open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د وطن ګوند

**د وطن ګوند** په افغانستان کې یو ټولنیز دیموکراتیک سیاسي ګوند وو، چې د پرچم ګوند او اساسي قانون په بدلېدلو سره د ځينو اصلاحاتو او ملي پرمختګ لپاره د ډاکټر نجیب په ولسمشرۍ کې رامېنځته شو.

## تاریخ
کله چې د افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت هېوادمشر ببرک کارمل د سرطان په ناروغۍ اخته شو او ژوند نه ناهیلی شو نو د هغه حکومت استخباراتو رييس ډاکتر نجيب الله احمدزی يې د خپل ځايناستي په توګه انتخاب يې کړ او واک يې وروسپاره.

ډاکټر نجيب الله احمدزي د ۱۹۸۷ څخه تر ۱۹۹۲ کال پورې د افغانستان هېوادمشر په توګه پاتې شو، په دې مېنځ کې يعنې د ۱۹۹۰ کال په اوږدو کې ډاکټر نجيب الله احمدزي د خلقيانو او پرچميانو ځينو تېروتنو له امله د افغانستان اساسي قانون بدل کړ چې په ترڅ کې يې د افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت د افغانستان جمهوريت ته بدل کړ، د پرچم ګوند ته يې د وطن ګوند نوم ورکړ ترڅو د يوه ملي او اصلاح راوستونکي ګوند په توګه فعاليت وکړي.

د اساسي قانون بدلون اصلي لامل دا وو چې ډاکټر نجيب غوښتل د خلقيانو او پرچميانو پر نوم خاورې واچوي او تېر هېر کړي يو نوی ولسي جمهوريت رامنځته شي او دا کار يې د اصلاح راوستنې په پار وکړ، ځکه په هېواد‌ دننه د خلقيانو او پرچميانو نوم ډېر بد خلکو ته معرفي شوی وو، همداراز د دولت مخالفو جنګسالارانو لکه احمدشاه مسعود، ګلبدين حکمتيار او ځينې نورو هم له حکومت سره سولې ته نه حاضرېدل.

ولسمشر ډاکټر نجيب الله احمدزي غوښتل له مخالفانو سره سوله وکړي ځکه يې په خپل حکومت کې بېساري بدلونونه راوستل، خو د هغوی ستونزه بدلونونه نه بلکې واک وو، هغوی غوښتل د واک پر چوکۍ کېني. چې ترپایه يې د حکومت د کمزوري کولو لپاره خپلو جنګونو ته دوام ورکړ او اخیر په پایله کې د ډاکتر نجيب الله مډرن جمهویت او پرمختللی حکومت له مېنځه لاړ، په ترڅ کې ډاکټر نجيب اعدام شو، طالبان او رباني د جنګ ګټونکي شول، په هېواد دننه جګړې پېل شوې.

## ایډیالوژي
دا ګوند د پرچم او خلق ګوندونو په مېنځ کې د اصلاح راوستنې په موخه جوړ شوی او د اصلي هېواد پاله ګوند په توګه يې ځان معرفي کاوه.

د دې ګوند ترټولو لومړۍ ايډيالوژي افغاني نشنليزم او هېوادپالنه وه، د ډاکټر نجيب حکومت د له مېنځه وړلو وروسته د طالبانو واکمنۍ پرمهال دا ګوند د هېواد بهر بېرته د ځينو څېرو لخوا رامېنځته شو خو وروسته د افغانستان اسلامي جمهوريت کې د عبدالجبار قهرمان لخوا بيا راښکاره شو.

## بيا پيلېدل
د طالبانو حکومت له ړنګېدو وروسته کله چې د افغانستان اسلامي جمهوري دولت رامېنځته شو، د وطن ګوند پخوانیو غړيو د دې ګوند د بيا فعالېدو غوښتنه وکړه. دغه ګوند د دویم ځل لپاره په ۲۰۰۴ کال کې د افغانستان له عدلې وزارت د فعالیت جواز ترلاسه کړ.

د وطن ګوند د بیا پیلېدو د کمېټې مشر او د ولسې جرګې غړي عبدالجبار قهرمان د نوموړي ګوند له پلویانو وغوښتل چې د سولې راوستلو په برخه کې د ملي یووالي حکومت سره اوږه پر اوږه کار وکړي.

"زه پر ملت په ځانګړي ډول د وطن ګوند پر غړو ږغ کوم چې په حکومت کې د معقولو سیاسیونو ملاتړ وکړي چې رښتیني سیاست کولو ته لاره هواره شي. په دې کار سره به تاسو په نظام کې د معقولو خلکو ملاتړ وکړئ او د بېکاره وګړو مخه به ډب کړئ".

د ۱۳۹۷ کال د تلې/ميزان مياشتې په اوږدو کې عبدالجبار قهرمان د طالبانو لخوا د يوې چاودنې په وسيله ووژل شو،  له هغه راوروسته دا ګوند هم ونړېد.

## ورته ليکنې

* د پرچم ګوند (افغانستان)
* عبدالجبار قهرمان
* د خلق ډموکراتيک ګوند
* ډاکټر نجيب الله احمدزی

## سرچينې

وېشنيزه:افغاني ګوندونه
آيسو ۶۳۹-۶

**آيسو ۶۳۹-۶** یا **ISO 639-6** د آيسو ۶۳۹ معیارونو شپږمه کته ګورۍ ده چې د بېلابېلو ژبو او ژبکورنیو لنډ نومونو لپاره کارول کیږي. دا کوډونه ۴ توري دي او د معیاري کولو نړیوال سازمان (ISO) لخوا منل شوي او خپاره شوي دي.

## سرچينې

وېشنيزه:آی اېس او ۶۳۹
ولاپوکي ژبه

ولاپوکي ژبه (Volapük) يوه ترکيبي يا جوړه شوې ژبه وه چې په ۱۸۸۰ زېږديز کال کې د يوهان مارتين شلير چې يو کاتوليکي کشيش وو، جوړه شوه.

دا ژبه په ساده جرمني ويوکو(لغاتونو) او منظم ګرامر ولاړه ده،  اوسمهال ولاپوکي ژبه په بشپړه توګه يا نږدې له منځه تللې ژبه ده، خو په ۱۸۸۰ لسيزه کې دا ژبه د جرمني په پوهنتونونو او پوهنتوني غونډو کې خورا مشهوره وه او نږدې ۵۰۰،۰۰۰ تنو پر هغه وخت خبرې کولې.

اوسمهال نږدې له ۲۵-۳۰ تنو پورې وګړي په ولاپوکي ژبه خبرې کوي، د دې ژبې نوم د دوو ويوکو تړنګنوم دی چې لومړ يې ،وُل او دوهم يې پوک دی چې دواړه يې د انګليسي د World او Speak اوښتې بڼې دي.
## سرچينې
د غلغلې ښار

د غلغلې ښار ( ) چي **د سر او تار** په نوم هم یادیږي،  د لرغوني افغانستان اړوند د سیستان په نیمروز ولایت کي یوه تاریخي او لرغوني سیمه ده، چي اوس مهال د ایران ، افغانستان او پاکستان ځیني برخي په ځان کي رانغاړي.   په دې ښار کي پرتې کنډوالې ممکن د طاق د لرغوني ښار کلا وي چي د منځنۍ پیړۍ له اسلامي سرچینو څخه پیژندل سوی دی. 

د غلغلې ښار په پخواني افغانستان کي د سیستان د ساکا قوم ځمکه وه چي شاوخوا دوې پیړۍ یې دلته ژوند کاوه. 

په افغانستان کي د تیري ۴۰ کلني جګړې له امله اوس مهال د نیمروز ولایت د تاریخي اثارو ساتني او بیارغوني ته د اړوندو چارواکو له لوري نه پاملرنه د غلغلې د ښار په ګډون نږدې ټول تاریخي ابدات د ویجاړیدو له حالت سره مخ کړي دي. 

## تاریخ

د غلغلې ښار د لومړي ځل لپاره شاید د هخامنشي واکمنۍ په دوره کې جوړ سوی وي،  خو د وخت په تیریدو سره یې یادګارونه د بېلابیلو طبیعي او غیر طبیعي عواملو له امله ویجاړ سوي دي.

**د هلمند سیستان پروژې** په ترڅ کي په دې سیمه کي د امریکا او افغان لرغون پېژندني یوې ګډي ډلي چي له 1971 څخه تر 1979 کلونو پورې یې کار کاوه، د یادي سیمي هغه پاتې اثار چي په سیستان کي د اسلامي دورې تاریخ په ډاګه کوي وپلټل. ویل کیږي چي دا هغه اثار وه کوم چي په نهمه یا لسمه زیږدیزه پېړۍ کي د سفاري پاچاهانو لخوا جوړ سوي وه.  دلته د یوې کلا او ماڼۍ سربیره شمال لوري ته یو جومات، بازار او کاروانسرای او په ختیځ کي د پراخو کورونو لړۍ رامنځ ته سوۍ وه.  د لرغونپوهانو له خوا د کلا کيندنو پر مهال معلومه سوه چي شته اثار په دې سيمه کي د اسلام څخه مخکي دوو دورو کي چي يو ساسانيان او بل پارتيان وه رامنځ ته سوي دي.  په پاته اثارو کي یو څو پوړیزه ماڼۍ ښايي د صفاري واکمنۍ یوازینۍ پیژندل سوې ودانۍ وي چي اوس هم شتون لري. دا ماڼۍ پخپل غیر معمولي جوړښت سره د پخو خښتو د سرپټین بهرنی دیوال، غیر مربع کونجونو، او له مرکز څخه په امتداد د کلا په ختیځه څنډه کي موقعیت لري. د لرغوني افغانستان په دغه سیمه کي د غزنوي او غوري واکمنیو اثار هم موجود وه، چي وروسته د چنګیزخان او ګوډ تیمور لښکرو ویجاړه کړه، خو ځیني اثار یې وروسته بیرته د تیمور د اولادونو له لوري ورغول سوه.
لورلايي

**لورلايي** یا **لورا لایي** د پاکستان یو ښار دی چي د لورالايي ډویژن څانګي مرکز ګڼل کیږي. دا ښار د اوسني پاکستان د بلوچستان ایالت په شمال ختیځه برخه کي موقعیت لري، او  د سمندر له کچي څخه پورته دی.

لورلایي له تاریخي اړخه د لوی افغانستان یوه برخه وه چي وروسته د ډیورنډ د تپل سوي کرښي له امله بریتانیا لاندي کړه، او په 1947 کال کي یې پاکستان ته وسپارل.
غېږه

بټنوک| په واده کې د دوو ملګرو تر منځ د خوشحالۍ غېږه
**غېږه** د مینې یوه بڼه ده چې په اصل کې په ټولو انساني ټولنو کې رواج ده، لاسونه د يوبل پر ملا نيسي ترڅو بدنونه سره نږدې کړي، خو که چېرې له دوو ډېر کسان په دې شکل سره نږدې شول ډله ييزه غېږه ورته ويل کېږي، غېږه د مينې او انساني چلند له اړتياوو څخه ګڼل کیږي.

## کارېدنه
غېږه د دوو انسانانو بدنونه په يوبل پورې ټينګ يا آرام نيولو ته ويل کېږي، په داسې حال کې چې هېڅ جنسيت څرګند نه وي، يعنې دوه انسانان ښايي نر او ښځه وي، يا دواړه نارينه وي يا دواړه ښځې وي.

غېږه د ښادۍ، مينې او ګرانښت پر مهال کارول کېږي، د بېلګې په توګه دوه ملګري له ډېر وخت وروسته سره ویني نو په غېږ کې سره نيسي. يا د مينې په اړيکه يا ګډ ژوند کې نر او ښځه يو بل په غېږ کې نيسي. يا مور او پلار خپل اولادونه په غېږ کې نيسي.
## کلتوري اړخونه
غېږه ډېر کلتوري اړخونه لري په بېلابېلو ټولنو کې غېږه اخيستنه په ځانګړو وختونو کې يو رسم او رواج وي. په پښتنو کې د ودونو، اخترونو او ښاديو په ورځو خلک يوبل په غېږ کې نيسي خو د ځينو مذهبي دودونو له امله نارينه له نارينه او ښځينه له ښځينه سره غېږ کې نيسي. خو په ځينو برخو کې مور له زوی يا خور له ورور سره په غېږ کې نيسي ځکه چې د اسلامي عقيدې پر اساس دا روا دي.
## روغتیایي ګټې
غېږه د روغتيا او ارواپوهنې له اړخه خورا ډېرې ګټې لري، د يو انسان د مينې احساس له بل انسان سره شرېکېدل خپله یوه مثبته انرژي ده خو سربېره پر دې ځينو څېړنو هم ښودلې چې غېږه د ډېرو ګټو لامل کېږي او ډېری فشارونه لکه خپکان، ډيپرېشن او وېره له مېنځه وړي. آند تر دې چې ځينې ارواپوهان غېږه د انسان له اساسي اړتياوو څخه ګڼي.
## سرچينې
.af

ډاټ ای اف(af.) د (CCTLD) Country Code Top Level Domain ډومینونو له جملې څخه د افغانستان ملي ډومین دی.

د (af.)مدیریت اوس مهال د مخابراتو او معلوماتي تکناوجۍ وزارت د خدمتونو وړاندې کولو ریاست په چوکاټ کې فعالیت کوي. د نوموړی مدیریت هدف د ټولو دولتي او شخصي ادارو، حکمي او حقیقي اشخاصو د دومینونو ثبت او نوی کول دي.

## د ډومین ثبتولو پروسه
د  (af.) ډومینونه د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت د پالیسۍ مطابق په مختلفو زونونو کې لکه:

name.af, name.org.af, name.edu.af, name.com.af, name.gov.af, name.tv.af, name.media.af, name.mail.af 

په هغه سیستم کې چې،د کوکا ادارې له لورې جوړ شوي، د فعالیت جواز، تجارتي پلان او د شخص د تابعیت تذکیرې په نظر کې نیولو سره ثبت کیږي.

د Reseller یا پلورونکو له لوري د ملي ډومینونو د پلور حق:

د معلوماتي تکنالوژۍ د وړاندې کولو هغه داخلي او بهرني شرکتونه چې غواړي د افعانستان د ملي ډومین په برخه کې خدمات وړاندې کړي، د مخابراتو او معلوماتي تکنالوژۍ وزارت ته د رسمي غوښتنې له وړاندې کولو وروسته کولائ شي، د پلور نماینده ګي ترلاسه کړي، چې دا کار د عوائيدو د لوړیدو، (ډات اې اف) پیریدونکو ته اسانتیاوو رامنځ ته کولو تر څنګ د هیواد په داخل او خارج کې د ډاډ ای اف ډومینونو د مطرح کیدو سبب هم ګرځي. 
## فعالیت او نور

د فعاليت له پيل څخه تر اوسه پورې څه دپاسه (٢١٤) کورنيو او بهرنيو پلورونکو په رسمي ډول دغه تفاهم ليک لاسليک کړى او په دې برخه فعاليت کوي او دا لړئ همداسې دوام لري.

د ملي ډومینونو (af.)د پلور د نماینده ګۍ د ترلاسه کولو شرطونه:

• د شرکت رئیس او معاون د تابعیت تذکرې درلودل.

• د اقتصاد او سوداګرۍ وزارت څخه معتبر جواز درلودل.

• خپل حساب کې د کریډیټ اضافه کول.

لکه څنګه چې ټول پوهیږو، د (af.)دومین د ډېر ښکته فیس په مقابل کې خرڅیږي، د اسنادو د تایید او د افغانستان بانک له لارې د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت ته د پیسو د ورکړې وروسته ، پیریدونکی د یاد بانک اویز اړوند مدیریت ته وړاندې کوي او ډومین يي په ډیټا بیس کې ثبت کیږي.
نیکیتا خروشچیف

روسي سیاستوال او د پخوني شوروي اتحاد لمړئ وزیر نیکیتا خروشچیف د اوکراین په سرحدي سیمه کي په یوه کارګره کورنۍ کي وزېږېدی. نوموړی په کوچنیوالي یو روسئ شپون وو، چي پلار یې په کوم کان کي کار کاوه، خو وروسته د روسیې په فوځ کي شامل سو او د وخت په تېرېدو یې لوړو څوکیو ته ځان ورساوه. خروشچیف د لمړۍ نړیوالي جګړې وروسته د شوروي اتحاد په کمونسټي پارټۍ کي شامل او د پخواني تزاري واکمن پر خلاف یې له نورو سره یو ځای مبارزه پیل کړه.  د کمونسټ انقلاب تر بریالیتوب وروسته خروشچیف په 1921 کي اوکراین ته لاړ او هلته یې د اوسپني په کانونو کي د کار کولو پرمهال په عالي لیسه کي برخه واخیستل، ورپسې یې د 1929 او 1931 کلونو پر مهال د ماسکو په صنعتي اکاډمۍ برخه واخیستل. د نوموړي د زدکړیزو هڅو په دوام چي په ترڅ کي یې د مسکو تر ځمکي لاندي اورګاډۍ هم جوړ سو، د شوروي اتحاد واکمن ده ته خپله پاملرنه زیاته کړه او له کبله یې خروشچیف د شوروي اتحاد پارلمان ته لاره وموندل. 

خروشچیف په 1938 کي د اوکراین د کمونست ګوند لومړی منشي وټاکل سو، او کله چي جرمني پر شوروی اتحاد یرغل وکړ نوموړی د هټلر د فوځونو په وړاندي قوي جګړه ترسره کړه. په ۱۹۵۳ کال کي د سټالین تر مړیني وروسته خروشچیف د کمونست ګوند لومړی منشي وټاکل سو او په ۱۹۵۸ کال کي د مارشال بلګان له استعفا وروسته په رسمي توګه د لمړي وزیر چوکۍ ته ورسېدی. واک ته له رسېدو سره سم نوموړي د امریکا متحده ایالاتو په وړاندي ډېر نرم سیاست پیل کړ او تر 1964 کال پوري یې په شوروي اتحاد کي لوی شمېر اقتصادي بدلونونه راوستل. خروشچیف پخپله واکمني او شخصي ژوند کي ډېر نرم مزاجه شخص وو، خو له دې انکار نسي کېدای چي هغه د سټالین د واکمنۍ پر مهال په بېلابیلو جنایتونو کي هم لاس درلود او د دیکتاتورانو په ډول عمل یې کاوه.

په 1971 کال کي خروشچیف تر 6 کاله واکمني وروسته د زړه له حملې څخه مړ سو.
وېندايي ژبه

ويندايي ژبه، چې په **' یا **' په نوم هم پېژندل کیږي، د بانتو ژبو له ډلې يوه ژبه ده چې په سوېلي افریقا کې رسمي ژبه ګڼل کيږي، ډېری وېندايي وګړي د سوېلي افريقا په شمال کې د لیمپوپو ولایت کې ژوند کوي ، خو تر۱۰ سلنه وېندايي ويناوال په زېمبابوې کې هم ژوند کوي. وېندايي ژبه د کالنگا ژبې (د زیمبابوې رسمي ژبه) سره تړاو لري او په بوتسوانا او زېمبابوې کې ویل کیږي. 
د ۲۰۱۲ کال د سرشمېرنې له مخې ۱٬۳۰۰٬۰۰۰ تنه په ويندايي ژبه خبرې کوي.
## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
تاهيتي ژبه

**تاهيتي ژبه**   نږدې ۶۸,۰۰۰ ويونکي لري چې د فرانسوي پولينزيا تاهيتي ټاپو کې خلک پرې خبرې کوي،  اوسمهال د تاهيتي ژبې کارول په ورځنيو چارو کې ډېر لږ ليدل کيږي، تر دې حده چې   تاهیتیان يې په خپل منځ کې هم ډېر نه کاروي، بلکې د دې پرځای  فرانسوي ژبه کاروي د دوی ژبه له منځه یوسي، کوم چې دوی له زرګونو کلونو راهیسې خبرې کوي.

داسې وېره شته چې که په قصدي ډول د دې ژبې پر وړاندې داسې کار دوام وکړي، نو تاهيتي ژبه به په راتلونکو کلونو کې له منځه ولاړه شي.

* تاهیتیان 
* تاهیتي ټاپو.
* فرانسوی پولینزیا

## سرچينېې

وېشنيزه:ويکيډاټا سره تړلي مخونه
وېشنيزه:ژبې
توي ژبه

**توي ژبه** د اکاني ژبو له ډلې يوه ژبه ده چې عموماً په سوېلي او مرکزي ګانا کې ويل کيږي، اکاني وګړي د ګانا د اوولس لويو توکمونو تر ټولو لوی توکم دی.
توي ژبه نږدې ۴،۴ مېلونه وګړي نفوس لري.

توي د بونو، اسانتي او اکواپېم اکاني وينګونو لپاره يوه عام نوم دی.. 
## سرچينې
پنجشېر سيند

د **پنجشېر سیند** د افغانستان په شمال ختیځ کي د پنجشیر له درې د  په اندازه د کابل شمال ته بهیږي. دا سیند د انجمن له پاسه سرچینه اخلي او د هندوکش له لاري سویل ته په بهېدو سره په سروبي کي د کابل سیند سره یوځای کیږي.  

په ۱۹۵۰ لسیزه کي سروبي ته څېرمه د پنجشیر پر سیند باندي یو بند جوړ سو، ترڅو له پنجشیر سیند څخه کابل سیند ته اوبه ورسوي.  ددغه سیند پر سر یو دایمي پل هم شتون لري چي د بګرام هوايي ډګر ته یې د لاسرسي زمینه برابره کړې ده.
انجمن کوتل

**انجمن کوتل** (  ) چي **انجومان پاس** هم بلل کیږي، د 4,430 متره په لوړوالي د افغانستان په هندوکش کي یوه غرنۍ لاره ده. دا کوتل په سوېل لویدیځ کي د پنجشېر دره له بدخشان ولايت سره او له هغه وروسته له شمال ختيځ سره نښلوي.

د انجمن کوتل لاره د پنجشیر ولایت، بدخشان ولایت او تخار ولایت سره پر پوله باندي ګډه پرته ده. په دې سیمه کي اقلیم په عمومي توګه د واورې په اورېدو سره سوړ وي.
حسين بن علي

**ابو عبدالله حسین بن علي بن ابي طالب الهاشمي المدني**   ( 3 شعبان 4 هجري - 10 محرم 61 هجري / د جنوري 8 ، 626 - 10 اکتوبر ، 68 زیږدیز) د رسول الله صلی الله علیه وسلم یو صحابي او لمسئ او د حضرت علیؓ او فاطمېؓ زوی وو. نوموړی د حضرت محمدﷺ د (وینا) حدیث پر بنسټ د خپل ورور حسنؓ سره یوځای په جنت کي د مسلمانو ځوانانو سردار دی.   

حسینؓ د ۴ هجري سپوږمیز کال د شعبان په میاشت کي وزېږېدی او له زېږېدو سره سم پېغمبر صلی الله علیه وسلم ته راوړل سو، ترڅو په غوږ کي ورته اذان وکړي. رسول اکرمﷺ د نوموړي سره ډېره زیاته مینه درلوده او د خپل ځان سره به يې نبوي مسجد ته هم بېوه. 

حسینؓ د حضرت عثمان رضی الله عنه د واکمنۍ پر مهال د خپل ورور حسن رضی الله عنه سره یوځای په جهاد کي ګډون وکړ، او په بېلابیلو اسلامي فتوحاتو کي يې برخه واخیستل.
د حضرت عثمانؓ تر شهادت وروسته حضرت حسینؓ د خپل پلار عليؓ او ورپسې حسنؓ سره په څنګ کي پاته سو، او د معاویةؓ په خلافت کي یې هم کوم ځانګړی سیاسي فعالیت ترسره نکړ، خو د معاویةؓ تر وفات وروسته یې له یزید سره د هغه پر کړنو باندي اختلاف راغلی او د هغه له واکمنۍ منلو څخه یې نټه وکړه. یزید چي د نوموړي نټه ولیدل هڅه یې وکړه چي په زور یې بیعت ته راوبلي خو دې پیښي نه یوازي دا چي مثبته پایله یې ورنکړه بلکي کړکېچ نور هم ډېر سو او په ترڅ کي یې حسینؓ د کربلا د جګړې پر مهال په شهادت ورسېدی.

د اسلامي تاریخونو پر بنسټ د حسینؓ د شهادت نېټه د ۶۱ هجري سپوږمیز کال د محرم د میاشتې لسمه چي د ۶۸۰ میلادي کال د اکتوبر له لسمي سره سمون خوري بلل سوې ده.
د کربلا جګړه

**د کربلا جګړه** په61 هجري سپوږمیز کي د محرم پر 10 نېټه چي د 680 زیږدیز کال د اکتوبر له 13 نیټې سره سمون خوري رامنځ ته سول. دا جګړه د اسلام د پېغمبر اکرمﷺ د لمسي حسين بن علي د کوچني لښکر او د کوفې د اموي واکمن عبيدالله بن زياد ترمنځ د کربلا په نامه يوه ځاى ته څېرمه پېښه سول. د تاریخونو پر بنسټ په یاده جګړه کي د حسینؓ لښکر په بشپړه توګه نابود او خپله حسینؓ په شهادت ورسېدی. پاته کسان چي د نوموړي کورنۍ بلل کېده د ابن زیاد له لوري ژوند ونیول سوه، او د اموي واکمنۍ پلازمیني دمشق ته یې ولېږل.

د کربلا د جګړې لامل د حسین بن عليؓ له لوري د یزید بن معاویه واکمني او رهبري ناروا بلل وه. حسینؓ ادعا کوله چي د یزید واکمني د مسلمانانو لپاره پر ظلم او ستم ولاړه ده او دئ به یې نه یوازي دا چي هیڅکله ونه مني، بلکي په وړاندي به یې راپورته سي. د حسینؓ ددې ادعاء په وړاندي يزيد بن معاويه پر نوموړي باندي سخت فشار راوړ، خو دې فشار کومه پایله ورنکړه بلکي حسینؓ جګړې ته چمتو سو. د حسینؓ د ادعاء او پاڅون خبره چي کله د عراق کوفې ښار ته ورسېدل، د هغه ځای یوشمېر اوسېدونکو سمدستي په توطیه باندي لاس پوري کړ او له حسینؓ څخه یې وغوښتل چي لمړئ عراق ته ورسي ترڅو له هغه ځایه په ګډه باندي د یزید په وړاندي جګړه پیل کړي، خو ددوی دغه ملاتړ یوازي یوه بهانه وه او چي څنګه حسینؓ عراق ته ورسېدی، دوی نه دا چي ملاتړ یې ونکړ، بلکي دده پر ضد یې له یزیدي لښکرو سره ملګرتیا هم پیل کړه. 

عراق ته تر رسېدو وروسته د حسینؓ لښکر د عمر بن سعد له فوځ سره چي د یزید له خوا د ټاکل سوي عراقي واکمن عبیدالله ابن زیاد له لوري رالېږل سوی وو، مخامخ سو او دواړو د یوبل په وړاندي د جګړې لیکي منظمي کړې. څرنګه چي د حسینؓ لښکر د عمر بن سعد تر لښکرو څو برابره کم وو، نو ځکه جګړې هم تر یوې ورځي زیات وخت ونه نیوی او حسینؓ تر خونړي نښتي وروسته د دښمن له لوري شهید سو.

## پایله
د کربلا جګړه که څه هم چي له فوځي اړخه ډېره کوچنۍ وه، خو په اسلامي نړۍ کي یاده پېښه ځکه خونړي ګڼل کیږي، چي د حضرت محمدﷺ کورنۍ ته پکښي ستر زیان ورسېدی. د اسلامي تاریخونو له مخي د اموي خلافت واکمن یزید په دې جګړه کي خپل حیثیت له پوښتني سره مخ کړ، او بېلابیلو اسلامي تاریخ پوهانو پر نوموړي باندي ډول ډول ښه او بد نظرونه ورکړه، چي له امله یې مسلمانان تر کلونو کلونو پوري په اختلافاتو کي ښکېل سوه.
کنیشکا

**کنیشکا (لمړئ کنیشکا)** چي د **لوی کنیشکا** په نوم هم پیژندل کیږي،  په لرغوني افغانستان کي د کوشاني کورنۍ یو نامتو امپراتور او واکمن وو، او د دویمي زیږدیزي پېړۍ په لمړیو لسیزو کي یې واک درلود. نوموړی د افغانستان او نړۍ په تاریخ کي د خپلو نظامي، سیاسي او معنوي لاسته راوړنو له امله ډېر زیات شهرت لري. کنیشکا د کوجولا کادفیسس له اولادې څخه وو، چي په افغانستان او شاوخوا سیمو کي د کوشان امپراتورۍ بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي. دده د امپراتورۍ اصلي پلازمینه د ګندهارا سیمي اړوند په *پورشاپوره* ( اوسني پیښور ) کي وه، او دویم مرکز یې د افغانستان بګرام سیمه ګڼل کېده. د کنیشکا د تاریخ او واکمنۍ اړوند سکې په تریپوري (اوسني جبلپور ) کي موندل سوي دي. 

د تاریخونو پر بنسټ که څه هم کنیشکا هیڅکله د مذهب پیرو نه وو، خو د هغه فتحو او د بودیزم ملاتړ د ورېښمو لارې په پراختیا کي او د قراقرم سلسلې څخه چین ته د ګندهارا څخه د مهایانا بودیزم په لیږد کي مهم رول لوبولی دی. کنیشکا د 127 زیږدیز کال په شاوخوا کي د خپلي ادارې رسمي ژبه له  باختري څخه په یوناني بدله کړه. 

پخوانیو پوهانو باور درلود چې کنیشکا په 78 زیږدیز کال کي د کوشان تخت ته ورسېدی، او دا نیټه د ساکا د دورې د پیل په توګه بلل سوې ده. مشهوره پوه فالک اټکل کوي چي کنیشکا په 127 زیږدیز کال کي تخت ته رسېدلی دی.
د نړۍ چت

**د نړۍ چت** یا **د نړۍ سر** یا **د نړۍ بام** یو استعاره یا اصطلاح ده چي د نړۍ د ترټولو لوړي سیمي تشریح کولو لپاره کارول کیږي، او دا اصطلاح **د لویي آسیا** په نوم هم پیژندل سوې ده. یاده اصطلاح په عمومي توګه د آسیا غرنۍ لړۍ ته چي د پامیر، همالیا، تبت، پلو، هندوکش، تیان شان، او التای غرونه پکښي راځي اشاره کوي.
## سرچينې
انجمن، افغانستان

**انجمن** (Anjuman) د افغانستان په بدخشان ولایت کي د یوه کلي نوم دی. دا سیمه د انجمن په دره کي د کوتل له خولې څخه شاوخوا 18 میله لیري پرته ده. د 21 پیړۍ په پیل کي دې سیمي 90 دانې استوګنځایونه درلودل، چي لوی شمېر اوسېدونکي یې د افغانستان تاجکان وه. 

د انجمن یاد کلی د انجمن په کوتل کي (چي په سویل کي بدخشان ولایت د پنجشیر له درې سره نښلوي) پروت دی.
امیر

امیر له تاریخي پلوه یو ځانګړۍ لقب دی، چي د عربي ژبي له (امر) څخه اخیستل سوی دی او د مشر یا واکمن مانا ورکوي. یعني هر هغه څوک چي امر ورکوي.   

د امیر لقب په نړیوالو او اسلامي تاریخونو کي د عربي، پښتو، اردو او پارسي ژبو اړوند سیمو کي استعمال سوی دی، او اوس هم په یو شمېر عربي هیوادونو کي بېلابیلو واکمنانو ته کارول کیږي.

په اسلامي تاریخ کي دغه لقب د سیمه ییزو واکمنانو ترڅنګ د مسلمانانو لویو خلیفه ګانو ته د امیر المومنین په بڼه هم کارول سوی دی، چي د مسلمانانو د لمړۍ درجې واکمن مانا ورکوي.
سالنګ سيند

**سالنګ سیند** د افغانستان په شمال کي یو ۴۳۸ کیلومتره اوږد سیند دی چي له پروان ولایت څخه رابهیږي. یاد سیند له اباسین، غوربند سیند، پنجشیر سیند او کابل سیند څخه سرچینه اخلي، او د هغوی یوه برخه ده.
د فندوقستان خانقاه

د **فندوقستان خانقاه** په افغانستان کي د بودایانو یوه لرغونې خانقاه ده چي د پروان ولایت د غوربند په دره کي د کابل شمال لویدیځ ته په ۵۰ کیلومترۍ کي د یوې مخروطي غونډۍ پر سر باندي موقعیت لري.

یاده خانقاه د یو شمېر شواهدو پر بنسټ د اتمي پیړۍ په پیل کي *د ټرمینس پوسټ کویم سره اړه لري، او له همدې* امله د خانقاه بودایي هنر شاوخوا 700 زیږدیزو کلونو ته ورګرځي.   د فندوقستان خانقاه په هندوکوش غرونو کي د لرغوني افغانستان یو پخوانئ انځور وړاندي کوي. 

## کشف

چارلس میسن په ۱۸۳۶ کال کي د غوربند دره سیمي ته سفر کړی وو او هلته یې پخپل کتاب (*د افغانستان، بلوچستان او پنجاب د بېلابېلو سفرونو داستانونه)* کي *د* ګڼو کنډوالو شتون یاد کړی دی.  

فندوقستان خانقاه په 1936 کي *د افغانستان د لرغونپوه فرانسوي* جوزف هاکین لخوا او په 1937 کي د جین کارل لخوا د کیندني په پایله کي معلومه سوه.  په دې اړه د هنري اثارو ډیری برخه چي لاسته راغلې ده د میوزیم ګیمیټ، پاریس او د افغانستان ملي موزیم ترمنځ شریکه سول.

## سرچینې
د سالنګ کوتل (لویه لاره)

د **سالنګ کوتل** یا **لویه لاره** ( دری : *کوتل- سالنګ )* یوه غرنۍ لاره ده چي شمالي افغانستان له پلازمیني کابل، سویلي افغانستان او د اوسني پاکستان خیبر پښتونخوا ایالت سره نښلوي.  دا کوتل د پروان ولایت او بغلان ولایت په پوله کي موقعیت لري، او د کوشان درې ختیځ ته پروت دی. د سالنګ کوتل سیمي په پخوانیو زمانو کي د افغانستان شمال یا تخارستان د کابل سره نښلاوه. 

د هندوکوش په غرونو کي پر دغه کوتل باندي دیو تونل په ۱۹۵۸ – ۱۹۶۴ کلونو کي د شوروي اتحاد د انجینرانو او ساختماني کارکوونکو لخوا د 3400 متره په لوړوالي سره جوړ سو، چي اوس هم شتون لري. د سالنګ تونل د افغان کورنۍ جګړې پر مهال په ۱۹۹۷ کال کي د احمد شاه مسعود د ځواکونو له خوا ځکه په بمونو والوزول سو، ترڅو له دې لاري د طالب جنګیالیو د راتګ مخه ونیسي. تر یادي پیښي وروسته په 2002 کۍ د روسیې د بیړنیو حالاتو وزارت (RMES) د تونل د بیارغوني کار تنظیم کړ او ترمیم یې په یوه میاشت کي بشپړ سو. 

سالنګ تونل دا مهال په سوېل کي چاریکار او کابل له مزارشریف او کندز سره نښلوي. د یادوني وړ ده چي د سالنګ تونل او لاري جوړولو مخکي د کابل او شمالي افغانستان تر منځ لویه لاره د شیبر له لارې وه، چي ډېره اوږده او درې ورځي وخت یې نیوی.
سرياني ژبه

[بټنوک|300x300px| [ارامي ليکدود|ارامي لیک]]
سرياني ژبه  ( ختیځه سرياني :ܠܸܫܵܢܵܐ ܣܘܼܪܝܵܝܵܐ، لوېديځه سرياني:ܠܶܫܳܢܳܐ ܣܽܪܝܳܝܳܐ، لِشونو سُريويو ) د سامي ژبو له کورنۍ د ارامي ژبډلې يوه ژبه ده چې د خپل پرمختګ پرمهال په دوه وينګونو وېشل شوې ده، يوه په عراق او بله په سوريه کې. دا د سریاني ژبې د پیل ټکی دی.

## تاریخ

### عیسوي دوره
عيسوي ښوونځيو په څلورمه پېړۍ کې د سرياني ژبې په پراختيا کې ارزښتمن رول لوبولی دی. حتی نن هم دا د عیسویت له درېوو مهمو ژبو څخه شمېرل کیږي، یوناني ، لاتیني او سریاني. عیسویان هیڅکله دا ژبه مړه کېدو ته نه پرېږدي.

### اسلامي دور
سرياني ژبې په اسلامي دوره کې هم د پام وړ وده وکړه. خو لکه څنګه چې په اندلس کې د مسلمانانو د زوال له امله عبراني ژبه له منځه ولاړه، په همدې ډول په عباسي خلافت د تاتاريانو د يرغل په پايله کې سرياني ژبه هم له منځه ولاړه. خو عیسايي کنیسه دا د ورکېدو څخه وژغورله. نن ورځ دا ژبه په ډېرو هیوادونو کې ويل کيږي.

## نور وګوره

* سامي ژبې
* آرامي ژبې

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
سوندايي ژبه

**سوندايي ژبه** د اندونېزيا د جاوا ټاپو په لوېدیځه برخه کې یوه له خورا عامو ژبو ده چې په ۲۰۱۹ زېږديز کال کې يې نږدې ۳۲٬۴۰۰٬۰۰۰ تنه ویونکي لرل چې د اندونیزیا  د ټول نفوس شاوخوا ۱۵٪ جوړوي. 
سوندايي ژبه په لاتين او سوندايي ليکدودونو ليکل کيږي او اوسمهال مخپرودې ژبه ګڼل کيږي.
## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
د شیبر کوتل (لویه لار)

**د شیبر دره** (دری : *کوتل شیبر* ) په افغانستان کې د  په لوړوالي باندي د سمندر له سطحي څخه پورته یوه لاره ده چي د پروان ولایت د بامیان ولایت سره نښلوي. دا له کابل څخه تر بامیانو پوري د دوو لویو لارو څخه یوه اوږده لاره ده. پر دې لاره سفر نږدې شپږ نیم ساعته اوږد دی چي له شاوخوا  اندازې سره برابره ده. یاده لار د 1933 او 1938 کلونو ترمنځ د احمد شاه شیرزي او یو جرمني انجینر لخوا ډیزاین او جوړه سول. شیبر د هیواد یوه مهمه غرنۍ لاره بلل کیږي. 

د افغانستان په شمال کي بامیان ولایت ته د میدان وردګو د اونی او حاجیګک له اړخه شیبر یوازینۍ لنډه او مستقیمه لاره ده.
د غوربند سیند

**غوربند سیند** د افغانستان په شمال کي یو سیند دی چي په پروان ولایت کي پروت دی. دا سیند د پنجشیر سیند یوه برخه ده، او ورپسې د اباسین او کابل سیند فرعي برخه ګڼل کېږي. 

د غوربند سیند په بشپړه توګه په پروان ولایت کي تیریږي، چي د غوربند ولسوالۍ نوم هم ترې اخیستل سوی دی. یاد سیند د ختیځي شیبر درې (کوم چي د پروان او بامیان ولایتونه، یا د غوربند او کندز سیند اوبه سره نښلوي) څخه سرچینه اخلي او ختیځ لوري ته وربهیږي. غوربند سیند له جغرافیایي اړخه د هندوکش د سوېل او د هندوکش د مرکزي سلسلې په اوږدو کي واقع سوی دی، چي شمال ته یې د هندوکش او سویل ته یې د کوه بابا د غرونو لړۍ د یوې اوږدې درې په ډول پرته ده. تر درې وروسته دا سیند د چاریکارو ختیځ ته په 10 کیلومتره فاصله کي بهیږي.
د کابل – بهسودو لویه لار

د **کابل – بهسودو لویه لار** په رسمي ډول **د ملي لویې لاري 13** ، **NH13** اړوند یوه لویه لاره ده چي د افغانستان پلازمینه کابل په لویدیځ کي له بهسودو سره نښلوي، او د میدان وردګو ولایت څخه تیریږي. 

د بهسودو لاره یو وخت د خورا خطرناکي لاري په توګه پیژندل کېده، چي د اختطافونو، سرونو پرې کولو، غلاوو او په ځانګړې توګه د جلریز او مرکزي بهسودو په ولسوالیو کي د طالبانو د وژنو له امله **د "مرګ سړک"** په نوم یادېدل.
د ککرک دره (بامیان)

**د ککرک دره** ( دری: دره ککرک ) د افغانستان په مرکزي برخه کي یوه دره ده، چي د کابل ولایت لوېدیځ ته په 120 کیلومتره فاصله کي د بامیان په ولایت کي موقعيت لري.

د ککرک په دره کي لرغوني اثار د افغانستان پخواني تاریخونه چي اوومي زیږدیزي پېړۍ او د زابلستان تمدن ته ورګرځي، په ډاګه کوي.
البانيايي ژبه

کيڼ|بټنوک|270x270px| البانیايي وينګونه
**البانیايي ژبه**   د اندو-اروپايي ژبو کورنۍ يوه ژبه ده چې نږدې ۶ مېلیونه ویونکي لري. د دې ژبې اصلي ځای البانیا او کوسوو دی، مګر دا د بالکان په نورو هغه برخو کې چې هلته البانيايان اوسېږي، هم ويل کيږي لکه مقدونیه ، مونتینېګرو او سوېلي سربیا او په همدې ډول يوه ډله البانيايي وګړي چې په یونان، اېټالیا سوېل ختیځه ساحلي سيمو او سیسلي کې اوسيږي، په دې ژبه خبرې کوي. همدارنګه، هغه هېوادونه چې د بالکان څخه یې کډوال منلي دي، لکه سکینډینیویان هېوادونه، آلمان ، برېتانیا ، استرالیا ، امریکا ، تورکیه  او نور، د دې ژبې ویونکي لري. دا ژبه له دوو وينګونو جوړه ده، توسک (سوېلي وينګ) او ګېګ (شمالي وينګ). رسمي / لیکل شوې البانيايي د توسک وينګ دی.

## ګروپ کول
په ۱۸۵۴زېږديز کال کې، آلماني ژبپوه فرانز بوپ دا ژبه د اندو-اروپایي ژبو د کورنۍ برخه وګڼله. دا ژبه د دې کورنۍ د ژبو په منځ کې په ځانګړې څانګه کې ده.

ځینې څېړونکي په دې باور دي چې دا ژبه د الیري ، داسي او تراسیني ژبو څخه اخیستل شوې ده. ځینې بيا دا ژبه د سلاوي ، بالتیک یا جرمني ژبو له کورنۍ څخه ګڼي.

## د نورو اندو-اروپايي ژبو سره همغږي

## ليکدود
د ۱۵ پېړۍ راهیسې، د البانيايي ژبې ليکلو لپاره له بېلابېلو ليکدودونو کار اخيستل شوی دی، او بېلابېلې الفبا ورته جوړې شوې دي،  د دې کار لپاره اېټالوي یا یوناني او ځینې وختونه عربي توري کارول شوي. د البانیا توسک ژبه د یوناني الفبا سره لیکل شوې او د شیګ ډیلي د لاتین الفبا سره لیکل شوې. دا دواړه لغاتونه کله ناکله د عربي الفبا سره لیکل شوي، کوم چې د عثماني ترکي ژبې لیکلو لپاره کارول کیده، همدارنګه سیریلیک او ځینې اصلي لیکې. په ۱۹۰۸ کې، البانیايي ژبه په رسمي توګه د شیګ د ژبو پر بنسټ معیاري شوه او لاتیني الفبا هم د ځینو اصلاحاتو سره رسمي شوه. د دویمې نړیوالې جګړې وروسته، د توسک ژبه د البانیا رسمي او نړیواله ژبه شوه.
وېشنيزه:ژبې
خالده ضيا

**خالده ضیا** ( بنګالي : খালেদা জিয়া) ( په ۱۵ اګست ۱۹۴۵ په بنګله دېش کې زېږېدلې) یوه بنګله دېشۍ سیاستواله ده. نوموړې له ۱۹۹۱ تر ۱۹۹۶ او بیا له ۲۰۰۱ تر ۲۰۰۶ پورې د بنګله دېش لومړۍ وزیره وه.

خالده ضيا د بنګله دېش د محافظه کار ګوند مشري کوله، چې د مرکزي ښي اړخ ګوند ګڼل کیږي، په داسې حال کې چې د هغې اصلي سیالې شيخ حسينه د مرکزي کیڼ ګوند عوامي لیګ مشري کوله، چې لېبرال او سیکولر نظرونه لري. 

## سياسي ژوند
د جنرال ضیاء الرحمن  له ترور سره سم په ۱۹۸۱ زېږديز کال، خالده ضيا د سياست ډګر ته راننوته او د بنګله دېش ملتپال ګوند مشري يې په لاس کې واخيسته. ټولټاکنو ته د زمينې برابرېدو سره سم يې د ۱۹۹۱زېږديز کال د فېبرورۍ مياشتې ټاکنو کې د بنګله دېش ملتپال ګوند له لوري ونډه واخيسته، چې د پارلمان زياتره څوکۍ د دوی ګوند وګټلې او د بنګله دېش په تاريخ کې د لومړنۍ ښځينه لومړۍ وزيرې په توګه يې د بنګله دېش له پارلمانه  د باور رايه واخيسته.

دغه ګوند د ۱۹۹۶ کال د ټاکنو په بل پړاو کې د پام وړ بریا تر لاسه کړه او مېرمن ضیا بیا د لومړۍ وزيرې په توګه وګمارل شوه. 

خالده ضیا د ۲۰۰۶ کال په ډېسمبر میاشت کې د دغه هېواد د ملتپال ګوند له مشرې لېرې شوه. دا اقدام په داسې حال کې وشو چې د بنګله دېش ملي ګوند کې د خالده ضیا د پلویانو او اصلاح غوښتونکو تر منځ سخت اختلافات رامنځ ته شول. د بنګله دېش د مالیې پخوانی وزیر چې د دغه هېواد د ملتپال ګوند له مخالفانو څخه دی، اعلان وکړ چې د خالده ضیا په غیاب کې د هغې د کفيل په توګه ټاکل شوی دی. په ورته وخت کې خالده ضیا او د هغې زوی عرفات رحمان د اختلاس په تور ونیول شول. 

خالده ضيا د اختلاس، مالي فساد او له واکه د ناوړه استفادې په تور زندان ته ولېږل شوه، په داسې حال کې چې د عوامي ليګ ګوند مشره او د خالده ضيا سخته سياله مېرمن شيخ حسينه واجد هم له ورته برخليک سره مخ شوه. دواړو ادعا کوله چې تورونه يې سیاسي انګېزه لري او هیڅ قانوني بنسټ نه لري. 

د دغو دوو ګوندونو ترمنځ شخړه چې د بنګله دېش په سیاسي ډګر کې تر ټولو معتبر ګوندونه ګڼل کېږي، د دې لامل شو چې پوځ د انتقالي حکومت ملاتړ وکړي او په بنګله دېش کې پر ټولو سیاسي فعالیتونو بندیز ولګوي. 

## سرچينې

* http://en.wikipedia.org/wiki/Khaleda_Zia

وېشنيزه:1946 زېږېدنې
وېشنيزه:1945 زېږېدنې
په افغانستان کي د برېښنا سټیشنونو لیست

دا مقاله په افغانستان کي د بریښنا سټیشنونو لیست وړاندي کوي.

## د اوبو برېښنا

## دا هم وګورئ
*د افغانستان برېښناکوټونو او ډنډونو لړليک
کوټه عشرو

**کوټه عشرو** (په انگرېزي **: Kot-e-Ashro**, **Kot-i-Ashro**, **Kuteh-Ashro** ) د افغانستان د ميدان وردګو ولايت د جلرېز ولسوالۍ په لوېديځ کي د پغمان په غرونو کي یو ښارګوټۍ دی. دا پخوا د جلرېز ولسوالۍ مرکز وو، څو چي په 2006 کي د طالبانو لخوا ونیول سو. کوټه عشرو ښارګوټی د کابل – بهسودو لویې لارې په اوږدو کي د  په فاصله باندي د میدان ښار شمال لویدیځ ته پروت دی.
اونۍ لویه لار

**د اونۍ دره** یا **د اونۍ لویه لار** د افغانستان د میدان وردګو ولایت د جلریز په ولسوالۍ کي د پغمان د غرونو لویدیځ لور ته یوه غرنۍ لاره ده. دا لاره د کابل سویل لویدیځ ته د خپل جغرافيايي موقعیت له امله د ډېر ستراتیژیک اهمیت درلودونکې ده، چي د سرچشما سیند د پاسه تیریږي، کوم چي د کابل سیند پورته برخه ده.  د میدان سیند، چي د کابل/سرچشمه سیند یوه برخه ده، د اونۍ لویي لاري په شاوخوا کي د  په لوړوالي کي بهېږي. 

د افغان تاریخونو پر بنسټ په 1929 کي محمد میر فتح (1901-1964) چي یو له دریو هزاره قوماندانانو څخه وو د اونۍ له لويي لاري په ګټي اخیستو یې د حبیب الله کلکاني ځواکونو ته سخته ماته ورکړه.  همدارنګه د شوروی افغان جګړې پر مهال *مجاهدينو* د ۱۹۷۹ کال په پسرلي کي د افغان کمونستي رژيم پر وړاندي د جګړې پر مهال اونۍ لویه لار ډېره استعمالول.  په 1983 کي هزاره النصره ډلي په سیاسنګ او پاس ته نږدي سیمه کي همدلته پر حرکت اسلامي برید وکړ.
زینب بېګم

**زینب بېګم** (۱۱ جنوري ۱۹۱۷ – ۲۸ اپریل ۱۹۷۸) چې **د زمینه بېګم** په نوم هم پیژندل کیږي، یوه افغانه شهزادګۍ او د افغانستان د پخواني جمهور رئیس شهید سردار محمد داوود خان مېرمن وه.

## مالومات
زینب بېګم د افغانستان د پخواني واکمن محمد نادرشاه لور او د محمد ظاهر شاه خور وه. نوموړي مېرمن د خپل پلار تر مړیني وروسته په ۱۹۳۴ کال کې د سردار محمد داوود خان سره واده وکړ، او له هغه څخه یې اته اولاونه وزېږېدل، چي څلور نارینه او څلور ښځینه وه. زینب د محمد ظاهر شاه او خپل خاوند داوودخان په واکمنۍ کې یو  له هغه مېرمنو څخه وه چي په عمومي مجلسونو کي ډېره کمه ښکارېده، خو د افغان مېرمنو سره یې د هغوی د پرمختګ په پار ښه راشه درشه درلوده او د دولت په چوکاټ کي یې ځینو مېرمنو ته د کار زمینه هم برابره کړه. 

زینب په ۱۹۷۸ کال د ثور د کودتا پر مهال له خپل خاوند داوودخان سره یوځای د خلق کمونسټ ګوند له لوري ووژل سوه.
ګريګوري راسپوتين

**ګریګوري ییفیموویچ راسپوتین** (  ) (پیدایښت 1869_ مړینه 1916)  ​یو روسئ افسانوي راهب او نوموتی شخصیت وو. نوموړی په تاریخ کي د روسیې د وروستي امپراتور نیکولاس II له کورنۍ سره د ملګرتیا په پار خورا مشهوره بلل کیږي، چي له همدې لاري یې د روسیې امپراتورۍ په وروستیو کلونو کي د پام وړ نفوذ ترلاسه کړ.

راسپوتین د سایبیریا د پوکروسکوی په کلي کي د بزګرانو په یوه کورنۍ کي زېږېدلی وو، چي د توبولسک ولایت په تیومینسکي اویزد سیمه کي موقعیت لري. هغه په 1897 کي یوې خانقاه ته له سفر کولو وروسته د مذهبي تبادلې تجربه ترلاسه او د یوه راهب یا *سټرانیک* (زیارت کونکي) په توګه وپېژندل سو، په داسي حال کي چي نوموړي د روسیې په ارتودوکس کلیسا کي هیڅ رسمي مقام هم نه درلود. په 1903 یا د 1904-1905 په ژمي کي راسپوتین سینټ پیټرزبورګ ته سفر وکړ او د یو شمیر مذهبي او ټولنیزو مشرانو په ځان ته راکښلو یې د روسیې په ټولنه کي مشهوره څېره خپله کړه. ورپسې یې په 1905 کي د امپراتور نیکولاس او د هغه له مېرمن الکساندر فیودورونا سره ولیدل.

د 1906 په وروستیو کي راسپوتین د نیکولاس او د الکساندرا یوازینی زوی الیکسي نیکولاویچ چي د هیموفیلیا په رنځ اخته وو، درملنه پیل او په بریالیتوب سرته ورسول. دده یادي کړني تر ۱۹۱۵ کال پوري نوموړی لوړ واک ته ورساوه او په لومړۍ نړیواله جګړه کي کله چي روسي واکمن د روسیې د امپراطوري پوځ د څارني لپاره سینټ پیټرزبورګ ته ولاړی راسپوتین یې په نشتوالي کي خپل نفوذ د ملکې په مرسته نور هم پیاوړی کړ. د راسپوتین ددې کارنامې له امله په ختیځه جبهه کي د روسیې پوځ شرموونکې ماته وخوړه، او په 1916 کال کي د محافظه کاره روسانو یوې ډلي نوموړی په بد مرګ سره وواژه.

یو شمېر تاریخپوهان یادونه کوي چي د راسپوتین بدنام او ناوړه شهرت د زار د حکومت په بدنامولو کي لویه مرسته وکړه، او له همدې کبله په روسیه کي د رومانوف کورنۍ په بشپړه توګه سقوط او کمونسټان واک ته ورسېدل. د راسپوتین د ژوند او نفوذ حسابونه تر ډېره پوري د اوریدونکو او افواهاتو پر بنسټ ولاړ دي، او دئ یې په فحاش، راهب، نه پېژندل کېدونکي شخصیت او بېلابیلو نومونو باندي یاد کړی دی.
کيچوا ژبه

**کيچوا ژبه** (Qhichwa, Qiĉwa, Quechua) د سوېلي امریکا د سورپوستو د مورنیو ژبو د کورنۍ نوم دی چې د انډیز په غرونو کې ويل کيږي. کیچوا په امریکا کې تر ټولو پراخه سورپوستې ژبه ده چې د ويوونکو شمېر يې نږدې له ۶-۱۳ مېليونو تنو اټکل شوی.

د کیچووا ځینې ویونکي  دې ژبډلې ته د "رونا سامي" (د خلکو ژبه) وايي. د کیچوا ژبې له سویلي کولمبیا څخه ارجنټاین ته خپریږي، مګر د هغې ډېری ویونکي په پیرو (۷.۷ مېلیون)، بولیویا (۲.۹ مېلیون) او اکوادور (۱.۵ مېلیون) کې دي، او کیچوا په دې درېوو هېوادونو کې رسمي حیثیت لري. نږدې ۲۵٪ پیرویان په کیچوا ژبه خبرې کوي.  

کیچوا په ۱۵ او ۱۶ پېړیو کې د اينکا امپراتورۍ اصلي ژبه وه، او حتی اوس هم د مرکزي انډیز منځنۍ ژبه ګڼل کیږي. کیچوا په لاتیني ليکدود لیکل کیږي. د اسپانيايي او پورتګالي ژبو د مخ په زیاتېدونکي اغېز له امله، د کیچوا خپرېدل او کارول راکم شوي.

## ژببېلګه

## سرچینې

* د ويکيپېډيا مرسته کوونکي، "کوچوا ژبې،" ويکيپېډيا، وړيا انسايکلوپيډيا، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Quechua_languages&oldid=401427886 (د دسمبر 23، 2010 ته لاسرسی).
سيند ټاپو

**سيند ټاپو** يو داسي مځکه ده چي د رود (سيند) په مابینځ کي شتون لري او، او رود یې دواړو غاړو ته بهېږي.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
ولګا

**ولګا سیند**(   ) په اروپا کي تر ټولو اوږد سیند دی چي د مرکزي روسیې له لاري سویلي روسیې او بیا د کسپین سمندر ته بهیږي. ددې سیند اوږدوالی  دی ، او د  په اندازه زراعتي ځمکو ته اوبه رسوي.  ولګا سیند په ډیلټا کي د اوسط خارج کیدو له مخي په اروپا کي د اوبو ویستلو د ډندډونو ترټولو لوی سیند دی. دا سیند په نړۍ کي د روسیې ملي سیند په نوم هم پېژندل کیږي، او په تاریخي توګه یې د اوراسیا د بېلابیلو تمدنونو د مهم ځای په توګه کار کاوه.   

ولګا په روسیه کي د ځنګلونو او ګڼو ځایونو څخه تیريږي او ددغه هیواد د لسو لویو ښارونو څخه پنځه یې د پلازمیني مسکو په ګډون د ولګا د اوبو په ډنډ کي موقعيت لري. څرنګه چي وولګا د کسپین بحیرې ته کوم چي د اوبو یو پایه لرونکی بدن دی، ننوزي، نو ځکه په طبیعي توګه د نړۍ له هیڅ سمندر سره نه دی نښتی.

د یادوني وړ ده چي په نړۍ کي ځیني لویي زیرمې د ولګا سیند په اوږدو کي موقعیت لري.
اورتا تاګای

**اورتا تاګای** يا **اورتا‌تاگای** يا هم **قارا تِپه** يو سيند ټاپو دی چي د افغانستان د تخار ولايت په ينګي کلا ولسوالۍ کي د آمو سيند په مابینځ کي موقيعت لري. نوموړی ټاپو د تاجکستان د فرخور ولسوالۍ سره پوله لري.

## د اورتا تاګای نامه معنا
د نامه معنی په لاندې توګه کېدای سي؛
د اورتا معنا شايد د کزاکي ژبې د Urta/уртаса لغات څخه اخیستل سوې وي چي معنا یې مابینځ دی، د اورتا تاګای ټاپو هم د سيند ټاپو حیثیت لري ځکه چي د سيند په منځ کي موقيعيت لري. او تاګای (Tagai يا Tagay) هم د قزاقستان د یوه قوم/توکم نوم دی.

## دا هم وګورئ

## سرچينې
عباس بن عبدالمطلب

**ابو الفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي** یا **عباس بن عبدالمطلب** ( ۵۶ ق – ۳۲ هـ / ۵۶۸ – ۶۵۳ ز ) د رسول الله صلی الله علیه وسلم صحابي او تره وو. د نوموړي مور ام ضرار نتیلة بنت جناب النمریه نومېدل او عباسؓ یې تر هجرت 56 کاله مخکي زوکړی وو. 

عباسؓ تر اسلام مخکي د مسجد الحرام د معمارۍ او د اوبو رسولو چاري په غاړه درلودې. دئ تر اسلام راوړلو وړاندي د بدر د جګړې چي د قريشو قبیلې د رسول اللهﷺ په وړاندي ترسره کړه یو له ناخوښه ګډون کوونکو څخه ګڼل کېدی. ویل کیږي چي عباسؓ د مکې تر فتحي یو کال وړاندي اسلام راوړی وو، خو ځیني روایتونه بیا داسي دي چي دده د اسلام راوړلو زمانه تر دې هم پخوا یادوي.

تر اسلام راوړلو وروسته عباسؓ د هغه کسانو له جملې څخه وو چي د حنین په جګړه کي يې له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره کلکه ملګرتیا وکړه او ځان یې ثابت قدمه صحابي وښودی. د اسلامي روایتونو پر بنسټ رسول الله صلی الله علیه وسلم د عباسؓ ډېر عزت کاوه او فرمایل به یې : چي الله تعالیﷻ دئ زما خلیل (دوست) ګرځولی دی.

عباسؓ د رسول اللهﷺ سره د خپلوۍ له مخي د هغه د اهل بیتو څخه ګڼل کیږي او په اسلامي قوانینو کي د نوموړي کورنۍ ته صدقه حرامه ده. عباسؓ د عثمان بن عفان د خلافت پر مهال په ۳۲ هجري قمري کال کې د ۸۸ کلونو په عمر په مدینه منوره کي وفات او په بقیة الغرقد کي خاورو ته وسپارل سو.
اورومو ژبه

**اورومو ژبه** (په اورومو: Afaan Oromoo) د افریقايي آسیايي ژبو کورنۍ د کوشي څانګې یوه ژبه ده. اورومو په اېتوپیا کې د اورومیا سیمې د وګړو مورنۍ ژبه ده چې ډېروال يې هم په اېتوپيا او کینیا کې ژوند کوي.

اورومو د اېتوپیا د ۳۳.۸٪ خلکو مورنۍ ژبه ده او په هېواد کې ترټولو ډېره ويل کېدونکې ژبه ده، تر اورومو ژبې وروسته  د ۲۹.۳٪ وګړي په امهري ژبه  خبرې کوي .  اورومو د کوشي کورنۍ تر ټولو پراخه ژبه ده او په افریقا کې له عربي ، هاوسا او سواهيلي وروسته څلورمه لویه ژبه ده.  د په اېتوپيا کې ۳۶ ميلیونه وګړي ارومو ژبه د خپلې لومړنۍ ژبې په توګه کاروي، د دې ترڅنګ ۵۰۰۰۰۰ زره تنه نور بيا د کینیا په شمال او ختيځ کې ياده ژبه د خپلې لومړنۍ ژبې په توګه کاروي.  همدارنګه، یو شمېر اورومو خبرې کوونکي کډوال په افریقایي هېوادونو لکه سوېلي افریقا ، لیبیا ، مصر او سوډان کې هم ژوند کوي.

اورومو د اورومیا، هریر او دیرداوه ،امارا سیمه، د اورومیا سیمې رسمي ژبه ده. او د دې ترڅنګ د اورومیا، هراري ، دیرداوه ، بینیشنګول-ګوموز او ادیس ابابا، امارا سیمه او د اورومیا سیمه کې د لومړنیو زده کړو ژبه هم ده. دا ژبه د تیګرینیا سره يوځای د فدرال وېبپاڼو کې کارول کېدونکې ژبه ده.  

## ژبسيمې
د اورومو ژبې ويناوالو کابو ۸۵٪ په اېتوپیا (اکثره د اورومیا سیمه ) کې ژوند کوي. سربېره پردې، په سومالیا کې هم د دې ژبې یو شمېر ویونکيشته.  په کینیا کې، د ۷۲۲,۰۰۰ ویونکو توکمیز سیمې د بورانا او اورما ژبو د ويوونکو په توګه اټکل شوي دي، دا دوه ژبې د اېتوپیا د اورومو سره نږدې تړاو لري.  اېتوپیا د اورومو ژبې اصلي ویناوالو ترټولو لوی شمېر لري. په افریقا کې، له عربي، سواهیلي او هاوسا وروسته اورومو څلورمه ژبه ده چې د ویونکو ترټولو لوی شمېر لري.

له اورمو وګړو سربېره، د نورو توکمیزو ډلو یو شمېر غړي چې د اورمو وګړو ترمنځ اوسږي، دا ژبه د دویمې ژبې په کاروي،  د بېلګې په توګه، په شمال لوېدیځه اورومیا کې د اوموتيژبي بامباسي وګړي او د نیلو سسارايين ژبې کوما خلک ارومو ژبه د دوهمې ژبې په توګه کاروي. 

## لیکدود
اورومو په یو ډول لاتیني ليکدود چې کوبي (Qubee) نومیږي لیکل کيږي چې دا ليکدود په ۱۹۹۱ زېږديز کې په رسمي ډول د ارومو ژبې لپاره ومنل شو.   په تېرو وختونو کې، د لاتیني ليکدود بېلابېلې نسخې د اورومو ژبې ليکلو  لپاره کارول شوي.  د ارومو ژبې لپاره د کوبي ليکدود د رسمي ليکدود منلو  ۱۹۹۱-۱۹۹۷ زېږديز پورې په اورمو ژبه ليکل شوې ليکنې له هغې دمخه سلو کلونو له ليکنو څخه زياتې او ډېرې شوې دي. په کینیا کې، د بورانا او وټا خلک لاتیني ليکدود په بېلابېلو بڼو کاروي، خو د دې ترڅنګ عربي ليکدود هم د اوروموز ژبو مسلمانانو ترمنځ کارول کیږي.

د اورومو الفبا توري په لاندې ډول دي: 

## سرچینې

## کتابونه

### ګرامر

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### وييپانګې

* 
* 
* Gragg, Gene B. et al. (ed. , 1982) *Oromo Dictionary*. Monograph (Michigan State University. Committee on Northeast African Studies) no. 12. East Lansing, Mich. : African Studies Center, Michigan State Univ.
* 
* 
* 
* 

## بهرنۍ لینک

* آنلاین اورومو - کیوبي قاموس
* د امریکا غږ خبرونه په اورومو کې خپریږي .
* د اورومو فدرالي دیموکراتیک غورځنګ (OFDM) ویب پاڼه په اورومو او آډیو کې لیکل شوي ډیری مقالې لري.
* PanAfriL10n پاڼه په اورومو کې 
* هورن مورفو    کې بایگانی‌شده : د مورفولوژیکي تحلیل او د اورومو (او امهاري او تیګرینیا) کلمو نسل لپاره سافټویر
* د 500 کلمو اورومو قاموس
* اورومو - ورځنۍ خبرونه
لسان العرب (کتاب)

**لسان العرب** یو عربي ژبني قاموس دی چي د ابن منظور الانصاري (۷۱۱ هـ ق ) له خوا لیکل سوی دی. مشهوره اسلامي پوه ( زرکلي ) وایي چي "په دې کتاب کي د ژبي له خورا مهمو اثارو څخه ګټه اخیستل سوې، او په پایله کي یې دغه اثر لیکل سوی دی."  

بعلبکي وايي: لسان العرب عربي ژبي تر ټولو مشهوره ژباړن دی چي له قرآن کریم ، نبوي احادیثو او ویناوو څخه اخیستل سوی دی. او دا ابن منظور په 690 هجري کي ليکلي دي.
رومانوف کورنۍ

**د رومانوف کورنۍ** د روریک کورنۍ څخه وروسته په روسیه کي دوهمه او وروستۍ شاهي واکمني وه چي په 1613 کي رامنځته، او د مارچ تر 15 نیټې 1917 کال پوري یې د فبروري د انقلاب په پایله کي د زار نیکولاس II تر استعفا پوري دوام وکړ.

ددې کورنۍ په اړه د تاریخ په کتابونو کي ویل سوي دي چي پلرونو یې د څلورمې پیړۍ په پیل کي د پروشیا (په ختیځ جرمني کي یوه سیمه) څخه روسیې ته راغلي وه، خو ځیني روسي تاریخ پوهان په دې باور دي چي د دوی اصلي ځای د روسیې نووګورود سیمه ده.

د تاریخونو پر بنسټ په 1614 کي د زیمسکي شورا یا په روسیه کي د خلکو د ډلو د استازو کانګرس میخایل فیودوروویچ، د فیودور نیکیتیچ زوی او د اناستاسیا لمسئ د ټولې روسیې د زار په توګه وټاکه، او د هغه اولادونه چي په دودیز ډول د رومانوف په نوم یادیږي واک ته ورسېدل. رومانوف تر ۱۹۱۷ کال پوري پر روسیه باندي واکمني وکړه.

د ۱۹۱۸ کال د جولای په ۱۷ نیټه د روسیې د پاچا نیکولاس دویم او د هغه میرمن او ماشومان چي د رومانوف د کورنۍ وروستي غړي وه ووژل سوه او په روسیه کي ددې کورنۍ واک په رسمي توګه پای ته ورسېدی، خو ددوی جسدونه تر مړیني وروسته ورک او په ۱۹۹۱ کال کي وموندل سوه. ورپسې په ۲۰۰۶ کي د کورنۍ له پنځو ماشومانو څخه د دوو نورو جسدونه هم ساینس پوهاهو وموندل.
سعودي کورنۍ (آل سعود)

**سعودي کورنۍ** یا **آل سعود** د سعودي عربستان د پاچاهۍ کورنۍ نوم دی، چي نسب یې محمد بن سعود ( د درعیه د امارت بنسټ ایښودونکی چي د لومړي سعودي دولت (1727-1818) په نوم هم پیژندل سوی) او د هغه وروڼو ته رسیږي.  د آل سعود ټبر د لرغوني بنو حنیفه قبیلې یو ښاخ دی  چي په سعودي عربستان کي د مطلقه پاچاهۍ څخه برخمن بلل کیږي او د کورنۍ د غړو شمیر یې د 10,000 څخه تر 20,000 پورې اټکل سوی دی. ددې کورنۍ د اصلي شتمني ډیره برخه د شاوخوا 2000 کسانو په لاس کي ده  او شتمني یې له 500 ملیارد ډالرو څخه تر 3 ټریلیون ډالرو پوري اټکل سوې ده.  په دې شمیره کي د سعودي آرامکو چي د دولتي تیلو او ګازو شرکت بلل کیږي او د فوسیل د تیلو د زیرمو پراخه شتمني دواړه شامل دي.

د واکمنۍ له اړخه د آل سعود کورنۍ واک څلور مرحلې درلودې لکه : د درعیې لومړی امارت (۱۴۴۶-۱۷۴۴)، د درعيې ستر امارت (1727-1818) چي د سلفيزم د پراخوالي له امله مشهوره دی، د نجد امارت (۱۸۲۴-۱۸۹۱) چۍ د پرله پسې داخلي جګړو له امله مشهوره وو او اوسنی حالت چي په 1932 کي یې د سعودي عربستان پاچهي رامنځته کړه. 

د یادوني وړ ده چي د سعودي کورنۍ مشرانو په معاصر تاریخ کي له عثماني خلافت او یو شمېر شیعه او سني مسلمانو ډلو سره خونړي جګړې او سخت اختلافات درلودلي دي، او ددې په مقابل کي یې بیا له انګرېزانو، متحده ایالاتو او لویدیځو هیوادونو سره ښې اړیکي درلودې.
شیخ مجیب الرحمن

**شیخ مجیب الرحمن** (په 1917 کي د مارچ پر 17 زیږیدلی - د اګست په 15، 1975 مړ سوی) یو بنګله دیشي سیاستوال او د بنګله دیش هیواد مشر او بنسټ ایښودونکی وو. نوموړي په بنګله دیش کي د سوسیالیستي طرز پارلماني ډیموکراسي رامنځته کړه.

د بنګله دېش تر خپلواکۍ مخکي شیخ مجیب د عوامي لیګ حاکم او د ختیځ پاکستان د بېلتون غوښتونکو مشر ګڼل کېدی، او فعالیتونه یې په ۱۹۷۱ کال کي د وسله وال پاڅون لامل سول. 

مجیب الرحمن په ۱۳۳۲ لمریز کي د عوامي لیګ ګوند مشر وټاکل سو، چي له مخي یې په ۱۳۵۰ کال کې د هند په کلکته ښار کي د بنګله دېش په جلاوطنۍ کې حکومت جوړ کړ او د دغه هېواد لومړی وزیر سو.  نوموړی د ۱۳۵۳ کال د سلواغې په پنځمه نېټه د بنګله دېش چاري په لاس کي واخیستې او په دغه هېواد کي یې یو ګوندیز نظام رامنځته کړ، خو اووه میاشتي وروسته په یوه پوځي کودتا کي بیرته ووژل سو.
عباد بن بشر

**عباد بن بشر بن وقش** (چې په ۱۲ هجري سپوږمیز کي شهید شوی دی) د بنو عبدالاشهل له انصارو څخه د حضرت محمدﷺ صحابي وو چې د مصعب بن عمیر په لاس یې اسلام قبول کړ. نوموړي د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره د هغه د ټولو غزاوو شاهد و، او د رسول الله صلی الله علیه وسلم تر رحلت وروسته یې د ارتداد په جنګونو کې هم ګډون وکړ.
عباد بن بشر په 12 هجري کې د یمامه په جګړه کې شهید شو.
سالم مولا ابی حذیفه

**سالم مولا ابو حذیفهؓ** (چي په ۱۲ هجري کال کي شهید سوی دی) د حضرت محمدﷺ له مهاجرینو اصحابو څخه یو صحابي وو. 

سالم د رسول اللهﷺ سره په ټولو غزاوو کي برخه اخیستې وه، او د ارتداد د جګړو په لړۍ کي یو له هغه قاریانو او حافظانو له څخه وو چي د یمامه په جګړه کي په شهادت ورسېدی.
د ساسانیانو او هپتالیانو جګړې

**د ساسانیانو او هپتالي امپراطورۍ جګړې** په لرغوني افغانستان کي د هپتالي او ساسانیانو تر منځ د جګړو یوه لړۍ وه چي له پنځمۍ پېړۍ نیولې بیا تر ۵۶۲ زیږدیز کال پوري د افغانستان، ماوراء النهر او خراسان په سیمو کي روانه وه.
د افغانستان او تاجکستان اړیکي

د افغانستان او تاجکستان رسمي اړیکي په ۱۹۹۲ کال کي پیل سوې. افغانستان د تاجکستان په پلازمینه دوشنبه کي سفارت او په خروغ کي قونسلګري لري او اوسنئ سفیر یې محمد ظاهر اغبر  نومیږي. تاجکستان بیا په کابل کي سفارت او په مزار شریف، فیض اباد او کندز کي قونسلګرۍ لري، او سفیر یې شروف الدین امام نومیږي.

## تاریخ
د افغانستان او تاجکستان اړیکي له تاریخي پلوه د غزنوي او ساماني واکمنیو دورې ته ورګرځي، خو د معاصر افغانستان راهیسي لمړنۍ اړیکي چي د افغان او تاجک خاوري پولي یې معلومي کړې د احمد شاه بابا او محمد مراد بېګ له لوري رامنځ ته سوې. د تزاري روسیې او شوروي اتحاد له لوري د منځنۍ اسیا او برتانوي هند لوري د افغانستان تر اشغال وروسته تاجکستان او افغانستان په رسمي ډول اوسنۍ پوله د خپل رسمي سرحد په توګه وټاکل او هغه تاجکان چي د تزاري روسیې له تاړاکونو افغانستان ته راغلي وه، ددغه هیواد رسمي اوسېدونکي او افغانان وګڼل سوه چي تر ننه هم په بېلابیلو ولایتونو کي مېشت دي.

## دا هم وګورئ
اوجيبوا ژبه

**اوجيبوا ژبه**، **اوجیبوا**، یا **اوتچیپوا،** د شمالي امريکا ځايي اصلي ژبه ده چې د الکانګي ژبډلې پورې اړه لري. چې په اونتاريو، برېتانوي کولمبيا، ميشيګان، مونتانا، کاناډا او متحده ايالاتو کې پرې خلک خبرې کوي. ياده ژبه په ۲۰۱۶ زېږديز کال کې ۲۰٬۴۷۰ تنه ويناوال لرل. دا ژبه ځايي او سيمه ييز ژبوينګونه او ليکدودونه لري او يو واحد ټاکلی ستندرد ليکدود نه لري.

## ليکبېلګه
لاندې څلور کرښې د *Niizh Ikwewag* په نوم دوه مېرمنو د کيسې يوه برخه ده
# *Aabiding gii-ayaawag niizh ikwewag: mindimooyenh, odaanisan bezhig.*
# *Iwidi Chi-achaabaaning akeyaa gii-onjibaawag.*
# *Inashke naa mewinzha gii-aawan, mii eta go imaa sa wiigiwaaming gaa-taawaad igo.*
# *Mii dash iwapii, aabiding igo gii-awi-bagida'waawaad, giigoonyan wii-amwaawaad.*

### ژباړه
#  يوه ورځ دوه ښځې وې، يوه بوډۍ ښځه او بله د هغې لور.
# دوی د اېنګر اوسېدونکي وو.
# هغوی پهويګوام کې اوسېدل.
# يوه ورځ هغوی د کب خوړولو په نيت کب نيونې ته ولاړلې.
## سرچينې
سورپوستو جونګړه

کيڼ|بټنوک| يوه اپاچي جونګړه. ۱۹۰۳ ز
بټنوک|200x200px| يوه اپاچي کوډۍ.
**سورپوستو جونګړه يا کوډۍ** د بېلابېلو اصلي امریکايي سورپوستو قبیلو د یو ډول دودیز لنډمهاله کور نوم دی. د شمالي امریکا په مورنیو ژبو کې دا جونګړې د ویګوام او ویکیپ په نوم یادیږي. د متحده ایالاتو په سویل لوېدیځ او لوېدیځ کې ، دا کوډۍ معمولا د ویکياپ په نوم یادیږي ، او د متحده ایالاتو او کاناډا په شمال ختیځ کې ، بيا ورته ویګوم وايي.

دا ډول کوډۍ او ګونبدي جونګړې تر ډېره په امريکايي کلتور کې رايج دي،ځکه د هغې هواره منحني ډوله ګونبدي چت تر ډېره د سرپنا لپاره يو ګټور کور بلل کېده. 

دا جوړښتونه معمولا د لرګیو او د لرګیو چوکاټونو څخه جوړ شوي چې د ونې په پوټکو او پاڼو پوښل شوي. د دې کوډلو ساختماني توکي او جوړښت د ځایی کلتور او ځایي توکو شتون سره توپیر کوي. ځینې هغه مواد چې د دې کوډلو د چت پوښلو لپاره کارول کیږي عبارت دي له واښه، کبلو، د ونې پوستکي، ونې تنې، د څارویو پوستکي یا ټوکر.

د هندي کيږديو په پرتله، د سورپوستو کوډلې جوړول معمولاً ډېر وخت نيسي او د کيږديو په څېر د لېږد وړ نه دي.

*

## سرچینې

وېشنيزه:سورپوستي
وېشنيزه:امريکايان
رشید الدین وطواط

**رشیدالدین وطواط** (مړینه 573هـ/ 1177ز) د افغانستان د بلخ ولایت اړوند یو نامتو شاعر او لیکوال وو.

د رشید الدین پوره نوم ابوبکر رشید الدین محمد بن عبدالجلیل دی او پخپل وخت کي یې د زیاتي پوهي له امله د کتاب د پاچا لقب خپل کړی وو. نوموړي د افغانستان په بلخ کې زېږېدلی وو او مړینه یې په خوارزم کي رامنځ ته سول. د روایتونو پر بنسټ هغه په ۵۷۳ یا ۵۷۸ هجري سپوږمیز کال کي وفات سوی دی.

## آثار او لیکني

د رشید الدین په اثارو کي "تحفة الصديق، د ابوبکر الصديق اقوال "فصل الخطاب، د عمر بن الخطاب اقوال،" انس اللهفان د عثمان بن عفان اقوال، او "مطلوب کل طالب، د علیؓ اقوال" راځي. همدارنګه یو شمېر رسالې او اشعار یې هم لیکلي وه. د یادوني وړ ده چي رشید الدین په فارسي ژبه د "حدائق السحر في دقائق الشعر" په نامه یو اثر د ابو المظفر خوارزم شاه لپاره هم لیکلي وو.
والټرز میوزیم

د والټرز د هنري اثارو میوزیم د متحده ایالاتو په بالتیمور کي یو هنري میوزیم دی.ددې میوزیم ډیرئ اثار او محتويات د ویلیم والټرز (1819-1894) له لوری راټول سوي دي. نوموړی وروسته له هغه چي د امریکا د کورنۍ جګړې له امله پاریس ته لاړ، د میوزیم هنري اثار یې له ځنډ سره مخ سول خو په 1909 کي یې زوی په بالتیمور چارلس سټریټ کي یوه ماڼۍ بیرته جوړه او د والټرز اثار یې پکښي خوندي کړه، چي تر ننه هم دلته موقعيت لري.

د تاریخونو له مخي د هینري د مړیني پر وخت د نوموړي میوزیم شاوخوا 22000 شاهکار اثار درلودل. 

د والټرز میوزیم په پیل کي د والټرز آرټ ګالري په نوم پیژندل کېدی او د لرغوني مصر پخواني اثار، د یونان مجسمې او د رومیانو سرکوفګي پکښي شامل وه. په یاد اثارو کي د منځني پیړیو څخه د عاج د ژیړ اثار، د رینسانس دورې د هنر کارونه، د نولسمي پېړۍ د هنرمندانو ځینو نقاشيانو، یو شمېر چینایي سرامیکونو او د لرغوني منځني ختیځ او عراق ګاڼو شتون درلود.

والټرز میوزیم دا وخت د ځینو فرعوني او اسلامي لرغونو آثارو کوربه دی چي یو پکښي د قران کریم نسخي دي.
نوسانترا

**نوسانترا** چې په اندونېزيايي ژبه کې ټاپوډلې ته وايي، په رسمي توګه  د اندونېزیا پلازمېنه ده، چې د اګست په ۱۷، ۲۰۲۴ کې د اندونېزیا د خپلواکۍ د ورځې په وياړ رسماً اعلان شو.  دا نوی ښار د جاکارتا  پرځای چې له ۱۹۴۵ زېږديز د اندونېزيا د خپلواکۍ راهیسې د اندونېزيا پلازمېنه وه، د اندونېزيا پلازمېنه شوه. دا د بورنیو ټاپو په ختیځ ساحل کې په هغه سیمه کې موقعیت لري چې اوس د ختیځ کلیمانتان ولایت برخه ده. دا ښار   پراخوالی لري،چې له غرونو، ځنګلونو او ټاپوګانو څخه جوړ دی.   تمه کیږي چې نوسانتارا د ختیځ کالیمانتان څخه جلا شي او   لکه د پخوانۍ پلازمېنې د جاکارتا په څېر د یو نوي ولایت په توګه ونومول شي.

د نوسانتارا جوړولو چارې په ۲۰۲۲ جولای کې پیل شوې، او په لومړي پړاو کې، پکې سړکونه، څلورلاري، حکومتي ادارې او دفترونه، ښوونځي، روغتونونه او سوداګريزې هټۍ جوړې شوې.    په پیل کې، د اندونیزیا څخه ۱۰۰,۰۰۰ کارګران د نوسانتارا ښار ته ولېږدول شول، ترڅو د ۲۰۲۲ کال ، جولای مياشتې پورې د ښار جوړولو ابتدايي چارې پيل کړي.  وروسته له هغه چې سیمه يیزو بنسټونو له ختيځ کاليمانتان ولايت څخه د بهر کارګرانو په راوستلو نيوکه وکړه  ولسمشر جوکو ویدودو د نوسانتارا ښار چارواکو ته امر وکړ چې کاري ځواک له ۱۵۰,۰۰۰ څخه ۲۰۰,۰۰۰ ته لوړ کړي ترڅو د نوسانتارا په ساختماني کارونو کې  ځایی کارګرانو ته هم برخه ورکړل شي.   

## سرچینې

وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې