هستوي فزيک

هستوي فزيک د فزيک هغه څانګه ده، چې د هستوي مادې د نورو بڼو د څېړنې تر څنګ، اتومي هستې او د هغوی ترکيبوونکي او غبرګونونه څېړي. 

هستوي فزيک بايد له اتومي فزيک سره ځکه ګډ نه شي، چې اتومي فزيک د اتوم د الکترونونو په ګډون په ټوله کې اتوم څېړي. 

په هستوي فزيک کې موندنو په زياتو څانګو کې کاريالونو ته لاره هواره کړې ده، چې هستوي برېښنا ځواک، هستوي وسلې، هستوي درمل او مقناطيسي اهتزازي انځورول، صنعتي او کرنيز ايزوتوپونه، د موادو په جوړولو (انجنيرينګ) کې د ايون کښت يا القا کول او راډيو کاربن په کې شاملېږي، چې په جيولوژي [ځمکه پېژندنه] او لرغونپوهنه کې تاريخ يا سابقه لري. دا ډول کاريالونه، د هستوي جوړوونې (انجنيرينګ) په څانګه کې څېړل کېږي. 

ذروي فزيک، له هستوي فزيک څخه وده وکړه او يادې دواړه څانګې په نمونه يې ډول په نږدې ټولنه کې تدريسېږي. هستوي اسټروفزيک [د ستورو اړوند فزيک] چې د اسټروفزيک په اړه د هستوي فزيک کاريال دی، د ستورو دننه کارونو او د کيمياوي عناصرو د اصليت په تشرېح کولو پرېکړه کوونکي (غوڅ) دی. 

## تاريخچه
له اتومي فزيک څخه بېل د يو سمون په توګه د هستوي فزيک تاريخ په ۱۸۹۶ز کې د Henri Becquerel له خوا د راډيواکتيف په کشف کولو سره پيل کېږي، چې په يورانيم مالګو کې يې له حرارت پرته د رڼا پيداکولو ځانګړتيا (لکه فاسفورس يې چې لري) پلټلو پر مهال جوړ شو. يو کال وروسته د J. J. Thomson له خوا د الکترون موندل د اتوم د داخلي جوړښت لرلو لپاره يوه نښه وه [يعنې دا چې اتوم داخلي جوړښت لري]. د شلمې پېړۍ په پيل کې د اتوم په اړه منل شوی موډل، د “plum pudding” په نوم د J. J. Thomson و، چې اتوم په کې په منفي چارج لرونکو کوچنيو الکترونونو په لرلو سره چې د هغې په دننه کې ځای پر ځای شوي دي؛ په مثبت ډول يو چارج لرونکی توپ [ذره] وه. 

په راتلونکو کالونو کې راډيواکټيفيټي [د بې سيم فعاليت] په پراخه ډول وپلټل شو، چې د Marie Curie، Pierre Curie، Ernest Rutherford او نورو پوهانو پلټنې د يادولو وړدي. د يادې پېړۍ په بدلېدلو سره فزيکپوهانو د وړانګو درې ډولونه وموندل، چې له اتومونو څخه خپرېدل او د الفا، بېټا او ګاما وړانګې نومونه يې ورکړل. په ۱۹۱۱ز کې د Otto Hahn او په ۱۹۱۴ ز کې د James Chadwick له لورې ازمېښتونو وموندل، چې د ليدلو ويجاړ شوی طيف د ګوښه شوي يا بېل په پرتله دوام لرونکی و. الکترونونه د انرژي د هغه ګوښه شوې يا بېلې اندازې په پرتله د انرژي په يو دوام لرونکي لړۍ سره له اتوم څخه دفع شوي وو، چې د ګاما او الفا په ويجاړېدنه کې په پام کې نيول شوې وه. دا په هغه وخت کې د هستوي فزيک لپاره ځکه يوه ستونزه وه، چې څرګندېدل، چې په دې ويجاړېدنه کې انرژي نه وه خوندې شوې. 

په فزيک کې د ۱۹۰۳ ز نړيواله جاېزه په ګډ ډول Becquerel ته د هغه د موندنې او Marie او Pierre Curie ته په راډيو اکټيويټي کې د دوی د وروستۍ څېړنې لپاره ورکړل شوه. Rutherford ته په ۱۹۰۸ ز کې د کيميا برخه کې د راديواکټيف مادو د کيميا او د عناصرو په تجزيه کې د نوموړي د پلټنو له امله نړيواله جايزه ورکړل شوه. 

البرت انسټاين په ۱۹۰۵ ز کې د کتلوي انرژي تعادل نظريه رامنځته کړه. په داسې حال کې چې د راډيو اکټيويټي په اړه د Bacquerel او Marie Curie کار له دې وړاندې دی، د راډيواکټيويټي انرژي د سرچينې يوه تشرېح به بياد هغې موندې پورې صبر کړی وی، چې په خپله هسته د نيکليونونو په نوم د کوچنيو ترکيبونو څخه جوړه شوې وه.

### Rutherford او د هستې موندل (کشف کول)
په ۱۹۰۶ ز کې Ernest Rutherford «د اوبو له لارې په تېرېدنه کې له راديوم څخه د الفا ذرې مخه نيول» تر سرليک لاندې خپره کړه. Hans Geiger د دې کار په اړه شاهي ټولنې ته په اړيکه يا خبرو کې په هغو ازمېښتونو سره چې هغه او Rutherford کړي وو، څرګنده کړه چې، د هوا، المونيم پاڼې او سرو زرو پاڼې څخه د الفا ذرو تېرېدل څرګند کړل. نور کار په ۱۹۰۹ ز کې د Geiger او Ernest Marsden له خوا خپور شو او له دې نور زيات سپړل شوی کار د Geiger له لوري په ۱۹۱۰ ز کې خپور شو. په ۱۹۱۱ – ۱۹۱۲ ز کالونو کې Rutherford د شاهي ټولنې پر وړاندې راغی، چې هغه ازمېښتونه ورته تشرېح کړي او د اتومي هستې هغه نوې نظريه ورته په ډاګه (محسوس) کړي، چې موږ پرې اوس پوهېږو. 

په ۱۹۰۹ ز کې د وروستۍ لرغونې شننې سره د Rutherford له خوا په ۱۹۱۱ ز می مياشت کې د کليدي مخنيوي خپور شوی ازمېښت د ۱۹۰۹ ز کال پر مهال د مانچستر په پوهنتون کې تر سره شو. د Ernest Rutherford مرستيال پروفيسور Johannes “Hans Geiger” او لېسانس Marsden یو ازمايښت وکړ، چې Geiger او Marsden په کې د Rutherford تر څار لاندې د سرو زرو پاڼې په يوه نري فلم کې د الفا ذرې بمبار کړې (helium 4 nuclei). د plum pudding model اټکل کړې ده، چې د الفا ذرې بايد په تر ټولو لږ قات کې په خپلو لورو سره د سرو زرو له پاڼې څخه د باندې راوځي، مګر Rutherford خپلې ډلې ته لارښوونه وکړه، چې هغه څه وويني چې هغه يې د په پام کې نيولو لپاره حيران کړ: يو څو ذرې په پراخه زاويو سره، ان په ځينو حالتونو کې په بشپړ وروسته پاتې ډول شیندل شوې وې. نوموړي دا په کاغذي دستمال کې د يوه مردکي د بمبارولو سره ورته او دا يې له پامه وغورځوله. په ۱۹۱۱ ز کې د Rutherford شننې په معلوماتو سره موندنې د Rutherford د اتوم موډل ته لاره هواره کړه، چې اتوم په کې خورا کوچنۍ او خورا غليظه هسته لرله، چې د اتوم ډېره برخه رانغاړي او د ځای پر ځای شوو الکترونونو په لرلو سره د دې لپاره پياوړی مثبت چارج لرونکې ذرې لري، چې چارج متوازن کړي (تر هغه وخته چې نيوترون لا نه و پېژندل شوی). د بېلګې په توګه: په دې مودل کې (چې معاصر موډل نه دی) د ۱۴ پروتونونو او ۷ الکترونونو په لرلو سره (ټول ۲۱ ذرې) نايتروجن – ۱۴ د ۷ نورو اربيټي [مداري، چې په مدار کې وي] الکترونونو له لورې راچاپېر شوی دی. 

### Eddington او ستوري ته ورته هستوي ګډېدنه
نږدې ۱۹۲۰ ز کې Arthur Eddington په ستورو کې د هستوي ګډېدنې پړاوونو موندنه او د کار څرنګوالی د «د ستورو دنننی جوړښت» تر سرليک لاندې خپله څېړنه کې اټکل کړه. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو راز و. Eddington په سم ډول فکر وکړ، چې ياده سرچينه په هيليم کې د هايدروجن ګډېدنه وه، چې د انسټاين د معادلې (E = mc2) له مخې يې زياته انرژي آزادوله. دا په هغه وخت کې په ځانګړي ډول د پام وړ پرمختګ ځکه و، چې سره ګډېدنه، thermonuclear او ان دا چې ستوري په پراخ ډول له هايدروجن څخه جوړ شوي دي؛ تر اوسه نه دي موندل (کشف) شوي. 

### د هستوې څرخېدلو څېړنې
د Rutherford موډل تر هغې وخته پورې په بشپړ ښه ډول کار وکړ، چې په ۱۹۲۹ ز کې د کليفورنيا د ټکنالوژۍ په انسټيټيوټ کې د Franco Rasetti له لورې د هستوې څرخېدلو څېړنې رامخته شوې. تر ۱۹۲۵ پورې دا نظر عام و، چې پروتونونو او الکترونونو هر يو د ±+1⁄2 يو څرخ درلود. د Rutherford د نايتروجن – ۱۴ په موډل کې، د ټولو ۲۱ ذرو له ډلې ۲۰ هغه يې بايد تر هغې جوړه شوی وی، چې د هر يو څرخېدل (spin) ناچل يا له منځه يوسي او وروستۍ طاق ذرې بايد د سوچه ۲/۱ څرخېدلو په لرلو سره هسته پرېښی وی. Rasetti که څه هم وموندل چې نايتروجن -۱۴ د ۱ يو څرخ درلود. 

### جيمز چادويک (James Chadwick) او د نيوترون موندل
په ۱۹۳۲ ز کې چادويک درک کړه، چې هغه وړانګه چې د Walther Bothe، Herbert Becker، Irene او Frederic Joliot-Curie له خوا په پام کې نيول شوې وه، په حقيقت کې نږدې د پروتون د کتلې سره د ورته يوې خنثی (بې چارجه) ذرې له امله وه، چې نوموړي نيوترون ونوموله (دې ډول يوې ذرې ته د اړتيا په اړه د Rutherford له خوا له يو وړانديز څخه وروسته). 

## سرچینې