عیسویت په لومړۍ پېړۍ کې

عیسویت په لومړۍ پېړۍ کې د عیسی علیه السلام د رسالت له پیله بیا د دولسو«۱۲» رسولانو تر مړینې (۱۰۰ مې) پېړۍ پورې د مسیحیت لومړنی تاریخ رانغاړي او په دې توګه د حواریینود زمانې په نامه هم پېژندل کېږی. لومړۍ مسحیت د عیسی علیه السلام د چوپړتیاوو له پېژندنې سره سمه وده وکړه. د عیسی(ع) له مړینی وروسته، د لومړنۍ پېړۍ د دویم معبد د دورې په وروستیو کې د هغه لومړیو پیروانو د آخر الزمان یهودانولومړنۍ فرقه جوړه کړه. په پیل کې په دې باور وو چې قیامت د عیسی علیه السلام د دورې له پای ته رسېدو سره پیل کېږی، د دوی باور ډېر ژر د عیسی علیه السلام د بېرته راتګ او د وخت په تېرېدو سره د الهی سلطنت په پیل کېدو بدل شو.

پاول، یو فریسي یهودئ و چې لومړني یهودي عیسویان یې ځورولي وو، بدل شو او د غیر یهودیانو په مینځ کې یې یهودیت ته بلنه «تبلیغ» پیل کړه. د پاول په وینا: غیر یهودیانو ته د یهودي حکمونو څخه د معافیت اجازه ورکول کېده، دی استدلال کوي چې ټول په عیسی (ع)باندې د دوی د باور له مخې توجیه شوي دي. دا اولیه عیسویت او یهودیت د تدریجي وېش یوه برخه وه، ځکه چې عیسویت په عمده توګه د یهودی پیروانو په شمول یو ځانګړی مذهب شو.

لومړنی عیسوی ټولنه په یورشلم کې وه، چې مشري یې جیمز جسټ، پیټر او جان کوله. د اعمالو 11:26 په وینا، انټیوچ هغه ځای و چې پیروان یې لومړی د عیسویانو په نوم یادیدل. پیټر وروسته د روم د امپراتورۍ په پلازمینه روم کې شهید شو. رسولانو د انجیل پیغام په کلاسیک نړۍ کې خپور کړ او د عیسویت لومړني مرکزونو شاوخوا یې د رسولانو لیدونه تاسیس کړل. وروستی رسول چې وفات شو د ۱۰۰مې پیړۍ جان وو.  

## رېښه
لومړنی یهودي عیسویان ځانونه د "لارې" (ὁ ὁδός) په نوم یادوي، هغه لاره چې د یسعیاه  څخه راځي، "د څښتن لاره چمتو کړئ. نورو یهودانو هم دوی ته "ناصرین" ویل  په داسې حال کې چې یوه بله یهودي - عیسوۍ فرقه ځانونه د "ایبیونیتس" (د "غریبانو") په نامه یادوي. د اعمالو ۱۱:۲۶ [H1] له قوله، د "مسیحی" اصطلاح په یوناني کې د عیسوی په نامه د لومړي ځل لپاره د انطاکیه (انټیوچ) په ښار کې د عیسی پیروانو ته اشاره شوې، چې معنایې د "مسیح پیروان" دي، د انطاکیه غیر یهودي اوسیدونکوله خوا د "عیسویت" اصطلاح په یوناني Χριστιανισμός)) تر ټولو لومړی شاوخواپه 100 م میلادی کال کې د انټیوچ د اګناټیوس لخوا کارول شوې.

## جرړې

### د یهودي – هیلینستي پس منظر
د یهودي – هیلینستي پس منظر اصلي مقالې: د نوې عهد نامې تاریخي مخینه، د دویم معبد یهودیت، هیلنیسټیک یهودیت، د یهودي ایسکولوژي "آخیرت پېژندنې"، عهد (بائبل)، او مسیح په یهودیت کې.

د عیسی لومړني پیروان د دویم معبد یهودیت په قلمرو کې د آخرالزمانی یهودي عیسویانو یوه فرقه وه. د ایبیونیتس په څېر لومړنۍ عیسوي ډلې په کلکه یهودي وې، او په بیت المقدس کې لومړنۍ عیسوي ټولنه، چې مشري یې د عیسی ورور جیمز جسټ کوله. "عیسویت "په لومړۍ پیړۍ کې د یهودیت په رومن فلسطین کې د یهودیت د یوې فرقې په توګه راڅرګند شو چې د لومړۍ پیړۍ په همغږي په نړۍ کې د روم قانون او یوناني کلتور تسلط درلود. هلنیستی کلتور په هر ځای کې د یهودانو په دودونو ژوره اغیزه درلوده. په یهودیت کې نفوذ په یهودي میشته سیمو هلنیستی کې یهودیت ته وده ورکړه چې د هیلینیزم کلتور او ژبه کې د عبراني - یهودي مذهبي دود رامینځته کولو هڅه کوي. هلنیستی یهودیت له دریمې پیړۍ څخه په پتولمیک مصر کې خپور شو، او د یونان، اناتولیا، سوریه، یهودو او مصر تر فتحې وروسته د لیسیتا مذهب د پام وړ وګرځېد.

لومړۍ پیړۍ سر کې په مقدس ځمکه کې ډیری سیالو یهودي فرقو شتون درلود، او هغه چې د ربینیک یهودیت او پروټو-اورتودوکس عیسویت جوړ شو له دغه دوو څخه وو. په فلسفی ښونځیو کې فریسیان، صدوقیان او زعالان (معتصیبین) شامل وو، مګر همدارنګه د ایسنس په شمول نورې لږ نفوذ لرونکي فرقې هم پکې شاملې وې. د قبل المېلاد اوبعدالمېلاد په لومړیو پېړیوکې د کرشماتي مذهبي مشرانو مخ په زیاتیدونکي شمیر کې برخه اخیستې وه چې کومه یوه به د ربینیک یهودیت مشره شي؛ کومه یوه به  د عیسی رسالت د لومړۍ یهودی عیسوی ټولنې د راڅرګندېدو لامل شي.

په لومړۍ پیړۍ کې د یهودیت مرکزي اندېښنه د خدای سره تړون او د خدای د غوره شوي خلکو په توګه د یهودانو حیثیت و. ډیری یهودیان باور لري چې دا تړون به د مسیح په راتګ سره نوي شي. ودیان په دې باور وو چې قانون د خدای له خوا ورکړل شوی، ترڅو د دوی د څښتن عبادت او له یو بل سره د دوی په تعامل کې لارښود کړي ، "خدای دغه لویه ډالۍ" خپلو خلکو ته ورکړې وه.

د یهودي مسیح مفکوره د دویمې پیړۍ څخه تر اولې پیړۍ پورې په اپوکلپټیک ادب کې ریښه لري، د ډیویډیک لین څخه د راتلونکي مشر یا پاچا ژمنه کوي چې تمه کیږي په مقدسو تېلو سره مسح شي او د مسیحي دورې په جریان کې د یهودي خلکو واکمني وکړي او نړۍ ته به راشي مسیح ډېری وخت به عبرانی کې د "پاچا مسیح" په مرهټی ژبه کې د ملخ مشیخ او په رومانیایی کې د ملکا میشیحه په نومونو یادیږي.

### د عیسی(ع) ژوند او رسالت
عیسوي منابع لکه څلور ګونی انجیلونه، د پاولین خطونه او د نوي عهد نامېاوپو کرافی برېښنا پاڼې، د عیسی(ع) په اړه مفصلې کیسې لري، مګر پوهان د عیسی(ع) په اړه د بائبلیکي حسابونو په اړه د ځانګړو پیښو د تاریخ په اړه اختلاف لري. یوازې دوه پیښې چې د "تقریبا نړیوال رضایت" سره تړاو لري دا دي چې، عیسی(ج) د جان له خوا بپتسما شوی و او د روم پریفیک پونټیوس پیلاټ په حکم سره صلیب شوی و. انجیلونه دیني اسناد دي، کوم چې لیکوالانو ته هغه معلومات چمتو کوي چې د عیسوي ټولنو د مذهبي پرمختګ لپاره اړین ګڼل کیږي، په کومو کې چې دوی کار کاوه. په دوی کې لنډ لنډیزونه، اونخښې شامل دي، کوم چې د انجیل لیکوالانو د دوی د اهدافو سره سم په مختلفو لارو ترتیب کړي.

مسیحي سرچینې چې د عیسی(ع) د تاریخ مطالعې او رامینځته کولو لپاره کارول کیږي، یهودي سرچینې لکه جوزیفس او رومي سرچینې لکه تاکیټس په کې شاملې دي. دا سرچینې د عیسوي سرچینو لکه پاولین ایپیسلس او Synoptic انجیلونو سره پرتله کیږي. دا سرچینې معمولاً له یو بل څخه خپلواکې دي (د بېلګې په توګه د یهودي سرچینې له رومی هغو سرچینه نه اخلی) او د دوی ترمنځ ورته والی او توپیرونه د تصدیق په پروسه کې کارول کیږي.

#### تاریخي شخصیت
د انجیل په روایتونو کې د عیسی علیه السلام د ژوند د توضیحاتو او د هغه د تعلیماتو په معنا باندې د پوهانو تر مینځ پراخ اختلاف شتون لري .پوهان اکثراً د تاریخ د عیسی او د عقیدې د مسیح ترمنځ توپیر کوي او په دې اړه دوه مختلف حسابونه موندل کیدی شي.
----[H1]د دغه په اصلی معنی پوه نه یم 

## سرچينې