د کوویډ-۱۹ واکسین کلینیکي څېړنې

**د کوویډ-۱۹ واکسین کلینیکي څېړنې** د دې لپاره کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین ځانګړنې مشخصې کړي. دا ځانګړنې اغېزناکتیا، کارندوالی او خوندیتوب دي. ملي دولتونو ۳۰ واکسینونو ته د کارولو اجازه ورکړې ده چې په دې کې اته د بیړنۍ یا بشپړې استفادې لپاره دي او لږ تر لږه یوې داسې نظارتي مرجع تایید کړي دي چې د روغتیا نړیوال سازمان یې په رسمیت پېژني، د دې تر څنګ پنځه نور په څلورم پړاو کې دي. ۲۰۴ واکسینونه تر کلینیکي څېړنو لاندې دي او تر اوسه د کارولو اجازه نه ده ورکړل شوې.

دري دېرش داسې واکسینونه شته چې لږ تر لږه یوې ملي نظارتي مرجع يې عمومي استفادې ته اجازه ورکړې ده:

* یو ډي.اېن.اې واکسین: زي‌کوو-ډي (ZyCoV-D).
* دوه ار.اېن.اې واکسینونه: فایزر بیواېن‌ټېک (Pfizer–BioNTech) او مډېرنا (Moderna).
* دوولس معمولي غیر فعال واکسینونه: د چین د طبي علومو د اکاډمۍ واکسین، کورونا واک (CoronaVac)، کو واکسین (Covaxin)، کووي واک (CoviVac)، کوو ایران برکت (COVIran Barekat)، فخرا واک (FAKHRAVAC)، منهای کنټای (Minhai-Kangtai)، قز واک (QazVac)، سینوفارم بي.ای.بي.پي (Sinopharm BIBP)، ډبلیو.ای.بي.پي (WIBP)، تورک واک (Turkovac) او وي.اېل.اې ۲۰۰۱ (VLA2001).
* پنځه ویروس لېږدوونکي واکسینونه: سپوټنیک لایټ (Sputnik Light)، سپوټنیک وي (Sputnik V)، اکسفورډ-اسټرازېنکا (Oxford–AstraZeneca)، کانوېډېشیا (Convidecia) او جانسون انډ جانسون (Janssen).
* دوولس د فرعي واحد واکسینونه: عبدالله (Abdala)، کوربیواکس (Corbevax)، کوواکس-۱۹ (COVAX-19)، ايپيواک کورونا (EpiVacCorona)، ام.وي.سي کوو۱۹۰۱ (MVC-COV1901)، نورا (Noora)، نواواکس (Novavax)، رازي کوو پارس (Razi Cov Pars)، سینوفارم سي.ان.بي.جي (Sinopharm CNBG)، سوبرانا ۰۲ (Soberana 02)، سوبرانا پلس (Soberana Plus) او زي.اېف ۲۰۰۱ (ZF2001).
* یو د ویروس ته ورته ذراتو واکسین: کو وي.اېل.پي (CoVLP).

د ۲۰۲۱ ز کال تر جولای میاشتې پورې ۳۳۰ کاندید واکسینونه د پراختیا په بېلابېلو پړاوونو کې وو، له دې ډلې ۱۰۲ ډوله تر کلینیکي څېړنو لاندې وو چې ۳۰ یې د ازمېښتونو په لومړي پړاو کې وو، ۳۰ یې د ازمېښتونو په دویم پړاو کې وو، ۲۵ یې د ازمېښتونو په درېیم پړاو کې وو او ۸ یې هم د پراختیا په څلورم پړاو کې وو.

## فورمول‌بندي
د ۲۰۲۰ ز کال له سپټمبر میاشتې راهیسې یوولس کاندید واکسینونه په کلینیکي پراختیا کې تقویتي درمل کاروي تر څو خوندیتوب زیات کړي. تقویتي درمل (adjuvant) داسې مواد دي چې د واکسین په مقابل کې د خونديتوب غبرګون ډېروي. په ځانګړو مواردو کې ښايي دغه تقویتي درمل د دې لپاره هم وکارول شي چې د واکسین اغېزناکتیا ډېره کړي. د کوویډ-۱۹ واکسین د تقویتي درملو فورمول ښايي هغو ټېکنالوژيو ته ګټور وي چې د کوویډ-۱۹ غیر فعال ویروس کاروي او یا هم داسې واکسینونه کاروي چې د نوي ترکیب پروتینونه یا لېږدوونکي لري. د المونیم مالګې چې په "زاج" مشهورې دي، لومړني تقویتي درمل وو چې مجازو واکسینونو ته ور زیات شول او په شاوخوا ۸۰ سلنه تقویتي واکسینونو کې دغه تقویتي درمل یا اجوېنټ انتخابي بڼه لري. زاج تقویتي درمل د خوندیتوب د ډېرولو لپاره بېلابېل مالیکولي او حجروي میکانیزمونه لري چې په دې ډله کې د التهابي سیټوکینونو ازادول یادولی شو.

## اغېزناکتیا
د واکسین اغېزناکتیا په دې معنا ده چې په واکسین شویو کسانو کې د ناواکسین شویو کسانو په پرتله د ناروغۍ ګواښ راکم شي. صفر سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده  چې واکسین کار نه کوي (لکه هغه ماده چې دوا په کې نه‌شته خو روحي تکسین لري). ۵۰ سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده چې د سرایت نیمايي پېښې په هغو کسانو کې دي چې واکسین یې نه دی کړی.

که د واکسین پر مهال مټ په سم ډول ونه‌نیول شي یا فشار پرې وارد شي، یعنې واکسین د عضلې پر ځای تر جلد لاندې تزریق شي، ښايي په دې صورت کې د کوویډ-۱۹ واکسین ناسمه اغېزه وکړي. د سي.ډي.سي لارښوونه دا ده چې هغه ډوزونه باید تکرار نه‌شي چې تر جلد لاندې تجویزېږي.

د بېلابېلو واکسینونو د اغېزناکتیا پرتله کول اسانه کار نه دی، ځکه ازمېښتونه په بېلابېلو خلکو، بېلابېلو جغرافیايي سیمو او د ویروس په بېلابېلو بڼو کې شوي وي. د ډلټا بڼې تر راتلو مخکې د کوویډ-۱۹ په اړه فکر کېده چې د واکسین اغېزناکتیا ښايي ۶۷ سلنه د وبا د ټکني کولو لپاره کافي وي، خو اوسني واکسینونه د سرایت ضد هغه خوندیتوب نه رامنځته کوي چې د انتشار د مخنیوي لپاره اړین دی. د واکسین اغېزناکتیا د ناروغۍ مخنیوی منعکسوي چې د سارس کوویډ ۲ ویروس د خپرېدو د وړتیا لپاره یو کمزوری شاخص دی، ځکه هغه کسان ښايي ډېر لېږدوونکي وي چې د ناروغۍ نښې نه‌لري. د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) او د اروپا د درملو مرکز (EMA) د کوویډ-۱۹ واکسین د تایید لپاره ۵۰ سلنه ظرفیت د اړینې اغېزناکتیا په توګه ټاکی دی. تمه کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین اړینه اغېزناکتیا به لږ تر لږه ۷۰ سلنه د وبا د مخنیوي او لږ تر لږه ۸۰ سلنه د دې لپاره وي چې دغه وبا له لا زیاتو اقداماتو پرته ټکنۍ کړي.

### کارندوالی
د ۲۰۲۱ ز کال له اګسټ میاشتې راهیسې څېړنې ښيي چې په متحدو ایالتونو کې د کوویډ-۱۹ موجود واکسینونه "د کوویډ-۱۹ وبا له امله د شدیدې ناروغۍ، بستري کېدو او مړینو په مقابل کې ډېر ګټور دي". د سي.ډي.سي د راپور له مخې هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، ۵ برابره احتمال لري چې پر ناروغۍ اخته شي، ۱۰ برابره احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او د مړینې احتمال یې هم تر هغوی ۱۱ برابره ډېر دی.

یوې بلې څېړنې وښوده هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، شپږ برابره ډېر احتمال لري چې ټېسټ یې مثبت وي، ۳۷ سلنه ډېر احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او ۶۷ برابره زیات احتمال لري چې ومري.

سي.ډي.سي راپور ورکړی چې د الفا په مقابل کې د واکسین کارندوالی د ډلټا بڼې په مقابل کې ۶۶ سنلې ته راکم شوی دی. یوه متخصص کس وویل: "هغه کسان چې تر واکسین وروسته په ناروغۍ اخته کېږي، ناروغي یې هومره سخته نه وي لکه تر واکسین مخکې چې سخته وي او مري هم نه." د ۲۰۲۱ ز کال د اګسټ میاشتې تر وروستیو پورې په متحدو ایالتونو کې د پېښو ۹۹ سلنه برخه د ډلټا بڼې وه او په دې سره څرګنده شوه چې دا بڼه هغو کسانو ته د سختې ناروغۍ او په روغتونونو کې د بستري کېدو ګواښ دوه برابره ډېروي چې واکسین یې نه دی کړی.

## جانبي عوارض
د واکسینونو اړوندو جانبي عوارضو ته د ټولو خلکو پام دی. ټول واکسینونه د خفیف زیان اړوند جانبي عوارض لري چې لامل یې بدن ته د یوې بېرونۍ مادې ننوتل دي. په دغو عوارضو کې د تزریق په ځای کې درد، سوروالی او التهاب شاملېږي. نور معمول جانبي عوارض ستړیا، سر دردي، میالجیا (د عضلاتو درد) او ارترالجیا (د مفاصلو درد) دي چې په ټولیز ډول د څو ورځو په جریان کې له منځه ځي. یوه غیر معموله جانبي عارضه (چې معمولاً له هرو ۱۰۰۰ کسانو څخه په یوه کس کې پېښېږي) سخت حساسیت دی چې په ځینو نادرو مواردو کې ښايي د انافیلاکسۍ (anaphylaxis) لامل شي. نور جدي جانبي عوارض ډېر نادر دي، ځکه چې که په واکسین کې پرله‌پسې جانبي عوارض پېژندل شوي وي، ان د بیړنۍ استفادې لپاره هم نه تاییدېږي.

## سرچينې