د افغانستان لومړی وزير

د افغانستان د لومړي وزیر (عربي: رئیس الوزراء افغانستان) چوکۍ (بست) د افغانستان د کابینې یوه چوکۍ ده. دغه چوکۍ په ۱۹۲۷ ز کال کې د افغانستان د پاچا له خوا د یوې رسمي چوکۍ په توګه رامنځته شوه. د دغه ځایګي ساتونکي تر ۱۹۷۳ ز کال پورې هغه مهال چې د افغانستان پاچهي نظام پای ته ورسېد، تر ډېره د سلاکارانو په توګه و. په ۱۹۸۰ مه ز لسیزه کې دغه ځایګي د حکومت په سر کې ځای درلود. دغه چوکۍ د متحده ایالاتو له برید وروسته هغه مهال له منځه ولاړه، کله چې په ولسمشریز ډول د دولت بنسټ کېښودل شو او له ۲۰۰۴ ز کال نه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې یې دوام وکړ. له افغانستان نه د متحده ایالاتو له وتو او د طالبانو له یوځل بیا واکمنېدو وروسته دغه چوکۍ بیاځلي رامنځته شوه.

د ۲۰۲۱ ز کال د سپټمبر په اوومه نېټه طالب چارواکو چې د افغانستان په ډېرۍ برخو یې واک درلود، ملا محمد حسن اخوند د افغانستان د اسلامي امارت د بیاځلي واکمن شوي لنډ مهالي دولت د لومړي وزیر (رئیس الوزرا) په توګه وټاکه. دولت د اسلامي امارت د رهبر ملا هیبت الله اخندزاده تر څار لاندې دی.

## تاریخ

### پاچهي
د وزیرانو د شورا مشر لومړی وزیر نه، بلکې پاچا و. یوازې د هغه (پاچا) د غیابت پر مهال به لومړي وزیر د یادې شورا سرپرستي کوله.

تر ۱۹۶۳ ز کال پورې، پاچا محمد ظاهر شاه خپل خپلوان د لومړي وزیرانو په توګه ټاکل. پاچا محمد ظاهرشاه واک درلود چې لومړی وزیر ګوښه او یا وټاکي. له ۱۹۶۳ ز کال وروسته دغې چارې بدلون وکړ او څرګنده یې کړه چې، د افغان حکومت مشر لومړی وزیر دی او حکومت له وزیرانو جوړ دی. دا لومړی ځل و چې پاچا ظاهر شاه په حکومتي چارو کې مهم رول نه لوباوه او هغه یې یوې ټاکل کېدونې ادارې ته پرېښودې. په داسې حال کې چې نوموړي څرګنده کړه چې، دوی نه شي کولای، د خپلو دندو پرمهال په نورو چارو لاس پورې کړي.

د ۱۹۶۴ ز کال اساسي قانون، لومړي وزیر ته دا واک هم ورکړ چې د پاچا د مړینې په حالت کې ټاکنیز پلاوی (الکترال کالج) احضار کړي. لومړی وزیر یوازې د خپلو دندو او د حکومت د عمومي پالیسي اړوند ولسي جرګې ته په ځواب ویلو مکلف و.

### دیموکراتیک جمهوریت
د ۱۹۷۸ ز کال په اپریل میاشت کې د افغانستان ولسمشر محمد داوود خان په یوه کودتا کې چې د ثور د انقلاب پیلامه وه ووژل شو. د افغانستان د خلکو دیموکراتیک ګوند هماغه کال د لومړي وزیر دفتر بېرته پرانیست چې د ۱۹۸۰ مې ز لسیزې تر پایه پاتې شو.

ولسمشر د لومړي وزیر د ټاکلو واک درلود، چې هغه بیا په خپل نوبت سره د وزیرانو شورا جوړوله. د دغې شورا (وزیرانو شورا) له مخې اعلان شوې دندې د داخلي او خارجي سیاستونو جوړول، د اقتصادي پراختیايي پروګرامونو او دولتي بودیجې جوړول او عمومي نظم ټینګښت و.

د ۱۹۸۷ ز کال د اساسي قانون له مخې، ولسمشر اړ و چې د حکومت جوړولو په موخه لومړی وزیر وټاکي. لومړي وزیر واک درلود چې حکومت منحل کړي. د دیموکراتیک جمهوریت په دوره کې یو شمېر ولسمشران د لومړي وزیرانو په توګه هم و. په افغانستان باندې د شوروي اتحاد په برید سره لومړي وزیر نور د حکومت په سر کې ځای نه درلود. د خلکو د دیموکراتیک ګوند مشر او د دولتي امنیتي خدمتونو (خاد) مشر زیات واک درلود.

د ۱۹۹۰ ز کال اساسي قانون څرګنده کړه چې، یوازې په افغانستان کې زېږېدلي افغان وګړي کولای شي، دغه چوکۍ خپله کړي، دا هغه څه و چې په پخوانیو سندونو کې نه وو څرکند شوي.

### اسلامي دولت
د محمد نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته، یو انتقالي حکومت جوړ شو. په دې ترتیب سره د لومړي وزیر دفتر یوځل بیا د افغانستان په تاریخ کې مهم رول ولوباوه.

په دغه دوره کې د ولسمشر او لومړي وزیر ترمنځ تلپاتې ستونزو شتون درلود. دولت وشیندل شو او له ۱۹۹۲ ز کال نه تر ۱۹۹۶ ز کال پورې اغېزمن مرکزي حکومت شتون نه درلود. له همدې امله دغې چوکۍ تر ډېره تشریفاتي بڼه لرله او دولت ډېر لږ واک درلود.

### اسلامي امارت
د لومړي وزیر عنوان هغه مهال چې په ۱۹۹۶ ز کال کې د افغانستان د اسلامي امارت طالب ځواکونو کنټرول ترلاسه کړ لغوه شو. د طالبانو د رهبر مرستیال د خپل حکومت په ټوله موده کې د لومړي وزیر په توګه ګڼل کېده. په ۲۰۰۱ ز کال کې د محمد رباني له مړینې وروسته، طالبانو پریکړه وکړه، څو دغه دفتر بیا جوړ نه کړي.

هغه دولت چې د ۱۹۹۷ ز کال تر سپټمبر پورې طالبانو چپه کړی و او په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو د واکمنۍ ترله منځه تلو یې بغاوت کاوه، په خپل حکومت کې یې لومړی وزیر درلود، خو دغه بست لغوه شوی و.

د ۲۰۲۱ ز کال د سپټمبر په ۷ مه نېټه، طالبانو یوځل بیا د لومړي وزیر بست رامنځته کړ.

## د لومړیو وزیرانو نوملړ

### د افغانستان شاهي دوره (۱۹۲۶-۱۹۷۳ ز کال)

* شیر احمد، ۲۵ اکتوبر ۱۹۲۷– جنوري ۱۹۲۹ ز کال.
* شیر ګیان، جنوري ۱۹۲۹ – ۱ نومبر ۱۹۲۹ ز کال.
* محمد هاشم خان، ۱ نومبر ۱۹۲۹ – ۹ مۍ ۱۹۴۶ ز کال.
* شاه محمود خان، ۹ مۍ ۱۹۴۶ – ۷ سپټمبر ۱۹۵۳ ز کال.
* محمد داوود خان، ۷ سپټمبر ۱۹۵۳ – ۱۰ مارچ ۱۹۶۳ ز کال.
* محمد یوسف، ۱۰ مارچ ۱۹۶۳ – ۲ نومبر ۱۹۶۵ ز کال.
* محمد هاشم میوندوال، ۲ نومبر ۱۹۶۵ – ۱۱ اکتوبر ۱۹۶۷ ز کال.
* عبدالله یکتا، ۱۱ اکتوبر ۱۹۶۷ – ۱ نومبر ۱۹۶۷ ز کال.
* محمد نور احمد اعتمادي، ۱ نومبر ۱۹۶۷ – ۹ جون ۱۹۷۱ ز کال.
* عبدالظاهر، ۹ جون ۱۹۷۱–۱۲ نومبر ۱۹۷۲ ز کال.
* محمد موسی شفیق، ۱۲ نومبر ۱۹۷۲ –۱۷ جولای ۱۹۷۳ ز کال.

### د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت (۱۹۷۸- ۱۹۹۲ ز کال)

* نورمحمد ترکي، ۱ مۍ ۱۹۷۸–۲۷ مارچ ۱۹۷۹ ز کال.
* حفیظ الله امین، ۲۷ مارچ ۱۹۷۹–۲۷ ډسمبر ۱۹۷۹ ز کال.
* سلطان علي کشمند، ۱۱ جون ۱۹۸۱ – ۲۶ مۍ ، بیاځلي: ۲۱ فبروري ۱۹۸۹ – ۸ مۍ ۱۹۹۰ ز کال.
* محمد حسن شرق، ۲۶ مۍ ۱۹۸۸ – ۲۱ فبروري ۱۹۸۹ ز کال.
* فضل حق خالقیار، ۸ مۍ ۱۹۹۰ – ۱۵ اپرېل ۱۹۹۲ ز کال.

### د افغانستان اسلامي دولت (۱۹۹۲- ۱۹۹۶ ز کال)

* عبدالصبور فرید کوهستاني، ۶ جولای ۱۹۹۲ – ۱۵ اګست ۱۹۹۲ ز کال.
* ګلبدین حکمتیار، ۱۷ جون ۱۹۹۳ – ۲۸ جون ۱۹۹۴ ؛ بیاځلي: ۲۶ جون ۱۹۹۶ – ۱۱ اګست ۱۹۹۷ ز کال.
* دولت ارسلا رحماني، ۲۸ جون ۱۹۹۴ – ۱۹۹۵ زکال.
* احمدشاه احمدزی، ۱۹۹۵ – ۲۶ جون ۱۹۹۶ ز کال.
* عبدالرحیم غفورزی،۱۱ اګست ۱۹۹۷ – ۲۱ اګست ۱۹۹۷ ز کال.

### د افغانستان اسلامي امارت (۱۹۹۶- ۲۰۰۱ ز کال)

* ملا محمد رباني، ۲۷ سپټمبر ۱۹۹۶ – ۱۳ اپرېل ۲۰۰۱ ز کال.
* مولوي عبدالکبیر، ۱۶ اپرېل ۲۰۰۱ – ۱۳ نومبر ۲۰۰۱ ز کال.

### د افغانستان اسلامي امارت (۲۰۲۱ ز – تر اوسه)

* ملا محمد حسن اخوند، ۷ سپټمبر ۲۰۲۱ – تر اوسه.

## پېښلیک
### بادشاهت

### اسلامي امارت
## د دولت مشر

(په رېبند تاریخ کې د *عملا* دفتر تداووم په گوته شوی)

## یادونې
#Abdullah Yaqta was prime minister in an acting capacity.
#Arsala Rahmani was prime minister in an acting capacity.
#احمد شاه احمدزی was prime minister in an acting capacity.
#Mawlawi Abdul Kabir was prime minister in an acting capacity.

## دا هم وگورئ
*اجراییه رییس (افغانستان)
*List of monarchs of Afghanistan
*د افغان هېوادمشرانو لړلیک
*د افغانستان هېوادمشر

## بهرنۍ اړیکې

*Internet Page that has copies of several Afghan Constitutions

افغانستان

وېشنيزه:د افغانستان سیاست