مدني او سياسي حقونه

مدني او سياسي حقونه يو ډول حقونه دي چې د دولتونو او خصوصي شرکتونو له خوا د ناحقه سرغړونو څخه د انسان ازادي ساتي او د يو شخص وړتيا تضمينوي، چې د دولت په مدني او سیاسي ژوند کې د تبعیض یا سیاسي جبر پرته برخه واخلي.

مدني حقونه د خلکو فيزيکي او رواني بشپړتيا، د ژوند او خونديتوب حق  د نژاد، قوميت، جنسيت، د پوستکي رنګ ، جنسي تمایل ، توکم ، مذهب ، یا فزیکي معلولیت پر بنسټ د تبعیض په وړاندې د خوندیتوب څخه رامنځ ته کیږي.

سیاسي حقونه په قانون کې طبیعي عدالت دی، لکه د تورن حقونه،  عادلانه محاکمې حق، د پروسې حق، د استیناف حق ، په مدني ټولنه او سیاست کې د ګډون حق، لکه د ټولنې ازادي ، د راغونډولو حق ، د عریضې حق ، د ځان د دفاع حق ، او د رایې ورکولو حق.

مدني او سیاسي حقونه د مدني او سیاسي حقونو په نړیوال میثاق کې درج شوي دي. دا حقونه د دولتونو د ژمنو د پلي کولو لپاره په پام کې نیول کیږي چې پایلې یې ترلاسه کړي. دا په دې مانا چې دولتونه مکلف دي چې د دغو حقونو په برابرولو کې هڅې وکړي او په دې برخه کې د دولتونو مکلفیتونه پوره کول اړین دي. ډیری دا حقونه طبیعي او طبیعي حقونه دي. 

## تاریخ
د "مدني حقونو" اصطلاح د لاتیني ژبې څخه د ius civis کلمې ژباړه ده چې مانا یې "د اتباعو حقونه"دي. د روم جمهوریت اتباعو کولای شو چې ازاد يا خدمتګار اوسي، خو هغوی ټول قانوني حقونه درلودل. په 313 میلادي کال کې د میلان له لارښوونې وروسته، په دې حقونو کې د مذهب ازادي شامله وه. خو د نړیوال قانون دعوې د دیني لارښوونو پر بنسټ کیدای شي. په ډله کې ټول سړي ممکن آزاد شي، ځکه چې خدای ټول د خپلې قیمتي وینې په واسطه آزاد کړي دي. 

## د حقوقو دفاع
ټ. ه. مارشال په ګوته کړه چې مدني حقونه د لومړنیو پیژندل شویو حقونو څخه دي. له مدني حقونو وروسته ټولنيز حقوق رامنځته شول. په ډیری هیوادونو کې، بنسټیز یا مشروط حقونه د مدني او سیاسي حقونو ټول فرعي کټګورۍ دي. همدارنګه، مدني او سیاسي حقونه په نړیوالو بشري حقونو کې تعریف شوي لکه د بشري حقونو نړیواله اعلامیه او د مدني او سیاسي حقونو نړیوال میثاق.

## نور حقوق
ټولنيز او ځايي دودونه په مدني او سياسي حقونو هم اغېزه لري،  ځينې وختونه شايد محاکم هغه په پام کې ونيسي چې په واضح ډول لا په حقوقي برخه کې د يو حق يا قانون په توګه نه وي ګڼل شوي. د بېلګې په توګه په متحده ایالاتو کې د محرمیت حق د متحده ایالاتو په اساسي قانون کې نهم تعدیل دا روښانه کوي چې نور حقونه شتون لري چې خوندي دي.

## ټولنیز خوځښتونه
مدني حقونه مساوي حقونه تضمينوي، چې د قانون له خوا يې ملاتړ کيږي کله چې قانون د مدني او سیاسي حقونو ملاتړ ونه کړي یا د تصویب سره سره په عمل کې د دوی درناوی ونه شي، د ټولنیز ناکرارۍ احتمال زیاتیږي.

د متحده ایالاتو د مدني حقونو حرکتونه په 1848 کې د داسې اسنادو لخوا د منشور په توګه سره یوځای شوي.  [ 1950 ] 1980 کلونو ترمنځ په ټوله نړۍ کې د مساواتو لپاره ډیری سیاسي حرکتونه ترسره شوي. دغه حرکت حقوقي او اساسي اړخونه درلودل او د ملي او نړیوالو قوانینو د رامنځ ته کیدو لامل شول. دوی یو عملي اړخ هم درلود چې په تاوتریخوالی حالتونو کې ډېر مثالی و. هغه حرکتونه چې د مدني او سیاسي حقونو د ملاتړ په موخه رامنځته شوي دي:

* د امریکا د مدني حقونو غورځنګ ، چیرې چې د تور امریکایانو حقونه له پامه غورځول شوي.
* د شمالي آیرلینډ د مدني حقونو ټولنه ، په 1967 کې د کاتولیک کلیسا د لږکیو حقونو ته د درناوي له ناکامۍ وروسته جوړه شوه.
* په ډیری کمونیستي هیوادونو کې حرکتونه لکه د پراګ پسرلي او په چکوسلواکیا کې 77 منشور او د 1956 هنګري انقلاب .

## ستونزې او تفسیرونه
د مدني او سياسي حقونو اړوند ډېرې پوښتنې شته. له هغې يوه دا ده چې تر کومه حده حکومت باید مداخله وکړي ترڅو خلک د نورو اشخاصو یا شرکتونو لخوا د دوی د حقونو څخه د سرغړونې مخه ونیسي یا په خصوصي سکتور کې د کار کولو لپاره د تبعیض سره څنګه مبارزه وکړي د دې پوښتنو مثالونه دي.

## د لومړي نسل حقوق
د لومړي نسل حقونه چې د "ارغواني" حقونو په نوم هم ياديږي، په بنسټيز ډول په سياسي ژوند کې د ازادۍ او ګډون مخالفت کوي، د دې حقونو ماهيت په اصل کې د مدني او سياسي حقونو په څېر دی، چې خوراانفرادي دي. دا حقونه له افراطيت څخه د خلکو د ساتنې په موخه په منفي توګه کارول کیږي. د لومړي نسل حقونه د بیان ازادي ، د عادلانه محاکمې حق، (په ځینو هیوادونو کې) د وسلو ساتلو او لیږدولو حق، د مذهب آزادي ، نژادي ازادي او د رایې حق دی . په اتلسمه پېړۍ کې دا ټول حقونه په امریکا او فرانسه کې د یوې اعلامیې په بڼه موجود وو چې د «د اتباعو د بشري حقونو اعلامیه» نومېږي. که څه هم ځینې دا حقونه او د لومړیتوب حق په 1215 (ع) کې لوی منشور او د انګلستان په 1689 کې د حقونو اعالمیه ته ځي.

## پايليکونه

## سرچينې

* ويکيپېډيا ګډونوال. «Civil and political rights».انګليسي ويکيپېډيا ۱۶ سېپتمبر ۲۰۱۳.
وېشنيزه:حقوق
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations