د کرواسیا د خپلواکۍ جګړه

د کرواسیا د خپلواکۍ جګړه له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۵ کال پورې د کرواسیا دولت ته د وفادارو کروات پوځیانو – چې د یوګوسلاویا له فېدرال سوسیالیستي دولت (SFRY) څخه یې خپله خپلواکي اعلان کړې وه- او د صربیانو په واک کې د یوګوسلاویا د خلکو پوځ (JNA) او سیمه‌ییزو صربیانو تر منځ پېښه شوه، JNA په ۱۹۹۲ کال کې په کرواسیا کې د جګړي له پای سره خپل عملیات ودرول. په کرواسیا کې لومړۍ درجه جګړه د «د ټاټوبي د جګړې » په نوم (په کرواسي ژبه: *Domovinski rat*) او همدارنګه «د ستر صربستان د یرغل» (په کرواسي: *Velikosrpska agresija*) په نوم هم پېژندل کېږي. په صربي سرچینو کې د «په کرواسیا کې جګړه» (په صریبايي سیریلیک ژبه: Рат у Хрватској، په رومي: *Rat u Hrvatskoj*) په نوم یادیږي او په نادره توګه د «په کراجینا کې جګړه» (په صریبايي سیریلیک ژبه: Рат у Крајини، په رومي: *Rat u Krajini*) کلیمه هم ورته کارول کېږي.  

ډېری کرواسیانو غوښتل چې کرواسیا يوګو سلاویا پرېږدي او په یو خپلواک هېواد بدله شي، په داسې حال کې چې په کرواسي کې مېشت دېری قومي صربیان د صربستان په ملاتړ د جلاوالي مخالف وو او غوښتل يې چې د صربیانو ادعايي سیمي باید له صربستان سره په یوه مشترک هېواد کې وي. ډېری صربیان په یو یوګوسلاویايي فدراسیون کې د یو نوي دولت په لټه کې وو چې د کرواسیا، بوسني او هرزګوني سیمې په کې شاملې وې او اکثریت وګړي او یا يې د پام‌وړ لږکي وګړي صربیان وو او تر ممکن حد يې د کرواسیا د فتحه کولو هڅه وکړه. کرواسیا د ۱۹۹۱ کال د جون په ۲۵مه خپله خپلواکي اعلان کړه، خو له بریوني تړون سره يې هوکړه چې له مخې يې باید دا ځنډولې وی او د ۱۹۹۱ کال د اکتوبر په ۸مه نېټه خپلې ټولې اړیکې له یوګوسلاویا سره پرې کړي. 

JNA په لومړيو کې هڅه وکړه چې کرواسي د ټولې کرواسیا د اشغال له لارې د یوګوسلاویا په واک کې وساتي. د صربي ځواکونو تر ماتې وروسته یې په‌خپله د خپلواکۍ ادعا کوونکی د صربستان د کراجینا جمهوریت (RSK) په کرواسيا کې رامنځته کړ چې د لاګ له انقلاب سره پیل شو. د ۱۹۹۲ کال د جنوري تر اوربند وروسته او په نړیواله کچه د خپلواک هېواد په توګه د کرواسیا جمهوریت له رسمیت پېژندلو سره لومړنۍ کرښې پياوړې شوې، د ملګرو ملتونو ساتونکي سرتېري په کې ځای پر ځای شول او تر راتلونکو درېیو کلونو پورې جګړه تر یوې کچې متناوبه شوه. د هغه وخت په بهیر کې RSK د کرواسیا له یو پر څلورمې برخې څخه زیاته خاوره چې ۱۳۹۱۳ کیلومتره (۵۳۷۲) مربع وه په واک کې لرله. کرواسيا په ۱۹۹۵ کال کې د فلش عملیاتو او توپان عملیاتو په نوم دوه لوی بریدونه پیل کړل؛ دغو بریدونو عملاً جګړه د دوی په ګټه پای ته ورسوله. پاتې برخې د ختيځې سلاوینیا، بارانیا او د سیرمیوم د لویدیځ لپاره د ملګرو ملتونو د انتقالي ادارې (UNTAES) په‌واسطه په ۱۹۹۸ کال کې په سوله‌ییز ډول له کرواسیا سره یوځای شوې. 

جګړه د کرواسیا له بریا سره پای ته ورسېده، ځکه هغه اهداف يې چې د جګړې په پیل کې اعلان کړي وو ترلاسه کړل: خپلواکي او د خپلو پولو ساتل. تقریباً د کرواسیا د اقتصاد ۲۱-۲۵ سلنه برخه د شاخوا ۳۷ بیلیون ډالرو په ارزښت بېخبناوو له زیانمنتوب، د لاسه ورکړل شوي تولید او د پناه غوښتونکو اړوند لګښتونو له امله له‌منځه لاړه. له ۲۰۰۰۰ څخه ډېر کسان او پناه غوښتونکي له دواړو لورو بې‌کوره شول. د صربستان او کرواسیا دولتونو په ورو ورو له یو بل سره متقابله همکاري پيل کړه، خو ترینګلتیاوې تر یوې کچې د پخوانۍ یوګوسلاویا لپاره د نړیوالې جنايي محکمې (ICTY) د احکامو او هغو شکایتونو له امله چې دواړو هېوادونو د یو بل خلاف تنظیم کړي وو لا دوام لري. 

په ۲۰۰۷ کال کې د پخوانۍ یوګوسلاویا  لپاره د نړیوالې جنايي محکمې (ICTY) په کرواسیا کې له سلوبودان میلو شیویچ او نورو سره د یو «متحد صربي دولت» د جوړولو له امله د صربیانو د یو مشر میلان مارتیچ د مجرمیت حکم ورکړ. د ۲۰۰۸ او ۲۰۱۲ کلونو تر منځ ICTY کرواسیايي جنرالان انته ګوتووینا، میلادن مارکاچ او ایوان چرماک د توپان عملیاتو اړونده جرمونو کې د لاس وهنې په تور وڅارل. چرماک په بشپړ ډول برائت ترلاسه کړ او د ګوتووینا او مارکاچ محکومیتونه وروسته د ICTY د استیناف هئیت لغوه کړل. د عدالت نړیوالې محکمې په ۲۰۱۵ کال کې د کرواسیا او صربیا د نسل وژنې متقابلې ادعاوې رد کړې. محکمې بیاځلي دا تایید کړه چې د ملکیانو پر وړاندې ځینې جرمونه ترسره شوي خو حکم يې وکړ چې د نسل وژنې کومه ځانګړې اراده نه وه موجوده.   

## مخینه

### په يوګوسلاویا کې سیاسي بدلونونه
په ۱۹۷۰مه لسیزه کې د یوګوسلاویا سوسیالیستي رژيم په شدید ډول په یوه غیر متمرکزه -لېبرال ملت پاله سیاسي ډله د کرواسیا او سلوانیا په مشرۍ چې د خپلواکۍ د ورکړې لپاره يې له یو غیر متمرکز فدراسیون څخه ملاتړ کاوه او پر وړاندې یې د صربیا په مشرۍ یوه محافظه کاره ملت‌پاله – متمرکزه سیاسي ډله چې په ټوله یوګوسلاویا کې یې له یو متمرکز فدراسیون څخه د صربستان او صربیانو -ځکه هغوی په ټول هېواد کې تر ټولو ستره قومي ډله وه- د ګټو د تامین لپاره  ملاتړ کاوه ووېشل شو. له ۱۹۶۷ تر ۱۹۷۲ کال پورې په کرواسیا او له ۱۹۶۸ تر ۱۹۸۱ کال پورې په کوسوو کې لاریونونه، ملي‌پاله اقدامات او اوصول د هغو قومي ترینګلتیاوو لامل شول چې یوګوسلاویا یې بې‌ثباته کړه. باور دا دی چې د کمونیزم د اصلي بدیل لپاره د کرواسیا د ملت‌پالنې په پېژندنه کې د دولت په‌واسطه ځپنې اغېزمنې وې او دا یې په‌خپله تر ځمکه لاندې په یو پیاوړي غورځنګ بدل کړ.  

په ختيځه اروپا کې د کمونیستي دولتونو له کمزورۍ سره په یوګوسلاویا کې کړکېچ رامنځته شو چې سمبول یې په ۱۹۸۹ کال کې د برلین د دېوال نړېدل دي. د کرواسیا د کمونیستانو اتحادیې او د یوګوسلاویا د کمونیستانو د ټولنې یوې سیمه‌ییزې څانګې په کرواسیا کې خپل اېديالوژیک ځواک له لاسه ورکړی و. سلوانیا او کرواسیا غوښتل د غیر متمرکز کېدو پر لور حرکت وکړي. د اسلوبودان میلوشویچ په مشرۍ د صربیا سوسیالیست جمهوریت/ SR په مرکزیت او یو ګوندي دولت پابند و او په‌خپل وار یې په عملي توګه د ۱۹۸۹ کال تر مارچ پورې د کوسوو او وویودینا خپلواکو ولایتونو خپلواکۍ ته د پای ټکی کېښود او د هغوی رايې یې د یوګوسلاویا په فېدرالي ولسمشرۍ کې ترلاسه کړې. ملي‌پاله نظریو د کمونیستې اتحادیې په لیکو کې هغه مهال نفوذ پیل کړ چې لا واکمنه وه حال دا چې د میلوشویچ ویناوې په ځانګړې ډول په ۱۹۸۹ کال کې د هغه د ګازیمستان وینا چې په ترڅ کې يې د «جګړو او نښتو» په اړه خبرې کولې د یو واحد یوګوسلاویايي هېواد د دوام په ګټه وې ـ داسې یو دولت چې ټول واک لا هم په بلګراد کې متمرکز وي. 

د ۱۹۸۹ کال په مني کې د صربستان دولت پر کرواسیا فشار راوړ چې په دې هېواد کې د صربیانو یو لړ ملت‌پاله راټولېدنو ته اجازه ورکړي او صربي رسنیو او روښانفکرانو له مخکې د کرواسیا مشري د «اوستاش» په نوم یادوله او د ۱۹۴۱ او ۱۹۴۵ کلونو تر منځ يې د «اوستاشیانو» په‌واسطه ټول‌وژنې او د اوستاشیانو له خوا تر سره شویو ګڼو نورو جرمونه ته اشاره کوله. د صربیاني سیاسي مشر دا الفاظ تایید کړل او د اعتراض پر مهال يې د کرواسیا مشري په «ړنده ملت‌پالنه» تورنه کړه.  

## سرچينې