د ایران او متحده ایالاتو اړیکې

د ایران او متحده ایالاتو رسمي ډیپلوماټیکې اړیکې د ۱۹۸۰ز کال د اپرېل له ۷مې نېټې راهیسې پرې شوې دي. د دې پر ځای پاکستان کار کوي، چې په متحده ایالاتو کې د ایران ځواک وساتي او له بلې خوا بیا سویس هغه هېواد دی چې د متحده ایالاتو ځواک په ایران کې ساتي. په واشنګټن ډي سي کې د پاکستان سفارت هڅه کوي چې د ایران د ګټو لپاره تماسونه ولري او له بلې خوا په تهران کې د سویس سفارت د متحده ایالاتو د ګټو لپاره اړیکې ټینګوي. د ایران لوی مشر علي خامنه ‌يي د ۲۰۱۸ ز کال په اګست کې له متحده ایالاتو سره مستقیمې خبرې بندې کړې.

امریکایي ورځپاڼو په ۱۷۲۰ز کال کې د ایران ملاتړ کاوه، په تېره هغه مهال چې محمود هوتک په ۱۷۲۲ز کال کې د ایران پر ضد پاڅون کاوه. کله چې ایران په لوېدیځ کې د فارس په نوم پېژندل کېده؛ نو د ۱۹مې پېړۍ په نیمايي کې د دغو دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې پیل شوې. فارس ډېر احتیاط کاوه چې د لویې لوبې په وخت کې د بریتانیا او روسیې په استعماري ګټو کې استعمال نه شي، خو د دې برعکس یې په متحده ایالاتو ډېر باور درلود او دې هېواد ته یې د یوه باوري بهرني ځواک په سترګه کتل. تر دې چې د وخت د پاچا له خوا ځینو امریکایانو لکه ارتور ملسپو او مورګن شوستر ته د خزانې د جنرالۍ دنده ورکړل شوه. کله چې د دویمې نړیوالې جګړې وخت و؛ نو فارس د انګلستان او شوروي له خوا ونیول شو، دا دواړه د متحده ایالاتو متحدین وو، خو د جګړې تر پایه او د محمد مصدق د حکومت تر وروستیو کلونو هڅه وشوه چې مثبتې اړیکې روانې وساتل شي، خو د نوموړي حکومت د مرکزي استخباراتو د نمایندګۍ د یوې تنظیم شوې کودتا په وسیله ړنګ شو، په دې کودتا کې له دې نمایندګۍ سره ایم۶ مرسته کوله. د شاه محمد رضا پهلوي د رژیم پر وخت متحده ایالات د فارس له نږدې ملګرو نه و او دا هغه دوره وه چې دواړو هېوادونو نږدې اړیکې لرلې، خو په پای کې دا اړیکې له یو ډول ډراماټیک بدلون سره مخ شوې. کله چې په ۱۹۷۹ز کال کې په ایران کې انقلاب رامنځته شوه، تر دې وروسته دواړه هېوادونه یو له بل سره خلاف شول. 

د دغو هېوادونو د اړیکو د سړېدو د لامل په اړه بېلابېل نظرونه وړاندې شوي دي. په ایراني تحلیلونو کې راغلي دي چې له یوې خوا د اسلامي انقلاب ترمنځ طبیعي او نه جبرانېدونکې شخړې او له بلې خوا د امریکا کبر او د نړیوال تسلط لېوالتیا هغه لاملونه وو، چې دا اړیکې یې سړې کړې. په نورو تحلیلونو کې د ایران اړتیا ته هم اشاره شوې او ویل شوي چې د کورني جبر په موخه یې د هغو ځواکونو پر وړاندې یوه پلمه وړاندې کړې چې د ډیموکراسي پلوي کوي او حکومت په هغې دایره کې راولي چې دوی ته ژمنه ده. د ایران د ۱۹۸۹ـ۸۱ز کال د نیولو کړکېچ، د اسلامي انقلاب له وخته د ایران د بشري حقونو پرلپسې سرغړونې، په منځني ختیځ کې ورځ تر بلې ډېرېدونکی نفوذ او د ایران اټومي پروګرام هغه لاملونه دي چې متحده ایالات ورته د اړیکو د خرابوالي په سترګه ګوري. 

امریکا په ۱۹۹۵ز کال کې له ایران سره پر سوداګرۍ بندیز لګولی و. د اټومي تړون ( د عمل ګډ جامع پلان) په موخه د امریکا متحده ایالاتو په ۲۰۱۵ز کال کې د هغې بریالۍ مذاکرې مشري وکړه چې د IAEA د ډېرې مداخلې د تفتیشونو، د بډایه کولو د اندازې د محدودیتونو او په ۲۰۱۶ز کال کې د ډېرو بندېزونو په ګډون د ایران پر اټومي پروګرام محدودیتونه یې رانغاړل. په ۲۰۱۸ز کال کې د ټرمپ ادارې داسې فعالیتونه وکړل چې د ایران پر وړاندې « د لوړ فشار د کمپاین» په نامه مشهور شوي وو، د نوموړي اداره په یو اړخیز ډول له اټومي تړون نه ووته او پر ایران یې بندیزونه ولګول. د امریکا په ځواب کې ایران په تدریجي توګه خپلې ژمنې ماتولې او د JCPOA د بډایه کولو له اندازې هم وړاندې لاړ. ایران او امریکا دواړه دې ته نږدې شوي وو، چې په ۲۰۱۹ـ۲۰۲۱ز کلونو کې د فارس خلیج د کړکېچ پر مهال یو له بل سره شخړې وکړي. 

بي بي سي په ۲۰۱۳ ز کال کې د نړیوالو خدمتونو یوه نظرپوښتنه ترسره کړه چې له مخې یې ۸۷٪ امریکایانو د ایران نفوذ ته په منفي نظر کتل او ۵٪ یې د ایران په اړه مثبت نظر درلود. د امریکایانو دا نظر په ټوله نړۍ کې د ایران په اړه ډېر منفي نظر دی. همداراز د ایرانیانو په اړه په څېړنو کې راغلي دي چې د امریکایانو په پرتله ایرانیان د امریکا د خلکو په تړاو ښه نظر لري، البته په دې نظر کې د امریکا حکومت شامل نه دی، بلکې د وګړو په اړه یې دا څېړنه شوې ده. په ۲۰۱۹ز کال کې ایران پول یوه سروې ترسره کړه چې په دې سروې کې ۸۶٪ ایرانیانو د امریکایانو په تړاو منفي او ۱۳٪ یې مثبت نظر درلود. په ټوله نړۍ کې نور هېوادونه د امریکا په تړاو دا ډول منفي نظر نه لري. په ۲۰۱۸ز کال کې یوه بله ټولپوښتنه شوې وه چې په هغې کې ۳۹٪ امریکایانو دا نظر وړاندې کړی و، چې بهرنی سیاست باید دې ته لومړیتوب ورکړي، څو د ایران واک او نفوذ محدود شي. کله چې د دواړو هېوادونو ترمنځ ګډې موخې موجودې وي؛ نو دا وخت د اړیکو د ښه کېدو چانس ډېر وي، چې د عراق د جګړې پر مهال د سني وسلوالو شړل او د داعش پر وړاندې مداخله یې ښه بېلګه کېدای شي. 

## لومړنۍ اړیکې
کله چې د ایران پاچا ناصرالدین قاجار په ۱۸۵۶ز کال د ایران لومړی سفیر میرزا ابوالحسن واشنګټن ډي سي ته په رسمي توګه ولېږه؛ نو دا مهال د ایران او امریکا ترمنځ سیاسي اړیکې پیل شوې. متحده ایالاتو په ۱۸۸۳ز کال کې ایران ته خپل لومړی رسمي استازی ولېږه چې ساموېل جي ډبلیو بنیامین نومېده. په هر حال ویلی شو چې تر ۱۹۴۴ز کال پورې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې نه وې رامنځته شوې.  په ۱۸۳۴ز کال کې د بهرنیو ماریتونو په موخه جسټین پرکینز او اساهیل ګرانټ هغه مامورین وو، چې د امریکا د کمېشنرانو بورډ له خوا ایران ته ولېږل شول. ایران په لومړي ځل میرزا ابوالحسن خان الچي کبیر امریکا ته د سفیر په توګه ولېږه. 

په داسې حال کې چې امریکا د یوه باوري بهرني په توګه زیان ونه لید؛ نو دا لېوالتیا یې لږ وه چې د فارس په چارو کې دخیله اوسي. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته فارسیانو له امریکانو بیا غوښتنه وکړه چې د هغوی د مالي چارو د سمون لپاره ورسره مرسته وکړي. دا چې زورواکو خپلې شخصي ګټې لرلې؛ نو له همدې امله یې د پخوا په څېر له دې ماموریت سره هم مخالفت وښود، په پای کې یې کار نیمګړی پاتې شو. دې ته په کتو ایران تر دویمې نړیوالې جګړې پورې د امریکا په اړه کومه ځانګړې اندېښنه یا تعامل نه درلود. 

د امریکا له حکومت سره په واشنګټن کې لومړي وزیر امیر کبیر هم اړیکې ونیولې، چې مشري یې ناصرالدین شاه کوله.  د ۱۹مې پېړۍ په پای کې یې له یوې امریکايي کمپنۍ سره د دې لپاره خبرې روانې کړې چې د فارس له خلیج نه تر تهران پورې د اورګاډي سیسټم جوړ کړي. 

ایران او امریکا تر دویمې نړیوالۍ جګړې پورې ښې اړیکې لرلې. که پایلې ته راشو؛ نو وبه ګورو چې زیاتره ایرانیان امریکا ته د «درېیم ځواک» په توګه ګوري، دا لید یې امریکا ته له فارس نه د برتانیې او روسیې د تسلط د ختمولو د مبارزې له اړخه دی او دا د هغو ایرانیانو نظر دی چې د فارس له اساسي انقلاب سره یې خواخوږي لرله. د امریکا صنعتي او سوداګریزو مشرانو د دې ملاتړ کاوه چې د ایران اقتصاد عصري شي او له هېواد نه یې د برتانیې او روسیې نفوذ ختم کړي. 

### کلتوري اړیکې
ایران او امریکا تر ۱۹۷۹ز کال پورې ښې اړیکې لرلې. د ایران ځینې پوهنتونونه؛ لکه د اصفهان د ټکنالوژۍ پوهنتون، پهلوي پوهنتون او د ټکنالوژۍ شریف پوهنتون په مستقیم ډول د شیکاګو د ټکنالوژۍ پوهنتون، پنسلوانیا پوهنتون او ایم ايي ټي امریکايي پوهنتونونو په څېر جوړ شوي وو. د ایران پاچا به امریکايي پوهنتونونو ته ډېرې ډالۍ ورکولې چې ښې بېلګې یې دا دي: د جورج واشنګټن پوهنتون ته یې د دې لپاره یو میلیون ډالر ورکړل چې د ایراني مطالعاتو پروګرام جوړ کړي او د جنوبي کالیفورنیا پوهنتون ته یې د پټرولیم انجینرۍ په برخه کې یوه څوکۍ ورکړه. 

## سرچينې