې لوړولی (واټسن)  
* د وچکالۍ له امله د افریقا د دوړې طوفانونو څخه معدني دوړې
* ککړونکي لکه اکسیبینزون، بټیل پارابین، اوکټل موتوکسي سینامینټ یا انزاکامین: د لمر ضد څلور معمولي ترکیبات چې تجزیې وړ نه دي او د پوستکي څخه منځل کېدی شي
* د  د لوړې کچې له امله چې د هوا د ککړتیا له کبله رامنځنته کېږي، د سمندر تیزابیت
* د تېلو یا نورو کیمیاوي توکو سره مخ کېدل
* د اوبو په ماهیت کې بدلونونه، په ځانګړې توګه د میکرومغذي نایټریټ او فاسفیت په نسبت کې ناتعادل

## ډله ییز سپینوالي پیښې
د سمندري اوبو د تودوخې لوړې درجې د ډله ییز سپینوالي پېښو اصلي لاملونه دي. د مرجان د سپینېدو شپېته لویې پېښې د ۱۹۷۹ کال او ۱۹۹۰ کال ترمنځ پېښې شوې دی او د مرجان اړوند مړینو د نړۍ په هره برخه کې مرجاني پرښې اغېزمنې کړې. د مرجان د سپینېدو ترټولو اوږده پېښه په ۲۰۱۶ کال کې ثبت شوه. د مرجان سپینوالي تر ټولو اوږده او تر ټولو ویجاړونکې پېښه د ایل نیینو (El Niño) له کبله وه، چې له ۲۰۱۴ کال څخه تر ۲۰۱۷ کال پورې پېښه شوه. په دې موده کې په ټوله نړۍ کې څه باندې ۷۰ سلنه مرجاني پرښې زیانمنې شوې.

هغه عوامل چې د سپینوالي پېښې په پایله اغېزه کوي، عبارت دي له د فشار پر وړاندې مقاومت چې سپینېدل کموي، د زوګسانتیلا نشتون ته زغم او نوي مرجان د ودې سرعت ترڅو د مړو مرجانو ځایناستي شي. د سپينوالي د منقطع طبیعت له امله، سیمه ییز اقلیمي شرایط لکه سیوره یا د سړو اوبو جریان کولی شي د سپینوالي پېښې میزان کم کړي. د مرجان او د زوګسانتیلا روغتیا او وراثت هم په سپينوالي اغېزه کوي.

د مرجان لویې پرګنۍ لکه پوریټس (*Porites*) کولی شي چې د تودوخې د سختو ټکانو په وړاندې مقاومت وکړي، پداسې حال کې چې نازکشاخه مرجان لکه اکروپورا (*Acropora*) د تودوخې درجې د بدلون وروسته د فشار پر وړاندې ډېر حساس دي. هغه مرجان چې په دوامداره توګه د فشار ټیټو کچو سره مخ کېږي، ممکن د سپینېدو پر وړاندې ډېر مقاومت ولري.

ساینس پوهان په دې باور دي چې ترټولو پخوانی پیژندل شوی سپینېدل د پخواني ډونین (فراسنیان / فامیناین) دوران سپینېدل ؤ، چې د سمندر سطحې د تودوخې د درجو د لوړېدو له امله هم رامنځته شوی ؤ. دا پېښه د ځمکې په تاریخ کې د ډېرو لویو مرجاني پرښو د له منځه وړلو لامل شوه.

د اسټرالیا د ټاونسویل د مرجاني پرښو د څارنې نړیواله شبکې (Global Coral Reef Monitoring Network of Townsville) څخه د کلیو ولکنسن په وینا، په ۱۹۸۸ کې د ډله ییز سپینوالي پېښه چې د هند سمندر په سیمه کې وشوه، د سمندر د تودوخې په درجه کې د ۲ سانتي ګراد لوړوالي له امله اوهمدارنګه په ۱۹۹۷ – ۱۹۹۸ کال کې د ال نینو پیاوړې پېښه وه.

## سرچينې