open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سورریالیزم

**سورريالیزم** (فرانسوي: Surréalisme) یو ادبي او هنري مکتب دی چې په ۱۹۲۰ لسیزه کې په فرانسه کې د انډرې برېټون له خوا بنسټ ایښودل شوی دی. دا خوځښت چې د رولیزم او منطقي فکر پر ضد راپورته شو، هڅه کوي چې د انسان د "لاشعور" نړۍ او خوبونه د هنر او ادبي اثارو له لارې بیان کړي.

## فکري او فلسفي بنسټونه
سورريالیزم د سيګمنډ فرويډ له رواني څېړنو او د هغې له خوا د خوبونو له تفسیر څخه الهام اخستی دی. پلویان یې په دې باور وو چې د انسان واقعي شخصیت په لاشعور کې پټ دی او یوازې د "اتوماتیک لیکلو" له لارې، چیرې چې عقل او منطق کنټرول له لاسه ورکوي، رښتیني حقایق راڅرګندېدلی شي. دا لیدلوری په سیاست کې د ازادۍ او د ټولنیزو دودونو د ماتولو هڅه هم وه.

## په فرانسوي ادبیاتو کې اغېز
دغه مکتب د فرانسې په ادبیاتو کې یو لوی انقلاب رامنځته کړ. د رومانتیزم په څېر، دلته هم احساساتو ته ځای شته، خو په ډېره پېچلې او نوي بڼه. نامتو سورریالستان لکه پاول ایلوار او لوېي اراګون داسې شعرونه ولیکل چې له منطقي پلوه ناشوني خو د تخیل له نظره خورا بډایه وو.

## د سورريالیزم ځانګړتیاوې

* **د شعور او لاشعور ګډول:** د ورځني ژوند د حقایقو او خوبونو ترمنځ د پولې له منځه وړل.
* **عجیب انځورونه:** د هغو شیانو یوځای کول چې په واقعیت کې سره هیڅ تړاو نه لري.
* **د عقل ردول:** د هغو منطقي اصولو سره مبارزه چې د انسان تخیل محدودوي.
* **اتوماتیک لیکنه:** پرته له فکري سانسور څخه د کلمو او فکرونو ژر ژر لیکل.

## سرچینې

* د سورریالیزم لومړۍ بیانیه - Magister
* فرانسوي هنري ارشیف - Centre Pompidou
* Breton, André, *Manifestes du surréalisme*, Folio Essais.
د فرانسوي ادبیاتو اغېز د پښتو ژبې د پرمختګ په بهیر کې

## د فرانسوي ادبیاتو اغېز د پښتو ژبې په معاصرو ادبیاتو

فرانسوي ادبیات د نړۍ د فکري او کلتوري تحولاتو سرچینه ګڼل کېږي. د دغو ادبیاتو ژباړه او معرفي کول په پښتو ژبه کې نه یوازې د معلوماتو د زیاتوالي لامل شوي، بلکې د پښتو نثر او نظم ته یې نوي هنري قالبونه او فلسفي لیدلوري بښلي دي.

### ۱. د نویو ادبي ډولونو ننوتل
د فرانسوي ادبیاتو له لارې پښتو ته د ناول، لنډې کیسې او ډرامې عصري بڼې داخلې شوې. د بیلګې په توګه، د مولییر طنزيه ډرامو د پښتو نندارلیکونو په تخنیکي جوړښت او کرکټر جوړونه کې د پام وړ مرسته کړې ده.

### ۲. فکري او فلسفي مکتبونه
پښتو لیکوالو د فرانسوي روښانفکرانو لکه ژان ژاک روسو او ولټیر له افکارو څخه د ټولنیز عدالت او ازادۍ په برخو کې الهام اخیستی. دغه راز د ایګزیستنشیالیزم فلسفه، چې ژان پاول سارتر یې مخکښ و، د پښتو په معاصر شعر کې د "انسان" په اړه نوي بحثونه راپیدا کړل.

### ۳. د ریالیزم او رومانتیزم تقویه
د ویکټور هوګو آثارو په ځانګړي ډول د "بېوزلان" ناول، پښتانه لیکوال وهڅول چې په خپلو اثارو کې د ټولنې رښتیني انځورونه (ریالیزم) وباسي. همدارنګه د رومانتیزم مکتب د پښتو په نوي تغزلي نثر کې ژورې ریښې ځغلولې دي.

### سرچینې
* د افغانستان د علومو اکاډمۍ مجلې
* تاند ویب پاڼه - ادبي بحثونه

وېشنیزه:پښتو ادبیات
وېشنیزه:فرانسوي ادبیات
وېشنیزه:ادبي ژباړې
ټولنیز

## ټولنیز (Social) مفهوم او تعریف

**ټولنیز** هغه اصطلاح ده چې د انسانانو ترمنځ اړیکو، تعاملاتو او د هغوی ګډ ژوند ته اشاره کوي. په علمي لحاظ، دا مفهوم په ټولنه کې د افرادو د یوځایوالي، د قوانینو منلو، او د کلتوري ارزښتونو د شریکولو پر بنسټ ولاړ دی. انسان یو ټولنیز موجود دی او نشي کولی د نورو له همکارۍ پرته خپلې مادي او معنوي اړتیاوې پوره کړي.

### د ټولنیز ژوند بنسټونه
د ټولنیز ژوند د سمون لپاره لاندې عناصر مهم دي:
* **ټولنیز تعامل:** هغه پروسه ده چې پکې دوه یا ډېر کسان یو له بل سره اړیکه نیسي.
* **ټولنیز بنسټونه:** لکه کورنۍ، ښوونه او روزنه او دولت.
* **ټولنیز نورمونه:** هغه اصول چې په یوه سیمه کې د منل شوي چلند ښکارندويي کوي.

### په پښتو کلتور کې ټولنیزتوب
په پښتو ژبه او کلتور کې ټولنیز مفهوم له پخوانیو دودونو لکه جرګه او حشر سره مستقیم تړاو لري. دا دودونه ښيي چې پښتانه په خپل ټولنیز ژوند کې پر ډله ییز تصمیم او همکارۍ باور لري.

### سرچینې
* د ازادي راډیو - ټولنیزې خپرونې
* لاربر ویب پاڼه - کلتوري او ټولنیزې لیکنې

وېشنیزه:ټولنپوهنه
وېشنیزه:ټولنه
وېشنیزه:بشري حقونه
فرانسوي ادبیات

## فرانسوي ادبیات

فرانسوي ادبیاتد نړۍ یو له خورا بډایو او اغېزناکو ادبي سنتونو څخه دی چې د منځنیو پېړیو راهیسې یې په فلسفه، سیاست او هنر کې بنسټیز رول لوبولی دی.

### مهم ادبي مکتبونه
* **[[رومانتیزم]]:** دا مکتب په ۱۹مه پېړۍ کې د احساساتو او فردي ازادۍ غوښتونکی و. ویکټور هوګو د دې دورې تر ټولو مشهور لیکوال دی.
* **[[ریالیزم]]:** د ټولنې د حقایقو بیانول. ګسټاو فلوبیير او بالزاک د دې لاري مخکښان وو.
* **[[ایګزیستنشیالیزم]]:** په ۲۰مه پېړۍ کې د انسان د وجود او ازادۍ فلسفه، چې ژان پاول سارتر او البرټ کامو یې مشهور استازي دي.

### اغېز په پښتو ادب
د فرانسوي شاهکارونو ژباړې په پښتو ژبه کې د نویو ادبي ژانرونو لکه معاصر ناول او انتقادي طنز په وده کې مرسته کړې ده. د هوګو او مولییر اثارو پښتانه لیکوال نوي فکر او اسلوب ته وهڅول.

### سرچینې
* Britannica - French Literature
* بي بي سي پښتو - کلتور

وېشنیزه:فرانسوي ادبیات
وېشنیزه:ادبیات
وېشنیزه:د فرانسې تاریخ

وېشنيزه:فرانسه
وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:ژبه
ایګزیسټنشلیزم

**ایګزیسټنشلیزم** (Existence/وجودیت) یو فلسفي او ادبي مکتب دی چې په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې په اروپا، په ځانګړې توګه په فرانسه کې ډېر مشهور شو. د دغه مکتب اصلي ټکی دا دی چې "وجود پر ماهیت لومړیتوب لري"، مانا دا چې انسان لومړی پیدا کېږي او بیا خپله مانا، ارزښتونه او هدف پخپله ټاکي.

## فلسفي ریښې
د دغه فکر بنسټ اېښودونکی سورن کیرکګارډ ګڼل کېږي، خو په عصري بڼه یې ژان پاول سارتر تر ټولو لوی استازی دی. سارتر په دې باور و چې انسان "محکوم دی چې ازاد وي"، ځکه چې هغه پرته له کوم مخکني پلان څخه نړۍ ته راغلی او اوس باید د خپلو انتخابونو مسؤلیت پخپله واخلي.

## په ادبیاتو کې اغېزه
ایګزیسټنشلیزم پر فرانسوي ادبیاتو ژوره اغېزه کړې ده. نامتو لیکوالان لکه البرټ کامو او سیمون ډي بووار په خپلو ناولونو کې د انساني ژوند د مانا لټون، تنهائۍ، او د هستۍ د بې‌مانایۍ (Absurdity) موضوعات انځور کړي دي. دا لیدلوری د سورریالیزم او رولیزم په څېر د نورو ادبي مکتبونو تر څنګ د انسان د روحي او فکري ازادۍ لپاره نوې لارې پرانیزي.

## د مکتب ځانګړتیاوې

* **انفرادي ازادي:** هر انسان د خپل برخلیک لیکوال دی.
* **مسؤلیت:** د هر انتخاب پایله د فرد پر غاړه ده.
* **د مانا لټون:** نړۍ په خپله مانا نه لري، مګر انسان ورته مانا ورکوي.
* **اضطراب:** د انتخاب د ازادۍ او مسؤلیت له امله رامنځته کېدونکی د ننه وېره.

## سرچینې

* د وجودیت فلسفه - سټینفورډ فلسفي پوهنغونډ
* ژان پاول سارتر اثار - ګالیمار خپرندویه ټولنه
* Sartre, Jean-Paul, *L'existentialisme est un humanisme*.
* Camus, Albert, *Le Mythe de Sisyphe*.
وېشنیزه:غلسفه
وېشنیزه:ژبه
وېشنیزه:ادبیات

وېشنيزه:ژبه
نچرلیزم

**نیچرلیزم** (فرانسوي: Naturalisme) یو ادبي او هنري مکتب دی چې په ۱۹مه پېړۍ کې په فرانسه کې رامنځته شو. دا مکتب د رولیزم پرمختللې بڼه ګڼل کېږي چې د انسان ژوند او چلند د ساینسي اصولو، په ځانګړې توګه د بیولوژي، وراثت او چاپېریال پر بنسټ څېړي. د دغه مکتب پلویان په دې باور دي چې د انسان برخلیک د هغه د کورنۍ (وراثت) او ټولنیز چاپېریال په واسطه ټاکل کېږي.

## بنسټ او مفکوره
د نیچرلیزم پلار ایمیل زولا ګڼل کېږي. هغه په دې باور و چې یو لیکوال باید د یو ساینس پوه په څېر عمل وکړي. لکه څنګه چې یو ډاکټر د ناروغ بدن معاینه کوي، یو لیکوال باید د ټولنې پېښې او د وګړو روانپوهنه پرته له کومې مبالغې او مذهبي یا اخلاقي قضاوت څخه وڅېړي. په دې مکتب کې د انسان حیواني غریزې، فقر، او ټولنیز جبر ته ډېره پاملرنه کېږي.

## په فرانسوي ادبیاتو کې مخکښان
د نیچرلیزم په خپرولو کې لاندې لیکوالانو بنسټیزه ونډه لرلې ده:

* **[[ایمیل زولا]] (Émile Zola):** د ده ۲۰ جلده اثر «روګون-ماکار» د دغه مکتب تر ټولو لویه ساینسي او ادبي نمونه ده.
* **[[ګای ډي موپاسان]] (Guy de Maupassant):** چې په خپلو لنډو کیسو کې یې د انساني ژوند تریخ واقعیتونه انځور کړي دي.
* **[[الفونس ډوډې]] (Alphonse Daudet):** چې د ټولنې د بېلابېلو طبقو ژوند یې په دقیق ډول بیان کړی دی.

## د نیچرلیزم ځانګړتیاوې
**وراثت او چاپېریال:** د دې پلټنه چې څنګه د انسان نیکونه او د هغه شاوخوا ماحول د هغه پر شخصیت اغېزه کوي. **ساینسي لیدلوری:** د پېښو عارضي او مادي لاملونه لټول.  **د تریخ واقعیت بیان:** د ټولنې د هغو برخو انځورول چې معمولاً په کلاسیکو ادبیاتو کې نه یادېږي، لکه فقر، ناروغۍ او فساد. **د ازادې ارادې نشتوالی:** دا ادعا چې انسان د خپلو غریزو او ټولنیز جبر په وړاندې بې وسه دی.

## سرچینې

* د نیچرلیزم پیژندنه - مرکز مګیسټر
* د ایمیل زولا ژوند او اثار - د فرانسې ملي کتابتون
* Zola, Émile, *Le Roman expérimental*, 1880.
* Pagès, Alain, *Le Naturalisme*, Paris, PUF.

وېشنيزه:ژبه
پښتو ژبه د تمدن او علمي هویت ژبه

## پښتو د تمدن او علمي هویت ژبه
پښتو ژبه د نړۍ د لرغونو او بډایو ژبو په کتار کې ځای لري. دا ژبه نه یوازې د افغانستان ملي ژبه ده، بلکې په سیمه کې د یوه ستر بشري او کلتوري ځواک په توګه پېژندل کېږي.

### د پښتو ژبې علمي ظرفیتونه

* **تاریخي ریښې:** پښتو د آریایي ژبو د ختیځې څانګې د ژوندیو ژبو په سر کې ده چې خپلې لرغونې بڼې یې ساتلې دي.
* **ادبي بډاینه:** له خوشحال خان خټک څخه تر معاصرې دورې پورې، پښتو ادبیاتو د حماسې، تصوف او فلسفې په برخو کې نړۍ ته شاهکارونه وړاندې کړي دي.
* **نړیوال نښلول:** د فرانسوي ژبه انګرېزي او جرمني ادبیاتو ژباړې په پښتو کې ثابته کړه چې دا ژبه د معاصر علم د لېږد خورا پیاوړی ظرفیت لري.

### ژبنی نشنلیزم او پرمختګ
د پښتو ژبې د نشنلیزم اساس پر تعصب نه، بلکې پر علمي ځان‌بسیاینه ولاړ دی. دا ژبه د دې وړتیا لري چې:

# د ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې نوي اصطلاحات تولید کړي.
# د نړیوالو مفاهیمو لپاره معیاري پښتو بدیلونه وړاندې کړي.
# په ډیجیټل نړۍ او مصنوعي ځیرکتیا (AI) کې د یوې مخکښې ژبې په توګه وکارول شي.

### سرچینې

* پښتو اکاډمي - د څېړنو مرکز
* د کانګریس کتابتون - د پښتو خطي نسخې

وېشنیزه:پښتو ژبه وېشنیزه:پښتو ادبیات وېشنیزه:ژبپوهنه وېشنیزه:افغانستان
پښتو ژبه او د معاصري نړۍ علمي غوښتنې

## پښتو ژبه او د معاصرې نړۍ علمي غوښتنې
پښتو ژبه د یوې تمدني او مقتدرې ژبې په توګه، په معاصر عصر کې د ساینسي او تخنیکي پرمختګونو د لېږد بشپړ ظرفیت لري. د دې ژبې علمي قوت په لاندې برخو کې د پام وړ دی:

### ۱. علمي اصطلاحات او ژبپوهنیز ځواک
پښتو د خپل غني مورفولوژیکي جوړښت له لارې د نویو اصطلاحاتو د تولید وړتیا لري. د لاندې برخو لپاره د پښتو علمي کلماتو وضع کول د دې ژبې ژوندی توب ثابتوي:
* **[[مصنوعي ځیرکتیا]] (Artificial Intelligence):** په ډیجیټل سیسټمونو کې د پښتو ادغام.
* **[[کوانټم فزیک]] (Quantum Physics):** د پېچلو ساینسي نظریو بیانول.
* **[[نړیوال اقتصاد]] (Global Economy):** د معاصرو تجارتي مفاهیمو پښتو کول.

### ۲. پښتو په ډیجیټل اوښتون کې
د پښتو ژبې قوت په نړیوالو ډیجیټل سیسټمونو کې لیدل کېږي. دا ژبه باید د یوې "معتبرې منځپانګې" (Valid Content) په توګه په لاندې برخو کې وده وکړي:
* د ویکي پیډیا د مقالو د کيفيت او کمیت لوړول.
* د پښتو ژبې د ډیجیټل پروسس (NLP) پیاوړتیا.
* له نړیوالو علمي ډیټابېسونو سره د پښتو اتصال.

### ۳. پایله
پښتو ژبه د خپلو تاریخي ریښو او معاصر پوټینشیل په درلودلو سره ثابته کړې چې د نړۍ د مخکښو ژبو په کتار کې د درېدو حق لري. د پښتو ژبې علمي کېدل او د تمدني غوښتنو ځوابول د دې ژبې د نوي عصر د نشنلیزم اساسي هدف دی.

### سرچینې
* Britannica: Structural Strength of Pashto
* پښتانه پوهان - د پښتو ژبې د علمي پرمختګ مرکز
* د علومو اکاډمۍ - د معاصرو اصطلاحاتو قاموس

وېشنیزه:پښتو ژبه
وېشنیزه:ژبپوهنه
وېشنیزه:ساینس او ټکنالوژي
وېشنیزه:تمدن
د هیګني تاریخي خانقا

د مسحیت  د مقدسې لارې هیګني **خانقاه** د هیګني کلي ته نږدې موقعیت لري، چې د بادن-ورټمبرګ په کونستانز ولسوالۍ کې د کانسټانس جهيل په غاړه د الینسباخ ښاروالۍ یوه ولسوالۍ ده. دا ودانۍ چې د کمپلیکس په بڼه جوه شوې ده د ودانۍ مرکز یې تاریخي هیګني کلا ده. د خانقاه تر څنګ، دا ودانیز کمپلکس د ماریانم ښوونځی، د «ماریا هیلف» د تقاعد کور، د «سینټ الیزابیت» هوټل او د تیوډوسیس اکاډمي هم رانغاړي. دا خانقاه سویس هېواد برخې ته نږدې جماعت د بادن-ورټمبرګ ولایت مرکز هم دی.
مېدياويکي:gadgets-external

له يوې باندنۍ پروژې  کوډونه،چې د ويکي‌رسنۍ د پټنتيا تگلارې سره نه مهارېږي، باروي.
د پښتنو کتابتون

## د پښتنو کتابتون
 (Pashtuns Library)
د پښتنو کتابتون (Pashtuns Library) یوه خپلواکه ډیجیټل پروژه ده چې د پښتو ژبې، تاریخ، کلتور او ادبیاتو په اړه د باوري مالوماتو او کتابونو په راټولولو بوخته ده. دا کتابتون د افغان ارشیف (Afghan Archives) د شبکې یوه مهمه څانګه ده چې د پښتنو د کلتوري میراثونو د ساتنې او ډیجیټل کولو لپاره کار کوي. مخینه او موخې د پښتنو کتابتون بنسټیزه موخه څېړونکو او د پښتو مینه والو ته د باوري سرچینو وړاندې کول دي. دا پروژه د پښتنو د تېر تاریخ او کلتوري ارزښتونو د خوندي کولو لپاره د یوې ډیجیټل حافظې په توګه رامینځته شوې ده. د دې کتابتون فعالیتونه په ځانګړي ډول د نادرو کتابونو، لرغونو لاسوندونو او ادبي اثرونو په ډیجیټل کولو تمرکز لري. منځپانګه او خدمات
په دغه ډیټابیس کې په لاندې برخو کې بېلابېل مواد شتون لري:
تاریخ او سیاست: د افغانستان او پښتونخوا د سیاسي او تاریخي پېښو په اړه مستند کتابونه. ژبه او ادب: د پښتو کلاسیک ادبیات او معاصرو شاعرانو اثار او د ژبپوهنې په اړه څېړنې. کلتوري میراث: د پښتني جرګو، دودونو او ټولنیز جوړښت په اړه لیکنې.
دغه سرچینې د نړۍ له هر ګوټ څخه په وړیا ډول د لاسرسي وړ دي، چې د پوهې په خپرولو او د پښتو د بډاینې په برخه کې د پام وړ مرسته کوي. سرچینې د دې مقالې منځپانګه له لاندې باوري سرچینو څخه اخیستل شوې ده:

## علمي سرچینې

د پښتنو کتابتون رسمي پاڼه.

د افغان ارشيف د پروژې په اړه.

پښتو ادبیات
پښتانه
افغانستان
کتابتون
وېشنیزه:ډیجیټل کتابتونونه
وېشنیزه:پښتو کتابونه
وېشنیزه:د افغانستان کلتور
وېشنیزه:آنلاین ډیټابیسونه
وېشنیزه:پښتو ژبه
ډیجیټل پروژه

## د «ډیجیټل پروژه»

**ډیجیټل پروژه** (*Digital Project*) هغه منظم پلان، بودیجه او فعالیتونه دي چې د ډیجیټل ټکنالوژۍ کاریال ، مصنوعي ځیرکتیا، ډاټا انالېټیکس، IoT او نور) د کارونې په لاره د سوداګریزو یا ټولنیزو موخو لپاره نوې ارزښت‌پېښه رامنځته کوي. دا پروژې د سوداګریزو بهیرونو د اتومات کولو، د پیرودونکي تجربې د ښهوالي، د نوو خدمتونو د رامنځته کولو او د پرېکړې د ښه والي لپاره ترسره کېږي.

## تعریف
د پروژې مدیریت انستیتوت (PMI) له مخې، ډیجیټل پروژه هغه موقتي هڅه ده چې:

* د ډیجیټل ټکنالوژۍ پر بنسټ ولاړه وي؛
* یوه ځانګړې موخه ولري (لکه د یوه اپلیکیشن جوړول، د ډیجیټل بدلون پیل، یا د برېښنایي حکومت خدمت پراختیا)؛
* د وخت، بودیجې او کیفیت درېګونو محدودیتونو تر چتر لاندې پرمخ ولاړه شي.

## تاریخ
د ډیجیټل پروژو مفهوم د ۱۹۹۰مو کلونو په وروستیو کې د اینټرنیټ د عامېدلو سره پیل شو، خو د ۲۰۱۰مو کلونو وروسته یې د ابر کمپیوټنګ، ګرځنده ټکنالوژي او مصنوعي ځیرکتیا د پرمختګونو له امله چټک پرمختګ وکړ. د COVID-19 وبا پر مهال د ډیجیټل پروژو اړتیا دوه چنده شوه، ځکه ډېری سازمانونه اړ شول چې خپل فعالیتونه آنلاین ته انتقال کړي.

## ډولونه

### د سوداګریزو موخو پروژې

* د پیرودونکي تجربې (CX) ښه والي
* د پلور اتومات کول
* د ERP سیسټم تطبیق

### د ټولنیزو موخو پروژې

* د برېښنایي حکومت خدمتونه
* د روغتیا ډیجیټل سیسټمونه
* د ښوونې آنلاین پلیټ‌فارمونه

### د نوښت (Innovation) پروژې

* د بلاک‌چین پر بنسټ حللارې
* Digital Twin جوړول
* د متاورس تجربې

## د ډیجیټل پروژې ژوندي چکر

# د اړتیاوو پېژندنه – د ستونزې یا فرصت تعریف
# د اغېزمنو خواوو (Stakeholder) تحلیل
# د بدلون مدیریت پلان
# تکنالوژي انتخاب – د ابر کمپیوټنګ، ډاټابېس، API او امنیتي اړتیاوو پر بنسټ
# د MVP یا پایلټ جوړښت
# سکېل او پراختیا
# دوامداره ښه والی – د KPI څارنه

## د بریا شرایط

* **واضح لید او نقشه**: باید روښانه موخه او د «چیرته غواړو ورسیږو» تصویر موجود وي
* **فرهنګي بدلون**: د زده‌کړې هوډ، د پاموړي مدیریت ملاتړ او د کارکوونکو شمولیت
* **ګام‌په‌ګام تطبیق**: ژر غواړو ټول بدلون راوړو؛ خو تجربه ښيي چې تدریجي او زده‌کړې‌محوره ځي بهتره پایله ورکوي
* **بهرني مشاورین**: د سلا په وخت کې د کورني ټیم ملاتړ د «له سره ځلېدلو» مخه نیسي

## د بریا کتنه (KPIs)

* د پروسې اتومات کول نسبت (٪)
* د پیرودونکي رضایت نمره (NPS)
* د پروژې د وخت او بودیجې دننه پایله (٪)
* د امنیتي پیښو کموالی
* د کارکوونکو ډیجیټل مهارت لوړوالی

## د صنعتونو مثالونه

* **روغتیا**: Edge ICU څارنه، AI د تشخیص لپاره
* **بانکداري**: د پوښتنو AIOps مجازی ایجنټونه
* **تولید**: د Digital Twin په مټ د الوتکې انجن وړاندوینه‌ييز ساتنه
* **دولتي خدمت**: د اتومات شوي اتباع پورټلونه، د بلاک‌چین پر بنسټ شفاف اسناد

## راتلونکی تمایل

* د Multi-Agent AI سیسټمونه
* عمودي (Vertical) AI ماډلونه
* Physical AI: د AI، روبوټیک او حساسو وسایلو یوځای کېدل

## سرچینې

* BitCot – 2026 Digital Trends
* Singapore Govt. Digital Implementation Toolkit
* ET Edge – Multi-Agent & Physical AI
* Freeform – GE Digital Twin Case
* LinkedIn – Implementation Strategies

## هم وګورئ

* ډیجیټل بدلون
* مصنوعي ځیرکتیا
* Edge Computing
* Digital Twin
* Zero-Trust Security

*

وېشنيزه:ټیکنالوژۍ
منځپانګه

= منځپانګه (Content) =
**منځپانګه** یا **Content** د ادبیات، ژورنالیزم، علمي لیکنې او نورو لیکنو په ساحه کې د متن، مقالې، کتاب یا هر ډول لیکنې اصلي مفهوم، موضوع او محتوا ته ویل کېږي. منځپانګه هغه اصلي ارزښت لري چې لوستونکی یا اورېدونکی یې د متن له لوستلو وروسته ترلاسه کوي، او د لیکوال اصلي پیغام، مفکوره او هدف څرګندوي.

منځپانګه د متن د جوړښت، ژانر او د موضوع د پرمختګ په برخه کې مهم رول لري. د ښه منځپانګې ځانګړتیاوې عبارت دي له روان بیان، منطقي ترتیب، د موضوع روښانه کول، جذابیت او د لوستونکي سره د اړیکې ټینګول. منځپانګه یوازې لفظي نه وي، بلکې په کې د مفاهیمو، احساساتو، فرهنګي او ټولنیزو موضوعاتو انعکاس هم شامل وي.

منځپانګه د لیکوال فکري او تخلیقي وړتیاوې څرګندوي او د شعر، ناول، لنډه کیسه، مقاله او نورو ادبي ژانرونو په منځپانګه کې د ژبې ښکلا، د موضوع د ژورې پوهې څرګندونه او د ټولنیزو، تاریخي، کلتوري او انساني ارزښتونو انعکاس لیدل کېږي. په ځانګړي توګه په پښتو ادبیاتو کې، منځپانګه لوستونکو ته د فکر کولو، زده کړې او ژورې پوهې زمینه برابروي او د ادب د یوه متن د ارزښت ټاکلو معیار ګڼل کېږي.

منځپانګه د لیکوال او لوستونکي ترمنځ د اړیکې اساسي وسیله ده، چې د لوستونکي فکر، احساس او پوهه فعالوي. په علمي او تحقیقي لیکنو کې، منځپانګه د معلوماتو د کیفیت، د موضوع د تحلیل ژورتیا او د څېړنې د موخو د څرګندولو لپاره خورا مهمه ده. منځپانګه نه یوازې د متن عمومي مفهوم وړاندې کوي، بلکې د لیکوال د مفکورو، فرهنګي او ټولنیزو پیغامونو انعکاس هم کوي، او په دې توګه د ادب او علمي لیکنو د قدر او اهمیت اصلي عامل ګڼل کېږي.

## سرچېنې

* د کابل پوهنتون ادبیاتو پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-literature
* هرات پوهنتون، د پښتو ژبې څانګه: https://www.uherat.ac.af/ps
* عبدالباري جهاني، *د پښتو ادبیاتو مبسوطه مطالعه*، کابل، ۲۰۱۸.

وېشنيزه:ژبه
سیاسي

= سیاسي (Political) =
**سیاسي** یا **Political** هغه اصطلاح ده چې د سیاسي علوم، حکومتدارۍ، د قدرت جوړښت، د حکومت د چارو، سیاسي ګوندونه، ټولنیزې اړیکې او د دولت او خلکو ترمنځ د اړیکو مطالعه بیانوي. سیاسي فعالیتونه د یوې ټولنې د تنظیم، اداره او د سیاست د اجرا کولو څرنګوالی څرګندوي.

سیاسي مفکوره د انسانانو د ګډ ژوند د تنظیم لپاره د قوانینو، اصولو او کړنلارو جوړښت باندې تمرکز کوي. په هره ټولنه کې سیاسي فعالیتونه د حکومت د جوړښت، د قوانینو د تطبیق، د مدني حقوقو او د ټولنیز عدالت د تأمین لپاره مهم رول لري. سیاسي پوهه د خلکو، سیاسي ګوندونو، انتخابات، د سیاست او ټولنیزو کړنو د تحلیل او مدیریت لپاره اساس ګڼل کېږي.

په پښتو ادبیاتو او علمي لیکنو کې، سیاسي منځپانګه د ټولنیزو او تاریخي شرایطو انعکاس کوي او د لوستونکو په فکري او انتقادي وړتیاوو تمرکز کوي. سیاسي تحلیلونه د دیموکراسۍ، حکومتداري، د قانون واک، نړیوال سیاست او د ټولنیزو اړیکو د فهم لپاره اساسي ګڼل کېږي. د سیاسي پوهې له لارې خلک کولای شي د حکومتدارۍ د کړنلارو، د قوانینو د رڼا کولو او د سیاسي چارو د اغېزو په اړه پوره پوهه ترلاسه کړي.

سیاسي مسایل د ټولنې د ثبات، د مدني عدالت، د اقتصادي پرمختګ او د بشري حقونو د تأمین لپاره مهم ګڼل کېږي. د سیاسي پوهې د پراختیا او تحلیل لپاره علمي سرچینې، پوهنتوني څېړنې او تاریخي شواهد کارول کېږي ترڅو د سیاسي پوهې معیارونه لوړ وساتل شي.

## سرچېنې

* د کابل پوهنتون، د سیاسي علومو پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-political-science
* د هرات پوهنتون، د سیاسي څیړنو څانګه: https://www.uherat.ac.af/ps
* محمد ظاهر، *د افغانستان سیاسي تاریخ او مفکورې*، کابل، ۲۰۱۹.
* سعدالله امین، *سیاسي پوهه او ټولنیز تحلیل*، هرات، ۲۰۱۸.

وِیشنيزې:سیاسي وِیشنيزې:سیاسي علوم وِیشنيزې:ټولنه وِیشنيزې:حکومت وِیشنيزې:افغانستان
ډیجیټل حافظې

= ډیجیټل حافظه (Digital Memory) =
**ډیجیټل حافظه** یا **Digital Memory** هغه ټیکنالوژي ده چې د معلوماتو ذخیره کولو، ساتلو او ترلاسه کولو لپاره د ډیجیټل ټیکنالوژي پر بنسټ کار کوي. ډیجیټل حافظه د معلوماتو د صفرونو او یوونو (باینري سیستم) په شکل ذخیره کوي، چې د کمپیوټر، ساینس او ټیکنالوژي، موبایل وسایل او نورو الیکترونیکي تجهیزاتو لپاره بنسټیزه برخه ګڼل کېږي.

ډیجیټل حافظه په مختلفو ډولونو شتون لري، چې مهم یې عبارت دي له: RAM، ROM، Flash memory، SSD او HDD. د ډیجیټل حافظې ډولونه د ذخیره کولو ظرفیت، د لاسرسي سرعت، د انرژۍ مصرف او د دوام وړتیا له مخې توپیر لري.

ډیجیټل حافظه د معلوماتو د خوندي ساتلو، د کمپیوټر د پروسس کولو د سرعت زیاتولو، د معلوماتو د بیا ترلاسه کولو آسانتیا او د عصري ټیکنالوژۍ په پرمختګ کې مهم رول لري. په علمي او تخنیکي برخو کې د ډیجیټل حافظې مطالعې د معلوماتي سیستمونو د ډیزاین، د سافټویر پرمختګ، او د عصري الکترونیکي وسایلو د اغېزمنتیا لپاره ضروري ده.

په عصري ټیکنالوژۍ کې ډیجیټل حافظه د مصنوعي ځیرکتیا، Big Data او ابرې ذخیره په برخه کې بنسټیزه ده، ځکه دا د معلوماتو په ذخیره او تحلیل کې مهمه ونډه لري. د ډیجیټل حافظې پرمختګ د عصري کمپیوټرونو د ظرفیت او فعالیتونو د لوړولو لپاره دوامداره څېړنې ته اړتیا لري.

## سرچېنې

* د کابل پوهنتون، د کمپیوټر ساینس پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-computer-science
* عبدالغني خان، *ډیجیټل حافظه او عصري ټیکنالوژي*، کابل، ۲۰۲۰.
* Oxford University Press, *Digital Memory and Computing Systems*, Oxford, 2019.

وِیشنيزې:ټیکنالوژي وِیشنيزې:کمپیوټر ساینس وِیشنيزې:ډیجیټل حافظه وِیشنيزې:معلوماتي سیستمونه وِیشنيزې:ساینس او ټیکنالوژي
ډیجیټل ټیکنالوژي

= ډیجیټل ټیکنالوژي (Digital Technology) =
**ډیجیټل ټیکنالوژي** یا **Digital Technology** هغه ټیکنالوژي ده چې د معلوماتو د ذخیره کولو، پروسس کولو او لیږد لپاره د ډیجیټل سیسټم پر بنسټ کار کوي. په ډیجیټل ټیکنالوژۍ کې معلومات د صفرونو او یوونو (باینري سیستم) په بڼه وړاندې کېږي، او په دې ډول د کمپیوټرونو، موبایل وسایل، سافټویر، انټرنیټ، او نورو الکترونیکي تجهیزاتو لپاره بنسټیزه برخه جوړوي.

ډیجیټل ټیکنالوژي د معلوماتو د دقیق پروسس، د ذخیره کولو لوړ ظرفیت، د چټک لاسرسي سیستمونه، او د عصري وسایلو د پرمختګ لپاره اساسي رول لري. دې ټیکنالوژۍ د مصنوعي ځیرکتیا، Big Data، ابرې ذخیره، IoT (د شیانو انټرنیټ) او Robotics په برخه کې لوی پرمختګونه راوستي دي.

ډیجیټل ټیکنالوژي په علمي، اقتصادي او ټولنیزو برخو کې د نوښت او پرمختګ محرک ګڼل کېږي. د دې ټیکنالوژۍ له لارې خلک کولای شي د معلوماتو په تحلیل، د سوداګرۍ په مدیریت، د تعلیم په پراختیا، د روغتیا په سکتور او د دولت په خدماتو کې مؤثره پرمختګونه رامنځته کړي.

په پښتو ادبیاتو او علمي لیکنو کې، ډیجیټل ټیکنالوژي د عصري ټولنې د بدلونونو، د معلوماتو د پراخ لاسرسي، د کمپیوټر ساینس د پرمختګ او د خلکو د ژوند په ساده کولو کې د مهم رول انعکاس کوي. د دې ټیکنالوژۍ مطالعه او څېړنه د پوهنتونو، څېړنیزو مرکزونو او نړیوالو موسسو لپاره د علمي پرمختګ لپاره ضروري ګڼل کېږي.

## سرچېنې

* د کابل پوهنتون، د کمپیوټر ساینس پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-computer-science
* عبدالغني خان، *ډیجیټل ټیکنالوژي او عصري نړۍ*، کابل، ۲۰۲۱.
* Oxford University Press, *Digital Technology and Society*, Oxford, 2020.

وِیشنيزې:ټیکنالوژي وِیشنيزې:کمپیوټر ساینس وِیشنيزې:ډیجیټل سیسټم وِیشنيزې:سافټویر وِیشنيزې:ساینس او ټیکنالوژي

وېشنيزه:ساینس
د اسرایل تاریخ

**د اسراییلو تاریخ**، یا **د اسراییلو د خلکو تاریخ**، چې ځینې وختونه یې د** [[لرغونی تاریخ|**لرغونتوب**]]  **لرغونو وختونو  هم ورسره وي، د د اسراییلو او یهودیت د پیل څخه (~۱۲۰۰) تر بار کوچبا پاڅون کې د ماتو (۱٣۶ میلادي) پورې تاریخ ته ویل کېږي. دا تاریخ د دې خلکو د رامنځته کېدو څخه پیل کوي، کله چې دد سامریه  د غرنیو سیمو بېلابېلې قبایل سره یوځای شول، د اسراییلو (~۱۰۰۰–۷۲۲) او یهودا (~۹۲۶–۵۸۶) د کوچنیو پاچاهیو سلسلې په لوانت کې، د یهودیت ټینګښت وروسته له بابلنی تبعید او د اورشلیم د معبد بیا رغونې یهود (۵۳۹–۳۳۳) کې، د یهودیت هیلنیز کول (له ۳۳۲ وروسته) او د مکابیانو پاڅونونه (۱۶۸–۱۶۱)، چې په نتیجه کې د یهودیه نوې پاچاهي سلسلې، د حسونیانو  اوهیروډیانو رامنځته شوې، رانغاړي. رومي امپراتورۍ د زیلوتانو نور پاڅونونه په زور سره ماته کړل، اورشلیم او دویم معبد یې ویجاړ کړل (۷۰ میلادي)، ډېر یهودیانو  یې د یهودا له سیمې وځپل یا وتښتول، او دوی ته یې په کلکه د اورشلیم د ننوتلو او هلته د بیا مېشتېدو اجازه نه کړه (۱۳۶ میلادي). دې پېښې د یهودیانو د خپل هېواد او ټولنې د بیا جوړېدو هیله د اوږدې مودې لپاره ختمه کړه.
د راډولفسیل اداري دفتر

د راډولفسیل ښار اداري دفتر، چې د راډږلفسیلل اداره په نوم هم پېژندل کېده، د ۱۸۱۰ څخه تر ۱۸۷۲ پورې د باډن په ګرانډ دوچي یوه اداري سیمه وه. دا سیمه اوسمهال د بادن-ورټمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ پورې اړه لري.
ډیټابیس

= ډیټابیس (Database) =

**ډیټابیس** یا **Database** هغه سیسټم دی چې د معلوماتو ذخیره، ترتیب، اداره او لاسرسي لپاره کارول کېږي. ډیټابیس معلومات په منظمه او جوړښت لرونکي بڼه ساتي، څو کاروونکي او سافټویرونه کولای شي په آسانۍ سره دغه معلومات تحلیل، بیا ترلاسه او تازه کړي.  

ډیټابیس د معلوماتي سیستمونو مهمه برخه جوړوي او په کمپیوټر ساینس، سافټویر، کاروبار، تعلیم، روغتیا او نورو برخو کې پراخه کارونه لري. ډیټابیسونه د ذخیره کولو، مدیریت او د معلوماتو د امنیت لپاره مختلفې جوړښتونه لري، لکه راشنل ډیټابیس، NoSQL، Hierarchical Database او شیانو پر بنسټ ډیټابیس.  

ډیټابیس د معلوماتو د مؤثرې تنظیم، د پراخو معلوماتو د تحلیل، د ډیټا د بیا ترلاسه کولو سرعت او د معلوماتو د خوندي ساتلو لپاره اړین دی. عصري ډیټابیسونه د SQL ژبې په کارولو سره د معلوماتو مدیریت اسانه کوي، په داسې حال کې چې NoSQL ډیټابیسونه د لويې کچې ډیټا، ویب اپلیکیشنونو او د عصري ټیکنالوژۍ اړتیاو لپاره مناسبه حل لاره وړاندې کوي.  

ډیټابیس په علمي، تخنیکي او اقتصادي برخو کې د معلوماتو د مدیریت او تحلیل لپاره بنسټیز رول لري. د دې ټیکنالوژۍ پوهه د کمپیوټر ساینس، معلوماتي سیستمونو، ډیجیټل ټیکنالوژۍ او عصري سافټویرونو په زده کړه کې ضروري ګڼل کېږي. په پښتو علمي او تخنیکي ادبیاتو کې، ډیټابیس د معلوماتو د مؤثره مدیریت، د ټیکنالوژۍ پرمختګ او د عصري ټولنې د اړتیاوو په وړاندې کولو کې مهمه برخه ګڼل کېږي.  

## سرچېنې
* د کابل پوهنتون، د کمپیوټر ساینس پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-computer-science
* عبدالغني خان، *ډیټابیسونه او معلوماتي سیستمونه*، کابل، ۲۰۲۰.
* Elmasri, R. & Navathe, S., *Fundamentals of Database Systems*, Pearson, 2019. 
وېشنیزه:علم
وېشنيزه:پښتو
وېشنيزه:افغان
وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:ډیتابیس
ادبیات

= ادبیات (Literature) =
**ادبیات** یا **Literature** د ژبې د تخلیقي او علمي کارونې هغه برخه ده چې د انسانانو د فکرونو، احساساتو، تجربو او ټولنیزو اړیکو څرګندونه کوي. ادبیات د ژبې په مرسته د نړۍ د لید، د فرهنګ، ټولنیزو ارزښتونو او انساني احساساتو انعکاس وړاندې کوي. دا برخه د زده کړې، اخلاقو، هنري ذوق، او د تاریخ د پوهې لپاره مهمه ګڼل کېږي.

ادبیات د مختلفو ژانرونو له لارې خپل رول لري، چې مهم یې عبارت دي له: شعر، ناول، لنډه کیسه، مقاله،  او افسانه. هر ژانر د انسان د فکر او احساس مختلف اړخونه څرګندوي. د مثال په توګه، شعر د ژبې ښکلا، موسیقي او احساساتو ته لومړیتوب ورکوي، په داسې حال کې چې ناول د ټولنیزو اړیکو، د شخصیتونو او د ژوند مختلفو اړخونو تفصیلي بیان وړاندې کوي.

په علمي توګه څېړل شوي چې د یوې ژبې د پرمختګ لپاره ادبیات ډېر مهم رول لري. لیکوالان د خپل وخت ټولنیز، سیاسي او کلتوري حالتونه د خپلو اثرونو له لارې ثبتوي او د نوو مفاهیمو او کلمو کارول د ژبې د غني کولو سبب کېږي. د ادبیاتو پرمختګ د یوه ملت د ژبې د ځواک، د فرهنګي هویت د ساتنې، او د نوښت د هڅونې سره تړاو لري.

په پښتو ادبیاتو کې هم لیکوالان هڅه کړې چې د ولس ژوند، کلتور، دودونه او ټولنیزې ستونزې په خپلو اثرونو کې وښيي. د دې اثرونو له لارې نه یوازې د خلکو د پوهې پراختیا کېږي، بلکې د پښتو ژبې د لغاتو، ترکیبونو او د ژبې د بیان ظرفیت هم وده مومي. د مثال په توګه، د پښتو کلاسیکي شعرونو، لنډو کیسو، او معاصر ناولونو مطالعه ښيي چې ادبیات د ټولنې د اخلاقو، دودونو او تاریخي پېښو انعکاس کوي.

د ادبیاتو د نړیوالو تجربو په اساس، د ژبو د پرمختګ لپاره لاندې علمي مفکورې عملي شوې دي:

* د ژبې د غني کولو لپاره نوي کلمات، ترکیبونه او اصطلاحات معرفي کول.
* د ټولنیزو ستونزو او تاریخي پېښو مستند بیان د ادبي اثرونو له لارې.
* د انساني احساساتو، اخلاقو او فلسفي مفاهیمو څرګندول.
* د لوستونکي فکري او انتقادي وړتیاوې لوړول.
* د ژبې د قواعدو، اصطلاحاتو او ادبي سبکونو په پراختیا تمرکز کول.

په پښتو ادبیاتو کې هم لیکوالان هڅه کړې چې پورته مفکورې عملي کړي، د مثال په توګه د معاصر داستانونو، شعرونو او مقالې له لارې د ژبې د لغاتو او اصطلاحاتو پراختیا، د ټولنیزو مسایلو انعکاس او د فلسفي او انساني مفاهیمو څرګندونه.

## سرچېنې

* د کابل پوهنتون، د ادبیاتو پوهنځی: https://www.kabul.edu.af/faculty-of-literature
* عبدالباري جهاني، *د پښتو ادبیاتو مبسوطه مطالعه*، کابل، ۲۰۱۸.
* Abrams, M.H., *A Glossary of Literary Terms*, Cengage, 2019.
* Eagleton, T., *Literary Theory: An Introduction*, University of Minnesota Press, 2016.

وِیشنيزې:پښتو ادبیات وِیشنيزې:ادبی اصطلاحات وِیشنيزې:ژانرونه وِیشنيزې:ادبي ژبې وِیشنيزې:ټولنه
د پښتو او فرانسوي ادبیاتو ادبي او فلسفي تعامل

## د پښتو او فرانسوي ادبیاتو ادبي او فلسفي تعامل
د پښتو ادبیاتو تاریخ ښيي چې دا ژبه تل له نړيوالو فکري جریانونو سره په فعاله او برابر ډول په تعامل کې پاتې شوې ده. دا اړیکه د یوې غني ژبې لخوا د بلې ژبې د نويو تخنیکونو او فلسفي پوښتنو د "بیا موندنې" یو بهیر و، چې د پښتو ژبې داخلي وړتیاوې یې نورې هم روښانه کړې.
### د پښتو تفکر لوړوالی او نړيوال لیدلوری
پښتو ادبیاتو د خپلو کلاسیکو ریښو، لکه د خوشال خان خټک د رزم او بزم فلسفه او د رحمان بابا د عرفاني تفکر په درلودلو سره، د شلمې پېړۍ په پیل کې د نړيوال مډرنیزم پر وړاندې یو فعال لیدلوری درلود. کله چې محمود طرزي د فرانسوي ادبیاتو په لور مخ کړ، دا د پښتو ژبې د ناتوانۍ له امله نه و، بلکې د دې لپاره و چې پښتو نثر ته د عصري مطبوعاتو او ساینسي علومو په ډګر کې یو نوی ابزار ورکړي. دا تعامل د پښتو د ادبي "بیا رغونې" یا ادبي مشروطیت یو پړاو و، چې پښتو یې د سیمې د یوې مخکښې ژبې په توګه ثابته کړه.
### د ادبي مکتبونو بومي کول او هنري خلاقیت
پښتنو لیکوالانو د فرانسوي ریالیزم (Realism) او رومانتېزم (Romanticism) اصول یوازې کاپي نه کړل، بلکې هغوی ته یې پښتنی روح ورکړ. په پښتني ریالیزم کې د ګل پاچا الفت او قیام الدین خادم په لیکنو کې ریالیزم د پښتني اخلاقو او ټولنیز عدالت په چوکاټ کې وړاندې شو. هغوی د فرانسوي لیکوالانو په څېر، د ټولنې د حقایقو د بیان لپاره خپله ژبه وکاروله، خو د هغوی منطق او استدلال په پښتني "حجره" او "جرګه" کې ریښې درلودې.
د غني خان په شاعرۍ کې د انسان د ذات او ازادۍ بحثونه، که څه هم د فرانسوي وجودیت (Existentialism) له پوښتنو سره ورته والی لري، مګر دا پوښتنې د غني خان په خپل فلسفي مشرب او پښتني مېتافزيک کې نغښتې وې. هغه ثابته کړه چې پښتو تفکر د کائناتو د تر ټولو پېچلو رازونو د سپړلو ظرفیت لري.
### پښتو ژبه د نړيوال کلتوري پلي په توګه
پښتو ژبې د خپلو ځانګړو اصنافو لکه لنډۍ او متلونو له لارې نړيوالو ادیبانو ته دا وښودله چې د بیان په لنډیز او مانیز قوت کې بې سارې ده. فرانسوي ختیځ پوهانو چې کله پښتو ادبیات وڅېړل، هغوی پښتو د یو داسې "تاریخي او رزمي تفکر" د سرچینې په توګه وپېژندله چې نړيوال کلتور ته یې نوي ابعاد ورکړل. دا تعامل د پښتو ژبې د ډیجیټل کېدو او په ويکيپېډيا کې د هغې د شتون لپاره لاره هواره کړه.
## معتبرې سرچینې او ویب لینکونه
کابل پوهنتون - د پښتو ادبیاتو څانګه
د افغانستان د علومو اکاډمي - مجلې
د چارلس پوهنتون آرشیف - پښتو څېړنې
Britannica: Pashto Literature
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:ادبي مکتبونه وېشنيزه:فلسفه
په پښتو نثر کې د ادب نقد تاریخ ریښې

## په پښتو نثر کې د ادبي نقد تاریخي ریښې
په پښتو ادبیاتو کې ادبي نقد یا کره کتنه هغه فن دی چې د یو ادبي اثر ښېګڼې او نیمګړتیاوې په علمي او منطقي ډول سپړي. که څه هم په پخواني پېر کې نقد تر ډېره په تذکرو کې د لنډو ستاینو په بڼه و، مګر په معاصر پېر کې دا صنف په یو خپلواک علمي میتود بدل شو. پښتو ادبي نقد د خپل اصالت ترڅنګ د نړيوالو معیارونو، په ځانګړي ډول د فرانسوي ادبي تیوریو له هغو مېتودونو سره چې پر متن او مانا تمرکز کوي، یو ژور فکري تعامل ترسره کړی دی.

### د تذکرو له دورې تر معاصر نقد پورې
د پښتو ادبي نقد لومړنۍ نښې په کلاسیکو تذکرو کې موندل کېدای شي. په دغو اثارو کې تذکره نګارانو د شاعرانو پر کلام باندې لنډې تبصرې کولې، خو دا نقد تر ډېره پر ذوق او عاطفې ولاړ و. کله چې په شلمه پېړۍ کې د محمود طرزي او د هغه د ملګرو لخوا د نوې ژورنالیزم او خپرونو لړۍ پیل شوه، نو پښتو نقد هم له کلاسیک حالت څخه د یوې رغنده ارزونې په لور لاړ. په دې مرحله کې نقد د دې لپاره وکارول شو چې په ادبیاتو کې د نوښت او زړښت ترمنځ پولې وټاکي او پښتو نثر ته یو نوی، روښانه او مډرن مسیر ورکړي.

### د معاصر پښتو نقد مخکښان او میتودونه
په معاصر پېر کې د پښتو ادبي نقد په بډاینه کې علامه عبدالحي حبيبي، پوهاند صدیق الله ریښتین او سرمحقق زلمی هېوادمل خورا ستر رول لوبولی دی. دوی پښتو نقد ته د تاریخي، کلتوري او لسانوي پلټنې نوي ابعاد ورکړل. پوهاند ریښتین په خپلو لیکنو کې د سبک پېژندنې او ادبي تاریخ نګارۍ لپاره داسې اصول وضع کړل چې پښتو نثر یې د نړۍ له نورو ژبو سره د برابرۍ کچې ته ورساوه. په دې برخه کې د فرانسوي نقد هغه میتودونه چې د اثر پر ټولنیز شالید او هنري جوړښت بحث کوي، د پښتنو نقادانو لخوا په خورا دقت سره بومي او پښتو شول.

### د نقد اغېز پر پښتو نثر او فکري خپلواکۍ
ادبي نقد په پښتو نثر کې د "صراحت" او "منطق" روح پو کړ. د کره کتنې په پایله کې، پښتو لیکوالان وتوانېدل چې له مبالغې ډکو او پېچلو جملو څخه تېر شي او داسې نثر رامنځته کړي چې هم علمي وي او هم د ولس لپاره د پوهېدو وړ وي. دا نقد یوازې د بل چا د افکارو منل نه وو، بلکې یو داسې فکري پاڅون و چې پښتو ژبه یې د یوې خپلواکې او متحرکې ژبې په توګه نړيوالو ته معرفي کړه. اوسمهال پښتو ادبي نقد په ويکيپېډيا او نورو ډیجیټل پلټ فارمونو کې د یوې علمي وسیلې په توګه کارول کېږي ترڅو د پښتو ادبیاتو کیفیت او اعتبار خوندي وساتي.

## معتبرې سرچینې او علمي لېنکونه
• کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو څانګې علمي لیکنې.

• د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو څېړنیزې مجلې.

• پوهاند صدیق الله ریښتین، د پښتو ادب تاریخ او کره کتنه، دانش خپرندویه ټولنه.

• زلمی هېوادمل، پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې، کابل.

• Britannica Encyclopedia, Development of Pashto Literary Prose.

وېشنيزه:ادبیات
ځېل

## د پښتو ادبي نثري ځېل

### ۱. داستاني نثر (Narrative Prose)
داستاني نثر په پښتو کې تر ټولو لرغونی او مشهور ځېل دی. دا ځېل له ولسي قصو او نکلونو څخه پیل او تر عصري رومان او لنډې کیسې پورې رسېږي.

• ولسي قصې: هغه کیسې چې په شفاهي ډول له یوه نسل څخه بل ته لېږدول شوې دي.

• لنډه کیسه: دا ځېل په معاصر پېر کې د سید راحت زاخېلي له خوا د "شپېلۍ" په څېر د کیسو په لیکلو سره په پښتو کې په رسمي ډول پیل شو.

• رومان: په پښتو کې د رومان لیکلو لړۍ هم له راحت زاخېلي (د "نتیجه عشق" رومان) څخه پیل شوه چې وروسته نورو لیکوالانو د ټولنیزو او تاریخي موضوعاتو لپاره وکاروله.

### ۲. مقالوي او انشايي نثر (Essay and Creative Non-fiction)
دا ځېل په پښتو کې د فکر او استدلال د بیان لپاره کارول کېږي. د دې ځېل په وده کې مطبوعاتو خورا مهم رول لوبولی دی.

• ادبي انځورونه: دا هغه نثر دی چې لیکوال پکې خپل عواطف او احساسات په ډېره ښکلې او انځوریزه ژبه بیانوي. ګل پاچا الفت د دې ځېل په سرلاريو کې شمېرل کېږي.

• طنز او مزاح: هغه نثر چې ټولنیزې ستونزې د خندا او نیوکې په ژبه بیانوي.

### ۳. تاریخي او تذکره نګاري (Historiography and Biography)
دا ځېل د پښتو د ادبي تاریخ د ساتنې لپاره بنسټیز ارزښت لري. په تذکرو کې د پخوانیو شاعرانو او لیکوالانو ژوندلیکونه او د کلام نمونې خوندي شوې دي.

• پټه خزانه: د محمد هوتک تذکره د دې ځېل یوه له تر ټولو مهمه او تاریخي نمونه ده.

• تاریخ مرصع: د افضل خان خټک اثر چې تاریخي پېښې یې په نثري ډول بیان کړې دي.

### ۴. ادبي نقد او څېړنه (Literary Criticism and Research)
لکه څنګه چې مخکې بحث وشو، ادبي نقد په پښتو نثر کې د "صراحت" او "منطق" روح پو کړی دی. په دې ځېل کې لیکوالان د نورو اثارو ارزونه کوي او د پښتو ژبې د پرمختګ لپاره علمي معیارونه ټاکي.

## د نثري ځېلونو هنري ځانګړنې
پښتو ادبي نثر په اوسني وخت کې له لاندې ځانګړنو برخمن دی:

• سادګۍ او رواني: د پخواني مسجع او پېچلي نثر پر ځای اوسنی نثر خورا ساده او د ولس په ژبه نږدې دی.

• ټولنیز هدفمنتوب: ډېری نثري ځېلونه د ټولنې د اصلاح او بیدارۍ لپاره کارول کېږي.

• نړیوال معیارونه: پښتو نثري ځېلونه اوس د تخنیک له پلوه د نړۍ له معاصرو ادبیاتو سره سیالي کوي.

## معتبرې سرچینې
• کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو ادبیاتو څانګه.

• د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو نثري اصنافو څېړنه.

• پوهاند صدیق الله ریښتین، د پښتو ادب تاریخ او نثري سبکونه.

• زلمی هېوادمل، پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې.
د پښتو نثري نړيواله او فلسفي مخینه

په پښتو ادبیاتو کې د نثري ځېلونو (Prose Genres) بحث په نړيواله کچه له هغو فکري بدلونونو سره نږدې تړاو لري چې په اروپا کې د "ادبي عصريتوب" (Literary Modernism) په نامه پېژندل کېږي. پښتو نثر یوازې یو سیمه ییز صنف نه دی، بلکې د نړيوالو سرچینو او څېړنو پر بنسټ، دا د هندو-اروپايي ژبو د هغو نادرو بېلګو څخه ده چې د ختیځ "عرفاني منطق" او د لوېدیځ "تخنيکي جوړښت" یې په خورا مهارت سره سره یو ځای کړي دي.

## د پښتو نثري ځېلونو نړيواله او فلسفي مخینه
د پښتو نثري ځېلونو ارتقا په نړيواله کچه د "فکري خپلواکۍ" د یوې بېلګې په توګه مطالعه کېږي. نړيوالې سرچینې لکه برېټانيکا پوهنغونډ او د پاریس د شرقي ژبو د انسټیټیوټ (INALCO) څېړنې ښيي چې پښتو نثر د فرانسوي رومانتېزم او ریالیزم له عناصرو سره په داسې حال کې تعامل کړی چې خپل "رزمي اصالت" یې خوندي ساتلی دی.

### د نثري ځېلونو نوي ابعاد او تخنیکونه
د پښتو نثري ځېلونو وده په لاندې برخو کې د نړيوالو ادبي اصولو په رڼا کې څېړل کېدای شي:

#### ۱. تحليلي او فلسفي نثر (Analytical Prose)
دا ځېل په پښتو کې د ګل پاچا الفت او قیام الدین خادم په مټ له ساده انشا څخه د "فلسفي مقالې" کچې ته پورته شو. نړيوال ادبي نقادان دا ځېل د فرانسوي مفکر مایکل ډي مونټین (Michel de Montaigne) له مقالو سره ورته بولي، ځکه چې په دې کې "فردي تفکر" او "ټولنیز نقد" په خورا هنري بڼه یو ځای شوي دي.

#### ۲. سمبولیک او تجریدي نثر (Symbolic Prose)
په معاصر پېر کې پښتو نثر د مجرداتو او سمبولونو نړۍ ته ننوتلی دی. دا ځېل د نړيوال "سمبولیزم" له مکتب څخه الهام اخلي خو مانا یې په پښتني "تصوف" او "فلسفه" کې نغښتې ده. دلته کلمې یوازې د مانا لېږدونکي نه دي، بلکې د یوې نوي مېټافزيکي نړۍ انځورګر دي.

#### ۳. ريالسټيک داستاني ځېل (Realistic Narrative)
د پښتو لنډه کیسه او رومان د شلمې پېړۍ له نیمایي وروسته د نړيوال "سوشل ریالیزم" (Social Realism) تابع شول. د سید راحت زاخېلي او وروسته د نورو معاصرو لیکوالانو په اثارو کې د پښتني ټولنې طبقاتي جوړښت او رواني تضادونه داسې انځور شوي چې د فرانسوي لیکوال بالزاک له مېتودونو سره ورته والی لري.

## د پښتو نثر نړيوال مقام او فکري خپلواکي
پښتو نثر د نړيوالو سرچینو له مخې د لاندې ځانګړنو له امله د پاملرنې وړ دی:
 * تخنيکي انعطاف: پښتو نثر وتوانېد چې د خپل "مسجع" (Rhythmic) جوړښت څخه په لنډ وخت کې "مرسل" (Plain) او علمي جوړښت ته واوړي.
 * فلسفي ژورتیا: د پښتو نثري ځېلونه لکه "ادبي ټوټې" د نړيوالو ادبیاتو په کچه د انسان د وجودي بحرانونو د بیان پوره وړتیا لري.
 * ژبنی اصالت: پښتو نثر که څه هم له نړيوالو مکتبونو اغېزمن شوی، مګر د ژبې "نحوي جوړښت" او "اصطلاحات" یې په بشپړ ډول بومي (Indigenous) پاتې شوي دي.

## نړيوالې او معتبرې سرچینې
 * د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو د ارتقا څېړنیزې مجلې.
 * کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو نثري اصنافو تاریخي جاج.
 * INALCO (Paris), Pashto Language and Literature: A Global Perspective.
 * Encyclopaedia Britannica, Evolution of Pashto Narrative and Modernity.
 * زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
ریالیزم

## په پښتو ادبیاتو کې ریالیزم او د هغې فلسفي ریښې
ریالیزم (Realism) یا واقعیت پالنه په پښتو ادبیاتو کې هغه ادبي او فکري جریان دی چې د ټولنې حقایق، ستونزې او انساني ژوند لکه څنګه چې دی، په بې پرې او رښتیني ډول انځوروي. دا مکتب په پښتو کې د شلمې پېړۍ له پیل سره سم، د کلاسیکو داستانونو (رومانتېزم او افسانو) پر ځای د یوې نوې علمي او ټولنیزې وسیلې په توګه راڅرګند شو.

### د پښتو ریالیزم تاریخي او ټولنیز شالید
د پښتو ریالیزم بنسټونه د محمود طرزي له اصلاحي افکارو او د سراج الاخبار له خپرېدو سره تړلي دي. کله چې پښتنو لیکوالانو د نړۍ له نثري ځېلونو سره اشنایي پیدا کړه، نو هغوی وپېژندله چې ادبیات باید یوازې د "خوند" لپاره نه، بلکې د "بدلون" لپاره وي. په دې پړاو کې نثر له پېچلو صنعتونو راووت او د ولس په ژبه نږدې شو. نړيوالې سرچینې لکه برېټانيکا پوهنغونډ دا بدلون د پښتو ادبیاتو "عصريتوب" (Modernity) بولي.

### په پښتو نثري ځېلونو کې د ریالیزم څرګندې نښې
ریالیزم په پښتو نثر کې لاندې بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل:

#### ۱. ټولنیز ریالیزم (Social Realism)
دا ځېل د پښتني ټولنې طبقاتي تضادونه، د ښځو حقونه، بې‌وزلي او د دودونو استبداد په نښه کوي. د ګل پاچا الفت نثري ټوټې او د قیام الدین خادم علمي مقالې د دې ډول غوره بېلګې دي. هغوی په خپلو لیکنو کې د ټولنې جراحي وکړه او حقایق یې پرته له مبالغې وړاندې کړل.

#### ۲. رواني ریالیزم (Psychological Realism)
په دې ځېل کې لیکوال د کرکټرونو د ننه نړۍ او رواني کشمکشونه سپړي. په پښتو لنډه کیسه کې د سید راحت زاخېلي له وخته پیل او په معاصر پېر کې د پښتو نویو کیسه لیکوالانو په اثارو کې دا لیدلوری خورا ژور شوی دی، چې د فرانسوي لیکوال بالزاک له مېتودونو سره همغږي لري.

#### ۳. انتقادي ریالیزم (Critical Realism)
دا ځېل نه یوازې واقعیت بیانوي، بلکې پر هغه نیوکه هم کوي. پښتو ادبي نقد د همدې مکتب په رڼا کې وده وکړه، چې د اثر هنري او ټولنیز ارزښت د واقعیتونو په تله کې تلي.

### د پښتو ریالیزم نړيوال مقام او ارزښت
پښتو ریالیزم د نړيوالو سرچینو لکه د پاریس د INALCO انسټیټیوټ د څېړنو له مخې، ځکه د پاملرنې وړ دی چې دې مکتب وکولای شول د پښتنو "رزمي او قبایلي کلتور" له "مډرن شعور" سره یو ځای کړي. دا د پښتو ژبې د فکري خپلواکۍ ثبوت دی چې د نړۍ له لویو مکتبونو څخه یې الهام اخیستی خو خپل اصالت یې پکې منحل کړی نه دی.

## معتبرې سرچینې او علمي لېنکونه

* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو ادبیاتو څانګه.
* د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو څېړنیزې مجلې.
* Encyclopaedia Britannica, Pashto Literature and Realism.
* زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
* پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو ادب تاریخ او سبکونه".
قیام الدین خادم

## قیام الدین خادم: د پښتو نثر او فکر مخکښ
قیام الدین خادم (۱۲۸۰ - ۱۳۵۸ ل.ل) د افغانستان د شلمې پېړۍ د ادبیاتو، ژورنالیزم او سیاست یو له ځلانده ستورو څخه و. هغه د پښتو د پیاوړې ادبي پینځلې (پښتو ادبیاتو د پنځو ستورو) یو بنسټیز غړی ګڼل کېږي چې د پښتو نثر ته یې د عقلانیت او ریالیزم نوې لاره پرانیسته.

### ژوندلیک او علمي مخینه
خادم صاحب د ننګرهار په کامې ولسوالۍ کې په یوه علمي کورنۍ کې زېږېدلی و. هغه لومړنۍ زده کړې په کور دننه او لوړې زده کړې یې په هند او نورو اسلامي هېوادونو کې په دیني او ادبي علومو کې ترسره کړې. د هغه پراخې مطالعې او له نړيوالو فکري جریانونو سره اشنایۍ، هغه ته دا وړتیا ورکړه چې په پښتو ادب کې د "فلسفي مقالې" او "تحلیلي نثر" بنسټ کېږدي.

### په پښتو نثر کې د خادم مقام او ریالیزم
قیام الدین خادم د هغو لیکوالانو له ډلې و چې ادبیات یې یوازې د خیال او خوند وسیله نه ګڼله، بلکې د هغه په نظر ادبیات باید د ټولنې د واقعیتونو هنداره وي. د هغه نثري ځانګړنې په لاندې ډول دي:

* **د استدلال قوت:** د خادم نثر د منطق او دلیل پر بنسټ ولاړ دی. هغه په خپلو لیکنو کې هڅه کوله چې پېچلې فلسفي موضوعګانې په ساده او روانه ژبه ولس ته ورسوي.
* **انتقادي ریالیزم:** هغه د ټولنې پر ناوړه دودونو، بې‌علمۍ او بې‌عدالتۍ په خورا مېړانه نیوکه کوله. د هغه "ادبي ټوټې" د نړيوال ریالیزم له هغو معیارونو سره سمون لري چې د ټولنې د اصلاح لپاره کارول کېږي.
* **ژبنی اصالت:** خادم د پښتو ژبې د سوچه کولو او د هغې د اصطلاحاتو د ژوندي کولو لپاره نه ستړي کېدونکي هلې ځلې وکړې، چې د پښتو ټولنه په چوکاټ کې یې د پام وړ لاسته راوړنې درلودې.

### مهم اثار او لیکنې
د قیام الدین خادم علمي پانګه خورا پراخه ده، چې ځینې مشهور اثار یې دا دي:

# **د نوي ژوندون په لور:** د فلسفي او ټولنیزو افکارو ټولګه.
# **بایزید روښان:** د روښاني غورځنګ د فکري ابعادو سپړنه.
# **پښتونولي:** د پښتني اخلاقو او ټولنیز ژوند یو جامع څېړنیز اثر.
# **ادبي مشالونه:** د پښتو ادب د لارښوونې لپاره یو مهم کتاب.

### ژورنالیزم او سیاسي ژوند
خادم یوازې لیکوال نه و، بلکې یو مبارز ژورنالېست هم و. هغه د اصلاح، انيس او طلوع افغان په څېر ملي جریدو کې د پښتو ژبې د حقونو او د ولس د ویښتیا لپاره مبارزه وکړه. د هغه لیکنې تل د وخت د حاکمو شرایطو پر وړاندې د یو ریالسټیک او رښتیني غږ په توګه پاتې شوې دي.

## معتبرې سرچینې

* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو پنځه ستوري.
* د افغانستان د علومو اکاډمي، د قیام الدین خادم د ژوند او افکارو په اړه علمي سیمینارونه.
* زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
* پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو معاصر لیکوالان".
* Britannica: Pashto Literature and Modern Reformers.
ادبي نقد

## ادبي نقد: پېژندنه او په پښتو ادب کې یې ارتقا
ادبي نقد (Literary Criticism) هغه علمي فن دی چې د یو ادبي اثر (نثر یا نظم) په اړه بې پرې قضاوت کوي، د هغه ښېګڼې او نیمګړتیاوې راسپړي او په ادبي تاریخ کې د هغې ځای ټاکي. نقد یوازې د عیبونو لټول نه دي، بلکې د اثر د روح او مانا پېژندل دي.

### د پښتو ادبي نقد تاریخي پړاوونه
پښتو ادبي نقد په دریو اساسي پړاوونو کې څېړل کېدای شي:

#### ۱. دودیز یا تذکره‌يي نقد
په دې پړاو کې چې د پټه خزانه په څېر تذکرو کې لیدل کېږي، نقد ډېر ساده او پر ذوقي ستاینو ولاړ و. تذکره نګارانو به د یو شاعر په اړه د "خوږ ژبی" یا "د بلاغت خاوند" غوندې کلمې کارولې، چې دا یو ډول لومړنی او غیر مستقیم نقد و.

#### ۲. معاصر یا تحلیلي نقد
دا پړاو د شلمې پېړۍ په پیل کې د محمود طرزي له اصلاحاتو او وروسته د پښتو ټولنه په رامنځته کېدو پیل شو. په دې دوره کې نقد له ذوقي حالت څخه ووت او د "سبک پېژندنې" او "متن پېژندنې" په لور لاړ. علامه عبدالحي حبيبي او پوهاند صدیق الله ریښتین پښتو نقد ته تاریخي او علمي مېتودونه ورکړل.

#### ۳. مډرن یا نظري نقد
په دې وروستیو لسیزو کې پښتو نقد د نړيوالو ادبي مکتبونو لکه ریالیزم، سټرکچرلیزم او پوسټ مډرنیزم تر اغېز لاندې راغی. اوسنی نقد د اثر یوازې پر ظاهري بڼه نه، بلکې پر ټولنیزو، رواني او فلسفي ابعادو بحث کوي.

### د پښتو نقد سرلاري او مکتبونه
پښتو نقد د څو پیاوړو شخصیتونو په مټ خپلواک هویت پیدا کړ:

* **قیام الدین خادم:** هغه په نقد کې د منطق او ټولنیز حقیقت (ریالیزم) پلوی و.
* **ګل پاچا الفت:** الفت په نقد کې پر مانیز قوت او انساني ارزښتونو ټینګار کاوه.
* **مجاور احمد زیار:** هغه په لسانوي او تخنیکي نقد کې نوي معیارونه رامنځته کړل.

### د ادبي نقد ارزښت او اغېز
ادبي نقد په پښتو ادبیاتو کې لاندې بنسټیز رولونه لري:

# **د ادبیاتو د کیفیت ساتنه:** نقد اجازه نه ورکوي چې کمزوري او بې خونده اثار د هنر په نوم وړاندې شي.
# **د لیکوال لارښوونه:** کره کتنه لیکوال ته د هغه د سټایل قوت او کمزوري ورښيي.
# **د لوستونکي شعور:** نقد لوستونکي ته ورښيي چې څنګه یو اثر په ژوره توګه ولولي او مانا یې درک کړي.

## معتبرې سرچینې او ویب لېنکونه

* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو نقد او کره کتنې تاریخ.
* د افغانستان د علومو اکاډمي، د ادبیاتو او هنرونو علمي مجلې.
* زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
* Britannica: Principles of Literary Criticism.

وېشنيزه:ژبه
رومانتېزم

## په پښتو ادبیاتو کې رومانتېزم او د هغې هنري ابعاد
رومانتېزم (Romanticism) هغه ادبي مکتب دی چې د عقل پر ځای احساس، د واقعیت پر ځای خیال او د صنعت پر ځای طبیعت ته لومړیتوب ورکوي. دا مکتب په پښتو ادبیاتو کې د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې د نویو ادبي جریانونو سره یو ځای رامنځته شو او د پښتو شعر او نثر ته یې یو ځانګړی عاطفي رنګ ورکړ.

### د پښتو رومانتېزم بنسټیزې ځانګړنې
په پښتو ادب کې رومانتېزم د لاندې ځانګړنو له مخې پېژندل کېږي:

* د طبیعت انځورګري: رومانتیک لیکوالان او شاعران طبیعت ته د یوې الهام بښونکې سرچینې په توګه ګوري. هغوی د پښتنو د غرو رغونو، سیندونو او دښتو ښکلا په خورا حساس انداز کې بیانوي.
* فردي عواطف او درد: په دې مکتب کې د لیکوال شخصي درد، مینه، او هیلې محور ګرځي. دا د ټولنیزو پېچلتیاوو پر ځای د انسان د زړه غږ ته ارزښت ورکوي.
* تېښتې او ارمان پالنه: رومانتیک لیکوالان اکثره له سختو ټولنیزو واقعیتونو څخه د "خیال" نړۍ ته پناه وړي او د یوې داسې "ارماني ټولنې" خوب ویني چې هلته یوازې ښکلا او مینه وي.

### په پښتو ادب کې د رومانتېزم سرلاري
که څه هم د پښتو کلاسیکو شاعرانو لکه خوشال خان خټک او حميد بابا په کلام کې رومانتیک څرکونه شته، خو د یو مستقل مکتب په توګه دا جریان په معاصر پېر کې د لاندې کسانو په مټ پیاوړی شو:

#### ۱. سید راحت زاخېلي
هغه په خپلو نثري اثارو او داستانونو کې د پښتني ژوند عاطفي اړخونه او د مینې کیسې په رومانتیک انداز کې انځور کړې. د هغه رومانونه د پښتو د رومانتیک نثر لومړنۍ بېلګې ګڼل کېږي.

#### ۲. غني خان
غني خان د پښتو د رومانتېزم او سمبولیزم د غونډې ستنه ده. د هغه شاعري د ښکلا، لیونتوب، طبیعت او د ذات د مستۍ یوه بې سارې ټولګه ده. هغه د عقل پر ځای د زړه غږ ته غوږ نیوه، چې دا د رومانتېزم اصلي جوهر دی.

#### ۳. ګل پاچا الفت
که څه هم الفت د ریالیزم مخکښ دی، خو د هغه په "ادبي ټوټو" کې د طبیعت سره مینه او عاطفي انځورګري هغه ته د یو پیاوړي رومانتیک لیکوال صفت هم ورکوي.

### د رومانتېزم او ریالیزم تعامل
په پښتو ادبیاتو کې رومانتېزم او ریالیزم اکثره یو له بل سره موازي حرکت کړی دی. پښتنو لیکوالانو د خپلې ټولنې د اصلاح لپاره له ریالیزم څخه کار اخیستی، مګر د خپل روح د تسکین او د ښکلا د بیان لپاره یې د رومانتېزم لمن نیولې ده. دې تعامل پښتو ژبه د بیان له پلوه خورا بډایه کړې ده.

## معتبرې سرچینې او ویب لېنکونه

* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، په پښتو ادب کې د نړيوالو مکتبونو اغېز.
* د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ادبیاتو معاصر تاریخ او جریانات.
* پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو معاصر ادبي تاریخ".
* زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې".
* Britannica: Romanticism in Literature.
په پښتو غزل کې د رومانتیکو انځورونو ارتقا

## په پښتو غزل کې د رومانتیکو انځورونو ارتقا
په پښتو ادبیاتو کې غزل د احساس او عاطفې تر ټولو نږدې صنف دی. په غزل کې د رومانتېزم څرکونه له کلاسیک پېر څخه پیل شوي، مګر په معاصر پېر کې دغه انځورونه له خيالي حالت څخه د باطني او رواني کيفيتونو بيان ته واوښتل. رومانتېزم په غزل کې د ښکلا، طبیعت او د فردي ازادۍ د لټون یوه هنري هڅه ده.

### د کلاسیک او معاصر رومانتېزم توپیر
په کلاسیک پښتو غزل کې، په ځانګړي ډول د حميد بابا او علي خان په کلام کې، رومانتیک انځورونه تر ډېره پر مجازي ښکلا او د محبوب پر ظاهري انځورګرۍ ولاړ وو. مګر په معاصر غزل کې، د لوېدیځو ادبي مکتبونو تر اغېز لاندې، دا انځورونه ژور او سمبولیک شول. معاصر شاعر غزل یوازې د محبوب د زلفو او رخسار د بیان لپاره نه کاروي، بلکې د طبیعت له رنګونو څخه د خپل روح د اضطراب او ارمان د انځورولو لپاره ګټه اخلي.

### د غني خان او حمزه بابا رومانتیک لیدلوری
د پښتو غزل په ارتقا کې دوه لوی نومونه د رومانتېزم په ډګر کې خورا مهم دي:

* **غني خان:** هغه غزل ته "لیونتوب" او "مستي" ورکړه. د هغه په غزل کې رومانتېزم د فلسفې او سمبولیزم سره یو ځای کېږي. هغه د ګل، بلبل او رنګونو په مټ د ژوند او وجود ژور حقایق بیانوي.
* **امير حمزه شينواری:** حمزه بابا غزل ته تصوف او رومانتېزم په داسې ډول ورکړل چې د روحاني جذبې تر څنګ پکې انساني عاطفه هم په خورا لوړ کچ موجوده ده.

### په معاصر غزل کې د طبیعت او احساس پیوند
په اوسني پښتو غزل کې د رومانتېزم ارتقا دا ښيي چې شاعر اوس د طبیعت عناصرو ته د انساني احساساتو په سترګه ګوري. که پخوا ګل یوازې د ښکلا نښه وه، اوس د ارمان، لنډ ژوند او د ازادۍ سمبول دی. دا د پښتو غزل هغه فکري لوړوالی دی چې نړيوالو ادبي مکتبونو ته یې د تعامل لاره پرانیستې ده.

## معتبرې سرچینې

* کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو غزل تاریخي ارتقا.
* د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو معاصر شعر او مکتبونه.
* پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو معاصر ادبي تاریخ".
* زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې".

## وېشنيزې
:وېشنيزه:پښتو ادبیات :وېشنيزه:پښتو غزل :وېشنيزه:رومانتېزم