open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عصبي پوهنه

**عصبي پوهنه**  د انسان او نورو ژوو د عصبي سیستم د جوړښت، فعالیت، پرمختګ، فزیولوژۍ، کیمیا، چلند او اختلالاتو د علمي مطالعې نوم دی. دا علم د دماغ، نخاعي ستن، اعصاب، حسي سیستم او د عصبي حجرو د شبکو د فعالیت د پوهېدو لپاره د تجربوي څېړنو، نظري مکتبونو او تخنیکي میتودونو ګډه ساحه ده. عصبي پوهنه د روانپوهنه، بیولوژي، طبيعت پوهنه، درملنه، ژبپوهنه، کمپیوټري علوم او د بشري علومو له ګڼو برخو سره نږدې اړیکه لري.

عصبي پوهنه د دې لپاره رامنځته شوې چې د انسان د فکر، حافظې، احساساتو، چلند، ادراک، زده کړې او د بدن د ټولو فزیولوژیکو پروسو تر شا د عصبي سیستم د رول په اړه ژوره پوهه وړاندې کړي. د دې علم له مخې د انسان هر حرکت، هر احساس، هر فکر او هره تجربه د عصبي حجرو د برېښنایي او کیمیاوي فعالیت پایله ده.

د عصبي پوهنې څېړنه په څو مهمو برخو وېشل کېږي. د عصبي اناتومي څېړنه د دماغ او عصبي سیستم د جوړښت په اړه بحث کوي. د عصبي فزیولوژۍ څېړنه د عصبي حجرو د فعالیت، د برېښنایي سیګنالونو د لېږد، د نیوروټرانسمیټرونو د رول او د عصبي شبکو د همغږۍ په اړه تمرکز کوي. د عصبي کیمیا څېړنه د دماغ د کیمیاوي موادو، هورمونونو او د هغوی د اغېزو په اړه علمي پوهه وړاندې کوي.

په عصبي پرمختیا کې د انسان د دماغ د ودې ټول پړاوونه څېړل کېږي، له جنیني مرحلې تر زړښت پورې. دا برخه د عصبي حجرو د جوړېدو، مهاجرت، اړیکو جوړولو او د عصبي شبکو د پیاوړتیا په پروسو تمرکز کوي. د دې څانګې څېړنې د ماشوم روزنه، تعلیم او د عصبي اختلالاتو د مخنیوي لپاره مهمې دي.

په چلندي عصبي پوهنه کې د دماغ فعالیت د انسان د چلند، احساساتو، زده کړې، حافظې او پرېکړې کولو له پروسو سره نښلول کېږي. د دې برخې له مخې د انسان هر چلند د عصبي شبکو د فعالیت پایله ده، او د چلند بدلون د دماغ د بدلون له لارې ممکن کېږي. دا برخه د رواني روغتیا، درملنه، مشوره ورکول او د چلند د بدلون د تخنیکونو لپاره بنسټیز ارزښت لري.

په محاسبوي عصبي پوهنه کې د دماغ فعالیت د ریاضي، کمپیوټري ماډلونو او مصنوعي شبکو له لارې تحلیل کېږي. دا برخه د مصنوعي ځیرکتیا، ماشین زده کړه او د عصبي شبکو د تقلید لپاره مهمه ده. د دې څانګې څېړنې د انسان د فکر د میکانیزمونو په پوهېدو کې نوې لارې پرانیزي.

په کلینیکي عصبي پوهنه کې د عصبي ناروغیو تشخیص، درملنه او څېړنه شامل دي. د دې برخې څېړنې د الزایمر ناروغي، پارکنسن ناروغي, مرۍ, سټروک, د حافظې اختلالات، د خوځښت ستونزې او د دماغ د ټپونو په اړه مهمې پایلې وړاندې کوي. کلینیکي عصبي پوهان د عصبي اختلالاتو د درملنې لپاره د درملو، فزیوتراپي، چلندي درملنې او جراحي میتودونو کاروي.

عصبي پوهنه د انسان د ادراک په پوهېدو کې هم مهم رول لري. د دې برخې څېړنې د لید، اورېدو، بوی، خوند، لمس او د بدن د موقعیت د احساس په اړه علمي پوهه وړاندې کوي. د دې څانګې له مخې د نړۍ هره تجربه د دماغ د تفسیر پایله ده.

په عمومي ډول عصبي پوهنه د انسان د ذهن، بدن او چلند د پوهېدو لپاره یو بنسټیز علم دی. دا علم د روغتیا، تعلیم، ټکنالوژۍ، روانپوهنې، ټولنپوهنې او د بشري پرمختګ په ټولو برخو کې ژور اغېز لري.

## اړوند موضوعات
عصبي سیستم  
دماغ  
اعصاب  
روانپوهنه  
بیولوژي  
درملنه  
حافظه  
ادراک  
زده کړه  
چلند  
مصنوعي ځیرکتیا  
ماشین زده کړه

## سرچینې
https://www.britannica.com/science/neuroscience  
https://www.sciencedirect.com  
https://www.psychologytoday.com

## وېشنیزه
وېشنیزه:عصبي پوهنه  
وېشنیزه:بیولوژي  
وېشنیزه:روانپوهنه
وچه مفکوره

**وچه مفکوره**  د ټولنپوهنې، فلسفې او روانپوهنې هغه فکري اصطلاح ده چې د انسان د فکر د جامد، غیر انعطاف منونکي، یو اړخیز او د بدلون پر وړاندې د مقاومت لرونکي ذهني حالت د بیان لپاره کارول کېږي. دا مفکوره هغه فکري جوړښت تشریح کوي چې په کې فرد د نوو نظریو، نقد، پوښتنې او بدیل فکر د منلو وړتیا له لاسه ورکوي او فکر یې د یوې وچې، کلکې او نه بدلېدونکې بڼې په څېر کېږي.

وچه مفکوره د ټولنیزو جوړښتونو، فرهنګي دودونو، د کورنۍ د روزنې، د ټولنیز فشار او د فرد د تجربو له لارې رامنځته کېږي. په ډېرو ټولنو کې د دودیزو ارزښتونو سختوالی، د پوښتنې د فرهنګ نشتوالی او د نوښت د مخنیوي چلند د دې لامل کېږي چې د خلکو فکر د انعطاف وړتیا له لاسه ورکړي. د دې مفکورې له مخې هغه فکر چې د بدلون منلو ته چمتو نه وي، د ټولنیز پرمختګ په وړاندې خنډ ګرځي.

وچه مفکوره د فرد په چلند او اړیکو مستقیم اغېز کوي. هغه کسان چې وچه مفکوره لري، د نوو نظریو په وړاندې مقاومت کوي، د نقد منلو توان نه لري، د خپل فکر د سمون لپاره چمتو نه وي او د بدیل فکر په وړاندې حساس وي. دا ډول فکر د ټولنیزو ستونزو د حل په وړاندې خنډ ګرځي، ځکه ستونزې د انعطاف، نوښت او پوښتنې وړتیا ته اړتیا لري.

په ټولنپوهنه کې وچه مفکوره د ټولنیز رکود له مفکورې سره نږدې تړاو لري. هغه ټولنې چې د بدلون په وړاندې مقاومت کوي او د نوښت فرهنګ نه لري، د پرمختګ په لاره کې له ستونزو سره مخ کېږي. د دې مفکورې له مخې ټولنیز پرمختګ هغه وخت ممکن دی چې د خلکو فکر انعطاف ولري او د بدلون منلو ته چمتو وي.

په روانپوهنه کې وچه مفکوره د شخصیت د جوړښت، د تجربو د ډول، د وېرې، د ټولنیز قضاوت د فشار او د ځان د کم ارزښت احساس له لارې تشریح کېږي. هغه کسان چې د بدلون منلو ته چمتو نه وي، د وچې مفکورې په لور ځي او د فکري ودې توان له لاسه ورکوي.

په فلسفه کې وچه مفکوره د فکري جمود له مفکورې سره تړلې ده. د فلسفي بحثونو له مخې هغه فکر چې د پوښتنې، نقد او منطق وړتیا ونه لري، د ودې توان له لاسه ورکوي. د دې مفکورې له مخې د انسان د فکر وده د انعطاف، پوښتنې او د نوو نظریو د منلو له لارې ممکنه ده.

وچه مفکوره د ټولنیزو اړیکو په کیفیت هم اغېز کوي. هغه کسان چې وچه مفکوره لري، په بحثونو کې انعطاف نه لري، د نورو نظرونو ته ارزښت نه ورکوي او د خپل فکر د بدلون لپاره چمتو نه وي. دا ډول چلند د کورنۍ، کار ځای او ټولنې په اړیکو کې ستونزې رامنځته کوي.

## اړوند موضوعات
ټولنپوهنه  
فلسفه   روانپوهنه   ټولنیز بدلون   فرهنګ   نوښت  
فکري جمود

## سرچینې
https://www.britannica.com/topic/social-theory  
https://www.sciencedirect.com   https://www.psychologytoday.com

## وېشنیزه
وېشنیزه:ټولنپوهنه  وېشنیزه:فلسفه  وېشنیزه:روانپوهنه
انساني ژوند

**انساني ژوند** () هغې ځانګړې دورې او حالت ته ویل کېږي چې یو انسان یې له زېږون څخه تر مړینې پورې تجربه کوي. دا یوازې یو فزیکي فعالیت نه دی، بلکې د شعور، احساساتو، ټولنیزو اړیکو او معنوي ودې یوه پېچلې لړۍ ده. له علمي پلوه، انساني ژوند هغه وخت پیلېږي کله چې د مور او پلار جنیټیکي حجرې سره یوځای شي او یو نوی موجود رامنځته کړي چې په خپلو ځانګړو کوډونو (DNA) سمبال وي. خو له انساني او ټولنیز پلوه، ژوند د زده کړې، کار، مینې او د ټولنې په ابادۍ کې د برخې اخیستلو یو فرصت دی. که موږ ژوند ته د یوې لویې کیسې په څېر وګورو، نو هره مرحله یې لکه ماشومتوب، ځواني او سپین ږیریتوب، د دې کیسې جلا جلا فصلونه دي چې هر یو یې ځانګړی ارزښت او خوند لري.

د انساني ژوند یو له خورا پیاوړو ځانګړتیاوو څخه د "عقل او شعور" شتون دی. انسان یوازینی مخلوق دی چې د خپل ژوند په اړه فکر کوي، پلان جوړوي او د خپل راتلونکي لپاره هدفونه ټاکي. موږ یوازې د خوړلو او څښلو لپاره ژوند نه کوو، بلکې موږ غواړو نړۍ وپېژنو، اختراعګانې وکړو او له نورو سره مرسته وکړو. دا هغه څه دي چې ساینس‌پوهان ورته "فکري تکامل" وايي. په ټولنیز لحاظ، انساني ژوند په اړیکو ولاړ دی؛ یو انسان هیڅکله په یوازې ځان نشي کولی خپل ټول مادي او معنوي ضرورتونه پوره کړي. موږ کورنۍ، دوستانو او یوې منظمې ټولنې ته اړتیا لرو ترڅو پکې خوندیتوب او مینه احساس کړو. همدا لامل دی چې په تاریخ کې انسانانو تل ښارونه، کلتورونه او تمدنونه جوړ کړي دي ترڅو ژوند په ډله ییز ډول اسانه او مانا لرونکی کړي.

له بلې خوا، په علمي لحاظ د انساني ژوند پایښت په چاپېریال پورې تړلی دی. موږ اکسیجن، پاکو اوبو او سالمې خوړو ته اړتیا لرو چې دا هر څه موږ ته طبیعت راکوي. که زموږ د ژوند چاپیریال ککړ شي، زموږ روغتیا او د ژوند کیفیت هم ورسره خرابېږي. په عصري نړۍ کې د ژوند منځنۍ کچه د طب د پرمختګ له امله لوړه شوې ده، خو بیا هم د ژوند ریښتینې مانا په اوږدوالي کې نه، بلکې په کیفیت او هغه خیر کې ده چې موږ یې نورو ته رسوو. په فلسفي لحاظ، ژوند داسې دی لکه یو امانت چې موږ ته د یو محدود وخت لپاره راکړل شوی؛ نو ځکه پوهان توصیه کوي چې انسان باید هره شېبه په شعوري ډول تېره کړي او د خپل ژوند د هرې مرحلې له ننګونو څخه تجربه واخلي. په پای کې، انساني ژوند د مادي او معنوي نړۍ یو ښکلی ترکیب دی چې هدف یې د ځان پېژندنه او د نړۍ ښه کول دي.

## د ژوند بنسټیزې مرحلې
* **ماشومتوب:** د زده کړې، لوبې او د نړۍ د کشفولو مرحله.
* **ځواني:** د انرژۍ، کار، زده کړې او د خپلواکۍ د ترلاسه کولو دوره.
* **منځنی عمر:** د ثبات، د کورنۍ جوړولو او ټولنیز مسؤلیت منلو وخت.
* **سپین ږیریتوب:** د تجربو د شریکولو او د ارامتیا مرحله.

## سرچینې
* Health and Human Life: World Health Organization
* National Geographic: The Human Journey
* Britannica: The Meaning and Biology of Life
* Stanford Encyclopedia: The Meaning of Life

وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:ټولنپوهنه
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:بشري علوم
انساني عقل

**انساني عقل** () هغه ځانګړی ځواک او وړتیا ده چې انسان ته د فکر کولو، استدلال، قضاوت او د مسایلو د حل کولو قدرت ورکوي. عقل د انسان د شعور هغه برخه ده چې هغه له نورو حیواناتو څخه جلا کوي او ورته اجازه ورکوي چې د خپل ژوند**او** لپاره پلان جوړ کړي او له خپلو تجربو څخه زده کړه وکړي. له علمي پلوه، عقل په مستقیم ډول زموږ د مغز له فعالیتونو سره تړلی دی، په ځانګړې توګه د مغز هغه برخه چې "پری فرنټل کورټیکس" نومېږي او د پرېکړې کولو مسؤلیت لري. که موږ عقل په ساده ژبه تشریح کړو، دا د انسان د وجود هغه "سترګې" دي چې په مرسته یې هغه د حق او باطل ترمنځ توپیر کوي او د خپل چاپیریال په اړه پوهاوی ترلاسه کوي. عقل یوازې د معلوماتو ذخیره کول نه دي، بلکې د هغو معلوماتو په سمه توګه کارول او د ژوند په چارو کې ترې ګټه اخیستل دي.

د عقل او فکر ترمنځ نږدې اړیکه شتون لري. عقل د یوې وسیلې په څېر دی چې انسان ته د تحلیل او تجزیې توان بښي. کله چې یو انسان له یوې ستونزې سره مخ کېږي، دا د هغه عقل دی چې بېلابېلې لارې لټوي او تر ټولو غوره انتخاب ورته په ګوته کوي. په فلسفه کې عقل ته خورا لوړ مقام ورکړل شوی دی؛ فیلسوفانو لکه ارسطو او ابن سینا باور درلود چې عقل د انسان د روح تر ټولو سپېڅلې برخه ده. په عصري ساپوهنه کې بیا عقل د هوښیارتیا یا "Intelligence" په چوکاټ کې مطالعه کېږي. عقل یوازې په یو حالت کې نه پاتې کېږي، بلکې د زده کړې، مطالعې او تجربې له لارې وده کوي. څومره چې یو انسان ډېر پوهه ترلاسه کوي او په خپلو کړنو کې له تدبیر څخه کار اخلي، هغومره یې عقل صیقل کېږي او د ژوند حقایق ورته روښانه کېږي.

زموږ په ورځني ژوند کې، عقل زموږ د اخلاقو او ټولنیز چلند لارښود هم دی. دا عقل دی چې موږ ته وايي چې کوم کار ګټور دی او کوم یو زیانمن. عقل موږ ته دا وړتیا راکوي چې د خپلو غریزو او احساساتو (لکه غوسه او وېره) کنټرول په لاس کې واخلو او په منطقي ډول پرېکړې وکړو. په ټیکنالوژي او ساینس کې ټول پرمختګونه د انساني عقل د خلاقیت پایله ده. که عقل نه وای، انسان به هیڅکله نشو کولای پېچلي ماشینونه جوړ کړي او یا د کایناتو په رازونو پوه شي. په پای کې باید ووایو چې عقل یو الهي نعمت دی چې د هغې په واسطه انسان د خپل ژوند مانا پیدا کوي او د یوې ښې او پرمختللې ټولنې په لور ګام اخلي. د عقل سمه کارونه د انسان د نېکمرغۍ اساس دی او د هغې له پامه غورځول انسان له تېروتنو او بدبختۍ سره مخ کوي.

## د عقل او پوهې توپیر
ډېری وخت خلک عقل او پوهه یو شی بولي، خو په حقیقت کې:
* **پوهه:** د معلوماتو او حقایقو ټولګه ده چې موږ یې زده کوو.
* **عقل:** د هغې پوهې د سم کارولو او درک کولو وړتیا ده.

## سرچینې
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: History of Reason
* Psychology Today: Understanding Intelligence
* Britannica: Reason and Intellect
* Wikipedia English: Human Intellect

وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:عقل او هوښیارتیا
مغز

**مغز** () د انسان د عصبي سيسټم مرکزي غړی دی چې د کوپړۍ په دننه کې ځای پر ځای شوی دی. دا غړی د بدن د ټولو فعالیتونو، لکه حرکت، احساس، فکر، حافظه او خبرو کولو مسؤلیت لري. که مغز په ساده ژبه تشریح کړو، دا د یو خورا پېچلي او ځواکمن کمپیوټر په څېر دی چې هره ثانیه کې په میلیونونو پیغامونه ترلاسه کوي او بېرته یې د بدن غړو ته لېږي. د انسان مغز له نږدې ۸۶ ملیارده عصبي حجرو څخه جوړ شوی چې ورته "نیورونونه" وايي. دا نیورونونه د بریښنايي سیګنالونو په واسطه یو له بل سره اړیکه نیسي او زموږ ټول فکري او فزیکي فعالیتونه کنټرولوي. مغز یوازې ۳ سلنه د بدن وزن جوړوي، خو د بدن نږدې ۲۰ سلنه انرژي او اکسیجن مصرفوي، چې دا د دې غړي لوړ اهمیت ښيي.

د مغز جوړښت خورا پېچلی دی او په عمومي ډول په څو برخو ویشل شوی چې هره برخه یې ځانګړی کار ترسره کوي. لویه برخه یې "سیریبریم" (Cerebrum) نومېږي چې د عقل، ژبه او ارادي حرکتونو مرکز دی. بله برخه یې "سیریبلم" (Cerebellum) ده چې د بدن توازن او همغږي ساتي. همدارنګه د مغز ستنه (Brainstem) د بدن اتوماتیک فعالیتونه لکه ساه اخیستل، د زړه ټکان او د وینې فشار کنټرولوي. زموږ احساسات، لکه مینه او وېره، د مغز په یوه ځانګړي سیسټم کې چې "لیمبیک سیسټم" نومېږي، پروسس کېږي. ساینس ثابته کړې ده چې مغز د ژوند تر پایه پورې د بدلون او زده کړې وړتیا لري، چې دې ځانګړتیا ته "نیوروپلاستیسټي" وايي. دا پدې مانا ده چې هر څومره چې موږ مطالعه کوو او نوي مهارتونه زده کوو، زموږ د مغز عصبي شبکې لا پسې پیاوړې کېږي.

[attachment_0](attachment)

د مغز روغتیا د انسان په عمومي ژوند مستقیم اغېز لري. د مغز د ښه فعالیت لپاره مناسب خوب، سالم خواړه، او فزیکي فعالیت خورا اړین دي. که مغز ته د لنډ وخت لپاره هم اکسیجن ونه رسېږي، ښايي د دایمي زیان یا مرګ لامل شي. په عصري طب کې، د مغز ناروغۍ لکه الزایمر، پارکینسن او سکتې د خورا پېچلو ننګونو څخه ګڼل کېږي. د مغز په اړه پوهه نه یوازې موږ سره د ناروغیو په درملنه کې مرسته کوي، بلکې موږ ته دا درک راکوي چې موږ څنګه فکر کوو، څنګه زده کړه کوو او څنګه خپل شخصیت جوړوو. په پای کې، مغز د انساني خلاقیت او ټیکنالوژي سرچینه ده، او هر هغه څه چې موږ یې په نړۍ کې وینو، په اصل کې د انساني مغز د فکر او زیار پایله ده.

## د مغز اصلي برخې او دندې

* **مخکنی غوټه (Frontal Lobe):** د پلان جوړولو، شخصیت او حل د مسایلو مرکز.
* **اړخیزه غوټه (Temporal Lobe):** د اورېدلو او حافظې مسول.
* **شاته غوټه (Occipital Lobe):** د لیدلو حس کنټرولوي.
* **د مغز ستنه:** د بدن د حیاتي چارو (ساه اخیستل او زړه) اتومات کنټرولر.

## سرچینې

* BrainFacts: Explore the secrets of the human brain
* Mayo Clinic: Brain Anatomy and Functions
* Nature: Neuroscience and Brain Research
* Wikipedia English: Human Brain
عقل

**عقل** () هغه ذهني او روحاني ځواک دی چې انسان ته د سم او غلط ترمنځ د توپیر، د حقایقو د درک کولو او د منطقي پایلو د ترلاسه کولو وړتیا ورکوي. عقل د بشري شعور تر ټولو لوړه کچه ده چې موږ ته اجازه راکوي ترڅو له خپلو غریزو هاخوا فکر وکړو او د خپلو کړنو لپاره دلیل ولرو. په ساده ژبه، که مغز د انسان د بدن ماشین وي، نو عقل د هغه ماشین چلوونکی یا ډرایور دی چې پرېکړه کوي کومې خواته لاړ شي. عقل یوازې د معلوماتو ټولګه نه ده، بلکې د معلوماتو ترمنځ د اړیکو پیدا کول او له هغو څخه د ژوند په چارو کې ګټه اخیستل دي. پوهان وايي چې د عقل شتون هغه څه دي چې انسان ته یې په نړۍ کې د نورو مخلوقاتو په پرتله غوره والی او د تمدن جوړولو ځواک بښلی دی.

د عقل په اړه په فلسفه کې ډېر بحثونه شوي دي. د مثال په توګه، ارسطو انسان یو "منطقي حیوان" باله، ځکه چې د هغه په باور عقل د انسان اصلي جوهر دی. په اسلامي فلسفه کې هم عقل ته ډېر لوړ مقام ورکړل شوی او هغه د الهي پېژندنې او حق ته د رسېدو وسیله ګڼل کېږي. له بل پلوه، په عصري ساپوهنه کې عقل د هوښیارتیا (Intelligence) یوه برخه ګڼل کېږي چې له موږ سره د پېچلو مسایلو په حل کولو کې مرسته کوي. عقل یو ثابت شی نه دی، بلکې د تجربې، زده کړې او مطالعې له لارې وده کوي. کله چې یو انسان په خپلو پرېکړو کې له تدبیر او منطق څخه کار اخلي، د هغه عقل لا پسې صیقل کېږي او د ژوند حقایق ورته روښانه کېږي.

عقل په ورځني ژوند کې زموږ د اخلاقو او ټولنیز ژوند لارښود هم دی. دا عقل دی چې موږ ته وايي چې سوله له جګړې غوره ده او همکاري له دښمنۍ څخه ګټوره ده. عقل موږ سره مرسته کوي چې د خپلو لنډمهاله احساساتو (لکه غوسه او کینه) مخه ونیسو او د اوږد مهاله ګټو لپاره پرېکړې وکړو. په ساینس او ټیکنالوژي کې ټول پرمختګونه په اصل کې د انساني عقل د پلټنې او استدلال پایله ده. که عقل نه وای، بشر به هیڅکله د قانون، عدالت او بشري حقونو په څېر مفاهیم نه وای پېژندلي. په پای کې، عقل یو داسې مشال دی چې د انسان د ژوند لاره روښانه کوي او هغه ته د نېکمرغۍ او کمال په لور لاره ښيي. د عقل سمه کارونه نه یوازې د فرد د پرمختګ لامل کېږي، بلکې ټوله ټولنه د سوکالۍ او عدالت په لور بیایي.

## د عقل او غریزې توپیر
زموږ د چلند په کنټرول کې عقل او غریزه دواړه رول لري، خو ترمنځ یې لوی توپیرونه شته:
* **غریزه:** هغه اتوماتیک او طبیعي عکس العملونه دي چې د بقا لپاره دي (لکه لوږه یا وېره).
* **عقل:** هغه ارادي او منطقي فکر دی چې د هدفونو د ترلاسه کولو لپاره پرېکړه کوي.

## سرچینې
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: The History of Reason
* Britannica: Reason in Philosophy and Psychology
* Psychology Today: Wisdom and the Rational Mind
* Wikipedia English: Reason and Logic

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:منطق
وېشنيزه:بشري شعور
عقل او احساس

**عقل او احساس** () د انسان د وجود هغو دوو مخالفو خو بشپړوونکو ځواکونو ته ویل کېږي چې یو یې پر منطق او بل یې پر عاطفه ولاړ دی. په دې بحث کې "عقل" (Sense) د انسان هغې وړتیا ته ویل کېږي چې حقایق په سړه تنده تحلیلوي، سنجش کوي او د ګټې او زیان په پام کې نیولو سره پرېکړه کوي. خو "احساس" (Sensibility) بیا د انسان د روح هغه لطیفه او حساسه برخه ده چې د پیښو په وړاندې چټک عاطفي غبرګون ښيي، لکه مینه، زړه سوی، او خپګان. پوهان استدلال کوي چې یوازې په عقل تکیه کول انسان لکه د یو ماشین په څېر وچ او بې روحه کوي، او یوازې په احساساتو پسې تلل انسان د تېروتنو او احساساتي پرېکړو په لومه کې بندوي. له همدې امله، د ژوند توازن د دې دواړو په همغږۍ کې نغښتی دی.

له تاریخي او کلتوري پلوه، د عقل او احساس جګړه په ادبیات او فلسفه کې خورا لرغونې ده. په اتلسمه پېړۍ کې د عقل پالنې (Rationalism) او رومانتیزم ترمنځ بحثونو همدا موضوع رانغاړله. عقل موږ ته لاره ښيي چې څنګه په سمه توګه ټولنه کې ژوند وکړو، قانون مراعات کړو او خپل اهداف ترلاسه کړو، خو احساس موږ ته د ژوند مانا او رنګ راکوي. په ساپوهنه کې ثابته شوې ده چې زموږ ډېری پرېکړې لومړی په احساساتي ډول په مغز کې پیل کېږي او بیا عقل هغې ته یو منطقي چوکاټ ورکوي. د مثال په توګه، کله چې موږ له یو چا سره مرسته کوو، لومړی زموږ احساس (زړه سوی) موږ هڅوي، خو بیا زموږ عقل دا سنجوي چې څنګه او په کومه لاره مرسته وکړو.

په ورځني ژوند کې، هغه کسان بریالي دي چې د عقل او احساس ترمنځ یې سوله کړې وي. دا سوله موږ ته اجازه راکوي چې هم د نورو په درد پوه شو (احساس) او هم د ستونزو لپاره عملي حل لارې ولټوو (عقل). که موږ یوازې په عقل (Sense) عمل وکړو، ښايي ډېر مادي پرمختګ وکړو خو په زړه کې به یوازې توب احساس کړو. او که یوازې په احساس (Sensibility) عمل وکړو، ښايي ډېر ژر د نورو تر اغېز لاندې راشو او خپلواکي له لاسه ورکړو. په پای کې، دا دوه ځواکونه د یوې ترازو د دوو پلو په څېر دي؛ کله چې دواړه برابر وي، د انسان ژوند په سمه او نېکمرغه لاره روان وي. دا هغه مفهوم دی چې په پښتني کلتور او اخلاقو کې هم ورته ډېر پام شوی، چې انسان باید هم غیرت او احساس ولري او هم تدبیر او عقل.

## د عقل او احساس توپیرونه

## سرچینې

* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Emotion and Reason
* Britannica: Sense and Sensibility in Literature

وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:بشري خویونه
وېشنيزه:اخلاق
انساني شخصيت

**انساني شخصیت** () هغو ځانګړو او دایمي نمونو ته ویل کېږي چې د یو انسان فکر، احساس او چلند جوړوي. شخصیت هغه څه دي چې موږ ته زموږ خپل هویت رابښي او موږ له نورو خلکو څخه جلا کوي. په ساده ژبه، شخصیت زموږ د وجود هغه "رنګ او بوی" دی چې نور یې د لیدو پر مهال احساسوي. دا یوازې یو ظاهري حالت نه دی، بلکې دا زموږ د ذهني او رواني ځانګړتیاوو یوه مجموعه ده چې په لویه کچه زموږ په مغز کې ریښې لري. پوهان وايي چې د شخصیت جوړښت له ماشومتوبه پیلېږي او د ژوند په اوږدو کې د تجربو، زده کړې او چاپیریال تر اغېز لاندې وده کوي. ځینې خلک په طبیعي ډول ډېر ټولنیز او خبرلوڅ وي، په داسې حال کې چې ځینې نور بیا ارامه او په خپل ځان کې ډوب وي؛ دا هر څه زموږ د شخصیت بېلابېل اړخونه ښيي.

له علمي پلوه، شخصیت د دوو مهمو ځواکونو ترمنځ له تعامل څخه رامنځته کېږي. لومړی "طبیعت" دی چې موږ ته له مور او پلار څخه په میراث پاتې دی، او دویم "روزنه" ده چې موږ یې له خپلي کورنۍ او ټولنې څخه ترلاسه کوو. په ساپوهنه کې د شخصیت په اړه ډېرې نظریې شتون لري. د مثال په توګه، سیګمونډ فرویډ باور درلود چې زموږ د شخصیت یوه لویه برخه زموږ په لاشعور کې پټه ده. خو په عصري وخت کې ډېری پوهان پدې باور دي چې شخصیت د وخت په تېرېدو سره د بدلېدو او اصلاح کېدو وړتیا لري. کله چې موږ نوي مهارتونه زده کوو، خپلې غوسې کنټرولوو او له نورو سره په مینه او زغم چلند کوو، موږ په اصل کې خپل شخصیت ته وده ورکوو. دا هغه پروسه ده چې په فلسفه کې ورته د کمال لور ته سفر ویل کېږي.

زموږ په ټولنیز ژوند کې د یو پیاوړي شخصیت درلودل خورا مهم دي. یو ښه شخصیت یوازې ښکلی لباس نه دی، بلکې صداقت، امانتداري، د مسؤلیت منلو روحیه او له نورو سره ښه اخلاق دي. په ټولنپوهنه کې پدې ټینګار کېږي چې د یوې بریالۍ ټولنې بنسټ د هغو کسانو پر اوږو ایښودل شوی چې سالمه شخصیتي وده یې کړې وي. موږ باید هڅه وکړو چې خپلې کمزورۍ وپېژنو او د هغوی په اصلاح کولو سره خپل شخصیت لا پسې غښتلی کړو. په پای کې، دا زموږ شخصیت دی چې زموږ برخلیک ټاکي او په ټولنه کې زموږ مقام او عزت معلوموي. د شخصیت مطالعه موږ ته دا وړتیا راکوي چې نه یوازې خپل ځان، بلکې نور انسانان هم په سمه توګه درک کړو او له هغوی سره په سوله او همغږۍ کې ژوند وکړو.

## د شخصیت د ودې عوامل
د انسان د شخصیت په جوړېدو کې لاندې ټکي خورا مهم رول لوبوي. لومړی د کورنۍ رول دی چې د شخصیت لومړنۍ ډبره ایږدي. له هغه وروسته تعلیم او تربیه ده چې د انسان فکر ته وسعت ورکوي. همدا راز، هغه ملګري او چاپیریال چې موږ پکې ډېر وخت تېروو، زموږ په خوی او شخصیت مستقیم اغېز کوي. په نهایت کې، زموږ خپلې ارادې او انتخابونه دي چې موږ ته یو ځانګړی او دروند شخصیت بښي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Psychology Today: Understanding Personality
* Britannica: Personality and Individual Differences

وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:ټولنپوهنه
وېشنيزه:بشري خویونه
وېشنيزه:فلسفه
انساني فطرت

**انساني فطرت** () هغو بنسټیزو ځانګړتیاوو او خویونو ته ویل کېږي چې ټول انسانان یې په طبیعي ډول له ځان سره لري. که غواړو دا موضوع په خورا ساده ژبه بیان کړو، انساني فطرت داسې دی لکه د یو نوي موبایل "اصلي پروګرام"؛ کله چې یو ماشوم نړۍ ته راځي، ځینې فکرونه او احساسات لا دمخه د هغه په ذهن او بدن کې نصب وي. د بېلګې په توګه، هېڅوک یو ماشوم ته نه ورښيي چې کله وږی شي نو وژاړي، یا کله چې خپله مور وګوري نو په خندا شي؛ دا هر څه زموږ د وجود یوه طبیعي برخه ده. ساینس‌پوهان وايي چې په انساني فطرت کې مینه، وېره، د نورو سره مرسته کول او کله کله غوسه هم شامل دي. زموږ فطرت داسې دی لکه د یوې ونې تخم چې په خپل ځان کې د لویېدو او مېوې ورکولو ټول پلان لري، خو دا چې دا ونه به په کوم ډول خاوره کې لویه شي او څومره پاملرنه به ورته وشي، دا زموږ په روزنه او چاپیریال پورې اړه لري.

د انسان په فطرت کې د پوښتنې کولو او پلټنې مینه ډېره زیاته ده، ځکه خو انسانانو وکولای شول چې الوتکې جوړې کړي، کمپیوټرونه اختراع کړي او د ستورو په اړه معلومات ترلاسه کړي. موږ په فطري ډول غواړو چې له نورو سره یوځای ژوند وکړو، ځکه یوازیتوب د انسان لپاره ډېر ستونزمن وي او زموږ ذهن د ملګرتیا او محبت غوښتونکی دی. زموږ په مغز کې ځینې برخې شته چې په اتومات ډول زموږ د ژوندي پاتې کېدو لپاره کار کوي؛ د بېلګې په توګه، کله چې موږ خطر احساس کړو، زموږ زړه په تېزۍ سره درزیږي، دا ځکه چې زموږ فطرت موږ د ځان ساتنې لپاره چمتو کوي. دا هر څه د انسان د پېچلي خو ښکلي فطرت برخه ده. که موږ غواړو یو ښه او ارامه ژوند ولرو، نو باید خپل فطرت وپېژنو او هڅه وکړو چې خپلې نېکې غریزې لکه مینه، زغم او بښنه پیاوړي کړو او پر غوسې، کینې او بدبېنۍ غالب شو. دا پوهه موږ سره مرسته کوي چې نه یوازې خپل ځان، بلکې نور انسانان هم په سمه توګه درک کړو او له هغوی سره په سوله او صمیمیت کې ژوند وکړو، ځکه په اصل کې موږ ټول د یو شان احساساتو او اړتیاو لرونکي یو.

## د فطرت او چاپیریال اړیکه
ډېری خلک پوښتنه کوي چې ایا موږ خپل خویونه له مور او پلار څخه اخلو او که یې له ټولنې زده کوو؟ حقیقت دا دی چې انساني فطرت د دواړو ترکیب دی. زموږ "جینونه" (Genetics) موږ ته بنسټیزه نقشه راکوي، خو زموږ "چاپیریال" (Environment) موږ ته شکل راکوي. که یو ماشوم په یوه مینه ناکه کورنۍ کې لوی شي، د هغه په فطرت کې شته ښېګڼې ډېر ژر وده کوي.

## سرچینې

* Psychology Today: Human Nature Basics
* Britannica Encyclopedia: Human Nature
* Stanford Encyclopedia of Philosophy

وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:انساني چلند
ايپي ژينيتیک ساعت

**ایپی جینټیک ساعت** () د بیولوژیکي عمر د اندازه کولو یو ډول ازموینه ده چې د DNA د بدلونونو پر بنسټ کار کوي. که غواړو دا پېچلې موضوع په ساده ژبه بیان کړو، دا داسې مانا لري لکه زموږ په بدن کې چې یو پټ ساعت وي او زموږ د حجرو د زړېدو رښتینی سرعت ښيي. ډېری وخت د یو انسان د پېژندپاڼې (تذکرې) عمر او د هغه د بدن بیولوژیکي عمر سره توپیر لري؛ د بېلګې په توګه، یو کس ښايي ۴۰ کلن وي خو د هغه ایپی جینټیک ساعت وښيي چې د هغه حجرې د یو ۵۰ کلن کس په څېر زړې شوې دي. دا ساعت د "DNA میتیلیشن" (DNA Methylation) په نوم پروسې باندې تکیه کوي، کوم چې زموږ په جینونو کې کوچني کیمیاوي بدلونونه دي او د وخت په تېرېدو سره زموږ په حجرې کې راټولېږي.

د ایپی جینټیک ساعت مفهوم په ۲۰۱۳ کال کې د سټیو هوروات (Steve Horvath) له خوا په پراخه کچه مشهور شو، ځکه نو ورته کله کله د "هوروات ساعت" هم ویل کېږي. دا ساعت په حقیقت کې دا څاري چې زموږ د ژوند طریقه، لکه خواړه، تمرین، سټرېس (فشار) او چاپیریال زموږ په جینونو څه ډول اغېز کوي. په بیولوژي کې دا یو لوی انقلاب دی، ځکه چې ډاکټران اوس کولای شي د دې ساعت په مرسته د ناروغیو مخه ونیسي. که د یو چا ایپی جینټیک ساعت د هغه له اصلي عمر څخه ډېر مخکې وي، دا پدې مانا ده چې هغه کس د زړه د ناروغیو یا نورو روغتیايي ستونزو له خطر سره مخ دی. برعکس، د سالم ژوند په درلودلو سره انسان کولای شي د خپل بیولوژیکي ساعت سرعت ورو کړي او ځوان پاتې شي.

په اوسني ساینس او طب کې، د ایپی جینټیک ساعت مطالعه د زړښت ضد (Anti-aging) څېړنو لپاره خورا مهمه ده. پوهان هڅه کوي داسې لارې ومومي چې دا ساعت بېرته شاته وګرځوي یا یې سرعت کم کړي. دا موضوع په جینټیک کې موږ ته دا ثابتوي چې زموږ برخلیک یوازې زموږ په جینونو پورې تړلی نه دی، بلکې زموږ انتخابونه او چاپیریال هم زموږ د حجرو په عمر مستقیم اغېز لري. په ټیکنالوژي کې پرمختګ اوس دا ممکنه کړې چې د وینې یا د خولې د ناړې د یوې ساده ازموینې له لارې دا ساعت معلوم شي. په پای کې، ایپی جینټیک ساعت موږ ته دا پیغام راکوي چې د خپل بدن د روغتیا ساتنه یوازې د ظاهر لپاره نه ده، بلکې دا زموږ د وجود په ژورو کې د ژوند د ډېرو کلونو ساتلو لپاره یوه حیاتي هڅه ده.

## د بیولوژیکي عمر په سرعت اغېزمنونکي عوامل
هغه عوامل چې زموږ ایپی جینټیک ساعت تېزوي یا یې ورو کوي، ډېر دي. د بېلګې په توګه، سګرټ څښل او نامناسب خواړه دا ساعت په چټکۍ سره پر مخ بیايي، چې په پایله کې انسان تر خپل اصلي عمر زوړ ښکاري او د بدن مقاومت یې کمېږي. له بلې خوا، منظم ورزش، کافي خوب او د رواني فشارونو کنټرول د دې ساعت سرعت ورو کوي او د انسان د حجرو ژوند اوږدوي. دا هغه پوهه ده چې موږ سره د یوې سالمې او اوږدې ژوندۍ دورې (Lifespan) په ترلاسه کولو کې مرسته کوي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Nature: DNA methylation age and the epigenetic clock
* Scientific American: Measuring Age via Epigenetics

وېشنيزه:جینټیک
وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:طب
وېشنيزه:عصري ساینس
کوانټم داروينيزم

**کوانټم ډاروینیزم** () یوه نظري فزیکي تیوري ده چې تشریح کوي چې څنګه او ولې کوانټم نړۍ زموږ د ورځني ژوند په کلاسيک یا مادي نړۍ بدلېږي. دا نظریه د لومړل ځل لپاره د ویجیک زوریک (Wojciech Zurek) لخوا وړاندې شوه. د دې نظریې نوم د چارلس ډاروین د بیولوژیکي تکامل له نظریې څخه اخیستل شوی دی؛ ځکه چې دلته هم یوازې هغه "کوانټم معلومات" ژوندي پاتې کېږي او مادي نړۍ ته راوځي چې له چاپیریال سره د توافق تر ټولو زیاته وړتیا ولري او خپل ځان په ځلونو تکرار کړي. په ساده ژبه، کوانټم ډاروینیزم وايي چې چاپیریال د یو "فلټر" په څېر کار کوي او یوازې هغه معلومات موږ ته رارسوي چې خورا باثباته وي.

د دې تیورۍ اصلي اساس په کوانټم ډیکوهرنس (Quantum Decoherence) باندې ولاړ دی. په کوانټم نړۍ کې، ذرات په یو وخت کې په څو حالتونو کې وي (سوپر پوزیشن)، خو کله چې دا ذرات له خپل چاپیریال (لکه فوټونونه یا مالیکولونه) سره ټکر کوي، نو دا حالت له منځه ځي. کوانټم ډاروینیزم زیاتوي چې چاپیریال نه یوازې کوانټم حالتونه له منځه وړي، بلکې د هغو په اړه معلومات په فضا کې خپروي. دا کټ مټ داسې ده لکه یو شی چې په ډېرو عکسونو کې ثبت شي؛ څومره چې د یو کوانټم حالت په اړه معلومات په چاپیریال کې ډېر کاپي شي، هغومره موږ هغه شی په مادي نړۍ کې په روښانه او ثبات سره لیدلی شو. 

له علمي پلوه، دا نظریه دا ځوابوي چې ولې موږ د اشروډینګر پیشو په یو وخت کې هم ژوندۍ او هم مړې نه وینو. چاپیریال د یو کتونکي (Observer) په څېر عمل کوي چې په دوامداره توګه له سیستم څخه معلومات اخلي. دا پروسه باعث کېږي چې د کوانټم سیسټمونو ډېری احتمالي حالتونه له منځه لاړ شي او یوازې یو مشخص حالت (چې موږ یې په ورځني ژوند کې وینو) پاتې شي. په کوانټم فزیک کې دا یو خورا مهم پرمختګ دی ځکه چې دا د "عیني واقعیت" (Objective Reality) پوښتنه حلوي او ښيي چې زموږ مادي نړۍ په اصل کې د کوانټم معلوماتو د بقا او تکامل پایله ده.

په پای کې، کوانټم ډاروینیزم موږ ته دا درک راکوي چې نړۍ یوازې هغه څه نه ده چې موږ یې په سترګو وینو، بلکې هغه څه دي چې چاپیریال یې د پاتې کېدو اجازه ورکړې ده. دا تیوري نه یوازې په فلسفه کې د واقعیت په اړه نوي بحثونه راپیدا کوي، بلکې په کوانټم کمپیوټینګ کې هم له ساینس‌پوهانو سره مرسته کوي ترڅو پوه شي چې څنګه معلومات په پېچلو سیسټمونو کې خوندي پاتې کېږي. که څه هم دا یوه پېچلې ریاضیکي موضوع ده، خو مفهوم یې دا دی چې کلاسيک حقیقت د کوانټم نړۍ یو ډول مېوه ده چې د چاپیریال په مرسته پخیږي.

## بنسټیز مفاهیم
# **د معلوماتو تکرار:** چاپیریال د کوانټم سیسټم په اړه معلومات په زرګونو ځله کاپي کوي.
# **ټاکنه (Selection):** یوازې هغه حالتونه مادي نړۍ ته راوځي چې له چاپیریال سره تعامل وکولی شي.
# **عیني واقعیت:** کله چې ډېر لیدونکي (چاپیریال) یو شی په یو ډول وویني، هغه مادي حقیقت ګرځي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Nature Physics: Quantum Darwinism and the chemical basis of reality
* Scientific American: How Quantum Darwinism explains our world

وېشنيزه:کوانټم فزیک
وېشنيزه:نظري فزیک
وېشنيزه:ساینس
وېشنيزه:فلسفه
نيورو فينومينولوژي

**نیورو فینومینولوژي** () یو علمي او فلسفي ډګر دی چې د عصبي علوم او د شعور فلسفه سره یوځای کوي. دا نظریه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۹۰ لسیزه کې د مشهور بیولوژي پوه او فیلسوف فرانشیسکو واریلا (Francisco Varela) لخوا وړاندې شوه. د دې علم اصلي موخه دا ده چې د انسان "شخصي تجربې" (چې موږ یې په خپله دننه کې احساسوو) او "عصبي فعالیتونه" (چې ساینس پوهان یې په مغز کې ویني) په یو وخت کې مطالعه کړي. په ساده ژبه، نیورو فینومینولوژي وايي چې موږ نشو کولای د انسان شعور یوازې د ماشین په څېر په مغز کې مطالعه کړو، بلکې باید د هغه شخص خپل احساس او د نړۍ په اړه د هغه لیدلوری هم په پام کې ونیسو.

د دې علم بنسټ په دې ولاړ دی چې د انسان ذهن او بدن یو له بل څخه جلا نه دي. په دودیزه توګه، ساینس پوهانو یوازې د مغز امواج او حجرې څېړلې، خو واریلا استدلال وکړ چې ساینس پوهان باید د هغو کسانو سره مرسته وکړي چې خپلو باطني احساساتو ته متوجه شي (لکه د مراقبې یا تامل له لارې). کله چې یو څوک د خپل ذهن د حالت په اړه دقیق معلومات ورکړي، نو ډاکټران کولای شي د هغه د مغز په فعالیتونو کې ډېر دقیق بدلونونه ومومي. دا تګلاره موږ سره مرسته کوي چې د مغز او روان ترمنځ هغه تشه ډکه کړو چې پخوا ورته پام نه کېده.

په نیورو فینومینولوژي کې "تجربه" یو فعال عمل ګڼل کېږي. دا پدې مانا ده چې زموږ مغز یوازې معلومات نه ترلاسه کوي، بلکې زموږ د تېرو تجربو او احساساتو په رڼا کې نړۍ ته بڼه ورکوي. دا علم په ساپوهنه او د ناروغیو په درملنه کې هم کارول کېږي؛ د بېلګې په توګه، د هغو کسانو په پوهېدو کې چې د خپګان یا د اضطراب په څېر له ذهني ستونزو سره مخ وي. کله چې موږ د یو چا په فزیکي مغز او د هغه په باطني احساس دواړو پوه شو، نو درملنه یې خورا اسانه او دقیقه کېږي. دا یوه بین‌الرشتوي (Interdisciplinary) تګلاره ده چې بیولوژي، فلسفه او انسانیت سره نښلوي.

په پای کې، نیورو فینومینولوژي موږ ته دا پیغام راکوي چې انسان یوازې د بیولوژیکي حجرو یوه مجموعه نه ده، بلکې یو داسې موجود دی چې نړۍ په خپل ځانګړي ډول تجربه کوي. دا ډګر د "شعور د سختې ستونزې" (Hard Problem of Consciousness) د حل لپاره یوه هیله بښونکې لاره ده. که څه هم دا یوه پېچلې موضوع ده، خو د انسان د پېژندنې په لاره کې یو لوی ګام ګڼل کېږي. دا علم موږ ته یادونه کوي چې د علمي پرمختګ تر څنګ باید د انسان د روح او باطني تجربې درناوی هم وشي، ځکه واقعیت هغه څه دي چې موږ یې په دواړو کچو (فزیکي او ذهني) تجربه کوو.

## مهم اصول
# **د باطني لید اهمیت:** د انسان شخصي روایت د علمي ډاټا په څېر ارزښت لري.
# **نیوروډینامیک:** د مغز د حجرو او د انسان د احساس ترمنځ دوامداره تعامل.
# **تطبیقي ساینس:** د مراقبې او تامل په مرسته د شعور د حالتونو څېړنه.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Phenomenology and Neuroscience
* ScienceDirect: Neurophenomenology Overview

وېشنيزه:عصبي علوم
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:شعور
د بايزیان مغز فرضيه

**د بایزیان مغز فرضیه** () یو علمي وړاندیز دی چې وايي د انسان مغز په دوامداره توګه د نړۍ په اړه احصایوي اټکلونه او وړاندوینې کوي ترڅو د چاپیریال په پوهېدو کې ورسره مرسته وکړي. دا فرضیه د توماس بایز (Thomas Bayes) د احتمالاتو په قانون ولاړه ده. د دې نظریې له مخې، مغز یوازې یو غیر فعال غړی نه دی چې معلومات ترلاسه کړي، بلکې دا په فعاله توګه د خپلو تېرو تجربو (Prior beliefs) پر بنسټ د نویو پیښو په اړه وړاندیزونه کوي او بیا د نویو حسي معلوماتو په ترلاسه کولو سره دا وړاندیزونه سموي. په ساده ژبه، کله چې تاسو په تیاره کې یو شی وینئ، ستاسو مغز د تېرو معلوماتو په کارولو سره اټکل کوي چې دا ښايي یو لرګی وي که یو مار؛ که نږدې ورشئ او وګورئ چې دا لرګی دی، مغز خپل معلومات سمدستي اپډېټ کوي.

د دې فرضیې یو مهم اصل "د وړاندوینې تېروتنه" (Prediction Error) ده. کله چې زموږ د مغز اټکل له واقعیت سره توپیر ولري، مغز د دې تېروتنې په مرسته خپله پوهه زیاتوي. په ساینس کې دا تګلاره تشریح کوي چې ولې انسانان دومره ژر زده کړه کوي او د پېچلو حالاتو سره ځان عیاروي. ساینس پوهان لکه کارل فریسټون (Karl Friston) پدې باور دي چې مغز هڅه کوي خپله انرژي په دې مصرف کړي چې د نړۍ په اړه بې باوري (Uncertainty) کمه کړي. دا پروسه نه یوازې په لیدلو او اورېدلو کې کارول کېږي، بلکې زموږ په پرېکړو، حرکتونو او حتی زموږ په شعور کې هم اساسي رول لري.

د بایزیان مغز فرضیه په مصنوعي ځیرکتیا (AI) او د عصبي ناروغیو په درملنه کې هم خورا ارزښت لري. د بېلګې په توګه، پوهان فکر کوي چې په ځینو رواني ناروغیو لکه شیزوفرینیا کې، د مغز دا وړاندوینې سیسټم په سمه توګه کار نه کوي او د واقعیت او خیال ترمنځ توپیر نشي کولی. په ټیکنالوژي کې، انجنیران هڅه کوي د دې فرضیې په کارولو سره داسې الګوریتمونه جوړ کړي چې د انسان د مغز په څېر په چټکۍ سره زده کړه او اټکل وکړای شي. دا موضوع موږ ته دا راښيي چې زموږ درک له نړۍ څخه یوازې د سترګو لید نه دی، بلکې د هغه څه ترکیب دی چې موږ یې تمه لرو او هغه څه چې په حقیقت کې پېښېږي.

په پای کې، د بایزیان مغز فرضیه دا ثابتوي چې د انسان عقل یو متحرک سیسټم دی چې په دوامداره توګه خپل ځان اصلاح کوي. دا فرضیه د مغز پېچلتیا په یو منطقي چوکاټ کې راولي او ښيي چې څنګه بیولوژي او ریاضیات یو له بل سره مله دي ترڅو موږ ته د ژوند کولو توان ورکړي. که موږ پوه شو چې زموږ مغز څنګه وړاندوینې کوي، موږ کولای شو د خپل ذهن د زده کړې وړتیا لا پسې پیاوړې کړو او په پېچلو حالاتو کې غوره پرېکړې وکړو.

## اساسي ټکي
# **مخکنی باور (Prior):** هغه پوهه چې مغز یې د تېرو تجربو څخه لري.
# **احتمال (Likelihood):** هغه نوي معلومات چې زموږ د حواس لخوا ترلاسه کېږي.
# **د وړاندوینې تېروتنه:** د توقع او حقیقت ترمنځ توپیر چې د زده کړې لامل کېږي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Nature Reviews Neuroscience: The Bayesian brain
* Stanford Encyclopedia: Computational Theories of Mind

وېشنيزه:عصبي علوم
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:احصایه
وېشنيزه:بیولوژي
د کلتوري تکامل نظريه

**د کلتوري تکامل نظریه** () یو علمي چوکاټ دی چې دا څېړي چې څنګه انساني کلتور، پوهه، دودونه او مهارتونه د وخت په تېرېدو سره بدلون مومي او له یو نسل څخه بل نسل ته لېږدول کېږي. دا نظریه پر دې بنسټ ولاړه ده چې کلتوري بدلونونه د چارلس ډاروین د بیولوژیکي تکامل له اصولو (تغیر، انتخاب، او وراثت) سره ورته والی لري. په ساده ژبه، لکه څنګه چې په طبیعت کې ګټور جینونه ژوندي پاتې کېږي او خپرېږي، په ټولنه کې هم هغه کلتوري مفکورې، ابزار او چلندونه چې د انسانانو له ژوند سره مرسته کوي، پاتې کېږي او نور یې کاپي کوي. دا نظریه تاییدوي چې انسانان یوازې د خپلو جینونو محصول نه دي، بلکې د هغه پراخ کلتوري معلوماتو محصول هم دي چې په زرګونو کلونو کې راټول شوي دي.

د کلتوري تکامل یو له مهمو ځانګړتیاوو څخه "کومولیټیو یا جمعي کلتور" (Cumulative Culture) دی. دا پدې مانا ده چې انسانان د خپلو پلرونو لاسته راوړنې اخلي، هغه اصلاح کوي او بیا یې راتلونکي نسل ته سپاري. په دې پروسه کې، هر نسل په پخوانۍ پوهه باندې یو نوی پوړ اضافه کوي، چې له امله یې پېچلې ټیکنالوژي، ژبې او ټولنیز بنسټونه رامنځته کېږي. په ساپوهنه او ټولنپوهنه کې دا بحث کېږي چې انسانان د "ټولنیزې زده کړې" (Social Learning) له لارې دا معلومات ترلاسه کوي. موږ د نورو څخه د تقلید او زده کړې یو ځانګړی استعداد لرو چې موږ ته اجازه راکوي پرته له دې چې هره تجربه په خپله تېره کړو، له نورو څخه ګټور خویونه زده کړو.

په دې نظریه کې د "کلتوري انتخاب" (Cultural Selection) مفهوم خورا مهم دی. هغه کلتوري عناصر (چې کله ورته "میمز" یا Memes هم ویل کېږي) چې د ټولنې د بقا او سوکالۍ لپاره ګټور وي، ډېر پلویان پیدا کوي او په تاریخ کې پاتې کېږي. د بېلګې په توګه، د کرنې تخنیکونه، طبي پوهه، او حتی اخلاقي ارزښتونه د کلتوري تکامل پایله ده. دا نظریه په بشري علوم کې موږ سره مرسته کوي چې پوه شو ولې په بېلابېلو سیمو کې کلتورونه توپیر لري او څنګه د چاپیریال بدلونونه د انسانانو په چلند اغېز کوي. د جینټیک او کلتور ترمنځ دا دوامداره تعامل (Gene-Culture Co-evolution) د دې لامل شوی چې انسانان د مځکې په هره برخه کې د ژوند کولو وړتیا پیدا کړي.

په پای کې، د کلتوري تکامل نظریه موږ ته دا راښيي چې زموږ نننی ژوند، زموږ قوانین، او زموږ عقیدې د میلیونونو انسانانو د تجربو او ازمویښتونو حاصل دی. دا علم په فلسفه کې موږ ته د انسانیت د پرمختګ یو روښانه انځور راکوي او ښيي چې کلتور یو ژوندی او متحرک موجود دی چې تل د نویو ننګونو سره ځان عیاروي. که موږ غواړو په خپله ټولنه کې مثبت بدلون راولو، موږ باید د کلتوري تکامل په قوانینو پوه شو او داسې ارزښتونه وپالو چې د بشريت د نېکمرغۍ او روښانه راتلونکي لپاره ګټور وي.

## اساسي مفاهیم
# **ټولنیز وراثت:** د پوهې او دودونو انتقال د زده کړې او تقلید له لارې.
# **کلتوري تغیر:** په مفکورو او ابزارو کې نوي بدلونونه او اختراعات.
# **کلتوري انتخاب:** د هغو کلتوري نمونو پاتې کېدل چې ټولنې ته ګټه رسوي.
# **جمعي پوهه:** د نسلونو په اوږدو کې د معلوماتو راټولېدل او اصلاح کېدل.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* PNAS: Cultural evolutionary theory - How culture shapes human evolution
* Wikipedia English: Concepts of Cultural Evolution

وېشنيزه:ټولنپوهنه
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:تاریخ
د غبرګ وراثت نظريه

**د غبرګ وراثت نظریه** () چې په لنډ ډول ورته (DIT) هم ویل کېږي، یوه علمي نظریه ده چې تشریح کوي چې څنګه انساني تکامل د دوو جلا خو یو له بل سره تړلو پروسو پایله ده: "جنیټیکي وراثت" او "کلتوري وراثت". د دې نظریې پلویان، لکه رابرټ بویډ او پیټر ریچرډسن، پدې باور دي چې کلتور پخپله یو بیولوژیکي اړتیا ده او د انسانانو په بقا کې یې د جینونو په څېر مهم رول لوبولی دی. په ساده ژبه، انسانان یوازینی مخلوق دی چې معلومات یې یوازې د وینې (جینونو) له لارې نه، بلکې د زده کړې، تقلید او ژبې له لارې هم له یو نسل څخه بل ته لېږدول کېږي، او دا کلتوري معلومات بیا په خپله د انسان په بیولوژیکي جوړښت اغېز کوي.

د دې نظریې یو له مشهورو مثالونو څخه د "شیدو د هضم وړتیا" (Lactase persistence) ده. په اصل کې، ډېری بالغو انسانانو نشول کولای چې شیدې هضم کړي، خو کله چې زرګونه کاله پخوا ځینو ټولنو د څارویو پاللو کلتور غوره کړ، نو د وخت په تېرېدو سره د هغوی په جینونو کې داسې بدلون راغی چې د شیدو هضم ورته ممکن شو. دا ښيي چې یو کلتوري انتخاب (څاروي پالنه) د دې لامل شو چې د انسان جینټیک بدل شي. د غبرګ وراثت نظریه وايي چې زموږ مغز داسې تکامل کړی چې د نورو څخه د زده کړې او تقلید لپاره خورا تکړه وي، ځکه چې کلتوري پوهه موږ سره مرسته کوي چې د چاپیریال له بدلونونو سره ډېر ژر ځان عیار کړو، په داسې حال کې چې جنیټیکي تکامل ډېر وخت نیسي.

په دې نظریه کې "ټولنیزه زده کړه" یو بنسټیز اصل دی. انسانان په فطري ډول هڅه کوي چې د خپلې ډلې له بریالیو او مشهورو کسانو څخه تقلید وکړي. دا پروسه باعث کېږي چې ګټور کلتوري خویونه (لکه د وسلو جوړول، طبي پوهه، او ټولنیز قوانین) په چټکۍ سره خپاره شي. په ساپوهنه او ټولنپوهنه کې دا نظریه موږ ته دا درک راکوي چې ولې انساني چلند د نورو حیواناتو په پرتله دومره پېچلی او متنوع دی. کلتور د یو "دویم وراثت" په څېر عمل کوي چې د زرګونو کلونو په اوږدو کې یې انسانانو ته د دې توان ورکړی چې د مځکې په هره برخه کې، له قطبي یخونو څخه تر سرو دښتو پورې، ژوند وکړي.

په پای کې، د غبرګ وراثت نظریه د بیولوژي او کلتور ترمنځ هغه پخوانۍ جګړه پای ته رسوي چې پوښتنه یې کوله: "انسان د طبیعت محصول دی که د روزنې؟". دا نظریه ځواب ورکوي چې موږ د دواړو یو پېچلی ترکیب یو. زموږ جینونه موږ ته د کلتور د رامنځته کولو وړتیا راکوي، او زموږ کلتور بیا زموږ د جینونو د پاتې کېدو لاره ټاکي. دا نظریه په فلسفه او بشري علوم کې موږ ته د انسانیت د ریښتیني هویت په اړه یو نوی او ژور لیدلوری وړاندې کوي، چې له مخې یې موږ د خپلو پلرونو د پوهې او د خپلې بیولوژیکي میراث یو ګډ ثمره یو.

## د نظریې اصلي ستنې
# **کلتوري تغیر:** په مفکورو، باورونو او دودونو کې بدلون چې د نویو ننګونو په پایله کې رامنځته کېږي.
# **جین او کلتور تعامل:** هغه پروسه چې کلتوري بدلونونه په جنیټیکي تکامل اغېز کوي او برعکس.
# **ټولنیز انتقال:** له نورو څخه د زده کړې او تقلید له لارې د معلوماتو خپرېدل.
# **طبیعي انتخاب:** هغه جینونه او کلتوري خویونه پاتې کېږي چې د انسان بقا تضمینوي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* ScienceDirect: Dual Inheritance Theory and Cultural Evolution
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Cultural Evolution and Inheritance

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:تکامل
وېشنيزه:ټولنپوهنه
پخته

**پخته** (علمي نوم: *Gossypium*) چې په عامیانه پښتو کې ورته **پخته** یا **مالوچ** هم ویل کېږي، د ګل لرونکو بوټو یو جنس دی چې د **مالواسیا** (Malvaceae) په کورنۍ پورې اړه لري. دا بوټی په ټوله نړۍ کې د خپلو سپینو او نرمو فایبرونو له امله خورا زیات صنعتي ارزښت لري. پنبه په استوايي او نیمه استوايي سیمو کې شاوخوا ۲۰ تر ۵۱ بېلابېل ډولونه لري.

## ريښه او نوم
په پښتو کې ورته پنبه او پخته ویل کېږي. د هغې سپین نرم فایبر ته بیا په ځانګړي ډول مالوچ وايي. په انګلیسي کې ورته "Cotton" ویل کېږي چې له عربي کلمې "القطن" څخه اخیستل شوې ده. سره له دې چې په ځینو ژبو کې ورته د ونې وړۍ ویل کېږي، خو پنبه ونه نه ده، بلکې یو بوټی دی چې کله ناکله تر ۶ مترو پورې لوړېږي.

## تاريخچه
پنبه یو له خورا پخوانیو کښت کېدونکو بوټو څخه دی. داسې شواهد شتون لري چې لږترلږه ۵۰۰۰ تر ۶۰۰۰ کاله وړاندې په هند او مکسیکو کې کارول کېده. په هند کې د پنبې د کښت نښې د سیند درې په تمدن کې موندل شوې دي. هیروډوټس (یوناني مورخ) د هندي پنبې په اړه ویلي: "هلته داسې ونې شته چې وړۍ تولیدوي او د پسونو له وړیو ډېره ښکلې ده."

## بيولوژيکي ځانګړتیاوې
د پنبې بوټی په دوه ډوله وده کوي: اصلي ډډ یې مستقیم وي، خو په جانبي څانګو کې یې ګلان او میوه (غوزې) نیسي. 

* **پاڼې:** پاڼې یې د لاس د ورغوي په څېر ۳ تر ۹ برخې لري.
* **ګلان:** ګلان یې په لومړي سر کې سپین یا ژېړ وي، خو وروسته له ګرده افشانۍ څخه ارغواني رنګ ته اوړي.
* **غوزه (میوه):** کله چې د پنبې میوه پخیږي، یو کپسول جوړوي چې "غوزه" ورته ویل کېږي. د پخېدو پر مهال دا غوزه چوي او سپین مالوچ ترې راوځي.
* **تخم:** د مالوچو په منځ کې تور تخمونه وي چې د غوړیو بډایه سرچینه ده.

## مهم ډولونه
یوازې څلور ډولونه یې په نړیواله کچه د نساجۍ لپاره کرل کېږي:
1.  *Gossypium hirsutum*: تر ټولو عام ډول دی (۹۰٪ نړیوال تولید).
2.  *Gossypium barbadense*: د لوړ کیفیت او اوږده فایبر لرونکې پنبه.
3.  *Gossypium herbaceum*: په افریقا او اسیا کې کرل کېږي.
4.  *Gossypium arboreum*: چې په اصل کې د هند او پاکستان د سیمو پنبه ده.

## کښت او تولید
پنبه ګرم اقلیم او ډېرو اوبو ته اړتیا لري. نن ورځ چین، هند، امریکا، برازیل او پاکستان د نړۍ تر ټولو لوی تولیدونکي هېوادونه دي.

### په افغانستان کې پنبه
افغانستان د پنبې د کښت لپاره مناسب اقلیم لري. کندوز، هلمند، بلخ او هرات د پنبې د تولید مرکزونه دي. په کندوز کې د "سپین زر" شرکت په هېواد کې د پنبې د پروسس یو له مشهورو مرکزونو څخه دی.

## صنعتي ارزښت
* **نساجي:** د جامو، ټوکر، بسترې او تار جوړول.
* **خوراکي غوړي:** د پنبې له تخم (پنبه دانې) څخه د پخلي غوړي ایستل کېږي.
* **د څارویو خوراک:** د غوړیو له ایستلو وروسته پاتې شونې (کنجاړه) د څارویو لپاره خورا قوي خوراک دی.
* **طبي کارونه:** د روغتیایي پنبې او بنداژونو په جوړولو کې کارول کېږي.

## روغتیایي خطرونه
هغه کارګران چې د پنبې په فابریکو کې کار کوي او د هغې دوړې تنفس کوي، ممکن د بیسینوسیس ($Byssinosis$) په نوم د سږو په ناروغۍ اخته شي، چې د ساه لنډۍ او ټوخي سبب ګرځي.

## سرچینې
* د ويکيپېډيا د بېلابېلو ژبو مقالې.
* بوټي پېژندنه - علمي مجلې.

وېشنیزه:بوټي
وېشنیزه:پنبه
وېشنیزه:صنعتي بوټي
جين ډرايو

**جین ډرایو** () یو ډول جنیټیکي انجنیري ده چې د وراثت په طبیعي پروسه کې داسې بدلون راولي چې یو ځانګړی جین په خورا لوړ احتمال (نږدې ۱۰۰ سلنه) له مور او پلار څخه اولاد ته لېږدول کېږي. په نورمال حالت کې، یو اولاد له خپل پلار یا مور څخه د یو جین د ترلاسه کولو ۵۰ سلنه چانس لري، خو د جین ډرایو په واسطه دا چانس دومره زیاتېږي چې په څو نسلونو کې دغه صفت په ټوله نفوس یا نفوس کې خپرېږي. دا ټیکنالوژي تر ډېره د CRISPR په نوم د جینونو د سمون وسیلې په کارولو سره رامنځته کېږي او هدف یې په طبیعت کې د ځینو ژویو د نفوس کنټرول یا د ناروغیو مخنیوی دی.

د جین ډرایو کارول په ساینس کې یو له خورا جنجالي بحثونو څخه دی. د دې ټیکنالوژۍ یو له اصلي کارونو څخه د هغو میاشو له منځه وړل دي چې ملاریا یا ډینګي تبه خپروي. ساینس پوهان کولای شي داسې میاشې جوړې کړي چې اولادونه یې یوازې نارینه وي؛ کله چې دا میاشې په طبیعت کې خوشې شي، په تدریجي ډول د ښځینه میاشو شمېر کمېږي او په پایله کې د میاشو ټول نسل له منځه ځي یا د ناروغۍ د لېږد وړتیا له لاسه ورکوي. په بیولوژي کې دا یو خورا ځواکمن ځواک دی ځکه چې دا په مستقیم ډول د یو ډول ژوي د برخلیک د بدلولو وړتیا لري.

که څه هم جین ډرایو لویې ګټې لري، خو د هغې په اړه ځینې اخلاقي او محیطي اندېښنې هم شتون لري. په فلسفه او اخلاق کې دا پوښتنه مطرح کېږي چې ایا انسان حق لري د یو ژوي ټول نسل له منځه یوسي؟ همدا راز، په ټولنپوهنه او چاپیریال ساتنه کې دا وېره شته چې که دا بدل شوي جینونه په غیر ارادي ډول نورو ژویو ته انتقال شي، نو ښايي د طبیعت توازن ګډوډ کړي. د مثال په توګه، که یو ډول میاشې له منځه لاړ شي، ښايي هغه مرغان یا نور ژوي چې دا میاشې خوري، له لوږې سره مخ شي. له همدې امله، په نړیواله کچه د جین ډرایو په ازموینو باندې کلک نظارت شتون لري.

په پای کې، جین ډرایو د بشري علوم او عصري ټیکنالوژۍ یو پیاوړی ترکیب دی چې د ناروغیو د ورکولو او د زراعتي افتونو د کنټرول لپاره نوې هیلې پیدا کړې دي. دا ټیکنالوژي موږ ته دا ښيي چې انسان اوس د دې وړتیا لري چې د ژوند د بنسټیزو کوډونو په بدلولو سره د طبیعت په مسیر کې لاسوهنه وکړي. مګر د دې ځواک کارول لوړ مسؤلیت او دقیقو څېړنو ته اړتیا لري ترڅو ډاډ ترلاسه شي چې د هغې ګټې له احتمالي خطرونو څخه ډېرې دي. د جین ډرایو راتلونکی به په دې پورې تړلی وي چې ساینس پوهان څنګه وکولای شي د دې ټیکنالوژۍ "بریک" یا کنټرول سیسټمونه هم جوړ کړي ترڅو په اړتیا کې یې مخه ونیول شي.

## د جین ډرایو اصلي موخې
# **د ناروغیو مخنیوی:** لکه ملاریا، زیکا، او ډینګي تبه چې د میاشو له لارې خپرېږي.
# **د کرنې ساتنه:** د هغو حشراتو کنټرول چې فصلونو ته زیان رسوي.
# **د نابللو ژویو کنټرول:** په هغو سیمو کې د موږکانو یا نورو زیان رسوونکو ژویو له منځه وړل چې اصلي ایکوسیستم ته خطر وي.
# **جنیټیکي ساتنه:** د هغو ژویو د نسل ساتل چې د ورکېدو په حال کې دي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Nature: Gene drive research and applications
* WHO: Ethics and safety of gene drives

وېشنيزه:جینټیک
وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:ساینس
ټرانزهومانيزم

**ټرانزهومانیزم** () چې کله ناکله د (H+) په نښه سره هم پېژندل کېږي، یو نړیوال فلسفي او علمي خوځښت دی چې د انسان د فزیکي، ذهني او رواني وړتیاوو د لوړولو لپاره د عصري ټیکنالوژي کارول ترویجوي. دا نظریه پر دې باور ده چې انسان د تکامل په وروستي پړاو کې نه دی، بلکې موږ کولای شو د جینټیک، مصنوعي ځیرکتیا او نانو ټیکنالوژۍ په واسطه د زړښت، ناروغیو، او حتی د مرګ مخه ونیسو. په ساده ژبه، ټرانزهومانیزم غواړي انسان په یو "لوړ انسان" (Posthuman) بدل کړي چې د اوسني بشر په پرتله زرګونه چنده هوښیار، پیاوړی او د اوږد عمر لرونکی وي.

د ټرانزهومانیزم بنسټ په دریو مهمو ستنو ولاړ دی: سوپر اوږد عمر (Super-longevity)، سوپر هوښیارتیا (Super-intelligence)، او سوپر نېکمرغي (Super-wellbeing). پلویان یې استدلال کوي چې که موږ د عینکونو په واسطه د لیدلو وړتیا او د درملو په واسطه د ناروغیو درملنه کوو، نو ولې باید په مغز کې د چپسونو (Brain-Computer Interface) په لګولو سره خپله حافظه او عقل پیاوړی نه کړو؟ په ساینس کې دا بحثونه اوس یوازې د افسانو برخه نه دي، بلکې د نیورالینک (Neuralink) په څېر پروژې په حقیقت کې د انسان او ماشین د وصلولو هڅه کوي. دا نظریه په دې باور ده چې د انسان بیولوژیکي محدودیتونه د ماتولو وړ دي.

خو د دې مفکورې په وړاندې په فلسفه او اخلاق کې خورا جدي نیوکې هم شتون لري. مخالفین وايي چې ټرانزهومانیزم ښايي د ټولنیزې نابرابرۍ د زیاتېدو لامل شي؛ یعنې یوازې بډایه خلک به وکولای شي خپل ځانونه "اپډېټ" کړي او غریب به یو ډول "ټیټ نسل" پاتې شي. همدا راز، دا پوښتنه مطرح کېږي چې که انسان نور مړ نشي او یا د ماشین په څېر کار وکړي، ایا بیا به هم خپل "انسانیت" وساتلی شي؟ په ټولنپوهنه کې دا اندېښنه شته چې دا ډول بدلونونه به د انسانانو ترمنځ طبیعي عاطفه او اړیکې له منځه یوسي.

په پای کې، ټرانزهومانیزم موږ ته د یوې داسې راتلونکې انځور راکوي چیرې چې د انسان او ماشین ترمنځ پوله له منځه ځي. دا خوځښت موږ اړ باسي چې د ژوند د مانا، د زړښت د فلسفې او د بشر د برخلیک په اړه له سره فکر وکړو. که څه هم د دې نظریې بشپړ عملي کېدل ښايي لسیزې وخت ونیسي، خو په جین ډرایو او ایډیټ کولو کې پرمختګونه ښيي چې موږ لا دمخه د دې سفر لومړي ګامونه اخیستي دي. دا چې دا ټیکنالوژي به د بشریت د ژغورنې لامل شي او که د هغې د هویت د ورکېدو، هغه پوښتنه ده چې ځواب یې زموږ په نننیو پرېکړو پورې تړلی دی.

## د ټرانزهومانیزم اصلي ټیکنالوژۍ
# **جینټیکي انجنیري:** د ناروغیو د له منځه وړلو او د بدن د پیاوړتیا لپاره د DNA بدلول.
# **سایبرنیټیک:** په بدن کې د میخانیکي غړو او چپسونو لګول.
# **د ذهن اپلوډ کول:** هغه نظریه چې غواړي د انسان شعور کمپیوټر ته انتقال کړي.
# **کریونیک (Cryonics):** د بدن کنګل کول ترڅو په راتلونکي کې د پرمختللې ټیکنالوژۍ په واسطه بېرته را ژوندی شي.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Humanity+: The official home of transhumanism 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Ethics of Artificial Intelligence and Human Enhancement
* Britannica: History and goals of Transhumanism

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:راتلونکې پېژندنه