د ۱۷۰۱ زکال د حل او فصل قانون

د حل او فصل قانون د انګلستان د پارلمان یو له هغو قوانینوڅخه دی چې په ۱۷۰۱ زکال کې یوازې پروتستانتانو ته د انګلستان او ایرلنډ د تاجونو د محدود کولو په موخه تصویب شو. د دغې لایحې اغېز دا و چې د لومړي چارلز لمسیان (د هغه د پروتستانت لمسۍ شهزادګۍ (وروسته ملکې) آن پرته) یې نور له ځای ناستوب څخه محروم کړل ځکه چې د تاج او تخت راتلونکی نوبت د هانوور الکتریس سوفیا ته چې د شپږم او لومړي جمیز لمسۍ او پروتستانت وه اړوند کېده. له هغې وروسته دغه تاجونه یوازې د هغې غیر کاتولیک وارثینو ته پاتې کېږي. 

د ۱۵۵۸ زکال د برترۍ قانون (Act of Supremacy) د انګلستان د پاچا تر حاکمیت لاندې د انګلستان د کلیسا خپلواکي د روم له کاتولیکې کلیسا څخه تائید کړه. په ۱۶۸۸ زکال کې د ځلاند انقلاب په نامه د مشهور سیاسي کړکېچ د رامنځته کېدو یو له اصلي عواملو څخه د انګلستان په کلیسا باندې د رومن کاتولیک پاچا دویم جیمز برید و. جیمز د خپلې مشرې پروتستانت لور دویمې مري او د هغې د مېړه دریم ویلیام په ګټه واک پرېښود. د ژوندیو ماشومانو په تولید کې د ویلیام او مري او همدارنګه د مري د پروتستانت خور – راتلونکې ملکې آن – پاتې راتلل او همدارنګه د تاج او تخت پر سر د ستورات کورنۍ د پاتې رومن کاتولیک غړو ترمنځ ناندریو د حل او فصل د قانون جوړېدو ته اړتیا رامنځته کړه. د وراثت هغه لړۍ چې د هانوور سوفیا رامنځته کړه، د پاچا لومړي جیمز د لمسیانو ترمنځ پاتې شوې کوچنۍ ډله وه چې له هغو اړ کړای شوو پروتستانتانو څخه جوړه وه چې د انګلستان له کلیسا څخه یې د ملاتړ لیوالتیا لرله. هغه مهال چې سوفیا د ۱۷۱۴ زکال د جون په اتمه مړه شوه، د نوموړې له مړینې دوه میاشتې وړاندې د ۱۷۱۴ زکال د اګست په لومړۍ نیټه د هغه زوی لومړی جورج واک ته ورسېد او په بریتانیا کې د هانوور لړۍ واکمني یې پیل کړه. 

دغه قانون د لویې بریتانیا د پاچاهۍ په جوړېدو کې کلیدي رول ولوباوه. انګلستان او سکاټلنډ له ۱۶۰۳ زکال راهیسې مشترک پاچا درلود، خو دغه هېوادونه په جلا توګه اداره کېدل. د سکاټلنډ پارلمان د انګلیسانو په نسبت د ستورات کورنۍ د پاچاهۍ له ختمېدو سره له هغه مهاله لیوالتیا لرله چې لا انګلیسي شوي نه و او د سکاټلنډ پاچایان و. 

د حل او فصل د قانون له مخې هر هغه کس چې رومی کاتولیک شي او یا هم له رومي کاتولیک سره واده وکړي د تاج او تخت له ارث وړلو څخه محروم کېږي. دغه قانون همدارنګه د بریتانیا په دولت کې د بهرنیانو په ونډې او د انګلستان د پارلمان پر وړاندې د پاچا د واکونو پر وړاندې یو لړ محدودیتونه رامنځته کړل. د دغه قانون یو لړ مقراراتو د راتلونکو قوانینو له مخې بدلون موندلی.

د ۱۶۸۹ زکال د حقونو له منشور سره یوځای، د حل او فصل قانون د اساسي قانون یو له هغو اصلي قوانینو څخه دی چې نه یوازې د بریتانیا د پاچاهۍ پر تاج او تخت بلکې د ټولو ټول ګټو هېوادونو د قلمرونو پر ځای ناستوب د ژمنتیا او یا هم حاکمیت له مخې حاکم دی. د حل او فصل قانون په هېڅ اړوند قلمرو کې د بدلېدو وړ نه دی، مګر دا چې د اړوند قلمرو د پارلمان له خوا د کنوانسیون (معیار) پر بنسټ د نورو ټولو قلمرونو په هوکړه ترسره شي ځکه چې د مشترک تاج ځای ناستوب ته اړوند کېږي. 

په ۲۰۱۱ زکال کې د پرث له هوکړې وروسته د ۲۰۱۵ زکال د مارچ په ۲۶ مه په ټولو ټول ګټو قلمرونو کې د دغه قانون تعدیل د اجرا وړ وګرځېد او له یو رومن کاتولیک سره د واده کولو له امله د ځای ناستوب د حق له لاسه ورکول یې لغو کړل. د دغه قانون نور موارد په خپل ځواک سره پر خپل ځای دي. 

## اغېزې
د بېلابېلو لاملونو له امله بېلابېلو مشروطیت غوښتونکو د حل او فصل د قانون ستاینه کړې: هنری هالام دغه قانون «زموږ د اساسي قانون مهر» بللی؛ ډیوېد لیندزی د هغو اهمیت د ۱۶۸۹ زکال د حقونو د منشور څخه زیات بللی. ناماني تارکوف لیکي: «که چېرې په پام کې وي موږ پراخ بحث وکړ، کولای شو ووایو چې له ستر منشور (تر ډېره پورې د هغو د پایلو له امله) وروسته د حل او فصل قانون د انګلیس د تاریخ تر ټولو مهم قانون دی».

### له انګلنډ او ولز سره د سکاټلنډ اتحاد
له ډېری اړخونو څخه د حل او فصل قانون د لویې بریتانیا د پاچاهۍ د جوړولو په موخه له انګلستان او ولز سره د سکاټلند د اتحاد اصلي لامل دی. د سکاټلنډ پارلمان د حل او فصل له قانون څخه خوښ نه و او په غبرګون کې یې په ۱۷۰۴ زکال کې د امنیت/خوندیتوب قانون تصویب کړ چې د هغو له مخې سکاټلنډ د ملکې آن لپاره د خپل ځای ناستي د ټاکلو حق خوندي کړ. په دې بنسټ د انګلستان پارلمان پرېکړه وکړه چې د بریتانیا د راتلونکي ثبات او هوساینې څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه د هغې له مړینې وړاندې د دغه دوه ملتونو او پارلمانونو بشپړ اتحاد اړین دی. 

له دې امله هغو د انحصاري قوانینو له ترکیب (د ۱۷۰۵ زکال د پردي قانون یا Alien Act)، سیاستونو او بډو په مرسته دغې موخې ته د رسېدو په موخه د دریو کلونو په ترڅ کې د ۱۷۰۷ زکال د اتحادیې قانون ته لار برابره کړه. دغه بریا د ۱۶۰۶ زکال او ۱۶۸۹ زکال ترمنځ د سیاسي اتحاد د رامنځته کولو په موخه د هغه څلور ځلې هڅو سره پر خلاف وه چې په دواړو پاچاهیو کې د سیاسي ارادې د نشتوالي له امله له ماتې سره مخ شوې وې. د اتحادیې د هوکړې د دویمې مادې له مخې چې د بریتانیا د تاج او تخت ځای ناستوب یې توضیح کاوه، د حل او فصل قانون د سکاټلنډ د قوانینو برخه وګرځېد. 

### د پاچاهۍ ځای ناستوب
دغه قانون د انګلستان د پاچاهۍ له وراثت څخه د دویم جیمز له محروم کولو سربېره (چې د سلطنتي هوکړې له ترلاسه کولو څو میاشتې وروسته ومړ) د هغه رومن کاتولیک اولادونه (شهزاده جیمز (پخوانی مدعي) او سلطنتي شهزادګۍ) او د دویم جیمز د کشرې خور شهزادګۍ هنریتا بچیان یې هم د سلطنت له وراثت محروم کړل. د هنریتا لور د ساردینا ملکه آن وه چې رومن کاتولیکه وه او له ۱۸۰۷ زکال وروسته ټول یعقوب پالونکي مدعیان د هغې له نسله دي. 

د لومړي چارلز مشروعو اولادونو یا اولاد نه لرلو ته په پام (د هغه د دوو لمسیانو؛ ملکې دویمې ماري او د هغې د ځای ناستې ملکې آن اړوند) او یا هم دا چې که هغوی رومن کاتولیک وي، د پارلمان انتخاب د هانوور سوفیا ته محدود و چې د د بوهمیا د مرحومې الیزابت او پاچا لومړي جیمز یوازنۍ لور وه او له ماشومتوبه ژوندۍ پاتې شوې وه. الیزابت ۹ ماشومان لرل چې ټول تر بلوغه ورسېدل او سوفیا یې تر ټولو کوچنۍ وه. له دې سره په ۱۷۰۱ زکال کې سوفیا د هغوی تر ټولو مشره پروتستانت وه او له همدې امله یې د انګلستان پر تاج او تخت باندې ادعا مشروع ګڼل کېده. 

## اوسنی حالت
د حل او فصل قانون سربېره پر دې چې د بریتانیا د قوانیونو څخه دی، د هغو هېوادونو او قلمرونو قوانینو ته یې هم لار موندلې چې د بریتانیا د پاچا تر واکمنۍ لاندې دي. دغه قانون د ۱۵ ټول ګټو قلمرونو او همدارنګه هغو ته د اړوندو قضایي حوزو د قوانیونو برخه ګرځېدلی. د ټاکل شوي کنوانسیون، د ۱۹۳۱ زکال د ویسټ منېسټر له اساسنامې او راتلونکو قوانینو سره په مطابقت د حل او فصل قانون (د ټول ګټو قلمرونو د ځای ناستوب له نورو حاکمو قوانینو سره یوځای) یوازې د ټولو قلمرونو (او په یو شمېر فدرال قلمرونو کې د دغو فدراسیونونو د ټولو انتخابي برخو) په هوکړې سره د بدلون وړ دی. د ۲۰۱۳ زکال د تاج او تخت د ځای ناستوب قانون د دغه قانون ډیری مفاد بدل کړل. 

## سرچينې