په افغانستان کې د سي آی اې فعالیتونه

د افغانستان کړکېچ په ۱۹۷۸ کال کې پیل شو او د امریکا د مرکزي استخباراتو د ادارې (سي آی اې) د د څو مهمو عملیاتو سره یو ځای را منځ ته شوه. لومړي عملیات، چې د شفر نوم یې سایکلون عملیات و، د ۱۹۷۹ کال په نیمایي کې د جیمي کارټر د ولسمشرۍ پرمهال پیل شول. دې عملیاتو د کمونیست ضد مجاهد چریکیانو ته پیسې او بلآخره وسلې ورکولې چې په افغانستان د دیموکراتیک خلق ګوند (PDPA) له لورې د ۱۹۷۸ کال د اپریل له کودتا وروسته پیل شول او د شوروي اتحادله خوا د افغانستان د شاوخوا لس کلن پوځې اشغال په اوږدو کې یې دوام درلود. د کارټر ځای ناستی، رونالډ ریګن، د ریګني فکر د پراخولو ملاتړ وکړ، چې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د شوروي ضد غورځنګونو سره یو ځای د مجاهدینو سره مرسته کوله. 

د سایکلون عملیات په اصل کې د وسله والو اسلامپالو ډلې، چې په پاکستان کې د ولسمشر محمد ضیاءالحق د رژیم له په خوښه ډلې وې، ملاتړ کولې. پاکستان د افغانستان سویل او ختیځ ته پوله لري. دوی د نورو ډلو تمویل هم درلود چې د شوروي اتحاد د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت  سره یې جګړه کوله. په ځانګړې توګه او د پاکستان د استخباراتي ادارې (آی ایس آی) لومړیتوبونو ته په پام سره، د CIA تمویل په غیر متناسب ډول د اخوان المسلمین څخه اخیستونکي افغان مجاهدین قوماندانان، په ځانګړې توګه ګلبدین حکمتیار او جلال الدین حقاني تمویل کول؛ سي آی اې د افغانستان په شمال کې د نسبتاً معتدل قوماندان احمد شاه مسعود سره (چې د برتانوي استخباراتو د خوښې کس و) د ۱۹۸۴ کال په وروستیو کې محدودې یو اړخیزې اړیکې ټینګې کړې. 

سایکلون عملیات د CIA تر ټولو اوږده او ډېر ګران عملیات وو چې تر دې وخته یې ساری نه و؛ او په ۱۹۸۰ کال کې یې یوکلن لګښت له ۲۰ – ۳۰ میلیون څخه لوړ و، او د ۱۹۸۷ کال په اکتوبر کې د مالي کال په پای کې یې لګښت ۶۳۰ میلیون ډالرو ته ورسید. دا پروګرام د پخوانیو بریتانوي Lee–Enfield (انګریزي) ټوپکونو په چمتو کولو سره په کراره پیل شو، خو په ۱۹۸۶ کال کې د متحده ایالاتو پر مختللې وسلې، لکه زرګونه FIM-92 سټینګر له ځمکې څخه هوا ته توغندي، په کې شامل وو. مایکل پیلسبري، مورټن آی ابرامویټز، د سي آی اې  رئیس ویلیم جې کیسي او د سي آی اې د اسلام آباد برخې مشر میلتون بیارډن، له ۱۹۸۵ کال څخه وروسته په افغانستان کې د CIA د فعالیتونو د زیاتوالي د غوره طراحانو په نوم یادېږي، چې پر بنسټ یې د ریګن ادارې د مجاهیدونو د بشپړې بریا په ګټه د شوروي د اصلاح غوښتونکي مشر میخایل ګورباچوف سره جوړجاړی رد کړ. تمویل د ۱۹۹۲ کال تر جنورۍ پورې تر هغه دوام وکړ چې مجاهدین په افغانستان کې د کورنۍ جګړې (۱۹۸۹-۱۹۹۲) پر مهال د محمد نجیب الله د PDPA ځواکونو سره جنګېدل. 

د ۱۹۸۹ کال د فبروري په میاشت کې له افغانستان څخه د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته، د سي آی اې موخه د نجیب الله د حکومت نسکورول وو، چې د شوروي تر نیواک لاندې رامنځ ته شوی و، حتی د جورج ایچ ډبلیو بوش ادارې د بهرنیو چارو وزارت کله ناکله د سي آی اې د وړاندیز شوي نظامي حل په اړه ښکاره شک څرګندو. په ۱۹۹۰ کال کې، د افغانستان د پلازمینې کابل د اټکل شوي سقوط څخه مخکې، آی ایس آی او حکمتیار هڅې کولې چې د تاوتریخوالي له لارې د خپلو افغان سیالانو، په ځانګړې توګه مسعود، له منځه یوسي. د وی د خپلمنځي کړکېچ تر څنګ، آی اس آی او سي آی اې په ګډه د ۱۹۸۹ – ۱۹۹۰ کلونو په اوږدو کې د جلال اباد او کابل د نیولو پلان جوړ کړ، چې د دواړو جاسوسي ادارو ترمنځ همکاري تر ټولو لوړې کچې ته ورسېده. د عملیاتو د یوې برخې په توګه، سي آی اې مسعود ته د سالنګ لارې د تړلو لپاره پیسې ورکړې، خو مسعود په هغه کې پاتې راغلی. 

د ۱۹۹۱ کال د ډسمبر په میاشت کې د شوروي اتحاد له ړنګیدو او له مجاهدینو سره د امریکا د مرستو له ختمېدو څو میاشتې وروسته، بالاخره د نجیب الله حکومت ۱۹۹۲ کال د اپرېل په میاشت کې ړنګ شو، چې د افغانستان یې د څو اړخیزې کورنۍ جګړې له امله په یوه ناکام هېواد بدل کړ او د راکټي بریدونو په ترڅ کې په کابل کې ډله ایزې وژنې، وحشتناک ظلمونه او تباهي یې پایله وو. په داسې حال کې چې په پیل کې ځینو امریکایي چارواکو د طالبانو د ملېشو د راڅرګندېدو هرکلی وکړ او غوښتل یې چې د پښتنو زړه، کندهار او بیا د افغانستان پاتې نورو سیمو ته د اسلامي نظم د راوستلو لپاره خپل لیدلوری بېرته را ژوندی کړي، د ۱۹۹۰ لسیزې په دوهمه نیمه کې د ولسمشر بل کلنټن اداره د پاکستان او طالبانو تر منځ د اړیکو په اړه په پراخه کچه اندېښمنه شوه، ځکه چې طالبان او متحدې ډلې القاعدې متحده ایالاتو، د هغې اتباعو او بهرنیو شخصیتونو ته په مستقیم ګواښ بدل شول. د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو په ځواب کې، پر افغانستان د ۲۰۰۱ کال د متحده ایالاتو د یرغل پر مهال، د سي آی اې کارکوونکو د طالبانو ضد د مسعود د شمالي ټلوالې له ملېشې سره نږدې همغږي پیل کړه. د یرغل په اوږدو کې، چې په لویه کچه د سي آی اې لخوا پلان شوی و، د ولسمشر جورج ډبلیو بوش ادارې د سي آی اې د ډیری افسرانو هغه مشوره رد کړه چې توره بورې ته د اردو رینجر او سمندري ځواکونه واستوي. د کار اسامه بن لادن او د القاعدې نورو مشرانو ته د پاکستان په لور د تېښتې اجازه ورکړه. په افغانستان کې د امریکا د نږدې شل کلن پوځي اشغال په اوږدو کې، د سي آی اې په ملاتړ افغان ملېشه ځواکونو په ګڼو وژنو او جنګي جرمونو کې، په ځانګړې توګه په ۲۰۰۱ کې د لیلي دښتې په عام وژنه کې برخه واخیسته. 

## سرچينې