په پولنډ کې ټول‌ وژنه

دغه ټول وژنه، په پولنډ کې د نازي جرمني له خوا د مړینې د کمپونو له جوړولو، د جرمنیانو له خوا د ګاز ون( vans)ـ یوه لارۍ وه چې د ګاز د ګرځنده چمبر په توګه په دویمه نړیواله جګړه کې کارول شوې وه او د روح وژونکې په معنا وه ـ له کارولو او د ليتوانیايي او اوکرایني مرستو پر مټ د الماني سرتېرو له ډله‌ییزو ډزو سره په نښه شوې وه. د ټول‌وژنې کمپونو د پولنډي یهودیانو او هغو یهودیانو په نابودۍ کې اساسي رول درلود، چې د جرمني په واسطه له لویدیځې او سويلي اروپا نه بېل شول.

د جرمني د پېچلې بیوروکراسۍ هره څانګه، د کورنیو چارو او مالیې له وزاتونو نه نيولې تر الماني اقتصادي واحدونو، شرکتونو او دولتي رېل ګاډو پورې ټول د وژنې په بهیر کې شامل وو.  د نازي تر اشعال لاندې پولنډ د یهودي نفوس شاوخوا ۹۸ سلنه برخه په اور سره د وژنې(هلوکاست) په ترڅ کې ووژل شول. نژدې ۳۵۰۰۰۰ پولنډي يهودیان، له جنګ نه ژوندي پاتې شول. ډېری ژغورل شوو هېڅکله د نازي تر اشغال لاندې پولنډ کې ژوند نه کاوه، خو د ۱۹۳۹ او ۱۹۴۰ز کلونو په بهیر کې یې د پولنډ په هغو سیمو کې ژوند کاوه چې، د شوروي تر اشغال لاندې وې او په ۱۹۴۱ز کال کې د جرمني له پرمختګ نه د مخنیوي په موخه وتښتېدل یا د شوروي له خوا د ختیځ پر لور بې ځایه شول.

له ۳۰۰۰۰۰۰ نه زیاتو پولنډي یهودیانو نه، چې د نازیانو په کمپونو کې په جبري ډول کار ته تبعید(شړل) شوي وو، یوازې ۵۰۰۰۰ کسان ژوندي پاتې شول.  

## مخینه(شالید)
پر پولنډ د ۱۹۳۹م کال تر یرغل وروسته، نازي آلمان او د شوروي اتحاد د مولوتوف-ریبنترب (Molotov–Ribbentrop) د محرمانه تړون له پروتوکول سره سم پولنډ په اشغالي سیمو/زونونو وویشه. د پولنډ لویدیځه پراخه سیمه د جرمني ضمیمه شوه. د پولنډ د خاورې شاوخوا ۵۲ سلنه خاوره په ځانګړ ي ډول د کرېسې (Kresy ) سرحدي سیمې چې د ۱۳۰۰۰۰۰پولنډي یهودیانو په ګډون شاوخوا له ۱۳.۲ تر ۱۳.۷ میلیونه کسانو په کې ژوند کاوه د شوري اتحاد ضمیمه شوه. شاوخوا له ۱۵۷۰۰۰ نه تر ۳۷۵۰۰۰ پولنډي یهودیان یا شوروي اتحاد ته وتښتېدل یا هم د شوروي اتحاد د لوړپوړو چارواکو له خوا ختیځ ته تبعید شول. هغه پولنډي یهودیانو چې له بیعت کولو نه ډه‌ډه کوله په څو میاشتو کې د شوري په سیمه کې له قومي پولنډیانو سره د شوروي داخلي ژورو ته وشړل. د تبعید شویو پولنډي يهودیانو شمېر د اټکل له مخې له ۲۰۰۰۰۰ نه تر ۲۳۰۰۰۰ پورې و چې ماشومان، ښځې او نارینه په کې شامل وو. 

دواړه نیواکګر/اشغالګر ځواکونه د پولنډ د خپلواک دولت له شته‌والي سره مخالف وو. که څه هم د شوري ولکه لنډ مهاله وه، ځکه د شوروي او جرمني تر منځ تړون چې په مسکو کې امضأ شوی د ۱۹۴۱م کال د جون په ۲۲ د شوروي تر یرغل لاندې سیمه باندې د جرمني له برید سره مات شو(نقشه وګورئ). له ۱۹۴۱ نه تر ۱۹۴۳ ټول پولنډ د جرمني په واک کې و.عمومي نیم استعماري دولت چې د پولنډ په مرکز او سویل لویدیځ کې رامنځته شوی و، د تر اشغال لاندې پولنډ ۳۹ سلنه خاوره یې جوړوله.  

## د نازي د لږه کیو د رامنځته کولو پالیسي
له دویمې نړیوالې جګړې نه مخکې، په پولنډ کې ۳۵۰۰۰۰۰ یهودیان وو، چې په اصل کې يې په ښارونو کې ژوند کاوه او د عمومي نفوس شاوخوا لس سلنه برخه یې جوړوله. د پولنډي يهودیانو د تاریخي موزیم پولېن (POLIN) ډېټابېس په هېواد کې د یهودیانو د ۱۹۲۶ ټولنو په اړه معلومات وړاندې کوي. په ۱۹۳۹ز کال کې د روڼ‌اندو د وژلو او د پولنډ تر فتحې وروسته، د یهودیانو ضد د جرمنیانو لومړۍ اقدام د پولنډ له لانجمنو سیمو نه چې د درېیم رایک (Reich) له خوا الحاق شوې وې، د یهودیانو د اېستلو(اخراج) سیاست و. د لوی پولنډ او پومیريليا (Pomerelia) ترټولو لویدیځ ولایتونه، د بشپړ الماني کولو په موخه د لېبېنزرام (*Lebensraum*) کډوالو د استعمار له لارې د وارټلېنډ (Wartheland) او ډېنزېک وېسټ –پروشيا (Danzig-West Prussia) په نامه، د نوي جرمني رایشګاو (*Reichsgaue* ) ته واوښتل. د لوډز (Łódź) ښار چې په مستقیم ډول د ووردېګو (*Warthegau* ) له نوې سیمې سره ضمیمه شوی و، د لومړي ځل لپاره شاوخوا ۴۰۰۰۰ پولنډي یهودیان جذب کړل، چې له شاوخوا سیمو نه په زور اېستل شوي وو. په ټوله کې ۲۰۴۰۰۰ یهودي وګړي، د لوډز په ښار کې منزوي(تجرید) شول. په پيل کې دوی باید عمومي دولت ته شړل شوي وی. په هر حال د یهودیانو د له منځه وړلو پراخ وروستی مقصد، تر هغه پورې پرانیستی و، چې وروستۍ حل لاره دوه کاله وروسته پیل شوه.  

تر اشغال وروسته سملاسي د پولنډي يهودیانو پر وړاندې زور زیاتی د جرمني اشغالګرو چارواکو په واسطه په ځانګړي ډول په لویو ښاري سیمو کې پیل شو. په لومړي یو نیم کال کې نازیانو ځانونه د یهودیانو د ګټو لپاره د دوی د ارزښتمنو شتمنیو او ملکیتونو په اېستلو پورې محدود کړل او د لنډمهاله منزوي کولو له لارې يې د غلامۍ کار ته مجبور کړل. د دې دورې په ترڅ کې جرمنیانو د یهودایانو ټولنو ته امر وکړ چې د یهودیانو شوراګانې (*Judenräte*) رامنځته کړي، تر څو د تجرید شویو سیمو (ګيټو/ ghettos) اداره پر غاړه واخلي او د اوامرو د لېږد په برخه کې سخت د مسؤلیت احساس ولري. ډېری د یهودو تجرید شوې سیمې (ګيټو- ghettos) په ښارګوټو او ښارونو کې چېرته چې مخکې د یهودیانو ژوند ښه تنظیم و جوړې شوې وې. د لوجستیکي دلیلونو له امله په اشغال شوي پولنډ کې هغه ښارګوټي چې د رېل پټلۍ نښلونه يې نه لرله منحل شول. د تبعید په یوه پراخ اقدام کې چې د بار وړلو له رېلونو نه کارونه په کې شامله وه، ټول پولنډي یهودیان د ټولنې له نورو برخو نه په یوه نړېدلې سیمه (Jüdischer Wohnbezirk) کې د رېل پټلۍ شته لارې ته څېرمه بېل کړای شول. د خوړو مرستې په بشپړ ډول د نازي ګوند د خوندیتوب سازمان (اېس اېس -SS)  پورې تړلې وې. په لومړیو کې يهودیان په قانوني ډول د ډوډۍ له پخولو نه منع کړل شوي وو، هغوی په نا پرله پسې ډول له عامه خلکو نه محصوراو بند کړل شوي وو.     د ورسو په تجرید شوې سیمه (ګېټو- ghetto) کې له ټولې فرانسې نه زیات شمېر یهودیان ځای پر ځای شوي وو. د لوډز تجرید شوې سیمې د یهودیانو شمېر له ټول هالنډ نه زیات و. د هغو یهودیانو شمېر چې په کراکوف (Kraków) ښار کې يې ژوند کاوه، له ټولې ايټالیا نه ډېر و او په حقیقت کې د پولنډ هر منځنی ښار د ټولې سکاندینویا په پرتله، د یهودانو زیات شمېر نفوس درلود. د عمومي دولت د څلورو اصلي زونونو په پرتله د اروپا ټول ختیځ (مجارستان، رومانیا، بلغاریا، یوګوسلاویا او یونان )د یهودو لږ نفوس درلود.  په جګړه ځپلي پولنډ کې د یهودیانو سخت حالت، د تجرید شویو سیمو (ghettos) د شته‌والي د تعریف پر بنسټ په پړاوونو وېشلی شو. د تجرید شویو سیمو له رامنځته کېدو نه مخکې، له ځورولو او شکنجې نه تېښته د اعدام په غیرقانوني سزا کې ښکېله نه وه. هغه مهال چې تجريدي سیمې له دننه خوا نه وتړل شوې، د ناروغیو او لوږې په سبب مړینه نه کابو کېدونکی فساد و، چې یوازې پولنډي داوطلبانو د خوړو او درملو د غیر یهودي قاچاق‌وړونکو په واسطه را کم شو او دا هغه څه وو چې، رېنګبلوم (Ringelblum ) له خوا په شلمه پېړۍ کې د دوو قومونو د وګړو تر منځ د تاریخ د غوره پاڼو په توګه وستایل شول. په ورسو (Warsaw) کې مصرف شوي ۸۰ سلنه خوراکي توکي، په ناقانونه ډول تجرید شویو سیمو ته د ننه کېدل. د جرمنیانو له خوا د خوراکي توکو پېژندل شویو کوپونونو د بقا لپاره يوازې ۹ سلنه لازمه انرژي تامينوله. د ۱۹۴۰ ز د نومبر او ۱۹۴۳ ز د مې میاشتې تر منځ په دوو نیمو کلونو کې شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ یهودیان د ورسو په تجریدي سیمه کې له لوږې او ناروغۍ نه په جبري ډول ووژل شول او د ۱۹۴۰ د مې او د ۱۹۴۴ د اګست میاشتې تر منځ په څلورنیمو کلونو کې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کسان د لوډز په تجریدي سیمه کې په قتل ورسېدل. د ۱۹۴۱ز کال په پای کې تجرید شویو یهودیانو هېڅ پانګه نه درلوده چې د اړینو خوړو د ترلاسه کولو لپاره يې د نازي ګوند د خوندیتوب سازمان (اېس اېس - SS) ته تحویل کړي. توليد‌پالونکو چې د جرمني چارواکو تر منځ د تشبث له لارې د یهودیانو د په ځان بسیا کولو لپاره هڅه کوله، یوازې پر شوروي اتحاد د جرمني تر یرغل وروسته په تدریجي ډول برلاسي شول.  په دې توګه تر ټولو نومیالۍ تدریجي سیمې په لنډمهاله ډول داړتیا وړ توکو د تولید په برخه کې ثابتې شوې، داسې چې هلته د یهودي نفوس د مړینې په کچه کې کموالی راغی. 

## سرچینې

## Works cited

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Musiał, Bogdan (ed.), "Treblinka — ein Todeslager der Aktion Reinhard", in: *Aktion Reinhard — Die Vernichtung der Juden im Generalgouvernement*, Osnabrück 2004, pp.&nbsp;257–281.
* 
* 
* Paulsson, Gunnar S. *Secret City: The Hidden Jews of Warsaw, 1940–1945*. New Haven: Yale University Press, 2002, 
* Sterling, Eric; Roth, John K. (2005), Life in the Ghettos During the Holocaust. Syracuse University Press, 356 pages.
*