د سعودي عربستان تاریخ

د سعودي عربستان تاریخ د یوه ملي دولت په توګه په مرکزي عربستان کې د ال سعود د کورنۍ له څرګندېدو وروسته په ۱۷۴۴ کال کې او له هغه وروسته د دیریه امارت له تاسیس سره پیل شو. له اسلام نه دمخه عربستان، هغه سیمه چې اوسنی عربستان جوړوي، د څو پخوانیو کلتورونو او تمدنونو ځای و،   چې د سعودي عربستان له تاریخ نه دمخه په نړۍ کې د بشري کړنو ځینې لومړنۍ نښې څرګندوي.

د نړۍ دویم ستر دین اسلام، په ننني عصري سعودي عربستان کې راڅرګند شو. د اوومې پیړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد (ص)د سعودي عربستان نفوس سره یو ځای کړ او یو واحد اسلامي مذهبي سیاست یې رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، د هغه پیروانو د څو لسیزو په مودې کې یې په چټکۍ سره له عربستان څخه هاخوا د مسلمانانو د واکمنۍ سیمه پراخه کړه، د سیمې لویې او بې سارې پراخې برخې یې (په لویدیځ کې د ایبریا ټاپو وزمې څخه په ختیځ کې د نن ورځې پاکستان پورې) سوبه کړې.

د عصري سعوي عربستان سیمه پخوا له څلورو بېلو تاریخي سیمو څخه جوړه شوې وه: حجاز، نجد او د ختیځ عربستان ځینې برخې (الهسه) او جنوبي عربستان (اصیر). د سعودي عربستان عصري پاچهي په ۱۹۳۲ ز کال کې د عبد العزیز بن عبدالرحمن له خوا تاسیس شوه، چې په لویدیځ کې د ابن سعود په نوم مشهور دی.

## له اسلام نه دمخه عربستان
داسې شواهد شته دي چې د عربستان په ټاپووزمه کې د انسان اوسېدل شاوخوا ۶۳۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. پر دې سربېره، د ډبرینې زمانې د لومړنۍ منځنۍ دوره (Middle Paleolithic) د ډبرو وسیلې، د نورو حیواناتو فوسیلونو سره چې د سعودي عربستان په شمال لویدیځ کې په تیس الغدا کې موندل شوي، ښایي چې هغو انسانانو د ۳۰۰۰۰۰ او ۵۰۰۰۰۰ کلونو ترمنځ د «شنه عربستان» له لارې مهاجرت کړی وي.

لرغونپوهنېځینې لومړني مېشت شوي تمدنونه په ډاګه کړي دي: د ډیلمون تمدن د عرب ټاپووزمې په ختیځ کې، د حجاج شمال تهمد، په مرکز کې د کینده پاچهي او د المګار تمدن د عربستان د ټاپووزمې په جنوب لویدیځ کې.

## د اسلام خپراوی
محمد(ص) د اسلام پیغمبر محمد(ص) ، په ۵۷۰ کال مکه کې وزېږېد او لومړی ځل یې په ۶۱۰ کال کې مدینې منورې ته له هجرت څخه مخکې په ۶۲۲ ز کال کې یې په دغه ښار کې تبلیغ پیل کړ. له هغه ځایه، هغه او ملګرو یې د اسلام تر بیرغ لاندې د عربو قبیلې سره یو ځای کړې او د عربو په ټاپووزمه کې یې یو واحد عربي مسلمان دیني حکومت رامنځته کړ.

په ۶۳۲ ز کال کې د حضرت محمد (ص)له مړینې وروسته حضرت ابوبکرصدیق( رض) د لومړي خلیفه په توګه د مسلمانانو مشر شو. ابوبکر د عربو د قبایلو له خوا د بغاوت له ځپلو وروسته (چې په رایدا جګړې، یا «ارتداد جګړې») مشهورې وې، پر بیزانس سترواکۍ برید وکړ، په ۶۳۴ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، حضرتعمر(رض) د خلیفه په توګه وټاکل شو او وروسته یې حضرت عثمان بن عفان(رض) او علی(رض) بن ابی طالب وټاکل شو .

## اموي او عباسي دورې
په ٧٥٠ ز کال کې د اموي سترواکۍ له راپرزېدو وروسته، ډېری هغه څه چې باید سعودي عربستان ته ورګرځول شوي وای، د مسلمانانو د لومړنیو سوبو وروسته ډېر ژر دودیزې قبایلي واکمنۍ ته وروګرځول شو او بېلابېل قبایل او قبایلي امارات او کانفدراسیونونه له پر له پسې بدلون سره پاتې شو. 

لومړی معاویه، د امویانو لومړی خلیفه، له مکې مکرمې سره یې مینه پیدا شوه، ودانۍ یې جوړې کړې او څاه ګانې یې وکیندلې. مکه د مرواني خلفاوو په وخت کې د شاعرانو او د موسیقارانو ځای شو. ان تر دې چې، د امویانو په دورې کې مدینې د خپل ارزښت له امله ،مکه تر خپل اغېز لاندې راوستلې وه، ځکه چې دا د نویو مسلمانو اشرافو کور وو. 

## عثماني عصر
لومړي سلیم د واکمنۍ په لومړیو کې په ۱۵۱۷ ز کال کې مدینه منوره او مکه لاس ته راوړې، عثمانیانو په ۱۶ مه پیړۍ کې خپلې سترواکۍ ته د سور سمندر په غاړه د حجاز او اصېر سیمې او د فارس خلیج په ساحل کې د الحصې سیمې ورزیاتې کړې. په را روانو څلورو پېړیو کې په دې سیمو باندې د کنترول درجه یې، د سترواکۍ د مرکزي واک د پیاوړتیا یا کمزورۍ له امله توپیر درلود. په حجاز کې، مکه شریفه په پراخه کچه د دوی د سیمې په کنټرول کې پاتې شوې وه (که څه هم په مکه کې به ډېر وخت د عثماني سترواکۍ والياو چاوڼي شتون درلود).

### د وهابیزم او سعودي عربستان د لومړي دولت راپورته کېدل
د سعودي د کورنۍ راپورته کېدنه په ۱۷۴۴ ز کال کې د سعودي عربستان په مرکزي سیمو کې پیل شوه. په هغه کال کې محمد بن سعود، چې ریاض ته نږدې د ادریه ښارګوټي قبیلوي واکمن و، د وهابي غورځنګ له بنسټګر محمد بن عبدالوهاب سره یوځای شو. دا اتحاد چې په ۱۸ مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، د سعودي عربستان د پراختیا لپاره یې ایدیالوژیکه انګېزه برابره کړه، چې تر ننه پورې د سعودي عربستان د کورنۍ د بنسټ په توګه پاتې ده. 

د سعودي عربستان لومړنی دولت په ۱۷۴۴ ز کال کې د ریاض په شاوخوا سیمه کې تاسیس شو او د لنډې مودې لپاره یې د اوسني سعودي عربستان ډېری برخې د ۱۷۸۶ او ۱۸۱۶ز کلونو ترمنځ د سوبو له لارې تر خپل کنټرول لاندې راوستلې، په دې کې مکه او مدینه هم شاملې وې.

## عصري تاریخچه
د عبدالعزیز پوځي او سیاسي بریاوې له اقتصادي پلوه منعکسې شوې نه وې، تر دې چې په ۱۹۳۸ ز کال کې د فارس خلیج په ساحل کې الحسا سیمې کې د تېلو پراخې زېرمې کشف شوې. پراختیا په ۱۹۴۱ ز کال کې پیل او تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې تولید په بشپړ ډول روان و.

عبد العزیز په ۱۹۵۳ کال کې ومړ. سعود پاچا په ١٩٥٣ کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د پاچاهۍ تخت ته ورسېد. تیلو سعودي عربستان ته اقتصادي نیکمرغي او په نړیواله ټولنه کې د سیاسی قوت په برخه کې ډیر څه برابر کړل.

فیصل په ۱۹۷۵ ز کال کې د خپل وراره شهزاده فیصل بن موسید له خوا ووژل شو، چې د خپل ناسکه ورور خالد له خوا بریالی شو، د هغه د پاچهۍ اقتصادي او ټولنیز پرمختګ په ډېره چټکه توګه دوام وکړ او د هېواد په زیربنایياو تعلیمي سیستم کې یې انقلاب رامنځته کړ، په بهرني سیاست کې، له امریکا سره نږدې اړیکې بیا پیل شوې.

په ۱۹۷۹ ز کال کې، دوه پېښې رامنځته شوې، چې دا ال سعود د رژیم لپاره  یې ګواښوونکې ګڼلې شو چې د عربستان پر بهرني او کورني سیاست یې اوږد مهالې اغېزې درلودې. لومړۍ یې د ایران اسلامي انقلاب و. په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۰ ز کلونو کې په سیمه کې د حکومت ضد ډېر بغاوتونه وشول. دویمه پیښه په مکه کې د اسلامي افراطیانو له خوا د ستر جومات نیول و.

پاچا عبدالله په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شو او د هغه ناسکه ورور سلمان پاچا شو. نوي پاچا حکومت بیا تنظیم کړ، څو بیروکراټیک ریاستونه یې لغو کړل. پاچا سلمان سعودي عربستان د یمن په دویمه کورنۍ جګړه کې ښکېل کړ. سلمان په ۲۰۱۷ ز کال کې خپل زوی محمد بن سلمان د ولیعهد په توګه ونوماوه او محمد له هغه راهیسې په حکومت کې له خپل پلار سره مرسته کوي. 

محمد بن سلمان، په دغه هېواد کې ښځو ته یو شمېر حقونه ورکړل، د مثال په توګه: د سعودي عربستان ښځو ته په ۲۰۱۷ ز کال کې د موټر چلولو حق ورکړل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې هغوی ته اجازه ورکړل شوه چې د نارینه سرپرست له اجازې پرته خپل کاروبار خلاص کړي.

## سرچینې