د خپګان بیولوجي

علمي مطالعاتو ښودلې ده چې د ماغزو بېلابېلې برخې، د عمده خپګان پر اختلال (MDD) باندې اخته کسانو کې بدلون موندلي فعالیتونه ښیي او د بېلابېلو نظریو پلویان یې هڅولي دي ترڅو د هغو تیوري‌ګانو پر خلاف، چې پر ساپوهنیزو یا شرایطو ته اړوند لاملونو باندې ټینګار لري، د نوموړې ناروغۍ بیوکېمیاوي منشا ومومي. هغه فکټورونه چې دغه لاملونه په کې شتون لري، د مګنیزیم، ویټامین D او تریپوتوفان تغذیوي نیمګړتیاوې دي چې شرایطو ته اړوند منشا خو بیولوجیکي اغېزې لري. د کلونو، کلونو په اوږدو کې، د مونوامین عصبي لېږدوونکو، عصبي انعطاف‌والي، د عصبي نسجونو تکثر، التهاب او ورځني نظم پورې اړوند تیوري‌ګانو په څېر د خپګان د بیولوجیکي لامل په هکله څوګونې تیوري‌ګانې مطرح شوې دي.

په خپګان کې ښکېلو عصبي شبکو کې هغه شبکې شاملې دي چې د احساساتو په رامنځ‌ته کولو او تنظیم او همدا راز تلافي کولو کې ونډه لري. بې‌ًقاعده‌ګي، په ټولیز ډول، د جانبي دماغ په مخکېني قشر کې لېدل کېږي، چې فرضي کارکړنه کې یې، په ټولیزه توګه، د احساساتو تنظیمول شامل دي. د امیګدالا، مخکېنی کمربندي قشر (ACC)، اوربیتوفرنتال قشر (OFC) او مخطط جسم په څېر د احساساتو په رامنځ‌ته کولو او تلافي کولو کې ښکېلې برخې تر ډېره دخیلې دي. دغه برخې د مونوامینېرجیک هستو عصب‌بندي کېږي او ازمایښتي شواهد د مونوامینېرجیک غیرطبیعي فعالیت په تړاو یوه بالقوه ډوله ونډه ښیي.

## جنتیکي لاملونه

### د جېن د مطالعاتو ستونزه
له تاریخي پلوه، د څېړنو تمرکز د مناسب جېن پر مطالعاتو باندې ؤ. سره له‌دې، څرنګه چې د جېنونو شمېر د مناسب جېن د انتخابولو د احتمال کچه راټیټوي، د لومړی ډول خطاګانو (کاذب مثبتونه) د رامنځ‌ته کېدو احتمال لوړ دی. د مناسبو جېنونو مطالعات په وار، وار سره یو لړ نېمګړتیاوې لري؛ لکه: تکراري جېنوټایپي خطاګانې او له احصائیوي پلوه ضعیفې. دغه اغېزې د جېنونو معمولي ارزونې له‌لارې، پرته د جېن-جېن متقابل عمل په پام کې نیولو سره، ترکیب کېږي. دغه محدودیتونه په هغه واقعیت کې څرګندېږي چې هېڅ مناسب جېن جېنومي ستر اهمیت ته نه‌دی رسېدلی.

### مناسب جېنونه

#### 5-HTTLPR
5-HTTLPR یا د سېروتونین لېږدوونکي پروموتر جېن لنډ الېل، د خپګان له زیاتېدونکي خطر سره اړوند ګڼل شوی دی؛ سره له‌دې، له ۱۹۹۰ز لسیزې راهیسې، متناقضې پایلې لاس‌ته راغلې دي. نور هغه جېنونه چې د جېن-چاپېریال یوه متقابل عمل ته اړوند ګڼل شوي، CRHR1، FKBP5 او BDNF دي، چې لومړني دوه یې د HPA محور د سترېس غبرګون پورې تړاو لري او وروستی جېن د عصبي نسج په تکثر کې ښکېل دي. د 5-HTTLPR مناسب جېن تحلیل او شننه، نه په یوازې توګه او نه هم د ژوند له سترېس سره په یوځایي ډول، قطعي نه‌وه. 

د ۲۰۰۳ز کال د یوې مطالعې له‌مخې، د جېن-چاپېریال (GxE) متقابل عمل له‌لارې کېدای شي وښودل شي چې ولې د ژوند سترېس (د سېروتونین لېږدوونکي اړوند پروموتر برخې (5-HTTLPR) الېلي تنوع ته په کتو سره)، په ځینو وګړو کې د خپګان د بېلابېلو دورو په معنی، خو په ځینو کې نه‌دی. دغې فرضیې باندې په پراخه توګه، هم په علمي لیکنو او هم په مطبوعاتو کې، بحث شوی دی، چې هغه ته «ارکید جېن» نوم ورکړل شو؛ خو په قطعي توګه، په لا غټو بېلګو کې ورته پایلې لاس‌ته رانه‌غلې او په لومړي ازمایښت کې د مشاهده شویو اغېزو کچه د خپګان له مشاهده شوي پوليجېن‌والي سره مطابقت نه‌درلود.

#### BDNF
داسې فرض شوې ده چې، BDNF پولي‌مورفیزمونه هم جنتیکي اغېزه لري، خو لومړنۍ موندنې په لا غټو بېلګو کې ونه‌موندل شوې او د لومړیو اټکلونو له‌مخې د اغېزو موندل شوې کچې د خپګان له مشاهده شوي پولیجېن‌والي سره مطابقت نه‌درلود.

#### SIRT1 او LHPP
په ۲۰۱۵ز کې، د هان چینایي ښځو باندې د GWAS مطالعې، په مثبته توګه، دوه ډوله په منځنیو برخو کې، SIRT1 او LHPP ته نږدې تشخیص کړې، چې په ټول جېنوم کې یو د پام‌وړ تړاو لري.

#### د نوراپي‌نفرین لېږدوونکي پولي‌مورفیزمونه
د نوراپي‌نفرین لېږدوونکو پولي‌مورفیزمونو او خپګان ترمنځ د یوې اړیکې د موندلو لپاره ترسره شوې هڅې له نیمګړو پایلو سره مل وې.

د یوې کره‌کتنې له‌لارې یو لړ مناسب جېنونه، چې په وار، وار سره تر مطالعې لاندې نیول شوي دي، وپېژندل شول. د 5-HTT او د 5-HT2A اخېستونکي لپاره کوډ جوړوونکي جېنونه، په متناقضه توګه، له خپګان او درملنې سره تړاو درلود. له ماغزو څخه د مشتق شوي نیوروتروفیک فکټور (BDNF) د Val66Met پولي‌مورفیزمونو لپاره ترکیبي پایلې وموندل شوې. د موندنو له‌مخې، د تریپتوفان هایدروکسیلېز جېنونو پولي‌مورفیزمونه، په ازمایښتي توګه، د ځان‌وژنې له چلند سره تړاو لري. د جنتیکي مطالعاتو ۱۸۲ کنټرول شویو قضیو یو مېتاانالیز، چې په ۲۰۰۸ز کې خپور شو، وموندله چې اپولي‌پوپروتین E وراېپسیلون 2 ساتندویه دی او د GNB3 825T، MTHFR 677T، SLC6A4 44bp درج یا حذف، او SLC6A3 40 bpVNTR 9/10 جېنوټایپ خطر رامنځ‌ته کوي.

## ورځنی نظم
خپګان په ورځني نظم یا بیولوجیکي ساعت کې له بې‌قاعده‌ګیو سره اړیکه درلودلای شي. یو ښه همغږی شوی ورځنی نظم د غورې روغتیا درلودلو لپاره خورا اړین دی. په ورځني نظم کې ناوړه بدلونونه، د خپګان په شمول بېلابېل عصبي او خُلق‌تنګي ډوله اختلالات رامنځ‌ته کوي.

### خوب
د خوب اختلال په خپګان اخته ناروغانو کې تر ټولو څرګنده نښه ده. په خوب کې د ماغزو برېښنایي ثبت کوونکو له‌مخې مطالعات ښیي چې په خپګان حالت کې ځانګړي بدلونونه رامنځ‌ته کېږي؛ لکه: د سترګو له چټکو رپېدو پرته په خوب کې رامنځ‌ته شوی کموالی، د پرله‌پسې خوب اختلال او د سترګو د چټکې رپېدا (REM) د خوب په مهارولو کې پاتې راتلل. د سترګو چټکې رپېدا (REM) خوب– هغه پړاو چې په‌کې خوب لېدل کېږي– کېدای شي په خپګان اخته ناروغانو کې ډېر چټک او شدید وي. REM خوب، د ماغزو په ساقه کې د سېروتونین د کچې راټیټېدلو پورې تړاو لري او د خپګان ضد درملو په څېر ترکیباتو له‌لارې (چې د ماغزو د ساقې په جوړښتونو کې د سېروتونیرجیک د ارتجاعیت زیاتېدو لامل ګرځي) خنثی کېږي. په ټولیزه توګه، سېروتونیرجیک سیسټم په خوب کې تر ټولو لږ او په ویښتیا کې تر ټولو زیات فعالیت لري. د خوب کموالي له‌امله اوږده بې‌خوبي د سېروتونیرجیک عصبي رشتې فعالوي او د انتخابي سېروتونین د بیاپیلولو مهارکوونکو (SSRIs) په څېر، د خپګان ضد درملو د درملنې‌اړوند اغېزو ته ورته پروسو لامل ګرځي. په خپګان اخته ناروغان کولای شي له یوې شپې کم‌خوبۍ وروسته، خپل خُلق او خوی ښه کړي. SSSIګان د خپل درملنې‌اړوند اغېزې لپاره، کېدای شي په مستقیمه توګه، د مرکزي سېروتونیرجیک عصبي لېږدونې پورې تړاو ولري، هغه سیسټم ته ورته چې د خوب او ویښتیا پر دوره باندې اغېزه پرېږدي.

### د نور په واسطه درملنه
پر فصلي عاطفي اختلال باندې د نور په واسطه د درملنو اغېزو په هکله څېړنې ښیي چې له نور څخه بې‌برخې‌والی، د سېروتونیرجیک سیسټم د فعالیت له لږېدلو او د خوب په سایکل کې له بې‌قاعده‌ګیو، په ځانګړې توګه بې‌خوبۍ پورې تړاو لري. د نور مخ‌ته واقع کېدل هم سېروتونیرجیک سیسټم تر هدف لاندې نیسي او کېدای شي په خپګان کې د دغه سیسټم مهمه ونډه لا غښتلې کړي. د خوب کموالی او د نور په واسطه درملنه، د خپګان ضد درملو په څېر، دواړه د ماغزو عصبي لېږدوونکی سیسټم تر هدف لاندې نیسي او اوس‌مهال په کلینیکي ډول د خپګان د درملنې لپاره کارول کېږي. د نور په واسطه درملنه، د خوب کموالی او د خوب وخت ځای په ځای کول (د خوب فاز د مخ‌ته وړلو له‌لارې درملنه) په ترکیبي ډول، په چټکۍ سره د هغو ناروغانو لپاره چې د MDD (د عمده خپګان اختلال) له‌امله په روغتون کې بستر شوي دي، پلي کېږي ترڅو د ژور خپګان درملنه یې وشي.

## سرچينې