د بیټ کوین پروتوکول

د بیټ کوین پروتوکول د هغو اصولو مجموعه ده چې د بیټ کوین فعالیت اداره کوي. د دې مهمې برخې او اصول عبارت دي له: یو همتا-له-همتا سره غیرمتمرکز شبکه چې مرکزي څارنه نه لري؛ د بلاک‌ چېن ټېکنالوژي، یو عام لیجر چې د بیټ کوین ټولې معاملې ثبتوي؛ مایننګ او د کار ثبوت (Proof-of-Work)، هغه بهیر چې نوي بیټ کوینونه پکې جوړېږي او معاملې پکې تاییدېږي؛ او د کرېپټوګرافیک امنیت.

کاروونکي د بیټ کوین د کریپټوکرنسي والټ سافټویر په کارولو سره کرېپټوګرافیک لاسلیک شوي پیغامونه شبکې ته خپروي. دغه پیغامونه وړاندیز شوې معاملې دي، هغه بدلونونه چې باید په لیجر کې رامنځته شي. هر نوډ د لیجر د ټولو معاملاتو د تاریخچې یوه کاپي لري. که یوه معامله د بیټ کوین د پروتوکول اصولو خلاف وي، نو له پامه غورځول کېږي، ځکه معاملې یوازې هغه وخت ترسره کېږي چې ټوله شبکه په ګډه سره پرې موافقه وکړي. دغه "د ټولې شبکې موافقه" هغه وخت ترلاسه کېږي چې هر نوډ د مایننګ په نوم د کار ثبوت عملیاتو پایلې تایید کړي. مایننګ د معاملاتو ډلې په بلاکونو کې ځای پر ځای کوي، او یو هش کوډ تولیدوي چې د بیټ کوین د پروتوکول اصولو سره سم وي. د دې هش جوړول ډېرې انرژۍ ته اړتیا لري، خو یو نوډ کولای شي په لږ انرژۍ سره تایید کړي چې هش سم دی. که یو ماینر شبکې ته بلاک وړاندې کړي، او هش یې سم وي، بلاک او د هغه لیجر بدلونونه بلاک‌ چېن ته اضافه کېږي، او شبکه نورو نا پروسیس شوو معاملاتو ته ځي. په هغه صورت کې چې منازعه رامنځته شي، نو تر ټولو اوږد ځنځیر د سم یا درست په توګه ګڼل کېږي. په منځني ډول، هر لس دقیقې یو نوی بلاک جوړېږي.

د بیټ کوین پروتوکول بدلونونه د شبکې د ګډونوالو ترمنځ موافقې (Consensus) ته اړتیا لري. د بیټ کوین پروتوکول د ګڼ شمېر نورو ډیجیټل اسعارو او د بلاک ‌چېن پر بنسټ ټېکنالوژیو د جوړېدو الهام ورکړی، چې دا د کریپټوکرنسۍ په ډګر کې یوه بنسټیزه ټېکنالوژي ګرځېدلې ده.

## بلاک ‌چېن
د بلاک‌ چېن ټېکنالوژي یو غیرمتمرکز او خوندي ډیجیټل لیجر دی چې معاملې د کمپیوټرونو په شبکه کې ثبتوي. دا شفافیت، نه بدلېدنه (Immutability) او د لاس وهنې پر وړاندې مقاومت تضمینوي، چې د معلوماتو بدلول ستونزمن کوي. بلاک‌چېن د بیټ کوین په څېر کریپټوکرنسۍ لپاره بنسټیزه ټېکنالوژي ده، خو د مالي چارو هاخوا هم کارونې لري، لکه د عرضې ځنځیر مدیریت او هوښیار قراردادونه.

### معاملې
شبکه د معاملاتو د شریکولو لپاره لږ جوړښت ته اړتیا لري. یوه موقتي غیرمتمرکز شبکه چې د رضاکارو له خوا پرمخ وړل کېږي کافي ده. پیغامونه د "Best-effort" پر بنسټ خپرېږي، او نوډونه کولای شي په خپله خوښه له شبکې ووځي او بیا ورسره یوځای شي. د بیا یوځای کېدو پر مهال، نوډ له نورو نوډونو څخه نوي بلاکونه ښکته کوي او تاییدوي څو د بلاک‌چېن خپله سیمه ‌ییزه کاپي بشپړه کړي.

## مایننګ
بیټ کوین د ثبوت-د-کار (Proof-of-Work) سیستم یا د ثبوت-د-معامله په کارولو سره د همتا-له-همتا سره شبکې په توګه د وېشمن شوي ټایم سټمپ سرور جوړوي. دغه کار اکثره د بیټ کوین مایننګ بلل کېږي. د مایننګ پر مهال، د بیټ کوین د شبکې نږدې ټول کمپیوټري ځواک د کرېپټوګرافیک دندو د حل کولو لپاره کارول کېږي، چې دا د کار ثبوت دی. د دې موخه دا ده چې د اعتبار لرونکو بلاکونو تولید له یوې ټاکلې هڅې سره تړلی وي، څو د بلاک‌چېن وروسته بدلون، لکه د ۵۱٪ برید په سناریو کې، په عملي ډول ناشونی شي. د ستونزمنوالي له امله، ماینران د "مایننګ حوضونو" جوړولو ته مخه کوي څو د لوړې برېښنا اړتیاوو، د قیمتي هارډویر ځای پر ځای کولو او د هارډویر د کنټرول سره سره هم عاید ترلاسه کړي. په ۲۰۲۱ کال کې د چین د بیټ کوین مایننګ د بندیز له امله، متحده ایالات اوس د بیټ کوین د مایننګ حوضونو تر ټولو لویه برخه لري.

د کار ثبوت ته اړتیا د دې لپاره ده چې یو نوی بلاک بلاک‌چېن ته ومنل شي، چې دا کار د ساتوشي ناکاموتو اصلي نوښت و. د مایننګ بهیر کې یو بلاک پېژندل شامل دي چې کله دوه ځله د SHA-256 په وسیله هش شي، یو عدد تولید کړي چې له ورکړل شوي سخت هدف څخه کوچنی وي. که څه هم د اړتیا وړ منځنی کار د سختۍ د هدف په معکوس تناسب کې زیاتېږي، یو هش تل د SHA-256 دوه ځله اجرا کولو په وسیله تایید کېدای شي.

د بیټ کوین د ټایم سټمپ شبکې لپاره، یو اعتبار لرونکی د کار ثبوت هغه وخت موندل کېږي چې یو نانس (Nonce) زیاتېږي تر څو داسې ارزښت وموندل شي چې بلاک ته د اړتیا وړ د صفرونو مخکښ بایټونه ورکړي. کله چې هش اعتبار لرونکې پایله تولید کړي، بلاک نه شي بدلېدلی پرته له دې چې دا کار بیا ترسره شي. لکه څنګه چې وروسته بلاکونه د هغه وروسته ځنځیر کېږي، د بلاک بدلول به د هر وروسته بلاک لپاره د کار بیا ترسره کول غواړي. که په موافقه کې انحراف رامنځته شي، نو د بلاک‌چېن څانګه (Fork) رامنځته کېدای شي.

په بیټ کوین کې اکثریت موافقه د تر ټولو اوږده ځنځیر په وسیله استازیتوب کېږي، کوم چې د تولید لپاره تر ټولو ډېرې هڅې ته اړتیا لري. که د کمپیوټري ځواک اکثریت د رښتینو نوډونو له خوا کنټرول شي، رښتینی ځنځیر به تر ټولو ژر وده وکړي او له هر سیال ځنځیر څخه به مخکې شي. د تېر بلاک د بدلولو لپاره، یو بریدګر باید د هغه بلاک او ټولو وروسته بلاکونو د کار ثبوت بیا ترسره کړي او بیا د رښتینو نوډونو له کار څخه مخکې شي. د ورو بریدګر د نیولو احتمال په هندسي ډول هغه مهال کمېږي کله چې وروسته بلاکونه اضافه شي.

د هارډویر د سرعت د زیاتېدو او د نوډونو د چلولو د علاقې د بدلون د جبران لپاره، د اعتبار لرونکي هش موندلو ستونزمنوالی نږدې هر دوه اونۍ تنظیمېږي. که بلاکونه ډېر ژر تولید شي، ستونزمنوالی زیاتېږي او د بلاک جوړولو او د نویو بیټ کوینونو تولید لپاره ډېرو هشونو ته اړتیا وي.

### ستونزمنوالی او مایننګ حوضونه
د بیټ کوین مایننګ یو رقابتي کار دی. یوه د "وسلو سیالي" د مختلفو هش کوونکو ټېکنالوژیو له لارې چې د بیټ کوین د مایننګ لپاره کارول شوې لیدل شوې ده: بنسټیز مرکزي پروسس واحدونه (CPUs)، تر ټولو لوړ ګرافیک پروسیس واحدونه (GPUs)، د ساحې-پروګرام وړ ګېټ ارې (FPGAs) او د کارونې وړ ځانګړي مدغم شوي سرکټونه (ASICs)، دغو هر یوه د لږ تخصصي ټېکنالوژۍ ګټورتیا کمه کړې ده. د بیټ کوین ځانګړي  ASICګان اوس د بیټ کوین د مایننګ لومړنی میتود دی او د GPU سرعت یې تر ۳۰۰ ځله زیات کړی دی. د مایننګ بهیر ستونزمنوالی په دوره‌ يي ډول د شبکې فعال مایننګ ځواک ته سمون ورکول کېږي. لکه څنګه چې بیټ کوینونه د مایننګ لپاره ډېر ستونزمن شوي، د کمپیوټري هارډویر تولیدوونکو شرکتونو د لوړ پای ASIC محصولاتو په پلور کې زیاتوالی لیدلی دی.

کمپیوټري ځواک اکثراً یوځای کېږي یا "حوض کېږي" څو د ماینرانو په عاید کې د توپیر کموالی راولي. انفرادي مایننګ دستګاووې باید د اوږدې مودې لپاره انتظار وباسي څو د معاملاتو بلاک تایید کړي او تادیه ترلاسه کړي. په حوض کې، ټول ګډون کوونکي ماینران هر ځل پیسې ترلاسه کوي کله چې یو ګډون کوونکی سرور بلاک حل کړي. دغه تادیه د هغه کار پر مقدار پورې تړلې ده چې یو انفرادي ماینر د بلاک په موندلو کې مرسته کړې، او د حوض د تادیې په سیستم پورې اړه لري.

### چاپېریالي اغېزې
د دود له مخې، په بلاک کې لومړۍ معامله یوه ځانګړې معامله ده چې نوي بیټ کوینونه تولیدوي او د بلاک جوړوونکي ته ورکول کېږي. دا د نوډونو لپاره هڅونه ده تر څو له شبکې سره ملاتړ وکړي. دا یوه لاره برابروي چې نوي بیټ کوینونه په دوران کې داخل شي. د مایننګ انعام هرو ۲۱۰,۰۰۰ بلاکونو کې نیمایي کېږي. دا په پیل کې ۵۰ بیټ کوین و، د ۲۰۱۲ کال په وروستیو کې ۲۵ ته راټیټ شو، د ۲۰۱۶ کال د دوبي په موسم کې بیا ۱۲.۵ ته راټیټ شو، او په ۲۰۲۰ کال کې ۶.۲۵ بیټ کوین شو. تر ټولو وروستی نیمایي کېدل د ۲۰۲۴ کال د اپریل په ۲۰ نېټه د ۱۲:۰۹am UTC پر مهال (د بلاک شمېر ۸۴۰,۰۰۰) ترسره شو، چې د بلاک انعام یې ۳.۱۲۵ بیټ کوین ته راکم کړ. تمه ده چې راتلونکی نیمایي کېدل به په ۲۰۲۸ کال کې وشي، کله چې بلاک انعام ۱.۶۲۵ بیټ کوین ته راټیټ شي. دغه د نیمایي کېدو پروسه داسې پروګرام شوې ده چې تر ډېره به ۶۴ ځله دوام وکړي مخکې له دې چې د نویو سیکو تولید پای ته ورسېږي.

## د تادیې تصدیق
هر کان ‌کېندونکی (miner) کولای شي پریکړه وکړي چې کومې راکړې ورکړې په بلاک کې شاملې کړي او کومې پرېږدي. د بلاک دننه د راکړو ورکړو زیات شمېر د بلاک د حل کولو لپاره د زیاتې محاسبوي قوې اړتیا نه ښیي.

لکه څنګه چې د ناکاموتو په سپینه پاڼه کې یادونه شوې، د بشپړ شبکې نوډ چلولو پرته د بیټ کوین تادیاتو تصدیق ممکن دی (ساده شوی د تادیې تصدیق، SPV).  کاروونکي یوازې د اوږده زنځیر د بلاک سرلیکونو یوې کاپي ته اړتیا لري، کوم چې د شبکې نوډونو څخه د پوښتنې په کولو سره تر لاسه کېدای شي تر څو څرګنده شي چې اوږد زنځیر ترلاسه شوی که نه؛ وروسته، د مرکل ونې څانګه ترلاسه کړئ چې معامله له خپل بلاک سره نښلوي. د معاملې د زنځیر په یوه ځای کې تړل ښيي چې د شبکې نوډ هغه منلې ده، او وروسته ورزیات شوي بلاکونه د تایید لا نور ثبوت وړاندې کوي. 

## د پروتوکول ځانګړتیاوې

### امنیت
په بیټ کوین شبکه او د هغې د تادیې د سیستم په کارولو کې بېلابېل احتمالي واقعي یا تیوریکي بریدونه، په پام کې نیول شوي دي. د بیټ کوین پروتوکول څو ځانګړتیاوې لري چې د ځینو بریدونو پر وړاندې یې ساتنه کوي، لکه د غیرمجاز مصرف، دوه ځلې مصرف، د بیټ کوین جعل او له بلاک‌ چېن سره لاسوهنه. نور بریدونه، لکه د شخصي کیليو غلا، د کاروونکو له خوا د احتیاط غوښتنه کوي.

#### ''غیرمجاز مصرف''
غیرمجاز مصرف د بیټ کوین د عامه-خصوصي کیلي کرپټوګرافۍ په پلي کولو سره کمزوری شوی دی. د بېلګې په توګه، کله چې الیس یو بیټ کوین باب ته لیږي، باب د بیټ کوین نوی مالک ګرځي. ایو، چې معامله څاري، ښایي وغواړي هغه بیټ کوین مصرف کړي چې باب ترلاسه کړی، خو هغه نشي کولای معامله لاسلیک کړي پرته له دې چې د باب د شخصي کیلي په اړه پوهه ولري.

## سرچينې