د کرېټیسوس – پالئوجېن ورکېدو پېښه

بټنوک
**د کرېټیسوس – پالئوجین (K-Pg) ورکېدو پېښه** (چې همدارنګه د کرېټیسوس – دریمې ورکېدنې (K-T) په توګه هم پېژندل کېږي) کابو ۶۶ میلیون کاله پخوا، د نړۍ د درې پر څلورو ځناورو او بوټو ډولونو ټولیزه ناڅاپي ورکېدنه وه. د ځینو ګرم مجازه ډولونو په استثنا لکه سمندري کېشپونه او کروکوډېلان، له ۲۵ کیلوګرامو (۵۵ پونډو) زیات وزن لرونکی هیڅ ځناور ژوندی پاتې نشو. دا د کرېټیسوس د دورې او ورسره یوځای د مېزوزوئیک دورې پای څرګندوي او په عین حال کې د سېنوزوئیک دورې پیل چې تر نن ورځې پورې دوام لري، څرګندوي.

د ځمک‌پېژندنې په ریکارډ کې، د K-Pg پېښه د رسوب نازکې طبقې سره د K-Pg سرحد له خوا په نښه کېږي چې په ټوله نړۍ کې په سمندري او ځمکني ډبرو کې پیدا کېږي. سرحدي خاوره د ایریډیوم وسپنې لوړه کچه ښکاروي چې په آسټرویډونو کې د ځمکې له پوستکي څخه ډېر لیدل کېږي.

لکه څرنګه چې د ۱۹۸۰م کال په لومړیو کې د لوئیس آلوارز او د هغه زوی والټر په مشرۍ د ساینس پوهانو ډلې له خوا سپارښتنه وشوه، اوس په ټولیز ډول اټکل کېږي چې د K-Pg ورکېدل، کابو ۶۶ میلیون کاله پخوا، په ۱۰ تر ۱۵ کیلومټرۍ (۶ تر ۹ مایله) کې د یو لوی لکۍ داره ستوري یا اسټروییډ د برخورد له امله رامنځته شوې، چې نړیوال چاپېریال یې ویجاړ کړ، په عمده ډول د اغیزناک اوږد ژمي له لوري چې په بوټو او پلانکټونونو کې یې فوټوسنټېز ودراوه. د برخورد فرضیه چې د آلوارز فرضیې په توګه هم پېژندل کېږي، د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې د مکسیکو خلیج په یوکاټان ټاپو کې د ۱۸۰ کیلومټري (۱۱۲ مایلي) Chicxulub کندې کشف سره پیاوړې شوه، چې قاطع شواهد یې وړاندې کړل چې د K-Pg سرحدي خاوره د اسټروییډ برخورد څخه پاتې شوني په ډاګه کوي. دا حقیقت چې ورکېدنې ټولې په ورته وخت کې ترسره شوې دي، کلک شواهد ښکاروي چې هغوی د یو آسټروییډ له خوا رامنځته شوي دي. په ۲۰۱۶م کال کې د Chicxulub لوړې حلقې د کیندنې یوې پروژې تایید کړه چې د قلې حلقه کې ګرانیټ شامل دي چې د څو دقیقو په ترڅ کې د ځمکې له تل څخه باندې راغورځېږي، خو د ګچ شتون په کې ډېر کم دی، په سیمه کې معمولي سلفېټ – لرونکې سمندر تل ډبرې څېړنه کې ښکاره شول چې: ګچ کېدای شي بخار شي او د آئروسل په توګه اټموسفیر (فضا) ته د ننه کېږي چې دا کار په اقلیم او خوراکي زنځیر باندې اوږدمهاله اغیزه پرېږدي. د ۲۰۱۹م کال په اکټوبر کې، څېړونکو رپوټ خپور کړ چې دې پېښې په چټکۍ سره سمندرونه اسیدي کړل او د ایکولوژیکي ویجاړنې لامل شوه او په دې ترتیب سره یې په اقلیم باندې اوږدمهاله اغیزه پرېښوده او په دې اساس د کرېټیسوس په پای کې د ټولیزې ورکېدنې اصلي لامل وو.

په ورکېدنه کې نور اغیزناک یا مرسته کوونکي لاملونه کېدای شي د ډکان لومې او نور آتشفشاني چاودونه، د اقلیم بدلون او د سیندیزې کچې بدلون وي. په همدې حال کې، د ۲۰۲۰م کال په جنوري کې، ساینس پوهانو رپوټ ورکړ چې د ورکېدو پېښه اقلیمي بدلون پورې تړل، د آسټروییډ برخورد په ګټه ده نه د آتشفشان.

په پراخه کچه ډولونه د K-Pg ورکېدو پېښه کې له منځه لاړل چې ترټولو ډېر پېژندل شوي په کې نه الوتونکي ډایناسوران دي. همدارنګه ډېری نور ځمکني ژوندي موجودات له هغې جملې څخه تی لرونکي، مرغان، مارمولکان، حشرات، بوټي او ټول پټروسوران یې له منځه یوړل. د K-Pg ورکېدو پېښې په سمندرونو کې پلزیوساران او موزاسوران له منځه یوړل او هډوکي لرونکي کبان، شارک، مولوسکان (په ځانګړې توګه آمونیټان، چې له منځه لاړل) او د پلانکټون ډېری بڼې یې له منځه یوړې. اټکل کېږي چې د نړۍ په سر ټولو ډولونو څخه ۷۵ سلنه یا له هغه څخه ډېر ورک شوي دي. په همدې حال کې دې ورکېدنې تکاملي فرصتونه هم رامنځته کړل: له هغه وروسته، ډېری ډلې د پام وړ تطابقي وړانګو اغیز لاندې راغلې – په ایکولوژیکي خالي شویو او ویجاړو شویو طاقونو کې نویو بڼو او ډولونو ته ناڅاپي او ګټور انحراف. تی لرونکي په ځانګړې توګه په پالئوجېن کې تنوع وکړه او نوې بڼې لکه اس، نهنګ، شوپړک او پرایمیټانو ته یې تکامل ورکړ. له ډایناسورانو څخه پاتې ډلې مرغان، ځمکني او سمندري الوتونکي وو چې د مډرنه مرغانو په ټولو ډولونو کې یې وړانګې لیدل کېږي. هډوکي لرونکي کبانو او په لوړ ګومان مارمولکانو کې یې هم وړانګې لیدل کېږي.

## د ورکېدو نمونې
د K-Pg ورکېدو پېښه شدیده، نړیواله، چټګه او ټاکنیزه وه او ډېری ډولونه یې له منځه یوړل. د سمندري فوسیلونو په اساس، اټکل کېږي چې د ټولو ډولونو ۷۵ سلنه یا له هغه څخه زیات له منځه تللي دي.

داسې ښکاري چې دې پېښې ټول براعظمونه په ورته وخت کې تر اغیزې لاندې نیولي دي. د بېلګې په توګه، نه الوتونکي ډایناسوران د شمالي امریکا له ماسټریشتیان، اروپا، آسیا، افریقا، سویلي امریکا او انټرکټیکا څخه پېژندل شوي دي، خو د سېنوزوئیک دورې څخه را په دې خوا ټوله نړۍ کې ناپېژانده دي. په ورته ډول، فوسیلي خاوره د بوټو ټولنو له منځه تلل په لرې پرتو سیمو لکه نوې مکسیکو، آلاسکا، چین او نوي زیلانډ کې ښکاروي.

د دې پېښې شدت سربېره، په بېلابېلو کلادونو کې د ننه د له منځه تللو د پام وړ تنوع شتون درلود. هغه ډولونه چې فوټوسنټیز پورې تړلي وو کم شول یا ورک شول ځکه چې د اټموسفیر ذرات د لمر نور بندوي او لمریزه انرژي چې ځمکې ته رسېږي هغه کموي. د بوټو دا ورکېدنه د غالبو بوټو ډولونو د بدلون لامل شو. ټول خوړونکي، حشره خوړونکي او لاش خوړونکي د ورکېدو له دې پېښې څخه ژوندي ووتل، کېدای شي لامل به یې خوراکي سرچېنو ته د هغوی د لاسرسي زیاتوالی وي. داسې ښکاري چې هیڅ داسې تی لرونکی به ژوندی نه وي پاتې چې یوازې بوټی خوړونکی یا یوازې غوښه خوړونکی وي. بلکې پاتې تی لرونکو او مرغانو د حشراتو، چېنجیو او حلزونونو له پاتې شونو څخه تغذیه کوله چې په خپل وار سره یې نور کوچني موجودات (د بوټو او څارویو مړه مواد) تغذیه کول.

په سیندیزو ټولنو کې، د ځناورو کمې ډلې له منځه لاړې، ځکه چې داسې ټولنې په مستقیم ډول د ژوندي بوټو خوړو باندې کمه تکیه لري او د وچې څخه مینځل شویو کوچنیو موجوداتو باندې ډېره تکیه کوي چې هغوی له ورکېدو څخه ساتي. په سمندرونو کې دې ته ورته خو ډېرې پېچلې بېلګې موندل شوې دي. دا ورکېدنه په هغو حیواناتو کې چې د اوبو په ستون کې یې ژوند کاوه لا شدیده وه د هغو په پرتله چې په سمندر یا سمندر په تل کې یې ژوند کاوه. د اوبو ستون حیوانات په ټولیزه توګه د ژوندیو فیتوپلانکټونونو لومړني تولید پورې تړلي دي، په داسې حال کې چې د سمندر د تل حیوانات تل یا هم ډېرې وخت له کوچنیو موجوداتو څخه تغذیه کوي. کوکولیتوفوریډان او مولوسکان (له هغې جملې څخه آمونیټان، روډیسټان، د خوږو اوبو حلزونان او صدفان) او هغه موجودات چې د هغو خوراکي زنځیر کې دا صدف جوړوونکي شامل وو، له منځه لاړل یا هم له درانه زیان سره مخامخ شول. د بېلګې په توګه، اټکل کېږي چې آمونیټان د موزاسورانو، د سمندري لویو خزندګانو یوه ډله چې د ورکېدو په سرحد کې دي، اصلي خواړه دي. له دې پېښې ژغورل شوي ترټولو لوی حیوانات چې له هوا څخه یې تنفس کاوه، تمساح ګانې او شامپسوسوران وو، چې نیمه اوبیز وو او کوچني موجوداتو ته یې لاسرسی درلود. نننۍ تمساح ګانې کولی شي د لاش خور په توګه ژوند وکړي او په میاشتو له خوړو پرته هم ژوندۍ پاتې شي، د هغوی ماشومان هم واړه دي، ډېر ورو وده کوي او د ژوند په څو لومړیو کلونو کې په عمده ډول له بې ستون فقراته او مړه موجوداتو څخه تغذیه کوي. دا ځانګړنې د کرېټیسوس دورې پای کې د کروکوډیلانو ژغورنې پورې تړاو لري.

د K-Pg ورکېدو پېښې وروسته، د ډېرو ایکولوژیکي خالي طاقونو سربېره، د بېرته راګرځېدو لپاره د ژوند تنوع د پام وړ وخت ته اړتیا درلودله.

## سرچينې