نژاد او روغتیا

**نژاد او روغتیا** په دې معنا دي چې له یوه ځانګړي نژاد یا توکم سره اړیکه څه ډول پر روغتیا اغېز کوي. نژاد یو پېچلی مفهوم دی چې د زماني دورو په اوږدو کې یې بدلون کړی او په ځان پېژندنه او ټولنیزه پېژندنه دواړو پورې اړه لري. پوهان د نژاد او روغتیا په څېړنه کې خلک د بېلابېلو لاملونو له مخې په نژادي کټګوریو کې تنظیموي چې فینوټایپ، نسب، ټولنیز هویت، جنیټيکي جوړښت او د ژوند تجربه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په روغتیايي څېړنو کې د نژاد او قومیت تر منځ تر ډېره توپیر نه کېږي.

په بېلابېلو نژادي او قومي ډلو کې د روغتیايي وضعیت، روغتیايي پایلو، ژوند ته د هیله‌مندۍ او ګڼو نورو روغتیايي شاخصونو توپيرونه په ښه ډول مستند شوي دي. ایپډیمولوژیکي معلومات ښيي چې نژادي ډلې په نابرابر ډول د ناروغیو او تلفاتو له پلوه د ناروغیو تر اغېز لاندې دي. په ځینو ځانګړو نژادي ډلو کې ځینو اشخاصو ته لږه پالنه یا مراقبتونه رسېږي، سرچینو ته کم لاسرسی لري او عموماً یې ژوند لنډ وي. په ټولیز ډول داسې ښکاري چې د نژادي روغتیا د نابرابرۍ ریښې په نژاد پورې اړوندو ټولنیزو نیمګړتیاوو ته رسېږي چې مجازي کلیشې او په ټولنیز-اقتصادي وضعیت کې توپيرونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو.

## د نژادي روغتیا نابرابرۍ
روغتیايي نابرابرۍ په نژادي او قومي ډلو کې د روغتیا او روغتیا پالنې په کیفیت کې تشو ته ویل کېږي. د متحدو ایالتونو د روغتیایي سرچینو او خدماتو اداره روغتیایي توپیرونه د ناروغۍ په شتون، روغتیايي پایلو، یا روغتیايي پالنو ته په لاسرسي کې د ځانګړنو توپیرونو په توګه تعریفوي. روغتیا ژوند ته د هیله‌مندۍ او د ناروغیو د رامنځته کېدو په څېر متغیراتو له لارې اټکل کېږي یا اندازه کېږي.

په متحدو ایالتونو کې د نژادي او قومي اقلیتونو لپاره روغتیايي توپیرونه ډېر ډولونه لري چې د مزمنو ناروغیو، له وخت څخه د مخکې مړینو او د سپین پوستانو تر منځ د معمولې کچې په پرتله د میندو د مړینو لوړه کچه په کې شاملېږي. باید ووایو چې دغه بېلګه نړیواله نه ده. ځینې اقلیتونه - په ځانګړي ډول هسپانوي کډوال – ښايي متحدو ایالتونو ته په راتلو سره د سپین پوستانو په پرتله ښې روغتیايي پایلې ولري. خو داسې ښکاري چې دغه ښې روغتیايي پایلې په متحدو ایالتونو کې د وخت په تېرولو سره کمېږي. په نورو شاخصونو کې نابرابرۍ کمې شوې دي؛ دلیل یې دا نه دی چې اقلیتونه ښه شوي دي، بلکې دلیل یې دا دی چې د اکثریتو یا ډېره‌کیو روغتیايي حالت خراب شوی دی.

په متحدو ایالتو کې څه باندې ۱۳۳ میلیونه امریکایان (چې د ټول نفوس ۴۵ سلنه کېږي) یوه یا څو مزمنې ناروغۍ لري. یوې څېړنې ښودلې ده چې نژادي یا قومي اقلیتونه د ۶۰ کلنۍ او ۷۰ کلنۍ تر منځ د سپین پوستانو (هسپانويانو او غیر هسپانويانو) په پرتله ۱.۵ یا ۲ برابره ډېر احتمال لري چې د څلورو لویو مزمنو ناروغیو په ډله کې یوه په ځانګړي ډول شکر، سرطان، د زړه ناروغي یا د سږیو مزمنه ناروغي ولري. له دې سره سره، تر ټولو لوی توپیرونه په هغو اشخاصو کې لیدل شوي دي چې په مزمنو ناروغیو اخته دي. په هسپانويانو او افریقایي‌الاصله امریکایانو کې د شکر ناروغي ډېره ده، په داسې حال کې چې غیر هسپانوي تور پوستي د غیر هسپانوي سپین پوستو په پرتله د سرطان یا د سږو له مزمنې ناروغۍ سره د زړه پر ناروغۍ د اخته کېدو ډېر احتمال لري. د غیر هسپانوي سپین پوستو تر منځ د شکر په ګډون د څوګونو ناروغیو انتشار کم دی؛ په غیر هسپانوي سپین پوستو کې د څوګونو ناروغیو شتون ډېر لوړ دی چې د شکر ناروغي نه په کې شاملېږي. په غیر هسپانوي سپین پوستانو کې یوازې د سرطان یا یوازې د سږو د ناروغۍ کچه ډېره لوړه ده.

د ۱۹۶۰ او ۲۰۰۵ کلونو تر منځ په متحدو ایالتونو کې په مزمنو ناروغیو د اخته ماشومانو سلنه څلور برابره شوه او پر دا ډول ناروغیو د اقلیتونو د اخته کېدو احتمال ډېر و. په متحدو ایالتونو کې د ځوانانو تر ټولو معمولې مزمنې ناروغۍ ساه‌لنډي، شکر، چاغوالی، لوړ فشار، د غاښونو ناروغۍ، رواني ناروغۍ، سرطانونه او دې ته ورته نورې ناروغۍ دي.

## نژاد او ناروغۍ
نژادي ډلې چې کله له طبقاتي نابرابریو سره مخ وي، ناروغۍ بېلابېلې اغېزې پرې کوي. دا چې ټولنیز او اقتصادي عوامل پالنو ته پر لاسرسي اغېز کوي، د روغتیايي پاملرنې سیستمونو ته د لاسرسي خنډونه د نژادي ډلو تر منځ د ناروغیو بېلابېلو هغو بیولوژیکي اغېزو ته دوام ورکوي چې په بیولوژۍ کې مخکې له مخکې نه دي ټاکل شوي.

## سرچينې