open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نیمکۍ

**نيمکۍ** په پښتو ولسي شاعرۍ کې يو ځانګړی صنف دی چې د سندرې په بڼه ويل کېږي. دا ژانر په خپل جوړښت کې له لنډۍ او چاربيتې سره توپير لري او ډېری وخت په موسيقۍ کې د تال او ريتم د برابرولو لپاره کارول کېږي. نيمکۍ د ولسي ژوند، د کليوالو مينه او د طبيعت د ښکلاګانو د بيانولو يوه خوږه وسيله ده.

## ادبي جوړښت
نيمکۍ معمولاً له څو بندونو جوړه وي چې يو ثابت "سر" يا مطلع لري. د هر بند مانا او قافیه سره متفاوته وي، خو په پای کې بېرته له اصلي سر (مطلع) سره نښلي. د دې ژانر نوم ځکه "نيمکۍ" دی چې مېسرې يې د نورو رزمي داستانونو په پرتله لنډې او سپکې وي.

## کلتوري کارونه
نيمکۍ د پښتنو په ودونو، خوښيو او د اټن په محفلونو کې په پراخه کچه ويل کېږي. دغه ژانر د پښتو موسيقۍ له کلاسیکو بڼو سره نږدې تړاو لري او د ډېرو سندرغاړو په البومونو کې د "نيمکۍ" تر سرليک لاندې ځانګړي اثار موندل کېږي.

## اړوند موضوعات
 * پښتو موسیقي
 * پښتو منظومې
 * ولسي داستانونه
 * پښتني کلتور

## سرچينې
 * پښتو فولکلوریکې سندرې (ادبي څېړنه).
پښتو داستاني ادبیات

پښتو داستاني ادبیات پښتو داستاني ادبیات د پښتنو د تاریخي کیسو، ولسي رواجونو او حماسي پېښو منظومه او نثري ټولګه ده.
----
**پښتو داستاني ادبیات** د پښتو ادب هغه بډایه برخه ده چې د کیسو، روایتونو او تاریخي پېښو په بیانولو ولاړه ده. دا ادبیات په دوه عمده برخو ویشل کېږي: ولسي داستانونه (منظوم) او معاصر داستاني ادب (نثر لکه لنډه کیسه او ناول). داستاني ادبیات د پښتني ټولنې د اخلاقو، ننګ او مینې د انځورولو تر ټولو پیاوړې وسیله ګڼل کېږي.

## تاریخي مخینه
د پښتو داستاني ادب ریښې په شفاهي فولکلور کې دي. په پخوانیو وختونو کې د ادم خان او درخانۍ، فتح خان باريڅي، او د مومن خان او شیرینۍ په څېر کیسې د بدلو او مثنوي په بڼه د ولس په سینو کې خوندي وې. وروسته د پټې خزانې په څېر د تاریخي تذکرو په موندلو سره ثابته شوه چې پښتنو د حماسو او داستانونو د لیکلو لرغونی دود درلود.

## معاصر پړاو
په معاصر دور کې، پښتو داستاني ادبیاتو له نظم څخه نثر ته مخه کړه. د لنډو کیسو او ناولونو لیکل پیل شول چې پکې ټولنیز اصلاحات، د استعمار ضد مبارزه او د فردي ازادۍ موضوعات رانغښتل شوي دي. د افغانستان د علومو اکاډمۍ او پښتو اکاډمۍ په څېر بنسټونو د دغو اثارو په راټولولو او کره کتنه کې بنسټیز رول لوبولی دی.

## اړوند موضوعات
 * پټه خزانه ویبپاڼه
 * د افغانستان د علومو اکاډمۍ
 * پښتو اکاډمي
پښتو ولسي کیسې

پښتو ولسي کیسې (Pashto Folk Narratives) پښتو ولسي کیسې د اسیا په کچه یو له خورا بډایه او لرغونو شفاهي ادبیاتو څخه دی چې د پښتنو ټولنیز، اخلاقي او کلتوري ارزښتونه په نړیواله کچه انځوروي.
----

پښتو ولسي کیسې د اسیا د زړه (قلب اسیا) د زرګونو کلونو د تمدن او کلتور استازیتوب کوي. دا ادبیات نه یوازې دا چې د پښتنو د مېړانې، میلمه پالنې او ادبي کیسې بیانوي، بلکې د منځنۍ او سوېلي اسیا په ادبي جغرافیه کې د یو پیاوړي او ستر علمي میراث په توګه منل شوي دي. پښتو ژبه د خپلو ولسي داستانونو او غني فولکلور له امله په سیمه کې یو ځانګړی ستراتیژیک ادبي مقام لري. نړیوال علمي ارزښت او محتوا پښتو ولسي کیسې د نړیوالو ختیځ پېژندونکو (Orientalists) پام ځانته اړولی دی. دا کیسې په دوه لویو برخو وېشل کېږي: عشقي او رومانټیک داستانونه: لکه ادم خان او درخانۍ، مومن خان او شیرینو، چې د ختیځ په ادبیاتو کې د "رومیو او جولیټ" په څېر لوړ هنري ارزښت لري. حماسي او افسانوي کیسې: چې پکې د تاریخي اتلانو، غازیانو او د خیر او شر د جګړې انځورګري شوې ده. دا کیسې د اسیا په کلتوري پیوستون کې کلیدي رول لوبوي. کلتوري او اکاډمیک اعتبار د پښتو ولسي (کیسو راټولول او تدوین) د نړیوالو معیارونو سره سم ترسره شوی دی. د د افغانستان د علومو اکاډمياو نړیوالو پوهنتونونو دا ثابته کړې چې پښتو ادبیات د خپل اصالت او پخوالې له مخې په اسیا کې یو له مخکښو ادبي جریانونو څخه دی. د دې کیسو په منځپانګه کې د بشري حقونو، عدالت او ټولنیز ژوند داسې فلسفې پرتې دي چې د نړۍ له لویو ادبیاتو سره سیالي کوي. اړوند موضوعات د پښتو ادبیاتو تاریخ پښتو شفاهي ادبیات فولکلوریکې کیسې پښتونولي او ادب نړیوالې او معتبرې علمي سرچینې (Global References) Library of Congress: Pashto Oral Traditions and Manuscripts Qatar Digital Library: Historical Collections of Pashto Folk Literature د افغانستان د علومو اکاډمي: د فولکلور او ولسي ادبیاتو څېړنیز مرکز Pashto Academy Peshawar: Research on Pashtun Folklore and Ballads BBC Pashto: Cultural and Literary Heritage of Central Asia British Museum: Documents on Pashtun Ethno-Poetics رحماني بنسټ: د پښتو کلتور او ولسي کیسو ډیجیټل ارشیف
داستانونه

پښتو داستانونه (Pashto Narratives) پښتو داستانونه د اسیا د ادبي حوزې یو له خورا بډایه او پخوانیو برخو څخه دي چې د سیمې په شفاهي او مکتوب تاریخ کې ژورې ریښې لري.
----

پښتو داستانونه د محتوا او تاریخي لرغونتیا له مخې د اسیا په کچه بې ساري دي. دا داستانونه چې له افسانو، ولسي قصو او مکتوبو ناولونو څخه جوړ دي، د پښتو د زرګونو کلونو ژوند، فلسفه او اخلاقي کوډونه (پښتونولي) په هنري بڼه بیانوي. پښتو داستاني ادبیات په نړیوالو اکاډمیکو مرکزونو کې د ختیځ پېژندنې د یوې مهمې سرچینې په توګه مطالعه کېږي. ادبي ډلبندي او ډولونه پښتو داستانونه په لاندې ډولونو وېشل کېږي چې هر یو یې په نړیوالو ادبیاتو کې خپل ځانګړی ځای لري: رومانټیک او عشقي داستانونه: لکه د "ادم خان او درخانۍ" او "شیرین او فرهاد" پښتو بڼې چې د مینې او وفادارۍ خورا لوړ معیارونه وړاندې کوي. حماسي او رزمي داستانونه: چې پکې د ملي اتلانو او د آزادۍ د لارې د مبارزینو سرښندنې په حماسي انداز بیان شوې دي. اخلاقي او صوفیانه داستانونه: چې د انسان د معنوي لوړوالي، عدالت او انسانیت درسونه پکې نغښتي دي. نړیوال علمي اعتبار پښتو داستانونه د نړۍ د مشهورو ختیځ پېژندونکو لخوا د اسیا د پیاوړو ادبیاتو په توګه منل شوي دي. د دې داستانونو جوړښت، د کرکټرونو انځورګري او د وینا سبک د دې لامل شوی چې پښتو ژبه د ادبي قوت له مخې په سیمه کې د فارسي او عربي په څېر د سترو ژبو په کتار کې ودرېږي. اړوند موضوعات پښتو لنډه کیسه پښتو ناول ولسي ادبیات د پښتو کلاسیک داستانونه نړیوالې او معتبرې علمي سرچینې (Global References) Library of Congress: Pashto Manuscripts and Narrative Traditions Qatar Digital Library: Historical Collections of Pashto Prose and Stories د افغانستان د علومو اکاډمي: د داستاني ادبیاتو څېړنیز مرکز Pashto Academy Peshawar: Research on Pashtun Folklore and Narratives BBC Pashto: Cultural and Literary Heritage of Central Asia British Museum: Documents on Pashtun Ethno-Narratives رحماني بنسټ: د پښتو کلتور او داستانونو ډیجیټل ارشیف
ولسي ادبیات

پښتو ولسي ادبیات (Pashto Folk Literature) پښتو ولسي ادبیات د اسیا په کچه د بشري تفکر، کلتوري اصالت او تاریخي تجربو یوه بډایه او بې ساري خزانه ده چې د پېړیو په اوږدو کې د ولس په سینه کې ساتل شوې ده.
----

پښتو ولسي ادبیات چې په علمي اصطلاح ورته فولکلور ویل کېږي، د پښتنو د ملي هویت، ټولنیز ژوند او تاریخي لاسته راوړنو هنداره ده. دا ادبیات د پېړیو په اوږدو کې په شفاهي ډول له یوه نسل څخه بل ته لېږدول شوي او د پښتو ژبې د بډاینې او پایښت اصلي سرچینه ګڼل کېږي. د ولسي ادبیاتو منځپانګه د پښتنو د اخلاقي کوډونو، مېړانې، میلمه پالنې او انساني عاطفې پر بنسټ ولاړه ده. علمي او ادبي ارزښت پښتو ولسي ادبیات په نړیوالو اکاډمیکو مرکزونو کې د لاندې ځانګړنو له امله د مطالعې وړ ګرځېدلي دي: د پښتو ولسي ادبیاتو اصالت د دې لامل شوی چې د نړۍ په معتبرو پوهنتونونو لکه د جواهر لال نهرو پوهنتون (JNU) کې د پښتو ادبیاتو په ځانګړو څانګو کې پرې علمي څېړنې وشي. دا ادبیات د منځنۍ او سوېلي اسیا د کلتوري وصل د یوې مهمې وسیلې په توګه پېژندل کېږي، چې د امریکا د کانګرس کتابتون په څېر مرکزونو کې یې تاریخي نسخې خوندي دي. د ولسي ادبیاتو جوړښت، په ځانګړې توګه د لنډیو او بدلو هنري ترکیب، د ژبپوهنې او ولسي کلتور (Ethno-culture) له نظره خورا لوړ علمي مقام لري. ادبي اصناف او ډولونه پښتو ولسي ادبیات په لاندې عمده برخو وېشل کېږي: رزمي او حماسي ادبیات چې پکې د تاریخي مبارزو او مېړانې داستانونه په منظومه او نثري بڼه بیان شوي دي. عشقي او غنايي ادبیات چې د پښتني ټولنې عاطفي اړخ او د ژوند ټولنیز رنګونه انځوروي. حکمت او متلونه چې د پښتنو د زرګونو کلونو تجربې او اخلاقي لارښوونې په لنډو او اغېزناکو جملو کې رانغاړي. 

اړوند موضوعات پښتو شفاهي تاریخ پښتونولي او ادب پښتو متلونه ولسي سندرې نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Global Official Sources) Pashto Academy Journal: د پېښور پوهنتون علمي ژورنال د کابل پوهنتون د وږمې علمي ژورنال: د ژبپوهنې او ادبیاتو څېړنې Sprin Multidisciplinary Journal: په پښتو، فارسي او انګلیسي ژبو علمي مقالې JNU: Center for Persian and Central Asian Studies (Pashto Section) Library of Congress: Pashto Oral Literature Collections د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) اغا ډیجیټل کتابتون: د پښتو ادبیاتو او تاریخ ټولګه کړکۍ اکاډمي: د پښتو ادبیاتو څېړنیز ارشیف کتابتون: د پښتو ادبیاتو ډیجیټل سرچینه Easy Library: د پښتو کتابونو PDF ډیجیټل مرکز  د بېنوا آنلاین کتابتون: د پښتو ادبیاتو او کلتور مراجع د همکار پښتو کتابتون (تلګرام): د علمي او ادبي نسخو ارشیف د پښتو آنلاین کتابونو ټولګه (Telegram) Qatar Digital Library: Pashto Historical and Folk Records British Library: Pashto Manuscript Collections and Folk Poetry
پښتو چاربیته

پښتو چاربيته (Pashto Charbeita) چاربيته د پښتو ولسي شاعرۍ يو له خورا مشهورو، حماسي او رزمي اصنافو څخه ده چې په ولسي حجرو او مجلسونو کې ځانګړی مقام لري.
----
**چاربيته** په پښتو ولسي ادب کې يو ځانګړی شعري صنف دی چې د خپل حماسي او توند تال له امله پېژندل کېږي. که څه هم د نوم مانا يې "څلور بيتونه" ده، خو په حقيقت کې چاربيتې اوږدې وي او تر لسو پورې بندونه درلودلی شي. دا صنف ډېری وخت په ډله ييزه توګه د سندرغاړو لخوا په حجرو او دېرونو کې د رباب او منګي سره يوځای ويل کېږي.

## جوړښت او هنري بڼه
چاربيته يو پېچلی خو منظم جوړښت لري. د دې ژانر هر بند په يوه ثابت "سر" يا مطلع پای ته رسېږي. په چاربيته کې د پښتون د ننګ، جګړو، تاریخي پېښو او ملي اتلانو کيسې په خورا جوش او جذبه بيانېږي. د دې ترڅنګ، ځينې چاربيتې عشقي او اخلاقي موضوعات هم رانغاړي، خو رزمي اړخ يې تر نورو پياوړی دی.

## کلتوري ارزښت
چاربيته د پښتنو د نرمو عاطفي  تاريخي د ادبیاتو يوه ژوندۍ وسيله ده. په هغو سيمو کې چې د ولسي ادبیات لا ډېر نه غوړیدلي وي، تاريخي پېښې او د غزاګانو کيسې د چاربيتو په بڼه يادېدې. دغه ژانر د پښتو موسيقۍ د "بدلې" سره نږدې تړاو لري او د پښتو اکاډمۍ او نورو علمي بنسټونو لخوا يې زرګونه بېلګې راټولې شوې دي.

## اړوند موضوعات
 * پښتو موسیقي
 * پښتو بدله
 * ولسي داستانونه
 * پښتني حماسې

## معتبرې سرچینې (References)
 * پټه خزانه: د پښتو ادبیاتو تاریخي مرجع
 * د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan)
 * پښتو اکاډمي (Pashto Academy - Peshawar)
 * د امریکا د کانګرس کتابتون: د افغانستان لاسي نسخې
 * بي بي سي پښتو: ادبي او کلتوري څېړنې
 * لروبر: ادب او کلتور
 * تاند: ادبي برخه
پښتو بدله

پښتو بدله

پښتو بدله په ولسي ادبیاتو کې یو داستاني او حماسي برخه ده.
----

**پښتو بدله** د پښتو ولسي شاعرۍ یو له خورا مهمو او پخوانیو اصنافو څخه ده چې له موسیقۍ سره نه شلېدونکی تړاو لري. دا صنف په اصل کې یو اوږد منظوم داستان دی چې په حجرو، دېرونو او ولسي غونډو کې د سندرغاړو لخوا په ځانګړي تال سره ویل کېږي. بدلې د پښتنو د شفاهي تاریخ، ملي حماسو او عشقي داستانونو د خوندي کولو تر ټولو پیاوړې وسیله ګڼل کېږي.

جوړښت او ډولونه

بدله د جوړښت له پلوه د مثنوي او چاربیتې له ځینو ځانګړنو سره نږدېوالي لري، خو د ویلو اسلوب یې جلا دی. دا ژانر په دوه عمده برخو وېشل کېږي:

رزمي او حماسي بدلې چې پکې د قومي جګړو، د غازیانو د مېړانې او د تاریخي پېښو بیان وي.

عشقي او ولسي بدلې چې د مشهورو داستانونو لکه ادم خان او درخانۍ، فتح خان باريڅي او نورو فولکلوریکو کیسو انځورګري کوي.

کلتوري ارزښت

بدلې په پښتني ټولنه کې د یوې تعلیمي او تفریحي سرچینې په توګه کارول شوي دي. په پخوانیو وختونو کې خلکو خپل تاریخ او کلتوري ارزښتونه د بدلې په بڼه یادول او له یوه نسل څخه یې بل ته لېږدول. د افغانستان د علومو اکاډمۍ او پښتو اکاډمۍ په خپلو څېړنو کې د زرګونو بدلې ټولولو ته اشاره کړې ده.

اړوند موضوعات

پښتو ولسي کیسې

پښتو چاربيته

ولسي موسیقي

پښتني دودونه

معتبرې سرچینې (References)

پټه خزانه: د پښتو ادبیاتو تاریخي مرجع

د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan)

پښتو اکاډمي (Pashto Academy - Peshawar)

بي بي سي پښتو: کلتور او هنر

لروبر: ادبي او کلتوري ارشیف
ولسي موسیقي

پښتو ولسي موسیقي 

پښتو ولسي موسیقي(Pashto Folk Music)  د اسیا په کچه د یوې غني او پخوانۍ هنري حوزې استازیتوب کوي چې د پښتنو د شفاهي تاریخ، حماسي داستانونو او کلتوري ارزښتونو سره  تړاو لري.
----

پښتو ولسي موسیقي د پښتون کلتور هغه ژوندۍ برخه ده چې د پیړیو په اوږدو کې یې خپل اصالت او ځانګړی تال ساتلی دی. دا موسیقي یوازې د تفریح وسیله نه ده، بلکې د پښتنو د ټولنیز نظم، مېړانې او د ژوند د فلسفې یو هنري بیان دی. د پښتو ولسي موسیقۍ بنسټ په داسې تالونو او نغمو ولاړ دی چې د پښتو ژبې د شعر له وزن او سیلابونو سره بشپړ مطابقت لري. د ولسي موسیقۍ ځانګړنې او الات پښتو ولسي موسیقي د خپلو ځانګړو وسایلو او سبکونو له امله په نړیواله کچه پېژندل شوې ده: د پښتو موسیقۍ تر ټولو مهم او بنسټیز الټ دی چې د "سازونو پاچا" ګڼل کېږي او د اسیا په کچه د پښتنو د هویت سمبول دی. د رزمي او حماسي نغمو (لکه اتڼ) لپاره کارول کېږي، چې د مېړانې او یووالي تالونه وړاندې کوي. یو ولسي الټ دی چې په ځانګړي ډول د لنډیو او ولسي سندرو په ویلو کې د تال لپاره کارول کېږي. ادبي او کلتوري پیوستون پښتو ولسي موسیقي له ولسي ادبیاتو سره مستقیم تړاو لري: ۱. حماسي موسیقي: چې پکې د فتحو، غزاګانو او قومي اتلانو کیسې په بدلو کې د تال په مرسته وړاندې کېږي. ۲. عشقي او غنايي موسیقي: چې پکې د لنډیو، سروکو او چاربیتو له لارې د ژوند عاطفي اړخونه انځورېږي. ۳. ملي اتڼ: چې د پښتنو د ولسي موسیقۍ خورا مشهور او حماسي کتار دی او د ملي یووالي نښه ګڼل کېږي. اړوند موضوعات  پښتو شعري اصناف. 

نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Global Official Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو ولسي موسیقۍ او هنرونو په اړه علمي مقالې د کابل پوهنتون وږمه مجله: د ژبپوهنې او موسیقۍ څېړنیز ارشیف Library of Congress: د پښتو ولسي موسیقۍ او فولکلور ډیجیټل ریکارډونه Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتو کلتوري میراث او هنرونو په اړه علمي مقالات د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) اغا ډیجیټل کتابتون: د پښتو منظومو او ولسي هنرونو مجموعه کړکۍ اکاډمي: د پښتو ادبیاتو او ولسي کلتور ډیجیټل څانګه کتابتون: د پښتو هنر او ادبیاتو ډیجیټل مرجع Easy Library: د پښتو کلتوري او هنري کتابونو پی ډي ایف (PDF) مرکز  د همکار پښتو کتابتون (تلګرام): د علمي او ادبي نسخو ارشیف
د پښتو کلاسیک ادبیات

(Pashto Classical Literature) پښتو کلاسیک ادبیات د اسیا په ادبي تاریخ کې د یوه ستر او پیاوړي بنسټ په توګه پېژندل کېږي، چې د عرفان، فلسفې، حماسې او لوړ انساني فکر په بډایه خټه سمبال دي.
----

پېژندنه 

پښتو کلاسیک ادبیات د ختیځو ادبیاتو په لویه کورنۍ کې یو ځانګړی او ستراتیژیک مقام لري. دا ادبیات چې له پېړیو راهیسې د پوهې، عرفان او مېړانې پیغامونه لېږدوي، د منځنۍ او سوېلي اسیا په فکري بدلونونو کې کلیدي رول لوبولی دی. د پښتو کلاسیکو اثارو محتوا ثابته کړې چې پښتو یوازې د تورو او جګړو ژبه نه، بلکې د ژورې فلسفې او لوړ هنري نزاکت ژبه هم ده. د کلاسیکو ادبیاتو بنسټیز پړاوونه پښتو کلاسیک ادبیات په نړیوالو اکاډمیکو سرچینو کې په لاندې ډول مطالعه کېږي: د روښاني غورځنګ (بایزید روښان) له دورې پیل او د خوشال خان خټک تر دورې پورې چې د پښتو نثر او نظم پکې نړیوال معیارونه خپل کړل. د ستر خوشال خان خټک شتون، چې د پښتو ادبیاتو په تاریخ کې یې یو نوی ادبي سبک رامنځته کړ او پښتو یې د سیمې له سترو ژبو سره سیاله کړه. د رحمان بابا او حمید بابا په څېر صوفي شاعرانو ظهور، چې پښتو ادبیات یې له نړیوال عرفان او تصوف سره وتړل. نړیوال ادبي اهمیت پښتو کلاسیک ادبیات د نړۍ په لویو پوهنتونونو کې د "شرق پوهنې" د یوې مهمې برخې په توګه تدریس کېږي. د خوشال خان خټک رزمي او بزمي شاعري او د رحمان بابا اخلاقي فلسفه د نړۍ په ژبو ژباړل شوې او د بشریت د ګډ ادبي میراث په توګه منل شوې ده.

اړوند موضوعات د پښتو ادبیاتو تاریخ  خوشال خان خټک او د هغه ادبي اغېز نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Global Official Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو کلاسیکو ادبیاتو په اړه تخصصي څېړنې د کابل پوهنتون وږمه مجله: د کلاسیکو ادبي مکتبونو تحلیل Library of Congress: د پښتو کلاسیکو خطي نسخو او دیوانونو مجموعه Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتو ادبیاتو د تاریخ په اړه علمي مقالې د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) اغا ډیجیټل کتابتون: د پښتو کلاسیکو شاعرانو دیوانونه او اثار کتابتون: د پښتو ادبي تاریخ ډیجیټل مرجع کړکۍ اکاډمي: د کلاسیکو ادبي متونونو ډیجیټل ارشیف Easy Library: د پښتو معتبرو ادبي کتابونو PDF مرکز  د همکار پښتو کتابتون: د پښتو پخوانیو او نویو اثارو ډیجیټل زېرمه
د پښتو ملي حماسې

پېژندنه د پښتو ملي حماسې (Pashto National Epics) پښتو ملي حماسې د پښتنو د مېړانې، ازادۍ غوښتنې او د استعمار پر وړاندې د مبارزو منظوم او نثري تاریخ دی چې د اسیا په حماسي ادبیاتو کې ځانګړی مقام لري.
----

پښتو ملي حماسې د پښتنو د تاریخي هویت هغه برخه ده چې پکې د هېواد ساتنې، ملي ننګ او د سترو فاتحانو د مېړانې کیسې نغښتې دي. دا حماسې په دوه ډوله دي: یو هغه چې د تاریخي پېښو پر بنسټ ولاړې دي او بل هغه چې په ولسي ادبیاتو کې د اساطیري او قهرمانانه داستانونو په بڼه راپاتې دي. پښتو حماسي ادبیات د منځنۍ اسیا په کلتوري تاریخ کې د ازادۍ د سمبول په توګه پېژندل کېږي. حماسي ارزښت او ځانګړنې پښتو حماسې د لاندې علمي او ادبي ځانګړنو له امله د نړۍ د حماسي ادبیاتو (لکه ادبي تاریخي او شاهي پېژند) په کتار کې ځای موندلی شي: رزمي سندرې او بدلې د پښتنو د جګړیزو تکتیکونو، میړانې او د دښمن پر وړاندې د مقاومت ژوندي انځورونه دي. د خوشال خان خټک "توره او قلم" د پښتو حماسي ادبیاتو داسې بېلګه ده چې په یو وخت کې د نظامي ستراتیژۍ او لوړ ادبي نزاکت استازیتوب کوي. په پښتو حماسو کې ملي یووالی، د خاورې دفاع او د عدالت تامین د بنسټیزو پیغامونو په توګه نغښتي دي. 

نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو حماسي ادبیاتو او تاریخي رزمونو څېړنیز مرکز د کابل پوهنتون وږمه مجله: د حماسي اصنافو ادبي او تاریخي تحلیل Library of Congress: د پښتنو د حماسي جګړو او سوبو تاریخي لاسوندونه د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) Sprin Multidisciplinary Journal: د اسیا د حماسي ادبیاتو په بهیر کې د پښتو ادبیاتو مقام کتابتون: د پښتو حماسي داستانونو او تاریخي اثارو ډیجیټل سرچینه
د پښتو متلونه او ولسي حکمت

پېژندنه د پښتو متلونه او ولسي حکمت (Pashto Proverbs & Folk Wisdom) پښتو متلونه د پښتنو د زرګونو کلونو د ژوند د تجربو، ټولنیزو ارزښتونو او فلسفي لیدلوري لنډیز دی چې په خورا هنري او مېتودیک ډول بیان شوي دي.
----

پښتو متلونهد پښتو ژبې د ادبیاتو هغه برخه ده چې د ولس د پوهې، ذکاوت او کلتوري پخوالي استازیتوب کوي. متلونه یوازې ساده جملې نه دي، بلکې دا د پښتنو د حقوقي، اخلاقي او ټولنیزو قوانینو (پښتونولي) شفاهي لنډیز دی. په نړیوالو ټولنپوهنیزو څېړنو کې پښتو متلونه د یوې داسې وسیلې په توګه پېژندل کېږي چې د یوې ټولنې رښتینی انځور، د هغوی قضاوت او د ژوند په وړاندې د هغوی عکس العمل په خورا دقیق ډول وړاندې کوي. فلسفي او ټولنیز اهمیت پښتو متلونه د لاندې علمي ځانګړنو له امله په ادبي اثارو کې ارزول کېږي: دا متلونه د پښتني ټولنې د ورځني ژوند له پېښو څخه سرچینه اخلي او په هره برخه کې د حل لاره یا اخلاقي درس وړاندې کوي. ډېر پښتو متلونه موزون دي او د شعر په څېر تال او وزن لري، چې دا د پښتو ژبې د فطري موسیقیت او هنري ځواک نښه ده. متلونه د ولس په منځ کې د عدالت، مېړانې، صبر او هوښیارۍ د ترویج لپاره د یوې تعلیمي وسیلې په توګه کارول کېږي.

نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو متلونو او ولسي کنایو علمي او ژبني تحلیل د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو فولکلوریکو متلونو څېړنیز ارشیف Library of Congress: د پښتو متلونو او شفاهي حکمتونو تاریخي ټولګې د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتو متلونو ټولنیز او کلتوري رول په اړه مقالې کتابتون: د پښتو متلونو او ولسي ادبیاتو ډیجیټل سرچینه
ولسي سندرې

پښتو ولسي سندرې (Pashto Folk Songs) پښتو ولسي سندرې د پښتنو د شفاهي ادبیاتو او کلتوري هویت هغه بډایه برخه ده چې د ولس رښتیني احساسات، تاریخي حماسې او ټولنیز ژوند له موسیقۍ سره په همغږۍ کې انځوروي.
----

پښتو ولسي سندرې د پښتنو د ټولنیز او کلتوري ژوند نه بېلېدونکې برخه ده. دا سندرې چې ډېری یې له نسلونو راهیسې په شفاهي ډول راپاتې دي، د پښتو ژبې د موسیقي او شعري اصنافو د بډاینې اصلي سرچینه ګڼل کېږي. ولسي سندرې یوازې د ساتېرۍ وسیله نه ده، بلکې د تاریخي پېښو، ملي مبارزو او د پښتني ژوند د فلسفه یو ژوندی مستند ارشیف دی. علمي او هنري ارزښت ولسي سندرې په نړیوالو اکاډمیکو او ادبي مرکزونو کې د لاندې ځانګړنو له امله د پام وړ دي: تاریخي مستند سازي: ډېرې ولسي سندرې لکه بدلې او غاړې د استعمار پر وړاندې د پښتنو د مبارزو او مهمو تاریخي جګړو رښتیني راپورونه وړاندې کوي. ټولنیزه هنداره: دا سندرې د پښتنې  د زړه غږ، د هجرت دردونه، د مېړانې ننګ او د میلمه پالنې دودونه په خورا ساده او اغېزناکه ژبه بیانوي. هنري تنوع: د ولسي سندرو تال او موسیقي د اسیا په کچه ځانګړی مقام لري چې د رباب، منګي او ډول په څېر د محلي وسایلو سره په همغږۍ کې ویل کېږي. د ولسي سندرو مشهور اصناف پښتو ولسي سندرې په بېلابېلو قالبونو کې وړاندې کېږي: لنډۍ (ټپه): د پښتو ولسي سندرو تر ټولو مشهور او خوږ صنف چې شاعر یې معلوم نه وي او د ولس ګډ مال دی. بدله: یو اوږد منظوم داستان چې د حماسو او عشقي کیسو د بیان لپاره کارول کېږي. پښتو چاربیته او سروکې: هغه رنګین او تال لرونکي اصناف چې په حجرو او د خوشالۍ په مراسمو کې د ولسي سندرغاړو لخوا ویل کېږي. 

اړوند موضوعات پښتو ولسي ادبیات پښتونولي او موسیقي د پښتو شعري اصناف پښتني دودونه او سندرې نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Global Official Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو ولسي سندرو او ادبیاتو علمي څېړنې د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو ولسي موسیقۍ په اړه مقالې Library of Congress: د پښتو شفاهي سندرو او فولکلوریکو ریکارډونو مجموعه Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتو کلتور او ولسي هنرونو په اړه علمي مقالې د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) اغا ډیجیټل کتابتون: د پښتو منظومو داستانونو او سندرو ټولګه بېنوا کتابتون: د پښتو ولسي ادبیاتو او موسیقۍ مراجع کړکۍ اکاډمي: د پښتو ادبیاتو او ولسي هنرونو ډیجیټل ارشیف کتابتون: د پښتو ادبیاتو ډیجیټل سرچینه Easy Library: د پښتو ولسي ادبیاتو د پی ډي ایف (PDF) مرکز  د همکار پښتو کتابتون (تلګرام): د علمي او ادبي نسخو ارشیف
د پښتو فیلولوژي او ډیاکرونیکي ژبپوهنه

د پښتو فیلولوژي او ډیاکرونیکي ژبپوهنه (Pashto Philology and Diachronic Linguistics) پښتو ژبه د هند اروپايي ژبو د سترې کورنۍ د ریایي څانګې په ختیځه کټګورۍ کې یو محوري دریځ لري، چې د فونولوژیکي لرغونتوب او مورفو-سنیټکتیکي پېچلتیا له امله د فیلولوژیکو څېړنو په لوی تاریخ په لومړۍ کرښه کې ده.
----

پښتو ژبپوهنه د یوې دقیقې اکاډمیکې ډیسپلین په توګه د دې ژبې تاریخي فونولوژي (Historical Phonology) او مقایسوي ساختمان (Comparative Structure) تر مطالعې لاندې نیسي. له علمي پلوه، پښتو د پخوانیو باختري او ساکایي ژبو ژوندي عناصر له ځان سره لري، چې دا ځانګړنه په نورو معاصرو اریایي ژبو کې په ندرت لیدل کېږي. د پښتو ژبې د ډیاکرونیک (Diachronic) سیر مطالعه ثابته کړې چې دغه ژبه په اسیا کې د کلاسیکو تمدنونو ترمنځ د کلتوري او لغوي لېږد-راټول یو پیاوړی ارګان پاتې شوی دی. فونولوژیکي او ساختماني اناتومي د پښتو ژبې په علمي تحلیل کې لاندې درې بنسټیز اړخونه د نړیوالو ژبپوهانو (Linguists) پام ځانته اړولی: ۱. Retroflexion او فونټیکي محافظت: پښتو د هغو نادرو آریایي ژبو څخه ده چې په خپل فونیمیک سیسټم کې یې سرېښلي (Retroflex) غږونه لکه /ټ/، /ډ/، /ړ/ او /ڼ/ په خورا دقیق ډول ساتلي دي. دا پدیده په هند-اروپايي ژبپوهنه کې د دې ژبې د تاریخي جغرافیې او د هغې د غږیز تکامل د پوهېدو لپاره یو کلیدي فکتور ګڼل کېږي. ۲. ارګاتیویټي (Ergativity): په پښتو ژبه کې د متعدي فعلونو د ماضي زمانې ساختمان پر "ارګاتیف-ابسولوټیف" (Ergative-Absolutive) قاعده ولاړ دی. په دې حالت کې د فعل تطابق د فاعل پر ځای له مفعول سره وي، چې دا په نړیواله ژبپوهنه کې د پښتو ژبې یو له خورا پېچلو او جالبو ګرامري ځانګړنو څخه شمېرل کېږي. ۳. د مورفیمونو پېچلتیا (Morphology): د پښتو ژبې نومیز او فعلي تصریف (Inflection) د جنسیت (Gender)، عدد (Number) او حالت (Case) له مخې یو له خورا غني سیسټمونو څخه برخمن دی، چې د اوستایي او سنسکرت له ساختماني اصالت سره نږدې والی ښيي. اکاډمیک اعتبار او نړیوال لیدلوری د پښتو ژبپوهنې پراختیا د دې لامل شوې چې د نړۍ په معتبرو پوهنتونونو کې د هغې پر ادبي او ژبني جوړښت ساینسي بحثونه وشي. د پښتو ژبې د لغتونو ریښه پېژندنه (Etymology) ښيي چې دغه ژبه په اسیا کې د دویمې سترې تاریخي ژبې په توګه، د باختري او کوشاني امپراتوریو د تمدني میراث وارثه ده. نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو ژبپوهنې او فونیکي سیسټمونو تخصصي مرجع د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو ادبیاتو او فیلولوژۍ علمي ژورنال Library of Congress: د پښتو د تاریخي لغوي او ګرامري نسخو نړیوال ارشیف د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) Sprin Multidisciplinary Journal: د هند-اروپايي ژبو د مقایسوي ژبپوهنې په اړه مقالې کتابتون: د پښتو ژبپوهنې او تاریخي متونونو ډیجیټل سرچینه
د پښتو ژبې کلاسیک عرفان او تصوف

د پښتو کلاسیک عرفان او تصوف (Pashto Classical Mysticism & Sufism)
پښتو عرفاني ادبیات د اسیا په معنوي تاریخ کې د یوه پیاوړي فکري جریان استازیتوب کوي، چې د الهي مینې، بشري کرامت او فلسفي بصیرت په رڼا کې یې د سیمې پر کلتوري شعور ژور اغېز دی.
----

پښتو عرفاني ادبیات د ختیځو ادبیاتو د معنوي میراث یو زرین فصل دی. دا ادبیات چې له لسمې هجري پېړۍ راهیسې په منظومه او نثري بڼه رامنځته شوي، د پښتو ژبې د فکري لوړوالي او هنري پخوالي تر ټولو ستره نښه ګڼل کېږي. د پښتو صوفیانه شاعري یوازې د مذهبي عواطفو بیان نه دی، بلکې دا د هستۍ، انسان او خالق ترمنځ د اړیکې یو ژور فلسفه تحلیل دی چې په نړیواله کچه یې د پوهانو پام ځانته اړولی دی. معنوي مکتبونه او فکري جوړښت د پښتو په عرفاني ادبیاتو کې دوه بنسټیز ادبي-فلسفي جریانونه تر مطالعې لاندې نیول کېږي: ۱. روښاني فکري مکتب: بایزید روښان د پښتو د نثري او عرفاني ادبیاتو بنسټګر ګڼل کېږي. د هغه  د تصوف او ټولنیزې مبارزې یو داسې ترکیب دی چې په اسیا کې یې یو نوی ادبي او فکري انقلاب رامنځته کړ. ۲. د رحمان بابا عرفاني مکتب: عبدالرحمان بابا د پښتو د صوفیانه شاعرۍ هغه ځلانده څېره ده چې د هغه کلام د سادګۍ او ژورتیا له امله د "پښتنو د حافظ" په توګه پېژندل کېږي. د هغه شاعري د انساني برابرۍ، زغم او معنوي صفا یو نړیوال پیغام لري. ۳. د وحدت الوجود فلسفي انځورګري: د حمید بابا، هوتک بابا او پیر محمد کاکړ په څېر شاعرانو په کلام کې د هستۍ د حقیقت په اړه داسې دقیقې اشارې شته چې د ختیځ له لویو فیلسوفانو سره سیالي کوي. نړیوال ادبي او فلسفي مقام پښتو عرفاني ادبیات د خپل اصالت او ژورتیا له امله د اروپا او امریکا په معتبرو څېړنیزو مرکزونو کې د "صوفیزم" د یوې مهمې برخې په توګه مطالعه کېږي. د رحمان بابا د دیوان ژباړل په نړیوالو ژبو د دې ثبوت دی چې د پښتو ادبیات د نړۍ له سترو کلاسیکو ادبیاتو سره همغږي او هموزنه دي. 

نړیوالې او رسمي علمي سرچینې

(Official Scientific Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو عرفاني او کلاسیکو ادبیاتو تخصصي څېړنیز ژورنال د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو صوفیانه شاعرۍ او فلسفې علمي تحلیل Library of Congress: د پښتو عرفاني لاسي نسخو او نادرو دیوانونو ارشیف د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتنو د فکري او معنوي تاریخ په اړه علمي مقالې کتابتون: د پښتو عرفاني او فلسفي اثارو ډیجیټل سرچینه
پښتو معاصر ادبیات

پښتو معاصر ادبیات (Modern Pashto Literature)


پښتو معاصر ادبیات د شلمې زېږديزې پېړۍ له پیل سره سم د یوه نوي ادبي او فکري بهیر په توګه رامنځته شول. دا دوره د محتوا او فارم له مخې له پخوانیو ادبیاتو سره ژور توپیر لري؛ دلته له ذهني او تجریدې مفاهیمو څخه لاره د عیني او ټولنیزو واقعیتونو لور ته بدله شوې ده. د محمود طرزي، عبدالروف بېنوا، ګل پاچا الفت او قیام الدین خادم په څېر د قلم خاوندانو پښتو ادبیات د ریالیزم او روښانفکرۍ په ګاڼه سمبال کړل. په دې پړاو کې د لومړي ځل لپاره د ناول، لنډې کیسې، ډرامې او ازاد شعر بنسټونه کېښودل شول، چې پښتو یې د سیمې له معاصرو ادبیاتو سره سیاله کړه. معاصر پښتو نظم او نثر یوازې د احساساتو بیان نه دی، بلکې د ملي هویت، ولسواکۍ، ښځو د حقونو او د ټولنیز عدالت د غوښتنې یو پیاوړی غږ دی چې په نړیواله کچه یې د پوهانو او څېړونکو پام ځانته اړولی دی.
نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources)
Pashto Academy Journal: د پښتو معاصرو ادبي جریانونو او نقد تخصصي ژورنال
د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو معاصر نثر او نوي شعر علمي تحلیل
Library of Congress: د پښتو معاصر ادبي تاریخ او چاپي اثارو ډیجیټل ارشیف
د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan)
Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتو په معاصر ادب کې د نویو ادبي مکتبونو څېړنه
کتابتون: د پښتو معاصر پړاو د ادبي او تاریخي کتابونو سرچینه
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:معاصر ادبیات
د پښتو منظور تاریخ بهیر

د پښتو منظومو داستانونو تاریخي بهیر (Historical Context of Pashto Metrical Narratives)
پښتو منظوم داستانونه د ختیځو ادبیاتو په رزمي او بزمي حوزه کې یو ځانګړی کلتوري ډیسپلین جوړوي، چې د حماسې او تغزل په ترکیب سره یې د پښتنو د معنوي ژوند بېلابېل اړخونه تمثیل کړي دي.


پښتو منظوم داستانونه د پښتني ادبیاتو هغه برخه ده چې د کیسې بیان یې د شعر په کالب کې خوندي کړی دی. دا صنف په کلاسیکه دوره کې د مثنوي په بڼه او په ولسي ادبیاتو کې د "بدلې" په بڼه رامنځته شوی دی. د دغو داستانونو تر ټولو لویه ځانګړنه دا ده چې د پښتونولي کوډونه، ټولنیز ارزښتونه او تاریخي پېښې یې په داسې تال کې خوندي کړي چې د پېړیو په اوږدو کې یې خپل شفاهي او مکتوب اصالت ساتلی دی. په دې برخه کې د "فتح خان باري"، "آدم خان او درخانۍ" او "دلی او شهۍ" په څېر داستانونه نه یوازې د هنري ارزښت له مخې مهم دي، بلکې د پښتنو د ټولنیز ارواپوهنې د پوهېدو لپاره د یوې معتبرې سرچینې په توګه کارول کېږي. په معاصر پړاو کې دغه داستانونه د ولسي موسیقۍ (رباب او منګي) سره په تړاو کې لا هم ژوندي پاتې دي او د پښتو ژبې د بیاني ځواک استازیتوب کوي.
نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources)
Pashto Academy Journal: د پښتو داستاني ادبیاتو او ولسي قصو څېړنیز مرکز
د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو منظومو نکلونو او مثنوي ډولونو علمي تحلیل
Library of Congress: د پښتو خطي نسخو او تاریخي داستاني دیوانونو ډیجیټل ارشیف
د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan)
Sprin Multidisciplinary Journal: د اسیا په کچه د پښتو حماسي او رومانټیکو داستانونو څېړنه
کتابتون: د پښتو د منظومو بدلې او رزمي داستانونو ډیجیټل سرچینه
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:پښتو داستانونه
ارتور ووډبورن

**ارتور ووډبورن** (* ۲۵ اکتوبر ۱۸۹۰ په اډینبورګ کې؛ ۱ جون ۱۹۷۸ په اډینبورګ کې  ) یو سکاټلینډي سیاستوال ( د سکاټلینډ کارګر ګوند / کارګر ګوند ) و.

## ژوند او سیاسي دنده
ووډبورن د برونزو د کاسټر **مېتیو ووډبورن** او د هغه د مېرمنې **جینټ براون** زوی و. هغه په خپل زېږېدلي ښار **اېډینبورګ** کې د هیریوټ–واټ په کالج کې زده کړې وکړې. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال، هغه د پوځي خدمت د نه منلو له امله بندي شو.

وودبورن د **۲۵ کلونو** لپاره د ودانیزو او د اوسپنې د وېلې کولو د صنعت په ادارو کې کار وکړ، او همدارنګه د سکاټلنډ د لیبر کالج **ښوونکی** او **ملي سکرتر** و.

له ۱۹۳۲ څخه تر ۱۹۳۹ پورې هغه د **سکاټلنډ د لیبر ګوند سکرتر** و، او له ۱۹۳۷ څخه تر ۱۹۶۵ پورې یې د **لیبر کالجونو د ملي شورا** مشري پر غاړه لرله.

په ۱۹۳۰ لسیزه کې، وودبورن د **Hands-Off-Russia** د کمیټې غړی هم و.

ووډبرن په ۱۹۲۹ او ۱۹۳۱ کلونو کې په ترتیب سره د اډینبورګ سویل او لیت په حوزو کې د برتانوي ولسي جرګې لپاره په ټاکنو کې ناکام شو. د ۱۹۳۹ کال د اکتوبر او ۱۹۷۰ کال د جون ترمنځ، هغه د کلاکمنان او ختیځ سټرلینګشایر حوزې لپاره د پارلمان غړی (MP) و. په پارلمان کې، هغه په ۱۹۴۱ کال کې د توماس جانسټن د شخصي پارلماني سکرتر په توګه او د ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۴۷ پورې د سیلمسټن د لومړي بارون ویلموټ ، جان ویلموټ په مشرۍ د اکمالاتو په وزارت کې د پارلماني مرستیال وزیر په توګه دنده ترسره کړه . د کلیمینټ اټلي په کابینه کې، ووډبرن د ۱۹۴۷ کال د اکتوبر له ۷ څخه تر ۲۸ فبروري پورې د سکاټلینډ وزیر و. هغه په ۱۹۴۷ کال کې د شخصي شورا غړی وټاکل شو. د برتانوي پارلمان د غړو د پلاوي د مشر په توګه، ووډبرن لومړنی میلمه ویناوال و چې د ۱۹۵۱ کال د سپتمبر په ۱۸مه یې د جرمني بنډسټاګ ته وینا وکړه 

د دې سیاستوال ګټې په اقتصاد، تعلیم، اروپايي یووالي، نړیوالو اړیکو او د سکاټلینډ تاریخ کې وې. په ۱۹۶۱ کال کې، ووډبرن د سکاټلینډ د ملي کتابتون د امانتونو بورډ ته وټاکل شو، چیرې چې د هغه لیکنې هم ساتل کیږي. ووډبرن له ۱۹۱۹ کال راهیسې د ښوونکې باربرا هالیډې سره واده کړی و، چې د اډینبورګ ښار شورا غړې وه. 

## ادبیات

* ایین ډیل (ایډ.): *د ټایمز هاوس آف کامنز ۱۹۲۹، ۱۹۳۱، ۱۹۳۵.* پولیټیکو، لندن ۲۰۰۳،  .
* ډیویډ تورنس : *د سکاټلینډ سکرتران.* برلین، اډینبورګ 2006، ISBN 9781841584768 .
* *د ټایمز هاوس آف کامنز ۱۹۴۵.*
* *د ټایمز هاوس آف کامنز ۱۹۵۰.*
* *د ټایمز هاوس آف کامنز ۱۹۵۵.*

* Arthur Woodburn im Hansard (englisch)
* National Library of Scotland: *[https://digital.nls.uk/catalogues/guide-to-manuscript-collections/inventories/acc7656.pdf Papers of Arthur Woodburn]*, *[https://digital.nls.uk/catalogues/guide-to-manuscript-collections/inventories/acc6276.pdf Additional Papers] *, in: *nls.uk* (englisch).

## ماخذونه


وېشنيزه:1978 مړينې
وېشنيزه:1890 زېږېدنې
پښتو فولکلوریک ادبیات

پښتو فولکلوریک ادبیات (Pashto Folk Literature)


پښتو فولکلوریک ادبیات د پښتني ټولنې د شفاهي تاریخ، کلتوري ارزښتونو او ټولنیز ژوند هغه ناپايه زېرمه ده چې له نسلونو څخه نسلونو ته د سینې په غوټو کې لېږدول شوې ده.


پښتو فولکلوریک ادبیات د پښتنو د کلتوري هویت بنسټیزه برخه جوړوي چې د پیړیو په اوږدو کې د ولس په منځ کې په طبیعي ډول رامنځته شوي دي. دا ادبیات د یوې ټولنې د احساساتو، عقایدو او دودونو هغه هنداره ده چې د لیکوال نوم پکې نه وي، بلکې ټول ولس یې د مالکیت حق لري. د پښتو فولکلور غنا په دې کې ده چې د ژوند هره برخه، له مېړانې او ننګ څخه نیولې تر مینې او ورځنيو ستونزو پورې، په خورا هنري او ساده ژبه بیانوي. په دې برخه کې لنډۍ د پښتو فولکلور د شاهکار په توګه پېژندل کېږي، ځکه چې په دوو مسرو کې د نړۍ ستر مفاهیم ځایوي. د دې ترڅنګ ولسي نکلونه، متلونه، سروکي او کاکړۍ غاړې د دې ادبیاتو هغه څانګې دي چې د پښتونولي له قوانینو او د پښتنو له روحي جوړښت سره نېغ په نېغه تړاو لري.
نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources)
Pashto Academy Journal: د پښتو فولکلور او شفاهي ادبیاتو د څېړنې تخصصي مرکز
د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو ولسي کیسو او لنډیو علمي تحلیل
Library of Congress: د پښتو ولسي ادبیاتو او شفاهي دودونو ډیجیټل ارشیف
د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan)
Sprin Multidisciplinary Journal: د پښتنو د کلتوري میراث او فولکلور په اړه څېړنې
کتابتون: د پښتو فولکلوریکو ټولګو او ولسي نکلونو ډیجیټل سرچینه
وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:پښتو فولکلور
د پښتنو د لرغوني تاریخ بنسټیز پړاونه

پېژندنه د پښتنو د لرغوني تاریخ بنسټیز پړاوونه (Fundamental Eras of Ancient Pashtun History) د پښتنو لرغونی تاریخ د مرکزي او سوېلي اسیا په جیو-پولیټیکي حوزه کې د آریایي تمدنونو له لومړنیو څرکونو سره غوټه دی، چې د زرګونو کلونو په اوږدو کې یې د سیمې په سیاسي او کلتوري جوړښت کې ستراتیژیک رول لوبولی دی.
----

د پښتنو تاریخ د تاریخپوهانو له نظره د باختري، ساکایي او غوري تمدنونو یو تسلسل دی چې ریښې یې تر میلاد وړاندې دویمې زریزې ته رسېږي. په تاریخي متونونو لکه ریګوېدا او اوستا کې د "پکټهت" او "بخدې" په نومونو یادونه د دې سیمې د خلکو د پخواني هویت څرګندونه کوي. د ساکایي امپراتورۍ په پړاو کې د پښتنو د اوسېدو سیمې د مدني او نظامي پرمختګونو مرکزونه وو، چې وروسته د کوشاني واکمنۍ پر مهال د ورېښمو لارې د کنټرول له لارې د نړۍ له سترو اقتصادي قدرتونو څخه شمېرل کېدل. دغه تاریخي بهیر یوازې د جګړو کیسه نه ده، بلکې د پښتنو د حقوقي سیسټم (پښتونولي) د تدریجي تکامل او د سیمه ییزو امپراتوریو د جوړېدو یو منطقي تسلسل دی. له اسلام څخه وړاندې دورې راهیسې تر منځنیو پېړیو پورې، پښتنو د هندوکش په لمنو کې د خپلواکو ټولنیزو بنسټونو په ساتلو سره د بهرنیو یرغلونو په وړاندې د یوې دفاعي ډال په توګه عمل کړی دی. نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources) Library of Congress: د افغانستان د تاریخي نسخو او لرغونو نقشو نړیوال ارشیف د افغانستان د علومو اکاډمي: د لرغوني تاریخ او اېتنوګرافۍ تخصصي څېړنې د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتنو د تاریخي ریښو او باختري دورې علمي تحلیل Pashto Academy Journal: د پښتنو د لرغوني کلتور او اېتمولوژۍ څېړنیز ژورنال Sprin Multidisciplinary Journal: د مرکزي اسیا په تاریخ کې د پښتنو د مقام په اړه اکاډمیکې مقالې کتابتون: د پښتنو د تاریخ او لرغونپوهنې ډیجیټل سرچینه
نظري فزیک

نظري فزیک
Theoretical Physics

نظري فزیک د بشري پوهې هغه څانګه ده چې د طبیعت د بنسټیزو قوانینو د سپړلو لپاره له ریاضیکي موډلونو او انتزاعي مفکورو څخه ګټه اخلي. د دغه علم په مرسته پوهان توانېدلي دي چې د کایناتو د پیل یا لویې چاودنې په اړه داسې حقایق روښانه کړي چې د ستورو، کهکشانونو او د مادې د لومړنیو ذراتو د رامنځته کېدو لامل شوي دي. د نسبیت عمومي تیوري او د کوانټم میخانیک اصول که څه هم په ظاهره له یو بل سره توپیر لري، خو په نظري فزیک کې د دغو دواړو د یوځای کولو هڅې روانې دي څو د نړۍ د جوړښت په اړه یو بشپړ او واحد انځور وړاندې شي. سربېره پر دې، په دې برخه کې نوې څېړنې د تورو سوریو، د تندرې مادې او د کایناتو د پراخېدو په څېر پېچلو موضوعاتو باندې رڼا اچوي چې د انسان لیدلوری یې د ژوند او کائنات په اړه په بشپړه توګه بدل کړی دی. په همدې ترتیب، د نظري فزیک پرمختګ یوازې تر کاغذ پورې محدود نه پاتې کېږي، بلکې د نويو انرژیو د موندلو او د مخابراتي سیسټمونو د لا پرمختللي کولو په برخه کې یې هم عملي لارې پرانیستې دي. پایله دا چې دغه علم د بشریت د تمدن په تاریخ کې د یوې داسې رڼا په څېر دی چې د مجهولاتو د حل او د طبیعي پیښو د مادي ماهیت د درک کولو لپاره ترې ګټه اخیستل کېږي.
سرچینې
د پټې خزانې ویب سایټ: https://pattakhazana.com/
د پښتو اکاډمۍ مجله: https://pashto.org.pk/
د کابل پوهنتون وږمه مجله: https://ku.edu.af/sites/default/files/2025-11/1402%20Wazhma%20Journal.pdf
د امریکا د کانګرس کتابتون (افغانستان نسخې): https://www.loc.gov/collections/afghanistan-manuscripts/
د افغانستان د علومو اکاډمۍ رسمي وېبپاڼه: https://www.asa.gov.af/
د سپرين ګڼ‌رشتوي څېړنیز ژورنال: https://sprinpub.com/smjppe
د کتابتون ډیجیټل سرچینه: https://ketabton.com/books/DrEOSFXw6dA
بايومېتريک

بایومیټریک ټیکنالوژي د عصري ساینس او معلوماتي ټیکنالوژۍ یوه پرمختللې برخه ده چې د انسان د ځانګړو فزیکي، بیولوژیکي او چلنديزو ځانګړتیاوو په کارولو سره د هغوی د پېژندنې او هویت تایید چارې سمبالوي. دغه سیسټم پر داسې الګوریتمونو ولاړ دی چې د انسان د بدن بې ساري نښې لکه د ګوتو کرښې، د سترګو د قرنیې او رنګه پردې بڼه، د مخ جوړښت، د لاس د ورغوي رګونه او ان د غږ څپې په ډیجیټلي کوډونو بدلوي. د کلاسیکو امنیتي لارو چارو برعکس چې پر پټنومونو یا کارتونو تکیه لري، بایومیټریک د انسان وجود پخپله د پېژندنې وسیله ګرځوي چې له امله یې د هويت غلا، جعلکاري او غیرقانوني لاسرسی تر ټولو ټیټې کچې ته راښکته کېږي. په اوسني عصر کې دغه ټیکنالوژي په څو مهمو کټګوریو ویشل شوې ده چې په کې فزیولوژیکي بایومیټریک د بدن د غړو پر جوړښت تمرکز کوي او چلندیز بایومیټریک بیا د انسان د لیکلو، تګ او ټایپ کولو ځانګړي طرزونه څېړي. سربېره پر دې، په نړیواله کچه د پاسپورټونو ډیجیټلي کول، د ټاکنو په بهیر کې د رڼښت رامنځته کول، د بانکي حسابونو خوندیتوب او د جنايي پېښو په څېړلو کې د مجرمینو پېژندل د دغه علم له بنسټیزو ګټو څخه شمېرل کېږي. په همدې ترتیب، د مصنوعي ځیرکتیا او د ماشین زده کړې (Machine Learning) په برخه کې نويو پرمختګونو د بایومیټریک سیسټمونو دقت او سرعت په بې ساري ډول زیات کړی دی، تر دې چې اوسمهال سیسټمونه کولی شي د زرګونو انسانانو په منځ کې یو مشخص کس په څو ثانیو کې په نښه کړي. له بلې خوا، د دغو معلوماتو د خوندي کولو لپاره د بلاک‌چین په څېر د معلوماتي زېرمو کارول دا ډاډ ورکوي چې شخصي محرمیت به د هیکرانو له بریدونو خوندي پاتې شي. پایله دا چې بایومیټریک ټیکنالوژي نه یوازې د ډیجیټل نړۍ د امنیتي جوړښتونو بنسټ جوړوي، بلکې په راتلونکي کې به د انسان او ماشین ترمنځ د اړیکو په ټولو برخو کې د یوې حیاتي او نه بېلېدونکې برخې په توګه خپل ځای لا پیاوړی کړي. 
## سرچينې

 د پټې خزانې وېب سایټ: https://pattakhazana.com/ د پښتو اکاډمۍ مجله: https://pashto.org.pk/ د کابل پوهنتون وږمه مجله: https://ku.edu.af/sites/default/files/2025-11/1402%20Wazhma%20Journal.pdf د امریکا د کانګرس کتابتون: https://www.loc.gov/collections/afghanistan-manuscripts/ د افغانستان د علومو اکاډمۍ رسمي وېبپاڼه: https://www.asa.gov.af/ د سپرين ګڼ‌رشتوي څېړنیز ژورنال: https://sprinpub.com/smjppe د کتابتون ډیجیټل سرچینه: https://ketabton.com/books/DrEOSFXw6dA
کوانټم کمپیوټینګ

کوانټم کمپیوټینګ (Quantum Computing) کوانټم کمپیوټینګ د محاسبوي ساینس یو پرمختللی پړاو دی چې د کوانټم میخانیک له اصولو څخه په ګټنې، د معلوماتو پروسس په داسې سرعت ترسره کوي چې د کلاسیک سوپر کمپیوټرونو له وسه بهر دی.
----**کوانټم کمپیوټینګ** د معلوماتي ټیکنالوژۍ هغه ډګر دی چې د دودیزو بټونو پر ځای د کوبیټونو پر بنسټ کار کوي. دا ټیکنالوژي د فزیک د هغو قوانینو تابع ده چې په اتومي او تر اتوم لاندې کچه باندې حاکم دي. د دې سیسټم اصلي موخه د هغو پېچلو ریاضیکي او ساینسي مسایلو حل کول دي چې کلاسیک کمپیوټرونه ورته کلونه وخت ته اړتیا لري. تخنیکي بنسټونه د کوانټم کمپیوټرونو کاري وړتیا په لاندې دریو فزیکي پدیدو ولاړه ده: سوپرپوزیشن: یو کوبیټ کولای شي په ورته وخت کې د صفر او یو په دواړو حالتونو کې شتون ولري. دا چاره کمپیوټر ته اجازه ورکوي چې په یو وخت کې ملیاردونه احتمالي محاسبې ترسره کړي. انټنګلمنټ: دا هغه حالت دی چې دوه کوبیټونه یو له بل سره داسې تړل کېږي چې د یوه حالت په سمدستي ډول د بل پر حالت اغېز کوي، که څه هم دوی له یو بل څخه لیرې وي. کوانټم انټرفیرنس: دا پروسه د سمو ځوابونو د څپو پیاوړي کولو او د غلطو پایلو د باطلولو لپاره کارول کېږي. د تطبیق ساحې کوانټم کمپیوټینګ به په نږدې راتلونکي کې په لاندې برخو کې بنسټیز بدلونونه راولي: د درملو جوړول: د مالیکولونو د پېچلي جوړښت سمولیشن. امنیتي سیسټمونه: د اوسنیو کریپټوګرافیکي کوډونو ماتول او د خوندي کوډونو رامنځته کول. مصنوعي ځیرکتیا: د لویو ډاټا سټونو خورا چټک تحلیل او د ماډلونو روزنه. رسمي علمي سرچینې (Official Sources) Nature Journal: د کوانټم فزیک او کمپیوټینګ په اړه تخصصي مقالې Quantum Journal: د کوانټم ساینس د پرانیستې لاسرسي نړیواله مرجع  IBM Quantum Research: د کوانټم هارډویر او کلاوډ کمپیوټینګ مرکز
ډارک میټر

توره ماده یا ډارک میټر (Dark Matter) ډارک میټر د مادې یو داسې فرضي ډول دی چې د کایناتو نږدې ۲۷٪ برخه جوړوي، مګر د رڼا او برېښنا مقناطیسي وړانګو سره هیڅ ډول تعامل نه کوي.
----

**توره ماده** یا ډارک میټر هغه پراسرار ماده ده چې د کایناتو په جوړښت کې محوري رول لوبوي. دا ماده رڼا نه جذبوي، نه یې انعکاسوي او نه یې خپروي. ساینسپوهان د دې مادې شتون یوازې د هغې د جاذبوي اغېز له لارې ثابتوي چې پر ستورو او کهکشانونو باندې یې لري.  د شتون شواهد د دې مادې شتون د لاندې پدیدو له لارې ثابت شوی دی: د کهکشانونو د څرخ سرعت په مارپېچ کهکشانونو کې د ستورو حرکت ښيي چې هلته یوه نامرئی ماده شتون لري چې د جاذبې ځواک تولیدوي. که دا ماده نه وای، کهکشانونه به د چټک څرخ له امله پاشل شوي وو.  جاذبوي لینزینګ د عمومي نسبيت له مخې، ډېره کثیفه ماده کولی شي رڼا ته انحنا ورکړي. ساینسپوهانو لیدلي چې د کهکشانونو د کلسترونو شاته د لیرې پرتو اجسامو رڼا داسې قات شوې چې یوازې د تورې مادې شتون یې تشریح کولی شي.  د کایناتو جوړښت کائینات په ټولیز ډول له لاندې برخو جوړ دي:
 * نورماله ماده (۵٪): ټول لیدل کېدونکي ستوري او سیارې.
 * توره ماده (۲۷٪): هغه ماده چې کهکشانونه سره نښلوي.
 * توره انرژي (۶۸٪): هغه ځواک چې د کایناتو د پراخېدو سرعت زیاتوي. 
سرچینې
د مالیکولي بیولوژي او جنیتیکي انجینرۍ بنسټونه

د مالیکولي بیولوژي او جنیتیکي انجینرۍ بنسټونه (Foundations of Molecular Biology and Genetic Engineering)
دا څانګه د ژوند د مالیکولي میکانیزمونو، د وراثت د لېږد او د ژوندیو موجوداتو په جنیتیکي کوډ کې د مصنوعي بدلونونو د راوستلو ساینسي او تخنیکي مطالعه ده چې په طب او کرنه کې بنسټیز اوښتون رامنځته کوي.


**مالیکولي بیولوژي** د بیولوژي هغه تخصصي برخه ده چې د حجرې دننه د ژوند فعالیتونه په مالیکولي کچه څېړي. د دې علم تمرکز په ځانګړي ډول د ډي اېن اې (DNA)، آر اېن اې (RNA) او پروټینونو ترمنځ پر تعاملاتو دی. ورسره جوخت، **جنیتیکي [[انجينري]]** هغه عملي ټیکنالوژي ده چې ساینسپوهانو ته اجازه ورکوي ترڅو د یو ژوندي موجود په جنیتیکي جوړښت کې بدلون راولي، نوي جېنونه ورته انتقال کړي یا زیانمن جېنونه ترې لیرې کړي.
د مالیکولي بیولوژي مرکزي عقیده (Central Dogma)
دا مفهوم تشریح کوي چې څنګه بیولوژیکي معلومات له یو حالت څخه بل ته لېږدول کېږي:
ریپلیکیشن (Replication): د ډي اېن اې څخه د نوې ډي اېن اې جوړېدل.
ټرانسکریپشن (Transcription): له ډي اېن اې څخه د آر اېن اې (mRNA) جوړېدل.
ټرانسیلیشن (Translation): د آر اېن اې د کوډونو پر بنسټ د پروټینونو جوړېدل. پروټینونه د بدن اصلي ساختماني او وظیفوي واحدونه دي.
جنیتیکي انجینري او د هغې تخنیکونه
جنیتیکي انجینري د یو شمېر پرمختللو وسیلو په واسطه ترسره کېږي چې په عصري طب کې خورا ارزښت لري:
 کریسپر (CRISPR-Cas9)
دا د جېنونو د اېډېټ کولو تر ټولو نوې او دقیقه وسیله ده. دا ټیکنالوژي د مالیکولي بیاتي (Molecular Scissors) په څېر کار کوي چې د ډي اېن اې یوه ځانګړې برخه پرې کوي او په هغې کې بدلون راولي. د دې لارې د ارثي ناروغیو درملنه ممکنه شوې ده.
ریکومبیننټ ډي اېن اې (Recombinant DNA)
په دې طریقه کې د یو موجود جېن د بل موجود ډي اېن اې ته انتقالېږي. د مثال په توګه، د انسان د انسولین تولیدونکي جېنونه باکټرياوو ته انتقال شوي ترڅو په زیاته کچه انسولین تولید کړي.
په معاصر ژوند کې د دې علم اغېزې
دا ډګر په لاندې برخو کې د بشریت لپاره حیاتي دی:
  ژنیتیکي درملنه (Gene Therapy): د هغو ناروغیو درملنه چې په جېنونو کې د نقص له امله رامنځته کېږي.
 کرهنیز محصولات (GMO): د داسې نباتاتو تولید چې د وچکالۍ، افتونو او ناروغیو په وړاندې مقاومت ولري.
 عدلي طب (Forensic Science): د ډي اېن اې د ازموینې له لارې د مجرمینو پېژندنه او د نسبي اړیکو معلومول.
رسمي علمي سرچینې (Official Sources)
Nature Reviews Molecular Cell Biology: د مالیکولي بیولوژي د څېړنو نړیوال مرکز
National Human Genome Research Institute: د انساني جېنوم د پروژې او جېن اېډېټینګ رسمي مرجع
Molecular Cell Journal: د حجرې او مالیکولونو په اړه تخصصي مقالې
Journal of Molecular Biology: د مالیکولي جوړښتونو ساینسي خپرونه
وېشنيزه:بیولوژي
وېشنيزه:ژنیتیک
وېشنيزه:ټیکنالوژي
د ستورو فزیک او د کایناتو د تکامل تیورۍ

د ستورو فزیک او د کایناتو د تکامل تیورۍ
د ستورو فزیک د ستورپوهنې هغه پرمختللې څانګه ده چې د فزیک او کیمیا له قوانینو څخه په ګټنې د کایناتي اجسامو ماهیت مطالعه کوي.

**د ستورو فزیک** (Astrophysics) د کائیناتو د پوهېدو هغه لاره ده چې یوازې د اجسامو لیدلو پورې محدوده نه ده، بلکې د هغوی تر شا د فزیکي میکانیزمونو تحلیل کوي. دا علم د رڼا له طیف څخه په ګټنې معلوموي چې یو ستوری له کومو کیمیاوي عناصرو جوړ دی. 
د ستورو هستوي تکامل
د یو ستوري ژوند د مادي کثافت او جاذبوي فشار ترمنځ یوه دوامداره مبارزه ده. دا پروسه په لاندې ډول تشریح کېږي:
د ستورو پېداښت
ستوري په لومړي سر کې د ګازونو او دوړو له هغو سترو ورېځو څخه چې سدیم (Nebulae) نومېږي، رامنځته کېږي. د جاذبې ځواک دا مواد سره راټولوي او د هغوی فشار دومره زیاتوي چې په هسته کې تودوخه ملیونونو درجو ته رسېږي. 
هستوي یوځای کېدنه
کله چې د تودوخې کچه لوړه شي، هایډروجن اتومونه سره یوځای کېږي او هیلیم جوړوي. دا پروسه انرژي تولیدوي چې د ستوري د ځلېدو لامل ګرځي. 
توره سوري او ډارک میټر
توره سوري (Black Holes) د کایناتو هغه سیمې دي چې کثافت پکې بې حده زیات او جاذبه یې دومره پیاوړې وي چې حتی رڼا هم ترې نشي وتلای. 
 * ډارک میټر (Dark Matter): دا نامرئی ماده د کهکشانونو په ساتلو کې مرسته کوي او د جاذبې په واسطه خپل شتون ثابتوي.
 * ډارک انرژي (Dark Energy): دا هغه پراسرار ځواک دی چې د کایناتو د پراخېدو سرعت په غیر نورمال ډول زیاتوي.
سرچینې

وېشنيزه:ساینس
وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:ستورپوهنه
توره ماده او کائیناتي شالید وړانګې

توره ماده او کائیناتي شالید وړانګې (Dark Matter and CMB)
د کائیناتي شالید وړانګې (CMB) د کایناتو د لومړني حالت هغه پاتې شونې دي چې ساینسپوهانو ته یې د تورې مادې د کثافت په اړه دقیق ریاضياتي شواهد وړاندې کړي دي.

**کائیناتي شالید وړانګې** (Cosmic Microwave Background) هغه رڼا ده چې د بګ بینګ څخه نږدې ۳۸۰۰۰۰ کاله وروسته په ټول فضا کې خپره شوه. دا وړانګې ښيي چې توره ماده د کهکشانونو په لومړني جوړښت کې محوري رول درلود. 
د تورې مادې او CMB اړیکه
د کائیناتي شالید وړانګو مطالعه د تورې مادې په اړه لاندې حقایق ثابتوي:
۱. د کثافت تغیرات
په CMB نقشه کې کوچني تغیرات ثابتوي چې توره ماده د جاذبې مرکز وه چې نورماله ماده یې جذب کړه او لومړني کهکشانونه یې جوړ کړل. که توره ماده نه وای، اوسني کهکشانونه به د کایناتو په دې عمر کې نه وای رامنځته شوي. 
۲. ریاضياتي اندازه کول
د CMB د طیف تحلیل ښيي چې د کایناتو نږدې ۲۷٪ برخه باید له داسې مادې جوړه وي چې یوازې جاذبوي اغېز لري مګر رڼا نه جذبوي. دا اندازه په دقیق ډول د تورې مادې (Dark Matter) له تیورۍ سره سمون لري. 
د کایناتو د مادې وېش
د وروستیو معلوماتو پر بنسټ، کاینات له لاندې برخو جوړ دي:
 * توره انرژي (۶۸.۳٪): د کایناتو د پراخېدو عامل.
 * توره ماده (۲۶.۸٪): د کهکشانونو د ساتنې عامل.
 * نورماله ماده (۴.۹٪): ستوري، سیارې او نور مادي اجسام. 
سرچینې

وېشنيزه:ساینس
وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:ستورپوهنه
پښتانه د اسیا په زړه کې د تمدن تاریخ او قدرت محوري ستنه

پښتانه د اسیا په زړه کې د تمدن، تاریخ او قدرت محوري ستنه (Pashtuns: The Axial Pillar of Civilization and Power in Central Asia)
پښتانه د نړۍ یو له سترو او لرغونو قومونو څخه دي چې د اسیا په جغرافيه کې یې د امپراتوریو په جوړولو، د کلتورونو په نښلولو او د بشري ارزښتونو په ساتلو کې محوري رول لوبولی دی.


**پښتانه** (Pashtuns) چې د تاریخ په اوږدو کې د افغانانو په نوم هم پېژندل شوي، یو داسې ولس دی چې د اسیا په زړه کې یې د "تمدنونو د پله" حیثیت درلودلی دی. د دوی تاریخ د مېړانې، علم، هنر او مدیریت یو داسې ترکیب دی چې د پېړیو په اوږدو کې یې د اسیا سیاسي او کلتوري نقشه بدله کړې ده.
۱. لرغونی تاریخ او د پښتنو ريښې (Ancient Origins)
د پښتنو تاريخي ريښې تر میلاد زرګونه کاله وړاندې رسېږي. تاریخپوهان په دې باور دي چې پښتانه د هغو اریایي قبیلو پاتې شوني دي چې په باختر او اریانا کې مېشت وو. د یوناني تاریخپوه هیرودت په اثارو کې د "پکټیک" (Pactyan) په نوم د یو قوم یادونه شوې چې په همدې سیمو کې اوسېدل او د مېړانې او ازادۍ په روحیه سمبال وو.
د باختري او ساکايي تمدن وارثان
پښتانه د باختري تمدن مستقیم وارثان ګڼل کېږي. د دوی ژبه، دودونه او فزیکي جوړښت ښيي چې هغوی په دې سیمه کې د زرګونو کلونو راهیسې د تمدنونو ساتونکي پاتې شوي دي.
۲. د پښتنو زرینې امپراتورۍ (The Golden Empires)
پښتنو یوازې په خپله سیمه کې نه, بلکې د اسیا په کچه داسې نظامونه رامنځته کړل چې نن هم د حکومتولۍ بېلګې ګڼل کېږي:
الف: غوري او لودي واکمنۍ (Ghorid and Lodi Dynasties)
غوریانو د هند په نیمه وچه کې د اسلامي تمدن او معمارۍ نوی عصر پیل کړ. د قطب مینار او د جام منار په څېر تاریخي اثار د دوی د انجینرۍ او هنر شاهکارونه دي. لودیانو بیا په هند کې یو داسې اداري سیسټم جوړ کړ چې د مذهب او توکم له تبعیض پرته یې خلکو ته د خدمت زمینه برابره کړه.
ب: د شېر شاه سوري نړیوال اصلاحات (Reforms of Sher Shah Suri)
شېر شاه سوري د اسیا یو له سترو نابغه واکمنانو څخه و. هغه د لومړي ځل لپاره د "روپۍ" (Rupee) په نوم د اسعارو سیسټم جوړ کړ چې نن هم په ډېرو هېوادونو کې کارول کېږي. هغه د شاهي لارې (Grand Trunk Road) په جوړولو بنګال له کابل سره ونښلوه.
ج: د احمد شاه بابا دراني امپراتوري (Durrani Empire)
په ۱۷۴۷ کال کې احمد شاه دراني د عصري افغانستان بنسټ کېښود. د هغه امپراتوري د عثماني خلافت وروسته په اسلامي نړۍ کې تر ټولو لویه امپراتوري وه. هغه ته ځکه "بابا" ویل کېږي چې هغه یوازې یو فاتح نه، بلکې یو حکیم او د خپل ملت مهربانه مشر و.
۳. پښتونوالي: د بشریت او اخلاقو کوډ (Pashtunwali: The Ethical Code)
پښتونوالي هغه ټولنیز سیسټم دی چې پښتانه یې په نړۍ کې له نورو ملتونو جلا کړي دي. دا یو نالیکلی اساسي قانون دی چې پر مېلمه پالنه، ننواتې او جرګې ولاړ دی. جرګه د نړۍ یو له پخوانیو دیموکراټیکو سیسټمونو څخه ده.
۴. پښتو ژبه او د فکر خزانه (Pashto Literature and Thought)
پښتو ژبه د هند-اروپایي ژبو په کورنۍ کې د هغې د لرغونتوب له امله ځانګړی مقام لري. پښتو ادب د حماسې او تصوف لویه خزانه ده. د خوشال خان خټک ملي شاعري او د رحمان بابا انساني فلسفه د دې ژبې د لوړ مقام ښکارندویي کوي.
۵. د تمدنونو پله او د اسیا زړه (The Heart of Asia)
پښتانه د تاریخ په اوږدو کې د وریښمو لارې (Silk Road) ساتونکي پاتې شوي دي. هغوی د هند، پارس او منځنۍ اسیا ترمنځ د سوداګرۍ او افکارو په لېږد کې محوري رول درلود. دا جغرافیاوي موقعیت پښتنو ته یو نړیوال لیدلوری ورکړی چې تل یې د خپلې خپلواکۍ دفاع کړې ده.
سرچینې (References)

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:د اسیا تاریخ
وېشنيزه:پښتو ژبه
وېشنيزه:تمدنونه
وېشنيزه:تاریخ