د پولنډ دویم جمهوریت

**د پولنډ دویم جمهوریت**، چې هغه مهال د **پولنډ جمهوریت** په نوم یادېده، د ۱۹۱۸ او ۱۹۳۹ ز کلونو تر منځ په مرکزي او ختيځه اروپا کې پروت هېواد و. دا هېواد په ۱۹۱۸ زکال کې تر لومړۍ نړيوالې جګړې وروسته د بدلونونو په بهیر کې رامنځته شو. دویم جمهوریت په ۱۹۳۹ ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېد، کله چې پولنډ د سلواک جمهوریت، شوروي اتحاد او نازي المان تر یرغل لاندې راغی چې د دویمې نړيوالې جګړې د تیاتر پیل په نښه کوي. 

دویم جمهوریت په ۱۹۳۸ز کال کې د اروپا شپږم لوی هېواد و. د ۱۹۲۱ کال د سرشمېرنې پر بنسټ یې د وګړو شمېر ۲۷.۲ میلیونه کسان و. تر ۱۹۳۹ کال پورې د دویمې نړیوالې جګړې له پیل څخه مخکې دا شمېره ۳۵.۱ میلونه کسانو ته لوړه شوه. د نفوسو نږدې یو په درېیمه برخه د اقلیتونو ډلې وې چې: ۱۳.۹ سلنه روټينیان، ۱۰ سلنه اشکانزي یهودیان؛ ۳.۱ سلنه بېلاروسیان؛ ۲.۳ سلنه المانیان، او ۳.۴ سلنه چېک‌یان او لېتوانیایان وو. په هم‌هغه وخت کې د پام‌وړ شمېر پولنډيانو د دې هېواد له پولو څخه بهر ژوند کاوه.  

هغه مهال چې تر څو سیمه‌ییزو نښتو وروسته، په ۱۹۲۲ ز کال کې د دې ۹هېواد پولې وروستۍ(نهايي) شوې، چېک سلواکیا، جرمني، د دانزیک ازاد ښار، لېتوانیا، لېتوني، رومانیا او شوروي اتحاد د پولنډ ګاونډیان وو. دا هېواد د ساحل‌غاړې د یوې لنډې تړانګې له لارې د ګېډنیا ښار له دواړو لورو چې د پولنډ د کرېدور په نوم پېژندل کېږي د بالتیک سیند ته لار درلوده. پولنډ د ۱۹۳۹ کال د مارچ او اګست تر منځ د مجارستان د سابکارپاتیا له قومندانۍ سره هم ګډه  پوله درلوده. د دویم جمهوریت سیاسي شرایط په شدید ډول د لومړۍ نړیوالې جګړې د پایلو او ګاونډيو هېوادونو سره د نښتو او همدارنګه په جرمني کې د نازیزم تر اغېز لاندې وو. 

دویم جمهوریت منځنۍ اقتصادي پراختیا خوندي کړه. د پولنډ فرهنګي مرکزونه د پولنډ – ورشو، کراکوف، پوزنان، وېلنو او لوو د جګړو په بهیر کې په لویو اروپايي هېوادونو او د نړیوالو پوهنتونونو او لوړو زده‌کړو د ګڼو نورو مرکزونو په ځایونو بدل شول. 

## نوم
د هېواد رسمي نوم د پولنډ جمهوریت و، چې په پولنډي ژبه ورته رېزوېچ پاسپوليته پولسکا/*Rzeczpospolita Polska*   (لنډيز یې *RP*) ویل کېدل، د*Rzeczpospolita*  اصطلاح د جمهوریت لپاره یو دودیز نوم دی چې د پولنډ په بېلابېلو ایالتونو، لکه:د پولنډ – لېتوانیا مشترک المنافع وروسته په درېیم او اوسني پولنډ کې ورته اشاره کېږي. جمهوریت د پولنډ په نورو سیمه‌ییزو ژبو کې د ريپبلېک پولېن */Republik Polen*   په الماني ژبه *Польська Республіка،* (لیک‌دود: *Polʹsʹka Respublika*)، په اوکرایني ژبه *Польская Рэспубліка (لیک‌دود: Poĺskaja Respublika*)، په بېلاروسي او لېتوانیايي ژبه *Lenkijos Respublika* له نومونو سره یاديږي.   

دا هېواد د ۱۹۱۸ ز کال د نومبر د ۱۴ او د ۱۹۱۹ز کال د مارچ د ۱۳ تر منځ د پولنډي *Rzeczpospolita Polska* پر ځای د *Republika Polska په نوم یادېده.* دواړه اصطلاګانې د جمهوریت په معنا دي. په داسې حال کې چې د ريپبلېکا/ *republika* یوه عمومي اصطلاح ده، حال دا چې *Rzeczpospolita* یوه دودیزه اصطلاح ده چې په منحصر ډول یوازې پولنډي هېوادونه ته اشاره کوي. پر دې سربېره د پولڼډ دولت د قوانینو مجلې د ۱۹۱۸ز کال د نوامبر د ۸ او د ۱۹۱۹ ز کال د اګست د ۱۶ مې تر منځ یاد هېواد د پولنډ د دولت (په پولنډي: *Państwo Polskie*) په توګه یاد کړی. 

تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته او د پولنډ د خلکو جمهوریت د نورو وروستیو ایالتونو او د پولنډ د درېیم جمهوریت تر رامنځته کېدو وروسته، دا هېواد د پولنډ د دویم جمهوریت په نوم یادېده. په پولنډي ژبه کې یاد هېواد په دودیز ډول د *II Rzeczpospolita* په نوم چې د دویم جمهوریت په معنا دی پېژندل کېږي. 

## مخینه
له یوې پېړۍ څخه زیاته موده د اطریش پروس او روسیې د سترواکیو تر منځ د واک وروسته، په اروپا کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د ۱۹۱۸ - ۱۹۱۸ ز کلونو تر منځ  پولنډ بیاځلي د یوه خپلواک هېواد په توګه راڅرګند شو. د لومړۍ نړیوالې جګړې بریالیو متحدینو د ۱۹۱۹ ز کال په جون کې پولنډ بیاځلي د ورسا په تړون کې تاييد کړ. دا په پاریس کې د ۱۹۱۹ ز کال د سولې د کنفرانس یوه لویه کیسه وه. پولنډ د پولې پر سر د یو لړ جګړو له لارې چې د پولنډ د تازه تاسیس شوي پوځ له خوا له ۱۹۱۸ زڅخه تر ۱۹۲۱ ز کال پورې تر سره شوې، خپله خپلواکې ټينګه کړه. د پولنډ د خاورې نیم ختیځ وسعت په ۱۹۲۲ ز کال کې د پولنډ په جګړه کې په دیپلوماتیک ډول حل او فصل شو او په نړیواله کچه د ملګرو ملتونو د ټولنې له خوا په رسمیت وپېژندل شو.

### د لومړۍ نړیوالې جګړې پای
د جرمني امپراتورۍ د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې (۱۹۱۴ – ۱۹۱۸ز کلونه) په ورو ورو پر ختیځه جبهه تسلط ترلاسه کړ، ځکه د روسیې د امپراتورۍ پوځ شاتګ وکړ. د جرمني او اطریش - مجارستان  پوځ د روسیې تر ولکې لاندې سیمه چې پر پولنډ بدله شوه ترلاسه کړه. د پولنډ د مسئلې د هر څه بېړني حل لپاره په یوه نابریالۍ هڅه کې برلین چې د جرمني لاس پوڅی دولت و، د ۱۹۱۶ ز کال د نومبر په ۵ یې یوه لنډمهالې دولتي شورا (د ۱۹۱۷ ز کال د اکتوبر له ۱۵) او یوه سلطنتي شورا (Rada Regencyjna Królestwa Polskiego) رامنځته کړه. شورا د یوه پاچا د ټاکلو په انتظار کې هېواد د جرمني تر څار لاندې اداره کاوه ( همدارنګه Mitteleuropa هم کتلی شئ). د ۱۹۱۸  ز کال د نومبر په ۱۱ د جګړې تر پای او جرمني تر تسلیمېدو یوه میاشت مخکې د سلطنت شورا د دولت لنډمهاله شورا منحل کړې او د ۱۹۱۸ ز کال د اکتوبر په ۷ یې د پولنډ د خپلواکۍ د بېرته ورکولو لپاره یې خپل هوډ اعلام کړ. د پولنډ او لېتوانیا د پاچهۍ سوسیال دیموکرات ګوند (SDKPiL) د پولنډ د زیاتره سیاسي ګوندونو په استازولۍ له دې حرکت څخه ملاتړ وکړ. د اکتوبر په ۲۳ مه د سلطنت شورا د جوزوف سوېزېنکي په مشرۍ یو نوی دولت منصوب کړ او د پولنډ په پوځ کې یې په اجباري خدمت پیل وکړ.

### د جمهوریت جوړېدل
په پولنډ کې د ۱۹۱۸ – ۱۹۱۹ ز کلونو تر منځ له سلو څخه زیاتې د کاريګرانو ټولنې رامنځته شوې؛ د ۱۹۱۸ کال د نومبر په ۵ د استازو لومړنۍ شورا په لوبلین کې رامنځته شوه. د نومبر په ۶ جمهوري سوسیالیستانو د اطریش په ګالیسیا کې د تارنوبرزګ په سیمه کې د تارنوبرزګ جمهوریت اعلام کړ. په هم‌هغه ورځ سوسیالیست ايګناسي دازینسکي د پولند د خلکو د جمهوریت لنډمهالې (*Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej*) اداره په لوبلین کې رامنځته کړه. یوف پیلسودسکي چې په جرمني کې تر ۱۶ میاشتې بند وروسته په ماګبورګ کې آزاد شوی و، د نومبر په ۱۰ د یکشنبې ورځې سهار په ۷ بجو د ورشو رېل ته وروګرځېد. پیلسودسکي له ډګروال کازیمیرز سوسنکوفسکي سره د ورشو په رېل پټلۍ کې د نایب السلطنه زډېسټاو لوبومېرسکي او ډګروال ادم کوک له تود هرکلي سره مخامخ شو. بله ورځ، د سیاسي ګوندونو د ډېرې مينې او ملاتړ له امله د سلطنت شورا پيلسودسکي د پولنډ د وسلوال ځواک د عالی قومندان په توګه منصوب کړ. شورا د نومبر په ۱۴ ځان منحل کړ او خپل ټول صلاحیتونه یې پيلسودسکي (Piłsudski) ته د دولت د رئیس په توګه وسپارل. له پيلسودسکي  سره تر سلا مشورې وروسته  د دازینسکي دولت خپل ځان منحل کړ او د یدرژي موراچفسکي په مشرۍ يې نوی دولت رامنځته کړ. په ۱۹۱۸ ز کال کې د ایټالیا پاچهي په اروپا کې لومړنی هېواد و چې د پولنډ نوې واکمني يې په رسمیت وپېژندله. 

## سرچينې