پر اوکراين باندې د روسيې د ۲۰۲۲ز کال يرغل پېژندګلوي

د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ او اپرېل کې روسي ولسمشر ولاديمير پوتين (Vladimir Putin) روسي پوځ ته امر وکړ، چې له اوکراين سره په خپله نږدې پوله او کريميا کې د زرګونو نظامي پرسونل او تجهيزاتو راټولول پيل کړي، چې دا په ۲۰۱۴ ز کال کې د کريميا له تړلتيا راهيسې د تر ټولو پراخه سمبالونې استازولي کوي. دې چارې د يو شوني بريد په اړه د اندېښنو له امله يو نړيوال کړکېچ پر مخ یووړ.. د سپوږمکۍ انځورونو د زغره والو، راکټونو او درندې وسلو لېږدونې وښودلې. ياد ځواکونه د ۲۰۲۱ز کال  په جون کې يوه برخه کې بېرته اېستل شوي وو، که څه  هم، بنسټ يا جوړښت يې لا تر اوسه پر ځای پاتې و. د پوځي ځواک دويم ځل زياتېدل د ۲۰۲۱ ز کال په اکتوبر کې پيل شول، چې دا ځل يې د سرتېرو شمېر پراخ  و او په نويو جبهو کې خپاره شول. په ډسمبر کې له ۱۰۰۰۰۰ څخه زيات روسي ځواکونه د اوکراين شا او خوا درې اړخونو ته راټول شوي وو. د روسيې د نظامي ځواک د زياتېدلو تر څنګ روسي چارواکو د ۲۰۲۱ ز کال  له نومبر څخه د ۲۰۲۲ز کال  تر فبروري پورې په پرله پسې ډول رده کړه، چې روسيه پر اوکراين باندې د بريد پلانونه لرل. 

ياد کړکېچ په Donabs کې د روانې جګړې (اوسنۍ – ۲۰۱۴ز کال) سره تړلی دی، چې په خپل وار د روسيې او اوکراين تر منځ د جګړې برخه ده. د ۲۰۲۱ ز په ډسمبر کې روسيې د دوه تړونونو مسوده وړاندې کړه، چې د هغه څه غوښتنه په کې وه چې «امنيتي ضمانتونه» يې باله. يادونو تړونونو په قانوني ډول د شمالي اتلانتيک د تړون سازمان (NATO) سره د اوکراين نه يو ځای کېدل او همدارنګه په ختيځه اروپا کې د ناټو په ځواکونو او دېره تجهيزاتو کې کمښت رانغاړه. په بشپړ ډول د غوښتنو د نه پوره کولو په حالت کې روسيې د نامعلومه نظامي ځواب ګواښ وکړ. ناټو يادې غوښتنې رد کړل او روسيې ته يې پر اکراين د يرغل زياتولو په حالت کې، د چټکو او سختو اقتصادي بنديزونو خبرداری ورکړ. دا کړکېچ د زياتو روښانفکرانو له لورې د سړې جګړې څخه راوروسته په اروپا کې يو له تر ټولو پياوړو کړکېچونو په توګه بيان شو. د نړيوالو چارو شنونکي Fiona Hill د ۲۰۲۲ ز کال  د فبروري په ۲۸ مه يادونه وکړه، چې پر اوکراين دا بريد يوه بله نښه ده چې درېيمه نړيواله جګړه دوام لري. 

د ۲۰۲۲ ز کال د فبروري پر ۲۱ مه روسيې د ډونيټسک د خلکو جمهوريت او لوهانسک د خلکو جمهوريت په نومونو ختيځ اکراين کې دوه بېلې شوې سيمې په رسمي ډول د خپلواکو دولتونو په توګه وپېژندلې او «له Minsk Protocol څخه د روسيې د اغېزناکې وتنې» په توګه په تعبير شوي حرکت کې يې؛ Donbas ته ځواکونه خپاره کړل. بېل شوي جمهوريتونه د خپل اړوند Ukrainian oblasts په پولو کې په رسميت وپېژندل شول، چې د تماس له کرښې څخه خورا هاخوا يې وغځول. د فبروري پر ۲۲ پوتين وويل چې: د Minsk تړونونه نور د باور وړ نه وو. په همدې ورځ د فدراسيون شورا (Federation Council) د رايو په يووالي په يادو سيمو کې د نظامي ځواک کارونې ته اجازه ورکړه. 

د فبروري د ۲۴ مې په سهار پوتين اعلان وکړ، چې روسيې په Donabs کې «ځانګړی نظامي عمليات» پيل کړ او پر اوکراين يې هر اړخيزه بريد پيل کړ. 

## مخینه
په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد له منحل کېدلو څخه وروسته اکراين او روسيې د نږدې اړيکو ساتلو ته دوام ورکړ. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراين د خپلو هستوي وسلو د پرېښودلو هوکړه وکړه او د امنيتي ډاډ په اړه يې د بوداپيسټ ياداښت (Budapest Memorandum on security Asssurance) په دې شرط لاسليک کړ، چې روسيه، بريتانيا او متحده ايالتونه به د اکراين د ځمکۍ بشپړتيا يا سياسي خپلواکۍ پر وړاندې د ځواک کارونې يا ګواښونو يو ډاډ خپروي. پينځه کالونه وروسته روسيه د اروپايي امنيت لپاره منشور (Charter for European Security) له لاسليک کوونکو دولتونو څخه و، چې دې منشور يو ځل بيا د هر يو غړي دولت ذاتي حق تاييد کړ، چې د اتحاد د تړونونو په ګډون (لکه څرنګه يې چې وده کړې ده) د خپلو امنيتي ترتيباتو په غوره کولو يا بدلولو کې خپلواک وي. 

له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د خپلواک هېواد په توګه د رسمي پېژندنې سره سره د شوروي اتحاد د سوسياليست جمهوريت د پخواني جموريت د يو جوړونکي په توګه؛ اکراين د روسيې د مشرتابه له لوري د خپل نفوذ د سيمې په توګه ګڼل شوې وه. په ۲۰۰۸ ز کال  کې روسي ولسمشر ولاديمير پوتين په ناټو کې د اکراين د غړيتوب پر وړاندې وينا وکړه. په ۲۰۰۹ ز کال کې روماني شنونکي lulian Chifu او مرستندويه ليکوالانو يې نظر ورکړ، چې د روسيې د اوکراين په اړه د بريژنيف د اصولو (Brezhnev Doctrine) يوې تازه نسخې ته دوام ورکړی دی. ياده نسخه په ګوته کوي چې د اوکراين حاکميت د ۱۹۹۰ز لسيزې په لومړيو او د ۱۹۸۰ ز لسيزې د وروستيو پر مهال د شوروي د نفوذ سيمې له ړنګېدلو څخه مخکې، د وارسا تړون د غړو دولتونو له حاکميت څخه نه شي زياتېدلی. دا نظريه د هغې منطق پر بنسټ جوړه شوې ده، چې د ۱۹۹۰ز  لسيزې په لومړيو کې د لويديځ د پخلا کولو په موخه د روسيې عملونه بايد د لوېديځ له لورې، د روسيې پر پوله د ناټو له پراختيا څخه پرته، له غبرګون سره مخامخ شوي وی. 

په (۲۰۱۴-۲۰۱۳ز کلونو)کې د Euromaidan خوځښت د برخې په توګه د اونيو لاريونونو څخه وروسته، روسي پلوي اوکرايني ولسمشر Victor Yanukovych او د اوکراين د پارلماني مخالفت (اپوزيسيون) مشرانو د ۲۰۱۴ ز کال د فبروري پر ۲۱ مه د ځای پر ځای کېدنې يو تړون لاسليک کړ، چې له وخته مخکې د ټاکنو غوښتنه يې وکړه. په سبا ورځ يې Yanukovych د استيضاح له رايې څخه مخکې له کيف څخه وتښتېد، چې د ولسمشر په توګه يې د نوموړي واکونه واخيستل. د اکريان د ختيځو سيمو د روسي ژبې مشرانو Yanukovych ته خپله تل پاتې ژمنتيا اعلان کړه، چې همدا په اکراين کې د ۲۰۱۴ ز کال روسي پلوې ګډوډۍ لامل شو. دا ګډوډي د روسيې له لورې د اکراين پر وړاندې د ګډې ترتيب شوې سياسي او نظامي مبارزې د برخې په توګه وهڅول شوه، چې په پای کې روسيې بريد وکړ او د ۲۰۱۴ ز کال په مارچ کې يې کريميا په خپلې خاورې پورې وتړله. د کريميا ياده تړلتيا په Donbas کې له جګړې څخه وروسته پېښه شوه، چې د ډونيتسک او لوهانسک د خلکو جمهوريتونو په نوم د روسيې له لورې د جوړو شويو نيمه دولتونو په رامنځته کېدنې سره د ۲۰۱۴ ز کال په اپرېل کې پيل شوه. د Minsk تړونونو جګړې ته اجازه ورکړه، چې په Donbas کې ښکته شي [پاتې شي يا رسوب وکړي] او د سيمې نږدې درېيمه برخه يې د بېلتون غوښتونکو په واک کې پرېښوده. دا کړکېچ جګړې ته د «کنګل شوې شخړې» د نوم ورکولو لامل شو.  

له ۲۰۱۹ ز کال راهيسې روسيې د يو ناتاييد شوي ټول نفوس له منځه له ۶۵۰۰۰۰ څخه زيات کورني روسي پاسپورتونه خپاره کړي دي، چې اوکرايني حکومت د سيمې د تړلتيا پر لور يو ګام وګڼه. د ۲۰۲۰ ز کال د سپټمبر په ۱۴ مه اوکرايني ولسمشر ولاديمير زيلينسکي (Volodymyr Zelenskyy د اوکراين د امنيت نوې ملې تګلاره (National Security Strategy) تصويب کړه، چې په ناټو کې د غړيتوب په نښه کولو سره، NATO سره د څرګندې ملګرتيا د پرمختګ لپاره اصول برابروي. زيلينسکي د کريميا د خپلواکه جمهوريت او د Sevastopol ښار په لنډ مهالي ډول د نيول شوې سيمې د ..... او بيا بشپړونې په تصويبولو سره؛ د ۲۰۲۱ ز کال مارچ په ۲۴ مه نېټه ۲۰۲۱/۱۱۷ ګڼه فرمان لاسليک کړ، چې ياد فرمان د کريميا د منشور يا دريځ (Crimean Platform) د فعاليتونو بشپړونکی دی. 

د ۲۰۲۱ ز کال په جولای کې پوټين د «د روسانو او اکراينيانو د تاريخي يووالي په اړه: On the Historical Unity of Russians and Ukrainians) تر سرليک لاندې يوه مقاله خپره کړه، چې نوموړي په کې خپل هغه نظر يو ځل بيا تاييد کړ، چې روسان او اوکراينيان «يو ولس» دی. امريکايي تاريخپوه Timothy Snyder د پوټين نظريه د امپرياليزم په توګه بيان کړه. بریتانوي ژورنالېست Edward Lucas ياده نظريه د تاريخي بياکتنې اصالت په توګه بيان کړه. نورو کتونکو يادونه کړې ده، چې روسي مشرتابه د معاصر اوکراين او تاريخ په اړه يې يو بل ډول [بې ډوله] نظر لري. 

روسيې ويلي دي چې: ناټو ته شونی اوکرايني لاسرسي او په ټوله کې د ناټو پراختيا د دوی ملي امنيت ګواښلی دی. پر وړاندې يې اوکراين او د روسيې ګاونډ نورو اروپايي هېوادونو پوتين په دې تورن کړی دی، چې د روسي سترواکۍ يا شوروي اتحاد د بيا جوړولو هڅه کوي او يرغليز نظامي سياستونه پلي کوي. 

## سرچينې