open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مکه ولايت

thumb|250px|مکه معظمه

مکه مكرمه د سعودي عربستان له ښارونو څخه يو ښار دى، چې د بيت الله شريف په درلودلو سره زموږ مسلمانانو لومړنې سپېڅلې ښار گڼل كېږي.

دې ښار ته د مشركانو او كاپرانو ننوتل منع دي، خو د اوسني واكمنو له بركته! ددې ښار دا سپېڅلتيا له خپو لاندې شوې، چې ښكاره ثبوت يې د بېنظيربوټو لخوا د يوې عيسوۍ وړل له ځان سره دى سپېڅلي ښار ته، او د ځينو ناوليو ولسمشرانو لپاره ان د بېت الله شريف دروازه خلاصول او ورننويستل، ان تردې چې د بېت الله شريف سر ته خېژولو باندې يې هم درېغ ندې كړې. حال داچې قرآن كريم د داسې خلكو ننوتل داسې سپېڅلو ځايونو ته په كلكه منع كړي دي.

د مكې مكرمې ښار د سرې بحيرې په ۸۰ كيلومترۍ كې موقعيت لري، چې د بحر له سطحې څخه ۳۳۰ متره لوړ پروت دى. دا ښار له جدې څخه په ۶۰ كيلو مترۍ او له مدينې منورې څخه د هجرت لوې لارې له سړك څخه ۴۲۵ كيلو مترو په واټ كې پروت دى. 
موږ مسلمانان پدې گروهه (عقيده) يو چې د ځښتن تعالى په فضل او كرم سره د اسماعيل عليه السلام د خپو لاندې د زمزم د اوبو چينه راوخوټېده. او د هغه مبارك له بركته پدې بېديا او وېجاړه دښته كې اوبه راپېدا شوې، خلك پدې ځاى كې استوگن شول او د مكې ښار يې د بيت الله شريف په شاوخوا ودان كړ.
دا ښار د ډبرينو غرو په منځ كې راگېر دى. د مسجد الحرام شاوخوا كورونه او لوړې ودانۍ جوړې شوي. دولت د خلكو د ستونزو راكمولو لپاره په غرونو او ډبرينو غونډيو كې سورنگونه ويستلي، ترڅو خلك په لنډ وخت كې له يو ځاى څخه بل ځاى ته ولاړ شي.
د مكې مكرمې هوا توده او له مدينې منورې څخه لږ څه نمجنه ده. 
دا سپېڅلې ښار په ۱۳۶۶هجري لمريز كال د ايراني شيطانانو لخوا يرغمل شوې ؤ، چې د وخت د واكمنو لخوا په ډېره ښه لار د خپلو اعمالو په سزا ورسول شول. 
كيسه داسې وه، چې د ايران وران كارو شيعه گانو، د حاجيانو په جامه كې بيت الله شريف ته ننوتل، چې له ځانو سره يې ډول، ډول وسلې هم لرلې. بيت الله شريف كې يې ټول حاجيان يرغمل كړل، او د بيت الله شريف د نړولو پلان يې عملي غوښتل. خو د ځښتن تعالى كړه وه، چې هغه چاودونكي مواد چې دوي به د بندر له لارې په خپلو بېگونو كې راتېرول، د يو ويښ او ذيرك څارندوى پام ځان ته واړاوه. كله چې يې ددوي بېگونه تالاشي كول، نو له جامو څخه به بېگ دروند ؤ، كله چې يې بېگ وشلاوه، نو يوه ډول چاودونكي مواد چې د وړو په څېر ول، ترلاسه كړل، او ټول هغه ورانكاري چې بېت الله شريف ته په لار ؤ، ونيول او هغه پاتې چې په بېت الله شريف كې سنگرونه جوړ كړي وه. د اوبو په پرېښودو او برېښنا وركولو سره ټول ووژل او د دوي ناپاكو وينو څخه بېت الله شريف خوندي پاتې شو.

## '''د سعودي عربستان لوى ښارونه'''
* ابها
* احساء
* الجبیل
* الخبر
* الرس 
* المذنب
* باحه
* بریده
* بکیریه
* بیشه
* تبوک 
* جده 
* جیزان
* حائل 
* خمیس
* دمام
* رابغ
* رأس
* ریاض (پلازمېنه)
* د ملک عبدالله اقتصادي ښار
* طائف
* ظهران
* عنیزه
* قطیف
* قنفذه
* مدینه
* مکه
* میسان 
* نجران
* ینبع

## '''د مکې معظمې جوماتونه'''
* مسجدالحرام
* د پېريانو (جن) جومات
* د حمزه رضي الله جومات
* د تنعيم جومات
* د البېعه جومات
* د خيف جومات

## تړلي لړليك
* د مسلمانانو سپېڅلي ځايونه

## '''[[د سعودي عربستان سپېځلي ځايونه]]'''
* د اسلام جغرافيه
* مکه معظمه
* مدینه منوره
* مشهد
* سامرا
* قدس
* نجف
* حرم معصومه
* کربلا
* کاظمین

## '''اخځليكونه'''
* **اردو ويكيپېډيا**
* **www.islamonline.net**

وېشنيزه:سعودي عربستان
صحابه

* ابوبکر صديق
*حضرت عمر فاروق رضي الله عنه
*حضرت عثمان رضي الله عنه
*حضرت علي كرم الله وجهه
*حضرت ابو ايوب انصاري
*حضرت ابو عبيده بن جراح رضي الله عنه
*حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله عنه
*حضرت سلمان پارسي رضي الله عنه
*حضرت عكرمه به ابي جهل رضي الله عنه
*حضرت عدي بن حاتم الطايي رضي الله عنه
*حضرت ابوذر غفاري رضي الله عنه
*حضرت عبدالله بن عباس رضي الله عنه
*حضرت حضرت عبدالله بن عمر رضي الله عنه
*حضرت ابو درداء رضي الله عنه
*حضرت زېد بن حارث رضي الله عنه
*حضرت اسامه بن زېد رضي الله عنه
*حضرت عبدالرحمن بن عوف رضي الله عنه
*حضرت سعدبن ابي وقاص رضي الله عنه
*حضرت ابوطلحه انصاري رضي الله عنه
*حضرت وحشي بن حرب رضي الله عنه
*حضرت زېدبن ثابت رضي الله عنه
*حضرت سراقه بن نوفل رضي الله عنه
*حضرت ابوهريره الدوسي
*حضرت معاذبن جبل
*حضرت ثابت بن قېس انصاري
*حضرت انس رضي الله عنه*

وېشنيزه:صحابه
وېشنيزه:صحابه کرام
مالک بدري

ارواپوه مالک بابېکېر بدري د اسلامي نړۍ نوموتې څېره ده، چې په ۱۹۲۴ز کال په سوډان کې زېږېدلې دى. 
د لسانس دوره يې په ارواپوهنې کې د بېروت له امريکني پوهنتون څخه په عالي درجه پاى او د ماسټرۍ دوره هم هورې سرته رسولې.

لسانس يې په ۱۹۵۶ز او ماسټري يې په ۱۹۵۸ز کال ترلاسه کړه.

دارنگه يې په همدې مسلک کې د دوکتورا مرحله د انگلستان په (Leicester) پوهنتون کې سرته ورسوله.

او د دوکتورا څخه وراخوا (Post Doctoral research) يې د ساپوهنې په څانگه کې د لندن له (middesex) له پوهنتون څخه ترلاسه کړه. 

مالک بدري  د ساپوهنې په ښوونه کې زياته تجربه لري، دارنگه څېړنې او اروايي ناروغانو په درملنه کې زيات کار کړې.

د ښوونې او درملنې زياتره وخت يې په دې پوهنتونو او ورغتونونو کې تېر کړې لکه: د بېروت امريکايي پوهنتون، د اردن پوهنتون، د ام درمان اسلامي پوهنتون (سوډان)، او د خرطوم پوهنتون (سوډان). 
دارنگه د يې د سوډان په پلازمېنه او د رياض په مرکزي روغتون کې د عصبي گډوډيو (Nerrous desorders) په کتنځي کې کار کړې.

او د رياض په پوهنتون کې د ارواپوهنې د کتنځي بنسټ اېښودونکې او چلوونکې هم پاتې شوې دى.

پروفېسور بدري د نړېوالو مسلکي ټولنولکه د سوډان د مسلمانو ټولنيزو ساينسپوهانو ټولنه، او د برتانيۍ د سلوکي روا ناروغ درملنې (Behaviour Psychotherapy) ټولنه...

## سرچينې

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:مسلمان ساپوهان
وېشنيزه:افريقايي فيلسوفان
وېشنيزه:مسلمان پوه اندي
وېشنيزه:فيلسوفان
دايکندي ولايت

**دایکندی** په افغانستان کې د 34 ولایتونو د جملې څخه دی چې په 1381 کال کې د پخوانې ولسمشر حامد کرزی له خواه د ارزګان ولایت نه جدا ولایت جوړ شو. دا وړاندیز د وخت مالی وزیر اشرف غنی احمدزی، کورنیو چارو وزیر علی احمد جلالی، حاجی محمد محقق دپلان جوړونی وزیر، او محمد حنیف اتمر د کلیو او پراختیا وزیر له وړاندی شو.

## پوهنه
## رسنۍ
د رسنیو په برخه کې په یاد ولایت کې دري راډیوګانې په FM موج خپرونی لري یادي راډیو ګانې عبارت دي له نسیم راډیو 8’89 FM، آفتاب راډیو او  دایکندی راډیو 9’88 FM بلدی خپرونی لري.

## ولسوالۍ
# نېلي ولسوالۍ
# اشتارلي ولسوالۍ
# خادر ولسوالۍ
# سنگ تخت ولسوالۍ
# شهرستان ولسوالۍ
# کجران ولسوالۍ
# گيزاب ولسوالۍ

## ژبې او کلتور
د دایکندی ولایت د مرکز نیلي او شاوخوا ډره یې وګړي د هزاره قوم اړوند دي او هزارګې سنتی رسم رسوم لري. د دې ولایت سويلي خوا او خاصکر ګیزاب ولسوالی کې پښتانه هم په یاد ولایت کې میشت دي.
لکه څنګه چې د ٢٠٠١-٢٠٢١ز جمهوریت په دوره کې د دايکندي ولایت په سويلي سیمو کې جګړه روانه وه ټول اجتماعي احصائيې یوازی نيلي ښار او ورته نیږدی ولسواليو کې ترسره شوي دي نو څکه د دايکندي ولایت دقیق قومي او جنسي احصائيه ترسره شوي ندي.

## اقتصاد
## زراعت

وېشنيزه:افغانستان
فرانسوي ژبه

**فرانسوی ژبه** (په فرانسوي:**Français**) د رومانی ژبو ځخه یوه ژبه ده چی په فرانسه، بلجیم، سویس، کاناډا او آفریقا کی ویل کېږي.
## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:فرانسه
مبارز ساپی

پیاوړی شاعراونامتو لیکوال ښاغلی خان محمد مبارز څاپی د لغمان ولایت د الیشنگ د ولسوالۍ اوسېدونکی دی، چې بیا ورسته ئې د بغلان په ولایت کې استوگنه غوره کړه.نوموړي د هیواد په مختلفو اداري څانگو کې کار کړی دی. وروستی ماموریت ئې د لغمان ولایت داداري مدیر په حیث سرته رسولی دی.
د ۱۳۴۱ هـ ش کې ئې شعرو شاعري پیل کړې. په ۱۳۵۷ کال پېښور ته مهاجر شوی او د څه وخت د تېرولو وروسته جرمني ته تللی، چې لا تر اوسه پورې په جرمني کې اوسي او د د پښتنو ټولنیز ولسواک گوند د پښتنو ټولنیز ولسولیز گوند (PSDP)پښتونخوا / افغانستان د مشرانو د جرگې غړی او د پښتونخوا مجلی د خپرونی جرگی عړی  دی.

## د لیکوال چاپ شوی کتابونه
#ژوبل احساس : ( د شعرونو ټولگه )
#گلپاڼه : ( د شعرونو ټولگه )
#زرپاڼه : ( د شعرونو ټولگه )
#دین ژبه او ملت : (په دریـو بـرخو کښې چې دوه برخې ئې څیړنـیز نـثر اودریمه برخه ئې اشعار دی )
#کاوون او کډوالۍ : اوله برخه قیصه او دوهمه برخه ئې شعرونه

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغاني ليکوال
وېشنيزه:افغانان
رابندرانات ټاگور

بټنوک|رابندرانات ټاگور
**ټاگور** د هند هغه نامتو شاعر وه چې د گيتا انجلۍ نغمو په نامه او ډېرې نورې ليکنې کړي. دی يو د هغه کسانو څخه دی چې د نوبل ادبي جايزه يې گټلې.

وېشنيزه:شاعران
هندي ليکوال
وېشنيزه:هندي شاعران
د خيرخانې کوتل

## د خير خانې کوتل يا د لمر نمانځني يوزراووه سوه کلن لرغونۍ معبد
 
خير خانه مينه د اوسني کابل ښار شمالي برخه ده ، چي د ښاروالۍ د اداري ويش له مخي ورته يولسمه ناحيه وايې . د کابل ښار له همدي برخي څخه د هيواد شمالي ولايتونو ته پخوانۍ ترانسپورتي لاره بيله سوې وه . شمالي ولاياتو ته د دي لاري په پيل کي يوه مخ لوړه ( کوتل ) سته چي د خير خاني کوتل په نوم ياديږي . داسيمه د خيرخانې د پخوانيو اوسيدونکو لرغونۍ مذهبي ټاټوبۍ او د عبادت ځاي وو .

د لومړي ځل لپاره په 1934 ميلادي کال د خيرخانې کوتل د فرانسوي لرغونپوهانو له خوا سروې او وسپړل سو. د دي سپړني په نتيجه کي د لمر نمانځني ( افتاب پرستي ) معبد پبداسو ، چي دري اتافونه او هغو ته د ورننوتلو منظمي لاري يې درلودې .د اتاقونو په وړاندي يو دالان جوړ سوۍ وو چي ښايې د عبادت کونکو له خوابه تر عبادت وړاندي دتياري لپاره کارول کيدۍ . په اتاقونو کي دننه د عبادت کونکو له خوا د مراسمو پرځاي کولو لپاره ځانگړوځايونونښانې څرگندي سوې . د هر اتاق په دننه کي په يو شان او يوه اندازه دري ډبرين څلي اباد سوي وه چي د عبادت کونکو لپاره يې لازمي اسانتياوي درلودې .

د لرغونپوهانو له نظره په معبد کي د دريو ډبرينو څلو شته والۍ داڅرگنده وي چي ښايې د هر څلي يا سکو پر سر د لمر رب النوع يوه مجسمه ايښودل سوې وه .د يو شمير نورو اثارو تر څنگ د ماتو شويو مجسمو ټوټې هم د سپړنو په جريان کي تر لاسه شويدي . په داسي حال کي چي د دې معبد څخه د سوريا يوه نسبتا مکمله مجسمه هم تر لاسه شول . د لرغونپوهانو له خوا د دي مجسمي کشف او د دي تر څنگ د نورو اثارو د تر لاسه کيدو ورسته په ډاگه کړل چي د خير خانې کوتل د لمر نمانځونکو يو لرغونۍ معبد دۍ چي تاريخي قدامت يې لږ تر لږه ( 1700 ) يو زراو اوسه کاله پخوا زمانو ته رسيږي .

د خير خانې د کوتل څخه تر لاسه سوې د سوريا مجسمه د سپيني مرمريني ډبري څخه جوړه سوې ده . په مجسمه کي د لمر رب النوع په يو روان تخت ناست دۍ چي د دوو اسونو له خوا وړاندي بيول کيږي . دوتنه د سوريا په ښۍ او کيڼه خواکي ليدل کيږي ، چي د سهار او ماښام د ستورو استازيتوب کوي .دا دوه تنه د سوريا هغه مريدان يا پيروان دي چي د دندا (Danda ) او پنگالا(Pangala ) په نومونو يې شهرت درلود .

د خير خانی په کوتل کي سپړني هغسي چي بايد پای ته رسيدلي وای ، بشپړي نه سوې ، يوازي د ځينو برخو په سپړلو بسنه وسوه او د پوره څيړني او کيندني لپاره يې د يوه تفصيلي پلان د جوړيدو پريکړه وسوه . پريکړه وسوه ،خوعملي نه سوه ، او داسيمه له نظره ولويدل . خو د روسي پوځونو د تاړاک پر مهال د خير خانې کوتل د يوه سترا تيژيک مورچل په توگه د روسي ځواکونو د څلويښتم اوردو د يوي ميکانيزه قطعي له خوا په 1981 ميلادي کال اشغال سو . په کوتل کي د نظامي ودانيو د جوړولو پر مهال يو شمير اثار او مجسمې په نامنظمه توگه وموندل سوې او بيا هغه اثار د يو سلسله تشريفاتي مراسيمو په ترځ کي د افغانستان ملي موزيم ته وسپارل سوه .

د سوريا مرمرينه مجسمه د فرانسوي لرغونپوهانو او په ځانگړي توگه د ښاغلي مسو الن دوگان په وسيله ترميم او ننداري ته کښيښودل سوه . د سوريا مجسمي ټولي برخي په هم هاغه شان ترميم سوي چي په پخوا کي وه ، يوازي دوه هغه د ليتوس گلان چي بايد د سوريا په لاسونو کي وای ، تر لاسه نه سول او د سوريا مجسمي د کوپړۍ شاتنۍ وړوکې برخه هم ونه موندل سوه . د دي مجسمي نوري برخي په پوره مهارت او علمي صلاحيت له سره ترميم او بيا جوړي سوې ، او په ملي موزيم کي تر 1993 ميلادي کال پوري وساتل سوې . له بده مرغه د خپل منځي جگړو پر مهال د ملي موزيم د نورو اثارو تر څنگ د سوريا دا مرمرينه او تاريخي مجسمه هم چور اوتالان سوه .

پوهنوال باوري
ابو سعيد احمد ساگزی

**ابو سعيد احمد ساگزی** د محمد زوی او د عبدالجليل ساگزي لمسی د سيستان د نومياليو پوهانو څخه و، او په نجوم کې يې تر دې حده لاس درلود چې د شرق ستر ستورو پېژندونکی علامه ابوريحان بيروني د سيستان د مياشتو نومونه دده له خولې راوړي دي او دده له آثارو څرگندېږي چې د خپل وخت نوميالی منجم هم و.

## ليکلي آثار
دده له آثارو څخه چې اوس پاته دي هغه دا دي.
#کتاب في مساحة الاکر
#کتاب الماخوذات لارشميدس
#کتاب المدخل (په نجوم کې چې د ابو جعفر احمد بن محمد صفاري دپاره يې ليکلی و.)
#کتاب المعانی فی احکام النجوم
#کتاب الدلايل فی احکام النجوم
#کتاب الاختيار د ابو معشر د «الالوف» له کتاب څخه چاڼ دی
#منتخب کتاب المواليد چې د ابو معشر د «المواليد» څخه چاڼ شوی
#تحصيل القوانين د هغو قوانينو په باب کې دی چې د نجومي پېښو په پوهېدلو کې منجم ورته اړتيا لري.
#الجامع الشاهي چې د عضدالدوله ديلمی په نامه يې ليکلی و.
#هغه ليک چې د «انقسام خط مستقيم ذي نهاية بنصفين» په باب کې يې محمد صفاري زوی ابو جعفر احمد ته ليکلی و.
#هغه رساله چې د «عمل مثلث حاوي الزو ايامن خطين مستقيمين مختلفين» په باب کې يې د يمن د زوی نظيف دپاره ليکلی وه.
#د «خواص الشکل المجسم الحادث من ادارة القطع الزايد والمکافی رساله»
#رسالة فی اخراج الخطوط في الدواير الموضوعة من النقط المعطاة
#رسالة في الجواب عن المسايل التي سيل في حل الاشکال الماخوذة من کتاب الماخوذات الارشميدس. او نور ...

## سرچينې

##تاريخ ادبيات در ايران - ۳۳۵ مخ
##د دهخدا الغتنامه - ۵۰۸ مخ

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
مسلمان فيلسوفان

مخكې لدې چې مسلمان فيلسوف او فيلسوفان وپېژهنو، ښه به دا وي چې پدې خبره ځان پوه كړو، چې هغه كوم وجوهات ول، چې په مسلمانانوكې يې د فلسفې شوق پېدا كړ؟
كه څه هم مسلمانانو سره د اسلام فلسفه له لومړي پېل څخه وه، خو د وخت په تېردو او د سلمانې واكمنۍ په پراخېدو سره دسې ملكونه د مسلمانانو ترولكې لانې راغلل، چې د لودېځي فلسفې |څخه اغيزمن ول، او له يونان سره يې شريكې پولې لرلې. نوكله چې مسلمانان د عباسي خلافت په پير كې اندلس (سپېن) ته ورسېدل. دارنگه په بغداد او دمشق كې د دربار ژباړونكيو د يونان فلسفه عربي ژبې ته راوژباړله، نو لوديځه فلسفه په غېر مستقيم ډول سهر د مسلمانانو لاس ته ورغله، خو كله چې په هسانيا كې د مسلماننو واكمني  راغله نو پدې ځاى كې داسې مسلمان فلسفيان راوزېږېدل چې فلسفه يې مستقيما له يوناني پوهانو او كتابونو څخه ترلاسه كړه.
مسملمانو فلسفيانو يواځې يوناني فلسفه خپله نكړه بلكه هغه يې له ځان سهر خوندي كړه، له ځآن څخه يې اسلامي افكار ورگړكړل. او  هغه څه چې د شرعې او عقل خلاف ول، رد او د هغوي ځواب يې په دلائېلو سره وركړ.
كه چېرې مسلمان فلسفيان نه واى، نو فلفسه به هم نه واى، ځكه دوي ول چې لوديزه فلسفه يې له ځانو سره خوندي كړه، او كه چېرې ددوي هاند او هڅې نه وى نو نن ورځ به نوې  فلسفه چې د يوناني فلسفې ځاېناستې ده، پدې نړۍ نه وه. لرغونې فلسفه د هغو مسلمانو فلسفيانو مننونكې ده  چې د خپلو زړونو په وينې وركونې يې لرغونې يوناني فلسفه  ساتلې وه، او د نن ورځې فلسفه هم له هغو مسلمانو فلسفيانو څخه مننه كوي، چې په خورا زيار او كوښښ يې يوناني فلسفه اسانه او پوهېدو وړوگرځوله.
د ځينو مسلمانو فلسفيانو سره سره داسې عيسوي ژباړونكي هم د يوناني فلسفې په رالېږدونه كې هم رول لوبولې، لكه نسطوري او يعقوبي عيسويان. دوي لومړې يوناني فلسفه او فن سرياني ژبې ته ژباړلي ول. او بيا چې كله مسلمانانو بري زيات شول او ددې عيسويانو ملكونه يې ونيول، نو دوي دا كتابونه له سرياني ژبې څڅه عربيژبې ته راوژباړل، چې ددې كار په بدل كې به ورته د ژباړل شوي كتاب په انډول سره او سپين زر وركول كېدل.

نو د مسلمانو فلسفيانو اطلاق په هغو مسلمانوپوهانو باندې كېږي چې د يوناني فلسفې ژباړه يې وكړه، بيا يې د هغې ژباړل شوي كتاب شننه (شرحه) وكړه، او بيا يې پدې شننو كې د هغه اصيل كتاب ښه او بد اړخونه په پوره امانتدارۍ سره څېړلي او نقد يې پرې كړې، په يوناني فلسفه يې له خپل اړخ څخه اسلامي افكار ورزيات كړي، او د هغو ناروا او بېكاره افكار يې رد كړي چې د اسلام له افكارو سره په ټكر كې ول، او اړخ ورسره نه لگاوه.

## مسلمان فلسفيان
**يعقوب كندي
**ابن رشد
**ابي نصر فارابي
**ابن سينا بلخي
**ابن خلدون
**ابن طفېل
**امام غزالي
**ابن باجه
**امام فخر الدين رازي
**شېخ الاشراق سهروردي
**ابن عربي
**ابن مسكوى
**مولانا جلال الدين محمد بلخي
**عمر خيام
**شاه ولي الله
**ابو الاعلى مودودي
**سيد جمال الدين افغاني
**سېد محمد طباطبايي
**امير حمزه شينوارې
**علامه اقبال
فلسفه

وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فلسفه
ابن خلدون

بټنوک| عبدالرحمن ابن خلدون
د ابن خلدون بشپړ نوم ابو زيد عبدالرحمن بن محمد بن خلدون او لقب يې ولي الدين ؤ. 

د پيداېښت کال يې ۷۳۲هجري د روژې مبارکې مياشتې لومړېنۍ نيټۀ، چې د ۱۳۳۲ز د مى له ۲۷مې سره سمون خوري، په تونس زېږېدلې دى.

دده د نسب لړۍ له بنو وائل سره نښلي. د ځينو تاريخليکونکو دا خيال دى، چې دده غور نيکه په درېيمه هجري پيړۍ کې له يمن څخه هجرت وکړ، او د اندلس پر لور وخوځېد. او بيا د اوومې پېړۍ په منځ کې له اندلس څخه د تونس پر لور وکوچېدل.

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ختيځ فيلسوفان
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فيلسوفان
وېشنيزه:تاريخپوهان
وېشنيزه:ساينسپوهان
ابراهيم بېټنی

**ابراهيم بېټنی** د افغانستان له مورخينو څخه و چې د هند د گورگانيانو په دوره کې يې ژوند کاوه او پر «مخزن افغاني» کتاب باندې الحاقات لري چې په هغو کې يې ځينې داسې پېښې چې په مخزن کې نه وې د نظام الدين احمد له تاريخ نظامي او نورو څخه راوړي دي او عباس خان سرواني تاريخ شېرشاهي يې د نوموړي کتاب سره يوځای کړي دي چې ددې تاريخي مجموعې قلمي نسخه د نعمت الله او عباس خان او پخپله د ابراهيم په ليکنه ليدلی شوی. يوه نسخه يې په ۱۱۳ هـ کال په کندهار کې ليکل شوې ده.

## ماخذونه
تاريخ افغانستان در عصر گورگاني هند - ۲۱۴ مخ

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
وېشنيزه:افغاني تاريخپوهان
بهرام خان خټک

**بهرام خان خټک** (زېږېدنه: ۱۰۵۳ هـ س = ۱۶۴۳ زېږيز) د خوشحال خان خټک هغه نااهله زوی و، چې د خپل ستر پلار په وړاندې پاڅېد او د خپلو شخصي غرض او خودخوانی دپاره يې د خپل پلار د ملي مبارزو په لاره خنډونه اچول.

بهرام د(زېږېدنه: ۱۰۵۳ هـ س = ۱۶۴۳ زېږيز) په لومړۍ خور زېږېدلی و، چې پلار يې دده د زېږېدو نېټه پر نېکمرغه نيولې وه او د زېږېدو کال يې د «بخت باباآمد» له جملې څخه راايستلی و، لکه چې ويلي يې دي:

خو له بده مرغه د بابا د بدبختۍ سبب شو، او چې خوشحال خان مړ کېده نو خپلو فرزندانو ته يې وصيت وکړ چې: که مو بهرام وړاندې وروستو په لاس کښېوزي مړ يې کړی، نيمايي يې د ما سر ته، نيمايي يې د ما پښتو ته وسېځۍ، هاله به د ما روح له تاسو خوشنود شي. بهرام له يوې خوا په خپله د قوم د سردارۍ او خانۍ لېونی و او له بلې خوا د هند مغولي حکمران مهابت خان د بهرام خان له دې خودخواهۍ څخه گټه وکړه او دی يې د خپل پلار خوشحال خان په وړاندې وپاراوه، نو ځکه بهرام هم د خپل پلار او هم د خپل ورور اشرف خان ځکه مخالف و، چې د خوشحال خان د بنديگرت په وخت د اولس سرداري اشرف خان ته سپارل شوې وه، او خوشحال خان هم هغه د مشرتوب وړ باله.

بهرام خان مهابت خان ته ورغی او هغه ته يې ډاډ ورکړ چې د خپل پلار پر خلاف د ده هر حکم ته چمتو دی او مهابت خان هم له خپلې خوا د مرستې ډاډ ورکړ. هغه و چې د ۱۰۸۳ ّهـ س. = ۱۶۷۳ ز. کال د ذيقعدې او مارچ په پای کې د خوشحال خان او بهرام خان تر مېنځ وړې وړې جگړې پيل شوې او  همداراز د ۱۰۸۴ هـ س. = ۱۶۷۳ ز. کال په محرم کې بيا د پلار او زوی تر مېنڅ جنگونه وشول چې په دې جنگونو کې خوشحال خان بری وموند او ورپسې نو داسې ډېرې جگړې او شخړې د بهرام او د ده د پلار خوشحال خان تر مېنځ پېښې شوي دي چې تفصيل يې په خپله د خوشحال خان په کليات او د افضل خان خټک په تاريخ مرصع او د استاد دوست محمد کامل په خوشحال خان خټک سوانح حيات اور ادبي آثار پر تبصره کتاب کې راغلي دي.  خو دلته يې د نمونې په توگه د خوشحال خان له کليات څخه د بهرام په باب څو کلمې شعرونه رااخلو، خوشحال وايي:

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
د فيلسوفانو لړليک

د ابېڅو له مخې **د فيلسوفانو لړليک** ډېر اوږد لړليک و او بايد چې په وړو مخونو وېشل شوی او لنډ شوی وای. ددې لپاره چې د يو داسې فيلسوف نوم وگوری کوم چې تاسو يې پېژنی، نو د هماغه فيلسوف د وروستي-نوم په لومړۍ ابېڅې وټوکۍ. ددې لپاره چې د توکم له مخې، د موضوع يا هم د وخت او زمان له مخې فيلسوفان ومومۍ، نو دا لاندې سرليکونو کې يې وگورۍ.

## د توکم، ژبې، مليت، مذهب او سيمې له مخې د فيلسوفانو لړليک

* د اېټاليايي فيلسوفانو لړليک
* د امريکايي فيلسوفانو لړليک
* د انگرېزي فيلسوفانو لړليک
* د بوديستو فيلسوفانو لړليک
* د روسي فيلسوفانو لړليک
* د هندي فيلسوفانو لړليک
* د آلماني-ژبې فيلسوفانو لړليک
* د ايراني فيلسوفانو لړليک
* د چينايي فيلسوفانو لړليک
* د رومانيايي فيلسوفانو لړليک
* د کاتوليکو فيلسوفانو او روهانيونو لړليک
* د کوريايي فيلسوفانو لړليک
* د مسلمانو فيلسوفانو لړليک
* د مونټريل د فيلسوفانو لړليک
* د يهودي ساينسپوهانو او فيلسوفانو لړليک

## د ډلبنديو او ډگرونو له مخې د فيلسوفانو لړليک
* :وېشنيزه:شننونکي فيلسوفان
* د ملحدينو لړليک
* List of aestheticians
* List of critical theorists
* List of (famous) epicureans
* List of ethicists
* List of existentialists
* د ښځينه فيلسوفانو لړليک
* List of humanists
* List of notable libertarian theorists and authors
* List of logicians
* List of metaphysicians
* List of notable Marxist theorists
* List of Philosophers of Mind
* List of (prominent) ontologists
* د سياسي فيلسوفانو لړليک
* List of political theorists
* List of pragmatists
* List of rationalists
* List of scholastic philosophers

## د بېلابېلو وختونو د فيلسوفانو لړليک
* د مخ زېږيز پېر د فيلسوفانو لړليک
* د لومړۍ پېړۍ نه تر لسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د يوولسمې پېړۍ نه تر څوارلسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د پينځه لسمې پېړۍ نه تر شپاړسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د اووه لسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د اتلسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د نولسمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* د شلمې پېړۍ د فيلسوفانو لړليک
* Timeline of Eastern philosophers
* Timeline of philosophers
* Timeline of Western philosophers

## دا هم وگورئ

__NOTOC__

فيلسوفان

وېشنيزه:فيلسوفان
لوېديځ فيلسوفانو لړليک

**جان اسكوتس ايروجينا
**انسلم
**توماس اكويني
**پېټر ابلار
**وېليم اوكام
**جيودانو برونو
**فرانسېس بيكون
**توماس هابز
**رني ډيكارټ
**باروغ سپينوزا
**جان لوك
**هربرټ سپنسر
**وېليم جېمز
**موريس مترلېنگ
**برترانلد رسل
**البرټ انشتاېن
**جان بل سارټر
**ډېوېډ هيوم
**ژان ژاك روسو
**ولتر فرانسواى اريه
**دني ډېډرو
**اېمانوېل كانت
**فرېدريك هېگل
**لودوېگ فويرباخ
**بېلينسكي
**گرتسن
**چرنېشېفسكي
**دوبرالئوبوف
**كارل ماركس
**فرېدرېك انگلس

وېشنيزه:فيلسوفان
د مسلمانو فيلسوفانو لړليک

مسلمان فيلسوف هغه څوك دى، چې خپل اسلام ښكاره كړي، او د اسلامي زده كړو (اصول الدين) د فلسفي امورو رابرسېره كړي، او له دې سره سره د اسلامي زده كړو خاوند وي، د مثال په توگه:  په دين پېژندنه --- اخرت پېژندنه او د اسلامي فلسفې په چارو كې د پوره زده كړو,  فكر او نظر خاوند وي. 

**نورې څانگې** 

**د نامتو مسلمانو فيلسوفانو لړليک:**\
* سيد بهاو الدين مجروح
* يعقوب کندي، ابو يوسف یعقوب ابن ايشاق الکندي (مړينه ۲۵۹ AH/۸۷۳ ز.پ)
* ابوبکر رازي, ابوبکر محمد ابن ذکريا الرازي (۲۵۱ AH/۸۶۵ ز.پ- ۳۱۳ AH/۹۲۵ ز.پ)
* فارابي, ابو نصر محمد ابن الفرخ الفارابي (۲۵۵ AH/۸۷۰ ز.پ- ۳۳۸ AH/۹۵۰ ز.پ)
* ابن مسره, (زېږېدنه ۲۶۹AH/۸۸۳ ز.پ)
* العامري, (مړينه ۳۸۱ AH/۹۹۲ ز.پ)
* ابن مسكويه, احمد ابن محمد مسکوويه (۳۱۹ AH/۹۳۲ AD - 420 AH/۱۰۳۰ AD)
* ابن الحېثم (۹۶۵ ز.پ - ۱۰۳۹ ز.پ)
* ابو ريحان البېروني (۹۷۳ ز.پ - ۱۰۴۸ ز.پ)
* ابو علي سينا بلخي, ابو علي الحسين ابن عبدالله ابن سينا (۳۶۹ AH/۹۸۰ ز.پ - ۴۳۷ AH/۱۰۳۷ ز.پ)
* غزالي, ابو حامد محمد ابن محمد الغزالي (۴۴۹ AH/۱۰۵۸ ز.پ - ۵۰۴ AH/۱۱۱۱ ز.پ)
* ابن باجه ابوبکر محمد ابن يحيا ابن السايغ (مړينه ۵۳۱ AH/۱۱۳۸ ز.پ)
* حباط الله ابوالبرکت البغدادي (۱۰۸۰-۱۱۶۵)
* ابن طفيل,  ابوبکر محمد ابن عبدالمالک ابن محمد ابن طفيل القيسي الاندلاسي 
* ابن رشد,  ابو وليد محمد ابن احمد ابن محمد ابن احمد ابن احمد ابن رُشد (۵۱۹ AH/۱۱۲۶ ز.پ- ۵۹۳ AH/۱۱۹۸ ز.پ)
* ابن سبعين 
* ابن خلدون 
* عين القضات همداني 
* شهاب الدين سهروردي 
* ابن عربي 
* خواجه نصيرالدين توسي 
* مولانا فيضاني
* ميرداماد 
* ملا صدرا 
* شاه ولي الله 
* علامه اقبال 
* محمد باقر الصدر 
* طباطبایی 

* اخوان الصفا (The Brethren of Purity) 

**هغه روڼ آندي چې د سُني گروهو په باب يې څه نه دي ويلي**:

* فيلسوفان:
# ابحرى 
# ابن سبعين 
# كاتب قزوينى 
# رشيدالدين فضل الله
# قطب الدين رازى 
* Theosophers:
# فخرالدين رازى 
# ايجى 
# تفتازانى
# جرجانى 
* د فلسفې ضد
# ابن تيمييه او د هغه شاگردان 
* د فلسفې تاريخونه
# زكرياى قزوينى 
# شمس الدين محمد آملى 
# ابن خلدون 
* صوفي فيلسوفان
# روزبهان بلقى شيرازى 
# فريد الدين عطار (عطار نيشابورى) 
# عمر سهروردى 
# ابن عربي او د هغه ښوونځې 
# نجم الدين كبرى 
# سمنانى 
# على همدانى 
# مولانا جلال الدين بلخي
# محمود شبسترى  و شمس الدين لاهيجى 
# عبدالكريم جيلى 
# نعمت الله ولى كرمانى 
# حروفى  او بكتاشى 
# جامى 
# حسين كاشفى 
# عبدالغنى نابلسى 
# نورعلى شاه 
# ذهبيه 

**هغه روڼ آندي چې په ځانگړې توگه يې د شيعه گروهو په باب خبرې کړي**:

# خواجه نصيرالدين توسي 
# اسماعيليان
# شهاب الدين سهروردى او د اشراق ښوونځې 
# جلدكى 
# صدرالدين دشتكى او د شېراز ښوونځې 
# ميرداماد او د اصفهان مكتب 
# ميرفندرسكى او د هغه زده کوونکي 
# ملاصدرا او حكمت متعاليه 
# رجب على تبريزى او د هغه زده کوونکي 
# قاضى سعيد قمى 
# د قم او تهران ښوونځي
# د خراسان ښوونځې
# ملا هادي سبزواري او د نېشاپور ښوونځې
# ابو الاعلى مودودي

**د نوي پېر مسلمان فيلسوفان**

*سيد جمال الدين افغاني
* عبدالحی حبيبي
* امير حمزه شيوارې
* علامه طباطبايي 
* طاهرالقادري
* سيد حسين نصر
* رياض احمد گوهر شاهي
* مرتضا مطهري
* موسی الصدر
* عمران نظر حسين
* ابن باجه 
* شېخ الاشراق سهروردي 
* عمر خيام 

وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فيلسوفان
اسلامي مذهبي لارښودان

امام شافعی - امام ابی حنیفه - امام احمد بن حنبل - امام مالک - ابن تیمیه - ابن قیم الجوزیه - عز ابن عبدالسلام

وېشنيزه:اسلام
فخر الدين رازي

بټنوک|289px|امام فخر الدين رازي
د رازي نوم **محمد کنيت ابو عبدالله** او ابو الفضل، لقب يې فخر الدين ؤ، د نسب لړۍ يې پدې ډول ده: ابو عبدالله محمد بن عمر بن الحسين.

## مخينه
رازي په ۵۴۴ هجري سپوږميز کال چې له ۱۱۵۰زېږيز کال سره سمون خوري په (رى) يا ننني هرات کې زېږېدلې دى. ځينې تاريخپوهان يې زوکړه د روژې په ۲۵مه ۵۴۳هـ س کال بولي. د پلار نوم يې عمر ابو القاسم او په ضياء الدين سره ملقب ؤ، دې د خپل وخت لوى صوفي، ويناوال، متکلم او محدثتوب سره سره يو ستر اديب هم ؤ. ده په خپله سيمه هرات) کې وعظ او نصيحت جاري وساتل. نو پدې ډول د خلکو لخوا په شېخ الاسلام او د (رى په خطيب) هم ونومول شو. او دده زوى (فخرالدين رازي) هم د خلکو لخوا د (ابن خطيب) د خطيب د زوى په نامه يادېده.

## زده کړې
امام فخر الدين رازي لومړنۍ زده کړې له خپل پلار څخه د علم کلام او فقهې په څانگو کې پيل کړې، د پلار له مړينې څخه وروسته يې فلسفه او نور فقهي زده کړې له ممجدد الدين الجليلي او الکمال المسناني څخه ترلاسه کړې، کله چې د د زده کړو لړۍ پاى ته ورسېده، نو مخ په خوارز روان شو، هورې يې له معتزله و سره په مناظرو اخته شو. معتزليانو دې حده پورې تنگ کړ، چې اخر ملک پرېښودو ته اړ شو. کله چې ماورالنهر ت ورسېد. هورې هم په ارام کېنناست، او له هغه ځايه په گډه کولو يې د غزني له واکمن سره اړيکې ټينگې کړې.

په غزني کې يې ښه قدر او عزت وشو. د غزني واکمن ښۀ ونازاوه. ډالۍ، انعامونه يې ښۀ وربار کړه. 

د خوارزمي واکمنو چې دده څومره قدر او عزت وکړ، نو د هغې له وجې يې د ځونۍ غربت وهلى وخت له ياده ووتو. 
د رازي په ځوانۍ کې دا حال ؤ،، چې يو وخت ناروغ شو، اودومره وس يې نه درلوده چې خپله درملنه وکړي، نو خپلو خپلوانو يې چنده راټوله کړه، ترڅو دده درملنه وکړي.
غوري واکمن په خپل دربار کې يوه مدرسه جوړه کړې وه، چې له لېري څخه به خلک راتلل، او امام رازي به ورته دپوهې او حکمت درس ورکاوه.

## د امام رازي ناروغي او مړينه

## د امام رازي په اړه د نورو پوهانو ويناوې

## ليکلي اثار
د امام فخر الرازی څخه ډیر آثار ذکر شوی دی چه مهمترین د هغو لاندی ذکر کوم .
# تفسیر قرآن کریم چه په تفسیر کبیر سره مشهور دی او هغه پخبله دی تفسیر ته د ( مفاتیح الغیب ) نوم ورکړی دی 
# بل تفسیر د قرآن چه په تفسیر صغیر باندی مشهور دی 
# د سوره فاتحه په تفسیر کښی یی یو کتاب لیکلی دی چه په یو جلد کښی دی او ابن القفطی فرمای چه د سوره فاتحه په تفسیر کښی یی د دولسو جلدو یو کتاب په میده خط سره لیکلی دی 
# المطالب العالیة په علم کلام کښی 
# نهاية‌ العقول‌ 
# کتاب‌ الاربعين‌ في‌ اصول‌ الدين‌ 
# المحصل‌ 
# البيان‌ و البرهان‌ في‌ الردعلي‌ اهل‌ الزيغ‌ و الطغيان‌ 
# المباحث‌ العمادية‌
# تحصيل‌ الحق‌
# تهذيب‌ الدلائل‌
# عيون‌ المسائل‌
# ارشاد النظار الي‌ لطايف‌ الاسرار 
# أجوبة‌ المسائل‌ البخارية‌
# المعالم‌ در کلام‌ 
# المحصول‌ در اصول‌ فقه‌ 

او داسی یی نور هم الحمدالله ډیر کتابونه لیکلی دی .

## رنځپوهنه

## فلسفه

## علم کلام
فقه

## تړلي لړليکونه

## د مسلمانو فېلسوفانو په اړه دا هم وگورئ

## اخځليکونه

وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:افغاني فيلسوفان
وېشنيزه:کلامپوهان
وېشنيزه:علم کلام
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:مفسرین
وېشنيزه:فلسفي مفسرین
وېشنيزه:متکلمین
وېشنيزه:ختیځه فلسفه
نصیر ستوری

thumb|289px|نصير ستوری
**نصير ستوری اېسپزی** د ډاکتر کبير ستوري ځوي په ټبر ایسپزی په 1969 کې د کونړ ولایت د خاص کونړ ولسوالۍ د تنر په کلي کې زیږېدلی دی.
زده کړه ئې د خاص کونړ په لېسه, د ننګرهار په لېسه  او د ننگرهار د بایزید روښان په پوهنتون کې کړیده.
د ننگرهار پوهنتون د کونړ دپوهیدونکو د ټولنې Kunar Student Fedration د بنسټ ایښودونکو د ډلې  مخکښ او د اداري چارو مشرې ئې په غاړه لرله.
 د ازاد افغانستان دلیکوالانو د ټولنې Writers' Union of Free Afghanistan غړی او په خاص کونړ کښې د افغانستان د Nothlilfe روغتېایي کلینیک او د شاګۍ د غونډ د روغتېایي کلینیک ذمه وار (مسئول) پاتی شوی دی. 
په انگریزی Weekly ونیزه « جهاد ډایجسټ » او د ANS خبری اژانس کې هم دنده لرله.
د AMA د روغتیا ئې کورسونو د زده کوونکو لپاره ئې انگریزي درسونه په پښتو ژباړلي او د پښتو ژبې ښوونکی پاتی شوي دی.

د پښتنو ټولنیز ولسولیز گوند (PSDP) پښتونخوا / افغانستان دمشرانو دجرکې غړی، د PSDP جنرل سیکرټري(عمومي منشي) او د پښتونخوا مجلې د خپرونې جرگې غړی دی. 

دغه راز د پښتون ژغورنې غورځنګ (PTM) د اروپا د ټاکنو ډلې (ایلکشن کمېشن) غړېتوب لري, چې همدې کمېسون ته د اروپا د PTM د څار ېا ډیسپلین دنده هم ورپغاړه ده. 
د پښتونخوا د پوهنې دېرې , د خاص کونړ ادبي او کولتوري ټولنې غړی او په جرمني کولن ښار کښې د کونړ د ځوانانو د کولتوري ټولنې د کار د ډلې غړيتوب هم لري.
اوس په جرمني کې اوسیږي.

## باندنۍ تړنې
د انټرنټ پر مټ د پښتنو ټولنیز ولسولیز گوند وېبپاڼه

وېشنيزه:افغان خبريالان
وېشنيزه: پښتانه خبريالان
وېشنيزه: پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه
محمد الغزالي

کيڼ|بټنوک|300pix|امام محمد الغزالي

## د غزالي ليكنې
د اسلامي متفكرانو له ډلې څخه هېڅ داسې پوه آندی نشته چې د غزالي په كچه ليكنې يې كړې وي. داسې ويل كېږي، چې دده ليكلي اثار يې لومړې وشمېرل، او بيا يې دده د ژوند پر ورځو ووېشل، چې په هره ورځ په لسهاوو پاڼې ورسېدې.

د غزالي زياتره ليكنې د بغداد د نظامي ښوونځي كې د ښوونې پر وخت ترسره كړي، چې له ۴۷۸ څخه تر ۴۸۷ هجري سپوږميز ترمنځ كلونه راځي.

## د غزالي عربي ليكنې په لاندې ډول دي:

**** البسيط په فقه كې
**** الوسيط په فقه كې
**** الوجيز په فقه كې
**** مقاصدالفلاسفه (په 487 سپوږميز هجري كال كې د فلسفې په اړه)
**** تهافت‌الفلاسفه(په 488 سپوږميز هجري كال كې، د علم كلام په اړه)
**** محك‌النظر(در سال 488 سپوږميز هجري كال، د منطق په اړه )
**** معيارالعلم 488 سپوږميز هجري
**** ميزان‌العلم 488 سپوږميز هجري
**** المستظهري 488 سپوږميز هجري كال، د علم كلام په اړه)
**** حجه‌الحق(په 488 سپوږميز هجري كال، د علم كلام په اړه)
**** الاقتصادفي العقائد(در سال 489 سپوږميز هجري كال، په دمشق كې د علم كلام په اړه)
**** الرساله القدسيه (په 489 سپوږميز كال، په دمشق كې د علم كلام په اړه)
**** احياءعلوم‌الدين (د 490 او 495 سپوږميزو كلونو ترمنځ په شام، قدس، حجاز او طوس كې د تصوف په اړه)
**** بدايه‌الهدايه (په 495 سپوږميز هجري كال په اخلاقو كې)
**** المقصدالاسني(په 495 سپوږميز كال)
ميان سالهاي 495 و 498 سپوږميز كال:
**** جواهرالقرآن، 
**** كتاب الاربعين (اخلاق)، 
**** كيمياي سعادت فارسي ( تصوف) الدره الفاخره.
**** القسطاس المستقيم(در سال 498 سپوږميز سپوږميز هجري كال كال).
**** فيصل‌التفرقه بين الاسلام و الزندقه 
**** ايهاالولد(په تصوف په اړه) 
**** المنقذ من ‌الضلال د ژوند د شرحې په اړه.
**** المستصفي من‌ اصول الفقه(په 503 سپوږميز هجري كال په فقه كې وليكه)
**** مشكاه الانوار (د 503 تر 505 سپوږميز هجري كال يانې توس ته له وروستي راگرځېدو څخه وروسته، دا كتاب د تصوف په اړه دى.
**** الجام‌العوام‌من‌علم‌الكلام (در سالهاي 504 تا 505 سپوږميز هجري كال، د تصوف په اړه) 
**** معراج‌السالكين (د 504 او 505 سپوږميز هجري كلونو ترمنځ،د تصوف په اړه)

## له 489 سپوږميزكال څخه وروسته يې ځينې ليكنې كړي، چې په لاندې ډول دي:
 
**** الادب في‌الدين،
**** القواعدالعشره، 
**** الرساله‌الوعظيه، 
**** رساله‌الطير،
**** الرساله‌الدينييه، 
**** منهاج‌العارفين(د تصوف په اړه) 
**** روضه‌الطالبين (د تصوف په اړه) 
**** الدره الفاخره 
**** عجائب‌المخلوقات و اسرارالكائنات چې په: (الحكمه في مخلوقات‌الله) مشهور دى.

## د غزالي هغه ليكنې چې په پاړسو ژبه يې كړي
**** اسرارالحج وتلبيس‌ابليس، 
**** كيمياي سعادت كه مهمترين كتاب او به فارسي است و كتاب احياءعلوم‌الدين خودرا در آن خلاصه كرده است.

د يادولو وړ ده، چې غزالي په فقه، تفسير، كلام، فلسفه او تصوف په اړه د امام شافعي رحمه الله د اصولو په لار ډېر زيات ليكلي اثار لري. 
غزلي په نثر او نظم دواړو كې په عربي او پاړسو ژبو ښه ليكنې لري، چې له همدې وجې د پاړسي ژبې له نامتو ليكوالو څخه گڼل كېږي،

## د غزالي فلسفه

## '''په فلسفي موضوعاتو كې د غزالي ونډه'''

## '''د تصوف په اړه د غزالي دريځ'''

## '''په علم كلام كې د غزالي ونډه'''

## '''تړلي ليكنې'''
**دا هم وگورئ**
## اخځليكونه

وېشنيزه:ختيځ فيلسفوفان
وېشنيزه:مسلمان فيلسفوفان
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:فيلسوفان
ابن تيميه

**ابن تيميه** *(په عربي: تقي الدين أبو العباس أحمد بن عبد السلام بن عبد الله ابن تيمية الحراني‎)* ابوعباس تقی‌الدین احمد بن عبدالسلام بن عبدالله ابن تیمیة الحرانی چې په ابن تيميه سره مشهور ؤ، يو فقهي او متکلم مسلمان ؤ، چې د مغولو د بريدونو پر مهال يې ژوند کاوه.

## زوکړه
دې په ۱۲۶۳ز کال د حران په ښار کې چې نن سبا د ترکيې يو ښار دى، زېږېدلې دى، او په ۱۳۲۸ز کال د ۶۵ کالو مبارزې، ښوونې او روزنې څخه وروسته لدې نړۍ سترگې پټې کړي دي. 
ابن تېمييه د مصر د واکمن په پوځي بريو کې کارنده لاس لرلو. پدې وخت کې د مغولو پوځيانو په اسيا او افريقايي هېوادونو بريدونه پېل کړي ول. 

ابن تیمیه د حنبلی فقهې کې ډېر زر د اجتهاد مرحلې ته ورسېد.
د فتواوو په ورکولو کې به يې هېڅکله هم ځان کوم مذهب پورې نه تاړه. د نامتو ليکنو څخه يې د (عقيدې) کتاب د يادولو وړ دى. پدې کتاب کې يې د کلامي فرقې (اشعريانو) رد کړې. 

## د ابن تیمیه ليکلي اثار
## په تفسير کې
#	رسالة در تفسیر وکیف یکون. 
#	تفسیر سورة الاخلاص. 
#	جواب أهل العلم والایمان . 
#	تفسیر المعوذتین.

## په عقاېدو کې

#	الایمان. 
#	الاستقامة. 
#	اقتضاء الصراط المستقیم. 
#	الفرقان بین أولیاء الرحمن وأولیاء الشیطان. 
#	التوسل والوسیلة. 
#	الرسالة الحمویة. 
#	الرسالة التدمریة. 
#	العقیدة الواسطیة. 
#	رسالة مراتب الادارة. 
#	الاحتجاج بالقدر. 
#	بیان الهدی من الضلال. 
#	الجواب الصحیح. 
#	معتقدات اهل الضلال. 
#	معارج الوصول. 
#	السؤال عن العرش. 
#	بیان الفرقة الناجیة. 
#	درء تعارض العقل والنقل. 
#	منهاج السنة النبویة. 
#	ابطال قول الفلاسفة باثبات الجواهر العقلیة. 
#	شرح حدیث النزول. 
#	نقض المنطق. 
#	الرد علی المنطقیین. 
#	رفع الملام عن الأئمة الأعلام. 
#	الواسطة بین الحق والخلق.

## په فقهي مسائلو کې
# رسالة القیاس. 
# القواعد. 
# رسالة الحسبة. 
# الأمر بالمعروف. 
# العقود. 
# المظالم المشترکة. 
# حقیقة الصیام. 
بوللې (قصيدې)
•	عقیدتی 
•	القصیدة التائیة.

## نورې ليکنې
# الاربعین التی رواها شیخ الاسلام بالسند 
# الاکلیل فی المتشابه والتأویل 
# التبیان فی نزول القرآن 
# الرساله الاکملیه 
# الرساله العرشیة 
# القاعدة المراکشیة 
# رسالة الی اهل البحرین فی رؤیة الکفار ربهم 
# رسالة ایضاح الدلالة فی عموم الرسالة 
# رسالة فی أمراض القلوب وشفاؤها

## سرچينې
* ابن تیمیه
وېشنيزه:مذهبونه
وېشنيزه:کلامپوهان
وېشنيزه:مسلمان فیلسوفان
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:څلور امامان
وېشنيزه:لس اسلامي مذهبونه
وېشنيزه:د مذهب بنسټگر
وېشنيزه:د ابن تیمییه مذهب
وېشنيزه:د ابن تیمییه مذهب پوهان
د ختیځې فلسفې ښونځي

په عمومي توگه د ختیځې فلسفی ښوونځي په لاندې ډول وېشل شوي دي:

**بوديزم
**كونفيوشيزم
**ختيزه فلسفه
**هندوييزم
**جينيزم
**كارما
**قانونيت
**ماويزم
**شنتويزم
**صوفيزم
**طاويزم
**د زېن بويزم

## تړلې لیکنې
*فلسفه
*ختیځه فلسفه
## سرچینې

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:لویدیزه فلسفه
وېشنيزه:فلسفي ښوونځي
د لویدیځې فلسفې ښونځي

په دې لیکنه کې د لودیځې فلسفي ښوونځي په گوته کړای شوي چې د هر یو نوم او شننه به یې په لاندې توگه وکړو:

**لاأدرية Agnosticism – 
**د اسكندريې مدرسه - 
**تحليلي فلسفه Analytic philosophy - 
**لاسلطوية Anarchism – 
**څښتن نه منونكي Atheism - 
**د كامبردج افلاتونيت Cambridge Platonists - 
**تماسكية Coherentism - 
**كون Contextualism - 
**فلسفة قارية - 
**عقلانية قارية - 
**كمونسيزم Communism - 
**نقدي نظريه (د فرانكفورت مدرسه) - 
**سيا Cynics - 
**تفكيكية - 
ربوبية (إلهية عقلية) دايزم Deism - أنوية Egoism - امبريقية Empiricism - ابيقورية Epicureanism - أنوية أخلاقية Ethical egoism - وجودية - تفاؤلية علمية Extropianism - مدرسة فرانكفورت - تفسيرية Hermeneutics - إنسانية Humanism - مثالية Idealism - نظرية تكاملية - مدرسة كيوتو – 
**منطقي وضعيت Logical positivism
**ماركسي فلسفه Marxism 
**نوې افلاتونيزم Neoplatonism
**پراگماتي
## تړلې لیکنې
*فلسفه
*ختیځه فلسفه
## سرچینې

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:لویدیزه فلسفه
وېشنيزه:فلسفي ښوونځي
وېشنيزه:کمونستي فلسفه
زابل ولايت

**زابل** * يا زابول* د افغانستان يو ولايت دی. د زابل ولایت چي ورته مهد السلاطین هم ویل کیږي ډیره پخوانۍ سابقه لري دا سیمه دپښتنو اتل امیر کروړ هم په خپلو حماسو کي یاده کړې دا دمیرویس خان ،شاه محمود، شاها شرف ،شاحسین ټاټوتی دۍ لرغوني مقامات یې پخپله دنوموړي مر قلات لویه غونډۍ ده چي پکي شیخ متي بابا پټ دۍ بل یې داُقیانوس غونډۍ ده چي دشاجوی ولسوالۍ په ۸کیلو میتري کي شمال لوری ته پرته ده بل یې دشهرصفا غشی دۍ چي کله لوی احمدشاه دورانی دپاني پټ جگړې ته روانیدی نو دلته یې دغشو پال واچاوو چي اوس ورباندي دکابل کندهار پر لویه لاره دسړک له غاړې سره یو منار جوړ دۍ چي دسیمې هستو گن ورته غشی وایي بل یې دنوې ولسوالۍ په بولان سیمه کي یو لوی غار دۍ چي تر اوسه یې چا پای ندۍ موندلی.

خو پخوا به هندوان ودې ځای ته دمذهبي مراسیمو دا دا کولو په موخه ورتلل ستر ستر اشخاص او علماء هم لري لکه دشوري بابا صاحب دبدین ملا صاحب چي دحاکم سنایي غزنوي په مقبره کي دفن دۍ مولانا سعدالله خروټی چي د ملا جامي پر کتاب شرح ملا باندي یې یو لوی او ارزښتناک کتاب (مصدرالسرور) لیکلی بل دشاجوی دولسوالۍ دجفروملا عمر خان شوباري ده چي جعفری صرف میر یې تصنیف کړی او دده دکورنۍ بل معاصر عالم مولوي عنایت الله غبرگي چي داصولو پر گران کتاب مسلم الثبوت یې ډیره ارزښتناکه شرحه لیکلې چي دوخت ستر عالم وو ددایه چوپان مولانا عبدالغفور سناني صاحب وو چي چي دنحوی پر مایه ناز کتاب عبدالغفور یې بې نذیره شرحه (درمنثور) لیکلې د دغه ولايت هستو گن یې پښتانه دي لکه هوتک تو خي خروټي ناصر او ځيني نور پښتانه ښاخونه

## اقتصاد

## زمکنې جوړښت
# شاجوی
# شهر صفا
# میزانه
# دایه چوپان
# خاک افغان
# ارغنداب
# شوری
# شینکۍ
# نوبهار 
# شملزایي
# اټغر
## نفوس

## فرهنگي، علمي او اجتماعي حالت

## تاريخي ځايونه

## د اوبو  سرچينې

## مهم لاسته راوړنې

## اړيکتيايي سېسټم

## ځنگلونه

## جگړې وراړولي زيانونه

## اخځليک
* د افغانستان د ولايتونو جغرافيه، ژباړه: اورنگزېب ارشاد، کال۱۳۷۹ه ل، خپرندويه ټولنه: د اريک د گرځنده کتابتونونو اداره 
* د افغانستان تاريخي زمکپېژندنه، ليکوال: مير غلام محمد غبار، کال ۱۳۷۷هجري لمريز، د مېوند نشراتي مرکز، صبا کتابتون-پېښور ښار 

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
ماتريديه

ماتريديه يوه كلامي ډله ده، چې بنسټ يې د برهان او عقلي دلايلو څخه اېښودل شوې، ترڅو د كلامي مسائلو په حلونه كې ورڅخه په گټې اخيستو سره خپلو مخالفو ډلو (معتزله ؤ او جهميانو) ځواب وايي. او دارنگه د اسلام له نېغې گروهې څخه په حقه سره دفاع وكړي.

## د بنسټ اېښودو نيټه
## ددې ډلې بنسټ اېښودونكې
ددې ډلې بنسټ اېښودونكې ابي منصور ماترېدي ( په ..... زوكړې) سمرقندي، چې د (ماتريد) سيمې ته منصوب دى، چې دده له مرگ څخه وروسته پدې نامه مشهوره شوه. 

## د بنسټ اېښودنې نامتو غړي
د ماتريدي كلامي ډله (فرقه) له يو لړ لوړو ژورو څخه په تېرېدو سره ددې ډلې د بنسټ اېښودونكي (ابو منصور ماتريدي) له مړينې څخه وروسته د هغه په نامه مشهوره شوه. لكه څرنگه چې د اشعريانو ډله د ابي حسن اشعري له مرگ څخه وروسته د هغه په نامه مشهوره شوه. نو دارنگه دا ډله هم د ماتريدي په نامه مشهوره شوه. 

## دا ډله به په لاندې ډول په څلورو پيرونو ووېشو
## د بنسټ اېښودنې پير
## د پراختيا او وېشنې پير
## د ماتريدي گروهې د تاليف او تاصيل پير

## د بشپړتيا پير

## فكري او گروهي ريښې

## د خپرېدو او نفوذ موكې
## دا هم وگورئ

*قاديانيت
*احمديت
*برېلويت
*اسماعليه
*ماتريديه
*معتزله
*وېشنيزه:اسلام
*وېشنيزه:سني اسلام
نخاعي شريان

**نخاعي شريان** چې د **vertebral arteries** په نوم سره پېژندل کېږي د سبکلېويان شريانونو «subclavian arteries» څانگې دي او له همدغه وروستي نومېدلي شريانونو نه منشا اخلي. 

## سرچینې


وېشنيزه:شریانونه
وېشنيزه:سر او غاړه
اخوان المسلمون

**اخوان المسلمون** يو معاصر اسلامي غورځنگ دى، چې په ۱۹۲۸ز كال د مصري مفكر علامه حسن البنا په لاس په مصر كې د بنسټ ډبره كېښودل شوه. 

دا غورځنگ د نړېوالو اسلامي غورځنگونو پلار گڼل كېږي، ځكه زياتره اسلامي غورځنگونه له همدې اسلامي غورځنگ څخه سرچينه اخلي، او يا هم له همدې غورځنگ څخه په خپلو اداري، سياسي، او ټولنيزو چارو كې پلي كوي. دا غورځنگ د نړۍ په ۷۲ هېوادو كې خپور دى، چې پدې هېوادو د شپږو لويو وچو عربي، اسلامي او كفري هېوادونه شامل دي. 
 
## د دعوت مفكوره
left|thumb|180px|د غورځنگ مشر حسن البنا
د اخوان المسلمون غورځنگ يو سوچه اسلامي غورځنگ دى، چې يواځينۍ موخه يې د قرآن او سنتو پلي كول د دولت په چارو كې، او د يو اسلامي دولت جوړونه، ددې غورځنگ له اشعارو څخه دا دي، چې الله زموږ مقصد ، رسول زموږ لارښود ، قرآن زموږ دستور، جهاد مو لار، او د الله تعالى په لار كې مرگ زموږ غوښتنه ده، . 
دارنگه د ۲۰ په شاوخوا كې اصول لري، دا اصول د لومړني مشر (حسن البنا) لخوا وضع شوي، چې د (شلو اصولو) په نامه يادېږي. ددې ډلې د افكارو د روښانه كولو لپاره د (رسائل حسن البنا) كتاب د يادولو وړ دى، همدا ډول سيد قطب هم ځينې ليكنې كړي، د حسن الهضيبي (دعاة لا قضاة) كتاب هم د يادولو وړ دى. همدا ډول يې ګڼ شمېر كتابونه په سياسي او اقتصادي چارو كې ليكلي، دې ډلې كوم ځانگړی فقهي مسلك ندی جوړ كړې، بلكه د اهل سنت او جماعت په پل روان دي.

## د '''[[غورځنگ]]''' د سر مشران
** **[[حسن البنا]]** :لومړنی مشر او د غورځنگ بنسټ اېښودونكی. 
** **[[حسن الهضيبي]]**: د غورځنگ دويم مشر 
** **[[عمر التلمساني]]**: د غورځنگ درېيم مشر 
** **[[محمد حامد أبو النصر]]**: د غورځنگ څلورم مشر 
** **[[مصطفي مشهور]]**: د غورځنگ پينځم مشر 
** **[[مأمون الهضيبي]]**: د غورځنگ شپږم مشر 
** **[[محمد مهدي عاكف]]** :د غورځنگ اووم مشر 
** محمد بدیع د غورځنگ اتم مشر (اوسنی مشر)

## د غورځنگ نامتو غړي
** **[[سيد قطب]]** : د غورځنگ يو له مهمو مفكرينو څخه دى. 
** **[[يوسف القرضاوي]]**: په نني پير كې د غورځنگ يو له مهمو اسلامي پوهانو څخه دى.

## تاريخ
د اخوان المسلمون غورځنگ د ځوانانو د غورځنگ په څېر رامنځته شو، چې د ټولنيزې اصلاح لپاره سر په كار شو. 
ددې غورځنگ بنسټ د حسن البنا په لاس د خپل كوچنيوالي ملگري احمد السكري سره يوځاى په ۱۹۲۸ز كال كېښود. 
او د شلمې پېړۍ په درېيمه لسيزه كې دې غورځنگ ته سياسي كارونه هم ور علاوه شول، او په ۱۹۳۹ز د هېواد له رسمي گوندونو څخه وشمېرل شو. ..........

## سرچینې

وېشنيزه:غورځنگ
وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
انسلم

بټنوک|انسلم
بټنوک|انسلم
د کنټربري سېنټ اَنسِلم (۱۰۳۳ز زوکړې، اود اپرېل په ۲۲مه، ۱۱۰۹ز مړ) د منځنیو پېړیو اېټالوي فیلسوف، عقایدپوه او د کلیسا مامور، چې د کنټربري کلیسا ملاتوب یې له ۱۰۹۳ز تر ۱۱۰۹ز پورې په غاړه و. د ښوونځي (سکولاستیسیزم) بنسټگر پېژندل کېږي.

دې د څښتن د شتون لپاره د انتولوجیکي نقد، او د یو اسقف چې په خلاص مټ سره د صلیبيانو پر واړندې په ټینگه وردېد، له لامله ډېر زیات مشهور دی.

### لومړنې ژوند
انسلم د شمالي اېټالیا په برگونډي (د اوسني اوستا درې پلازمېنه) اوستا په نامه یوه ښار کې زېږېدلې دی. د انسلم کورنۍ یوه درنه او مړه کورنۍ وه، چې د ډېرو زمکو او جایدادونو څښتنه وه. د ده پلار (گندولف) له موره پیدا ... و، او له ورایه تریخ او عصبي ښکارېدو. اېرمېنبېرا (د هغه مور) یوه پرهېزگاره او محتاطه ښځه وه. هغې ماشوم انسلم ته په دېر احتایط سره دیني لارښوونې وکړې، او د عیسوي دین په بنسټونو یې ښه و روزه.

وېشنيزه:لوديځ فيلسفوفان
وېشنيزه:فلسفه
آلانين

**آلانين** يا **Alanine** (لنډون:**Ala** يا **A**) يو α-امينو اسيد دی چې کيميايي فورمول يې HO2CCH(NH2)CH3 دی. د L-isomer (آيسومر)، د ۲۰ پروټين-جوړونکو امينو اسيدونو څخه يو امينو اسيد دی، په ساده توگه دا د پروټينونو د بنسټي ډبره ده او د دې کوډونونه GCU, GCC, GCA, او GCG دي. دا د يو غېر-قطبي امينو اسيدونو په ټولگي کې شامل دی. L-alanine آلانين د ليوسين نه وروسته په دوهمه کچه کې راځي، همدا ډول اسيد د پروټينو په 1,150 نمونه کې د primary structure يا لومړنۍ بڼې 7.8% برخه جوړوي. D-آلانين يواځې د باکټريا په سلولي دېوال کې او ځينو پېپټايډي انټيبيوټيکو کې موندل کېږي.

## جوړښت
د آلانين α-کاربون د ميتايل گروپ (-CH3) سره تړلی دی، چې په همدې توگه آلانين د ماليکيولي جوړښت له مخې تر ټولو يو ساده الفا-امينو اسيد دی او په همدې پايله کې آلانين د آليفاټيک امينو اسيدونو په ټولگي پورې تړل کېږي. د آلانين ميتايل گروپ يو غېر-تعاملي گروپ گڼل کېږي او په مستقيم ډول ّهېڅکله د پروټين په کړنو کې ونډه نه لري.

## ژواکي-جوړښت
آلانين په ټولگړي ډول د پيرووېټ اسيد د لږېدونکي امينېشن پروسې په مرسته لاس ته راځي. نو ددې پخاطر چې ټرانس-امينېشن تعاملونه بېرته په شاتلونکي تعاملونه دي او همدا شان پيرووېټ خپرېدونکي هم دي، نو په همدې ترڅ کې آلانين ډېر ژر مېنځ ته راځي او په همدې توگه د ميټابوليکو کړنو لکه گلايکوليسز، گلايکونيوجينېسز او د سټريک اسيد څرخ سره نژدې اړيکې هم لري. دا د لاکټېټ سره يوځای جوړېږي او د پروټين نه گلوکوزونه د آلانين څرخ په مرسته توليدوي.

## سرچينې
هر پروټيني خواړه لکه غوښه، کب، هگۍ يا د شودو نه لاس ته راغلي خوړنتوکي، ټول د آلانين نه ډک دي. راسمي آلانين د سټرېکر تعامل په مرسته په آزمېنتون کې د جوړولو وړ دی او دا جوړښت د اسيت-الدهايډ سره د هايډروجن ساينايډ او آمونيا د يوځای کولو وروسته لاس ته راځي.

## فزيولوژيکي کړنه
### د آمونيا او د پيرووېټ د کاربون لرونکي په توگه
د ووبونو (انساج) او ځيگر تر مېنځ د گلوکوز-آلانين په څرخ کې آلانين ډېر اهم رول لري. په عضلاتو او نورو ووبونو کې آلانين د امينو اسيدونو کچه د سونگ توکو لپاره راټيټوي، امينو گروپونه د گلوټامېټ په بڼه د ټرانس-امينېشن پروسې په مرسته راغونډېږي. گلوټامېټ بيا خپل امينو گروپ د آلانين امينوټرانسفېراز په کړنه کې پيرووېټ ته، چې د عضلاتو د گلايکوليسز يو جوړښت دی، ورلېږي، چې بيا وروسته آلانين او الفا-کيټوگلوټارېټ جوړوي. همدا جوړ شوی آلانين وينې ته لار پېدا کوي او په همدې توگه ځيگر ته ورځي. د آلانين امينوټرانسفېراز په شا تلونکی تعامل په ځيگر کې پېښېږي. پيرووېټ اسيد چې د گلوکوز نه د گلايکونيوجينېسز په ذريعه جوړېږي، بېرته عضلاتو ته د دوراني غونډال سره ورگرځي. په ځيگر کې گلوټامېټ مايټوکونډريا ته د ننوتنې وروسته د گلوټامېټ ډيهايډروجينېس په کړنه کې په آمونيم آيون بدلېږي، کوم چې بيا وروسته د يوريا څرخ کې د يوريا په جوړولو کې برخه اخلي.

دا د گلوکوزآلانين څرخ دی چې پيرووېټ او گلوټامېټ د عضلاتو نه لرې کوي چې بيا وروسته ځيگر ته خپل لار مومي. گلوکوز دا توان لري چې بېرته د عضلاتو نه راستانه شوي پيرووېټ اسيدو نه جوړ شي. د گلوکونيوجينېسز چې د انرژي جوړولو يو ډول کړنه ده، د عضلاتو په پرتله په ځيگر کې بشپړېږي. په عضلاتو کې ټول شته ATP د عضلاتو د غونجېدو لپاره ځانگړې شوي.

## سرچینې

## باندنۍ تړنې
* د ويکي کمپيوټري کيميا 

وېشنيزه:پروټوجينيک امينو اسيدونه
وېشنيزه:گلوکوجينيک امينو اسيدونه
افغان ځاييتابه پروگرام

بټنوک|230px|عمر انصاري د پروگرام مشر

افغان ځاييتابه پروگرام د افغان كمپوټر پوهنې ټولنې او افغان دولت په گډه سره پرمخ بيايي، چې موخه يې د افغانستان د ځايي ژبو (پښتو، دري، ازبكي، تركمني...) په كمپيوټري حساب برابرل دي، يانې د كمپيوټر پروگرامونه دغو ژبو ته ورژباړل، او دا ژبې كمپيوټر ته ورپېژندل دي.
ددې پروژې مشر عمر منصور انصاري، او شاوخوا ۲۰ كسه ژباړونكي، ژبكتونكي او نور اړوند كسان په كار بوخت دي. د يادولو وړ ده چې د پښتو ژبې نامتو ښوونكي پوهاند ډاكټر مجاور احمد زيار او استاد محمد اصف صميم صېب د ژبكتونكيو د ډلې مشري كوي. 

## لاسته راوړنې
بټنوک|300px|عمر انصاري، استاد صميم او زيار صېب
د افغان ځاييتابه ډله پدې بريالۍ شوې چې د لومړي ځل لپاره په نه ستړي كېدونكي هلو ځلو سره پدې وتوانېدل چې د ماېكروسافټ په پروگرامونو كې د پښتو ژبې لپاره ځاى پېدا كړي، او هغه داسې چې پس له دې چې د ماېكروسافټ كمپنۍ لخوا كومه نوې ونډو بازار ته راوځي، نو د نورو ژبو په څېر به د پښتو ژبې لرونكې وي ( د پښتو ليكلو جوگه وي). 
ددې ټولنې د يوه ستر او نه هېرېدونكي خدمت بله بېلگه   د افس اكس پي ۲۰۰۳، درې پروگرامونه (ورډ، اكسل او پاورپواېنټ)  پښتوكړي. 
دارنگه يې اكس پي ۲۰۰۷ ونډوز هم پښتو ژبې ته اړولې چې په لنډ راتلونكې كې به بازار ته راووځي. 

ددې پروژې مالي لگښت د مايكروسافټ ادارې پر غاړه دى.

## دا هم وگورئ

## باندنې تړون
د افغان كمپوټر پوهنې ټولنې 

وېشنيزه:مايکروسافټ
عيسی

300px|بټنوک|کلیسای یوحنای کلیسا اسټرالیا (د رسم نوم :غوره شپونکی)
عيسی عليه السلام د اسلام له جليل القدره پيغمبرانو له ډلې څخه گڼل کېږي. دا پيغمبر د مسلمانانو لپاره هم ډیر مهم دی او مسلمانان په دی یقین لری چی هغه به د قیامت په وخت زموږ د نبۍ د امتیانو په ډله کی راشامیلیږي.

وېشنيزه:عيسويت
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
عبدالله سهار

**عبد الله سهار** له نن نه  اوه ويشت ٢٧ کاله د مخه د ننگرهار ولايت د کږې ولسوالۍ د کوز بيار په سيمه کې د استاد سيد عمر  په کاله کې دې نړۍ ته سترگې پرانيستې.

## زده کړې
نوموړي لومړنۍ زده کړې د هجرت په چاپېريال (پېښور) کې تر سره کړي دي او پر ۱۳۸۰ لمريز کال د ننگرهار د عالي لېسې له دولسم ټولگي څخه فارغ شوى چې د همدې كال د كانكور ازموينې له لارې د ننگرهار پوهنتون ادبياتو پوهنځي ته بريالى او تېر كال له همدې پوهنځي څخه په ښو نومرو بريالى راووت. 

سهار له اوو ۷ کالو راهيسې شعر ليکي چې د ده په وينا اوس يې نيږدې يوه ټولگه شاعري کړې.دى په شعر سربېره په نثر کې هم يو څه لاس لري چې ادبي- نثري ټوټې يې د يادونې وړ دي.
سهار له پورته ځانگړنو سره سره يوه خاصه ځانگړنه چې هغه خوږ غږ دى هم لري چې په غونډو او مشاعرو کې پرې د خپلو يارانو تنده خړوبوي. دى تر دې دمه چاپ کړي اثار نه لري خو يوه ټولگه شاعري يې د چاپ لارې څاري.

نوموړي له پوهنتونه تر فراغت وروسته د ډېرو دفترونو ورونه د دندې په موخه وټکول خو، په هېواد کې د لياقت پر ځاى د واسطې بر لاسي دى يو څه موده بې دندې پاتې کړ، خو هغه د چا خبره قيمتي ډبره اخر هم خپل جوهر ښايي چې دى هم د همدې چوهر له مخې په کابل کې د کليد مجلې او راډيو ادارې ځانته ور وباله او اوس د همدې مجلې پښتو اډيټر اوراډيو تکړه وياند دى. 
د يادونې وړ د چې سهار د پوهنځې پر مهال هم په ننگرهار کې د يوې سيمه ايزې راډيو (شرق) او دملگرو ملتونو د بشري راډيو( ارين) سره د رپورټر په توگه دنده تر سره کړې وه.

## باندنۍ تړنې

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
بشير احمد گواښ

بشير گواښ د ١٩٨٢ کال دفرورۍ په څلورمه نېټه د ننگرهار ولايت د گوشتې ولسوالۍ په خويزو(خواجه زى) کلي کې دوکيل صېب حاجي روح الامين بشير په علمي کورنۍ کې زيږيدلى دى. هغه، چې کورنى نوم يې بابک دى، د خپل مور پلار په نهه اولادونو کې پنځم تن دى.

بشير گواښ د شاعرانه فطرت د درلودلو او په خپل کورني غني کتابتون کې د مطالعې له کبله له لومړي سره د ادب او ليکلو سره مينه پيدا کړې وه او دغه مينه به يې په ښوونځي کې د مشاعرو او ادبي ناستو د جوړولو او اوډلو په ترڅ کې په  زبات رسوله. که څه هم بشير غوښتل چې خپلې لوړې زده کړې په ژورناليزم او ياهم ادبياتو کې پوره کړي خو د وخت د غوښتنې سره سم يې د غاښونو طب ولوست. نوموړي د خبر او ادب سره اړيکې ماتې نه کړي او د زده کړې پر مهال يې د مشرق مجله چلوله او د سولې او جنگ راپور ورکوونکې نړيوالې ادارې سره يې خبريالي هم کوله. د زده کړو له پوره کولو وروسته هم په ژورناليزم کې پاتې شو. نوموړى که څه هم هيڅکله د رنځيدلو غاښونو درد ته درمل نه شوخو د ژورناليزم په ډگر کې يې د خداى ورکړې وړتيا له برکته د پژواک خبري آژانس او څانگې مجلې له لارې ډېرې ستونزې او ريښتينولۍ راوسپړلي.

بشير گواښ نه يوازې سپين سترگى او زړور ژورناليست دى بلکې يو ډېر خوږ طنز، لنډه کيسه او ناول ليکونکى هم دى. شاعري يې بله هغه وړتيا ده چې خپل دردونه پکې زمونږ مخې ته ږدي، پخپله هم ورته ژاړي او نور هم ژړوي.

د هغه ټوله شاعري د هغه شاوخوا چاپيريال انځوروي.که څه هم بشير هر وخت موسکى او خندان ښکاري خو د مور مرگ او ځينو نورو ناوړه دودونو چې هغه څومره کړولى او دردمن کړى دى، د هغه په شاعرۍ کې يې ليدلى شو، ښايي همدغه درد يې زړه دومره نازکه کړى دى چې په نه خبره مروريږي، ژاړي او غصه کيږي خو هيڅکله کينه په زړه کې نه ساتي. 

نوموړى چې د تېرو پنځوو کلونو په شان اوس هم د ژورناليست په توگه دنده ترسره کوي، د ((ستا ياد، زما ملگرى)) سربېره يې څو نورو هنري کتابونه هم چاپ ته سترگې پرلاره دي.هغه اوس د امريکا په متحده ايالاتو کې د فل برايټ سکالرشپ له لارې دژورناليزم په څانگه کې ماسټري کوي.

وېشنيزه:پښتانه شاعران
حامد غورځنگ

**حامد غورځنگ** د محمد بصير حميدي زوی دی چې په ۱۳۶۷ لمريز  کال  د جلال آباد په شاه مردخان مېنه کې زېږېدلی.

## زده کړې
دى ۷ کلن وو چې د ښوونځي ور يې وټکولو او په ۱۳۸۵ لمريز کال له مياعمر عالي لېسې بريالى را وواته.
شاعري يي که څه هم لکه د پښتون کهول په خټه کې آغگلې وه خو په ۱۳۸۲ لمريز کال يې د کاغذ مخ د شعر په نوم تور کړ.
دى د خپلې شاعرۍ لامل د يو شمېر شاعرانو د شعرونو لوستل  را په گوته کوي او لومړنى شعر يې  په سپوږمۍ مياشتنۍ خپرونه كې خپور شوى چې د ده په وينا دا ده ده يو ارمان وو.

حامد د خپل څلور كلن ادبي ژوند په بهير كې توانېدلى چې ۴۴ ازاد شعرونه او ۳۵ غزلې وليكي. نوموړى په معاصرو شاعرانو کې د رحمت شاه سايل شعرونه خوښوى او لامل يې د نوموړي د شعر سادگي او سندريز والى بولي. دى د ناشناس سندرې اوري او خوښوي يې.
غورځنگ چاپ اثار نه لري.

وېشنيزه:پښتانه شاعران
رغاوه

[thumbnail|320px|LEFt|[Gross domestic product|GDP composition of sector and labour force by occupation. The green, red, and blue components of the colours of the countries represent the percentages for the agriculture, industry, and services sectors, respectively.]]

**رغاوه** (صنعت) د ټولۍ یا ویشنیزې له مخې د توکو تولید یا چوپړتیاوو ته وایي. .

## سرچینه

وېشنيزه:صنعت