اثر

**اثر**  په فلسفه او طبعي پوهنو کې د هغه پایلې یا نتیجې په توګه تعریفېږي چې د یوې خاصې سبب یا علت په شتون کې رامنځته کېږي. دا مفهوم د علیت د اصولو یو اساسي برخه ده او په بېلابېلو علمي او فلسفي ډګرونو کې لکه فزیک، کیمیا، بیولوژي او ټولنپوهنه کې کارول کېږي.

## فلسفي اړخ

### کلاسیک فلسفه
په یوناني فلسفه کې، ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ ق.م) د سبب او اثر اړیکه د خپل "علل اربع" (څلور علتونه) په نظریه کې تشریح کړه. هغه وویل چې هر اثر باید لاندې علتونه ولري:

# **علت مادي** (Material Cause): د شی جوړونکي مواد
# **علت صوري** (Formal Cause): د شی بڼه یا شکل
# **علت فاعلي** (Efficient Cause): هغه څه چې بدلون رامنځته کوي
# **علت غایي** (Final Cause): د شی هدف یا موخه

دېکارت (۱۵۹۶-۱۶۵۰ م) په خپلې "میتود شک" (Method of Doubt) کې د سبب او اثر اړیکه د یقیني پوهې یو بنسټ وګاڼه. هغه وویل: "هیڅ شی له خپل علت پرته شتون نه شي کولای."

### عصري فلسفه
ډیوید هیوم (۱۷۱۱-۱۷۷۶ م) د سبب او اثر په اړه شک وښود او ويې ویل چې موږ یوازې د تل پاتې تړاو (Constant Conjunction) شاهدان یو، نه د اړتیايي اړیکې. ایمانویل کانت (۱۷۲۴-۱۸۰۴ م) بیا د اثر د مفهوم د ادراک لپاره د "د علتیت کټګوري" د ذهن یو بنسټیز جوړښت وګاڼه.

## طبعي پوهنه کې اثر

### فزیک
په کلاسیکه میکانیک کې، اثر د سېر آیزک نېوتن د دریم قانون په رڼا کې څېړل کېږي: "هر عمل یو مساوي او مخالف عکس العمل لري." دا قانون د سبب (عمل) او اثر (عکس العمل) ترمنځ د ریاضي اړیکې بیانوي.

په کوانټم میکانیک کې، اثر د احتمالاتو په رڼا کې تعریفېږي. ورنر هایزنبرګ د غیر یقینیت اصل (Uncertainty Principle) په بیانولو سره وښوده چې د سبب او اثر اړیکه په میکروسکوپیک کچه کې ټاکلې ستونزمنه ده.

### کیمیا
په کیمیا کې، اثر د کیمیاوي تعاملاتو په پایله کې رامنځته کېږي. د ل شاتیلیه د تعادل اصل (Le Chatelier's Principle) د اثر د مخنیوي په اړه بحث کوي: که په یو تعادل کې سیسټم ته فشار راشي، سیسټم به هغه اثر مخنیوی کړي چې د فشار لامل شوی وي.

### بیولوژي
په بیولوژي کې، اثر د جینونو، پروتینونو او حجراتو ترمنځ د تعاملاتو پایله ده. د چارلس ډاروین د طبیعي انتخاب نظریه د اثر د مفهوم په بیولوژیکي اړخ پوهېږي چې څنګه د متحداتو بدلونونه (اثر) د چاپیریالي فشارونو (سبب) په پایله کې رامنځته کېږي.

## ټولنیز او اقتصادي اثر

### اقتصاد
په اقتصاد کې، اثر د عرضې او تقاضا د قانونونو پایله ده. آدام سمیت (۱۷۲۳-۱۷۹۰ م) د "پټ لاس" (Invisible Hand) نظریه مطرح کړه چې څنګه د فردي ګټې پسې تګ (سبب) د ټولنیزې ګټې (اثر) لامل کېږي.

جان مینارډ کینز (۱۸۸۳-۱۹۴۶ م) د کینزي اقتصاد په بنسټ د حکومتي لګښتونو د اغېزې (Multiplier Effect) په اړه بحث وکړ چې څنګه د پانګونې زیاتوالی د اقتصادي ودې لامل کېږي.

### ټولنپوهنه
په ټولنپوهنه کې، اثر د ټولنیزو بڼو، نورمونو او ارزښتونو د بدلون پایله ده. مکس وبر (۱۸۶۴-۱۹۲۰ م) د پروټسټانت اخلاق او د سرمایه دارۍ روح ترمنځ د اړیکې په څېړنه کې د اثر د ټولنیزو اړخونو څېړنه وکړه.

## ریاضي او منطق کې اثر

### ریاضي
په ریاضي کې، اثر د فنکشنونو د کارولو پایله ده. که چیرې \( f: X \to Y \) یو فنکشن وي، نو د \( x \in X \) لپاره \( f(x) \in Y \) د \( x \) اثر دی.

### منطق
په منطق کې، اثر د استدلال د قواعدو پایله ده. د موډوس پونېنس (Modus Ponens) قانون وايي:

* که \( P \) وي، نو \( Q \) وي.
* \( P \) شته.
* نو \( Q \) (اثر) شته.

## اړوند مفاهیم

* **[[سبب]]** (Cause): هغه څه چې اثر لامل کېږي
* **[[پایله]]** (Consequence): د اثر نږدې مترادف
* **[[علیت]]** (Causality): د سبب او اثر ترمنځ اړیکه
* **[[تصادف]]** (Coincidence): بې اړخیزه تړاو
* **[[فعل]]** (Action): هغه څه چې اثر لري
* **[[انفعال]]** (Passion): د اثر ترلاسه کول

## سرچینې

## باندنۍ تړنې

*  - د اثر اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
*  - د Effect اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
* Stanford Encyclopedia of Philosophy - Causation 
* Britannica - Cause and Effect 

## وېشنيزې