جيوپټر (خدای)

جيوپټر چې د «جوي» په نوم هم پېژندل کېږي د اسمان او تندر يو خدای، او په لرغوني رومي دين او افسانو کې د خدايانو پاچا دی. جيوپټر د جمهوري او امپراتوري پړاونو په اوږدو کې د رومي دولتي دين تر هغه مهال تر ټولو ستر اله و، تر څو په سترواکۍ کې مسيحيت مسلط دين وګرځېد. په رومي افسانو کې، هغه د روم د دويم پاچا «نومي پومپيليس» سره خبرې وکړې، تر څو د رومي دين اصول جوړ کړي، لکه هبه کول يا قرباني کول. 

د جيوپټر په اړه عام نظر دا دی چې پيل يې د اسماني خدای په توګه شوی و. د هغه د پېژندلو وسيله اسماني برېښنا او بنسټيز سپېڅلی ژوی يې باز دی، کوم چې له نورو مرغيو وړاندې والی تر لاسه کړی او د رومي پوځ تر ټولو عامو نښو څخه يوه ګرځېدلې. دواړه نښې يې اکثره سره يوځای کېدې، تر څو د يو باز په بڼه د خدای استازولي وکړي، چې په خپلو پنجو کې يې اسماني برېښنا نيولې وي، او عموماً همدا شکل په يوناني او رومي سکو هم ليدل کېږي. د اسمان د خدای په توګه، هغه د سوګندونو يو الهي ګواه و، يو سپېڅلی امانت چې عدل او ښه حکومت په هغې پورې اړه لري. د هغه ډېر کارونه په «کپوټيلاين هيل» تمرکز درلود، چېرته چې کلا موقعيت درلود. په «کپوټيلاين ټرايډ» [د خدايانو يوه ډله وه] کې، هغه د جونو او مينروا سره يوځای د دولت مرکزي ساتونکی و. د هغه سپېڅلې ونه بلوط و. 

روميانو جيوپټر د يوناني «زيوس» سره مساوی باله، او په لاتيني ادبياتو او رومي فنونو کې، د «زيوس» افسانې او انځورونه د جيوپټر د نوم تر مخې سره تنظيمېږي. له يوناني څخه په متاثره شوي روايت کې، جيوپټر د نيپچون او پلوټو ورور و، چې په ترتيب سره د رومي پوسډن او هيډز سيالان دي. هر يو د کايناتو د درې قلمرونو څخه د يو مشري کوي: اسمان، اوبه او د مړيو نړۍ. ايټالوي «ډيسپيټر» هم يو اسماني خدای و، چا چې خپل ځان د ورځې په روښنايۍ کې څرګندولو، عموماً د جيوپټر سره پېژندل کېږي. ټينيا عموماً د هغه «ايټروسکي» سيال بلل کېږي.

## په دولت کې دنده
روميانو باور درلود چې جيوپټر دوی ته لوړوالی ورکړی ځکه دوی د نورو خلکو په پرتله هغه ته ډېر درناوی کړی دی. جيوپټر "د هغو عبادتونو سرچينه وه، په کومو چې له خدايانو سره د ښار اړيکې ولاړې وې". هغه د روم تر ټولو لوړو دفترونو، داخلي نظم او بهرنيو اړيکو الاهي واک تجسم کاوه. د جمهوريت او سترواکۍ د واک په مرکز کې، د هغه انځور د روم د لرغونو پاچايانو او لوړو مسئولینو او شاهي وياړونو سره د تړليو نښو څخه عبارت وې.

واکمنو د خپلې دندې سوګند د جيوپټر په نوم کاوه، او د سپتمبر په مياشت کې يې د واک د مرکز په کلنيو ديني مراسمو کې د هغه درناوی کاوه. د هغه د مرستې د مننې په موخه، او د هغه د پرله پسې ملاتړ تر لاسه کولو لپاره به دوی يو سپين رنګه غوايه (بوس ماس) قربانيه کاوه، چې زرين ښکرونه به يې درلودل. همدا ډول قرباني به د فاتحو پوځي قوماندانانو له خوا وړاندې کېده، چا به چې د واک په مرکز کې د جيوپټر د مجسمې پښو ته د خپلې فتحې نښې سپارلې. یو شمېر پوهانو فاتح ته په فاتحانه يون کې د جيوپټر د مجسم کونکي (يا تجسم کولو) په توګه کتل.

کله چې روم د حکومت بدله شوه؛ نو د پاچايۍ او مشرۍ سره د جيوپټر تړاو بيا تشريح شو. په اصل کې، پاچايانو په روم پاچايي کوله؛ له هغې وروسته چې ټولواکي پای ته ورسېده او جمهوريت منځ ته راغی، مذهبي امتيازات «پيټريس»، يعنې هېوادپالې واکمنې طبقې ته ولېږدېدل. د پخوانۍ پاچايۍ (affectatio regni) سره خواخوږي خيانت بلل کېدو. د ټولواکۍ د هيلو په لرلو تورن کسان مجازات کېدل، پرته له دې چې د دوی خدمت يا حالت ته وکتل شي. په پنځمه مخزېږديزه پېړۍ کې، بريالی «کيميلس» له دې وروسته تبعيد کړای شو، کله چې هغه د څلورو سپينو اسونو (quadriga) يوه ګاډۍ وچلوله – دا درناوی خپله د جيوپټر لپاره ځانګړی و. کله چې «مارکس مينليس» په سلطنتي ادعاوو تورن شو، چاته چې د بريدګر «ګال» په وړاندې د ځواک د مرکز څخه په دفاع کولو سره ته د «کيپيټولينس» نوم ورکړل شو، نو د «تارپين» له پاڼ څخه په راغورځولو د خيانت په تور اعدام کړای شو. په «کپوټيلاين هيل» کې د هغه کور ړنګ کړای شو، او حکم صادر شو چې هيڅ هېوادپال به کله هم په دې ځای کې د اوسېدو اجازه ونه لري. کپوټيلاين جيوپټر له «ريګل» پړاو څخه د شاهي ځواک د تسلسل استازولي وکړه، او هغو قاضيانو ته يې واکونه ورکړل چې د هغه درناوی يې کاوه.

د احکامو د ټکر پر مهال، د روم ولسونو د سياسي او مذهبي دندو درلودلو د حق غوښتنه وکړه. د خپل لومړي جلاوالي پر مهال (د يو عمومي لاریون په ډول)، دوی له ښاره ووتل او ګواښ يې وکړ چې دوی به خپله خپل ځان جوړ کړي. کله چې دوی روم ته د بېرته راتګ سره موافقه وکړه، نو د روم د «ريس پبليکا» د يووالي د نښې او ضمانت به توګه يې د هغې غونډۍ نذر ومنلو، چېرته چې دوی د چيوپټر لور ته په شا شوي وو. بالاخره د ښکته ټولنيزې طبقې د ټولو منصبونو او ډېرو پادري کېدو لباره وړ وګرځېدل، خو د جيوپټر تر ټولو لوړ پادري (فليمين ډايلس) له خواصو سره پاتې شو. 

### فليمن او فليمينيکا ډايلس [د خدايانو راهبان]
د جيوپټر خدمت شريفزاده فليمين ډايلس کاوه، چې د فليمينيس د لوړې رتبې غړی و، فليمينيس د روم په رسمي ولسي فرقه کې د پنځلسو پادريانو يوه ډله وه، او له هر يو يې يو خدای ته وقف و. د هغه مېرمن، فليمينيکا ډايلس خپلې دندې درلودې، او په هر «ننډينای» کې يې د جيوپټر لپاره د يو ګډ د قربانۍ څارنه کوله، «ننډينای» په يو تقويمي جريان کې د بازار ورځې وې، چې له يوې اونۍ سره پرتله کېدای شي. دې جوړې د ځانګړو ازدواجي مراسمو confarreatio په مټ واده ته اړتيا درلوده، په کومو کې چې د جيوپټر فيريس (له لرې څخه "غنم، غله") لپاره د وړو د ډوډۍ قرباني شامله وه.

د فليمن ډايلس منصب د يو شمېر ځانګړو رسوماتو په بنديزونو کې را ايسار و، چې يو شمېر يې خپله د خدای د واکمنۍ پر طبيعيت رڼا اچوله. د بېلګې په ډول، فليمن خپل لباس يا د خپل سر تاج (خپله څوکه لرونکې خولۍ) يوازې د بام لاندې ايستلای شول، د دې لپاره چې د اسمان په وړاندې د لغړ ښکاره کېدو مخنیوی وکړي – يعنې "د جيوپټر د سترګو لاندې" چې د اسمانونو خدای دی لغړه نه شي. هر کله به چې فليمينيکا د برېښنا څرک ليدو، يا به يې د اسماني برېښنا (د جيوپيټر ځانګړې وسيله) غږ اورېدو، هغه تر هغه وخته د خپل معمول سره سم د تګ څخه منع وه، تر څو خدای راضي کړي. 

## سرچينې