open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وېگا گاډی

**وېگا زره پوښ موټر** (په چیکي: *obrněný transportér Vega*) د ۱۹ ټنو  ماینونو او غلچکيو بریدونو په وړاندې مقاومت کوونکي  یو پوځي موټر دي چی د چېک په جمهوریت کی د پږېلوچ (په چیکی: *Přelouč*) په ښار کی د پوځی تجریباتو په اساس طرح او جوړ شو. نوموړي زره پوښ موټر کولای شی په سخته ساخه یا ځای (په غرونو او صحرا کی) حرکت وکړي. د دی لپاره  د چېک پوځ په افغانستان کی وېگا موټر کاروي 
## تاریخ
تعبیه شوی چاودیدونکی وسیله چی په افغانستان کی د مخالفینو ډلو (لکه طالبان) لخوا کار شوي دي د ایساف د ځواکونو لپاره لویه ستونزه ده. تر اوسه پورې د افغانستان په جگړې کی د وسله والو یرغلونواو بمونو چاودنو په سبب تقریبا ۳۰۰۰ عسکران ووژل شول. د دی په امله او د اخیستل شوی تجریباتو په اساس شرکتونه په نړۍ کی خاصی زره پوښ موټورونه چی د MRAP په نوم یادېږي جوړېږي

## وېگا زره پوښ موټر
وېگا موټر د ماینونو او غلچکيو بریدونو په وړاندې مقاومت کوونکي زره پوښ موټرونو څخه دي چی په ۲۰۰۸ کال کی د چېک په جمهوریت کی جوړ شو. نوموړي زره پوښ موټر د 4x4 عصري شاسي لري چی د ټاټرا ۸۱۷ څخه اخیستل شوي دي. د موټر کابین د ماشین څخه جدا شوي دي. د دي لپاره د وېگا زره پوښ کولای شی د ۱۰ کیلو ټي ان ټي د چاودنې څخه مقاومت وکړي. دا معنی چی د موټر زره پوښ د شوبلې ماتونکی ماینونو د چاودنې څخه مقاومت کولای شی. نوموړي موټر کولای شی ۱۲ عسکران انتقال کړي خو د 6x6 شاسی موټرونه چی ۱۸ عسکران انتقالولای شی هم شته.  په موټر کی یو خاصی سیستم نصب شوي دي چی د رهبری شوي توغندییو لخوا د دغی موټر د منځه وړلو مخنیوی کوي.د زره پوښ پر موټر باندی  خاصی بلوکونه  نصب کېدلای شی چی د دغی موټر د بیلسټک ژغورنه زیات کړي. نوموړي موټر کولای شی د ۱۲ م.م. ماشیندار یا ۴۰۰ م.م. توپ ولري.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:چېکي گاډي
وېشنيزه:پوځي گاډي
کانډنسر

بټنوک|250px|کيڼ|د کاندنسر بېلگې

**کاندنسر** یو لاتیني ټکی دی چې د كښېكاږونکی مانا ورکوي. دا نوم اړوند لري په هغه چارچ چې د لوحو په منځکې كښېكاږل کېږي. کاندنسر هغه اله ده چې برښنایي چارجونه زیرمه  کوي. دا اله د دوو موازي برېښنا لېږدونکو لوحو څخه جوړه شوې ده. دغه لېږدونکي د نه لېږدونکي توکونو او یا د هوا په مرسته یو له بله جلا کېږي. کله چې لوحې یوه مثبت او بله منفي چارچ شي نو منفي چارچونه د نه لېږدونکي له لارې مثبتې لوحې ته خوځېږي.

## د کاندنسر وسه
هر کاندنسر خپله د ساتلو وسه لري. د ده وسه د چارچونو د کچې سره په نیغه او د لوحو تر منځ د پوتنشیل د توپیر سره چپه تړنه لري. که د کاندنسر وسه په (C)، د چارچونو کچه په (Q)او د پوتنشیل توپیر په (V) نو دا فورمول به په لاس راشي:

:\! C = \frac{Q}{U}

**د کاندنسر د وسې واحد**

د کاندنسر د وسې واحد فاراد (Farad) دی. چې په لنډه یې نښه (F) ده. یو فاراد هغه وسه ده چې یو کولمب چارچ د یوه کاندنسر د لوحو تر منځ یو ولت د پوتنشیل توپیر منځ ته راوړي.

## د کاندنسر ډولونه

* ** نه بدلېدونکی ** هغه کاندنسر ته وایي چې د وسپنې د لوحو څخه جوړ شوی دی او د لوحو تر منځ نه لېږدونکي توکي لکه ابرک، اېښودل شوې دي. دا ټولو ته یو پلاستیکي پوښ وراغوندي. د دې کاندنسر وسه او توان نه بدلېدونکی وي.
* **کړندی** هغه کاندنسر دی چې د دوو ډولو لوحو څخه جوړ شوی وي. یوه خوا کړندۍ او نورې یې کلکې وي. کړندی په یوې میلې پورې تړلې وي چې د میلې د تاو او راتاو سره کړندۍ لوحې په کلکو کې ننوځي او بېرته راوځي. د دې کاندنسر وسه هغه وخت لوی حد ته رسي چې خوځېدونکې لوحې په کلکو کې په بشپړه توگه وردننه شي.

## سرچينې
د ښوونې او روزنې د فزیک کتاب

وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:برښنا
وېشنيزه:برښنایي توکي
وېشنيزه:کاندنسر
ټرام

300px|بټنوک|کيڼ|لمړنی ترامواي
[300px|بټنوک|کيڼ|د چېک ترام [ټاټرا ټې – ۳ په پراگ کی]]
[300px|بټنوک|کيڼ| [شکودا ټي – ۱۵|شکودا عصري ترام د پراگ په مرکز کی]]
**ټرام** *(په انگرېزي:Tram )* د ریل د مسافروړونکي موټرانو څخه دي چی د ښارونو په عمومی ترافیک ترانسپورت کی کارېږي. د تراموای د حمل و نقل ظرفیت د سویس او ترالي بس څخه زیاتره ده. د تراموی نوم د انگرېزي څخه اخیستل شوي دي چی د ترام (*tram*) گاډۍ او وای *(way*) لاره په پښتو کی معني لري.

## تاریخ
لمړنی ترامویونه په ۱۸۲۸ کال کی د بالتیمور په ښار کی جوړ شول او د آسونو په مرسته کش شول. په ۱۸۸۱ کال کی لمړنی تراموایونه چی برقی (برېښنا) محرک درلودل، جوړ شول. په اوس وخت کی تراموی د ښارونو په عصري ترافیک ترانسپورت کی مهم رول لوبوي.

وېشنيزه:ټرامونه
وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
سردار سلطان محمد خان

**سردار سلطان محمد خان طلايي** (۱۷۹۵ ز. - ۱۸۶۱ ز.) د افغانستان وزير اعظم و. همداراز هغه د پېښور، کوهاټ او کابل والي هم پاتې شوی و.

## مخينه
سردار سلطان محمد خان طلايي د سردار پاينده خان پينځلسم ځوی او د سردار محمد فتح خان، سردار يار محمد خان او سردار دوست محمد خان ورور و. هغه ډېر شتمن سردار و او له همدې کبله خلکو ورته د طلايي لقب ورکړی و. هغه د سلطان شاه محمود سدوزي د سلطنت په وخت کې پېښور ته د والي په توگه ولېږل شو او هلته د خپلو څلورو وروڼو سره د پېښور د سردارانو په نامه يادېده. دغه سردار د امير دوست محمد خان په څېر ډېر ودونه کړي وه . دغه سردار ۱۶ مېرمنو سره واده کړی و او ۵۱  ځامن او ۳۶ لوڼې يې درلودې. د هغه نژدې ټول ځامن د خپل وخت په پاچايي دولت کې پوځي او غير پوځي دندې ترسره کړي وې.

## ځامن

سردار خواجه محمد خان
سردار نور محمد خان
سردار محمد يحيا خان
سردار علام محمد خان
سردار محمد اکبر خان
سردار حاجي محمد سرور خان
سردار محمد سميع خان
سردار محمد اياز خان
سردار محمد ايوب خان
سردار 'عبدالله خان
سردار محمد ابراهيم خان
سردار احمد خان
سردار موسی خان
سردار محمد هارون خان
سردار دلاور خان

سردار محمد ناصر خان
سردار 'عبدال قادر خان
سردار محمد اعظم خان
سردار محمد صادق خان
سردار صفيع الدين محمد خان [دين محمد خان] 
سردار ذکريا خان
سردار صيف الله خان 
سردار محمد اسحق خان
سردار غلام محي الدين خان
سردار محمد عباس خان
سردار سکندر خان
سردار محمد غوث خان
سردار 'عبدالنبي خان
سردار 'عبدالغني خان
سردار محمد اسماعيل خان

سردار محمد علي خان
سردار خان شيرين خان
سردار محمد يعقوب خان
سردار محمد هاشم خان
سردار عبدالقدوس خان
سردار 'عبدالصدور خان
ډگر جنرال سردار عبدالغوث خان 
سردار نېک محمد خان
سردار بوستان خان
سردار محمد انور خان
سردار برهان خان
سردار لال محمد خان
سردار 'عبدالواحد خان
سردار جلال الدين خان
ستر جنرال سردار 'عبدالعزيز خان

 سردار محمد يونس خان
بريدمن سردار محمد صديق خان
سردار عطا محمد خان
سردار عبدالودود خان
سردار عبدالقيوم خان
سردار تاج محمد خان


وېشنيزه:افغان سرداران
وېشنيزه:افغان وزيران
غلام فاروق اعظم

250px|بټنوک|دوکتور غلام فاروق اعظم
دوکتور **غلام فاروق اعظم** (د ۱۹۴۳ زېږدي کال د ډيسمبر ۱۳، کندهار) *(په انگرېزي: Ghulam Farouq Azam)* د افغانستان د سوله ايز بدلون د ټولنې مشر، د افغانستان د ښوونې او روزنې او د کډوالو د چارو پخوانی وزير، د پښتو ژبې شاعر، د انگزرېزي، عربي، او پاړسي ژبو لیکوال دی. 

## مخينه
غلام فاروق اعظم په کندهار کې پيدا شوی دی. هغه دافغانستان د مطالعاتو د مرکز مشر هم پاتې شوی. نوموړی د لندن په پوهنتون کې د اوبو د کشالو د څېړونکې ډلې غړی،

## زده کړې
هغه د کابل پوهنتون د اقتصاد له پوهنځي نه لېسانس اخيستی بيا يې په لېبنان کې د امريکا د بېروت له پوهنتون نه د ساينسي علومو په څانگه کې ماسټري ترلاسه کړې. تر دې وروسته يې برتانيې د لندن له پوهنتون نه د اوبو سرچينو د رغونې په څانگه کې دوکتورا اخيستې. همداراز يې د مصر په الازهر پوهنتون کې د عربي ژبې او حديث زده کړې بشپړې کړي.

## دندې
## ليکلي آثار
# د افغانستان د بحران سياسي حل
# مشر هم خندا کوی کشر هم خندا کوی
# افغان مجاهدين ولې بې اتفاقه دي؟

## باندنۍ تړنې
## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغاني ليکوال
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان 
وېشنيزه:افغان وزيران
سردار نور محمد خان

**سردار نور محمد خان** د سردار سلطان محمد خان طلايي ځوی او د سردار يحيا خان ورور و. هغه له ۱۸۸۲ ز. - ۱۸۹۲ ز. کال پورې د کندهار والي و. درې ودونه يې کړي وه او پينځه زامن يې درلودل.

وېشنيزه:افغان سرداران
وېشنيزه:افغان واليان
سردار پاینده محمد خان

بټنوک|کيڼ|سردار پاينده خان
**سردار پاينده خان** (1758 ز. - اکتوبر، 1800 ز.) *(په انگرېزي: Sardar Payinda Khan Muhammadzai)* چې بشپړ نوم يې سردار پاينده خان محمدزی دی، په 1774 ز. کې د بارکزيو مشر شو او د تېمور شاه لخوا ورته د سرفراز خان لقب ورکړل شو. خو په 1799 ز. کال کې د سياسي تربگنيو له مخې يې ټول لقبونه له لاسه ورکړل. هغه ته د سردارۍ لقب د تېمور شاه ابدالي لخوا ورکړل شوی و.

## مخينه او زده کړې
سردار پاينده خان محمدزی د حاجي جمال خان محمدزي زوی و. هغه په ځانگړي توگه زده کړې ترلاسه کړي وې.

### شخصي ژوند
نوموړي اته ماندينې درلودې چې په دې توگه دي:
# لومړنۍ ښځه يې د محمدزيو د نصرت خېل له ټبره وه.
# دويمه ښځه يې د بارکزيو د ملک دين زيو له ټبره وه.
# درېمه ښځه يې يوه کوهستانۍ وه
# څلرومه ښځه يې يوه نصرت خېله وه
# پنځمه ښځه يې د هوتکو د ادوخېلو د ټبر نه وه.
# شپږمه ښځه يې يوه الکوزۍ وه
# اوومه ښځه يې زينب بېگم (د موسی خان واخ جوانشېر قزلباش لور) وه
# اتمه ښځه يې يوه هزاره وه

#### زامن
د سردار پاينده خان پنځه ويشت زامن او څلور لورگانې وې.
# سردار فتح علي خان 
# نواب اسدالله خان
# سردار تېمور قلي خان
# نواب عبدالجبار خان
# سردار محمد اعظم خان
# نواب عبدالصمد خان
# سردار پردل خان محمدزی
# سردار شېردل خان محمدزی
# سردار عطا محمد خان
# سردار يار محمد خان
# امير المومنين امير کبير امير دوست محمد خان
# سردار کهندل خان
# سردار امير محمد خان
# نواب توراباز خان
# سردار سلطان محمد خان طلايي
# سردار رحيم دل خان
# سردار مهردل خان
# سردار سيد محمد خان
# سردار پير محمد خان
# سردار محمد زمان خان
# سردار محمد زمر خان
# سردار حيدر خان
# سردار اسلم خان
# سردار جمعه خان
# سردار خيرالله خان

#### لوڼې
وفا بېگم

## مړينه
نوموړی د 1888 ز. کال د اکتوبر په مياشت کې په کندهار کې د شاه زمان په امر او په دې تور چې د شاه په وړاندې توطيه جوړه کړې ووژل شو.

## باندنۍ تړنې

## سرچينې

وېشنيزه:افغان سرداران
سردار محمد عباس خان

**سردار محمد عباس خان** د سردار سلطان محمد خان طلايي ځوی او د يحيا خان ورور و.  هغه يو ښه شاعر او ليکوال هم و.

وېشنيزه:افغان سرداران
سردار محمد اسماعيل خان

**سردار محمد اسماعيل خان** تر ۱۹۰۸ ز. کال پورې هند کې د افغانستان د دولت رسمي پلاوی و.

وېشنيزه:افغان سرداران
اتفاق اسلام ورځپاڼه

**اتفاق اسلام جريده** د هرات ولايت نه خپرېدونکې چاپي افغاني رسنۍ وه. دا جريده په ۱۲۹۹ هـ. ل. کال کې د مير محمد عثمان خان لخوا تاسيس شوه.

وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
سردار عبدالغوث خان

سردار عبدالغوث خان د ۱۸۸۲ ز. کال نه تر ۱۸۸۸ ز. کال پورې د غزني والي و. 

وېشنيزه:افغان سرداران
سردار محمد آصف خان

کيڼ|250px|بټنوک|سردار محمد آصف خان
**سردار محمد آصف خان** د سردار محمد يحيا خان ځوی او د سردار محمد يوسف خان ورور و. هغه د افغانستان په شاهي دولت کې يو وزير و.

وېشنيزه:افغان سرداران
ميترو

[300px|thumb|left|د [پراگ ميترو]]
**ميترو** يانې تر ځمکې لاندې د وسپنې لارو برېښنايي رېلگاډو لرونکی لېږندوی (ټرانسپورټ) دی چې لومړی ځل يې د ١٨٩٠ ز کال د ډيسمبر په ۸ نېټه د انگلستان په پلازمېنه لندن کې په کار پيل وکړ. تر دې وروسته پر ١٨٩٨ ز کال په پاريس کې، پر ١٨٩٧ ز کال په امريکا کې، پر ١٩٠٢ ز کال په المان کې، پر ١٩٣٥ ز کال په مسکو کې، پر ١٩٥٤ ز کال په کانادا کې، پر ۱۹۷۴ ز کال په پراگ کز او پر ١٩٦۴ ز کال يې په بېجينگ کې د ۲۲ کيلومترو په اوږدوالي د چين کې جوړې شوې او په کار واچول شوې. د يادونې وړ دا ده چې ميترو د چين په مرسته په تهران کې هم جوړه او د وگړيو په لېږد رالېږد يې پيل وکړ. پرته له ميترو څخه د ۲۰ پيړۍ په شپږمه لسيزه کې د اروپايي پرمختللو هېوادونو په ښارونو کې د وگړيو د زياتوالي له لامله د ټرام گاډی پر بنسټ او د ميترو د ښيگڼې په منلو سره د سپک ريل په واسطه برقي گاډي ږارږل شوه. د سپک ريل په وسيله اورگاډی د ځمکې له پاسه تگ راتگ کوي او هره گړۍ له لسو زرو څخه تر ديرشو زرو تنو پورې وگړي لېږدوي. دغه ډول گاډی هره گړۍ ديرش يا څلويښت کيلومتره لار وهلی شی، خو د جوړيدو لگښت يې له ميترو څخه دوه په دريمه يا نيمه برخه ارزان دی او داسې ښيگڼې لري چې د حرکت په وخت کې يې زوږ او غږ ټيټ، د سورلۍ لپاره ډېر ارام او چټک دی، چاپيريال ته هيڅ ککړتيا نه رسوي، د استفادی موده يی اوږده او د سيلانيانو د وړلو راوړلو اندازه يی زياته او اداره يی هم ساده ده او داسی نوری ښيگنی٠ د چين په شانگهای کی د چين لومړی اوسپنيزه سپکه پټلۍ څو کاله دمخه جوړه شويده٠ له ميترو او سپک ريل گاډی څخه پرته د بېلا بېلو هېوادونو په ښارونو او د ښارونو ترمنځ اوسپنيزی لاری هم غزيدلی دی ځکه چی د ميترو په پرتله د اوسپنيزی لاری په واسطه د مسافرو د وړلو را وړلو اندازه ډېره زياته ده او هر ساعت تقريبأ له څلويښتو زرو څخه تر شپيتو زرو تنو پوری مسافر وړلی شی چی دغه شمېر د ميترو په پرتله يو نيم برابر دی٠ ميترو يوازی د ښار د مرکزی سيمی تر ځمکی لاندی د سيلانيانو لپاره خدمت کوی، خو ښاری اوسپنيزه لاره د ښار په شاوخوا کی غزيږی٠ د سپک ريل په واسطه له گاډی او ښاری اورگاډی څخه مقناطيسی گاډی ډېری عصری ترانسپورتی وسيلی دی او په جاپان او آلمان کی تر ازمويښتی استفادی لاندی راغلی دی٠

وېشنيزه:ميترو
وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
موزيکپوهنه

**موزيکپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Musicology)* یوه پوهنه ده په کوم کې چې د موسيقي  ټول شپولونه او پېښې لوستل کيږي او سربېره پردې د موسيقي پېښليک او تيوري، د بېلابېلو خلکو موسيقيز کلتور توپيروالی او نور اړخونه تر څېړنې لاندې نیسي. او هغه څوک چې دا پوهنه زده کوي هغه ته موزيکپوه وايي.

وېشنيزه:پوهنه
نړيوالتوب

**نړيوالتوب** یا **نړيوالوالی**  (انگريزي : *Globalization*) د نړيوالې بشپړونې بهير ته نغوته ده. په کوم کې چې بشر کولای شي د نړۍ تر ډېرو لريو واټنونو پورې هر ډول خپلمنځي اړيکې وساتي. لکه د د ورېښم لار چې زرگونه کلونه مخکې يې آسيا، افريقا او اروپا سره تړلي وو.

## مخینه
د نړیوالتوب اصطلاح د لومړي ځل لپاره په (١٩٣٠م) کال کې وکارول شوه، ولې د شلمې پېړۍ له اوویایمو کلونو وروسته یې استعمال زیات شو. د نړیوالتوب د تعریف په پام کې نیولو سره ویلی شو،

چې د نړیوالتوب بهیر هغه مهال پیل شوی، چې کله انسان له خپل کور و کلي ووت او دنړۍ نورو برخو ته یې سفرونه وکړل. دغه ډول سفرونه د یو شمېر نورو پېښو لامل کېږي. یعنې کله چې انسانان سفرونه کوي، له ځانه سره یو شمېر افکار نورو ته لېږدوي او له نورو څخه یې خپل کور و کلي ته راوړي.

هغه مهال چې انسان پرمختللې ټکنالوژۍ ته لاسرسی نه لاره، سوداګریز سفرونه یې پر اوښانو ترسره کول، چې دغه سوداګریز سفرونه په خپله کولای شو د نړیوالتوب پیلامه وګڼو. وروسته چې کله انسان وتوانېد ګړندي ټرانسپورتي وسایل، لکه موټر، الوتکه، بېړۍ، رېل ګاډی او … منځ ته راوړي، د نړیوالتوب بهیر یې لا ګړندی کړ. پر ټرانسپورتي وسایلو سربېره، نورو ارتباطي وسایلو هم لکه، راډیو، تلویزیون، موبایل او دا دی اوس انټرنیټ منځ ته راغلل، چې د دوی منځ ته راتګ د نړیوالتوب پروسه کې انقلاب ګڼلی شو.

کله چې انسان په مخابراتو او ټرانسپورت کې دومره پرمختګ وکړ، څرګنده ده، چې سوداګري په کې زیاتېږي او له دغو وسایلو په استفاده انسانان کولای شي تر ډېرو لرو پرتو سیمو پورې په کلتوري لحاظ له ډېرو لرو وګړو سره سوداګري ولري. د دغو سوداګریزو سفرونو سره چې کله د مختلفو کلتورونو اړوند انسانان د یو بل هېواد ته ځي، دی له هغو متاثرېږي او هغوی له ده اغېزمنېږي. نه یوازې سفرونه، اوس د ډله ییز ارتباط وسایل، لکه تلویزیون یا انټرنیټ په زرګونه کیلومتره لرې خلک په کلتوري لحاظ له یو بله متاثروي. د بېلګې په ډول، نن زموږ د ټولنې د پام وړ وګړي د امریکا سي.ان.ان تلویزیون، واشنګټن پوسټ، نیویارک ټایمز اخبارونه او نیوزویک او ټایمز مجلې ګوري او لولي، چې په نتیجه کې له هغو متاثرېږي.

د یادو پرمختګونو په نتیجه کې نن دنیا یو «ګلوبل» یا نړیوال کلی ګڼل کېږي. ځکه د دې نړیوال کلي په یوې لرې برخه کې که یوه پېښه کېږي، په بله برخه کې ترې په څو شېبو کې نور خبرېږي او کېدای شي متاثر هم شي. مثلاً، د سپتمبر د یوولسمې پېښې، چې په ټوله سیمه بلکې نړۍ یې اغېز وکړ. دغه وړ پېښه پخوا شونې نه وه؛ که پېښه شوې هم وای، شاید پس له ډېره وخته ترې خبر شوي وو او ممکن نه و چې زرګونه کيلو متره لرې یې موږ اغېزمن کړي وو.

## ډولونه
1-  سیاسۍ نړیوالتوب

د نړۍ د هیوادونو د سیاسي ساختارونو یوشانوالي ته ویل کیږی یا د نړۍ د هیوادونو د نظامونو نژدې کیدل او د سیاسي مشرانو د ټاکلو یوشان والي

2-  د قانون نړیوالتوب

د یو داسي قانون رامنځته کیدل چی د ټولو هیوادونو لپاره دمنلو وړ وي یعنی د ملی قوانینو تر څنګ داسي يو نړیوال قانون باید شتون ولري چي نړیوال مسایل پری تنظیم شي

3-  اقتصادي نړیوالتوب

الله ج د ځمکی پرمخ منابع ویشلي دي نوپه همدې اساس هرهیواد دی ته ضرورت لري چي نورو هیوادونو سره راکړه ورکړه وکړی ددې چاري لپاره اړ دی چي د اقتصاد په برخه کی یو بل ته سهولتونه رامنځته کړي او یو له بل سره تړونونه وکړي همدا اقدامات اقتصادی نړیوالتوب رامنځته کوي.

4-  کلتوري نړیوالتوب

د نړۍ د هیوادونو ترمنځ په کلتوری برخه کی نژدیوالي ته ویل کیږي

کلتوري برخه د نړیوالتوب ډیر بد شکل دی ځکه زیاتره تحمیلی بڼه لری یعنی نوره نړۍ باید خپل کلتور هیر او پرځای یي د غرب کلتوریا د زبرځواکه هیوادونو کلتور خپل کړي. 

## سرچينې


وېشنيزه:نړيوالتوب
سبسيډي

**سبسيډي** *([[انگرېزي ژبه|انگرېزي]]: subsidy)* د بسپنې یو ډول دی چې د حکومت لخوا سوداگريزو او وټيزو سکتورونو ته ورکول کوي او د سبسيډي له ورکولو نه د حکومت موخه په یوه رغاوه او یا شرکتونو کې د رکود مخنيوی د توليداتو د بيو راټيټول او یا هم د ډيرو کارگرانو ساتل دي.

وېشنيزه:سبسيډي
اېمپاير سټېټ ودانۍ

کيڼ|250px|بټنوک|اېمپاير سټېټ ودانۍ
**د امپایر سټېټ ودانۍ** د امریکا د نیویارک ښار کې یوه لوړه ودانۍ ده چې ۱۰۲ پوړه لري او د پنځمې او لوېدیځې څلور دېر شمې کوڅې په څلورلارې کې موقعيت لري. د دې ودانۍ بام ۳۸۱ میتره لوړوالی لري او همدارنگه د دې ودانۍ انتن ۴۴۳،۲ متره لوړوالی لري.
لوييس سلوتين

کيڼ|2500px|بټنوک|لوييس سلوتين
**لوييس سلوتين** يو کاناډايي کيمياپوه وه چې د منهتان په پروژه کې يې ونډه اخيستې وه. دا پروژې بيا وروسته د امريکا لومړنی اتومي بم جوړ کړ. لوييس سلوتين په لابراتوار کې د کيميايي چاودنې په نتيجه کې سخت ټپي شو چې يو ورځ وروسته بيا ومړ.
بس

300px|thumb|left|د پاکستان سرویس
300px|thumb|left|د کابل عصري مسافروړونکي موټر
**بس** یا **سرویس** د مسافر وړونكى موترانو څخه دي چی د هېوادو په حمل و نقل کی مهم رول لوبوي. په اوس وخت کی سرویس د نړۍ تر ټولو پراخه ترانسپورتی وسيله ده. بسونه د ډایزل ماشین په مرسته خوځول کېږي. خو په اوس وخت کی بسونه چی برقي ماشین لري هم شته. 
## تاریخ
لمړنی بس په ۱۸۹۵ کال کی کارل بنز (Karl Benz) لخوا جوړ شو او لمړني د بس سرویس خط په لندن کی په ۱۸۹۹ کال کی پیدا شو. خو په دغه بس سرویس کی یوازې لس مسافرین ځائيدای شول. په اوس وخت کی عصری بسونه کولای شي دری واگونونه ولری او وزن يی اته ديرش اعشاريه اوه تڼو ته ورسيږی.

وېشنيزه:بسونه
وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
ولس

**ولس** يا **ملت** د ټولنې د خلکو هغې برخې ته ويل کيږي چې په خپل منځ کې سره گډ هڅوب، ژبه، توکم، پښت او تاريخ ولري. او يا د هغو خلكو پيوستون ته وايي چې د تاريخ  په اوږدو كې په جغرافيايي، كلتوري او اقتصادي وحدت كې پېيل شوي وي. نوموړي عناصر د يوه ولس غوره تشكيل كوونكي عوامل گڼل كېږي. ژبه، نژاد او دين هم د ملت په جوړښت كې مهم رول لري، مگر حتمي نه ده چې د يوه ملت ټول خلك دې د يوې ژبې، نژاد او دين خاوندان واوسي، خو كه چيرې په يوه ملت كې يوه ژبه، يو نژاد او يو دين وي، نوموړى ملت به ډير متحد او په معنوي لحاظ به ډير قوي اومتين وى.

## افغان ملت
هغه تاريخي ملت دى چې د آسيا په زړه كې يې د څو زره كلن تاريخ په جريان كې خپل موجوديت ساتلى او تكامل يې موندلى دى. د دغه ملت جغرافيايي موقعيت چې د شرق او غرب ترمنځ يې د څلور لارې لقب گټلى دى، د كلتورونو د تقاطع او تشعشع په توگه د آسيائی تهذيب په جوړښت كې ستره برخه اخيسې ده. افغان ملت ته د آسيا په دې برخه كې د ملي، علمي او عرفاني نهضتونو د علمبردارۍ وياړ ورپه برخه شوى دى چې ځينو متفكرينو ورته د آسيا زړه ويلى دى او په افغانستان كې ورونه قومونه په ملي لحاظ داسې سره نژدې شوي دي چې په گډه يې د غالۍ د گل په څېر يو ملي او كلتوري وحدت پيدا كړى دى او د خپلې تاريخي سيمې گډ ميراث، اوږد تاريخ، مشترك دين او شريك كلتور ددې ملت د استحكام له مهمو عواملو څخه شمېرل كېږي.
د افغانستان خاص اقتصادي شرايط چې د استعماري او استثماري لاسوهنو مستقيمه نتيجه ده، دا ملت يوې گډې اقتصادي كړنلارې ته رابولي.

وېشنيزه:ولس
بوینگ ۷۴۷

**بوينک ۷۴۷** (په انگرېزي: *Boeing 747 Jumbo Jet*) یو امریکایی مسافروړونکي الوتکه ده چی د بوينگ د جوړونکي شرکت لخوا په ۱۹۶۹ کال کی جوړه شوه. تر اوسه پورې ۱۴۰۰ الوتکې جوړې شوې. د بوینگ ۷۴۷ الوتکه درې عرشې لري او په دي الوتکې کی ۱۰۵۰ کسان سپرېدلای شی.

وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
ټوپولف ټو-۱۵۴

**ټوپولف ټو-۱۵۴** (په روسي: **Ту-154**) د جټ ماشینونو یوه شوروي یا روسي مسافروړونکي الوتکه ده چی په ۷۰ کلو کی په شوروي اتحاد کی د ټوپولف د الوتکو جوړونکي شرکت لخوا طرح او جوړه شوه. دغه الوتکه کولای شي د باران په وخت کی ،په شپه کی او د شمالي قطب په سیمو کی ولوزي. لمړني الوتنه یی په  کال کی ترسره شوه. د ټوپولف ټو-۱۵۴ مسافروړونکي الوتکه د نړۍ تر ټولو سرعت الوتکه ده او سرعت یی ۹۷۵ کیلومترو په ساعت کی ته رسېږي. تر ۲۰۱۱ کال پورې ۱۰۱۵ الوتکې جوړې شوې.
 

وېشنيزه:د ټوپولف الوتکې
وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
ايليوشين-۹۶

**ايليوشين-۹۶** (په روسي: **Ил-96**) د جت عصري روسي باروړونکي او مسافروړونکي الوتکه ده چی په ۸۰ کلو کی په شوروي اتحاد کی د ورونېژ په ښار کی د ایلیوشین طرحی شرکت لخوا جوړه شوه. لمړی الوتنه یی په ۱۹۸۸ کال کی ترسره شوه. روسي هوایی ترافیک د دغی الوتکې څخه د ۱۹۹۲ کال څخه راهیسي کار اخلي. د ۱۹۸۸ کال څخه تر ۲۰۱۱ کال پورې ۲۳ الوتکې جوړې شوې. د هغو الوتکو څخه درې الوتکې کوبا ته صادرې شوې.

وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
آنتونوف-۱۴۰

**آنتونوف-۱۴۰** (په اوکرایني ژبې:**Ан-140 Антонов**) د ټوربوپراپ (څرخي) مسافروړونکي الوتکه ده چی په اوکراین کی د آنتونوف د طرحی شرکت لخوا طرح او جوړه شوه. دغه الوتکه په ایران کی د اصفهان په ښار کی د شرکت صنایع هواپیماسازی ایران لخوا د لایسنس په اساس هم جوړ شوی دي. د آنتونوف-۱۴۰ لمړي الوتنه په ۱۹۹۷ کال کی ترسره شوه. تر ۲۰۱۱ کال پورې ۳۵ الوتکې جوړې شوې. په دی الوتکې کی ۵۲ تنه مسافران سپرېدلای شی.

وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
آنتونوف-۱۴۸

**آنتونوف-۱۴۸** (په اوکرایني ژبې: **Антонов Ан-148** ) د جت دوه ماشینه مسافروړونکي الوتکه ده چی د ۲۰۰۴ کال څخه په اوکراین او روسیې کی د وورونژ او کیف په ښارونو کی د آنتونوف د طرحی شرکت لخوا جوړېږي. دغه مسافروړونکي الوتکه په ۱۹۹۰ کال کی طرح شوه او لمړني الوتنه يي په ۲۰۰۴ کال کی ترسره شوه. هره الوتکه ۹۹ مسافران انتقالای شی او قیمت یی ۲۲ میلیونو ډالارو ته رسېږي.

## سرچینې
*An-148 antonov.com
*An-148

وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
آنتونوف-۱۲۴

**آنتونوف-۱۲۴** (په اوکرایني ژبې:**Антонов Ан-124** ) د جت د لویو وړونکي الوتکو څخه دي چی په شوروي اتحاد کی په ۱۹۸۲ کال کی د آنتونوف د طرحی شرکت لخوا جوره شوه. لمړي الوتنه يي په ۱۹۸۲ کال کی ترسره شوه او دغه الوتکه لمړی ځل په ۱۹۸۶ کال کی د پاریس په یو نندرتون کې کتل شوه. دغه لویه وړونکي الوتکه په ځانکري ډول د عسکرانو او وسلو د وړلو (انتقالو) لپاره طرح شوه خو د ۱۹۹۲ کال څخه د الوتکې غیر پوځي ماډل هم تولیدېږي.

وېشنيزه:پوځي وړونکي الوتکې
وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
د افغانستان برښنا شرکت

**د افغانستان برښنا شرکت** یو آزاد او مستقل شرکت دی، چی د افغانستان د اسلامی جمهوریت د سهامی او محدودالمسئولیت شرکتونو د قانون مطابق جوړ شوی او فعالیت کوي, د افغانستان برښنا شرکت له خپلو ټولو سهم لرونکو پانگو سره یو محدودالمسئولیت شرکت دی چې د افغانستان دولت پورې اړه لري, نوموړی شرکت د غوایي په ۱۵ نیټه د ۱۳۸۷ کال چی د ۲۰۰۸ د مې ۴ سره سمون خوري, په «د افغانستان برښنا شرکت» بدل شو او د برښنا د یو ملي شرکت په حیث یې «د افغانستان برښنا موسسه» ځای ونیو, د افغانستان برښنا شرکت په سوداگریز ډول په ټول هیواد کی د برښنا تولید، تورید، لیږدول او ویشل تنظیموي او اداره کوي.

وېشنيزه:افغاني ملتونونه
علم و جهل څلی

کيڼ|250px|بټنوک|د علم و جهل څلی
کيڼ|250px|بټنوک|د علم و جهل څلی
**علم و جهل څلی** د کابل ښار د دهمزنگ په سيمه کې د ژوبڼ تر څنگ يو جوړ شوی يادگاري څلی دی.

وېشنيزه:کابل
عبدالوکيل خان يادڅلی

کيڼ|250px|بټنوک|د کابل د کورنۍ جگړې دمخه د عبدالوکيل خان يادگار يو انځور
کيڼ|250px|بټنوک|د کابل د کورنۍ جگړې وروسته د عبدالوکيل خان يادگار يو انځور
**د عبدالوکيل خان يادڅلی** يا د عبدلوکيل خان يادگار د دهمزنگ په څلورلارې کې جوړ شوی څلی دی چې د شهيد عبدالوکيل خان، د آزادۍ د جگړې د يوه اتل په ياد جوړ شوی دی.

وېشنيزه:کابل
سردار عبدالله خان پوپلزی

کيڼ|250px|بټنوک|سردار عبدالله خان پوپلزی
وکيل-دولا سردار عبدالله خان پوپلزی چې په کندهار کې زېږېدلی او په ديوان بيګي مشهور و، د کشمير او سرهند فاتح او واکمن، د احمدشاه بابا د واکمنۍ پر مهال د لښکر امير او د افغانستان د ماليې لومړی وزير و.

وېشنيزه:افغان وزيران
د واشنگټن څلی

**د واشنگټن څلی** د امریکا د لومړي ولسمشر جورج واشنگټن په یاد جوړ شوی دی. دا څلی په واشنگټن ډي سي ښار کې موقعيت لري.
نورالدين عبدالرحمن جامي هروي

**مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي هروي** د افغانستان د هرات ولايت يو پخوانی نامتو شاعر او عالم دين و.

وېشنيزه:افغان شاعران
محمد ناصر شينواری

کيڼ|250px|بټنوک|پوهاند ډاکټر محمد ناصر شينواری
**پوهاند ډاکټر محمد ناصر شينواری** (سېپتمبر، ۱۹۳۷ ز. - ) *(په انگرېزي: Dr. Mohammad Nasir Shinwarie)* د داخله طب او د سږو د ناروغيو متخصص درملگر، څېړونکی او د ننگرهار پوهنتون د طب پوهنځي پخوانی استاد دی. 

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## ليکلي آثار
# د نري رنځ او سينې ناروغي
# د داخله ناروغيو اساسات (د يوې برخې ليکوال)

## سرچينې

## باندنۍ تړنې

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
معروف خیل

**معروف خیل** د احمدزی د قوم یوه برخه ده چی د ننگرهار ولایت د سرخرود ولسوالی د باغبانی د کلی اصلی اوسیدونکی دی. د معروف مقبره هم په همدی کلی کی شتون لری.دغه راز معروف خیل د چپرهار ولسوالۍ کنډی باغ سیمه کې هم شتون لري چې عمدتاً دری پلاره دي او په شکرخیل ، قدم خیل او تتر خیل یادیږي.معروف خیل له ننگرهار سربیره په نورو ولایاتو کي هم میشت دي. معروف د جبار چه اوس د جبار خیلو په نامه یادیږی سکنی ورور و.

وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
بېریف بې-۲۰۰

**بېریف بې-۲۰۰** (په روسي: Beriev Be-200) د جت څو مقصدي مځکني- سمندري وړونکي الوتکه ده چی په روسیې کی د ایرکوټ د طرحی شرکت لخوا جوړه شوه. دغه الوتکه د اور وژلو مسافرو وړلو او سمندري څارولو لپاره کارېږي. بېريف بې-۲۰۰ ۷۲ مسافران یا د ۱۲ تنو بار انتقالای شی. بريف بې-۲۰۰ الوتکه په ۹۰ کلو کی طرح شوه. لمړني الوتنه یی په ۱۹۹۸ کال کی تر سره شوه. دغه الوتکه لمړني ځل په ۲۰۱۰ کال کی په یونان او اسرائيل د ځنگلی اور د وژلو لپاره کارېده. تر ۲۰۱۲ کال پورې ۹ الوتکې جوړې شوې.

وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
بودجه

**بودجه** (چې په آر د زړې فرانسوي ژبه *bougette* ويي دی.) یو مالي پلان او د ټولو لگښتونو او عوايدو پلان شوي لړ ته وايي. او بودجه د پيسو د لگښتونو، سپماوو او پورونو لپاره یو پلان دی.

وېشنيزه:بودجې
اداينه

بټنوک|کيڼ|250px
**اداينه** (انگريزي: *Payment*) په وټپوهنې کې د توکو د پېر او د چوپړتياو په بدل کې د پيسو ورکولو ته وايي.

وېشنيزه:اداينې
پاړه چنار

**پاړه چنار** د اوسني پاکستان په لویدیځ کي یو ښار او د کورم قبایلي سیمي پلازمینه ده. دې سيمې ته پاړه چنار ځکه ويلی کيږي چې دلته د چنار ونه ډېړه زياته وي. پاړه چنار د خیبر پښتونخواه د نورو سیمو غوندي په اصل کي د لوی افغانستان یوه برخه ده چي د ډیورنډ کرښي تر تپلو وروسته د انګریزي وېش له مخي پاکستان ته وسپارل سوه.

## سرچينې
سپېرکۍ

**سپېرکۍ** (په لاتين: *Trachyspermum ammi*) يو ډول سپېره بوټی دی چې د دانو څخه يې د کورني درملو کار اخستل کېږي. سپېرکې زموږ په هېواد کې په تېره بيا په ننگرهار، لوگر او د کابل په شاوخوا سيمو کې په خود رويه ډول شنه کېږي او هم په پټيو کې کرله کېږي. د اوبو څښل يې د گوزڼ او د غړو دلړزېدو لپاره گټه لري او ايشولي شوي اوبه يې د سترگو د پاکولو او د هغو د روښانتيا لپاره کارېږي. همدارنگه دغه دوا د سينې د درد دځيگر او توري دسختېدلو د ارږمۍ د بدبويی او دگېډې د سړېدلو د درملنې لپاره هم کارول کيږي

## د مسالې په توگه
د سپېركۍ د بوټي پاڼې د گشنيزو هغو ته ډېر ورته دي. دانې يې هگۍ ډوله (بيضوي) او خړ رنگ لري. خپلې دانې ته د ورته والي په لامل، غوزې يې كله نا كله دانې بلل كېږي. غوزې يې زياتره د ”لواج“ په دانو خطا كېږي. آن دا چې ځينې قاموسونه په تېروتنې سره وايي چې دا د ”لواج“ له بوټي څخه ترلاسه كېږي.
## خوند او بوى
سپېركۍ تريخ خوند او تېز بوى لري. كه يو لږ څه زيات وكارول شي نو د ټول كتغ خوند اړولاى شي.
### د مسالې په توگه د سپېركۍ گټې
*د كتغ خوند او بوى سموي
*لوږه (اشتها) زياتوي
*هضميت رامنځته كوي
*د نس او كولمو باد له منځه وړي
*د نس درد له منځه وړي
## يادونه
د سپېركۍ دوړه (پوډر) په پاكستان او هندوستان كې په سخت هاضمه خواړو لكه بايجي، پكوړا او داسې نورو كې كارول كېږي.

وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
فرات

**فرات** د عراق هېواد له نامتو سیندونو څخه دی چې په خيتزې ترکيې، سوريي او عراق کې بهېږي، او ځان د فارس خليج ته رسوي. ددې سیند اوږدوالی ١٠٧٧ ميله دی. دا سيند له دوو څانگو (قره سو) او (مراد چای) څخه تشکيل شوی دی او سرچينه يې د ترکيې په ارمنستان کې دارس رود ته څېرمه ده. فرات دجلې ته نژدې کېږي او بيا عرب خليج ته نژدې په دجله کډېږي. تردې وروسته دا دواړه سيدونه د(شط العرب) په نامه يادېږي او خليج ته توېيږي. د دواړو سيندونو ترمنځ ځمکه (الجزيره) بولي، بابل د فرات په کڅ (ساحل) کې ودان کړی شو و.

## تړلې لیکنې
*فرات
*دجله
*بغداد
*سیندونه

## سرچینې

وېشنيزه:عراق
وېشنيزه:سیندونه
وېشنيزه:عراقي سیندونه
وېشنيزه:د نړۍ سیندونه

## په احاديثو کې یې یادونه

د فرات د سیند د سرو زرو د غرونو او د خزانو په اړه د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم په ځینو احادیثو کې ذکر شوی دی چې په داغه سیند کې د سرو زرو د غرونو د راښکاره کیدو په اړه دي .
هدايت الله

**هدايت الله** يو پښتون سندرغاړی دی. هغه د خيبر پښتونخوا دی.

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
وېشنيزه:پاکستاني سندرغاړي
خير محمد خندان

**خير محمد خندان** يو افغان سندرغاړی دی.

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
زرولي افغان

**زرولي افغان** د افغان سندرغاړي شاه ولي افغان زوی دی. هغه د افغانستان د کاپيسا ولايت د تگاب په ولسوالۍ کې زېږېدلی.

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وزير

وزير په لاندې مفاهيمو کې کارېږي:

* وزير (حکومت)
* وزير (ټبر)
وزير (حکومت)

**وزير** *(په انگرېزي: Minister)* يو د يوه واکمن حکومت سياستوال وي چې د ولسي يا سيمه ايز حکومت د لوړ پوړ هغه چارواکی دی چې د حکومت په سياسي کړنلارو او تگلارو کې د پرېکړې د پلي کولو واک لري. حکومتي کابينې د ډېرو وزيرانو نه جوړې شوې وي او په دغو کې ځينې وزيران تر نورو لوړ مقام لري. په ځينو هېوادونو کې د حکومت سرغټمشر ته لومړی وزير وايي چې د حکومت تر ټولو واکمن چارواکی وي.

وېشنيزه:حکومتولي
وزير (ټبر)

**وزير** د پښتنو يو لوی ټبر دی چې په وزيرستان کې مېشت دي. 

وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
آنتونوف-۱۲

**آنتونوف-۱۲** (په اوکرايني او روسي: **Ан-12**) د ټوربوپراپ (څرخي) پوځي وړونکي الوتکه ده چی په شوروي اتحاد کی د ۱۹۵۷ کال څخه تر ۱۹۷۳ کال پوري جوړېده. لمړني الوتنه یی په ۱۹۵۷ کال کی تر سره شوه او تر ۱۹۷۳ کال پورې ۱۲۴۸ الوتکې جوړې شوې. د آنتونوف-۱۲ د ۱۹۶۹ کال څخه په چین کی هم جوړېږي.

وېشنيزه:پوځي وړونکي الوتکې
عبدالمحمد هماهنگ

کيڼ|250px|بټنوک|عبدالمحمد هماهنگ
عبدالمحمد هماهنگ يو افغان سندرغاړی و.

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
نكاح

**نکاح** د واده د تړون لمانځنې ته وايي. په نکاح کې زوم او ناوې د شريک ژوند د منلو تړون د يو شمېر شاهدانو او خپلوانو په منځ کې لاسليک کوي. په اسلامي ټولنو کې نکاح د يو مولوي او لږ تر لږه دوه شاهدانو په شتون کې د يوې ښځې او سړي تر منځ تړل کېږي. د نکاح په وخت کې د شريک ژوند تړون د کاغذ په بڼه ليکل کېږي چې دې لاسوند ته نکاح ليک وايي. په داسې يوه ليک کې د ناوې لپاره د ټاکل شوی شرعي مهر کچه څرگنده وي.

وېشنيزه:اسلام
پرېژه

500px|بټنوک|د ملکه جوسپین طلاق (رسم د فردریک شوپن)
**پرېژه** په پښتو کې د طلاق په مانا ده. پرېژه د قانوني شريک ژوند پای ته ويل کېږي. يا په بله وينا پرېژه هغې کړنې ته ويل کېږي چې په نتيجه کې يې يو واده ماتېږي او ښځه او خاوند له يو بله بېل ژوند غوره کوي. د پرېژې د رامېنځ ته کېدلو بېلابېل لاملونه دي چې له ورانپوهاوي نه تر کورني تاوتريخوالي او زور زياتي پورې د پرېژې لامل گرځي.

وېشنيزه:طلاق
وېشنيزه:فقه
وېشنيزه:پرېژه
وېشنيزه:کورنۍ قانون
ناوې

**ناوې** هغه پېغله يا ښځه ده چې د يو چا د مېرمن کېدو لپاره په واده ورکول کېږي.

وېشنيزه:کورنۍ
زوم

**زوم** هغه نارينه وي چې د واده په لمانځنو کې د يوې ناوې د خاوند په توگه پېژندل کېږي.
هندي

**هندي ژبه** د هندو اروپايي ژبو د کورنۍ یوه ژبه ده چې ټولټال ۴۹۰ ميليونه ويونکي لري او همدارنگه هندي ژبه د هندوستان د جمهوريت رسمي ژبه هم ده.

وېشنيزه:ژبې
## سرچينې
ټوپولف ټو-۳۳۴

**ټوپولف ټو-۳۳۴** (په روسي: **Туполев Ty-334**) یوه روسي مسافروړونکي الوتکه ده چی د ۱۹۹۹ کال څخه په روسيې او اوکراين کی جوړېږي. دغه الوتکه په ۹۰ کلو کی طرح شوه. لمړني الوتنه یی په ۱۹۹۹ کال کی ترسره شوه. 

وېشنيزه:د ټوپولف الوتکې
وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
لویه وچه

[بټنوک|400px|د [نړۍ لويې وچې په بېلابېلو رنگونو ښودل شوي.]]
لويه وچه په پښتو کې براعظم یا continent ته وييل کېږي. نړۍ ټوله په ۷ لويو وچو وېشل شوې چې همدا لويې وچې د آسيا، آسټراليا، شمالي امريکا، سوېلي امريکا،اروپا، انټارکټيکا او افريقا په نومونو يادېږي.

وېشنيزه:لويې وچې
توکي

**توکي**  په وټپوهنه کې هغه توليد شويو محصولاتو ته ويل کيږي چې د توليد کونکو لخوا د پلورلو لپاره د انسانانو د اړتياو د رفع کولو لپاره بازارونو ته وړاندې کيږي.

ټـول هغـه شـيا چـې د انسـان د غوښـتنو د پـوره کيـدو قابليـت ولري توکي بلل کيږي. لکه هوا ډوډۍ کتاب دا ټول د انسان اړتياو پوره کوي چې توکي بلل کيږي .انسان چې کوم تـوکي د خپلـو غوښـتنو د پـوره کيـدو لپـاره کـاروي ځينـې يـې پـه وړيـا توگـه ترلاسـه کـوي او ځينـې داسـې تـوکي دي چـې د شـتمنۍ او يـا د کـار پـه وسـيله تـرلاسـه کيـږي نـو ځکـه مـو تـوکي پـه دوو برخـو ويشلي دي :

### غيراقتصادي توکي
غير اقتصادي توکي هغه توکو ته ويل کيږي چې انسان يې په وړيا توگـه تـرلاسـه کـوي داسـې تـوکي انسـان نـه شي پيدا کولی د ساري په ډول لکه باران رڼا او نور . موږ په اقتصاد کې لـه دا ډول توکو سره سرو کار نه لرو ځکه چې موږ يې په وړيا توگـه تـرلاسـه کـوو غيـر اقتصادي توکي لاندی ځانگړتياوی لري :

a) افــاده : پــه غيراقتصــاد توکــو کــې افاديــت شــتو لــري او د انســانانو د اړتياوو د پوره کيدو وړتيا لري.

b) طبعي ډالۍ : غيراقتصادي توکي طبعي ډالۍ ده د انسان زحمت په کې دخيل نـه دی د سـاري پـه توگـه د تـنفس لپـاره هـوا د لمـر رڼـا او نـور چـې څښـتن تعالی انسانانو ته ورکړي دي.

c) په ډير مقدار : د غيراقتصادي توکو درېيمه ځانگړتيـا دا ده چـې پـه ډيـر مقدار شتون لري انسان چې هر څومره وغواړي کارولی شي لکه د لمر رڼا او هوا .

d) ملکيـت : غيراقتصـادي تـوکي د چـا ملکيـت نـه دی هـر څـوک تـری گټـه پورته کولای شي.

e) اخيستل او خرڅول : غيراقتصادي توکي انسانان پـه وړيـا توگـه ترلاسـه کوي اخيستل او خرڅول کيږي نه .

### [[اقتصادي توکي]]
هغه توکي چې د شتمنۍ او يا د کار پـه وسيله يې انسا ترلاسه کوي اقتصادي توکي بلل کيږي. چـې لاندی دوه ډولونـه لري :
* مصــرفي تــوکي
* پانگيز توکي

### [[وسايل]]

## نوری تړنیې
* پانگيز توکي
* اقتصادي توکي

وېشنيزه:توکي
سترنج

**سترنج**، **شطرنج** چې ځينې يې **سطرنج** يا **شطرنج** هم ليکې يوه مشهوره لوبه ده چې د هند څخه نورې نړۍ ته تللې ده.  د دې لوبې په هکله لومړۍ يادونې، په هندکې د پنځمې زيږديزې پيړۍ په قلمي نسخو کې شوي. بايد وويل شي، چې دغه لوبه د ((چاترونګا)) په نوم ياده شوې او هغه مهال د دې لوبې نه يوازې قواعد بل ډول وو ، بلکې لوبغاړي يې هم څلورو تنو ته رسيدل او همدا راز د لوبو د پرمخ بيولو لپاره کمسايي يا دوه مکعب ډوله هډوکي کارول کېدل.

په روسي ژبه کې شترنج ته شاخمات «шах мат» يانې شاه مات وايي. د روسي ژبو سرچينو په وينا د پارسي ژبې څخه دا کلمه دوی ته ورغلې او مانا يې په پارسي کې ده: شاه مات يانې شاه مړ. بايد وويل شي، د مات کلمه په پښتو کې اوس هم کارول کيږي او د پوځ ماته ، يا د چا مغلوبولو ته هم مات وايي او زما په اند په دې هکله تامل په کار دی. له بلې خوا په هند کې د پښتنو ډېر پاچاهۍ هم تيرې شوي، چې کيدی شي ورسره تړاو ولري.(په دې هکله څېړنې ته اړتيا شته !).

د شترنج لوبه د عربو له برکته په اتمه پيړۍ کې اروپا ته هغه مهال رسيدلې، چې دوی اسپانيه او د اروپا ځينې نورې برخې تر خپلې ولکې ﻻندې راوستې. روسيې ته د بېلګې په توګه دغه لوبه په لسمه او يولسمه پيړۍ کې رسيدلې.

د شترنج لوبې لومړی تورنير يا سيالي په 1575 ز کال کې د اسپانيې پاچا دوهم فيليپ په دربار کې تر سره شوې.

شترنج نن يوه نړۍ واله عملي لوبه ده چې اصول او قواعد يې په هرځای کې يو ډول دي. دغه لوبه د يوې تختې پر مخ چې په څلور شپيتو تورو اوسپينو مربع گانو وېشل شوې ده د دوو تنو له خوا په ٣٢ دانو سره اجرا کېږي چې ١٦ پياده گان او ١٦ يې سواره بلل کېږي.

## سرچینې
ويکيپېډيا
http://www.vokrugsveta.ru
غشی

**غشی** يو سم او نری لرگی دی چې په سرکېيې تېره اوسپنه کښېنوي او دليندې په وسيله يې دهدف په لور ولي. غشی ډېرې پېړۍ پخوا دبشر يوه دفاعي وسيله وه. نن يې هم استعمال د افريقا او سوېلي امريکا او د نړۍ د ځينو نورو برخو په بدوي قبايلو کې رواج لري. په عصري نړۍ کې ددې آلې استعمال د بدني روزني يوه توک په توگه شته.
طبيعت

بټنوک|طبيعت
**طبيعت** هر هغه څه چې د موجوداتو په يوه نوعه (په تېره په انسان کې) مور زادي او غريزي وي، دلته طبيعت د هر هغه څه ضد واقع کېږي کوم چې په فردي يا ټولينزو تجربو کسب کېږي. په دې مانا طبيعت هغه حالت دی چې انسان په کې پيدا کېږي ، د تمدن ، تفکر او هرهغه څه ضد دی چې مصنوعي يا ارادي وي هغه پرنسيب چې د يوه موجود انکشاف ترې پيدا کېږي او يوه مشخصه نوعه ځنې جوړېږي.

وېشنيزه:طبيعت
رهبانيت

**رهبانيت** په عيسويت کې د عبادت يوه طريقه ده چې راهب سړی د ټولنې څخه ځان گوښه کوي. د نړۍ څخه لاس اخلي او د دنيا د خوندونو، نعمتونو او کسب و کاره څخه سترگې پټوي او په دېر کې استوگنه غوره کوي. د نصاراوو په دين کې رهبانيت نه يوازې يو رواکار و بلکه راهب او راهبې ته به يې د بزرگۍ په نظر کتل. بايد وويل شي چې هغه بزرگان، متصوفين او وليان چې په اسلام کې د نفس او روح په تزکيه يا په رياضت اخته دي، د دوی دا کار مشروع دی او د رهبانيت سره څه اړيکی نه لري.
صوفي

**صوفي** د تصوف د طريقت پيرو، له نفساني غوښتنو څخه احتراز او د ماسوا الله څخه اعراض کوونکی ته وايي. د نړۍ د ټولو ولسونو په تاريخ کې داسې کسان وو چې د هغو پوهه پر حسي عنصرو نه وه ولاړه او له مادي نړۍ څخه يې هاخوا ته د غيرمادي نړۍ په لور غاړه هسکه کړې وه او د کښاره وجود پر ځای يې پام د باطن وجود وخواته وو. دغه خلک په اسلامي تاريخ کې صوفيان بولي او مسلک ته يې تصوف وايي. د نوم يا لقب په اړه يې اختلافات شته. ځينې يې د صوف، ځينې يې د الصفه، ځينې يې د صف، صفت، صفا، صوفه، القفا، سوپ، صوفه، صفوت، theosophy... څخه را پيدا شوی گڼي. په اسلامي نړۍ کې ١٢ ډلې صوفيان را پيدا شوي دي چې دوه يې باطل او لس يې پر حقه دی.
جام جم

بټنوک|ښي|alt=حفیظ د جمشېد پيالې ته ګوري|حفیظ د جمشېد پيالې ته ګوري
**جام جم** د داستانو له مخې ، هغه پيالې ته ويل کېږي چې جمشيد پاچا درلوده او د نړۍ کيله په کې ايستل شوې وه (يا يې ټوله نړۍ په هغه کې ليدلای شوه).
ارواپالنه

**ارواپالنه** د عالم حقيقت روح دی چې د انسان له ذهنه لوړ او په هغه اړه لري. عالم د هغې مظهر او دهغې د ځان ښودلو ځای دی. په نړۍ کې د روح پرته بل څه نشته، روح يا مطلقه ده چې ټول جزيي ارواگانې په کې شاملې دي او يا مقيده ده لکه د خلکو ارواگانې؛ زموږ نړۍ د تصوراتو پرته بل شي نه ده. يوازې زموږ داروا وجود دی چې تصورات او افکار جوړوي.

وېشنيزه:ارواپالنه
وسپنه

**وسپنه** خړرنگی فلز دی او د ميخانيکي آلاتو په جوړولو کې کار ترې اخیستل کېږي. د تودوخې په ١٥٣٠ درجو کې ويلې کېږي او په ٨٠٠ درجو کې نرمه او تودېږي. د برېښنا نسبتاً ښه هادي دی. په لنده هوا کې يې زنگ وهي (اوکسايډ کېږي) سمبول يې Fe يا Fm او اټومي شمېر يې ١٠٠ دی.

وېشنيزه:وسپنه
ونډه (وټپوهنه)

**ونډه** (انگريزي: *Stock*) په وټپوهنې کې د سوداگريزو او يا نورو توکو هغې کچې ته وايي چې په بازارونو او یا هم په گدامونو کې د پلورلو او وېشلو لپاره ساتل کيږي.

وېشنيزه:د ونډو بازار
گانډۍ

کيڼ|250px|بټنوک|گانډۍ
کيڼ|250px|بټنوک|گانډۍ
**گانډۍ** د مچيو هغه ځالې دي چې مچۍ پکې گبين جوړوي. گانډۍ د مچيو طبيعي ځالې ته هم وييل کېږي.
درمسال

[بټنوک|250px|يو درمسال په [تبت کې.]]
**درمسال** د هندوانو د عبادت ځای ته وايي. په هندي ژبه کې ((دهرم)) (دَرمَ) مذهب ته وايي او ساله يا شاله د ځای په مانا دی، نو درمسال، د هرم سال يا دهرم شاله هغه ځای ته وايي چې هلته هندوان خپل مذهبي مراسم پر ځای کوي.

وېشنيزه:درمسال
وېشنيزه:هندوان
وېشنيزه:هندویزم
قارون

**قارون** د موسی (ع) د اکا (تره) زوی و، په رنگ ښايسته او د تورات په يادولو کې تر زياتو بني اسرائيلو د مخه، خو په جاه طلبۍ کې يې افراط کاوه او د بخل او رخې برخه يې هم زياته وه. خدای (ج) ډېر موړ پيدا کړی و، خو د شکر پر ځای به يې ځپل ثروت د بني اسرائيلو مخې ته را ايسته او په هغه به يې وياړ کاوه. نه يې د چا نصيحت مانه او نه يې د زکات په ورکولو کې د موسی (ع) توصيه منله، حتی يو چال يې جوړ کړ چې موسی (ع) په زنا تورن کړي. حضرت موسی (ع) ښځه راوغوښتله او د قسم په ورکولو يې حقيقت وغوښت. ښځې رښتيا وويل چې قارون درواغجن او حضرت موسی (ع) پاک دی. موسی (ع) هغه نفرين کړ او خدای (ج) سخته زلزله پيښه کړه چې قارون او د هغه ټول ثروت يې د ځمکې په خېټه کې ښخ کړه.
مهدي حسن

**مهدي حسن** (۱۸ د جولای، ۱۹۲۷ ز. - ۱۳ د جون، ۲۰۱۲ ز.) *(په انگرېزي: Mehdi Hassan)* هند کې زېږېدلی يو نامتو سندرغاړی او غزل بول و. هغه د پاکستان تر جوړېدو وروسته له هند نه پاکستان ته کډه کړې وه او پاکستاني تابعت يې خپل کړی و.
ټاټرا ۸۱۵

**ټاټرا ۸۱۵** (په چېکي: **Tatra 815** ) یو باروړونکي موټر دي چی د ۱۹۸۳ کال  راهیسی د چېک په جمهوریت کی جوړېږي. دغه باروړونکي موټر کولای شی په سخته ساخه (ځاي) کی حرکت وکړي او د 
۴x۴ ، ۶x۶ ، ۸x۸ ، ۱۰x۸ ،۱۰x۱۰ ، ۱۲x۸ ، ۱۲x۱۲ 
د چوکاټ اندازې ولري. ټاټرا ۸۱۵ ډیزلی ماشین لري چی د هوا یا اوبو پواسطه سړېږي
د ټاټرا باروړونکي موټر په ۱۹۸۳ کال کی طرح شو. په دي وخت کی دغه موټر په روسیې کی د سیبریا د آب و هوا په شرایطو کی ازمایښت شو. د ټاټرا ۸۱۵ موټر هر کال د لاري او باروړونکي په مسابقو کی  په شمالي آفریقا کی کډون کوي او د ۱۹۸۸ ، ۱۹۹۴ ، ۱۹۹۵ ، ۱۹۹۸ ، ۱۹۹۹  او ۲۰۰۱ کلو کی په سیالیو بریالی شو.
د ټاټرا د موټر چوکاټ سیستم په ۱۹۲۳ کال کی د انجنیر هانز لېدوینکا (Hans Ledwinka) لخوا جوړ شو. د موټر چوکاټ د درو برخو څخه جوړ شوي دي. د دغه پر چوکاټ باندي تانک، کرين، تراکتور او توپ نصبیدلای شی.

وېشنيزه:چېکي گاډي
وېشنيزه:ټاټرا ۸۱۵
تکبير

**تکبير** یو عربي لفظ دي چی د الله اکبر د اصطلاح لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د الله اکبر اصطلاح په پښتو کی د خدای تر ټولو لوی دي معني لري. مسلمانان د تکبیر اصطلاح په ځانگري ډول د لمانځه په وخت کی وایی. خو کله چی مسلم خوښ وي نو الله اکبر هم وايي. مسلمان په سیاسی یا مذهبی ټولنو کی  د چکچکي پر ځاي  الله اکبر وايي. د جگړو په وخت کی کله چی د مسلمانو عسکران پر دښمنانو یرغل کوی نو الله اکبر چیغی وهی. 
د څو اسلامی هېوادونو (لکه افغانستان، ایران او عراق) پر بیرغونو باندي تکبیر لیکل شوي دي.

وېشنيزه:اسلام
اورگاډی

بټنوک|اورگاډی
**اورگاډي** *(په انگرېزيTrain ː)* د لېږد رالېږد يوه وسيله ده. دا د یو یا څو واگونو څخه چې یو په بل پورې تړلي دي جوړ شوی دی او د اورگاډي پرپټليو حرکت کوي. هغه وسیله یا ماشین چې دغه سيستم راکاږي د تېلو، برېښنا او یا هم بخار په مرسته له يوه ځايه بل ځای ته خوځېږي. پرمختللي چټک اورگاډي (ټې ژې وې، شیکانسېن) د مقناطیسي ځواک په مرسته چلېږي.

وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
وېشنيزه:اورگاډي
عبدالخالق هزاره

**عبدالخالق** د سردار محمد نادر شاه قاتل و. هغه د خپلو درېو همکارانو په مرسته، د ۱۳۱۳ لمريز کال د لړم د مياشتې په ۱۶ مه نېټه د ماسپښين په ۳ بجو چې د دلکشا ماڼۍ مخکې، زده کوونکو ته د انعام ورکولو مراسم جوړ شوي و، د افغانستان د هغه وخت پاچا د توپانچې په ډز وواژه.

عبدالخالق د خپلو مرستيالانو په مرسته چې نومونه يې محمود، عبدالله او اسحق وه ټوپکچې دغه مراسم ته قاچاق کړې وې او د افغانستان پخوانی پاچا يې په درې گوليو وويشته چې هماغلته ځای په ځای ومړ.

وېشنيزه:هزاره گان
سمپسنز

***سمپسنز***  یو امریکایی انیمیشن سیټ کام دی چې د فاکس نشراتي شرکت لپاره د مټ ګریننګ لخوا رامینځته شوی. دا سلسله د امریکایی ژوند طنزیه انځور دی، چې د سمپسن کورنۍ لخوا انځور شوی، کوم چې هومر، مارج، بارټ، لیزا او میګي لري. دا خپرونه د پسرلي فیلډ په افسانوي ښارګوټي کې جوړه شوې او د امریکا کلتور او ټولنه، تلویزیون، او انساني حالت تمثیل کوي.

د ډسمبر په ۱۷، ۱۹۸۹ کې د هغې له پیل راهیسې، د خپرونې ۷۲۸ قسطونه خپاره شوي. دا ترټولو اوږده روانه امریکایی انیمیشن سلسله ده ، ترټولو اوږده روانه امریکایی سیټ کام ، او ترټولو اوږده روانه امریکایی سکریپټ شوی پرائم ټایم تلویزیون سلسله ، دواړه د فصلونو او قسطونو شمیر له مخې. د فیچر اوږدوالی فلم، ''د سمپسنز فلم''، د ۲۰۰۷ کال د جولای په ۲۷ د نړۍ په سینماګانو کې خپور شو، او د ۵۲۷ ملیون ډالرو څخه ډیر یې وګټل، د ۲۰۱۸ پورې د پراختیا په حال کې دی. دې سلسله د مزاحمي کتابونو ډیری سلسله، ویډیو لوبې، کتابونه هم رامینځته کړي. ، او نورې اړوندې رسنۍ، او همدارنګه د ملیارد ډالرو سوداګریز صنعت. سمپسنز د ګریسي فلمونو او 20th Television لخوا ګډ تولید دی. د مارچ په ۳، ۲۰۲۱، سلسله اعلان شوه چې د ۳۳ او ۳۴ فصلونو لپاره نوي شوي، چې وروسته بیا تایید شول چې هر یو یې ۲۲ قسطونه لري، د ۷۰۶ څخه ۷۵۰ ته یې د قسط شمیره لوړه کړه. د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر په ۲۶ نیټه د دې دریم فصل پریمیئر شو.

## سرچینې

## بهرنۍ اړیکې

* 
* 

وېشنيزه:کارتونونه
هېوادتوپ

**هېوادتوپ** يا **پولنډبال** چې د **بېدياني توپ** په نامه هم يادېږي، د يو کارن لخوا جوړشوی انټرنټي نښه ده چې په نړېواله توگه د الماني انځوريزې انټرنټپاڼې Krautchan.net په مخ د ۲۰۰۹ کال په دويمې نيمايۍ کې جوړ شو. دا ميمي يا څېره گکه د نړېوالو کوميډي انځورکونو يوه لويه برخه جوړوي. په دې څېرې کې د يوه هېواد بېرغ د يوه گردي توپ په بڼه جوړېږي او د يوه داسې کس ښکارندوی وي چې لومړنۍ ژبه يې انگرېزي نه وي او په ماته گوډه انگرېزي ژبې خبرې کوي او په همدې ماتې گوډې انگرېزي ژبې په نړېوالو اړيکو او ولسي کلېشو ملنډې وهي. دا ډول خنداوړ خبرو ته پولنډ بال وايي (که څه هم چې دا ضرور نه ده چې يو کرکټر د پولنډ نه وي) او يا هم بېديانی توپ چې په ټوله کې ورته بېدياني توپونه وييل کېږي.

## سرچينې


## باندنۍ تړنې

* Polandball at Reddit
* Polandball at Knowyourmeme.com
* Polandball at militaryphotos.net

وېشنيزه:انټرنټ
زرمينه بېگم

کيڼ|250px|بټنوک|زرمينه بېگم
**زرمینه بېګم** (۱۹۱۷ ز. ، - ۲ د اپرېل، ۱۹۷۸ ز. ) *(په انگرېزي: Zarmina Begum)* چې په زينب بېگم هم مشهوره وه، د افغانستان د پاچا محمد نادر شاه درېمه لور او د وروستي پاچا محمد ظاهر شاه خور او د افغانستان د لومړني ولسمشر سردار محمد داود خان مېرمن وه. کله چې په سردار محمد داود خان کودتا وشوه نو دا هم د خپل خاوند او ماشومانو سره يو ځای د خلق او پرچم د کودتاگرو لخوا ووژل شوه.
ټاټرا ۸۱۶

**ټاټرا ۸۱۶**  (په چېکي: *Tatra T 816 Force* په انگرېزي: *Tatra Tank Transporter*) د ۲۰،۵ ټتو، څلورو اکسلونو  د ټانک وړونکي سختي موټر دي چی د ټانکونو او زره پوښ موټرانو د نقلولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. دغه موټر د ۷۴ ټنو بار وړلای شي او په سخته ځای کی حرکت کولای شي.دغه باروړونکي موټر په ۱۹۹۸ کال کی د چېک په جمهوریت کی د ټاټرا د طرحی شرکت لخوا جوړ شو.
د ټاټرا ۸۱۶ پوځي باروړونکي موټر ۱۲ سلنډره ډیزلي ماشين لري چی د اوبو پواسطه سړېږي. د ماشین قدرت ۶۱۰ کیلو واټو ته رسېږي. دغه موټر د ۶ درجو یو خپل کاري گیر بکس لري. د ټاټرا ۸۱۶ عمومي وزن ۲۰،۵ ټنې دي مگر د بار وزن ۴۳ ټنو ته رسېدلای شي.

وېشنيزه:ټاټرا گاډي
ټاټرا ۸۱۷

300px|بټنوک|اور وژونکي موټر

**ټاټرا ۸۱۷** (په چېکي: **Tatra 817**) یو پوځي باروړونکي موټر دي چی د ۲۰۰۸ کال راهیسی د چېک په جمهوریت کی جوړېږي او کولای شی ۴x۴ ، ۶x۶ ، ۸x۸ او ۱۰x۱۰ د چوکاټ اندازې درلودلای شی. دغه موټر د څې-۱۳۰ هېرکولېس په الوتکې کی وړلای شی.  په اوس وخت کی د ټاټرا ۸۱۷ د اوروژني عملو لخوا هم کارېږي.
## توصیف
د ټاټرا ۸۱۷ باروړونکی موټر په ۲۰۰۲ کال کی طرح شو او  لمرني موډل یی  په ۲۰۰۴ کال کی جوړ شو. دغه موټر د ۸ سلننډره ډیزلي ماشین لري چی د هوا لخوا سړېږي. حجم یی ۱۲۶۶۸ سانتیمتر مکعب دی او قدرت یی ۲۳۰/۳۰۰ کیلو واټ ته رسېږي. د ټاټرا باروړونکي موټر لاسی گیربکس  لري چی ۱۴ درجې لري. د موټر سرعت ۱۱۰ کیلو مټرو په ساعت کی ته رسېدلای شی.  

وېشنيزه:ټاټرا ۸۱۵
بوريوال كاکړ

**بوريوال کاکړ** چې اصلي نوم يې **نهال خان** دى په خټه کاکړ په ټبر سنزرخېل دى. دی شاعر دی او په آزادي راډيو کې د خبريال په توگه دنده ترسره کوي. 

## مخينه
نهال خان کاکړ د سُهېلي پښتونخوا د لرغوني ښار بوري (لورالای )په ختيځې خوا کې په يوه کلي ( برنيمي ) کې په کال ١٩٨٧م زېږيز کې د اگست مياشتې په ٩مه نېټه ، ملک ميرزا خان عليزي په کور کي زېږېدلی. دغه سيمه ١٦ميله له ډېره غازي خان څخه لرې پرته سيمه ده. نوموړى د پلار څلورم زوى دى او درې نور مشران وروڼه هم لري چې د هر يوه نوم  محمد نواز ، نورالله جان او عبدالله خان دي.د نوموړي د يوه نږدې ملگري يار محمد يار په وينا ښاغلي بوريوال کاکړ هغه وخت په شعر وئيلو پیل وکړ، کله چې د لسم ټولگي لوستونکی و. 
 
## زده کړې
ښاغلي بوريوال کاکړ اولي زدکړي د خپل کلي له مکتبه تر سره کړي او نهم او لسم صنف يې ده بوري ده ښار له تعمير نو پبلک هاى ښونځي ځخه لوستلي او دا مهال (٢٠٠٦ ) ده گورنمنټ ډگري پوهنځي ده دريم کال لوستونکى دى.

## دندې
کله چي به يې غزل او يا نظم ليکلئ وو نو تر ټولو له مخه به يې ماته تېراوو ولي چي زه د نوموړي يوازينئ هغه ملگرئ يم چي دئ په دې برخه کي تشويق کوم او ده ليا زيار کښلو ورته وايم ښاغلى بوريوال کاکړ په خپله شاعري کي د پښتانه قام بې وزلي او در په دري ژاړي او تر خپله وسه يې ده يوالي اوقام پرستۍ پر لور رابولي او نوموړي ده لوئ او تاريخي افغانستان په هر غم او دړد ځان گډ احساسوي اوده هيواد هر ځائ ورته خپل او گران دئ ٠ ده دې له پاره به ده نوموړي يوازي دا يو شعر کافي وگڼو چي وائ.

  

ده خپل گران دوست بوريوال کاکړ په شمول ټول پښتانه ټبر ته اوږد او له خوشحالئيو ډک ژوند غواړم او ده ټولو پښتنو ليکوالو دي ژبه په حق او روښتيا وئيلو گويانه او قلم دې په داسي څه کښلو بريالئ وي چي ده لراوبر پښتانه قام د يوالي ثوب وگرزي٠

وېشنيزه:پښتانه شاعران
غزاله جاوید

**غزاله جاوېد** *(January 1, 1988 – June 18, 2012)د [[خيبر پښتونخوا|خېبر پښتونخوا]]  د سوات يوه مشهوره پښتنه سندرغاړې وه *'غزاله''' په 2004 کال کې خپل هنر او موسیقي ته مخ کو او ډیرو خلکو د پاکستان شمال کې هغې غږ سره مینه لري  او په افغانستان او ټول پښتانه په نرۍ کې هغۍ هنر او غږ سره مینه لري . هغه د سوات په درې کې په 1 د جنوري د 1988 کال کې زېږېدلې وه  او کله چې طالبانو سوات تر خپلې ولکې نيولی و نو پېښور ته يې کډه وکړه او هلته يې په سندروييلو پيل وکړ. غزاله جاوېد په ۱۸ د جون، ۲۰۱۲ ز. کال په پېښور کې خپل کې ووژل شوه.

## سرچینه

وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې
حسنه پور

**حسنه پور** هغه پور چی په مقابل کی کومه گټه لاسته راوړی او چی څه ورکړی وی هغه بیرته واخلی. دا سمه ده چی د حسنی پور په مقابل کی کومه گټه نشته خو مونږ مسلمانان پدی ایمان لرو چی دهری حسنی په مقابل کی به له مونږ سره نیکی کیږی یا پدی نړۍ کی او یا په اخرت کی، دا هم په خپل ځای پریږدو د قرض حسنی په ورکولو سره په ټولنه کی د ورورگلوۍ او مرستی حس را ژوندی کیږی.

وېشنيزه:اسلامي وټه
زېټور فورترا

**زېټور فورترا** (په چیکي: **Zetor Forterra**) د زېټور ټراکټورونو څخه دي چی د ۲۰۰۱ کال راهیسي د چېک په جمهوریت کی د برنو په ښار کی جوړېږي. دغه ټراکټور د کرهڼو ماشینونو د وړلو او کشولو لپاره کارېږي. زېټور فورترا کولای شی د ۴ یا ۶ سلننډره ماشین ولري او حداکثر سرعت یی ۴۰ کیلومترو په ساعت کی ته رسېږي.

وېشنيزه:زېټور ټراکټورونه
زېټور زېټ – ۲۵

**زېټور زېټ – ۲۵** (په چېکي: **Zetor Z-25**) د زېټور برنو شرکت لمړني ټراکټور دي چی د ۱۹۴۶ کال څخه تر ۱۹۶۲ کال پورې جوړېده. دغه ټراکټور په ۱۹۴۵ کال کی طرح شو . د زېټور ۲۵ لمړني ماډلونه لمړني ځل په ۱۹۴۶ کال کی په نندارتون کی په پراگ کی لیدل شول تر ۱۹۶۲ کال پورې ۱۵۸،۵۷۰ ټراکټورونه جوړ شوی وو او تر ۱۹۶۵ کال پورې تقریبًا ۹۸،۰۰۰ ټراکټورونه خارج ته صادر شوی وو. زېټور ژېټ – ۲۵ یوه ۲ سلندره ماشین لري چی د اوبو پواسطه سړېږي. د سلندرو حجم ۲۰۷۸ سینتیمتره مکعب دي او د ماشین قدرت ۲۶ کیلو واټ دي.

وېشنيزه:زېټور ټراکټورونه
شکودا سوپرب

**شکودا سوپرب** (په چیکی:**Škoda Superb**) یو شخصی او کورنۍ موټر دي چی د ۲۰۰۱ کال راهیسی د چېک په جمهوریت کی جوړېږي.

وېشنيزه:شخصي گاډي
وېشنيزه:شکودا گاډي
شکودا اوکټاويا

**شکودا اوکټاويا**(په چېکي :*Škoda Octavia*) د شکودا شخصي موټرونو څخه دي چی د ۱۹۹۶ کال څخه  په چېک جمهوریت، هندوستان او چین کی جوړېږي.

وېشنيزه:شکودا گاډي
شکودا فابيا

**شکودا فابيا**(په چېکي :*Škoda Fabia*) د شکودا شخصي او کوچني موټرونو څخه دي چی د ۱۹۹۹ کال څخه  په چېک جمهوریت، روسیه او چین کی جوړېږي.
وېشنيزه:شکودا گاډي
پراگا وې ۳ اس

**پراگا وې ۳ اس** (په چېکي:Praga V3S, vétřieska, vejtřaska) د درو ټنو پوځي باروړونکي موټر دي چی د چکوسلواکيا په جمهوريت کی د ۱۹۵۳ کال څخه تر ۱۹۸۵ کال پورې جوړېده او په دي وخت کی دغه موټر د نړۍ تر ټولو ښه باروړونکي موټر وو. دغه باروړونکي موټر په ځانگړي ډول د چکوسلواکیا د پوځ لپاره جوړ شو خو څو کلو وروسته د پراگا غیر پوځی باروړونکي موټر هم جوړ شو.
## توصيف
د پراگا وې ۳ اس باروړونکي موټر د ۶ سلننډره ډیزلي ماشین (ټاټرا ۱-۹۱۲ ) لري چی د هوا پواسطه سړېږي. حجم یی ۷۴۱۲ سانتیمتر مکعب دی او قدرت یی ۷۰ کیلو واټو ته رسېږي. د موټر سرعت ۶۰ کیلومټره په ساعت کی دي.   
 

وېشنيزه: پراگا گاډي
ټاټرا ۱۴۸

**ټاټرا ۱۴۸** (په چیکی کی:**Tatra 148**)د ۱۲ ټنو باروړونکي موټر دي چې د ۱۹۷۲ کال څخه تر ۱۹۷۲ کال پورې د چکوسلواکیا په جمهوریت کې جوړېده.

وېشنيزه:ټاټرا گاډي