د افغانستان باندنۍ اړيکې

افغانستان یو غرنی  هیواد دی  چی  سمندر ته  لاره نه لری  او په وچو با ندی محاط  دی . افغانستان د منځنی اسیا ؛ دهند براعظمگی او منځنی ختیځ تر منځ واقع سوی دی .
افغانستان په ډیرو پخوانی پیړیو کی د ایران ؛ هند او چین ؛ دری سیمیزوتمدنونو ترمنځ واقع  سوی ؤ ؛ او د دغو هیوادونو  مواصلاتی لاری د افغانستان د خاوری څخه تیریدلی .  او له دی کبله چی افغانستان د هند اصلی گزرلاره شمیرل کیده   تل دجهانخارانو اولوی فاتحینو تر تیرۍ  لاندی ؤ ؛ اوهغوی دهنددغنی اوشته منی  هیواد د نیولو په خاتر دافغانستان خاوره یی تر پښو لاندی کوله . 
په نولسم پیړی کی  د برتا نیی او د تزاری روسیی  دامپراتوریو تر منځ د یو حایله هیواد په توگه واقع سوی ؤ .اوله همدی کبله ډیراستراتیژیکه اهمیت یی درلودله. همدارنگه افغانستان دساړه جگړی په موده کی دپخوا شوروی او دامریکی اوغربیانو تراغیزی لاندی سیمی(هنداو پاکستان )ترمنځ د یو  حایل هیواد په  توگه  خنډ سوی ؤ ؛ او په همدی سبب  افغانستان تل  د نړیوالو د کشالو په خاترد ډیرو ستونزو او کړاونو سره مخامخ سوی د ی  او همدارنگه د خپل معاصرپه تاریخ کی هم د ډیرو ناوړو ستونزو سره لاس په گیروان سوی دی  او د دغه هیواد اقتصادی بڼی ویجاړه او ددغه خاوری ډ یر بچیان کډوال او جلاوطنه سوی ده  .  او اوس هم د افغانستان نوی دولت چی دامریکی اونړیوالو ټولنو ترحمایتونولاندی جوړسوی دی د افغانستان دامنیت د تامینولو لپاره له ډیرو خنډو نوسره مخامخ اودلوی استونزو سره لاس په گریوان دی.

## د افغانستان تاریخ ته لنډه کتنه
افغانستان د مسیح د میلاد څخه مخکی بیا ترمیلادی دومه پیړی پوری  د ایران او د منځنۍ اسیا هیوادنو سره گډه سیاسی  او فرهنگی تاریخ درلودله. او دمیلادی دوم پیړی څخه بیا داسلام ترپیداکید لو پوری (د کوشانیانو او یفتلیانو د حکومتونو څخه پرته) د ملوک الطوایفۍ  په ډول اداره کید له . داسلام د ظهوره څخه بیا دابدالیانو تر  حکومت پوری د افغانستان خاوره د لوی خراسان ترعنوان لاندی داسلامی خلافت او داسلامی تمدن یوه برخه شمیرل کیدله. او د سیمیز امیرانو(طاهریان؛ صٌفاریان اوغزنویان) له خوا اداره کید له.او دایران او منځنۍ اسیا هیوادونو سره یو ه گډه سیاسی واحد یی جوړوله .  
خواوسنی افغانستان د ۱۷۴۵م کال(۱۱۲۶)دابدالی احمدشاه خان په لاس دیوخپلواکه او مستقله هیواد په توگه را منځ ته سوه.  د شازمان خان څخه وروسته (۱۸۰۱م) دانگریزانو لاس وهنی پیل سوه او په ۱۸۳۹کال کی انگریزان په افغانستان باندی پوځی تیری وکړه او شاشجاع یی د افغانستان په امارت وټاکل خوانگریزان دافغانستان اودکابل ولس دقیامونوپه واسطه  دافغانستان څخه وشړل سوه . انگریزان په ۱۸۷۸م کا ل کی بیادافغانستان جنوبی سیمو باندی تیری وگړل او د گندمک نگینه تړون یی پرمحمد یقوب خان باندی تحمیله کړه؛چی دهغه تړون پر اساس دافغانستان سیاسی خپلواکی له منځه ولاړ . 
په ۱۸۳۹کال کی انگریزان د دیورنټ ترون یی پر امیرعبوالرحمان باندی لاسلیک کړ او د افغانستان او پاکستان اوسنی پلی؛ دهغه تړون پراساس تعین سو او پښتانه وکړی  د دغو پلی په دوو خواو باندی پاته سول. 

په ۱۹۱۹م کال دامان الله خان په وخت کی دافغانستان او برتانیی د دریمی جکړی په نتیجه کی د افغانستان خپلواکی د موجوده سرحداتو په چوکاټ کی په رسمیت وپیږیندل سو.  
د۱۳۵۲کال دچنگا ښ دمیاشتی په ۲۶ نیټه کی د داؤدخان دکودتا په ټرڅ د ظاهرشاه سلتنطی حکومت له مینځه ولاړ او دافغانستان جمهوری نظام بڼه کیښودل سو . 
د ۱۳۵۷ لمریزکال د غویی میاشتی په اومه نیټه کی د یو کمونستی کودتا په سبب دافغانستان خونړۍ بحران پیل سو چی  دهغه ویرانونکی اغیزی لا تراوسه روانه ده .  دافغانستان د ولسی اسلامی جهاد دپراختیا سره دکمونستی رژیم دجدی سقوطه سره مخامخ سو؛خوپخوانی شوروی د ۱۳۵۸دسلواغی دمیاشتی په ښپږمه نیټه کی خپل پوځی ځواکونه افغانستان ته ولیږده اوپردغه  هیواد باندی نظامی تیرۍ  وکړه. د شوروی د تیرۍ د څورلسو کالو په موده کی ۱/۵میلیون تنه
وژلی یا معیوب سوی دی . او همداراز ۸ میلیون تنه په گاونډﺉ هیوادونوکی کډوالی سوی دی. 

خودافغانستان دولس داسلامی انقلاب په سبب دکمونستی نظام بڼی په نړی کی دتل لپاره نابوده سول . او روسان هم دی ته مجبوره سول چی  د ۱۳۶۷کال د سلواغی په ۲۶ نیټه کی خپل ټول
ځواکونه د افغنستان څخه وباسی .
د ۱۳۷۱ لمریزکال دغویی په اتمه نیټه کی د نجیب دکمونستی رژیم د نسکوریدلوڅخه وروسته د مجاهد ینواسلامی دولت  په کابل کی واک ترلاسه کړه خو د باندنیو مداخلاتو په سبب کورنی جگړی پیل سو . په ۱۳۷۳ کال کی طالبان د کندهار له خوا پیداسول او په ۱۳۷۵/۷/۵ نیټه کی دکابل ښاریی ونیول .  وروسته د شیلوکالو جکړو څخه د طالبانو د حکومت سره په دغه جنگ ځپلی هیواد کی یو څه نسبی ثبات او امنیت  پیدا سو . خو هغه ثبات هم یو؛  دوه کاله لپاره ؤ . 
ځکه چی دطالبانو د حکومت سخنه او افراطی چلند دنړیوالو ټولنو انتقادونه وپاروله ؛ له بلی خواطالبان دنورو قومی ډلوسره په تاو تریخ والی پیل کړل .هغوی غوښتل چی داسلام شرعیت
دخپل ځانگړی افراطی لیدتوگﺉ پربنسټ جاری کړی او په جبرباندی پرټولو وکړی وقبلوی . 
سره د دی چی دافغانستان ۹۰ فیصده خاوری دطالبانو تر کنټرول لاندی ؤ خو د دوی ناوړه اوغلطه پالسی سبب سوچی نړیوالوټولنی اوهیوادونه دهغوی حکومت په رسمیت ونه پیژینی.   
د نړیوالواصلی کړکیچنه د طالبانوسره د اسامه بن لادن موجودیت په افغانستان کی ؤ . بن لادن د القاعدی مشر د امریکی دسفارتنو دچاودنی (۱۹۹۸م) اود سپتامبردیولسمی  نیټی د حملاتو په جرم  د امریکی له خوا تورن سوی ؤ .   د بن لادن څخه د طالبانوشدیده حمایت سبب سو چی امریکا اوبرتا نیا په ۹/۶ / ۱۳۸۰نیټه کی پرافغانستان په یو لوی برید باندی لاس پوری کړی . چی د هغه په سبب دطلبانو حکومت له منځه ولاړه او دښاغلی ربانی حکومت د دوم ځل لپاره په کابل کی واک ترلاسه کړه. 

په ۱۳۸۰/۹/۲۳ نیټه کی د بن دغونډی په المان کی دملگروملتونو ترسرمشری لاندی د۱۴ ورځوپه موده پرانستل سول او دبن دتړون پربنسټ دافغانستان نوی اسلامی جمهوریت دښاغلی حامد کرزی په ریاست وټاکل سو او په ۱۳۸۰/۱۰/۱  نیټه په کا بل کی واک یی ترلاسه کړه .
په ۱۳۸۳/۳/۲۱ نیټه کی د بن د تړون پراساس اضطراری لویه جرگه په کابل کی پرانستل سو او انتقالی دولت دښاغلی حامدکرزی په ریاست د دووکالولپاره وټاکل سو.داساسی قانون لویه جرگه هم په ۱۳۸۳/۹/۲۳نیټه کی پرانیستل سوچی ددوه ویشتو ورځو خبری اتری نه وروسته دخارجی څیړونکو ترفشارلاندی  نوی اساسی قانون تصویب ته ورسید .  په ۱۳۸۳/۷/۱۸ نیټه کی دجمهوری ریاست ټاکنی پرانیستل سوچی دهغه په نتیجه کی دافغانستان دایمی دولت دښا – غلی حامد کرزی په ریاست د پنځوکالو لپاره وټاکل سو.
   
دطالبانو دسقوط څخه وروسته دافغانستان ډیره ولایتونه د سیمیزکومندانانو ترولکی لاندی ؤ او دکابل نوی دولت پرهغوی باندی کنټرول نه درلود خو په  تلو تلو سره دولت وکولای سول چی د ایساف د ځواکونو په مرسته  خپل کنټرول پر نورو و لایتونو با ندی ټینگ کړی  .  خو     د طالبانو وسلواله ملیشی  د کابل او دناتو دځواکونو سره لاتراوسه جنگیږی؛ ځکه چی دطالبانو په نظر  دامریکی ترمشری لاندی دناتوځواکونه ؛ پردی  تیرﺉ کونکی ځواکونه گڼل کیږی . او هغوی په جنوبی سیمو کی پراخه نفوذ لری . د دولت او دناتوځواکونه دافغانستان د پوره امنیت ندی برابر کړی . اود امنیت د نشتوالی له کبله د نشیی توکوتجارت ډیرسوی دی  ویل کیږی چه دتریاکوکرل په نړی ترپنځه نوی  فیصده رسیدلی او ترشپیته فیصده اقتصاد له همدی لاری په لاس راځی . 
 
## ټوليز مالومات
• جمعیت : ۲۶ میلونه (ملل متحد ۲۰۰۵)
• پلازمینه :  کابل  .
• مساحت : ۲۲۵ ؛ ۶۵۲ کیلومټرمربع .
• لوی ښارونه : هرات ؛ کندهار ؛ مزارشریف  ؛ جلال آباد .
• داکثریت ژبه : پښتو او دری .
• داکثریت دین :  اسلام ( حنفی ؛ جعفری ؛ اسماعیلی).
• دژوندون هیله :۴۳ کاله  (دملل متحد امار)
• د پیسود واحد نوم : افغانی . 
• عمده صادرات : میوی ؛ وچه سوی میوی ؛ غالۍ ؛ پشم؛ تریاک 
• د اینترنټی نشه : af 
• د ټلیپون دنړیوال کدلمر: ۹۳+   
• د ټولومشترکو پلو اوږدوالی : ۵۵۲۹ کیلومټره
* دایران سره دگډو پلی اوږد والی (لویدځ) ۹۳۶ کیلومتره 
* د ترکمنستان سره دگډو پلی اوږدوالی (شمال) ۷۴۴ کیلومتره 
* د ازبکستان سره دگډو پلی اوږد والی (شمال) ۱۳۷ کیلومتره 
* د تاجیکستان سره دگډو پلی اوږدوالی (شمال) ۱۲۰۶کیلومتره 
* د چین سره د گډو پلی اوږد والی (ختیځ) ۷۶ کیلومتره 
* د پاکستان سره د گډو پلی اوږدوالی ۲۴۳۰ کیلومتره 

## سیاسی مشران
د جمهور ریس حامد کرزی په ۱۹۵۷کال کی دکندهارپه جنوبی سیمو کی وزیږدل او په هند او فرانسی کی یی لوست کړی دی . دشورویانود تیری په موده کی دافغانستان څخه دباندی مهاجرسوی ؤ. ښاغلی حامدکرزی په  ۲۰۰۱ م کال کی دطالبانو څخه وروسته د افغانستان د جمهور ریس په توگه وټاکل شو. 
د وکیلانو دجرگی ریس :   یونس قانونی دافغانستان د وکیلانوجرگه دافغانستان دمختلفو سیاسی ډلووکیلانوڅخه جوړ سوی دی دمسلمان مجاهدینو وکیلان اوهمدا رنگه ؛د تکنوراتانو؛ سکولارانو او کمونستانو وکیلان هم پکی شته.
دمشرانو دجرگی(سنا) ریس :  صبغت الله مجددی 
د باندنیو چارو وزیر :  رنگین دادفراسپنتا 
د دفاع وزیر  :  عبدالرحیم وردک 
د کورنیو چارو وزیر :  ضرار احمد مقبل 
د مالیی وزیر  :  انو الحق احدی

## گوندونه او اجتماعی سازمانونه
هغه گوندونه چی دفعالیت رسمی مجوز لری
*  دسکولار دحزبونوشمیره   :  ۸۶  
* دکمونستی سابقی لرونکی گوندونو شمیره : ۲۹ 
* د اسلامی گوندونو شمیره :  ۲۳  
د اجتماعی رسمی سازمانونه شمیره  :  ۷۶۵ سازمان   . 
د افغانستان د گوندونو ؛ حزبونو او اجتماعی سازمانونوشمیره ؛ کوم چی دفعالیت رسمی مجوز لری د افغانستان په داخل او خارج  کی د ۱۲۸۴ څخه تر ۱۳۷۶کال پوری  زیاتره تر ۱۲۱۰ عددو پوری رسیږی . 

## رسنی
دطالبانو دواک په موده کی ټول خبری رسانی د هغوی تر شدیده کنټرول لاندی ؤ . د افغانستان ملی راډیو؛ دشریعت غږ ؛ په نامه بدل سوی ؤ  اود طالبانودځانگړی افراطی نظریاتو تبلیغ یی کاوه . ټلویژیون هم داخلاقی فسادونو دمنشا په  تور ممنوع سوی  ؤ . په ۲۰۰۱ م کال کی  د طالبانو د سقوط څخه وروسته دافغانستان راډیو خپل خپرونی له سره ونیوله ؛ او د افغانستان ټلویژیون هم پرانیستل سو.  دافغانستان ورځپاڼی  خورا ډیراو پوره آزادی  لری  خو دشمیرنی له نظره ډیرزیاته ندی . دطالبانو دنسکوریدلو څخه وروسته په نوی دولت کی څو نوی راډیوی استیشنونه په کار پیل کړی دی . 
په ۲۰۰۴ کال کی د مطبوعاتو نوی قانون تصویب سوله ؛چی دهغه پراساس پر اسلام او نورو ادیانو باندی نیوکی اوانتقاد کول ممنوع سوی دی .  نور خارجی راډیوگانی هم دافغانستان لپاره
پروگرامونه خپره کوی  لکه؛ بی بی سی چی  د اف ام په لنډوڅپوکی هم خپریږی ؛ دفرانسی دراډیو نړیواله څانگه ؛ دآزاده اروپا غږ ؛ دأزادﺉ غږ(د ایساف دځواکونو له خوا خپریږی)  ؛ دامریکی غږ  او داسی نور .

## دولتی ورځپاڼی
# انیس (په دری ژبه ) 
# هیواد (په پښتو ژبه) 
# اصلاح (په پښتو او دری ژبه) 
# کابل تایمز(په انگریزی ژبه) 
# اتفاق اسلام (په دری ژبه په هرات کی خپریږی)

### مستقله ورځپاڼی
# چراغ 
# دملی آرمان 
# ویسا
# د سحارغږ 
# افغانستان 
# دنجات لاره 
# اراده 
# ترقی (پرمختگ)
# اوټ لوک افغانستان (انگریزی ژبه)

### ونیزمجلی
# کابل 
# دمجاهد پیغام 
# ملی اقتدار 
# پنجره (کړکی)
# ملی مشارکت 
# کلید 
# ولس(مردم) 
# ټولنه

### راډیویی استیشنونه
# دافغانستان ملی راډیو
# سحارپخیر افغانستان 
# دهرات راډیو
# دبلخ راډیو 
# دکندهار راډیو 
# دکلید راډیو (مستقله راډیوچی په کابل کی خپریږی) 
# آرمان اف ام (دکابل تفرحیی او دتجاری اعلانونو راډیو)
# د آزاد افغانستان راډیو- شخصی راډیو

### ټلویژونی استیشنونه
# دافغانستان ملی ټلویژیون 
# دبلخ ټلویژیون 
# د هرات ټلویژیون 
# اینداره – مستقله استیشن
# دطلوع ټلویژیون 
# د آریانا ټلویژیون (نړیوال اسپوږمکی او مستقله تلویژیون)
# افغان ټلویژیون 
# دتمدن تلویژیون

### خبری آژانسونه
# دباخترآژانس دولتی خپرونه 
# دپژواک خبری آژانس – مستقله 
# دافغان اسلامی خبری آژانس(په انگریزی او پښتوژبوپه پیښور کی )

وېشنيزه:د افغانستان حکومت