د DNA واکسین

د DNA واکسین د واکسینونو یو ډول دی چې د یوه معافیتي غبرګون د القا کولو په موخه، د DNA یوه انتي‌جېن کوډ کوونکې ځانګړې لړۍ، د یوه میکانیزم په توګه، د ژوندي موجود (اورګانیزم) یوکاریوتي حجرو ته د «ترانسفکشن» عملیې په لړ کې دننه کوي.

د DNA واکسینونه د جنتیک انجنیري له‌اړخه د تنظیم شوي پلاسمید د تزریق کولو له‌لارې عمل کوي؛ دغه پلاسمید د انتي‌جېن کوډ کوونکې DNA لړۍ لري چې پر وړاندې یې معافیتي سیسټم د یوه غبرګون ښودلو په لټه کې دی؛ له‌دې امله، حجرې په مستقیمه توګه انتي‌جېن تولیدوي او په پایله کې یو ساتندوی معافیتي غبرګون رامنځ‌ته کېږي. د نورو معمولي واکسینونو په پرتله، د DNA واکسینونه یو لړ تیوریکي ښېګڼې لري؛ د بېلګې په توګه: «د DNA واکسینونه، د معافیتي غبرګون د بېلابېلو زیات‌شمېر ډولونو د القا کولو وړتیا لري». د DNA یوشمېر واکسینونه په وترنري برخه کې ازمایل شوي دي. په ځینو حالتونو کې، له ناروغیو څخه د څارویو خوندیتوب موخه ترلاسه شوې ده، خو په ځینو کې بیا دغه خوندیتوب رامنځ‌ته شوی نه‌دی. په انسانانو کې د ویروسي، باکتریایي او پرازیتي ناروغیو او همد راز د سرطان ډولونو لپاره د درملنې موندلو په موخه څېړنې روانې دي. د ۲۰۲۱ز کال په اګوسټ کې، هندي چارواکو د ZyCov-D د کارونې لپاره بېړنی جواز صادر کړ. نوموړی واکسین د Cadila Healthcare درمل‌جوړونې کمپنۍ له‌خوا جوړ شوی ؤ او د انسانانو لپاره د DNA لومړنی تایید شوی واکسین دی.

## تاریخچه
معمولي واکسینونه د یوه پتوجېن ځانګړي انتي‌جېنونه او یا هغه ضعیف شوي ویروسونه لري چې په واکسین شوي ژوندي موجود کې یو معافیتي غبرګون راپاروي. څرنګه چې د DNA واکسینونه، د یوه انتي‌جېن د حجروي تولید (د پروټین بیوسنتیز) لپاره یو لړ کوډ کوونکي جنتیکي معلومات (DNA یا RNA) په ځان کې لېږدوي، نو نوموړي واکسینونه د جنتیکي واکسینونو له‌ډلې ګڼل کېږي. په DNA واکسینونو کې هغه DNA ځای په ځای شوې ده چې د یوه پتوجېن د ځانګړو انتي‌جېنونو لپاره د کوډ کولو عملیه ترسره کوي. جسم ته له پیچکاري کولو وروسته، DNA د هغو حجرو په واسطه جذبېږي چې د هغو نورمالې میتابولیکې پروسې، په جذب شوي پلاسمید کې د جنتیکي کوډ پر بنسټ، پروټینونه سنتیز کوي. په دغو پروټینونو کې د امینو اسید د لړیو هغه برخې شاملې دي چې د باکتریا یا ویروسونه ځانګړنې لري؛ نو له‌دې امله د بهرنیو (پردیو) پروټینونو په توګه پېژندل کېږي او کله چې د کوربه (host) حجرو له‌خوا پروسس او د هغو پر سطحه باندې ښودل کېږي، معافیتي سیسټم یو خبرداری ترلاسه کوي او هغه ته په کتو، معافیتي غبرګونونه راپارېږي. له بل پلوه، کېدای شي DNA په پروټین کې کپسولي شوی حالت غوره کړي ترڅو حجرې ته د دننه کېدلو لاره لا اواره کړي. که چېرې دغه کپسیدي پروټین (کپسید: د یوه ویروس پروټیني قشر) په DNA کې ځای په ځای کړل شي، ترلاسه شوی واکسین کولای شي د یوه ژوندي واکسین غښتلیا ترکیب کړي پرته له‌دې چې بیاراګرځېدونکي خطرونه ولري.

په ۱۹۸۳ز کې، انزو پاولېتي او دنیس پانیکالي د نیویارک په روغتیا وزارت کې یوه ستراتیژي رامنځ‌ته کړه، چې له‌مخې یې د جنتیک انجنیري پر مټ د بیاترکیب شوې DNA واکسینونو پر تولید باندې ټینګار وشو، ترڅو د چېچک معمولي واکسین هغو واکسینونو ته واوړي چې د نورو ناروغیو د مخنیوي وړتیا هم ولري. هغو، له نورو ویروسونو څخه (لکه: د هرپس ساده ویروس، هېپاتیتس B یا تور زېړی او انفلونزا یا ګریپ) د یو جېن دننه کولو له‌لارې، د غوا-تڼاکو ویروس DNA واړوله. په ۱۹۳۳ز کې، جفري اولمر او ورسره همکارانو یې د «مرک» په څېړنیزو لابراتوارونو کې وښودله چې په مستقیم ډول موږکانو ته د انفلونزا انتي‌جېن کوډ کوونکې پلاسمید DNA پیچکاري کول، ژوي او څاروي د انفلونزا له ویروس سره د راتلونکي ازمایښتي انتان پر وړاندې خوندي ساتي. په ۲۰۱۶ز کې، د زیکا ویروس لپاره د DNA د یوه واکسین ازمایښت، د متحده ایالاتو د روغتیا په ملي انسټیتوت کې پیل شو. د پلان له‌مخې، دغه مطالعه پر ۱۲۰ تنو باندې، چې عمرونه یې د ۱۸ او ۳۵ کلونو ترمنځ وي، ترسره کېده. جلا له‌دې، په میامي کې د «Inovio Pharmaceuticals» او «GeneOne Life Science» کمپنیو د زیکا پر وړاندې د DNA یوه جلا واکسین ازمایښتونه پيل کړل. د روغتیا ملي انسټیتوت (NIH) واکسین تر لوړ فشار لاندې د مټې په پورتنۍ برخه کې لګول کېږي. د واکسینونو لوړ شمېر تولید ستونزه د ۲۰۱۶ز کال تر اګوسټ پورې حل نه‌شوه. د HIV د مخنیوي په موخه د DNA واکسینونو جوړولو لپاره کلینیکي هلې‌ځلې لا روانې دي.

د ۲۰۲۱ز کال په اګوسټ کې، هندي چارواکو د ZyCov-D د کارونې لپاره بېړنی جواز صادر کړ. نوموړی واکسین د Cadila Healthcare درمل‌جوړونې کمپنۍ له‌خوا جوړ شوی ؤ او د COVID-19 پر وړاندې د DNA لومړنی واکسین دی.

## کارَونې
تر ۲۰۲۱ز کال پورې د انساني کارَونې هېڅ کوم DNA واکسین په متحده ایالاتو کې تایید شوی نه‌دی. لږشمېر تجربوي ازمایښتونو د ناروغۍ پر وړاندې د خوندیتوب رامنځ‌ته کولو لپاره پوره غښتلی غبرګون رامنځ‌ته کړی دی خو د دغه تخنیک ګټورتیا په انسانانو کې باید ثابته شي. په وترنري څانګه کې، د «لوېدیځ نیل» ویروس پر وړاندې د آسونو د معافیت لپاره د DNA یو واکسین تایید شوی دی. د دې ترڅنګ، د DNA واکسیناسیون، د ضدزهر سیرومونو د رامنځ‌ته کولو وسیلې په توګه هم تر څېړنې لاندې دی. کېدای شي د DNA واکسیناسیون، د مونوکلونال انتي‌بادي د القا لپاره د ټکنالوجي یوې تګلارې په توګه وکارول شي.

## ښېګڼې

* د انتان د خطر نه‌شتون
* د MHC، I کلاس او II کلاس مالیکولونو په واسطه د انتي‌جېن رامنځ‌ته کول
* ټایپ 1 او ټایپ 2 په لور د T-حجرې د غبرګون قطبي کېدنه
* د پام‌وړ پر انتي‌جېن باندې د معافیت متمرکز غبرګون
* د پراختیا او تولید اسانتیا
* د زېرمه کولو او لېږد رالېږد وړ
* لګښتي موثریت
* د پپتید سنتیز، د بیاترکیبي پروټینونو بیان او تصفیې او د زهري تقویتي درملو کارونې اړتیاوې لېرې کوي.
* د ایمونوجېن اوږدمهال تداوم
* په ژوندي موجود کې د بیان له‌لارې ډاډ ترلاسه کېږي چې د ترانسلېشن وروسته اصلاحاتو سره یوځای، پروټین تر ډېره طبیعي یوکاریوتي جوړښت ته ورته‌والی لري.

## نیمګړتیاوې

* پروټیني ایموجېنونو ته محدود (د باکتریایي پولي‌سکرایدونو په څېر، د غیرپروټیني انتي‌جېنونو لپاره ګټور نه‌دي)
* د باکتریایي او پرازیتي پروټینونو د غیرمعمولي پروسس کولو بالقوه لامل
* په ورته روغتیایي مرکز کې د بېلابېلو ژوندیو واکسینونو د تولید پر مهال متقابله ککړتیا

## د پلاسمید لېږدوونکی (ناقل)

### د لېږدوونکي طرح کول
د لوړ بیان لرونکو لېږدوونکو په کارولو سره، د DNA واکسینونه تر ټولو غوره معافیتي غبرګون رامنځ‌ته کوي. دا هغه پلاسمیدونه دي چې په ټولیز ډول، له یوه غښتلي ویروسي پروموتر (چاره‌ګر) څخه رامنځ‌ته شوي، ترڅو په ژوندي موجود کې د پام وړ جېن (یا مکمِله DNA) ترانسکرپشن یا ترانسلېشن لپاره زمینه برابره کړي. ځینې وخت، د mRNA د ثبات لوړولو او په پایله کې د پروټین د بیان زیاتېدلو په موخه، کېدای شي اېنترون A هم وراضافه شي. سربېره پر دې، پلاسمیدونه د پولي‌ادنیلېشن/ترانسکرپشن د پای ته رسېدنې غښتلي سېګنالونه لري؛ لکه: د غوا د ودې هورمون یا د سوی بېتا-ګلوبین پولي‌ادنیلېشن لړۍ. پولي‌سیسترونیک لېږدوونکي (د پام‌وړ له څوګونو جېنونو سره) ځینې وخت له یوه ایموجېن څخه زیات بیان یا د یوه ایموجېن او یو معافیتي محرکه پروټین د بیان لپاره جوړېږي.

څرنګه چې پلاسمید (په داسې حال کې چې تر شاوخوا 200Kbp پورې څه ناڅه کوچنی جنتیکي کوډ لېږدوي) هغه «وسیله» ده چې ایموجېن ورڅخه بیانېږي، په اعظمي کچه د پروټین بیان لپاره د ناقل (لېږدوونکي) د طرحې غوره‌ګرځونه اړینه ګڼل کېږي. د پروټین د بیان لوړولو یوه لار، د یوکاریوتي حجرو لپاره د پتوجېني mRNAګانو د کودوني کارونې غوره‌ګرځونه ده. پتوجېنونه ډېري وخت، د هدف نوعو په پرتله، بېلابېل AT محتوا لري، له‌دې امله د ایموجېن د جېن لړۍ په بدلون سره، د هغو کودونونو د څرګندېدلو له‌لارې، چې تر ډېره د هدف په نوعو کې کارول کېږي، د هغه بیان لوړولای شي.

د پام‌وړ بل ټکی، د پروموتر ټاکنه ده. پخوا کلونو کې تر ډېره د SV40 له پروموتر څخه کار اخېستل کېده، تر هغو چې څېړنو وښودله د رَوس سارکوما ویروس (RSV) پروموتر په واسطه هدایت کېدونکي ناقلین (لېږدوونکي) د بیان له لوړو کچو څخه برخمن دي. په وروستیو کلونو کې، په موډل سیستمونو کې د سایتومېګالوویروس (CMV) چټک لومړني پروموتر او سیس‌-اثر لرونکي ترانسکرپشني عنصر په کارونې سره «بیان» او معافیت رامنځ‌ته کولو کې زیاتوالی راغلی دی. د بیان کچو د لوړولو په موخه، د تقویتي لړیو، مصنوعي اېنترون، د ادنوویروس درې‌اړخیزې څانګې (TPL) لړیو او په پولي‌ادینالېشن او د ترانسکرپشن وروستیو لړیو کې د اصلاحاتو په شمول، اضافي اصلاحات (دومداره بدلونونه) کارول کېږي. د DNA واکسین د پلاسمید یوه بېلګه pVAC دی، چې په هغو کې له SV40 پروموتر څخه کار اخېستل شوی دی.

## سرچينې