د مغولو واکمني

**مغولي سترواکي** (په فارسي: هندي مغولان، په اردو: مغلیه سلطنت) په لومړۍ معاصره دوره کې په سویلي آسیا کې یوه متمدنه سترواکي وه. دغه سترواکي شاوخوا دوې پېړۍ په لوېديځ کې د سیند حوضې له بهرنیو څنډو، په شمال‌لوېديځ کې د افغانستان له شمالي سیمو او په شمال کې له کشمیرڅخه نیولې په ختیځ کې د اوسني اسام او بنګله‌دېش تر لوړو سیمو او په سویلي هند کې د دکن تر لوړو سیمو پورې غځېدلې وه.

ویل کېږي چې، د مغولي سترواکي بنسټ، په ۱۵۲۶ ز کال کې د بابر له‌خوا اېښودل شوی ؛ بابر د اوسني ازبیکستان یو جنګي قومندان و، چې د عثماني سترواکۍ د ماشه‌يي ټوپکو او توپونو پوځي مرستې، خپله غوره ستراتیژي او سپاره پوځیان یې د دې لپاره کارول، چې د پاني پت په لومړۍ جګړه کې د ډیلي سلطان ابراهیم لودي مات کړي، د برني هند دښتې لاندې کړي او راجپوټان او افغانان رام کړي. له دې سره سره، د مغولي سترواکي نظام، کله ناکله په ۱۶۰۰ ز کال کې د بابر د لمسي «اکبر» له حکومت سره تړلی بلل کېږي. د سترواکي دغه نظام تر ۱۷۲۰ زکال پورې د وروستي لوی سترواک «اورنګزیب» له مړینې وروسته تر لنډې مودې پورې دوام درلود، چې د هغه د سلطنت په دوران کې دغه سترواکي له جغرافیايي پلوه، په کافي اندازه پراخه شوه. دغه سترواکي چې وروسته په ځانګړي ډول په هند کې د ختیځ هند کمپنۍ د واک په دوران کې په ډیلي او شاوخوا کې یوې سیمې ته را کمه شوه، په ۱۸۵۷ ز کال کې، د هند تر پاڅون وروسته د بریتانوي هند له‌خوا په رسمي ډول منحل شوه.

که څه هم مغولي سترواکي، د پوځي جګړو له لارې رامنځته او وساتل شوه، خو د نوو اداري تګلارو په جوړولو او د بېلابېلو حاکمو مخکښانو په ترکیب سره واک ته راغله، چې پایله یې یو مؤثر، متمرکز او سټنډرډ حکومت و. د سترواکي د جمعي شتمنۍ تکیه د کرنې پر هغو مالیاتو وه ،چې د مغولو درېیم سترواک «اکبر» وضع کړې وه. دغه مالیات چې د یوه کروندګر تر نیمايي زیات تولید یې جوړاوه، د منظمو نقره‌يي پیسو په ډول تحویلېدل او پایله یې دا شوه، چې کروندګر او صنعتګران لویو بازارونو ته دننه شي.

هغه نسبي سوله چې دغې سترواکي د ۱۷مې پېړۍ په لړ کې ټینګه کړه، د هند په اقتصادي پراختیا کې یې رول درلود. د هند په سمندر کې د اروپا مخ پر وده حضور او د هند خامو او نهايي محصولاتو ته ډېرېدونکې غوښتنه، په مغولي دربارونو کې د لا ډېرې شتمنۍ لامل شوه. د مغولي سترواکانو تر منځ، په ځانګړي ډول د شاه جهان په دوره کې د پام وړ لګښتونه موجود وو، چې په پایله کې یې انځورګري، ادبي فورمونه، نساجي او معماري تر ډېره وغوړېدل. په سويلي آسیا کې د مغولو ځینې آثار، لکه : د اګرې کلا، فاتح پور سیکري، لال کلا، د همایون مقبره، لاهور کلا او تاج محل، چې "په هند کې د مسلمانانو د هنر جوهر او د نړیوالو میراثونو په ډله کې په نړیواله کچه ستایل شوی شهکار بلل کېږي"، د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کې شامل دي.

## تاریخچه

### بابر او همایون (۱۵۲۶ – ۱۵۵۶ز)
د مغولي سترواکي بنسټ، د مرکزي آسیا یوه واکمن بابر (واکمني: ۱۵۲۶-۱۵۳۰) کېښود، چې د پلار له خوا د ترکي – مغولي فاتح تیمور (د تیموري سترواکي بنسټګر) او د مور له پلوه، د چنګیز خان له لمسیانو څخه و. بابر چې په مرکزي آسیا کې له خپل اجدادي قلمرو څخه شړل شوی و، د خپلې ځان غوښتنې د پوره کولو لپاره یې هند ته مخه کړه. ده ځان په کابل کې ځای پر ځای کړ او بیا ورو ورو د خیبر کنډو له لارې له افغانستان څخه د سویل پر لور هند ته ور مخکې شو. د بابر ځواکونو، د پاني پت په جګړه کې ابراهیم لودي ته ماتې ورکړه. تر جګړې وړاندې، بابر له شرابو څخه توبه وکړه، د شرابو لوښي یې مات کړل او شراب یې په څاه کې تش کړل. په دې توګه یې د خدای د مهربانۍ دعا وکړه. له دې سره سره، دغه مهال لودي سترواکي د شیندل کېدو په حال کې وه او د هند په شمال کې د رانا سانګا تر مشرۍ لاندې تر ټولو پیاوړی قدرت مېوار پاچهي وه. اګرې ته نږدې، په یوه برخه‌لیک ټاکونکې جګړه کې د بابر تیموري ځواکونو، د سانګا «راجپوټ پوځ» ته ماتې ورکړه. دغه جګړه، په هند کې یوه تر ټولو برخه‌لیک ټاکونکې او تاریخي جګړه وه، ځکه چې د راتلونکو دوو پېړیو لپاره یې د شمالي هند برخه‌لیک معلوم کړ.

تر جګړې وروسته د مغولو د قدرت مرکز، د کابل پر ځای اګره شوه، خو د جګړو او لښکر کشیو بوختیاوو نوي سترواک ته دا موکه نه ورکوله چې په هند کې ګټلې لاسته‌راوړنې پیاوړې کړي. د سترواکي بې‌ثباتي یې د زوی همایون (واکمني: ۱۵۳۰-۱۵۵۶ز) په دوره کې، چې پاڅونوالو ایران ته په تبعید کېدو اړ کړ، څرګنده شوه. سوري سترواکي (۱۵۴۰-۱۵۵۵ز) چې د شیرشاه سوري (واکمني: ۱۵۴۰-۱۵۴۵ز) له‌خوا یې بنسټ کېښودل شو، د لنډې مودې لپاره د مغولو واکمني پرې کړه. ایران ته د همایون په تبعید کېدو سره، د صفوي او مغولي دربارونو تر منځ دیپلوماتیکې اړیکې جوړې شوې، چې د مغولو په بیاځلي سترواکۍ کې د ایران د فرهنګي نفوذ د ډېرېدو لامل شوې. په ۱۵۵۵ ز کال کې، له ایران څخه د همایون په بریالي بیا راتګ سره ،د هند په ځینو سیمو کې مغولي حکومت بیا ټینګ شو، خو یو کال وروسته همایون د ټکر په یوه پېښه کې مړ شو.

### له اکبر تر اورنګزيبه (۱۵۵۶-۱۷۰۷ ز)
اکبر(جلال‌الدین محمد اکبر) واکمني: ۱۵۵۶-۱۶۰۵ ز) په راجپوټ اومارکوټ کلا کې له همایون او د هغه له مېرمنې پارسي شهزادګۍ حمیدې بانو بېګم څخه وزیږېد. اکبر د بیرام خان په نامه د یوه نایب‌السطنه، چې په هند کې یې د مغولي سترواکي له ټینګښت سره مرسته وکړه، په دوره کې واک ته ورسېد. اکبر د جګړې او دیپلوماسۍ له لارې سترواکي ټولو خواوو ته پراخه کړای شوه او د ګوډاوري سیند په شمال کې یې نژدې د هند ټوله نیمه وچه تر خپل کنترول لاندې راوسته. ده ځان ته وفادار واکمن ټیم جوړ کړ، متمدن مدیریت یې پیل کړ او فرهنګي پرمختګونه یې وهڅول. د اروپا له سوداګریزو شرکتونو سره یې سوداګري ډېره کړه. په هند کې یې پیاوړی او ثبات لرونکی اقتصاد رامنځته شو، چې د سوداګریزې او اقتصادي پراختیا لامل شو. اکبر په خپل دربار کې مذهبي آزادۍ ته اجازه ورکړه او هڅه یې وکړه چې ،د واکمنې فرقې د قوي ځانګړنو په لرلو سره، د نوي «الهي دین» Din-i-Ilahiپه رامنځته کولو سره، د خپلې سترواکي ټولنیز – سیاسي او فرهنګي اختلافات حل کړي. ده خپل زوی ته یو داخلي باثباته دولت پرېښود، چې د سیاسي کمزورۍ د نښانو تر څرګندېدو وړاندې په طلايي دوره کې و.

جهانګیر (واکمني: ۱۶۰۵-۱۶۲۷ ز) له اکبر او د هغه له مېرمنې هندۍ راجپوټې شهزادګۍ «مریم الزماني» څخه وزیږېد. دی "په تریاکو روږدی و، په دولتي چارو کې یې بې پروایي کوله او د سیالو درباري ډلو تر اغېز لاندې راته." جهانګیز تر ډېره خپل ځان، له اکبر څخه متمایز کړ، د اسلامي بنسټونو د ملاتړ ترلاسه کولو لپاره یې بنسټیزې هڅې وکړې او هغوی ته یې د مددِ معاش د لرونکو په توګه ډېرې ځمکې ورکړې. جهانګیر د اکبر برعکس، له نامسلمانو رهبرانو سره په شخړو کې ښکېل شو، په ځانګړي ډول له سیک ګورو ارجن سره، چې د هغه اعدام د مغولي سترواکي او سیک ټولنې تر منځ لومړنۍ شخړه وه.v

## د مغلی پاچاها

## سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:د هند امپراتورۍ او پاچاهۍ
وېشنيزه:د مغولو پاچايي