د کوویډ-۱۹ په اړه ناسم معلومات

د کوویډ-۱۹ په اړه ناسم معلومات د کوویډ-۱۹ د اوبا په اړه هرې هغې موضوع ته راجع کېږي کوم چې د همدې اوبا د کچې، منشا، مخنیوي، تشخیص او درملنې په اړه د ناسمو معلومات او د توطیې په تیوري سره پای ته رسیدلي دي. غلط معلومات په نړیواله کچه د ناسمو معلوماتو په ګډون په ټولنیزو رسنیو، لیکلو پیغامونو او ډله ییزو رسنیو له لارې خپاره شول. دا ډول ناسم معلومات د نامتو کسانو (سیلیبریټيانو)، سیاست پوهانو او نورو مشهورو څیرو له خوا خپاره شول. ګڼو هېوادونو د «جعلي خبرونو» په اړه قوانین پاس کړل او په زرګونو خلک د کوویډ-۱۹ په اړه د ناسمو معلوماتو د خپراوي له کبله ونیول شول. د کوويډ-۱۹ په اړه د ناسمو معلوماتو په خپرولو کې د حکومتونو ونډه هم د پام وړ وه. 

سوداګریزو فریبکارو ادعا کوله چې د دې وېروس په اړه کولای شي تاسې په کور کې معاینه کړي، فرضي مخنیوی یې وکړي او په «معجزه ډول» تاسې ته له دې وېروس څخه شفا درکړي. ګڼو مذهبي ډلو ادعا درلوده چې د دوی ایمان کولای شي دوی له دې وېروس څخه وساتي. ځینو خلکو بیا پرته له کومو شواهدو دا ویل چې ګواکې دا وېروس یو بیولوژیکي وسله ده او له لابراتوار څخه په ناپامۍ یا قصدي توګه راوتلی، یا دا چې د وګړو د کنټرول لپاره یوه وسیله ده، د جاسوسۍ د عملیاتو پایله ده او یا هم دا چې په موبایلونو کې پر 5G باندې د انټرنېټ په اپګریډو سره دا ډول جانبي عوارض رامنځته شوي دي. 

د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د همدې وېروس په اړه ناسم معلومات چې د نړیوالې روغتیا لپاره خطرونه له ځانه سره لري، د «اینفډمیک» په نوم اعلان کړل. په داسې حال کې چې د تیوري د توطیې په اړه باور کومه نوې پدیده نه ده، خو د کوویډ-۱۹ د اوبا په اړه، دا بیا کېدای شي د ناسمو روغتیايي اغیزو لامل وګرځي.  شناختي پلوي، لکه چټکه پایله اخیستنه او د تاییدي پلوي، ښايي د توطیو له باورونو سره اړوند وي. له روغتیايي اغیزو نه سربېره، د ناسمو معلوماتو له امله رامنځته کېدونکې زیانونه او د توطیې د تیوري منل د دې لامل ګرځي تر څو پر خبري اژانسونو او طبي چارواکو باندې بې باوري زیاته کړي او همداشان د سیاسي تفرقې لامل وګرځي.

## عمومي کتنه
د ۲۰۲۰ کال د جنوري په ۳۰مه بي بي سي د کوویډ-۱۹ په اړه د توطیې د تیوري او د روغتیا اړوند د درواغو مشورو د زیاتوالې په اړه رپوټ ورکړ.  هغه مهال په دې اړه د غلطو روغتیايي مشورو بېلګې وي چې په ټولنیزو رسنیو او خصوصي چتونو کې شریک کېدي او همداشان د توطیې دا تیوري چې ګواکې د دې اوبا خپریدل د Pribright انستیتوت په ګډون پلان شوې وه. د جنوري په ۳۱مه د ګارډین ورځپاڼې د ناسمو معلوماتو په اړه اووه بېلګې ترتیب کړي وي، چې د بیولوژيکي وسلو په اړه یې د توطیې تیوري او له 5G تیکنالوژۍ سره یې د دې وېروس تړاو او ګڼې ناسمې روغتیايي مشورې یې ورسره اضافه کړي وي. 

د څېړنو د شریکولو د بهیر د چټکوالي لپاره، زیاترو څېړونکو د arXiv، bioRxiv، medRxiv او SSRN په څېر له چاپ وړاندې سرورونو ته مخه کړې ده. دغو سرورونو ته مقالې پرته له دې چې د بل کس له خوا ولوستل شي یا هم د ایډیټ کوم پړاوونه د څېړنې د کیفیت د ډاډمنتیا له اړخه ووهي، پورته کېدي. ځینو همدغو مقالو د توطیي د تیوري له خپریدو سره مرسته وکړه. په دې کې تر ټولو مهمه قضیه د *bioRxiv* سرور ته پورته شوې نا لیدل شوې مقاله وه چې ادعا یې کړې وه چې دغه وېروس د HIV «ځینې برخې» لري. له اعتراضونو وروسته دغه مقاله بیا له دې سرور څخه پاکه شوه. د کوویډ-۱۹ په اړه له چاپ نه وړاندې مقالې په پراخه کچه سره په انلاین بڼه خپرې شوي دي او ځینې ارقام د دې وړاندیز کوي چې دا ډول مقالې د رسنیو له خوا په نورو موضوعګانو کې له ۱۰ ځلونو هم زیاتې خپرې شوي دي. 

د ژورنالیزم د څېړنې په اړه د رویټرز د انستیتوت له خوا د خپرې شوې څېړنې له مخې، د کوويډ-۱۹ اړوند زیاتره ناسم معلومات «په بېلو ډولونو سره ترتیب شوي، چیرته چې موجود او زیاتره سم معلومات اړول شوې او را اړول شوي، مفهوم یې اوښتی یا هم پرې بیا بیا کر شوی دی» او لږ ناسم معلومات «په بشپړ ډول سره جعل شوي دي». دغې څېړنې همداشان وموندله چې «ناسم معلومات زیاتره له پورته څخه ښکته خوا ته یعنې له سیاست والو، مشهورو کسانو او نورو پیژندل شویو څیرو» له خوا خلکو ته انتقال شوي دي، په داسې حال کې چې دا لږکي په ټولنیزو رسنیو کې بې شمېره مخاطبین لري. د هغوی د ډلبندي له مخې، د ناسمو معلومات ستره برخه (۳۹سلنه) «د دولتي چارواکو او نړیوالو ادارو لکه د روغتیا د نړیوال سازمان او ملګرو ملتونو د کړنو او تګلارو په اړه ګمراکوونکې یا غلطې ادعاګانې وي».

له ټولنیزو رسنیو سربېره، ټلویزیون او راډیو هم د ناسمو معلوماتو د خپراوي د سرچینو په توګه پیژندل شوي دي. 

## د وېروس د منشا په اړه شته فرضیې
زیاتره وېروس پیژندونکې د همدې وېروس ډېره احتمالي سرچینه د SARS-CoV-2 وېروس بولي چې په زیات احتمال سره انسانانو ته یې هم له اسمان څکلکي څخه سرایت کړی دی، که څه هم دا خبره تر اوسه پورې له علمي اړخه نه ده ثابت شوي. زیاتره نوي عفوني ناروغۍ له همدې لارې پیلیږي او ژینومي شواهد ښیې چې دا ټول د اسمان څکلکو له یو اجدادي وېروس SARS-CoV-2 څخه سرچینه اخلي. 

یوه بله فرضیه چې تر څېړنې لاندې ده او زیاتره وېروس پیژندونکې یې د شواهدو له کمښت سره مخ دي او له حقیقت څخه لري ګنل کېږي، هغه دا ده چې دا وېروس ښایي په ناڅاپي توګه د چین د ووهان د وېروس پېژندنې له موسسې څخه د څېړنو په مهال لیک شوی وي. د ۲۰۲۱ کال د جولای په میاشت کې یوې سروې وښودله چې د امریکا ۵۲سلنه بالغ کسان په دې باور دي چې د کرونا وېروس له یوه لابراتوار څخه را وتلی دی. 

د همدې وېروس د خپریدو په مهال تر اوسه پورې یو لړ ګومانونو یا د توطیې تیوري ګانو محبوبیت موندلی دی. دغه د توطیې تیوري وايي چې دا وېروس په قصدي توګه د یوې بیولوژیکي وسلې په توګه او هم د هغه د واکسین د پلور له لاسه د مالي ګټې د تر لاسه کولو لپاره جوړ شوی دی. د روغتیا د نړیوال سازمان د معلوماتو له مخې، په دې اړه د ژینومي تجزیې او تحلیل له لارې د ژینیتیکي لاسوهنې خبره رد شوې ده. په دې برخه کې نور روایتونه هم ویل شوي دي، چې له هغې ډلې کولای شو د سیاسي مخالفینو له خوا د دې وېروس خپرول او همداشان له موبایل ټلیفونونو سره د دې وېروس د خپریدو اوازې یاد کړو. د بېلګې په توګه د پیو څېړنيز مرکز دا موندلې چې له هر دریو امریکایانو څخه یوې په دې اند دی چې د کرونا وېروس په یوه لابراتوار کې جوړ شوی دی. همداشان له هرو څلورو کسانو څخه یو یې په دې اند دی چې دا کار په قصدي توګه تر سره شوی دی. د توطیې دا ډول تیوري ګانې د بې باورۍ او خصومت د رامنځته کولو او همداشان د سترو سیاسي موخو لپاره په تبلیغاتي کمپاینونو کې زیات کارول شوي دي. 

د ناسمو معلوماتو دودول د امریکا د ښې اړخو ډلو لکه QAnon او همداشان د ښې اړخو د خبرې ټلویزیون، فاکس نیوز او همداشان د امریکا د پخواني ولسمشر ډونالډ ټرامپ او نورو جمهوري غوښتونکو سیاستوالو له خوا د چین ضد ویناوو له امله کارول شوي دي، چې په ترڅ کې یې په ټولنیزو رسنیو او ریښتیني ژوندانه کې د نړۍ په کچه د اسیايي خلکو په وړاندې فعالیتونو زور اخیستی. د دا ډول ناسمو معلوماتو او د توطیي د تیوریو خپرول د دې وړتیا لري چې د خلکو پر روغتیا باندې منفي اغیزه ولري او پر دولتونو  او طبي کارپوهانو باندې اعتماد له منځه یوسي. 

## سرچينې او ياداښتونه