د جنیټيکي انجنیرۍ تاریخچه

جنیټيکي انجنیري د یوه ژوندي موجود په جنیټيکي موادو کې د لاسوهنې علم دی. لومړنۍ مصنوعي جنیټيکي اصلاح ټرانس جین وه چې د بیوټکنالوژۍ په مرسته وشوه. ټرانس جین له یوه موجود څخه بل موجود ته د جینونو لېږد ته ویل کېږي او په لومړي ځل په ۱۹۷۳ ز کال کې «هربرټ بویر» او «سټنلي کوهن» وکړه. دا په هغو تخنیکونو کې د یو لړ پرمختګونو پایله وه چې د جینوم د مستقیمې اصلاح شونتیا یې برابره کړه. په مهمو پرمختګونو کې د محدودوونکو انزایمونو او د ډي.اېن.اې د لېګازونو کشف، د پلیمرېز د ځنځیزي غبرګون او تسلسل ټاکنې په څېر ټکنالوژیو او د پلازمېډونو د طراحۍ وړتیا شاملېږي. له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی حیوان هغه موږک و چې په ۱۹۷۴ ز کال کې «روډولف یانیش» جوړ کړ. په ۱۹۷۶ ز کال کې دا ټکنالوژي د داسې اصلاح شویو باکټریاوو په راوتلو سره سوداګریزه شوه چې سوماټوسټاټین یې تولیدول، ورپسې په ۱۹۷۸ کال کې انسولین تولید شول. په ۱۹۸۳ ز کال کې تمباکو ته د انټي بیوټیک مقاومت لرونکی جین داخل شو او په دې سره له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی نبات تولید شو. ورپسې داسې پرمختګونه وشول چې پوهانو ته یې د لاسوهنې او ژوندیو موجوداتو ته یې د جینونو د ور اضافه کولو شونتیا برابره کړه. نباتات د لومړي ځل لپاره د ویروس له مقاومت لرونکي تمباکو سره سوداګریز شول چې په ۱۹۹۲ ز کال کې په چین کې وړاندې شول. لومړني اصلاح شوي خواړه «فلاور ساور» بانجان وو چې په ۱۹۹۴ ز کال کې بازار ته وړاندې شول. تر ۲۰۱۰ ز کال پورې ۲۹ هېوادونو د بیوټکنالوژۍ سوداګریز محصولات وکرل. په ۲۰۰۰ ز کال کې په «ساینس» مجله کې یوې خپرې شوې مقالې طلايي وریژې معرفي کړې، دا لومړني خواړه وو چې لوړ غذايي ارزښت یې درلود.

## کرنه
جنیټیکي انجنیري د بیوټکنالوژۍ د ځانګړو تخنیکونو په مرسته د یوه ژوندي موجود په جینوم کې مستقیمې لاسوهنې ته ویل کېږي چې یوازې له ۱۹۷۰یمې ز لسیزې را وروسته موجوده ده. د انسان له‌خوا جنیټیکي لاسوهنه ډېره پخوا کېده او د نباتاتو او حیواناتو په اهلي کولو سره د مصنوعي انتخاب له لارې پیل شوه. سپی لومړنی اهلي شوی حیوان بلل کېږي چې احتمالاً د لېوه له ګډو اجدادو یا نیکونو څخه را پیدا شوی او د لرغون‌پوهنې شواهد یې تر میلاد مخکې شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال ته ور ګرځي. تر تاریخ په وړاندې دوران کې د نورو اهلي شویو غوښه خوړونکو حیواناتو په ډله کې پیشو یادولی شو چې ۹۵۰۰ کاله پخوا یې له انسان سره ژوند کاوه. د لرغون‌پوهنې شواهد ښيي چې مېږه، غوا، خوګ او وزه د ۹۰۰۰ او ۸۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ په ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] کې اهلي شوي دي.

په سوېل‌لوېديځه اسیا کې د نویو ډبرو د زمانې په کلیو کې د یو دانه‌يي او دوه دانه‌يي غنمو د اهلي کېدو اړوند موندل شوي لومړني شواهد د شاوخوا ۱۰۵۰۰ او ۱۰۱۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ مهال ته رسېږي. د لوېديځې اسیا ښېرازه هلال، مصر او هند په طبیعت کې د موجودو نباتاتو د کرنې لومړني ځایونه وو. کرنه په خپلواک ډول د چین په شمال او سوېل، د افریقا په ساحل، نیوګینه او د امریکا لویې وچې په ګڼو سیمو کې رامنځته شوه. د نویو ډبرو د دورې اته محصوله (دوه دانه‌يي غنم، یو دانه‌يي غنم، اوربشې، چڼې، نسک، ترخې مۍ، نخود او کتان) ټول تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې را څرګند شول. بڼوالي د لومړي ځل لپاره د شاوخوا ۶۸۰۰ او ۶۳۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د مسو په دوره کې په شام کې پیل شوه. د نرمو نسجونو په دلیل د لومړنیو نباتاتو لرغوني شواهد کم دي. د نباتاتو تر ټولو پخواني پاتې‌شونې د مصر په غارونو کې موندل شوي دي چې لرغونوالی یې تر میلاد مخکې دویمې زریزې ته رسېږي.

## جنیټیک
د جنیټیکي انجنیرۍ په پراختیا کې بېلابېل جنیټیکي اکتشافات اړین وو. جنیټیکي وراثت د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۵ ز کال کې د «ګریګور منډل» له‌خوا او پر چڼو له شویو ازمېښتونو وروسته کشف شو. که څه هم ۳۴ کاله ډېر له پامه لوېدلی و، خو ده د ارثي جلاوالي لومړني شواهد وړاندې کړل. په ۱۸۸۹ ز کال کې «هوګو ډو وریس» تر دې فرضیې وروسته چې ذرات د خصوصیاتو د وراثت مسؤول دي، د «جین» نوم وړاندې کړ او «جنیټیک» اصطلاح بیا په ۱۹۰۵ ز کال کې «ویلیم بیټسون» رامنځته کړه. په ۱۹۲۸ز کال کې «فرډریک ګریفیت» د یوه داسې «شکل بدلوونکي اصل» شتون ثابت کړ چې په وراثت کې ښکېل دی، وروسته بیا «اوېري»، «مک لیوډ» او «مک کارټي» دغه اصل ډي.اېن.اې وباله. «اډوارډ لوري ټاټوم» او «جورج ولز بیډل» په ۱۹۴۱ ز کال کې باور څرګند کړ چې جینونه د پروتینونو لپاره کودونه کوي. د ډي.اېن.اې غبرګ منحني جوړښت په ۱۹۵۳ ز کال کې «جېمز واټسون» او «فرانسېس کریک» وپېژانده.

د ډي.اېن.اې د کار د څرنګوالي پر کشف سربېره باید داسې وسایل هم جوړ شوي وای چې په ډي.اېن.اې کې یې د لاسوهنې شونتیا برابرولای. په ۱۹۷۰ ز کال کې «همېلټون سمېټ لابراتوار» داسې محدودوونکي انزایمونه کشف کړل چې له ډي.اېن.اې سره یې مرسته کوله تر څو په ځینو مشخصو ځایونو کې پرې شي. دغې چارې له ساینس‌پوهانو سره مرسته وکړه چې د یوه ژوندي موجود له جینوم څخه جینونه جلا کړي. د ډي.اېن.اې لیګازونه (DNA ligases) چې پرې شوې یا ماتې شوې ډي.اېن.اې ګانې سره نښلوي، مخکې له مخکې په ۱۹۶۷ کال کې کشف شوي وو او د دغو دوو انزایمونو په یوځای کېدو سره د ډي.اېن.اې د نوي ترکیب لپاره د ډي.اېن.اې د لړیو «پرې کول او نښلول» ممکن شول. پلازمېډونه (Plasmids) چې په ۱۹۵۲ ز کال کې کشف شول، د حجرو تر منځ د معلوماتو لېږدولو او د ډي.اېن.اې د لړیو د تکثیر لپاره پر مهمو وسایلو بدل شول. په ۱۹۷۷ ز کال کې «فرډریک سانګر» د ډي.اېن.اې د تسلسل ټاکنې لپاره یو مېتود جوړ کړ چې د څېړونکو د لاسرسي وړ جنیټيکي معلومات یې ډېر زیات کړل. پلیمرېز ځنځيري غبرګون (Polymerase chain reaction) چې په ۱۹۸۳ ز کال کې «کري مولیس» جوړ کړ، د ډي.اېن.اې کوچنیو برخو ته یې د تکثیر شونتیا برابره کړه او د جنیټيکي موادو له پېژندلو او جلا کولو سره یې مرسته وکړه.

## له جنیټیکي پلوه لومړني اصلاح شوي ژوندي موجودات
په ۱۹۷۲ ز کال کې «پاول برګ» د نوترکیبې ډي.اېن.اې د لومړنیو مالیکونو د جوړولو لپاره محدودوونکي انزایمونه او د ډي.اېن.اې لېګازونه وکارول. ښاغلي برګ د بیزو د «اېس‌وي۴۰» (SV40) ویروس ډي.اېن.اې له «لامبډا» ویروس سره ترکیب کړه. «هربرټ بویر» او «سټنلي نورمن کوهن» د ښاغلي برګ کار یو ګام نور هم پراخ کړ او نوترکیبه ډي.اېن.اې یې باکټري حجرې ته ور ګډه کړه. کوهن پر پلازمېډونو څېړنه کوله، خو د بویر په څېړنو کې محدودوونکي انزایمونه هم شامل وو. دوی د خپل کار بشپړ ماهیت تشخیص کړ او په ۱۹۷۲ ز کال کې یې ګډ کار وکړ. دوی په ګډه یو محدودوونکی انزایم پیدا کړ چې «پي‌اېس‌سي۱۰۱» (pSC101) پلاسمېډ یې په یوه نقطه کې غوڅاوه او هغه جین یې درز ته ننویستلی او پیوندولی شوای چې له کانامایسین انټي بیوټیک سره یې مقاومت کاوه. کوهن تر دې مخکې داسې مېتود جوړ کړی و چې په هغه کې باکتریاوو کولی شوای چې پلازمېډ جذب کړي، دوی د همدغه مېتود په مرسته یوه داسې باکټریا جوړه کړای شوه چې د کانامایسین په شتون کې هم ژوندۍ پاتې کېدای شوای. دا له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی ژوندی موجود و.

لومړنی نبات تمباکو و چې جنیټيکي لاسوهنه په کې وشوه او په ۱۹۸۳ ز کال کې یې راپور ورکړل شو. دا بوټی د «مایکل بېوان»، «ریچارډ فلاول» او «مري-ډېل چیلټون» له‌خوا د یوه کایمریک جین په جوړولو سره پراخ شو چې له اګروباکټریوم څخه یې پلاسمېډ ټي۱ ته د انټي بیوټیک یو مقاومت لرونکی جین نښلاوه. په اګروباکټریوم بدل شوي تمباکو په دغه پلاسمېډ ککړ شول او بالاخره کایمریک جین بوټي ته دننه شو. د نسج کرنې د تخنیکونو له لارې یو حجروي تمباکو انتخاب شو چې یو جین او له هغه څخه یو جوړ شوی نبات یې درلود.

## سرچينې