د ژوند تنوع له لاسه ورکونه

**د ژوند تنوع له لاسه ورکونه** کې په ټوله نړۍ کې د بېلابېلو ډولونو ختمېدل، همدارنګه په یوه ځانګړي استوګنځي کې د ځایي ډولونو کمېدل یا ختمېدل شامل دي چې په پایله کې د بیولوژیکي تنوع لامل کېږي. بله پدیده کېدای شي لنډمهاله یا دایمي وي، دې پورې اړه لري چې د چاپېریال ویجاړېدل چې د له لاسه ورکونې لامل کېږي، د ایکولوژیکي بیارغونې/ ایکولوژیکي انعطاف پذیري له لارې د بېرته راګرځېدو وړ ده یا په موثره توګه دایمي ده (د بېلګې په توګه د ځمکې له لاسه ورکول). اوسنی نړیواله ختمېدنه (چې ډېری وخت شپږم ډله‌ییز ختمېدل یا د آنټروپوسېن ختمېدلو په نوم یادېږي)، د انساني فعالیتونو له امله د ژوند تنوع د ناورین لامل شوی دی چې له سیاره یي پولو هاخوا دی او تراوسه داسې ثابت شوی چې د بېرته راګرځېدو وړ ندی.

که څه هم د نړیوالو ډولونو دایمي له لاسه ورکونه د ډولونو په ترکیب کې له سیمه ییزو بدلونونو څخه ډېره د پام وړ او غمجنه پدیده ده، ان په ثابت صحي حالت کې کوچني بدلونونه هم کولی شي د خوړو پر شبکې او د خوړو په زنځیر د پام وړ اغیزې ولري تر هغه ځایه چې یوازې د یوې بڼې کمېدل کولی شي په ټول زنځیر منفي اغیزه وکړي (ګډ ختم)، د یوه ایکوسیسټم لرلو سربېره په ټوله کې د ژوند تنوع کمېدلو، ممکنه پایداره بدیل حالتونو لامل کېږي. د ژوند تنوع ایکولوژیکي اغیزې په معمول ډول د هغه له ختمېدو سره خنثا کېږي. د ژوند تنوع کمېدل په ځانګړې توګه د ایکوسیسټمي خدمتونو د کمېدو لامل کېږي او په پایله کې د خوړو خوندیتوب لپاره سمدستي خطر رامنځته کوي، خو همدارنګه کولی شي د انسانانو لپاره د عامې روغتیا اوږدمهاله پایلې ولري.

د چاپېریال ساتنې نړیوال سازمانونه لسیزې کېږي چې د ژوند تنوع له منځه تللو مخنیوي لپاره مبارزه کوي، د عامې روغتیا چارواکو هغه د عامې روغتیا لپاره د یوې ټولیزې روغتیا لیدلوري په توګه ادغام کړی دی، او د ژوند تنوع ساتنه په زیاتېدونکې توګه د نړیوال سیاست یوه برخه ده. د بېلګې په توګه، په بیولوژيکي تنوع کې د ملګرو ملتونو کنوانسیون د ژون تنوع له لاسه ورکولو په مخنیوي او د وحشي سیمو په فعاله ساتنې باندې تمرکز کړی دی. د دې کار لپاره نړیواله ژمنتیا او موخې په اوسني وخت کې د دوامدار پرمختګ ۱۵مې موخې «د ځمکې د سر ژوند» او د دوامدار پرمختګ ۱۴مې موخې «د اوبو لاندې ژوند» باندې مجسم شوی دی. په همدې حال کې، د «له طبیعت سره د سولې جوړونې» په هکله د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام رپوټ چې په ۲۰۲۰م کال کې خپور شو، څرګنده که چې ډېری دا هڅې ندي بریالۍ شوي ترڅو خپلو نړیوالو موخو ته ورسېږي.

## د له منځه تللو کچه
تاسې پوهېږئ، کله چې موږ د لومړي ځل لپاره WWF په لاره واچوه، زموږ موخه له ختمېدو څخه د مخ پر ختمېدو ډولونو ژغورل وو. خو موږ په بشپړ ډول ماته خوړلې؛ موږ نه یو بریالي شوي چې یو مورد هم وژغورو. که دومره پیسې مو یوازې په کاندوم لګولې وای، اوس به مو یوه ښه پایله لاس ته راوړې وه.

*- سر پیټر سکاټ، د طبیعت نړیوال صندوق بنسټ ایښودونکی، ۲۰۱۰م کال، د کوسموس مجله*د نړیوالې تنوع له منځه تللو اوسنۍ کچه «په طبیعي توګه» د ختمېدو پس منظر کچې څخه ۱۰۰ تر ۱۰۰۰ برابره ډېره ده، د بشر په تاریخ کې له بل هر وخت څخه لا ډېر، او تمه کېږي چې په راتلونکو کلونو کې به لا هم وده وکړي. د ختمېدو دا لړۍ چې په چټکۍ سره د ودې په حال کې ده او په ګڼو ځناور لکه تی لرونکي، مرغانو، خزندګانو، امفیبیانو او ماهیانو باندې اغیزه کوي، ساینس پوهان دې ته اړ کړل ترڅو د ژوند تنوع معاصر ناورین اعلان کړي.**

محلي محدود شویو تلفاتو کچه کولی شو د ډولونو بډاینې او د وخت په اوږدو کې په هغه کې د بدلونونو له لارې اندازه کړو. خامه شمېرنه کېدای شي د ایکولوژي له نظره په نسبي یا مطلق ډول کثرت پورې تړلې نه وي. د نسبي کثرت په پام کې نیولو سره، د ژوند تنوع ډېری شاخصونو وده کړې ده. د بډاینې سربېره، یووالي او متفاوتتوب د اصلي اړخونو په توګه په پام کې نیول کېږي چې کولی شو تنوع په هغو کې اندازه کړو.

د تنوع ټولو معیارونو په شان، دا هم اړینه ده چې د مشاهداتو زماني او ځایي دقیقه طبقه بندي ترسره شي. «د موضوع د پېچلتیا په زیاتوالي او اړینو وختي او‌ ځایي مقیاسونو پراخېدو سره، د تعریفونو ځیروالی کمېږي». د ژوند تنوع په یوازې ځان یو واحد مفهوم نه دی خو کولی شي بېلابېلو مقیاسونو ووېشل شي (لکه د ایکوسیسټم تنوع د استوګنځي تنوع په وړاندې یا ان د ژوند تنوع د استوګنځي تنوع په وړاندې) یا هم د فرعي بڼو په شان (لکه فیلوجنیټیک تنوع، د ډولونو تنوع، جنیټیکي تنوع، نوکلیوټایډي تنوع). په محدودو سیمو کې د خالص زیان موضوع ډېری وخت د بحث موضوع وي خو په ټولیزه توګه داسې اټکل کېږي چې د زیان اټکل مشاهدې لپاره لا اوږد وخت به ګټور وي.

په بېلابېلو جغرافیوي سیمو کې د نرخ کچې پرتله کولو لپاره، د ډولونو تنوع کې عرض البلدي نشیب باید په پام کې ونیول شي.

په ۲۰۰۶م کال کې، ډېری نور ډولونه هم په رسمي توګه د نادر یا له خطر سره مخ یا ګواښل شویو په توګه طبقه بندي شول. سربېره پر دې، ساینس پوهانو اټکل کړی دی چې په میلیونونو نور ډولونه هم له خطر سره مخ دي چې په رسمي توګه تراوسه ندي پېژندل شوي.

په ۲۰۲۱م کال کې، د ۱۳۴۴۰۰ ارزول شویو ډولونو څخه کابو ۲۸سلنه د IUCN سور لیسټ معیارونو په کارونې سره اوس د ختمېدو له ګواښ سره مخ لیسټ کې راغلي دي – په ټوله کې ۳۷۴۰۰ ډولونه په ۲۰۰۶م کال کې د ۱۶۱۱۹ ډولونو په پرتله چې له ګواښ سره مخ وو.

## لاملونه
د ژوند تنوع په معمول ډول د ځمکې پر سر د حیات تنوع ټولو بڼو، لکه د ډولونو تنوع، د هغوی جنیټیکي بدلونونه او د دې ډولونو د ژوند تعامل په توګه تعریف کېږي. په همدې حال کې، د شلمې پېړۍ له وروستیو څخه، د انساني چلند له امله د ژوند تنوع له منځه تلل، ډېر سخت او اوږدمهاله اغیزې رامنځته کړې دي. غوره ساینس پوهان او د نړیوالې ارزونې IPBES رپوټ د ژوند تنوع او ایکوسیسټمي خدمتونو په هکله ټینګار کوي چې د انساني نفوس وده او له حد‌ څخه ډېر مصرف د دې کمېدو اصلي لاملونه دي. د ژوند تنوع له منځه تللو کې انساني لاملونو کې د استوګنځي بدلون، ککړتیا، او د سرچینو څخه له حده زیاته کار اخیستنه شامل دي.

## سرچينې