دسیالاتوبدلون اوترموډینامیک

**سيالات** دترموډيناميک فزيک له ډېرومهموبرخوڅخه شمېرل کېږي. همدارنګه په ترموډيناميکي سيستمونوکې له مايعاتواوګازونوڅخه په پراخه کچه استفاده کوي. دګازونود مطالعې پرمهال هم کله له ايډيالي اوحقيقي ګازونوڅخه بحث کېږي،په حقيقت کې دنوموړي موادودترموډيناميکي ځانګړتياوڅخه يادونه کېږي. ايډيالي ګازونه هغه ډول ګازونه دي چې دبايل – ماريوت،ګيلوساک اوچارلزدمعادلاتوڅخه متابعت کوي. سره له دې چې په طبيعت کې د خيالي ګازونودځانګړتياومطابق کومه بېلګه نشته،مګرد مطالعې پرمهال دايډيالي ګازتصور زيات اغېزمن ثابتېږي. مګرحقيقي ګازونه چې په طبيعت کې په زياته اندازه پيداکېږي په ترموډيناميک کې هم له ايډيالي ګازونولږاهميت نه لري. دحقيقي ګازونوترموډيناميکي مطالعه دسيستمونودمطالعې لپاره زيات مهم دی. بناپردې ،دترموډيناميکي قوانينوپه رڼاکې دسيالاتو دبدلون دمسايلوڅېړنه خپل ځانګړی ځای لري.
## دواندروالس معادله :
دتودوخي په ډېرولوړودرجوکې،که چېرې فشارډېرزيات نه وي دحقيقي ګازونو کړنلاره يادکار طرز اوځانګړتياوې کولاى شودلاندې معادلې پواسطه وښيو :
P.v_m=R.T                                                                             (1) 
(P+A^'/V^2 )(V-b^' )   Atm.liter	P.V    Atm.liter	P  Atm
1,000	1.00	1
1,000	0,994	100
1,009	1,048	200
1,014	1,390	500
0,893	2,069	1000
مګردفشارپه زياتېدواودتودوخي ددرجې په کمېدوسره دپورتنۍ معادلې څخه ځينې انحرافات په څرګند ډول ليدل کــــيږي . په نورمال شرايطوکې دنايتروجن دکتلې لپاره دP.V   دضرب حاصل ،چې ديوليترسره مساوي حجم احتواکوي اوپه لاندې جدول کې ښودل شويدى . ذکرشوي  قيمتونه دحرارت په عين درجه کې (0c^0) دمختلفو فشارونو لپاره ورکړشويدي .                 
دلومړۍ رابطې په مطابق دتودوخې په ثابته درجه کې بايددP.V  دضرب حاصل ثابت پاتې شي. په حقيقت کې لکه څرنګه چې دجدول څخه معلوميږي د200 Atm فشارپه صورت کې انحرافات په ښکاره ډول معلوميږي چې په متمادي ډول دفشارپه زياتوالي سره تزايدکوي . که چيرې فشار 1000 Atm ته ورسيږ ي انحرافات د100% څخه زياتيږ ي . خودادحيرانتيا خبره نه ده ځکه  چې د کثافت دتزايد په وخت کې زيات رول دماليکول حجم اودهغو ترمنځ  ذات البيني عمل لوبوي . 
دکثافتونوپه پراخه انتروال کې دګازونودکړنلارې دتشريح کولو لپاره دمختلفو معادلووړانديز شوی و، مګرپه ټولوکې ډېره ساده اوګټوره معادله چې فوق العاده ښې پايلې، په روښانه ډول سره اريه کوي دوان دروالس (١٨٣٧-١٩٢٣ هالينډي ) معادله ده. نوموړې معادله دلومړي رابطې داصلا ح شوي شکل څخه عبارت ده : 
(P+a/〖V_m〗^2 )(V_m-b)=R .T                                                          (2) 
په (2) رابطه کې P له هغه فشارڅخه عبارت دى چې له بهر څخه په ګازوارديږ ي، a اوb دواندروالس ثوابت دي چې دمختلفوګازونولپاره مختلف قيمتونه لري، اودتجربې پوسيله ټاکل کيږي . که چيرې فشار په پاسکال P_a حجم په مترمکعب پرمول ارايه شي ، په دي صورت کې دa ثابت په P_(a.m^6 )/mol^2    اودb ثابت په m^3/mol  اندازه کېږي ،په دې صورت کې دa ثابت په (Atm.l^2)/mol^2     اودbثابت په l/mol   ارايه کيږي . 
د(2) رابطي دa/〖V_m〗^2    حددماليکولونودذات البيني عملونوپه نظرکې نيولوله سببه اودb حدد ماليکول د حجم په نظر کې نيولوله کبله منځته راځي .
دماليکولونوترمنځ يوپربل فشاردماليکولي عمل دشعاع په فاصله کې ليدل کيږ ي چې د ماليکولونو دشمېرسره متناسب دى، په نوموړي حجمونوکې،چې دنوموړوڅخه هريودګازدحجم سره معکوس تناسب لري . څرنګه چې ماليکولونه محدودحجم لري ، هغه فضاچې د ماليکولونو د حرکت لپاره پيداکيږي حقيقتا نسبت دلوښي دV_m  په حجم ،کوچنى دى . 
دواندروالس معادله ديومول ګازلپاره ليکل شوې ده .که چيرې دګازدm کيفي کتلې لپاره نوموړې معادله په نظر کې ونيسولازمه ده چې داسې فرض کړوچې  ѵ  موله ګازپه کټ مټ شرايطوکې دѵ ځلې په اندازه زيات حجم احتوا کوي .V=ѵ.v_m           که چيرې دغه قيمت په (2) رابطه کې وضع کړولروچې :
(P+(ѵ^2.a)/V^2   )(V/ѵ-b)=R.T                                                          (3) 
(3) معادله دѵ سره ضربوو:                                                                             
a^'=ѵ^2.a                                          b^'=ѵ.b                                       
⇒(P+a^'/V^2 )  (V-b^' )= ѵ.R.T                                                     (4) 
حقيقي ګازونه په تقريبي ډول دوان دروالس دمعادلې (4)] معادله [څخه متابعت کوي . هغه ايډيال ګازچې په دقيق ډول د(4) معادلې څخه متابعت کوي دوان دروالس دګازپه نوم ياديږ ي .
دوان دروالس دګازداخلي انرژي بايدپه خپل ځان کې دماليکول حرکي انرژي سربېره د ماليکولونو دذات البيني عمل انرژي هم احتواکړي . 
ديومول ايډيال ګازداخلي انرژۍ لپاره لروچې:                         U_m= C_v.T                
چې C_(v )  په ثابت حجم کې دګاز حرارتي ظرفيت دى . دوالس دګازداخلي انرژي د تودوخي ددرجې اوحجم تابع دي . له دې ځايه ليکلاى شوچې : 
U_m= f(T)-a/V_m                                          
   په حدي صورت که چېرې حجم بې نهايت ته تقرب  وکړ ي f(T)=C_v.T      کيږ ي . 
پدي ترتيب ديومول ګاز داخلي انرژي دلاندې فورمول پواسطه ټاکل کيږ ي : 
U_(m )= C_v.T-a/V_m                                                                           (5)  
همدارنګه دѵ مولونوانرژي به ѵ ځلې له دي څخه زيات وي : 
U=ѵ.C_v  .T-a/(ѵ.V_m )=ѵ.C_v.T-a'/V                                           (6) 
 
## بارومتريکي فورمول :
دh په لوړوالي کې داتموسفيري فشارلامل دګازي طبقاتود وزن څخه عبارت دى، چې په پورتنيو قشرونوکې وجودلري . که چېرې دh په ارتفاع کې فشار په p وښيو، په دې صورت کې د h+dh په ارتفاع کې فشار د p+dp څخه عبارت دى،همدارنګه که چېرې dh دصفرڅخه لوى وي په دې صورت کې به 0>dp وي . ليدل کيږي چې داتموسفيردطبقاتووزن اوفشارنظرلوړوالي ته تناقص کوي . دp اوp+dp  دفشارتوپيردهغه ګاز دوزن سره مساوي دى کوم چې دdh  په ارتفاع د استوانې په حجم کې چې دقاعدې مساحت ېې دواحدسره مساوي دى ، قرارلري،يعنې :   
P-(P+DP)=ρ.g.dh                                                                         
دلته ρدh په ارتفاع کې دګاز دکثافت څخه عبارت دى ،په نتيجه کې لروچي :
dp=-ρ.g.dh                                                                                                (7)  
دګازدm کتلي نسبت  د V پرهغه حجم چې دهغې پواسطه اشغاليږ ي دګازکثافت ارايه کوي يعنې : 
ρ=m/V                                                                                                           
   ايډيال ګازلپاره لروچې : ρ=MP/(R.T)   په دې معادله کې M دمولري کتلې څخه عبارت دى .
ليدل کيږي چې دايډيالي ګاز کثافت دفشارسره مستقيم اودحرارت ددرجې سر ه معکوس تناسب لري .بناً (7)  رابطه کولاى شوداسې وليکو: 
dp=-(M.p.g)/(R.T)  .dh                                                                                          (8) 
په (8) رابطه کې دM کميت دهوادماليکولي وسطي کتلې دعددي قيمت سره مساوي دى چې د نايتروجن ،اکسيجن اوپه هواکې دنوروموجودوګازونودسلنې په نظرکې نيولوسره ټاکل کېږي . د(8) رابطې څخه لروچې :
 dp/p=-(M.g)/(R.T) dh                                                                                                  (9)             
دT دحرارت درجه دh دتابع څخه عبارت دى ،که چېرې ددې تابع شکل څرګندوي کولاى شود(9) رابطې څخه انتيګرال ونيسواوp دhدتابع په څېرترلاسه کړو. دحرارت درجې دثابتوالي په حالت کې يعنې دايزوترميک اتموسفير لپاره د(9) انتيګرال ښيي چې : 
lnp=-(M.g.h)/(R.T)+ lnC                                                            ,C=const             
له دې ځايه :
p=C    exp⁡〖(-(M.g.h)/(R.T)  )                                                                                〗 
که چېرېh=0   وضع کړو،C=p_0    لاسته راځې ،په دې ځاى کې p_0 د (h=0) په ارتفاع کې فشار ښيي .که چيرې دحرارت درجه ثابت فرض کړو دارتفاع څخه دفشارتابيعت دلاندې افادې پواسطه ارايه کيږ ي :
p=p_0   exp⁡〖(-(M.g.h)/(R.T)〗  )                                                                             (10) 
(10) رابطه دبارومتريکي فورمول په نامه يادېږي. ددې فورمول څخه نتيجه کيږي چې دګازد دروندوالي (دM دلويوالي)،اودحرارت ددرجې دټيټ قيمت په صورت کې فشارنظرارتفاع ته په ډېرچټک ډول راټيټېږي .

## دحقيقي کَازونوايزوترم :
دايديال ګازونوايزوترمونه يوطرفه شکلونه لري (لاندې شکل) مګردواندروالس د ګازونو ايزوترم خصوصاً دحرارت ټيټودرجولپاره پيچلي شکلونه لري .       T3T2T1

 

     
دوان دروالس معادله نظرحجم ته يوه دريمه درجه معادله ده :
(p+a/v^2   )(v-b)=R.T                                                                                                
v^3-(b+(R.T)/p  ) v^2+a/p  v-ab/p=0                                                                     
پورتنۍ معادله يوحقيقي جذر اودوه موهومي جذرونه لري ، څرنګه چې دفزيکي مفهوم له مخې موهومي جذرونه څه ارزښت نه لري،بنا‌پردې دفشاراوتودوخي درجې دهرراکړشوي قيمت په مقابل کې دمادې دحقيقي حجم يوازې يوقيمت مطابقت کوي . دواندروالس رابطه دټاکلې حرارت درجې لپاره دفشاراوحجم ترمنځ معادله راکوي . دغه رابطه په ګرافيکي ډول په (لاندې شکل ) کې ښودل شوې ده .ليدل کېږي چې دګازونولپاره v_max اودمايعاتولپاره v_min حاصلېږي . دحرارت د لوړودرجولپاره ذکر شوې منحني ګانې دهايپربولاشکلونه لري (p.v=const ) چې دمادې ګازته ورته حالت مشخصوي، په دې حالت کې دواندروالس معادله يوازې يوحقيقي جذرلري اود ايډيال ګازونودايزوترمونوتوپيردوالس دګازونوڅخه ډېرکم دى .
خودحرارت دټيټودرجولپاره معادله درې جذرونه لري اودفشارد هر قيمت لپاره دحجم درې قيمتونه مطابقت کوي، دحرارت ددې تناقص په ترڅ کې دايزوترم شکل تغيرکوي، دحرارت دT_k   دقيمت لپاره د انعطاف نقطه ليدل کيږي چې په شکل کې دk په تور ي ښودل شوې ده . همدارنګه دحجم دذکرشويوقيمتونوڅخه اصغري قيمت دمايع د حالت سره اواعظمي قيمت دګازدحالت سره مطابقت کوي .                                                                     
   	دواندروالس دمعادلې اوجذرونودروښانولولپاره بايدتجربي اوتيوريکي ايزوترمونه ترڅيړنې لاندې ونيسو . تجربي ايزوترم په (لاندې شکل) کې ښودل شوی دی،چې تړلی مسيرلري، تيوريکي ايزوترم چې اعظمي اواصغري لري په نوموړي شکل کې په خط خط ډول رسم شوی دى .

                

څرنګه چې په شکل کې ليدل کيږي له تجربي اوتيوريکي منحني ګانودab اوeh قيمتونه سره مطابقت لري مګرهغه کيفي حالت چې دfdc د نقطوسره مطابقت لري،منځته نه شي راتلاى ځکه چې دفشاردزياتوالي په صورت کې حجم تنزل کوي . په طبيعت کې داسې ماده وجودنه لري چې دfdc  دنقطوسره مطابقت ولري،ځکه چې دغه برخه ناپيدار حالت سره کاملا مطابق دى.                
د bc اوef برخې سربېره پردې چې دناپايدارحالت سره مطابقت کوي، په ځينې شرايطوکې موجوديداى  نه شي. دbc برخه دډېرمشبوع بخاراودef  برخه دکش شوي مايع دناپايدارحالت سره تقابل کوي چې دتاوده مايع دحالت په نامه هم ياديږي . دشکل منحني ګانې په ثابت حرارت سره د ايزوترم يادوان دروالس منحني په نامه يادېږي .
دانتقال دپېښوقوانين :
تعادل حالت ته دګازونودتېرېدودپروسې په ميکانيزم اوداسې نوروپروسوکې اصلي رول بين الموليکولي ټکرونه لوبوي . دنوموړوټکرونوعلت دماليکولونوزياته چټکتياده، مګردغه چټکتيا يعنې دچټکتيامربعي اوسط دچټکتيا دحسابي اوسط سره توپيرلر ي :
〖v_k〗^2=v^2=1/n(〖v_1〗^2+〖v_2〗^2……..〖v_n〗^2                                                              
〖v_a〗^2=[1/n (v_1+ v_2+ ………+v_n ) ]^2                                                                      
   خوټول ماليکولونه عين چټکتياونه لري. 

## دماکسويل قانون :
بريتانوي فزيک پوه J.C .Maxweel په متجانسه حرارت درجه کې دماليکولونودچټکتياولپاره يوه معادله ترلاسه کړه چې ټول ګازډوله جسمونه له هغه څخه متابيعت کوي . تجربې ښيئ چې دهغوماليکولونوشمېرچې لږ ې چټکتياوې لري نسبت دماليکولونومجموعې ته،همدارنګه د هغو ماليکولونوشمېرچې ډېرې زياتې چټکتياوې لري نسبت دماليکولونومجموعې ته نهايت لږدي، دچټکتياهغه قيمت چې زيات ليدل کيږي دزيات احتمال دچټکتيا (v_b) په نامه ياديږي ، خودماليکولونوزياته سلنه د〖(v〗_b) څخه دچټکتياډېرلږ توپيرلري ،بناپردې کولاى شوفرض کړو چې ټول ماليکولونه عين چټکتياوې لري . دماکسويل رابطه په لاندې ډول ده : 

dn=n.4/√π(〖v/v_b )〗^2.e^((-v/v_b )^2 ).d(v/v_b )                                                              (11)  
   N دماليکولونومجموعي کتله ،e دطبعي لوګارتم قاعده ، v_b دزيات احتمال چټکتيا اوdn هغه ماليکولونه ښيي چې چټکتياوې يې د(v) او(v+dv) دحدودوترمنځ واقع دي . 
   دمربعي چټکتياداوسط فورمول دوسطي حرکي انرژۍ دفورمول په استفادې سره لاندې شکل غوره کوي : 
v_k=√(v^2  )=√((3.k.T)/m)=√((3.R.T)/μ)                                                                   (12)   
      دحسابي وسطي چټکتيا اودزيات احتمال چټکتيا لپاره لروچې :
v_b=√((2k.T)/m)=√((2R.T)/μ)                                                                                      (13) 
   خودحرکت په زياتوالي سره دکم چټکتيادماليکولونوشمېرنورهم کمېږي . 

دفيک قانون :
څېړنووښوده چې دنفوذپه پېښه کې دمادي کتلې هر انتقال دfick  دقانون څخه متابعت کوي . که چېرې د∆Mکتله دوخت په واحددواحدمساحت څخه تېرشي وسعت يي د □( →┬n )دناظم په امتداد دکثافت ρ دتحول دچټکتيا سره متناسب دى . يعنې: 
∆M=-D dρ/(dx )                                                                                      (14) 
X دطول واحد،دD کميت دنفوذ ضريب اوdρ/dx دکثافت دګرادينت په نامه ياديږي .يعنې دنفوذ ضريب دهغه کتلې سره عدداً مساوي دى چې په واحدوخت کې تېريږي،په دي شرط سره چې د کثافت ګرادينت دواحدسره مساوي وي . دSI په بين المللي سيستم کې دD واحد m^2/sec اودCGS په سيستم کې cm^2/sec دى . په (14) رابطه کې منفي علامه ښيي چې دکتلې انتقال دکثافت دنزول په طرف صورت نيسي . 
دنيوتن قانون :
تجربې ښيي چې داصطکاک پېښه دNewton قانون تحقيق کوي . يعنې : 
∆F=-η dυ/dx                                                                                (15) 
   (15) رابطه کېΔF داصطکاک قوه ده چې دګازدطبقې په واحده سطحه عمل کوي ،dν/dx دx دطول په واحدکې دقشرونودچټکتيا تحول ښيئ چې دطبقې دسطحې دداخلي ناظم په امتدادصورت نيسي . په (15) رابطه کې منفي علامه ښيئ چې د□(→┬ΔF )  قوه دګازدچټکتيا □(→┬V )دوکتوردمشتق په مخالف جهت نظرx ته موجه شوى،η داصطکاک دضريب يادډيناميکي لزوجيت څخه عبارت دى .  دη واحددSI په سيستم کې Kg/(m.sec) اودCGS په سيستم کې g/(cm.sec) دى .که چيرې دچټکتيا ګرادينت دواحدسره مساوي وي دداخلي اصطکاک ضريب η عدداً دداخلي اصطکاک دقوې سره چې دطبقې دسطحې په واحدعمل کو ي، مساوي کېږي ، کله کله دډيناميک لزوجيت η سربېره سيستماتيکي لزوجيت  γ=η/ρ هم استعماليږي چې دSI  په سيستم کې يي واحد m^2/sec دى .
## دفوریې قانون :
 	دحرارتې هاديت پېښه هغه وخت منځته راځي چې دګازمختلفې طبقې دحرارت مختلفې درجې ولري . که چېرې دداخلي انرژۍ دغه مختلف قيمتونه دحرارت په شکل انتقال شي اودطبقوترمنځ يوه سطحه د n په ناظم اوواحدمساحت سره په نظرکې ونيسو، دQ دتودوخې هغه مقدارچې دوخت په واحددنوموړې سطحې څخه تيريږي دX دطول په واحددحرارت درجې دتحول سره دناظم په لوري ،مستقيماً متناسب دی .يعنې : 
ΔQ=-k dT/dx                                                                                  (16) 
(16) رابطه چې دFourier پواسطه ليکل شوی اودفوريې دهدايت په نامه ياديږي. په دې رابطه کې منفي علامه ښيي چې څومره مقدار حرارت په واحده سطحه کې دوخت په واحدانتقاليږي، په دې شرط سره چې دحرارت ګرادينت دواحدسره مساوي وي . دهاديت دحرارتي ضريب واحددSI په سيستم کې (joul )/(m.sec.T) اودCGS په سيستم کې erg/(cm.sec.T) دى،T دحرارت ددرجې (degree of tempratur)  څخه عبارت دى. 
که چيرې (14)،(15)،او(16) رابطې په غورسره وڅېړل شي ليدل کيږي چې نوموړي قوانين تفاضلي دي،يعنې دکوچنی وخت اوکوچنيومساحتونولپاره استعمالېداى شي،له دې سببه دfick ،Newtonاوfourier  قوانين داسې ليکي :
dM=-D(dρ/dx)ds.dt                                                                     (14) 
dF=-η(dv/dx)ds                                                                           (15) 
dQ=-k(dT/dx)ds.dT                                                                   (16) 
که چېرې ΔM= dM/(ds.dt)  ، ΔF= dF/dS  اوΔQ= dQ/(ds.dT)  فرض کړوپورته ذکرشوي معادلې دنوموړي قوانينوسره کاملاً مطابقت کوي . 
دانتقال دپېښوټول قوانين سره ورته والی لري .(14)،(15) ،او(16) رابطې ماکروسکوپي رابطې دي اودګازونودحرکي نظريې مفاهيم دk،ηاو D  ضريبونه نه بيانوي . دګازونودحرکې نظريې  اونوموړي ضريبونوترمنځ ارتباط اودماليکولونودحرارتي حرکت ميکروسکوپيک ځانګړتياوې لکه دآزادمسيراوږدوالى،دماليکولونومنځنی چټکتيا،انرژي اوداسې نور،دحرکي تيورۍ  په واسطه تشريح کيږي  . دحرکي تيورۍ څخه نتيجه کيږي چې : 
D= 1/3 γ ̅.λ ̅                                                                                       (17) 
K= 1/3 γ ̅.λ ̅.C_v.ρ                                                                           (18) 
η=1/3 γ ̅.λ ̅.ρ                                                                                   (19) 
   په دې ځاى کې C_v دهغه ګادحرارتي ضرفيت څخه عبارت دى چې دعمليې په اجراکې يې حجم ثابت دى . په متجانس ګاز کې دانتقال دپېښودتجربي ليدلوڅخه کولاى شودماليکول موثر قطر معلوم کړو. د(16) رابطې څخه لرو: 
d=√(1/(√2  .πλn_0 )  )                                                                              (20) 
څرنګه چې دګازپه واحدحجم کې دموليکولونوشمېر n_0 دکثافت اوکتلې له نسبت څخه عبارت دى ، بنا‌پردې ليکلاى شوچې : 
n_0=ρ/m= (ρ.NA)/μ                                                                                                              
⟹d=√(μ/(√2.π.NA.λ.ρ)   )                                                                                          (21) 
د(18)او(19) څخه حاصليږي چې : 
λ.ρ=3k/(V ̅.C_v )                    ,          λ.ρ=3η/( V ̅ )                                                                    
   پورتني قيمتونه په (21) رابطه کې وضع کوو لروچې : 
d=√((μ.V.C_V)/(√2 π.NA.3k))=√((V.μ.C_V)/(3√2 π.NA.k))                                                         (22) 
   دماکسويل دقانون څخه لروچې : 
V ̅=√((8.k.T)/(π.m))=√((8.R.T)/(μ.π))                                                                                    (23) 
   د(23) رابطې اوC_v=iR/2 په نظرکې نيولوسره دموليکول دموثرقطرلپاره حاصليږي چې :
d=√((i.√(R^3.) √T)/(3.NA.√(μπ^3 ).k))                                                                                          (24) 
d=√((2√(R.μ).√T)/(3NA.√(π^3 ).η)  )                                                                                           (25) 
   دګازدداخلي اصطکاک اودحرارتي هاديت ضريبونه دحرارت دمختلفودرجولپاره ، په تجربي ډول پيداکوو، د(24) او(25) رابطوڅخه دهغه ماليکول موثرقطرحاصلوو،مثلاً په t=0c^0 د اکسيجن دماليکول لپاره لروچې :                                                                                               η=〖10〗^(-6)  erg/(cm.sec)                                                                                                                
k=〖10〗^(-5)  (cal )/(cm.deg)                   d=2,13〖10〗^(-8) cm                                                              بناءً

بُحراني حالت :
دانتقال دپېښوپه څېړنه کې بريتانوي فزيک پوه اندريوس دکاربن داى اکسايدپورې مربوطه تجربه کې دفشارڅخه دمولري حجم تابيعت څرګندکړ. تجربووښوده چې ديوې ټاکلې حرارت درجې T_k(دco_2 لپاره T_k=340k^0 ) څخه وروسته دهرايزوترم پرمخ داسې چې دهغه په امتدادنه يوازې دتودوخي درجه ثابته ده، بلکې فشارهم ثابت دى ،دAB په افقي برخه کې وجودلري اودV_A څخه ترV_b پورې دحجم کيفي قيمتونه منلاى شي .                                                                                                                      
دV_B-V_A ديفرنسيل (تفاضل)دحرارت ددرجې دلوړېدوسره کمېږي اودټاکلي حرارت ددرجې (بُحراني ايزوترم )دB له نقطې څخه دA نقطې سره يوځاى کيږي (دKنقطه) چې دغه نقطه دبُحراني نقطې په نامه ياديږي . دفشاراوحجم کوم قيمتونه (P_k    اوV_(k ) ) چې دنوموړي نقطې سره مطابقت کوي دبُحراني پارامترونوپه نامه يادېږي. له تجربوڅخه معلومه شوې ده چې دکاربن داى اکسايد دTB په برخه کې دګاز په حالت اودAC په برخه کې دمايع په حالت کې قرارلري .کله چې مايع لږانقباض زغمي دAC منحني زيات ميل (شيب) لري . 
 
دAB برخه دمايع اوګازډوله فازونوسره مطابقت کوي دB نقطه CO_2 دانقباض دپيل سره د ايزوترمي انقباض په پروسه کې،مطابقت کو ي،چې دA نقطه يي دپاى نقطه ده . دمايع CO_2 په ايزوترمې انبساط کې دA ټکى دانقباض دپيل ټکى اودB نقطه دانقباض دپاى نقطه ده . بناپردې دA نقطه دخوټېدونکي مايع په حالت اودB نقطه دوچ مشبوع بخارسره مطابقت کوي . دM په کيفي نقطه کې دCO_2 دAB برخه دخوټېدونکي مايع اووچ مشبوع بخاردمخلوط څخه عبارت دي چې نوموړى مخلوط دمرطوب بخار(wet vapor )  په نامه يادېږي . 
دمرطوب بخارپه څېردغيرمتجانسوسيستمونودحالت دتحليل لپاره په ترموډيناميک کې دفاز مفهوم استعماليږې . دفازترمفهوم لاندې دسيستم دټولوبرخومجموعه په نظرکې نيول کېږي کوم چې يوشان کيمياو ي ترکيب لر ي اوپه عين حالت کې قرارلري . په دې ترتيب مرطوب بخارله دوه فازه سيستم څخه عبارت دى چې يوفازيې خوټېدونکی (دجوش په حالت کې) مايع اوبل فازيې وچ مشبوع بخاردى . که چېرې د PــV په دياګرام کې دA اوB ټکي په هرايزوترم کې سره وصل کړو په هغه صورت کې دAK اوBK دوه سرحدي منحني ګانې حاصلوو،داسې چې دAK دخوټېدونکې منحني دمايع دحالت يوفازه پنډغالی (ناحيه) دمرطوب بخارددوه فازه II پنډغالي څخه بېلوي . دBK منحني دوه فازه ناحيه دګازډوله يوفازه ناحيې III څخه بيلوي .
بُحراني نقطې ته دنېږدې کېدوپه صورت کې دجسمونودمايع اوګازډوله حالتونوترمنځ توپيرله منځه ځي . بُحراني نقطه کولاى شوپه تجربي ډول لاسته راوړو. دمثال په ډول يولوښى په نظرکې نيسوچې په هغه کې مايع قرارلري، په دې صورت کې دمايع اوګازترمنځ سرحدليدل کېږي . لوښي ته حرارت ورکووپه نتيجه کې دسطحي کشش دقوې دکمېدوپه اثردمايع دسطحې انحناله منځه ځي، اودبُحراني حالت په وخت کې دمايع اوبخارسرحدهم له منځه ځي . که چېرې دلوښي حرارت نورهم زيات کړواوبېرته يې حرارت کم کړوپه هغه لمحه کې چې دبُحراني حرارت ددرجې څخه تېرېږودمايع اوبخارترمنځ سرحدبياله سره ليدل کېږي . 
دبُحراني حرارت درجې مفهوم دلمړي ځل لپاره په ١٨٦١  کال کې دروسي پوه ديميتري مندليف په واسطه کارول شوی دى،مندليف دتودوخي نوموړې درجه دمايع دمطلق جوش دحرارت ددرجې په نامه يادکړ،مندليف داسې نظردرلودچې په نوموړې حرارت درجه کې دمايع دماليکولونوترمنځ دټيڼګښت قوه له منځه ځي اومايع په داسې بخاربدلېږي چې بيادفشاراومخصوصه حجم څخه متابعيت نه کوي . 
دژول – تامسون پېښه :
دحقيقي ګازونوداخلي انرژي دماليکولونودپوتانسيلي انرژۍ E_p اودحرکي(دوراني اوانتقالي ) انرژۍ E_k له مجموعې څخه عبارت دى .دتصوري ګازونوداخلې انرژي يوازې دحرکي انرژي په واسطه ټاکل کيږي ، کوم چې دتودوخې ددرجې تابع ده مګردحجم تابيعت نه کوي : 
U_Ideal=E_k=∫_0^T▒〖d.U_Ideal=∫_0^T▒〖C_v.dT                                    〗〗 
دحقيقي ګازونودداخلي انرژۍ دفورمول دترلاسه کولولپاره کولاى شودواندروالس دفورمول څخه استفاده وکړو. نوموړې انرژۍ بايدله دووبرخوڅخه تشکيل شوې وي يعنې دماليکولونو براوني اوانتقالي حرکت انرژي اوبله برخه يې دمتقابل پوتنسيل انرژي :
U_Real=E_k+E_(p       )                                                                         
که چيرې يوازې دکشش قوي په نظرکې ونيسوپه هغه صورت کې بايددپوتانسيل انرژي د ماليکولونوپه لېرې والي سره زياته  شي ،په دې ترتيب پوتانسيلي انرژي دحجم په تزايدسره زياتېږي اوبرعکس حرکي انرژي کمېږي .
 	که چېرې دګاز حجم دV_1 څخه ترV_2 پورې تزايدوکړي داخلي فشار(دماليکولونوفشار) يوکار ترسره کوي چې عبارت دى له : 
A=∫_(V_1)^(V_2)▒〖a/V_2  dV=-a/V_2 -(-a/V_1 )=a/V_1 -a/V_2                           〗   
څرنګه چې دداخلي قوووفازدسيستم دپوتنسيلي انرژۍ له تحول سره مساوي دى ، بناپردې ويلاى شوچې دa/V افاده ديومول ګازدپوتنسيلي انرژ ۍ لپاره دمطلوبې رابطې څخه عبارت  ده . څرنګه چې دداخلي فشار منځته راوړونکې قوې دجذب قوې دي بنا‌پردې منفي ايشارې لري .له دې ځايه ديومول ګازدداخلي انرژۍ لپاره لروچې : 
U=C_V.T-a/V                                                                    (26) 
دلته دګازحجم دګازدماليکولونوترمنځ بين الموليکولي منځنی واټن ټاکي ، بناپردې داخلي انرژي اودذات البيني عمل قوې دنوموړې فاصلې تابع دي . څرنګه چې حرکي انرژي دحرارت د درجې تابع ده،دهغه ګاز انبساط کوم چې دجذب کوونکي ماليکولونوڅخه تشکيل شوی بايد دحرارت درجې دنزول سره مطابقت وکړي . که چېرې په پيل کې مودامنلي واى چې يوازې ددافعې قوه عامله ده په هغه صورت کې به موترلاسه کړي واى چې انبساط دګازدتودولوسره مطابقت لري . 
دحرارت بدلونونه چې دحقيقي ګازونودانبساط ملتياکوي دژول- تامسون دپېښې په نامه يادېږي . په انبساط کې دګازونوسړېدل دمثبتې پېښې اوتودېدل يې دمنفي پېښې په نامه يادېږي . 
دژول تامسون منفي پېښه  : 
T(dV/dT)_p-V0  
دژول –  تامسون مثبته پېښه  : 
T(dV/dT)_p-V>0                             and                  dT∝_(1_2 ) وي په دې صورت کې دمايع سطحه يامينسک مقعره اودتماس وروستۍ زاويه حاده ده،اوپه دې حالت کې ويل کېږ ي چې مايع،دلوښي دېوال لمدوي . اوکه ∝_(1_3 )0 وي مثبت h اود θ>π/2يعنې cosθ∝_(S,L)+∝_(L,G)     هرڅومره که چېرې دθ زاويه کوچنۍ وي د∝_(S,G) قوه نسبت دوونوروته برتري لري .لاندې شکل الف برخه ،په لاندې حال کې مايع په نامحدوده ډول دجامدجسم پرسطحه جاري کېږي اوکامل لوندوالى صورت نيسي .دجامدجسم ـــ ګازدسطحې تعويض دجامدـــ مايع اومايع ـــ ګازددووسطحوپه واسطه دانرژۍ له نظره ګټوردى . دکامل لوندوالي په صورت کې حدي زاويه له صفرسره مساوي کېږي.
∝_(S,L)>∝_(S,L)+∝_(L,G)  هرڅومره چې دθ زاويه  π  ته نېږدې وي ،د∝_(S,L) قوه نسبت ددوونورو قوو ته برتري لري ،دلاندې شکل ب برخه، په دې حالت کې هغه سطحه چې له هغې سره، مايع دکلک جسم سره شريک سرحدپيداکوي، په يوه نقطه کې تمرکزپيداکوي،مايع دجامدله سطحې څخه بېلېږي،په دې حالت کې کامل نه لمدېدنه صورت نيسي. دمايع ـــ  جامدجسم تعويض دجامدـــ ګاز او مايع ـــ  ګازددووسطحو پواسطه دانرژي له نظره ډيرمناسب دى . دکامل نه لمدېدنې په صورت کې حدي زاويه دπ  سره مساوي ده . د(36)  رابطې په نظرکې نيولو سره حدي زاويه کولاى شي حاده يامنفرجه وي . که ∝_(S,G)>∝_(S,L) وي دθ زاويه حاده ده اوبرعکس θ منفرجه لاسته راځي (-ب-شکل) په دې حالت کې قسمي لمدېدنه صورت نيسي.که چېرې جسم دمايع په وسيله لوندنه شي دپه زړه پورې پېښودرامنځته کېدوسبب کېږي . مثلاً که چېرې ستن په غوړيوباندې غوړه کړواوپه افقي شکل يې داوبوپرسطح کښېږدو(دستن پنډوالى بايدد2mm څخه زيات نه وي .)ستن داوبوپرسطحه لامبووهي، حتى کولاى شونوموړی ستنه ديومقناطيس په وسيله داوبوپرسطحه په حرکت راولو . ددې پېښې لامل دادى چې ستنه داوبوپه وسيله نه لمدېږي . دلاندې شکل څخه څرګندېږي چې داوبوپه سطحه کې،دستن په شاوخواکې داوبوژوروالى  پيدا کېږي .داوبوهغه برخه چې ترستن لاندې قرارلري غواړي  چې دآزادې سطحې لوړوالى حاصل کړې.                                                                                     
اوپه دې ترتيب له لاندې څخه پرستنې باندې فشارواردوي،نوموړى فشاردارشميدس دقانون له مخې دبې ځايه شوې اوبوسره مساوي دى،همدارنګه مايعات په مخ پورته لوري باندې هم فشار واردوي چې په نتيجه کې داوبوپرسطحې باندې دستن دتعادل سبب ګرځي . که چېرې دفولادو سطحه غوړه کړوداوبوپه وسيله نه لمدېږي . دفولادـــ اوبودتماس دسطحې انرژي دفولادـــ هوا اويا هواـــ اوبه ، دسطحودانرژۍ په نسبت ،زياته ده . په اوبوکې دستنې کاملاً ډوبېدنه داوبودسطحي انرژۍ دزياتوالي سبب کېږي ، د〖S.∝〗_(S,G) (فولادـــ هوا)څخه تر〖S.∝〗_(S,L)  (فولادـــ اوبه )پورې . په دې ځاى کېS دستن له سطحې څخه عبارت دى . دډوبېدوپه وخت کې دسطحي انرژۍ تغير دEsur دمنحني پواسطه چې په لاندې شکل کې ښودل شوې تشريح کېږ ي .h دلوښي دتل څخه دستن ارتفاع ښئ ، h_0 دمايع دلوښي دتل څخه دسطحې ارتفاع ښيي. دستن دپوتانسيلي انرژۍ تابعيت دځمکې دجاذبې په ساحه کې E_gr ، دh څخه مستقيم شکل لري اودوضعيه کمياتوله مبداڅخه تېرېږي .
 	مجموعي انرژي د E_rot    ،E_sur اوE_gr انرژيګانوله مجموعې څخه عبارت دى اوپه هغه صورت کې چې h=h_0  وي اصغري قيمت لري  اوستنې ته داامکان ورکوي چې داوبوپرسطح لامبووهي ،که چېرې پرستن باندې داسې فشارواردکړوچې کُلي انرژي داعظمي څخه ترتېرېدووروسته په تناقص پيل وکړي،په دې صورت کې ستن په خپله داوبوتل ته ځي.

     
دپورته موضوع په څېرکولاى شودسيمي جالۍ ياغلبيل (sieve) په وسيله اوبه منتقل کړو. که چېرې دجالۍ مخه دمايع پارافين په وسيله غوړه شي دجالۍ سيمان داوبوپه واسطه نه لمدېږ ي اودجالۍ له سوريوپه موقعيت کې اوبه دمحدبوڅاڅکوپه شکل معلق پاتې کېږي . که چېرې داوبوقشرزيات پېړنه وي، په دې صورت کې مخ ښکته خواته دمايع دسطحې تغيرمکان دسطحي انرژۍ تزايدزياتوي،چې دکميت له نظره دجاذبې په ساحه کې دانرژۍ دتناقص څخه توپيرکوي . په دې اساس کولاى شواوبه دغلبيل په داخل کې وساتو. 
## دسيال غلظت :
غلظت دمايعاتويودبنسټيزوفزيکي خصوصياتوله ډلې څخه دى چې اوبلنوالی مشخصوي، غلظت دمايعاتويوازينى پارامتردى چې قيمت يې دحرارت درجې اوفشارپه وسيله ميليون ځلي تغيرکولاى شي . مثلاً که چېرې داوبودحرارت درجه لس درجې ټيټ شي غلظت يې له 20% څخه تر 30% پورې زياتېږي . دمايعاتودغلظت ماليکولي تيوري دروسي پوه پروفيسورپاچينسکي په واسطه په 1913 کال کې منځته راغى .نوموړي پوه وښوده چې دمايعاتوغلظت دمخصوصه حجم څخه متابعيت کوي : η=C/(V-W)                                 
دباچينسکي په فورمول کې V مخصوصه حجم چې دکثافت معکوس قيمت لري ، W دماليکولونو حدي حجم اوC دهغه ثابت څخه عبارت دى چې په مايعا توکې دماليکولونودمتقابل عمل قوې مشخصوي . دW قيمت چې دتجربې په وسيله لاسته راغلى دواندروالس په معادله کې دa سره اړيکې لري . 
مايع هوا :
که چېرې دهواياهربل ګازله ماليکولونو،داخلي انرژي واخيستل شي،هواپه مايع بدلېږي .که له بهرنۍ تودوخي څخه پرته،مايع جوشېدوته اړباسواوفشارټيټ کړوهغه حرارت چې دجوشېدنې په کارکې مصرفېږي،له مايع څخه اخيستل کېږي اوپه نتيجه کې ددې لپاره چې نوموړى جريان قطع نه شي بايددمايع دلوښي څخه هواپه دوامداره توګه خارج شي .ددې لپاره چې يوګازپه مايع تبديل کړوکولاى شودګازدسړولوپواسطه،چې دهماغه مايع څخه لاسته راغلى،دهغه دجوشېدنې دحرارت درجه ډېره ټيټه کړو.دغه طريقه په متوالي شکل هم استعمالولای شو .
دنونلسمې پيړۍ په پايله کې دنوموړې طريقې څخه په استفادې سره پرله پسې دايتلين، اکسيجن، نايتروجن،اوهايدروجن ګازونه چې په ترتيب سره-1030C ،-1830C ،-1960C ،او-2030C دجوشېدنې حرارت درجې لري، په مايع بدل شول . دسړولوياتبريدپرله پسې طريقې د حرارت دټيټودرجودلاسته راوړلوډېره آسانه طريقه ده،په 1877 کال کې ددې طريقې په واسطه مايع  هوالاسته راغله . په 1884-1885 کلونوکې مايع هايدروجن اودهغه څخه پوره شل کاله وروسته دهالينډدليدن په ښارکې دهيليوم ګازدګارلينګ انس په واسطه په مايع تبديل شو. که چېرې مايع هايدروجن ولروکولاى شوهيليوم چې دجوشېدنې ترټولوټيټه درجه -2690C لري په مايع تبديل کړو. مګرپه فني دستګاګانوکې دحرارت دکمولولپاره ګازمجبوروي چې په چټکتيا سره پراخوالى پيداکړي اودداخلي انرژۍ په واسطه کارترسره کړي . مثلاً که چېرې هغه هواچې ترڅواتموسفيروپورې وزبېښل شي دپراختياورکوونکودستګاوکې دننه هواپه ډېرچټکتياسره سړېږي اوپه مايع بدلېږي،ځکه چې دپستون دځاى په ځاى کولويادتوربين دڅرخولولپاره خپله داخلي انرژۍ مصرفوي .همدارنګه که چېرې کاربن داى اکسايدګازپه چټکتيا سره ديوبالون څخه خارج کړو،په فوري ډول سړېږي اودکنګل په ټوټوبدلېږ ي . له مايع هواڅخه دتوغنديواوجټ موتورونوکې په پراخه ډول کاراخيستل کېږي.
پايله
لکه څرنګه چې ترموډيناميک دماليکولي فزيک دموضوعاتودتشريح کولولپاره يوډېرمهم جز شمېرل کېږي،په نننۍ تخنيک کې هم يومهم سرليک اودانسانانودژوند،ساينس اوتخنيک دپرمختيااوپراختيايومهم اړخ ګڼل کېږي،په ترموډيناميک کې سربېره پرايډيالي اوحقيقي ګازونوپرمايعاتواودسيالاتودمختلفوبرخوپه هکله مطالب ترڅېړنې لاندې نيول کېږي اوتر مختلفوسرليکونولاندې دسيالاتوځانګړتياوې مطالعه کېږي. 
دسيالاتودځانګړتياووپه هکله کوم مطالب چې په دې سيمينارکې راټول شوی دی،همدارنګه دهغوپوهانوقوانين چې دموضوعاتوپه توضيح کولوکې ورڅخه استفاده شوی دی، دانسان په تمدن کې مهم رول لوبوي . ديوساينس پوه اوپه نوې زريزه کې دهرمسلکي اوغيرمسلکي انسان لپاره ددې موضوعاتوزده کړه ډېره اړينه ده.
دمايعاتودځانګړتياوپېژندنه نه يوازې ديوفزيکې اصل په توګه اهميت لري،بلکې ديوساينسي قانون يافکتورپه ډول ديوويشتمې پېړۍ دهرانسان په ورځني ژوندکې خپل ارزښت ثابتوي . په دې سيمينارکې دسيالاتودبېلابېلوځانګړتياودتشريح ترڅنګ چې ديادواونامتوپوهانو دقوانينوله مخې ترسره شوی،دسيالاتوترموډيناميکي خصوصيتونه هم ترژورې څېړنې لاندې نيول شوی دی چې ځانته ارزښت لري.

## ماخذونه
	عصمت.مارينا.فزيک ماليکولي وترموديناميک.طبع نشرات انستيتوت پيداګوژی کابل . ۱۳۶۳
	شمس.محمدانور وديګران.فزيک عمومی.چاپ پوهنتون کابل . ۱۳۶۵
	هوتک.محمدريس.فزيک ماليکولي وترموديناميک. طبع نشرات انستيتوت پيداګوژی کابل . ۱۳۶۳
	Bertha .M.P. HEATH. Row  &Company.USA .1992
	Parsons .J.B. The Study of the Physical World .Houghton .USA. 1996
	Wayne. PHYSICS .Printed in Addison &Wesley.USA .1990
 
لړلیک
سرلیکونه                                     مخ
سريزه	1
دواندروالس معادله :	2
بارومتريکي فورمول :	4
دحقيقي کَازونوايزوترم :	5
دانتقال دپېښوقوانين :	7
دماکسويل قانون :	7
دفيک قانون :	8
دنيوتن قانون :	8
دفوریې قانون :	9
بُحراني حالت :	11
دژول – تامسون پېښه :	12
اوبلن يامايعات :	15
دمايعاتوځانګړتياوې :	16
دمايعاتوآزاده سطحه :	18
دمايع سطحي کشش :	19
دمايع دآزادې سطحې انحنا:	22
انقباض :	24
جوش :	24
دحرارت بُحراني درجه :	27
دلمدېدودتماس زاويه :	29
شعريت (دلاپلاس قانون) :	30
دکلک جسم اودمايع په سرحدکې پېښې :	33
دسيال غلظت :	36
مايع هوا :	37
پايله	38
ماخذونه	39