د ځمکې د موادو طبیعي دوران (بيوجیوکیمیاوي دورې)

د ځمکې د ژوند بنسټ د هغو طبیعي دورانونو په توازن ولاړ دی چې پکې مهم عناصر لکه کاربن، اکسیجن، نایتروجن، فاسفورس، سلفر او اوبه په دوامدار ډول د طبیعت مختلفو برخو ترمنځ ګرځي. دغه دورانونه د اکوسیستمونو د بقا، د انرژۍ د بهیر، د حجراتو د جوړښت، د اقلیم د ثبات او د ژوند د تداوم لپاره حیاتي ارزښت لري. په دې مقاله کې د یادو ټولو دورانونو پراخه او علمي تشریح وړاندې کېږي.

## ۱. د کاربن دوران
### عمومي پېژندنه
کاربن هغه عنصر دی چې ټول عضوي ژوند پرې ولاړ دی. د انسان، حیوان، بوټو، مایکروبونو او ټولو عضوي مالیکولونو لکه کاربوهایډریټونو، پروتینونو، لپیدونو، شحمیاتو او DNA/ RNA اساسي برخه جوړوي. کاربن هم په فضا کې، هم په سمندرونو، هم په خاوره، هم په ډبرو او هم په ژوندي موجوداتو کې موجود وي.

### د کاربن دوران تفصيلي پړاوونه

#### ۱. فوتوسنتز (د لمر انرژي کارول)
بوټي، الجۍ او ځینې باکتریاوې د لمر انرژي په مرسته د کاربن ډای‌اکسایډ (CO₂) څخه عضوي مواد جوړوي.  
* د هوا څخه CO₂ جذبېږي  
* د لمر انرژي شکرونو ته بدلېږي  
* اکسیجن د فرعي محصول په توګه فضا ته خوشې کېږي  

فوتوسنتز د کاربن دوران تر ټولو مهم پړاو دی چې د ژوند لپاره د انرژۍ سرچینه برابروي.

#### ۲. تنفس
ټول ژوندي موجودات کاربن لرونکي مادې د انرژۍ لپاره سوځوي، چې په پای کې CO₂ بېرته فضا ته خوشې کېږي.  
* د انساني تنفس  
* د حیواناتو تنفس  
* د بوټو تنفس (په شپه کې ډېر وي)  

#### ۳. تجزیه
مایکروبونه، د خاورې باکتریاوې او فنجي د مړو نباتاتو او حیواناتو پاتې شوني تجزیه کوي.  
* کاربن له عضوي موادو څخه غیر عضوي بڼې ته بدلېږي  
* CO₂ فضا ته راستنیږي  
* ځینې کاربن مرکبات د کلونو لپاره په خاوره کې ساتل کېږي  

#### ۴. د فوسیل سونګونو جوړېدل
کله چې عضوي مواد د خاورو لاندې په میلیونونو کلونو پټ پاتې شي، په نفت، ډبرو سکرو او طبیعي ګازو بدلېږي.

#### ۵. انساني اغېزې
* د فوسیل سونګونو زیات سوځول  
* صنعتي ککړتیا  
* د ځنګلونو پرېکول  
* د ځمکې د کارونې بدلون  
دغه ټول فعالیتونه د CO₂ کچه بې ساري لوړه کړي چې اقلیمي بدلون یې راوستی.

## ۲. د اکسیجن دوران
### پیژندنه
اکسیجن د ژوند د تنفس، د عضوي موادو د سوځېدو او د حجرې دننه د انرژۍ د تولید لپاره اړین دی. د ځمکې د اتموسفیر شاوخوا ۲۱٪ اکسیجن دی.

### د اکسیجن دوران پړاوونه

#### ۱. فوتوسنتز
بوټي او الجۍ اکسیجن تولیدوي چې د ژوند تر ټولو ستره منبع ده. په سمندرونو کې شاوخوا ۷۰٪ اکسیجن د الجیو لخوا تولیدېږي.

#### ۲. تنفس
ژوي اکسیجن مصرفوي او CO₂ بېرته چاپېریال ته ورکوي.

#### ۳. سوځېدنه
هر ډول سوځېدنه (لرګي، سونګ، فلز او نور) اکسیجن مصرفوي او CO₂ جوړوي.

#### ۴. د اوزون طبقه
یو شمېر اکسیجن مالیکولونه O₂ د لمر وړانګو په اغېز O₃ ته بدلېږي، چې د ځمکې د ژوند د ساتنې لپاره د زیانمنو UV وړانګو مخه نیسي.

## ۳. د نایتروجن دوران
### عمومي پېژندنه
نایتروجن د هوا ۷۸٪ جوړوي، خو د N₂ په بڼه ژوندي موجودات نشي کولی دا مستقیم استفاده کړي. نایتروجن د پروتینونو، DNA، RNA او امینو اسیدونو اصلي څانګه ده.

### د نایتروجن دوران تفصيلي پړاوونه

#### ۱. د نایتروجن تثبیت
یوازې ځینې باکتریاوې او د پټکي لرونکي نباتات (لکه بین، مټر، لوبیا) کولی شي N₂ په امونیا بدل کړي. دا پروسه د ژوند لپاره حیاتي ده.

#### ۲. نایتریفیکیشن (بدلون)
دوې ډلې باکتریاوې امونیا لومړی نایټرایټ (NO₂) او وروسته نایټریټ (NO₃) ته بدلوي.

#### ۳. جذب
بوټي نایټریټونه د خاورې څخه جذبوې او د پروتینونو په جوړولو کې یې کاروي.

#### ۴. امونيفیکیشن
مایکروبونه د بوټو او حیواناتو پاتې شوني امونیا ته بدلوي.

#### ۵. ډینایټریفیکیشن
ځینې باکتریاوې نایټریټونه بېرته N₂ ته بدلوي چې له لارې یې دوران بشپړېږي.

#### ۶. د انسان اغېزې
* د سرې زیات استعمال  
* د فابریکو ککړتیا  
* د اوبو د ککړتیا سبب کېدل  
* د نایتروجن اکسایدونو زیات تولید (NOx)

## ۴. د فاسفورس دوران
### عمومي پېژندنه
فاسفورس په هوا کې نه ګرځي ځکه چې ګازي بڼه نه لري. دا یوازې د خاورې، ډبرو، اوبو او ژوندي موجوداتو ترمنځ ګرځي. فاسفورس د DNA، RNA، ATP او د هډوکو د جوړښت اساسي عنصر دی.

### پړاوونه

#### ۱. د تیږو تجزیه
فاسفاتي تیږې د باران، تودوخې او یخنې له امله ورو ورو تجزیه کېږي او فاسفورس د خاورې برخه ګرځي.

#### ۲. د بوټو جذب
بوټي فاسفورس د خاورې له مالیکولونو څخه اخلي.

#### ۳. د خوړو ځنځیر
حیوانات فاسفورس د نباتاتو په خوړلو ترلاسه کوي.

#### ۴. تجزیه
مایکروبه د حیواناتو او نباتاتو فضله مواد تجزیه کوي او فاسفورس بېرته خاوره ته ګرځوي.

#### ۵. د اوبو لېږد
فاسفورس د سیلابونو او باران په وسیله سیندونو او په پای کې سمندرونو ته ځي.

#### ۶. د انسان اغېزې
* د فاسفاتي سرو ډېر استعمال  
* د صابونونو او ککړو اوبو ترسیل  
* د اوبو د ګلونه کېدو (Algal Bloom) لامل ګرځي

## ۵. د سلفر دوران
### عمومي پېژندنه
سلفر د پروتینونو او امینو اسیدونو یوه مهمه برخه ده. د ځمکې په کُره کې دا هم په خاورې، هم په اوبو، هم په هوا او هم په ژوندي موجوداتو کې شتون لري.

### پړاوونه

#### ۱. طبیعي سرچینې
* اورغورې  
* د تیږو تجزیه  
* د ځمکې دنني کیمیاوي بدلونونه  

#### ۲. د بوټو جذب
بوټي سلفيټونه (SO₄) د خاورې څخه جذبوي.

#### ۳. د خوړو ځنځیر
سلفر ژوو ته د نباتاتو له لارې انتقالېږي.

#### ۴. تجزیه
باکتري او فنجي عضوي سلفر تجزیه کوي او بیرته غیر عضوي سلفيټونو ته یې بدلوي.

#### ۵. د انسان اغېزې
د فابریکو SO₂ د اسیدي باران اصلي لامل دی، چې خاورې، اوبو، بوټو او حیواناتو ته زیان رسوي.

## ۶. د اوبو دوران
### عمومي پېژندنه
اوبه د ژوند بنسټ تشکل کوي او د ځمکې په ټول سیستم کې د ډېر لوی دوران تر سیوري لاندې ګرځي.

### د اوبو دوران تفصیلي پړاوونه

#### ۱. تبخیر
د بحر، جهیلونو، سیندونو او ځمکو اوبه د لمر په تودوخه بخار کېږي.

#### ۲. تعرق
بوټي له خپلو پاڼو اوبه هسک ته خوشې کوي.

#### ۳. کنډنسېشن
د بخار شوې اوبه په لوړ فضا کې سړېږي او وريځي جوړوي.

#### ۴. ورښت
اوبه د باران، واورې او ژړا په بڼه ځمکې ته راکوزېږي.

#### ۵. سطحي بهېدنه
اوبه د سیندونو، دښتو او چینو له لارې بیرته سمندر ته بهېږي.

#### ۶. د خاورې نفوذ
یوه برخه اوبه د خاورې ژورو طبقو ته ځي او د ځمکې لاندې اوبو برخه ګرځي.

#### ۷. د ژوندي موجوداتو رول
* حیوانات اوبه څښي  
* بوټي اوبه جذبوي  
* اوبه د بدن د ټولو غبرګونونو د روان ساتلو لامل دي  

## پایله
د ژوند ټول نظام د دغو طبیعي دورانونو په نازک توازن ولاړ دی. د انسان بې‌احتیاطه فعالیتونه لکه د ځنګلونو له منځه وړل، صنعتي ککړتیا، د سونګونو سوځول او د سرو ډېر استعمال دغه دورانونه ګډوډوي. که توازن خراب شي، د اقلیم بدلون، د ایکوسیستمونو تخریب، د اوبو کموالی، د خاورې زرغونتیا له منځه تلل او د ژوند کیفیت خرابېدل رامنځته کېږي. د دې لپاره د طبیعت ساتنه، د سرچینو معقول استعمال او علمي پوهاوی اړین دي.

## سرچينې
* د چاپېریال پوهنې نړیوال معیار کتابونه  
* د پوهنتونونو د بیولوژۍ او اکولوژۍ درسي سرچینې  
* د نړیوالو څېړنیزو بنسټونو راپورونه