اقلیمي امنیت

**اقلیمي امنیت** هغو امنیتي خطرونو ته ویل کېږي چې په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د اقلیم په نښو کې د بدلونونو له امله رامنځته کېږي. دا مفهوم پر دې مفکوره متمرکز دی چې په اقلیم پورې اړوند بدلونونه په ټولنه کې هغه شته خطرونه ډېروي چې د انسانانو، اېکوسیستمونو، اقتصاد، زېربناوو او ټولنو امنیت ګواښي. په اقلیم پورې اړوند امنیتي خطرونه په نړۍ کې د سولې او امنیت د مدیریت د ډول لپاره پراخې پایلې لري. که سم مدیریت ونه‌شي، د اقلیم له بدلون سره تطابق او د اغېزو کمولو لپاره اقلیمي اقدامات هم ښايي پر انساني امنیت منفي اغېزې ولري.

اقلیمي بدلون دا ظرفیت لري چې شته کړکېچونه ډېر کړي یا نوي کړکېچونه رامنځته کړي – په دې توګه د یوه ګواښ ډېروونکي په توګه عمل کوي. دا د تاوتریخجنو جګړو او نړیوال امنیت لپاره یو کتلېست کېدای شي. د څه باندې ۵۰ کمي څېړنو یوه مېټا انلایز، چې د اقلیم او شخړو تر منځ اړیکه یې څېړله، وښوده چې "د هر ۱ معیاري انحراف (1σ) لپاره په اقلیم کې بدلون د تودوخې درجې د ګرمېدو یا شدید ورښت لامل کېږي، متوسط اټکلونه ښيي چې د خپلمنځي تاوتریخوالي فرېکونسي ۴ سلنې ته لوړېږي او د ډلو تر منځ د تاوتریخوالو شمېر ۱۴ سلنې ته پورته کېږي. د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوی وايي چې په چاپېریالي کډوالۍ کې ګډوډي ښايي د شخړو له ډېروالي سره مرسته وکړي، که څه هم دوی د کم‌پيدا سرچینو د د ډېروالي پر رول لږ ډاډه دي. البته اقلیمي بدلونونه تل د تاوتریخوالي لامل نه کېږي او شخړې ډېری وخت له یو بل سره د تړلو عواملو له امله رامنځته کېږي.

ګڼو کارپوهانو خبرداری ورکړی چې اقلیمي بدلون ښايي د شخړو د زیاتېدو لامل شي. د متحدو ایالتونو له متقاعدو جنرالانو جوړ «پوځي مشورتي پلاوي» وړاندوېینه وکړه چې د ځمکې تودوخه به په نا امنو سیمو کې د «خطر د ضریب» په توګه عمل وکړي. د ستراتیژیکو او نړیوالو څېړنو مرکز او د امریکا د نوي امنیت مرکز چې د واشنګټن دوه فکري مرکزونه دي، راپور ورکړی چې توپانونه "د سیمه‌ییزو او ان ملي هویتونو د ننګولو وړتیا لري او په پایله کې یې د سرچینو پر سر وسله‌والې شخړې پېښېدای شي." دوی وايي چې تر ټولو لوی ګواښ به "په هېوادونو کې دننه او بهر د خلکو له پراخې کډوالۍ څخه" پېښ شي. له دې سره سره، نور څېړونکي په دې اړه لا ډېر شکمن وو: یوې څېړنې د ۱۰۰۰ او ۲۰۰۰ کلونو تر منځ په اروپا کې د اقلیم او شخړو تر منځ هېڅ کومه بامعنا احصایوي اړیکه پیدا نه‌کړه.

د اقلیمي بدلون او امنیت تر منځ اړیکه په ټوله نړۍ کې د مقاماتو په ځانګړي ډول د ملګرو ملتونو د امنیت شورا او د مخ پر ودې جي۷۷ ډلې هېوادونو لپاره اندېښنه ده. لرې نه ده چې د اقلیمي بدلونونو اغېزې به د یوه امنیتي ګواښ په توګه مخ پر ودې هېوادونو ته سخت زیان ورسوي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزیرې «مارګارټ بکېټ» ویلي چې "یو بې‌ٍثباته اقلیم به د شخړې ځينې لوی محرکونه ډېر کړي چې د کډوالۍ فشارونه او د سرچینو لپاره سیالي یې بېلګې دي." د اقلیمي بدلون د انساني اغېزو او د تاوتریخوالي او وسله‌والو شخړو د ګواښونو تر منځ اړیکه ځانګړی اهمیت لري، ځکه چې څو بحراني یا سخت شرایط په هم‌مهاله ډول تر اغېز لاندې راځي.

## مخینه
اقلیمي امنیت هغو امنیتي خطرونو ته ویل کېږي چې په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د اقلیم په نښو کې د بدلونونو له امله رامنځته کېږي. اقلیمي بدلون د بېلابېلو امنیتي راپورونو له لارې په یوویشتمه پېړۍ کې د نړیوال امنیت لپاره د یوه ستر ګواښ یا ناورین په توګه پېژندل شوی دی. په ۲۰۲۰ کال کې د نړیوالو فاجعه‌بارو خطرونو راپور چې د نړیوالو ننګونو بنسټ خپور کړی، څرګندوي چې اقلیمي بدلونونه به په ډېر احتمال سره د تمدن پای وي. ۷۰ سلنه نړیوال دولتونه اقلیمي بدلون د ملي امنیت موضوع ګڼي. اقلیمي خطرونو ته د پالیسیو لېوالتیا په چټکۍ سره وده کړې او د نورو موضوعاتو لکه د خوړو او انرژۍ امنیت، د کډوالۍ پالیسي او ډپلوماټیکو هڅو تر څنګ د پالیسۍ پر اجنډا هم اغېز کوي. اقلیمي بدلون یوه نړیواله ننګونه ده چې په اوږد مهال کې پر ټولو هېوادونو اغېز کوي، ځکه د اقلیمي بدلونونو اغېزې په نابرابر ډول په بېلابېلو سیمو کې خپرېږي. له دې سره سره، ښايي پر څنګ ته شویو او زیانمنونکو ټولنیزو ډلو لا ډېره نامتناسبه اغېزه وکړي.

په ۲۰۱۸ کال کې د نړیوال ګواښ د ارزونې راپور کاږي:تېر ۱۱۵ کلونه د معاصر تمدن په تاریخ کې تر ټولو ګرمه دوره وه او تېر څو کلونه تر ټولو ګرم کلونه ثبت شوي دي. په ګرمه نړۍ کې د هوا سختې پېښې د لویو اغېزو احتمال لري او ښايي له نورو لاملونو سره یو ځای شي او د بشري ناورینونو، نښتو، د اوبو او خوراکي توکو د کمښت، کډوالۍ، د کاري قوې د کمښت او د برېښنا د پرې کېدو خطر ډېر کړي. څېړنو په ځمکنيو سیستمونو کې له اقلیم سره اړوند هغه شاخصونه نه دي پېژندلي چې د اقلیم د ناڅاپي بدلونونو احتمال ښيي.

## اغېز
په ۲۰۰۳ کال کې «پيټر شوارټز» او «ډاګ رانډال» د متحدو ایالتونو د ملي امنیت لپاره د اقلیم د اړوندو سناریوګانو احتمالي اغېزې وڅېړلې او دا پایله یې ترلاسه کړه چې "موږ د اقلیم د بدلون لپاره سناریو جوړه کړې ده، که څه هم ډېره احتمالي نه ده، خو د منلو وړ ده او دا به د متحدو ایالتونو ملي امنیت په داسې ډول وننګوي چې سملاسي دې موضوع ته پام وکړي." په موندنو کې راغلي وو:دا احتمال شته چې د ځمکې دا تدریجې ګرمېدل به د سمندر د ترموهالین لېږدوونکي د ناڅاپي ټکني کېدو لامل شي چې له امله یې د ژمي په موسم کې شرایط سختېږي، د خاورې رطوبت په چټکۍ سره کمېږي او په هغو مشخصو سیمو کې د ډېرو شدیدو بادونو لامل کېږي چې اوس مهال د نړۍ لویه برخه خوراکي توکي په کې تولیدېږي. که کافي چمتووالی موجود نه وي، پایله ښايي د ځمکې په چاپېریال کې د انسان د لېږد ظرفیت پوره راکم کړي.

### روغتیا
څېړنو د تودوخې د سختو څپو له امله د مړینې کچه ښودلې ده. د تودوخې سخت شرایط کولای شي د حرارت د تنظیم لپاره د انسان پر ظرفیت غالب شي؛ راتلونکې سناریوګانې ښيي چې د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید په ډېرېدو سره به په کال کې د نړۍ شاوخوا ۷۴ سلنه نفوس لږ تر لږه د شلو ورځو لپاره د وژونکې تودوخې له پېښو سره مخامخ کېږي.

### رواني اغېزې
په ۲۰۱۱ کال کې په «امریکن سایکالوژېست» مجله کې یوې مقالې د اقلیمي بدلون له امله د رواني اغېزو درې برخې مشخصې کړې: 

* مستقیمې اغېزې - "د شدیدې هوا او بدل شوي چاپیریال حادې یا زیان اړوونکې اغېزې"
* غیر مستقیمې اغېزې - "د اغېزو د مشاهدې پر بنسټ د عاطفي هوساینې ګواښونه او د راتلونکو خطرونو په اړه اندېښنې لرل"
* رواني ټولنیزې اغېزې - "د تودوخې، وچکالۍ، کډوالیو او د اقلیم له امله د شخړو او تر ناورین وروسته د تطابق اوږدمهاله ټولنیزې اغېزې"

د اقلیمي بدلون له امله د ټولنیزو رواني اغېزو پایلې د تاوتریخوالي زیاتوالی، د ډلو تر منځ شخړې، بې‌ځایه کېدل او ټولنیزې - اقتصادي نابرابرۍ دي. د څېړنو پر بنسټ، د تودوخې او تاوتریخوالي تر منځ اړیکه موجوده ده او د ځمکې په متوسطه تودوخه کې هر ډول زیاتوالی د تاوتریخوالي د زیاتېدو احتمال له ځانه سره لري.

### شخړې
دا چې اقلیمي بدلونونه پر ټولنو او د انسانانو پر ژوند پراخې اغېزې لري، نو احتمالي امنیتي پېښې خورا پراخې او پېچلې دي. دې موضوع ته په ۲۰۰۷ کال کې هغه مهال پام ډېر شو چې د اقلیمي بدلونونو د کمولو په برخه کې د هڅو له امله «ال ګور» او د اقلیمي بدلون حکومت‌منځي پلاوي ته د سولې په برخه کې د نوبل جایزه ورکړل شوه. په هماغه کال د ملګرو ملتونو امنیت شورا د اقلیمي بدلون او امنیت په اړه لومړنۍ مناظره جوړه کړه او وروسته په ۲۰۱۲، ۲۰۱۸، ۲۰۱۹ او ۲۰۲۰ کلونو کې په دې اړه نورې تعقیبي مناظرې هم جوړې شوې. د دې موضوع په اړه په یوه څېړنه کې د نړیوال بدلون په اړه د جرمني مشورتي شورا څلور مسیرونه مشخص کړل چې احتمالاً اقلیمي بدلونونه له شخړو سره تړي: د تازه اوبو سرچینې ویجاړول، خوراکي ناخوندیتوب، د طبیعي پېښو ډېروالی او شدت او د کډوالۍ د بڼو ډېروالی یا بدلون. راپورونه وايي چې دا لاملونه ښايي تاوتریخجنې شخړې ډېرې کړي، مثلاً د تاوتریخوالي لپاره د فرصتونو جوړښتونه بدلول (مثلاً کله چې دولتونه کمزوري وي نو محروم خلک په اسانۍ د وسله‌والو ډلو له‌خوا ګومارل کېدای شي) یا د زیانمنو خلکو شکایتونه لا پسې ډېر کړي.

په ۲۰۱۶ کال کې د بولټن اتومي ساینس‌پوهانو (Bulletin of the Atomic Scientists) له‌خوا په خپره شوې مقاله کې وړاندیز شوی چې په اقلیم پورې د اړوندو موضوعاتو پر سر شخړه ښايي د اټومي شخړې لامل شي چې په دې کې کشمیر، هند او پاکستان شامل دي. خو ځینې پوهان په دې باور دي چې اقلیمي بدلون دا احتمال نه‌لري چې د دولتونو تر منځ د جګړو پر ماهیت لوی اغېز ولري، خو پر کورنیو جګړو او ټولنیز شخړو يې د اغېزو په اړه اندېښنې مطرح شوې دي. د ۶۰ څېړنو د یوه مېټا انلایز پر بنسټ هسیانګ، بورک او میګویل دې پایلې ته رسېدلي چې ګرمه تودوخه او شدید ورښتونه ښايي خپلمنځي تاوتریخوالی تر ۴ سلنه او د ډلو تر منځ شخړې تر ۱۴ سلنه پورې ډېرې کړي (منځني اټکلونه). د دوی پایلې د نورو څېړونکو له‌خوا د بدیل ماډل د مشخصاتو لپاره په کافي اندازه د منلو نه دي. وروستۍ څېړنې دقیقې دي او پر دې سره یوه خوله دي چې په اقلیم پورې اړوندې طبیعي پېښې (لکه د تودوخې څپه، وچکالي، توپان او سېل) د وسله‌والو شخړو خطرونه په متوسط ډول ډېروي. ځکه نو اقلیمي بدلون «د خطر د ډېرېدو ضریب» دی چې د شخړو موجود خطرونه ډېروي. د دې موضوع په برخه کې او د دې موضوع په اړه نورې څېړنې په ۲۰۱۹ کال کې په «نیچر» ژورنال کې د یوې تخصصي ارزونې په خپرولو سره دې پایلې ته رسېږي چې په تېره پېړۍ کې د دولتونو تر منځ د وسله‌والو شخړو خطرونه له ۳ تر ۲۰ سلنه پورې د اقلیمي لاملونو په اغېزو پورې اړوند وو، خو د شخړو نور لاملونه ډېر مهم دي.

## سرچينې