open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ګوهر شاد بیګم

**ګوهر شاد** بېګم ( مړه 1457 جولای 19) په افغانستان کي د تیموریانو د امپراتور شاه رخ مېرمن وه.

## ژوند

ګوهرشاد بېګم د غیاث الدین ترخان لور وه، چي د تیمور د واکمنۍ پر مهال یو مهم او با نفوذه مشر ګڼل کېدی. د کورنیو دودونو له مخي *د ترخان* لقب د چنګیز خان لخوا په شخصي توګه یادي کورنۍ ته ورکړل سوی وو.

### واده
ګوهر شاد له شاه رخ سره په ۱۳۸۸ کال کي واده وکړ، او په ۱۳۹۴ کال کي یې زوی الغ بیګ وزېږېد. د هرات د تاریخ پر اساس دا یو ډېر ښکلۍ واده وو. 

ګوهر شاد د خپلو وروڼو ترڅنګ چي په هرات کي د تیموریانو په دربار کي مدیران وه، د تیموریانو په تاریخ کي خورا مهم رول لوبولی دی. په 1405 کي هغې د تیموریانو پلازمینه له سمرقند څخه هرات ته انتقال کړه.

ګوهر شاد د هرات د مصلح کمپلیکس په جوړولو کي هم مهم رول درلود.

د هغې تر سرپرستۍ لاندي په افغانستان او سیمه کي پارسي ژبه او پارسي کلتور ډېره وړه وکړه. ګوهرشاد او میړه یې د هنرونو پراخه ملاتړ کاوه، او د سیمي هنرمندان، معماران، فیلسوفان او شاعران یې دربار ته راجلب کړه چې نن ورځ هرات د شاعر جامي په ګډون مهمي څېرې لري. د تیموریانو د معمارۍ نوموتي بیلګي نن هم په هرات کي شتون لري.

### وروستي کلونه
په 1447 کي د خپل میړه له مړیني وروسته ګوهر شاد د خپلي خوښې لمسی په تخت کښېناوه. نوموړې مېرمن د لسو کلونو لپاره هغه د دجلي څخه د چین تر سرحدونو پوري د یوې پراخي امپراتورۍ اصلي واکمنه سوه. ګوهرشاد د ۸۰ کلونو په عمر ، د ۱۴۵۷ کال د جولای په ۱۹ مه د سلطان ابو سعید په حکم اعدام سول.

## مزار

د ګوهر شاد مقبره د هغې مدرسې ترڅنګ ده کوم چي نوموړي پخپله واکمنۍ کي جوړه کړې وه، او منار یې تر نن ورځي پوري پاته دی.

## میراث

په کابل کي د ښځو پوهنتون په ۲۰۰۳ کال کي د ګوهر شاد په نوم پرانیستل سو https://web.archive.org/web/20060819134117/http://www.creatinghope.org/AIL%20GSU.htm

ګوهر شاد په ۱۴۱۸ کال کي د خراسان په مشهد کي یو جومات ( "مسجد ګوهرشاد" ) هم درلود. د هغې خور، *ګوهر تاج* هم په خراسان کې قبر لري.
ميرعلي هروي

**میر علي هروي** (په پارسي: میرعلی هروی) چي **د میر علي حسین هروي**، **میر جان** او *کاتب سلطاني* په نوم هم پېژندل کیږي، په شپاړسمه پیړۍ کي د افغانستان د پارسي خطاطۍ او نستعلیق مشهوره استاد وو. نوموړی له میر عماد وروسته دویم مهم پارسي خطاط بلل کېدی.  میرعلي په وروستیو خطاطانو باندي ځانګړې هنري اغیزه درلوده.

## ژوندلیک

ميرعلي هروي د افغانستان د هرات اوسېدونکی وو. په ۱۵۰۶ م کي یې له خپلي کورنۍ سره مشهد ته هجرت وکړ، خو لږ وخت وروسته بیرته هرات ته راستون او مېشت سو. نوموړی د ځوانۍ پر مهال د هرات د والي لپاره د حکمونو او لارښوونو لیکونکی وو. ورپسې یې د سلطان حسین میرزا باقره په دربار کې د خطاط په توګه کار پیل کړ، او په دې توګه د پاچا غوره خطاط وګرځېدی. پاچا دده د ښه مهارت له امله د کاتب السلطان لقب ورکړ. میرعلي د سلطان حسین میرزا بایقرا تر مړیني پوري په هرات کي ژوند کاوه. د پاچا تر مړیني وروسته به کله په مشهد او کله په هرات کي اوسېدی. په ۱۵۱۲ کال کي د صفویانو واکمن اسماعیل اول هرات اشغال کړ. میرعلي په دې وخت کي د کریم الدین حبیب الله ساوجي سرپرست وو. د حبيب الله تر وژلو وروسته کله چي د طهماسپ اول ورور سام ميرزا صفوي د خراسان والي وو، ميرعلي هروي بیا هم تر ۱۵۲۸ پوري په هرات کي اوسېدی. په ۱۵۲۸ م کي عبيد خان د لنډ وخت لپاره هرات سقوط کړ او ميرعلي هروي يې بخارا ته د خپل زوی عبدالعزيز خان د خطاطۍ د ښووني لپاره بوت. میرعلي هروي ۱۶ کاله په بخارا کې ژوند وکړ. نوموړي ته اجازه نه وه چي له ښار څخه ووځي، څو چي په ۱۵۴۴ کال کي په بخارا کي مړ سو. 

هروي بخارا ته د هجرت او له کورنۍ څخه د لیري کیدو له امله په خپګان او پردېسۍ کي ژوند کاوه. 

## د هروي شاګردان

میرعلي هروي اوه مهم شاګردان درلودل: 

* میر محمد باګیر، چي د عبدالرحیم خان ، همایون او اکبر په دربار کي خطاط وو.
* د هرات امنیه قومندان خواجه محمد شبستري
* احمد مشهدي ، لیکوال او د طهماسب اول ملګری.
* میر حسین بخاري
* ملک دیلمي ، د میر عماد د خطاطۍ استاد.
* میر حیدر بخاری
* میر چلم
د شینډنډ هوايي اډه

**د شینډنډ هوايي اډه** یوه افغان هوايي اډه ده چي د افغانستان په لوېدیځ کي د هرات ولایت د شینډنډ ولسوالۍ په  فاصله کي د شینډنډ ښار شمال ختیځ ته موقعيت لري.  د اډې ځغاستلیکه یوه کانکریټ سطح لري. شینډنډ اډه له جغرافيايي پلوه خورا ستراتیژیک اهمیت درلودونکې ده، ځکه دا اډه یوازې  د ایران له پولې څخه فاصله لري.  یاده اډه د سل پوځي الوتکو د استوګني وړتیا لري.

شینډنډ اډه د افغان هوايي ځواک یوه له سترو اډو څخه ګڼل کیږي.
پکتاس (پښتون)

**پکتاس** یوه لرغونې ویدیک هندو - آریایي قبیله ده  چي د جنوبي آسیا په شمالي سرحدونو کي ژوند کوي.   دوی د عصري پښتنو د ممکنه پلرونو څخه هم ګڼل کیږي.  پکتاس د هیروډوټس لخوا د " **پکتیان** " په نوم پېژندل شوي دي. 
## سرچينې
حسین امیر عبداللهیان

**حسین امیرعبداللهیان** ( ; 23 اپریل 1964 - 19 می 2024) یو ایرانی سیاستوال او ډیپلومات وو چي له 2021 څخه تر 2024 کال، یعني د هغه تر مړینې پوري یې د ایران د بهرنیو چارو وزیر په توګه دنده ترسره کوله.   نوموړی له ۲۰۱۱ کال څخه تر ۲۰۱۶ کال پوري په عربي او افریقايي چارو کي د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وو. 

حسین امیر په نړیوالو چارو کښي د ایران د پارلمان د استازي، د اسلامی مشورتی جرګې د نړیوالو چارو د عمومی مشر او د علی لاریجانی له صدارت څخه د محمد باقر غلیباف تر صدارت پوري د نړیوال کانفرنس د دایمی دارالانشاء د عمومی منشی ځانګړی مرستیال وو. د فلسطین د انتفاضې په ملاتړ کي نوموړی د فلسطین د ستراتیژیکو خبرو اترو درې میاشتنۍ مدیر هم تېر سوی دی.   

حسین امیر د علي اکبر صالحي په وزارت کي د بهرنیو چارو د مرستیال په توګه وټاکل سو. همدارنګه د بهرنیو چارو وزارت د نړیوالو اړیکو په ښوونځي کي پروفیسور هم وو. 

د جواد ظریف له نا اعلان شوې استعفا وروسته مختلفو رسنیو داسي ګومان کړی وو چي امیر عبداللهیان د وزارت مقام ته احتمالي نوماند دی، او د هغه وخت د ایران د پارلمان له رییس علي لاریجاني سره یې د نږدې اړیکې یادونه وکړه.

## مړینه
حسین امیر د 2024 کال د می پر 19 نېټه د یوې چورلکي په پېښه کي د ایران د ولسمشر ابراهیم رئیسي سره یوځای ووژل سو.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت

**د افغانستان د اسلامي امارت د بهرنیو چارو وزارت**  ( دری : **وزارت امور خارجه امارت اسلامی افغانستان** ) د کابینې وزارت دی چي د افغانستان د بهرنیو اړیکو د مدیریت مسولیت په غاړه لري.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
ورزقان

**ورزقان** د ختیځ آذربایجان ولایت د ښارونو څخه دی چي د ورزقان سیمې مرکز هم دی. دا ښار چې له اهر څخه په ۳۵ کیلومترۍ کې، له تبریز څخه ۶۵ کیلومتره او له جلفا څخه په ۱۳۵ کیلومترۍ کې پروت دی. دې ښار ته څېرمه د زراباد په نوم یو مهم بند هم دی چې هر کال د کب نیولو او نورو سیاحتي فعالیتونو لپاره ګڼ شمېر سیلانیان راجلبوي.

د ۲۰۲۴ کال د مې په ۱۹مه، و ښار ته څېرمه د یوې چورلکې غورځېدو پېښه وسوه، چې د ایران ولسمشر ابراهیم رئیسي، د بهرنیو چارو وزیر حسین امیر عبداللهیان او نور کسان پکې ووژل سول.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
سيد محمد

**سيد محمد یعقوب زی** د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې.  ښاغلی سيد محمد د کندهار په مختلفو برخو کې دنده ترسره کړې ده؛د ماثال په توګه د شاه آغا دوراهي د پوستې قومندان، بیا د سنزري ویالې د غاړي د پوستې قومندان د حکومت  په آخرو شپو کي  د کوهک د مکتب د پوستې قومندان وټاکل سو. نوموړۍ د ۲۰۲۱ کال د نوي حکومت د راتګ سره ورک او تر اوسه لاپته دی.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
محمد اکا

محمد اکا د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. ښاغلی محمد اکا د کلي د پیاوړو کورنیو څخه وو. محمد اکا په لومړي سر کي د سيد محمد په پوسته کې دنده تر سره  کول؛ خو کله چی یې خپل زامن ځوانان سول نو پخپله یي یوه پوست جوړه کړه، او د نوي حکومت تر راتګ پورې پخپله د محلی پولیسو قومندان وو.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
ملک اغايګل

**ملک  اغايګل** د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. ملک  اغايګل د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ د کلا د ملک په حیث دنده ترسره کړې ده.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
ارتداد په اسلام کې

ارتداد په اسلام کې (عربي: ردة یا ارتداد) په معمول ډول د فکر، خبرې کولو او عمل په ډګر کې د یو مسلمان له خوا د اسلام پرېښودو ته ویل کېږي. په دغه موضوع کې نه یوازې د اسلام له مبارک دین څخه بل دین یا منسوخ شوو آسماني دینونو ته اوښتون شاملېږي بلکې د ټولو هغو کسانو د کفر ویل او بدعت هم په کې شامل دی چې ځانونه مسلمانان بولي؛ دا ټولې هغې چارې او اقدامات په ځان کې نغاړي چې پر کفر دلالت کوي، په دغو کې د اسلام له «اصل یا اساسي عقیدې» څخه منکرین شامل دي (د بېلګې په توګه هغه کسان چې د پېریانو شتون نه مني). هر هغه څوک چې دغه ډول چاره ترسره کړي بیا نور ورته مرتد ویل کېږي. 

په داسې حال کې چې کلاسیکې اسلامي فقې د هغو مرتدینو لپاره جزا اعدام اعلان کړې چې توبه نه کوي، خو هغه څرګندونې یا اعمال چې یو څوک د ارتداد په شرایطو برابروي او همدارنګه د هغو د مجازاتو ډول د اسلامي علماوو ترمنځ اختلافي موضوع ګانې جوړوي. کفري نړۍ بیا د مرتدینو د وژلو جزا د نړیوالو بشري حقونو سره په ټکر کې بولي ځکه چې دغه حقونه د مذهب آزادي تضمین کوي؛ هماغه ډول چې د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې، د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال کنوانسیون او د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو د نړیوال کنوانسیون په څېر د بشري حقونو په ټولو اسنادو کې ورته نغوته شوې ده.  

د نوولسمې پېړۍ تر وروستیو پورې اکثریت سني او شیعه محدثینو له اسلام څخه ارتداد لوی جرم باله او مرتدین یې هم د اعدام په جزا محکوم کول؛ خو بیا یې هم یو شمېر اسانتیاوې رامنځته کړې وې (لکه وخت ورکول چې که چېرې توبه وباسي؛ دغه مورد به هم یوازې هغه مهال شتون درلود چې سیاسي مداخله به وشوه)؛ دغه اسانتیاوې بیا د هماغې دورې ځانګړنو، حقوقي معیارونو او حقوقي مکتب ته اړوندېدلې. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د ارتداد لپاره د قانوني جزايي مجازاتو څخه ګټنه له منځه ولاړه په داسې حال کې چې مدني مجازات یې تر نن ورځې پورې شتون لري. 

تر ۲۰۲۱ زکال پورې ۱۰ داسې اکثریت مسلمان هېوادونو شتون درلود چې په هغو کې د ارتداد جزا اعدام وه، خو قانوني اعدامونه بیا په کې په ډېره لږ کچه وو. دغه اعدامونه هم د سخت دریځو مجاهدینو (القاعده، داعش، د الجیریا وسله واله ډله) له خوا ترسره کېدل. نورو ۱۳ هېوادونو بیا د مرتدینو لپاره بل ډول جزایي یا مدني مجازات ټاکلي چې په دغو کې بند، د واده فسخ، د ارث د حق او د ماشومانو د مسئولیت له لاسه ورکول شاملېږي. 

په معاصره اسلامي نړۍ کې د اعدام له مجازاتو ملاتړ د افغانستان د ۷۸٪ او د قزاقستان د ۱٪ کچې ترمنځ له یو بل توپیر لري؛ ورته مهال اکثریت مسلمان حقوق پوهان ارتداد داسې یو جرم بولي چې جزا یې باید اعدام وي. مخالفین یې بیا استدلال کوي چې جزا یې باید له مرګ څخه لږ وي او مرتد کس خپله جزا په آخرت کې وویني یا هم یوازې د عمومي فتنې یا فساد کولو پر مهال اعدام شي. 

## سرچينې
N2KL (سیمه)

**N2KL** هغه نوم دی چې د متحده ایالاتو او ایتلافي ځواکونو لخوا د سیمه ایزې قوماندانۍ په ختیځ کي د یوې سیمي لپاره چي د افغانستان څلور ولایتونه **[[ننګرهار ولایت|ننګرهار]]** ، '''نورستان''' ، '''کنړ''' او '''لغمان''' پکښي شامل دي، کارول کیږي. دا ولایتونه له پاکستان سره ګډه پوله لري ، چي له همدې امله له پاکستان څخه افغانستان ته او له افغانستان څخه پاکستان ته د وسلو ، نشه یي توکو ، لرګیو ، مسو ، قیمتي ډبرو ، مرمر ، موټرو ، الکترونیکي محصولاتو او همدارنګه د عادي مصرفي توکو په قاچاق کې مهم رول لري.     سربیره پردې، دا سیمه د طبیعي زیرمو په شمول د اوبو، کرني، لرګیو او جواهراتو له امله د ستراتیژیک موقعیت درلودونکې ده. 

په افغانستان کې د جګړې په اوږدو کي یاده سیمه د طالبانو د اورپکو له لوري کارېدل، ورپسې په وروستیو کلونو کي د اسلامي دولت خراسان ولایت په دې سیمه کې یو بغاوت ترسره کړ چي د ډیرو ترهګریزو بریدونو لامل سو.  تر ۲۰۱۷ کال پوري د افغانستان په جګړه کي د امریکايي پوځیانو د اتلولۍ له ۱۴ مډالونو څخه ۱۲ دانې یې په دغو ۴ ولایتونو کي د کړنو له امله ورکړل سوي وه.
لنډئ سیند

**لنډئ سیند** ("لنډ سیند") چي **د بشګل سیند** هم بلل کیږي د افغانستان په ختیځ کي موقعیت لري. یاد سیند د افغانستان په نورستان ولایت کي د منډول لاري ته نږدې د هندوکش په سلسله کې راپورته کیږي او له شمال څخه د ګلیشیرونو او واورو څخه تغذیه اخلي. لنډئ سیند د کونړ سیند یوه برخه ده. 

د لنډي سیند په دره کي د نورستانیانو د کاتا ، مومو ( *مادوګل* )، کاشتان او کوم قومونه میشت دي. شرقي کاتا-واری ژبه د لنډي سیند په دره کي د ویلو اصلي ژبه ده. ددې سیند پر غاړه اصلي ښار کامدیش بلل کیږي.
مومو

**مومو** (چي د **مومن** په نوم هم پیژندل کیږي، او پخوا **د مدوګل کافرانو** په نامه یادیده  ) په افغانستان کي یوه نورستانۍ قبیله ده چي د بشګل په دره کي ژوند کوي، او مرکز یې د بګلګرم په کلي کي دی.  د دوی ژبه مومویري ګڼل کیږي، چي د کامکاتا-واری ژبي اړوند ده.
اسماعیل هنیه

**اسماعیل هنیه**  (۸ مې 1963 زیږیدلی۳۱ جولای2024) یو فلسطیني سیاستوال وو، چي په پراخه کچه د حماس لوی سیاسي مشر ګڼل کېدی، او له 2007 راهیسي یې د غزې په تړانګه کي حکومت کاوه.  نوموړی د حماس د سیاسي بیورو مشرتوب هم په غاړه درلود. 

هنيه په ۱۹۶۲ کال کي د مصر تر واک لاندي د غزې په تړانګه کي د الشاطي مهاجرو په کمپ کي وزېږېد. هغه د غزې په اسلامي پوهنتون کي زده کړي وکړې،   او په هم دغه ځای کي د حماس سره یوځای سو، ورپسې یې په 1987 کي په عربي ادبیاتو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ. هنیه په 1997 کي د حماس د دفتر مشر وټاکل سو، او د یاد سازمان په لیکو کي یې پرمختګ وکړ.

په فلسطین کي د 2006 کال د ټاکنو تر ګټلو وروسته هنیه د فلسطين د دولت لمړئ وزیر سو. په 2007 کال کي د فلسطین د ملي ادارې مشر محمو عباس د جون په 14 نېټه هنیه له خپلي دندي ګوښه کړ. د فتح-حماس د روانې شخړې له امله هنيه د عباس یاد فرمان ونه مانه او په غزه کي یې د لومړي وزیر په توګه واک ته دوام ورکړ. 

هنيه له ۲۰۰۶ څخه تر فبرورۍ ۲۰۱۷ پوري د غزې په تړانګه کي د حماس مشر وو، او وروسته یې ځای ناستی یحیی سنور وټاکل سو. د ۲۰۱۷ کال د می په ۶ مه هنیه د خالد مشعل پر ځای د حماس د سیاسي دفتر مشر وټاکل سو، او په همدغه وخت کي نوموړی د غزي له تړانګي څخه قطر ته کډوال سو.  


## ژوند او زدکړه

هنيه د مصر د اشغال شوې غزې تړانګې په الشاطي مهاجر کمپ کي د فلسطیني مسلمانانو په کورنۍ کې زیږیدلی وو. د هغه مور او پلار په اصل کي د 1948 د فلسطین اخراج او الوتنې دمخه په هغه ځای کي اوسیدل چیري چي اوس اشکلون سیمه ده، کوم چي د 1948 عرب – اسراییل جګړې هم پکښي ترسره سول.  نوموړي په ځوانۍ کي په اسرایل کي د خپلي کورنۍ د ساتلو لپاره کار کاوه.  هنیه د ملګرو ملتونو په ښوونځیو  شامل سو، او په ۱۹۸۷ کال کي یې د غزې له اسلامي پوهنتون څخه په عربي ادبیاتو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ  اوپه همدغه پوهنتون کي د حماس سره یوځای سو.  له 1985 څخه تر 1986 پورې، هغه د اخوان المسلمین په استازیتوب د زده کونکو د شورا مشر وو.  همدارنګه د اسلامي ټولني د فوټبال په ټیم کي د منځني فیلډر په توګه لوبغاړۍ هم تېر سوی دی.  هنیه عیني پر داسي وخت فارغه سو چي په فلسطین کي لومړی انتفاضه ونښته او په ترڅ کي یې د اسراییلو پر ضد په مظاهرو کي ګډون وکړ. 

## مړینه
اسماعیل هنیه د 2024 کال د جولای میاشتي پر 31 نېټه د ایران په پلازمینه تهران کي د یو تروریستي برید په پایله کي هغه مهال شهید او ووژل سو، کله چي یې د ایران د نوي ولسمشر پزشکیان د لوړي په مراسمو کي دغه هیواد ته سفر وکړ.

## سرچينې
رفح

**رفح** د غزې تړانګي په سویل کي یو فلسطیني ښار دی. دا ښار د فلسطین د رفح ولایت مرکز دی چي د غزې سوېل لویدیځ ته په  فاصله کي موقعیت لري.  په 2017 کي رفح 171,889 نفوس درلود.  د اسرائیلو او حماس د جګړې پر مهال د غزې په ښار او خان یونس کې د پراخو بمباریو او ځمکنیو بریدونو په پایله کي د ۲۰۲۴ کال تر فبرورۍ پورې شاوخوا ۱.۴ میلیونه خلکو په رفح کي پناه واخیستل. 

د ۱۹۴۸ کال د فلسطین له جګړې وروسته کله چي مصر په یاده سیمه باندي واکمن سو، د بې ځایه سویو فلسطینیانو لپاره د کډوالو کمپونه جوړ سول. په 1956 کي د سویز بحران په جریان کي چي اسراییل، انګلستان، فرانسه او مصر پکښي ښکیل وه، د رفح د ډله ایزې وژنې په ترڅ کي د 103 کډوالو په ګډون د اسراییلو پوځ 111 فلسطینیان ووژل. د ۱۹۶۷ کال د شپږ ورځنۍ جګړې په ترڅ کي اسراییلو د سینا ټاپو وزمه او د غزې تړانګه له مصر څخه بیرته ونیول. په هغه کال کي اسرائیلي ځواکونو د رفح د کډوالو په کمپ کي ۱۴۴ کورونه په بمونو والوزول او ۲۳ فلسطینیان یې ووژل. 

کله چې اسراییل په 1982 کي د سینا څخه ووتل، رفح د غزې په یوه برخه کي او د مصر په برخه کي ورسېدی، خو ترمنځ یې اغزن تارونه ولګول سوه.   تر یادي پیښي وروسته د د ښار اصلي برخه د لوی بفر زون د رامنځ ته کولو لپاره د اسراییلو او مصر لخوا ویجاړه سول.   

رفح اوس وخت د مصر او غزې تړانګې تر مینځ یوازینۍ تیریدونکې نقطه ده. د غزې یوازینی هوایی ډګر، یاسر عرفات نړیوال هوایی ډګر د ښار په جنوب کي موقعیت درلود. دغه هوايي ډګر له ۱۹۹۸ څخه تر ۲۰۰۱ پوري رفح ته څېرمه فعالیت درلود، تر دې چي د اسرائیلي پوځ (IDF) لخوا بمبار او ونړول سو. 
## سرچينې
قطغن ولایت

**قطغن ولایت** ( پارسی : ولایت قطغن ) د افغانستان یو ولایت وو چي په 1963 کي پر اوسني بغلان ، کندز ولایت او تخار ولایت باندي وویشل سو. 

له نولسمۍ پېړۍ څخه تر ۱۹۶۳ کال پوري قطغن او ګاونډي بدخشان ولایت په یوه واحد ولایت کي حسابېدل چې نوم یې د قطغان-بدخشان ولایت وو. دا سیمه هغه وخت د یوه والي لخوا اداره کیده، خو په 1963 کي په دوه جلا ولایتونو وویشل سوه.  د قطغن ولایت مرکز بغلان وو، چي اوس د بغلان ولایت په شمال کې یو ښار دی.

## نوم

د قطفن نوم د افغان واکمنانو له لوري ځکه ایسته کړل سو، ترڅو په افغانستان کي د قومي زورواکۍ او قدرت جزیرو مخه ونیول سي او ټولي سیمي له هره پلوه د مرکزي حکومت د اوامرو پر اساس اداره سي.

## نفوس

د قطغن لوی نفوس اوس وخت د بغلان ولایت په دره نیکپا کي ژوند کوي.

## اقتصاد

د قطغن اړوند سیمو کي تر ډېره د وریجو کرنه شتون لري، همدارنګه له ۲۰۰۳ کال راهیسي خلکو د انګورو کرنه هم پیل کړې. د اوسني بغلان ولایت په ځینو سیمو کي د سرو زرو ډېر کانونه هم سته.
د غزني هوايي ډګر

**د غزني هوايي ډګر** ( دری : میدان هوایی غزنی ) د افغانستان په غزني ولایت کي د غزني – کندهار لویې لارې ته څېرمه هوایي ډګر دی.  دا ډګر د غزنی او نورو نږدې ولایتونو خلکو ته چوپړتیاوي ترسره کوي. د غزني هوايي ډګر په عمومي توګه د ملکي الوتنو لپاره کارول کیږي. 

## تاریخ

د غزني هوایي ډګر پخوا یو پوځي هوايي ډګر وو، څو چي افغان حکومت په وروستیو کي پریکړه وکړه چې په نړیوال هوایي ډګر یې بدل کړي. دا ډګر اوس مهال د  په اندازه یوه ځغاستلیکه لري. 

حکومت په پام کي لري چې په نږدې راتلونکي کي ورته دوې ځغاستلیکي زیاتي کړي.
د لغمان لومړۍ جګړه

**د لغمان لومړۍ جګړه** د افغانستان لغمان ولایت ته څېرمه په ۹۸۸ میلادي کال کي د سبکتګین تر مشرۍ لاندي د غزنوي امپراتورۍ او د جیپال تر مشرۍ لاندۍ د هندو شاهانو ترمنځ پېښه سول. په یاده جګړه کي غزنويانو هندو شاهانو ته ماته ورکړه او جيپال يو تړون لاسليک کړ چي له مخي يې هندو شاهانو خپله ماته د افغانانو په وړاندي ومنل.  

## لنډیز

دتاریخونو له مخي جیپال اورېدلي وه چي سبکتګین د هغه په سلطنت باندې تیری کوي، او له همدې امله یاده جګړه رامنځ ته سول.

## نښته

جیپال له هندوستان څخه د غزني په لور پرمختګ وکړ او د غزني او لغمان تر منځ د غزک په نوم یو ځای ته نژدې له افغانانو سره مخامخ سو.    د مخامخ کېدو سره سم جګړه پیل او څو ورځي یې دوام وکړ، خو دواړو لوریو کوم هدف ترلاسه نکړ. په همدې وخت کي یو تندر مات او جیپال اړ سو چي له افغانانو سره د سپکاوی یو تړون لاسلیک کړي چي پر اساس یې هغه د سبکتیګین واک پر سیمه باندي ومنل سو.     

## پایله

د تاریخونو پر بنسټ جیپال د قنوج ، اجمیر او چندیلا د سلطنتونو په ملاتړ د افغانانو په وړاندي د جګړې لپاره د اردو یو کنفدراسیون تنظیم کړ، خو ددې سره سره بیاهم افغانان وتوانېدل چي دوی ته ماته ورکړي.   

## ورته لیکني

* د لغمان دویمه جګړه
سرچينې
د لغمان دویمه جګړه

**د لغمان دویمه جګړه** په ۹۹۱ زیږدیز کال کي لغمان ته څېرمه د جیپال په مشرۍ د هندو شاهي ځواکونو او سبکتیګین په مشرۍ افغان غزنوي ځواکونو تر منځ پېښه سول. یاده جګړه د افغانستان ، لغمان ولایت ته څېرمه رامنځته سول. 

په جګړه کي افغانانو هندو شاهانو ته ماتي ورکړه او بريا یې د ځان کړه. دې جګړې د غزنویانو د واکمنۍ بنسټ ټینګ او د افغانستان او شمالي هند پر ځینو برخو یې واکمني ترلاسه کړه.

## لنډیز

افغان غزنوي واکمني تردې دمخه په ۹۸۸ کال کي د لغمان په لومړۍ جګړه کي هندوانو ته ماتي ورکړې وه. خو د هندو شاهي پاچا جیپال چي کله د جګړې وروسته د تړون لاسلیک کولو ته اړ سو، ورسره سم خپلي پلازمیني ملتان ته راستون او د ماتي د غچ اخیستلو لپاره یې چمتووالی پیل کړ.  

جیپال په دې توګه د یو کنفدراسیون د جوړولو طرحه جوړه کړه چې پکښي د تومارا کورنۍ ، د ګجرارا-پراتیهارا کورنۍ ، چاهماناس او چندیلاس هندو مشران شامل وه.  د دې اتحاد موخه د یوې مهمي جګړې لپاره چمتووالۍ وو. جیپال دخپل یاد پلان پر اساس د پام وړ ځواک راټول کړ، چي 100,000 سپاره او د پیاده عسکرو یوه لویه ډله پکښي شامله وه.     

## نښته

جیپال د خپلو متحدینو سره یوځای د ملتان څخه د لغمان په لور حرکت وکړ. سبکتګین هم د خپل ډیر شمیر پوځ په ملتیا د جیپال سره مخامخ سو او د دښمن په ځواکونو کي یې د پام وړ توپیرونه وپیژندل. نوموړي په جګړه کي د بریا د چانس زیاتولو لپاره د هندوانو د ښکیلتیا لپاره ستراتیژیک چمتوالی ونیوی. سبکتیګین خپل عسکر په 500 نفریزه ګروپونو باندي وویشل او هر یوه ته یې لارښوونه وکړه چي په یو ځانګړي ځای کي پر دښمن برید وکړي. دې ستراتیژي ښه پایله ورکړه، او افغانان وتوانېدل څو د هندو شاهي پوځونه مات کړي. د زیاتو تلفاتو وروسته هندوان نور تسلیم سوه، خو د سیند هاخوا یې لوی شمېر ځواکونه له منځه ولاړه.  

د بریا وروسته سبکتګین په پیښور کي د 10,000 سرتیرو سره خپل یو والي وټاکه. ورپسې یې د لغمان او پېښور تر منځ سیمه په رسمي توګه پخپله امپراتورۍ کي شامله کړه.
کابلستان

**کابلستان** ( په پارسي : کابلستان) یو تاریخي سیمه ایز نوم دی چي هغه سیمي ته اشاره کوي کوم چي د افغانستان د اوسني کابل ولایت مرکز اړوند بلل کیږي.  

په لسمه پیړۍ کي ابن خردادبه او هود عالم د هندوکش د جنوبي برخو، لکه د سیستان ، رخخود ، زابلستان او کابل سیمي د خراسان  په اړه یادوني کړي دي. 

په شپاړسمه پېړۍ کي د مغولي امپراتورۍ بنسټ ایښودونکی بابر په خپل بابرنامه کي وايي: د هندوستان خلک له خپل خراسان هاخوا هر هیواد ته په همدې (کابلستان) باندي وايي. نوموړی زیاتوي: د هند او خراسان تر منځ پر سړک دوه لوی مارشونه دي: یو کابل او بل کندهار . د فرغانه، ترکستان، سمرقند، بلخ، بخارا، حصار او بدخشان څخه کاروانونه ټول کابل ته راروان دي. په داسي حال کي چي له خراسان څخه بیا کندهار ته ځي. د کابلستان هیواد د هند او خراسان تر منځ پروت دی. 
 
په ډیرو یوناني او لاتیني منابعو کي په ځانګړې توګه د Ptolemy *د جغرافیې* په نسخو کي د یادي سیمي نوم د Cabolitae یاد سوی دی. اروپایی لیکوالانو د اتلسمي څخه تر شلمي پیړۍ پوري ځیني وختونه د دراني امپراتورۍ ته *د کابل سلطنت* په توګه اشاره کړې ده.
ګنګينه څه ته وايي؟

ګنګيه څه ته وايي؟

دخټو ګنګينه جوړشوی  هغه کټوی چی انګور ی پکی بند کړی وی

ی پکی بند کړی وی
الحاج مولوي عبدالسليم جمالزی

الحاج مولوي عبدالسلیم جمالزی (زوکړه ۱۱ جوزا ۱۳۳۲) لیکوال او ژباړن دی. له تېرو شاوخوا څلورو لسیزو راهیسې يې د حج او عمرې لارښود کتاب لسګونه ځله په افغانستان او پاکستان کې چاپ شوی. دغه کتاب په روانه پښتو ژبه د حج او عمرې لومړنی عملي لارښود ګڼل کېږي. هغه د اطلس القران په نوم د نبوي سیرت یو جامع کتاب هم په روانه پښتو ژباړلی. 
وېشنيزه:لیکوالان
وېشنيزه:ديني عالمان
ماه رنګ بلوچ

**ماه رنګ بلوڅه** د بلوچستان د بشري حقونو فعاله ده چي تر ډېره د پاکستاني پوځ لخوا د تښتول سوو او ترې تم سوو بلوڅانو د موندلو لپاره مبارزه کوي.

## شخصي ژوند
## ورته ليکنې

## سرچينې
اوپن ای آی

**اوپن اې آی (OpenAI)** د امریکا د مصنوعي استخباراتو (AI) څیړنیز سازمان دی چي د 2015 په دسمبر کي رامنځ ته سو، او د "خوندي او ګټورو" مصنوعي عمومي استخباراتو د پراختیا په هدف سره د مصنوعي استخباراتو څیړنه کوي. یاد سیسټم د "لوړ خودمختاره سیسټمونو په توګه دا راپېژني چي په خورا اقتصادي ارزښتناکه کارونو کي د انسانانو څخه ښه کار کوي. د AI بوم د مخکښو سازمانونو څخه یوه دانه یې ددې د ژبې ډیری لوی ماډلونه، د پرمختللي انځور تولید بڼي او د ځینو سرچینو ماډلونه خپاره کړي دي.  
د اوپن اې آی سیسټم د الیا سوتسکیور ، ګریګ بروکمن ، ټریور بلیک ویل ، ویکي چیونګ، اندریج کارپاټي ، ډرک کینګما، جیسیکا لیوینسټن ، جان شولمن، پامیلا وګاتا، او وجیچ زرمبا لخوا جوړ سوی دی، او د سیم الټمن او ایلون مسک سره د مدیرانو د بورډ د لومړنیو غړو په توګه کار کوي.  
## دا هم وګورئ
## سرچینې
تارخون

**ترخون یا تارخون** ( چينايي : 突昏*tū-hūn* ، مړ 710) د 705-707 څخه تر 710 پوري د سمرقند د سغديان کورنۍ ( سغديان : *ikhsid* ) یو واکمن وو.   په ۷۰۹ کال کي د اموي جنرال قتیبه بن مسلم له خوا د بخارا د نیولو وروسته ترخون مسلمانانو ته خپل سفیران ولېږل او د اموي خلافت واک یې پر سیمه باندي ومانه. نوموړي خپل دوه زامن د امویانو په دربار کي د یرغمل په توګه هغوی ته واستول. 

د ترخون د یادي پالیسي له امله یو کال وروسته د محلي بغاوت له لوري دده واک ړنګ سو، او د ګرک په نوم یو بل سغدیان شهزاده چي ترخون یې زنداني کړ، واک ته ورسېدی. ترخون تر زنداني کېدو وروسته ځان وژنه وکړه، او دوه زامن یې په پنجیکانت کي د دیوشتیچ په نوم د بل سغدیاني واکمن سیمي ته په تېښته بریالي سول، چیري چي د هغوی سره ښه چلند ترسره او ښه راغلاست یې وویل سو.

د ترخون په اړه د چین *د تانګ هویاو* په تاریخ کي داسي راغلي دي چي "د شین لونګ (۷۰۵-۷۰۷) کلونو په اوږدو کي نینشیشي [مستیچ اناش (۶۹۸-۷۰۰)] مړ سو، او د هغه زوی ترخون په تخت کېناست.  *د تانګ په نوي کتاب* کي هم یادونه سوې ده چي "د هغه له مړیني وروسته مستخ اوناش د هغه ځای ناستی سو، او د مستچ اناش له مړیني وروسته خلکو ترخون د پاچا په توګه غوره کړ".
شین جومات، بلخ

**شین جومات** ( دری: مسجد سبز ) یا **د خواجه ابو نصر پارسا جومات** ( دری : مسجد خواجه ابو نصر پارسا ) د افغانستان په شمال  بلخ په ښار کي یو جومات دی، چي پکښي د خواجه ابو نصر پارسا زیارت موقعيت لري.    د جومات نوم د جومات په دیوالونو کي د کاشي خښتو څخه اخیستل سوی دی، کوم چي رنګ یې فیروزي دی او په سیمه ایزه توګه د شنې ترکۍ په نوم پیژندل کیږي.

## تاریخ

د جومات اصلي ودانۍ د تیموري جنرال میر مازید ارغون  لخوا د خواجه ابو نصر پارسا په قبر باندې جوړه سوې وه، چي د نقشبندي طریقې یو سیمه ایز دیني استاد او صوفی وو.  وروسته د ارغون پلار او ورور هم هلته ښخ سول.  ارغون د جومات تر څنګ یوه مدرسه جوړه کړه. یاد جومات، زیارت او مدرسه وروسته د ابو نصر پارسا د اولادې تر سرپرستۍ لاندي وه.  د بلخ د شيباني والي عبدالمومن بن عبدالله خان د شپاړسمې ميلادي پېړۍ په وروستيو کي دغه ودانۍ ترميم او پر يوه دېوال يې د هغه نوم هم ولیکی. 

دغه جومات د شوروي – افغان جګړې پر مهال سخت زیانمن او په پراخه کچه ویجاړ سو. همدارنګه په ۲۰۲۲ کال کي په جومات کي دننه چاودني د جومات ځیني برخي هم ویجاړي کړې.

## معماري

د پارسا جومات اصلي ودانۍ د تیمورید معماري بڼه ښیي او په افغانستان کي د تیموري واکمنۍ یو ژوندئ تاریخ دی. جومات یو ډیر لوی گنبد او دوه منارونه لري.
## سرچينې
حاجي پیاده جومات

**د حاجي پیاده جومات** یا **Noh Gonbad Mosque** " (د نهو ګنبدو جومات") د افغانستان په شمالي ولایت بلخ کي یوه تاریخي ودانۍ ده. داسې انګیرل کیږي چي دا په افغانستان کۍ ترټولو پخوانۍ اسلامي ودانۍ ده،  چي د نهمي پیړۍ یا ممکن د اتمي پیړۍ په وروستیو پورې اړه ولري. 

## تاریخ

د پیاده جومات جوړښت په دودیز ډول نهمه پیړۍ ته منسوب سوی دی، کوم چي د سامرا د عباسي طرز سره ورته والی لري.     د لرغونپوه چاهریار عادل لخوا یوه تازه څیړنه په ډاګه کوي چي یاد جومات دمخه په 794 کي جوړ سوی وو. دغه څېړنه د تاریخي سرچینو د لوستلو، د رادیو کاربن تاریخ څخه ترلاسه سوي اټکلونو او د آرائشی طرز د بیا تحلیل په اساس سوې ده. د دې فرضیې له مخي جومات د خراسان د وخت د برمکید والي فضل بن یحیی په امر چي د عباسي خلیفه هارون الرشید لخوا ټاکل سوی وو، جوړ سوی دی.  د عادل په وینا دغه جومات د نوبهار په نوم د بودایانو د یوې لویي مذهبي ودانۍ په څنډه کې جوړ سوی وو، او بیا د برمکي کورنۍ تر څارني لاندي وو. 

حاجی پیاده جومات د وخت په تیریدو سره د زلزلې له امله سخت زیانمن سوی دی.  

په 2009 کي د جومات دساحي ساتنه د آغاخان د ټرسټ بنسټ په نوښت او په کابل کي د امریکا د سفارت لخوا پیل سوه. ددې کار لومړی پړاو په ۲۰۱۱ کال کي بشپړ سو، او د پروژې د یوې برخي په توګه د باران، باد او نورو طبیعي پیښو څخه د ودانۍ د ساتني لپاره یو لوی لنډمهاله فلزي چت جوړ سو.

## تفصیل

حاجي پیاده ودانۍ ۲۰ په ۲۰ متره کي اندازه لري.   بهر دیوالونه یې د خټو خښتو جوړ سوي دي.
چارباغ، لغمان ولايت

**چارباغ** د افغانستان په لغمان ولایت کې یوه سیمه ده چي د جلال اباد – کابل لویي لاري څخه په سترګو لیدل کیږي. ددې سیمي تاریخ تر دا مهاله د 4000 مخکي تر میلاد د اسکندر مقدوني زمانې ته رسیږي.
ماوراءالنهر

ماوراء النهر یا **Transoxania** د هغه سیمي او تمدن لاتیني نوم دی کوم چي په ټیټه مرکزي آسیا کي موقعیت لري، او تقریبا د نن ورځي ختیځ ازبکستان ، لویدیځ تاجکستان ، د سویلي قزاقستان برخي، د ترکمنستان ځیني سیمي او سویلي قرغزستان سره په ځان کي رانغاړي. دا نوم د لومړي ځل لپاره په څلورم پیړۍ کي د لوی سکندرلخوا هغه وخت ایښودل سوی وو کله چي د نوموړي ځواکونو یاده سیمه فتحه کړه. دا سیمي ممکن د سکندر اعظم په وخت کي دې ته ورته یوناني نوم درلود، خو د هغه نوم په اړه نور څه نسته.  له جغرافيايي پلوه ماوراء النهر په سوېل کي د امو دريا او شمال ته د سير دريا تر منځ سيمه ده. 

د ماوراء النهر سیمه د سغدیا په نوم د اچمینیډ امپراتورۍ یو له ستراپي (ولایتونو) څخه وه.
کیان، بغلان

**کیان** د افغانستان په شمال ختیځ کي د بغلان ولایت یو ښارګوټۍ دی. د شمالي افغانستان دا سیمه یو تاریخي شخص سید نادرشاه کیاني ته منسوبه ده.  د کیان درې اوسیدونکي اکثره د سادات او هزاره قومونو غړي دي چي سید کیان ته (کوم چي په افغانستان کي د آغا خان رسمي استازی و) وفاداره بلل کیږي.  دا سیدان د اسماعیلي اسلام پیروي کوي. 

د خپل تاریخ په اوږدو کي کیان سیمه په افغانستان کي د اسماعیلیه ټولني لپاره د پام وړ ځای وو، په ځانګړې توګه د شوروي دورې، مجاهدینو ، او د افغانستان کورنۍ جګړې په دوره کي یاده سیمه ددوی مهم استوګنځای بلل کېدی. کیان د سید جعفر نادري په مشرۍ د افغانستان د اسماعیلي ځواکونو د یوه مرکز په توګه رامنځ ته سو. سید جعفر د سید منصور نادري (چي په افغانستان کي د اسماعیلیانو مشر ګڼل کیږي) مشر زوی وو، او د څه باندي 13000-18000 وسله والو ځواکونو قومانده یې په غاړه وه.  د دوی اصلي موخه د حکومت، مجاهدینو او نورو ډلو له خوا په دې ناکراره وختونو او د ننګونو په منځ کي د اسماعیلیه ټولني د ګټو ساتنه او د هغوی امنیت وو.

د دې تاریخي او نظامي تړاو سربیره کیان په روحاني او کلتوري دودونو کي هم ریښې لري. دا دره د شاه ابدال ولي د اولادونو کور هم بلل کیږي، کوم چي د حسیني ساداتو اصلي روحاني مشر او د عراق-ایران له سیمو څخه افغانستان ته مهاجر سوی وو. د نوموړي نسب په مختلفو ټولنو کي د دوی د صداقت، اخلاص او شفقت له امله خلکو ته د زیات درناوي وړ دی.

## د کیان باز

د 1990 لسیزي په جریان کي د عقاب (باز) پژۍ د یوې غونډۍ په سر کي جوړ سو، چي د کیان دره کي د لید یوه ځانګړې نښه بلل کیږي. د 1998 کال د سپټمبر په لومړیو کي دا پژۍ د یو هدفي راکټي برید له امله ویجاړ سو.  ویل کیږي چي یاد پژۍ د طالبانو په لمړۍ دوره کي له دې کبله وران سو چي ددوی له نظره د مجسمې په شکل جوړ او له اسلامي شریعت سره یې اړخ نه لګاوه. 

د کمپاس انځورونو دوه فرانسوي انځور اخیستونکي فریډریک لینګین او کلوس ریزینګر په 1990 لسیزه کي افغانستان ته سفر وکړ او د عقاب یوشمېر انځورونه یې هم واخیستل. 

کیان ډیری وختونه په اوسني ایران کي د الموت کلا سره د ورته ټاپوګرافیک ځانګړتیاو له امله پرتله کیږي، او ځیني وختونه د "دوهم عقاب ځالي" په نوم هم یادیږي. 

د کیان د عقاب رسمي پرانیستنه د ۱۹۹۶ کال د دسمبر په ۱۰ نیټه د افغانستان د بیلا بیلو سیمو د سیاسي او کلتوري شخصیتونو په حضور کی د کیان په دره کی ترسره سول. عصم الدین عادل چي د مجسمې په جوړولو کي یې ونډه درلوده ویلي چي د ودانۍ بهرنۍ برخه له اوسپني او فولاد څخه جوړه سوې وه. 

## په نشه يي توکو د روږدو کسانو د درملني مرکز

د کیان په لیري پرته دره کي په ۱۹۹۰ لسیزه کي د سید منصور نادري له خوا په نشه یي توکو د روږدو کسانو د درملني یو مرکز پرانیستل سو، ترڅو په نشه یي توکو او تریاکو باندي روږدو کسانو ته روغتیایي چوپړتیاوي وړاندي کړي. په ۱۹۹۲ کال کي د ژورنالیستانو د لیدنې له مخي، ددې مرکز ډیری ناروغان د بدخشان ولایت له ولسوالیو څخه وه. 

د سيد منصور نادري په وېبپاڼه کي د خپرو سويو معلوماتو له مخي په یاد روغتيايي مرکز کي د څه باندې ٣٢٠٠ روږدو کسانو درملنه سوې ده. 

## د امیتاب بچن لیدنه

په ۱۹۹۱ کال کې د افغانستان شمال ته د سفر پر مهال د بالیووډ اداکار امیتاب بچن د خدای ګواه د فلم ځیني برخي جوړي کړې. هغه د خپل سفر په ترڅ کي د کیان له درې څخه لیدنه وکړه او د سیمه ایزو اوسیدونکو، د ټولني مشرانو، او نظامي چارواکو سره یې د سید منصور نادري او د هغه زوی سید جعفر نادري چي د کیان د جنګ سالار په نوم هم پیژندل کیږي په ګډون وکتل. په دې لیدنه کي سید منصور نادري چي د امیتاب بچن او د هغه د ټیم کوربه وو، هغه ته یې یو نادر آس هم ډالۍ کړ.
د تیمور شاه دراني مقبره

**د تیمورشاه دراني مقبره** ( **[[دري ژبه|دری]]** : *مقبره تیمورشاه* ) د افغانستان په کابل کي موقعیت لري او په ۱۸۱۵ کال کي جوړه سوې ده.  تیمور شاه له 1772 څخه تر 1793 پوري د دراني امپراتورۍ دویم واکمن وو. په 1776 کي تیمورشاه د کندهار پر ځاي کابل د افغانستان د پلازمیني په توګه غوره کړ.  تیمورشاه په 1793 کي په چارباغ سیمه کي مړ او خاورو ته وسپارل سو. هلته تر لنډ وخت وروسته یې د نوموړي جسد دغه اوسنۍ مقبرې ته راوړ.   

یاده مقبره د افغانستان د کورنۍ جګړې پر مهال ډېره زیانمنه سول، خو په ۲۰۱۲ کال کي د آغا خان د پراختیایي شبکې په مرسته په بشپړه توګه بیرته ورغول سوه.   د ۲۰۱۲ کال د اکتوبر په ۱۹ مه د وخت ولسمشر حامد کرزي مقبره بیا پرانیستله.
نادراباد، کندهار

**نادرآباد** د افغانستان په کندهار ولایت کي یو ښار وو چي په 1738 کي د نادر شاه لخوا رامینځته سو. نادرشاه په پارس کي د افشاري کورنۍ واکمن وو. نادر د خپلي واکمنۍ پر مهال د زاړه کندهار له ورانولو وروسته دغه ښار جوړ او پخپل نوم اباد کړ. ښار د ښوراب سیند ته نږدې په  فاصله کي پروت وو. کله چي په 1747 کي نادر شاه مړ او د یرغلګرو لاسونه له کندهار څخه لنډ سول، ورسره سم یاد ښار هم بې سرپرسته پاته سو.
ګمارنه (استخدام)

**ګمارنه یا استخدام** د مناسبو وړتیاوو یا تجربې سره د سم کارمند موندلو او د دندې د موقف یا رول ډکولو لپاره د ګمارلو یوه پروسه بلل کیږي.   د دې پروسې له لارې، سازمانونه د کمیت، کیفیت له لاري کاري ځواک ترلاسه او ساتي ترڅو د خپلو سازمانونو په اغیزمنتوب مثبتي اغیزي رامینځته کړي.  د یوه سازمان یا ادارې د مدیر دنده دا ده چې د پوهي، مهارت او استعداد مطابق د ادارې د بشري سرچینو اړتیاوي پوره کړي.

د یوه پیاوړي او غښتلي مدیر یو ځانګړنه دا هم ده چي د اداري اړتیاو سره سم ځانګړي دندي ایجاد کړي، د نوماندانو پوهه، وړتیا او استعداد و ارزوي او بیا یې په ایجاد سویو بستونو وګماري تر څو د ادارې د موخو په لاسته راوړلو کي اغیزناک فعالیتونه او پیاوړې بشري قوه ولري.
اسمایي غر

**کوه اسمايي یا اسمایي غر** یو غر دی چي په مستقیم ډول د کابل ښار لویدیځ ته د  په لوړوالی کي موقعیت لري. یاد غر د *ټلویزیون غونډۍ* په نوم هم پیژندل کیږي، ځکه په سر کي یې د لوی تلویزیون ماسټ او انتنونه شتون لري.  اسمایي د غونډۍ په څنډه کي د هندوانو د معبد په نوم نومول سوی، کوم چي د افغان هندوانو یو مهم ځای او په کابل کي یو له پخوانیو معبدونو څخه ګڼل کیږي.

## تاریخ

تلویزیون غونډۍ د یوې لرغوني کلا ځای دی. د ۱۸۷۹ کال د ډسمبر په میاشت کي د دوهمې افغان جګړې پر مهال اسمایي غر د یوې اوږدې محاصرې او جګړې ځای وو، چي بریتانوي ځواکونو د نهم لانسر او د پنجاب د پنځمې سپرلۍ په ډله کي پر هغو افغان قبایلو برید وکړ، کوم چي په کلا کي ځای پر ځای سوي وه. افغان ځواکونه د اسلحو او منظم ځواک د نشتون له کبله اړ سول چي کلا بریتاوي فوځیانو ته خوشي کړي او څو بریتانوي پوځیانو ته د ویکتوریا ډالۍ هم ورکړل سوه.

## جغرافيه

د اسمايي غر د ٢ او ٣ ولسواليو پوله جوړوي او د شېر دروازي غره ته مخامخ ده. دلته درې څوکي (لوړي) شتون لري چي لوړوالی یې 2126 متر، 1975 متر او له شمال لویدیز څخه سوېل ختیځ ته 2110 متره دی. اسمایي غر د کابل ښار له مرکز ( ده افغانان ) څخه یوازي یو کیلو متر لیري دی، چي پرهمدې اساس یې مرکز د کابل پوهنتون په ګډون له ښار څخه لویدیځ ته جلا کړی دی. د اسمایي غر شمال ختيځ ته شهر نو ، شمال لوېديځ ته کارته پروان ، سوېل ختيځ ته زوړ ښار او سوېل ته يې دهمزنګ پروت دي .

## د اسمایی هندو عبادتځای

د اسمایي غره ته څېرمه د هندوانو یو معبد هم شتون لري. د هندوانو دغه معبد د خپل نوم له امله په دوی کي ځانګړي مذهبي ارزښت لري.  

احسان بیات په ۲۰۰۶ کال کي د معبد د بیارغوني لپاره بودجه مصرف کړه.
## سرچينې
د پاپ اړوند خلافت

د پاپ اړوند خلافت هغه میتود دی چې له مخې یې ځینې مسیحي فرقې د مسیحې کلیسا خدمت له حواریونو څخه د پر له پسې ځایناستوالې نه را اخلي، چې معمولاْ دا ادعا لري چې ځایناستوالی یا خلافت د یو لړ اسقفونو (بایشاپونو) له لارې تر سره کېږی. انګلیکان، ختیځه کلیسا، ختیځ ارتودوکس، هوسي، موراویان، لرغونی کاتولیک، شرقي ارتودوکس، کاتولیک او د سکانډنیوي لورتران دودونه پر دې اند دي چې «یو بایشاپ یا اسقف نه شي کولای منظم یا معتبر فرمانونه ولري، مګر دا چې د پاپ اړوند دې خلافت کې تقدیس شوی وي». دا روایتونه تل د نورو ټولو دودونو اسقفي تشریفات معتبر نه بولي.

دغې لړۍ ته په اصل کې د یوه ځانګړې ځای د اسقفونو په سترګه کتل کېدل چې د یوه یا څو خلفاوو له خوا جوړ شوي وو. د تاریخ لیکونکي، جسټو ایل. ګونزالیز په خبره، په اوسني وخت کې د پاپ اړوند خلافت په عمومي توګه د اسقفونو د ټولګې په معنی ده، د هغوی رویت ته له کتلو پرته، چې هغوی هر یو یې بیا د نورو اسقفونو له خوا تقدیس شوي دي. د کاتولیک کلیسا او ارتودوکس کلیسا تر منځ د الهیاتو د ډیالوګ د ګډ نړیوال کمېسیون په حواله، د «پاپ اړوند خلافت» د واک له لېږد پرته کوم بل څه نه دي. دا په کلیسا کې ځایناستوالی دی چې د رسولي ایمان شاهد دی او د نورو کلیساوو اړوند بیا شاهدان همغه د رسولي ایمان لرونکي خلک دي. د جامع کلیسا مشر د کلیسا د حواریونو په زړه کې د اسقف د ځای پر ځای کولو په برخه کې مهم رول لوبوي، خو له انتصاب وروسته، اسقف په خپله کلیسا کې په خپله د رسالت ضامن ګرځي او د رسولانو ځایناستی کېږي.

هغه کسان چې د رسولي د ځایناستوالي اهمیت ته د اسقف د لاسونو د ښودلو له لارې متوسل کېږي، هغوی نوي عصر ته متوسل کېږي چې د هغوی په خبره، د شخصي رسولي ځایناستوالي متضمن ده (د بېلګې په توګه له پولیس څخه نیولي تر تیموتاړوس او تیتوس پورې). هغوی همداشان د لومړنۍ کلیسا نورو اسنادو ته په تېره بیا د کلمنټ لیک، ته متوسل کېږي. په دې برخه کې، کلمنټ په ډاګه بیانوي چې رسولانو بایشاپ یا اسقف د ځایناستي په توګه منصوب کړل او امر یې وکړ چې دا بایشاپان دې په خپل نوبت سره خپل ځایناستي وټاکي. دې خبرې ته په کتو سره، د کلیسا دا ډول رهبران نه باید پرته له کوم دلیل او په دې بڼه له دندې ګوښه کړل شي. سربېره پر دې، په کلیسا کې د بایشاپانو د شخصي رسولي ځایناستوالي د اړتیا پلویان، د لومړۍ ناوېشل شوې کلیسا (۴۳۱ ز کال پورې) نړیوالې کارکړنې ته اشاره کوي، وړاندې تر دې چې هغه د ختیځ کلیسا، اوریڼټل ارټوډوکس او ختیځ اورټوډوکس کلیسا باندې ووېشله شي.

ځینې مسیحیان، له هغې ډلې د ځینو ناسازګارو پروټیسټانو په ګډون، له دغه ډول تداوم څخه انکار کوي او د هغوی اړوند تاریخي ادعاګانې په کلکه سره تر شک او تردید لاندې نیول شوي دي. انګلیکن عالم، اریک جې، جی لیکي چې د جزمي د اساسي قانون Lumen gentium (1964) په درېیم څپرکي کې د بایشاپ د ظهور په اړه وړاندې شوی رپوټ «ډېر نیمګړی دی او د مسیحي خدمت په لومړني تاریخ کې له زیاترو ابهاماتو څخه سترګې پټې شوي دي».

د نورو پروټیسټانو برسېره، ځینې انګلیکان پر دې باور دي چې د رسولي ځایناستوالی «همداشان ممکنه ده د رسولانو له وخت څخه تر اوسه پورې د اعتقادي تعالیمو د تداوم په توګه درک کړل شي». د بېلګې په توګه، د بریتانیا د مټډیسټ کنفرانس «ریښتینی تداوم» د پخوانيو عصرونو له کلیسا سره د «مسیحي تجربې تداوم، د واحدې روح په ورکړې کې ګډون، واحد خدای ته د وفادارۍ تداوم، مستمر اعلان، د رسالتې د منلو دوام» کې یو ځای راولي.

## سرچينې
د چک بند

د **چک بند** یا چک برېښناکوټ چي د **بند چک** په نوم هم یادیږي د افغانستان د میدان وردګو ولایت د چک په ولسوالۍ کي موقعيت لري. دا د هایدرو برقی ثقل بند دی چي په 1938 کي د جرمني انجینرانو لخوا جوړ سوی دی.   یاد بند په عمده توګه د چک سیند د جریان د تنظیم کولو او کابل ته د بریښنا چمتو کولو لپاره ډیزاین سوی دی.

## تاریخ

د وردګو ولایت د چک بند په مرسته د انرژۍ په تولید کي د پام وړ ظرفیت درلود. د دې څلور توربینونه کولای سي د میدان وردګو او د کابل ، لوګر او غزني ولایتونو ځینو برخو ته برېښنا ورکړي. 

د 2005 کال په می کي د چک بند تقریبا له اوبو ډک سو، ځکه چي اصلي او بیړنۍ سېلاب دروازې د شپږو کلونو وچي هوا وروسته وتړل سوې. د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام ، د افغانستان د بیړني حالت وجهي صندوق او د انرژۍ او اوبو وزارت د دې ګواښ د مخنیوي لپاره بیړني اقدام وکړ. د کوپراتیف په هڅو د  سمدستي تمویل، پالن جوړوني او پلي کولو له لارې چټک غبرګون مرستندویه دروازه چي کولای سي اوبه وساتي او زنګ سوي دروازې پورته او ترمیم سوې.  ترمیمونه د 18,000 ډالرو په لګښت سره ډېر بریالي تمام سول او ایستل سویو اوسیدونکو ته یې اجازه ورکړه چي بیرته په دره کي خپلو کورونو ته راستانه سي.
د لوګر سیند

د **لوګر سیند** د افغانستان اړوند یو سیند دی. دا سیند په میدان وردګو ولایت کي **د چک سیند** په نوم هم یادیږي. همدارنګه د چکي وردګ بند د میدان وردګو ولایت د چکي وردګو په ولسوالۍ کي د سیند پر غاړه جوړ سوی دی.

د لوګر سیند د هیواد پراخه برخه په ځان کي رانغاړي، او د سنګلخ سلسلې په سویلي غرونو کي د میدان وردګو په ولایت کي راپورته کیږي، ورپسې د غزني شمال ختیځ ته د خروار ولسوالۍ له غونډیو څخه اوبه ترلاسه کوي. دا سیند وروسته د کابل له ښار څخه څو کیلومتره لاندي د کابل سیند سره یوځای کیږي. د لوګر حاصل ورکوونکې دره چي د سویلي څنډو لخوا اوبه کیږي، شاوخوا  اوږده او  پراخه ده.
سوختک بند

د **سوختک بند** ، چي **د سوختوک بند** په نوم هم یادیږي افغانستان د دایکندي ولایت په مرکز نیلي کي موقعيت لري.    دا د ثقل بند نږدې  اوږدوالی، دوه سپل ویز او د اوبو بریښنا سټیشن لري.  دغه بند د څه د پاسه پنځه ميليونه امريکايي ډالرو په لګښت د انرژۍ او اوبو وزارت له خوا جوړ سوى دى.
د بلخ سیند

د **بلخ سیند** یا **دریای** **بلخاب** چي په پورتنیو برخو کي **د بند امیر سیند** په نوم هم پیژندل کیږي، د افغانستان په شمال کي یو سیند دی.

دا سیند د بامیان ولایت د هندوکش په بند امیر جهیلونو کي تیریږي. بلخ سيند لمړئ لويديځ او بيا شمال ته بهيږي او د بلخ ولایت په اړوند ساحو او دښتو کي د اوبو لګولو په کانالونو کي په مصرف رسیږي. د استثنايي سیلابونو په وخت کي یاد سیند کله کله د ترکمنستان ټیټو سیمو ته هم تیریږي. د بلخ سیند په پخوانیو وختونو کي د امو سیند په یوه ډیلټا کي پای ته رسیدلی وو، خو په عصري زمانه د اوبو لګولو کانالونه ترې رامنځ ته سول. 
## سرچينې
د فضا ټولنپوهنه

**د خلا ټولنپوهنه** د ټولنپوهنې فرعي ډسپلین دی چي تر ډېره پوري د جغرافیې په ډسپلین کي د انساني جغرافیې فرعي برخي، اقتصادي جغرافیې، او د فیمینیسټ جغرافیې د نظریو څخه اغیزمنه ګڼل کیږي. د فضا "ټولنپوهنه" د ځایونو ټولنیز او مادي جوړښت معاینه کوي. یاده پوهنه د ټولنیزو کړنو، اداری ځواکونو، او مادي پیچلتیا د پوهیدو سره تړاو لري، او دا روښانه کوي چي څنګه انسانان او ځایونه متقابل عمل کوي. اډوارډ ټي هال د پروکسیمکس مطالعه رامینځته کړه کوم ترڅو په ارواپوهنه کي د ځای په تجربوي تحلیل تمرکز ترسره کړي.
فضايي سیاست

**فضایی سیاست** یو بین الډیسپلینري ډګر دی چي هغه لاري چاري تحلیلوي چي څه ډول فضا او جغرافيائي موقعیت په سیاسي پروسو، د ځواک اړیکو او ټولنیز تحرک اغیزه کوي.  دا موږ ته راښيي چي څنګه ځایي تنظیمات، ښاري پلان جوړونه، او سیمه ایز سرحدونه په ټولنیز جوړښت او د سرچینو ویش، امتیازاتو، او د مختلفو ګروپونو ترمنځ زیانونو باندي اغیزه کوي.

فضایي سیاست دا تحلیلوي چي څنګه په ټولنه کي د ځای کارول سیاسي وي، او دا په ګوته کوي چي ځایي تشکیلات د سیاسي پریکړو انعکاس او تقویه ترسره کوي.  ددې ترڅنګ دا په ډاګه کوي چي څنګه د فضا کنټرول او تنظیم په خلکو او سرچینو باندي ځواک او نفوذ پرېباسي.
## سرچينې
کرز

**کرز** د افغانستان د کندهار ولايت په سوېل کي يو کلي دی چي کندهار ښار ته څېرمه پروت دی.

د افغانستان پخوانی ولسمشر حامد کرزی له همدغې سیمې څخه دی.  د نوموړي پلار عبدالاحد کرزی هم دلته ښخ دی.  د ۲۰۱۴ کال د جولای په ۲۹ د حامد کرزي د تره زوی حشمت کرزی په کرز کي د یوه ځانمرګي بریدګر له خوا ووژل سو. 

## سرچېنې
ترکو کلاچه

ترکو کلاچه د افغانستان د کندهار په ارغنداب ولسوالۍ کي یوه مشهوره سیمه او کلۍ دی.

د 2010 کال د اکتوبر په 6 نېټه ډګروال ډیویډ فلین د 1-320 ګډ کاري ځواک قومندان د امر پر اساس یاد کلۍ د خونړیو بمباریو او راکټي بریدونو په پایله کي بشپړ ویجاړ سو.

د کرنل فلین په وینا ترکو کلاچه د افغانستان په سویلي سیمو کي یو له هغو دریو کلیو څخه وو چي طالبانو د بم جوړولو د فابریکو په توګه کارول.
زما د پلار په اجازه

***زما د پلار په اجازه*** (پارسي ژبه: *با اجازه پدرم*)دا د 2023 لنډ کیسه فلم دی چې د امیرحسین قاسمي لخوا لیکل شوی او د امیرعباس محمدي لخوا لارښود شوی چې د محمد یارمطاقلو لخوا تولید شوی.
خاشه

**خاشه** یا **خاشه ځوان** چي اصلي نوم يې **نظر محمد** وو، د کندهار د ډنډ ولسوالۍ د رمباسي د کلي اوسیدونکی و، نوموړی له تېرو شلو کلونو راهیسې په کندهار په ښار او مختلفو ولسوالیو کې د پولیسو او اربکیانو د قوماندان په توګه پاته سوی وو.  خاشه ځوان به ډېر کله پر خواله رسینو کې د اربکیانو ترمنځ را ښکاریده؛ کله ناکله به ټوپک هم ورسره و او له طالبانو سره د جګړې او مخامخیدو په اړه به یې کولې.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
بایسنقر

**غیاث الدین بایسنقر یا بایسنګور** (په پارسي: غیاث‌الدین بایسنقر) چي **د بایسونقار** او **سلطان بایسونسور بهادر خان** په نوم هم یادیږي ( 1397-1433) د تیموري واکمن شاهرخ میرزا زوی او د تیمورلنګ لمسئ وو.

نوموړی په افغانستان او سیمه کي د هنرونو او معمارۍ د سرپرست، د فارسي کوچنیو انځورونو مخکښ سرپرست، پر بایسنګور شاهنامې او نورو اثارو باندي کار کوونکی او همدارنګه د یو مشهور خطاط په توګه پیژندل سوی دی.  

بایسنګور د شاه رخ میرزا او د هغه مېرمني ګوهر شاد زوی وو.

د عصري تاریخ پوهانو په نظر بایسنقر په حقیقت کي د خپل مشر ورور الغ بیګ په پرتله یو ښه سیاستوال وو، چي د شاهرخ په تخت کي د هغه راتلونکي میراث ګڼل کېدی. نوموړي د خپل پوهي له امله په افغانستان کي د شاهرخ یوازینی ځایناستۍ وو.  هغه په فارسي، عربي او همدارنګه په خپل مورنۍ ژبه چغتايي ښه پوهه درلوده. باسینقر د حافظ ابرو (وفات 1430) په ګډون د پارسي مورخینو سرپرست وو، چا چي خپل کتاب *زبدة التواریخ بایسنقور ته* وقف کړ. 

بایسنقر تر ۱۴۱۷ پورۍ په هرات کي د والي په توګه دنده ترسره کول. د تبریز له نیولو وروسته په ۱۴۲۱ کال کي نوموړی د تبریزي هنرمندانو او خطاطانو یوه ډله چي پخوا یې د احمد جلییر لپاره کار کاوه هرات ته راوستل، تر څو د خپلو افغان او ترک هنرمندانو سره یې یوځای کړي.

## شخصي ژوند

; کورنۍ

بایسنقر پنځه میرمني درلودې:

* جان ملک اغا چي د امیر چوپان کوچین لور وه.
* ګوهر نصیب اغا، د خوارزم یوه ښځه؛
* خندان اغا
* افق اغا
* شاه بیګي اغا;

; زامن

بایسنقر درې زامن درلودل:

* علاء الدوله مرزا - له جان ملک اغا څخه
* ابوالقاسم بابر مرزا – د ګوهر ناصب آغا څخه
* سلطان محمد میرزا – د خندن اغا څخه

; لوڼي

بایسنقر اته لوڼي درلودې:

* رقيه بيګي بيګم - له شاه بيګي اغا څخه
* فاطمه سلطان بیګم - د ګوهر نصیب اغا څخه
* زهره بیګي بیګم - د ګوهر نصیب اغا څخه
* عایشه بیګم – د آفاق اغا څخه، نوموړي مېرمني د سلطان مسعود میرزا سره واده وکړ، چي د سیورغتمش مرزا زوی او د شاه رخ لمسئ کیږي.
* سعادت بیګي بیګم - د خندن اغا څخه
* بخت دولت بیګم؛
* پاینده سلطان بیګم؛
* صاحبه سلطانه بیګم چي د محمد خلیل میرزا له زوی محمد جهانګیر میرزا سره یې واده وکړ
## سرچينې
کښته بابر

**ښکته بابر یا کښته بابر** د افغانستان په سوېل کي د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ يو کلي دى چي د ٢٠١٠ کال په اکتوبر او نومبر کي د امريکايي پوځيانو له خوا ويجاړ سو. 

د 2010 کال په مني کي د متحده ایالاتو اردو په افغانستان کي د متحده ایالاتو د ولسمشر بارک اوباما د پراخو سرتیرو د زیاتولو ستراتیژۍ د یوې برخي په توګه په کندهار کي د ډریګن برید عملیات پیل کړل.  د یادو عملیاتو په جریان کي په ارغنداب کي د زیاتو تلفاتو له لیدلو وروسته د امریکا د 1-320 ساحوي توپخانې ډګرمن ډېوېډ ایس فلین، چې د 101 هوايي فرقې یوه برخه ګڼل کېده، په ځینو کلیو کي خلکو ته امر وکړ چي پخپلو سیمو کي چاودېدونکي توکي خراب او یا هم خپل کلي پریږدي، ترڅو امریکایي ځواکونه یې له منځه یوسي.

فلین وروسته څرګنده کړه چي کلی د خلکو تر وتلو وروسته له چاودیدونکو توکو ډک وو،  یاده ادعا *د نیویارک ټایمز* لخوا هم تکرار سوه.  

د ارغنداب ولسوال شاه محمد احمدي وویل د امریکایانو له لوري د ذکرسوي پیښي وروسته وویل چي د ده او د سيمي د اوسېدونکو په هوکړه باندي شپږ کلي له منځه وړل سوي دي. 
## سرچينې
د چمن پرلت

**د چمن پرلت** د پښتنو د تاريخ یو ترټولو ستر پرلت دی چي د چمن د خلګو لخوا ترسره کېږي. دا پرلت د ۲۰۲۳م کال د اکتوبر پر ۲۰مه د پاکستاني حکومت د هغې پرېکړې په غبرګون کي پیل سو چي پکښي ويل  د ۲۰۲۳م کال د نومبر له لومړۍ نېټې څخه به د ډېورنډ  پر فرضي کرښه د تګ را تګ لپاره  پاسپورټ او ویزې ته اړتيا وي. په دې پرلت هر ډول وګړو لکه ځايي سوداګران، د بېلابېلو سياسي ګوندونو او سازمانونو مشران، کارګران او پلويان او داسي نورو ونډه لرلې ده، خو هغه وګړي چي تر بل هر چا يې په دې پرلت کي ستره ونډه اخیستې ده لغړيان دي چي مشري یې کمانډر منډولی کوي.
## د پوځ لخوا د پرلت ځپل
**۵ جون ۲۰۲۴؛**
پاکستاني پوځ او امنيتي ادارو د پرلت ۷ مشران د مذاکراتو په پلمه ور بللي وو، خو تر ورتګ وروسته ېي د چمن د پرلت ځپلو په موخه ټول مشران ونيول او له هغه ځايه يې کوټې ته يووړل. تر دې وروسته يې د پرلت کونکو خېمې يې ور وسوځولې او اوښکې بهوونکی ګاز یې هم پر وکاروی.
تر دې وروسته د کوږک هغه لاره بېرته پرانېستل سول چي احتجاج کوونکو له شاوخوا يوې مياشتې د افغانستان پر لور د تلونکو لويو موټرانو پر مخ بنده کړې وه.
**۷ جون ۲۰۲۴؛**
د پرلت والو احتجاجونو ځکه نور هم زور واخیست چي د هغو د مشرانو سره زور زیاتی کېده او احتجاج کوونکي د پرلت ځای سربېره د چمن ښار کې د پوځي ځواکونو د مرکز مخ ته هم راټول سول، او په دې احتجاجونو کې درې نور پرلت کوونکي ټپيان سول.
او تر دې وروسته پرلت والو  هم په جواب کي وویل چي تر هغې چې یې نیول سوي مشران خوشې او غوښتنې یې منل سوې نه وي،‌ خپلو احتجاجونو ته دوام ورکوي او دا چې لا به یې پسې پراخ کړي.‌ پرلت کوونکو ته په جواب کې د بلوچستان مشر وزیر سرفراز بګټي پرلت کوونکو ته شرپسندان وویل او وويل چي، «د حالاتو خرابولو سازش به کامیاب نه سي.»

## سرچینې
د متحده لیږد رالیږد چوپړتیاوي

**د متحده لېږد چوپړتیاوي یا د یونایټډ پارسل خدمت** ( **UPS** ) یو امریکایی څو ملیتي د بار وړلو او ترلاسه کولو او همدارنګه باربري مدیریتي شرکت دی چئ په 1907 کي رامنځ ته سوی دی. یو پي ایس چي د امریکا یو پرمختللې او مشهوره کمپنۍ ده؛ په 1907 کي د جیمز کاسي او کلاوډ ریان لخوا لومړی ځل د چاپي خدماتو د انتقال لپاره په واشنګټن ډي سي کي را پيل سوه، چي وروسته یې په 1913-1919 کي د اجناسو د لیږد او ډیلیوري برخه هم ور ګډه کړل.

یاده کمپنۍ په اوس وخت کي د پنځه لکه څخه د زیاتو کارکوونکو په درلودلو سره د نړۍ په ۲۰۰ هېوادونو کي د اجناسو، اسنادو او اموالو د لېږد را لېږد چوپړتیاوي او دروازه په دروازه رسولو خدمات لري.

یو پي ایس (UPS) ادعا کوي چي په اوسط ډول د ورځي ۲۲.۳ میلیونه د اجناسو د لېږد او را لېږد خدمات ترسره کوي چي تقریبا د کاله ۵.۷ بیلیونه ته رسېږي.
بوجپوري ژبه

بوجپوري ژبه ( دېوناگري : भोजपूरी) یوه مهمه ژبه ده چې د هند په شمال ختیځو برخو کې د بوجپوري وګړو لخوا ویل کیږي. د جارکنډ ، بېهار او اترپردیش سربېره، بوجپوري په نیپال کې د هند له پولو بهر هم ویل کیږي. همدارنګه، د بوجپوري وګړو د کډوالۍ له کبله دا ژبه په پراخه کچه په فیجي ، ماوریتوس ، ګیانا او سورینام کې هم ويل کيږي. دد پاکستان په کراچۍ کې هم يو شمېر بوچپوري ويونکي ژوند کوي.

بوجپوري د اودهي ژبې سره ورته والی لري.

## سرچينې
د ويکيپېډيا مرسته کوونکي، "بوجپوري ژبه،" ويکيپېډيا، وړيا پوهنغونډ، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bhojpuri_language&oldid=516102184 (د اکتوبر 6، 2012 ته رسېدلی).

وېشنيزه:د پاکستان ژبې
وېشنيزه:ژبې
راهول ګاندي

راهول ګاندي( هندي raːɦʊl ˈɡaːndʱiː) په (19 جون 1970 کې زېږېدلی) یو هندي سیاستوال دی. هغه د هند د لوی سیاسي سازمان کانګرېس پخوانی رییس او د نهرو کورنۍ د پنځم نسل مشر هم دی. هغه د ۱۹۷۰ کال د جون په ۱۹ نېټه زېږېدلی دی. کله چې هغه څوارلس کلن و، د هغه نيا لومړۍ وزیره اندرا ګاندي ووژل شوه. بیا د می په 21مه، 1991 کې، د ټولټاکنو په جریان کې، د هغه پلار راجیو ګاندي په چینای کې ووژل شو. راهول ګاندي په ډیلي کې په ماډرن ښوونځي او ډون ښوونځي او بیا په سینټ سټیفن کالج کې زده کړې وکړې او بیا یې په بهر کې د اقتصاد زده کړه وکړه. راهول په لومړي ځل په 2004 کې د امیتي څخه د خپلې کورنۍ دودیزې لوک سبا څوکۍ ګټلو وروسته پارلمان ته لار پيدا کړه،  په 2007 کې، راهول د کانګرېس عمومي منشي شو. په 2013 کې، هغه  د ګوند د مرستیال په توګه وټاکل شو. او د 2017 په وروستیو کې، هغه د کانګرېس د مشر په توګه وټاکل شو. مګر د 2019 کال د جولای په 3 مه، هغه په 2019 کې د دوه ځله پرله پسې د لوک سبھا په ټاکنو کې له سختې ماتې وروسته د مشرۍ له څوکۍ څخه استعفا ورکړه او فاشیزم ته په ماتې ورکولو کې پاتې راغی او غوښتنه يې وکړه، چې د ګوند مشر دې د ګاندي کورنۍ پرځای بل څوک وټاکي، مګر د دې سره سره بيا هم د اګست په 10 مه، 2019 کې، د هغه مور او د کانګرېس پخوانۍ مشره سونیا ګاندي یو ځل بیا د کانګرېس د مشرې په توګه وټاکل شوه.

## سرچينې

وېشنيزه:1970 زېږېدنې
وېشنيزه:هندي سياستوال
وېشنيزه:هند
بېهاري ژبه

**بېهاري ژبه** د اندو - آریایي ژبو د لوېدیځې ډلې نوم دی او د هند په بېهار ايالت او ګاونډیو هېوادونو کې ویل کیږي. د مثال په توګه، انگیکا ، باجیکا ، بوجپوري ، ماګي او میتیلي ژبې - چې ټولې بېهاري ژبې دي - په نیپال کې په پراخه کچه ویل کیږي او د نیپال د نفوس شاوخوا 21٪  وګړو لخوا ویل کیږي. 

د هند ښاري او تعلیم یافته نفوس د خپلې ژبې لپاره هندي د عمومي نوم په توګه کاروي. 

## بېهاري ژبې

## اړوندې پوښتنې

* ماګهي ژبه
* بوجپوري ژبه
* میتیلي ژبه
* انگیکا ژبه
* اودهي ژبه

## بهرنۍ لینک

* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bih
* ''د بهاري ژبې مقایسه قاموس، لومړۍ برخه'' د اګسټ فریدریش روډولف هورنل، سر جورج ابراهیم ګریرسن (۱۸۸۵)
* په انگیکا، بھوجپوري او میتیلي کې د ګټورو جملو ژباړه
* 
* د ګوګل لټون انجنی په انگیکا ژبه کې
** http://bh.wikipedia.org

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
شاه شجاع او ملي پاڅون

شاه شجاع او ملي پاڅون

کله چي شاه شجاع واک ته ورسید او خلک يي دی ټیټ فطرت څخه خبر شول دي دا او انګلیسانو وژل يي ملي او دیني وجیبه وګرځوله په خلکو کي دي دین ناموس دساتنی هود پیدا شه .لومړی خلکو دشاه شجاع نوم دخوطبی څخه لري که بیا يي هغه مالونه چي دکندهار څخه کابل ته لیږدیدال مجاهیدینو غنيمت ونیوال بیا يي دکابل کندهار لویا لار وتړله او دي افغان سید جمالدین دکورنی لخوا پاڅون پیل شه بیا روسانو شاه محمود دهرات څخه کابل ته دی ډيرو وسلو سره راوولیګه او هلته يي. ګن شمیر پلویان پیدا کړه دي پيښي انګلیسان ډیر ورخطا کړل دي هيواد په شمال او کندهار کي پاڅونونه پیل شوي وو شاه محمود دجنګ لپاره دبخاره څخه کشکرغان.ته اوورسته کوهستان ته ولاړ هلته دَ کوهستان دخلکو د