open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سربي کرواتي ژبه

**سربي کرواتي** ، **سربي کروشيايي، سربي کرواسي يابوسنيايي مونتېنېګرو ژبه** د سوېلي سلاوي ژبو له ډلې يوه ژبه ده. دا ژبه د ليکدود اووينګ له مخې په څو بېلابېلو ډولونو وېشل شوې ده. سربي کرواتي ژبه په مانتېنېګرو ، بوسنیا او هرزیګوینا ، سربیا او کروشیا هېوادونو کې د اصلي او اساسي ژبې په توګه ګڼل کيږي. د *سربي کرواتي* په ۱۸۵۰ زېږديز کال کې  د ویانا د تړون له مخې رامینځته شوې اصطلاح ده ، دا هغه وخت دی چې سربیا او کروشیا لاهم د عثماني امپراتورۍ او هابسبورګ امپراتورۍ د خاورې يوه برخه وه. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
سکنډیک هوټل مالمین

**سکینډیک هوټل مالمین**، چې عموما **د هوټل مالمین** یا په لنډه توګه **مالمین** ویل کیږي، د سویډن په سویډن ، سټاکهولم کې د ګوتګاتان په ۴۹-۵۱ کې یو هوټل دی. ودانۍ د سټاکهولم ښار میوزیم لخوا د تاریخ، کلتوري تاریخ، چاپیریال او هنرونو له نظره په ځانګړي ډول د لوړ کلتوري تاریخ ارزښت په توګه درجه بندي شوې.
د امکان وړ مطالعه

**د امکان وړ مطالعه** د یوې پروژې یا سیسټم د عملي کیدو ارزونه ده. د یادي مطالعې موخه دا ده چي په معقوله او منطقي توګه د موجوده فرصت یا وړاندیز سوي پانګوني ځواک او ضعفونه روښانه کړي. په دې معنا چي د یو پروژې دمخه باید تاسو دا وپلټۍ چي ایا ددې کار سرته رسول امکان لري او یا هم په هڅو باندي ترسره کېدلای سي کنه؟    

د امکان وړ ښه ډیزاین سوې مطالعه باید د سوداګرۍ یا پروژې تاریخي معلومات، د محصول یا خدماتو توضیحات، د محاسبې بیانات، د عملیاتو او مدیریت توضیحات، د بازار موندنې څیړنې او پالیسۍ، مالي معلومات، قانوني اړتیاوې او د مالیاتو مکلفیتونه ولري.
د هدف لګښت

**د هدف لګښت** له هغه اصطلاح او ستراتیژي څخه عبارت دی چي څه ډول یوه کمپنۍ یا سوداګر د اجناسو قیمتونه پخپل واک کي اخلي ترڅو خپله ګټه ترې ترلاسه او زیاته کړي. که په اسانه توګه ووایو دا هغه تخنیک دی چي پر اساس یې قیمتونه د مارکېټ د شرایطو اړوند یا مطابق په داسي ډول ټاکل کیږي، ترڅو ګټه ورباندي لاس ته راوړل سي.
ابو سعید الخدري

**ابو سعید سعد بن مالک بن سنان الخدري الانصاريؓ** (۱۰ ق – ۷۴ هـ ق) یو له ځوانو صحابه کرامو او د رسول الله صلی الله علیه وسلم د حدیثو له مشهوره او زیات روایت کوونکو کسانو څخه وو.

## ژوند لیک
د ابوسعید اصلي نوم مالک بن سنان او د مدینې منورې له انصارو څخه وو. د نوموړی پلار چي مالک نومېدی د رسول اکرمﷺ له اصحابو څخه وو، او مور یې انیسة بنت حارثه نومېدل. ابوسعید الخدري سره ددې چي کم عمره صحابي وو، خو یو له هغه کسانو څخه ګڼل کڼل کیږي چي د فقهي په علم کي یې د ځانګړي پوهي ترڅنګ زیات شمېر احادیث هم روایت کړي او د حضرت محمدﷺ سره یې په مشهوره غزاوو کي ګډون کړی دی. نوموړی په 74 هجري ق کي په مدینه منوره کي وفات او د جنة البقیع په هدیره کي خاورو ته وسپارل سو.
قیس سعید

**قیس سعید** (  په 22 فبروري 1958 زیږیدلی) د تونس سیاست پوه، فقیه او د قانون متقاعد پروفیسور دی چي له اکتوبر 2019 راهیسي تر دا مهاله د تونس د اووم ولسمشر په توګه دنده ترسره کوي. نوموړی له 1995 څخه تر 2019 پوري د تونس د اساسي قانون د ټولني رییس وو. 

د 1980 لسیزي راهیسي په بېلابیلو حقوقي او اکاډمیکو رولونو کي په کار کولو سره سعید د 2019 ولسمشریزو ټاکنو کې د خپلواک ټولنیز محافظه کار په توګه ګډون وکړ چي د النهدا او نورو لخوا یې په سیاسي ډګر کي ملاتړ کیږي. په یادو ټاکنو کي سعید د لږ کمپاین په ترسره کولو سره د ځوانو رای ورکوونکو د جذبولو هڅه وکړه، او له فساد سره د مبارزې او د ټاکنیز نظام د اصلاح ژمنه یې هم له خلکو سره ترسره کړه. سعید د ټاکنو په دوهم پړاو کي د 72.71٪ رایو په ګټلو سره نبیل کرووي ته ماته ورکړه، او د 23 اکتوبر 2019 را وروسته ولسمشرۍ ته ورسېد.
د یمامه جګړه

**د یمامة جګړه** یا **د عقربا جګړه** په ۱۱ هجري سپوږمیز کال کي د ابوبکر صدیق رضی الله عنه د خلافت پر مهال رامنځ ته سوه. یاده جګړه د اسلام د ستر دښمن او نبوت درواغجن دعوه کوونکي مسیلمه کذاب پر خلاف د مسلمانانو له لوري پیل سوه.

ابوبکر صدیق رضی الله عنه ددې جګړې لپاره مشهوره صحابي عکرمه وټاکه خو کله چي نوموړي توان له لاسه ورکړ، د حضرت محمدﷺ بل صحابي شرحبیل بن حسنه یې مرستي ته ځان ورساوه او ورپسې خالد بن ولید هم د ابوبکر الصدیق په امر میدان ته راودانګل چي په دې سره د مسلمانانو شمېر زیات او د جګړې لپاره په مکمله توګه چمتو سول.

د لښکر تر چمتووالي وروسته د مهاجرينو بيرغ ابو حذيفه او د انصارو بيرغ  ثابت بن قيس بن شماس ته ورکول سو.

د جګړې له پیل سره د مسلمانانو لمړي بریدونه کمزوري وه خو د خالدؓ جذباتي وینا او منظمه پالیسي بیرته ددې سبب سول ترڅو دوی له سره ځواکمن او خونړي بریدونه پیل کړي. د مسیلمه لښکر د مسلمانانو له دې دویم ځلي بریدونو څخه وترهېدی او په تیښته یې ځان هغه باغ ته ورساوه چي حدیقة الرحمن ورته ویل، خو مسلمانانو دومره وژني پکښي ترسره کړې چي د باغ نوم په وروسته کي له حدیقة الرحمن څخه حدیقة الموت ته بدل سو او مسیلمه د وحشی بن حرب صحابیؓ له لوري ووژل سو. د یادوني وړ ده چي په دې جګړه کي لوی شمېر مسلمانان هم شهیدان سول خو د جګړې په ډګر کي يې غوڅه بریا خپله کړه.

د روایاتو پر اساس د مسیلمه د لښکرو تلفات په دې جګړه کي 14000 ته رسېدل او د مسلمانانو شهیدان 1200 تنه وه.
چوواشي ژبه

چوواشي ژبه (IPA: [tɕəʋaʂˈla] ،   ) د چوواش خلکو ژبه د اوغور ډلې د تورکي ژبې کورنۍ یوه څانګه ده چې د روسیې په مرکزي سیمه او د یورال غرونو په لوېدیځ کې ۱,۰۴۲,۹۸۹ ویونکي لري. دا ژبه، چې د اوغور ډلې یوازېنۍ پاتې ژبه ده، د چواشيا رسمي ژبه ده. د چوواش تورکي الفبا د سیریلیک ليکدود ده، مګر ځینې توري د ترکي غږونو او حروفونو استازیتوب کولو لپاره اضافه شوي. دا ژبه د Vulnerable زيان منونکو ژبو ډله کې قرار لري.    

## اړوندې

* چوواش
## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
میګابایټ

**میګابایټ** د ډیجیټل معلوماتو لپاره د واحد بایټ بېلابیلو برخو ته وایي. په انګلیسي ژبه کي د دې وړاندیز سوي واحد سمبول **MB** ګڼل کیږي. په عمومي توګه یو میګابایټ د معلوماتو یو ملیون بایټ دی، او دا تعریف د مقدارونو په نړیوال سیسټم کي هم شامل سوی دی.
براء بن عازب

**ابو عمارة البراء بن عازب الانصاري** (چې په ۷۲ هجري کي وفات سوی دی) د رسول الله صلی الله  وسلم په فتوحاتو او د عراق او فارس په فتوحاتو کي ګډونوال او د علی بن ابی طالب سره په جمل او صفین جګړو کي برخه اخیستونکی مشهوره انصاري صحابي وو، چي له مدیني منورې سره یې تړاو درلود.

## ژوندلیک

براء بن عازب په مدینه منوره کي زیږیدلی او په ځوانۍ کي یې اسلام قبول کړ. د نوموړي پلار عازب هم د حضرت محمدﷺ له اصحابو څخه ګڼل کیږي. د براء د مور نوم حبيبه بنت ابي حبيبه وو، خو ځیني روایتونه وایي چي مور يې ام خالد بنت ثابت بن سنان نومېدل چي د ابو سعيد الخدري د تره خور وه.  د روایتونو پر اساس براء د بدر په مشهوره غزا کي له حضرت محمدﷺ څخه د ګډون غوښتنه کړې وه، خو رسول الله صلی الله علیه وسلم د نوموړي د لږ عمر له خاطره دئ پرېښود چي له همدې امله یې د بدر څخه ماسېوا د حضرت محمدﷺ سره په شاوخوا 15 غزاګانو کي ګډون وکړ.  

د حضرت محمدﷺ تر رحلت وروسته براء بن عازب د عراق او پارس په فتوحاتو کي ستره ونډه درلوده، چي تر دغي ونډي له پای ته رسېدو سره یې په کوفه کي ژوند غوره کړ.  په راشده خلافت کي د حضرت عثمان تر شهادت وروسته براء د علي بن ابي طالب په لښکر کي شامل سو او د جمل، صفین او النهروان په جګړو کي یې له هغه سره ملګرتیا وکړه.  

د اسلامي تاریخونو پر بنسټ براء بن عازب نژدې اتیا کاله ژوند وکړ او په 690 زیږدیز کال کي د مصعب بن زبیرؓ د خلافت پر مهال وفات سو.
د هرات د ۱۷۲۹ کال جګړه (اشغال)

د هرات جګړه یا د پارسیانو له لوري د دغه ښار اشغال هغه پیښي ته اشاره کوي چي د پارسي واکمن نادرشاه له لوري څه ډول د افغانستان لویدیځ هرات ولایت په زور او جبر ونیول سو.

په یاده پېښه کي وروسته له هغه چي د هرات ابداليان له ناتوانۍ سره مخ سول، او افغانانو د وسایلو د نشتون له کبله مقاومت ته ادامه نسوای ورکولای، د هرات افغان واکمن الله يار خان پرېکړه وکړه ترڅو د دې مسئلې د هواري لپاره ښار بېله مقاومته پارسیانو ته پریږدي.

ایراني یرغلګرو په دې جګړه کي درانه توپونه او خونړي وسلې وکارولې او افغان لوری یې اړ ایستی ترڅو د هرات له دننه څخه دفاع وکړي. الله یار خان له خپلو مشاورینو سره تر مشورې وروسته دې پایلي ته ورسېدی ترڅو ښار د نادرشاه ځواکونو ته تسلیم او پر سیمه ددوی واک ومني. د سولي د شرطونو اړوند هرات ولایت د پارس له لوري په رسمي توګه اشغال او ترهغه مهاله د نادري واکمنۍ په لاس کي وو څو چي افغانستان یوځل بیا خپلواک او د احمدشاه بابا په مشرۍ یې نوی حکومت رامنځ ته کړ.
اوغوري ژبې

**د اوغور ژبې** () یا **اوغوري** چې د **بلغاریايي** ، **پروتو تورک** ، **تورکي لیر** او **تورکي رنيز** په نوم هم پېژندل کیږي، د تورکي ژبو کورنۍ یوه څانګه ده. د ژبو د کورنۍ له دې څانګې يوازې چوواشي ژبهاوسمهال ژوندۍ ده. د ژبو دا څانګه لومړۍ څانګه ده چې د تورکي ژبو کورنۍ نه جلا شوې ده. د اوغور ژبې له نورو تورکي ژبو څخه د پام وړ توپیر لري، د دې کورنۍ ژبې د اونغور، اوغور، بلغاريايانو او خزريانو ترمنځ ويل کېدې، ځینې څېړونکي هوني ژبه د دې کورنۍ یوه ژبه ګڼي او د هوني نيابلغاري په نوم یوې پراخې ډلې ته اشاره کوي.

## سرچينې

* .mw-parser-output .reflist{font-size:90%;margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}

* ويکيپېډيا ګډونوال، «Oghur languages». انګليسي ويکپېډيا،  ۲ جنوري ۲۰۲۰.
وېشنيزه:ژبې
د هرات جګړه (۱۵۹۸)

**د هرات جګړه** د ۱۵۹۸ کال د اګست په نهمه نېټه د شیباني واکمنۍ او صفوي امپراطورۍ ترمنځ پېښه سول. په دې جګړه کي چي موخه یې د افغانستان د لویدیځ هرات ولایت د لاندي کولو لپاره د ازبکانو او ترک صفویانو سیالي ګڼل کېده، ازبکان د بشپړي ماتي سره مخ او صفوي امپراتورۍ په افغانستان او خراسان کي خپل یرغلګر واک ټینګ کړ.
دورفشان سليم

**دورفشان سلیم** یوه پاکستانۍ اداکاره ده۔

## ژوندلیک
په 2019 کې، دورفشان کراچۍ ته لاړہ ترڅو خپل مسلک په اداکارۍ کې جوړ کړي.  دورفشان د 2021 تلویزیوني لړۍ *پردیس کې رول لوبولی.*  په 2024 کې، هغې په *عشق مرشد* کې مخکښ رول لوبولی دی.  

## حوالې

## بهرنۍ اړیکې

* 

وېشنيزه:1996 زېږېدنې
دانش تیمور

**دانش تیمور**  16 فبروري 1983 زیږیدلی یو پاکستانی لوبغاړی، تولیدونکی، کوربه او پخوانی فیشن ماډل دی.

په 2005 کې د خپل اداکارۍ پیل کولو سره، تیمور د هغه رولونو لپاره پیژندل شوی چې په اردو ټلویزیوني لړۍ کې یې د زهرجن سړيتوب بڼه ښودلې، په ځانګړې توګه د 2018-2019 ډرامې *اب نظر خدا کیه کرتا ده* سره د هغه انټي هیرو اوتار څخه.  هغه په سینما کې هم کار کړی دی.

## سرچينې

## بهرنۍ اړیکې

وېشنيزه:د کراچۍ کسان
وېشنيزه:1983 زېږېدنې
عائزه خان

**عائزه خان** ( **د کنزا خان** زیږیدلی؛ 15 جنوري 1991  ) یوه پاکستانۍ اداکاره ده چې په اردو تلویزیون کې کار کوي. خان ځان د تلویزیون د مخکښو اداکارانو په توګه رامینځته کړی او د دریو حم ایوارډونو او دوه لکس سټایل ایوارډونو په شمول د څو جایزو ترلاسه کونکی دی. خان د رسنیو لخوا د هیواد ترټولو لوړ معاش لرونکي اداکارانو کې بیان شوی.  
وېشنيزه:1991 زېږېدنې
د چالدیران جګړه

**د چالدیران جګړه** (  ) د ۱۵۱۴ زیږدیز کال د اګست په ۲۳ نیټه ترسره سول چي په پایله کي یې د پارس صفوي ترک واکمني له عثماني امپراتورۍ څخه شرموونکې ماته وخوړه. د جګړې له پای ته رسېدو وروسته عثماني ځواکونو ختیځ اناتولیا او شمالي عراق له صفوی پارس څخه لاندي او پخپله واکمني پوري وتړل. د عثمانیانو لپاره یاده جګړه په ختیځه اناطولیا کي ستر برئ وو، چي د یرغلګرو صفویانو ځواک یې سخت ولړزاوه.  د چالدیران جګړه یوازي نښته نه بلکي د راتلونکي41 کلن اخ او ډب پیل وو، چي وروسته په 1555 کال کي د اماسیا په تړون سره پای ته ورسید. 

د چالدیران په یاده جګړه کي عثمانیانو د 60,000 څخه تر 100,000 پوري لوی او سمبال لښکر له یوې ډیری درنې توپخانې سره درلود، او په وړاندي یې د صفوي پوځ شمیر له 40,000 څخه تر 80,000 پوري وو. د صفویانو مشر اسماعیل اول د جګړې په جریان کي لمړئ ټپي او وروسته په تیښته بریالئ سو. د نوموړي نیول سوې مېرمن د عثماني مشر سلیم اول لخوا لمړئ زنداني او بیا کوم عثماني وزیر ته په نکاح ورکړل سوه.   اسماعیل له دې ماتي وروسته دومره ووېرېدی چي بیا یې په پوځي جګړه کي هیڅکله برخه وانخیسته.  عثماني ځواکونو له یادي بریا وروسته د پارس په لور چټک حرکت وکړ، او په لنډ وخت کي یې د صفویانو پلازمینه تبریز ونیوی، ورپسې یې د پارس امپراتورۍ خزانه هم په بشپړه توګه لوټ او تالان کړه.  

له تاریخي پلوه د چالیدران جګړه د هغه څه له امله رامنځ ته سول چي د پارس واکمنو یا اوسنیو ایرانیانو په ختیځه ترکیه کي د شیعه مذهب په خپرولو سره غوښتل ترڅو د ترکیې ختیځه برخه لاندي کړي، خو عثمانیانو نه یوازي دوی ته شرموونکې ماته ورکړه بلکي د تل لپاره یې د ترکیې له خاوري هم لاس په سر کړه.
بلال عباس خان

**بلال عباس خان** (په 4 جون 1993 کې زیږیدلی) یو پاکستانی لوبغاړی دی چې د هغه د کرکټرونو د انځورولو لپاره پیژندل شوی چې د هلک سره د نږدې کور پروټوټایپ کې مناسب وي. هغه د هیواد د مشهور شخصیتونو په لیست کې شامل دی او د درې لکس سټایل ایوارډونو ترلاسه کونکی دی. 

## وختي ژوند او زدکړه
بلال عباس خان د ۱۹۹۳ کال د جون په ۴ مه دسند ايالت په کراچۍ کې په یوه پښتنه کورنۍ کې زېږېدلی و.  د هغه پلار، سهیل عباس، مخکې د سېند په پولیسو کې د DSP په توګه دنده ترسره کړې، او دا مهال د سیند په ایکسائز، ټیکسیشن او نارکوټیکس کنټرول ډیپارټمنټ کې د تمرین او مالیې افسر په توګه دنده ترسره کوي، او مور يې، فرحانه سهیل، د فیشن ډیزاینر ده.  هغه دوه وروڼه او یوه خور لري.
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:د کراچۍ کسان
وېشنيزه:1993 زېږېدنې
جګړه

**جګړه** د دوو متقابلو یا مخالفو ډلو ترمنځ نښتي ته ویل کیږي، چي د غچ اخیستني، قهر او یا بل څه په موخه ترسره کیږي. په عمومي توګه جګړه یو نظامي ښکیلتیا ده چې د مودې، ساحې، او ځواک د ژمني سره سم تعریف سوې ده.  

د دې ځیني مهم مثالونه د اتلانتیک جګړه ، د انګلستان جګړه ، او د فرانسې جګړه ده.
لوېديځه فريزي ژبه

لوېديځه فريزي ژبه(Frysk) ، يوه فريسي ژبه ده چې د هالينډ په شمالي ايالت فريزلينډ کې پرې کابو له ۳۵۰,۰۰۰ - ۷۰۰,۰۰۰ وګړي خبرې کوي.انګليسي ويکپېډيا
## سرچينې
اسماعیل صفوي (لمړئ)

**اسماعیل اول** په پارس کي د صفوي ترک دولت لمړنئ بنسټ ایښودونکی او واکمن وو، چي له 1501 څخه تر 1524 پوري یې د واک چاري په غاړه وې.  د نوموړي واکمني په پارس (اوسني ایران) کي د صفوي ترکانو پیل ګڼل کیږي، چي په سیمه کي لوی ځواک بلل کېدی.  د اسماعیل صفوي واکمني په پارس کي د هغه واکمنیو لړۍ وه چي له پېړیو راهیسي یې دوام درلود، او دغه واکمني هم د نورو قومونو په څېر اصلي پارسي یا ایرانۍ نه، بلکي ترکي واکمني ګڼل کېده. یوازینئ څه چي د شاه اسماعیل او پارس یا اوسني ایران ترمنځ  ګډ بلل کېده هغه د نوموړي شیعه مذهب وو، چي له کلونو راهیسي یې په دغه هیواد کي دوام درلود.

د شاه اسماعیل یاده واکمني په اسلامي نړۍ کي د نورو ترک واکمنیو په څېر ډېره ستره او د افغانستان، ایران، عراق او اذربایجان ترڅنګ یې د سیمي بېلابېل هیوادونه او ښارونه اېل کړي وه. 

شاه اسماعیل سره ددې چي له آره ترک وو، خو د ایران یو شمېر تاریخپوهان ځکه ورته په درنه سترګه ګوري، چي نوموړي د شیعه دوولس امامي مذهب د رسمي کولو ترڅنګ ددغه هیواد خلک له عربانو او نورو سني ترک واکمنیو څخه په بشپړه توګه خپلواک کړه. د پارس لښکرو د شاه اسماعیل د واکمنۍ پر مهال په منځني ختیځ کي هغه مهال فرقه ییز تاوتریخوالی رامنځ ته کړ کله چي یې په ۱۵۰۸ کال کي د عباسي خلیفه ګانو او سني مسلمانانو د امام ابوحنیفه نعمان او د صوفي مسلمان امام عبدالقادر ګیلاني قبرونه ویجاړ کړل. 

د شاه اسماعیل دغه ناوړه عملونو په وروسته کي د عثماني خلاقت او ازبک خاناتو لویه غوسه راوپارول چي پایله یې د چالدیران په خونړي جګړه تمامه سول، او د اسماعیل ترڅنګ یې د پارس لوی لښکر دړي وړي کړ.

د تاریخونو له مخي شاه اسماعیل د سیاست ترڅنګ یو تکړه شاعر هم وو چي شعرونو یې د آذربایجاني ژبې په ادبي پرمختګ کي ډیره مرسته کړې ده.
فيجي ژبه

فيجي ژبه د آرام سمندر په مرکز کې د فیجي خپلواک هېواد د وګړو مورنۍ ژبه ده. د فيجي ۴۰٪ نفوس په فيجي ژبه خبرې کوي. فيجي د  ملایو - پولینیشیایي ژبې کورنۍ يوه ژبه ده. د دې په الفبا کې د z، x، h توري نه لري، او د f، j، او p توري یوازې په پور تورو کې ښکاري، په دې ژبه کې د b توري د mb په توګه او d د nd، او g د  ng په څېر تلفظ کيږي(لکه انګلیسي Sing) او q په ng (لکه انګلیسي Finger). په غږيزه څپه کې کرښه د دې د هغې د اوږدولو په مانا ده. 
[بټنوک|  په [فيجي|فیجي کې د يوې فيجيايي مېرمنې ثبت شوې، خبرې.]]

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
فارويي ژبه

**فاريي ژبه** ( **føroyskt** ) یوه الماني ژبه ده.

دا ژبه د لوېدیځ نورډیک څانګې (لویدیځ سکینډینیویا) پورې اړه لري او په فارو ټاپوګانو کې ۴۸,۰۰۰ او په ډېنمارک کې ۱۲,۰۰۰ ویونکي لري. فارويي ژبه د سکینډینیوینیا له درېوو ټاپويي ژبو څخه یوه ده چې د زړې نورس ژبې څخه اخیستل شوې چې د وایکینګز په وخت کې ویل کېدې. دوه نورې ترلاسه شوې ژبې آیسلینډي او نورس (له منځه تللې) دي.

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
کراچۍ پوهنتون

**د کراچۍ پوهنتون** په غیر رسمي توګه **د کراچۍ پوهنتون**, **KU**, یا **UoK** ) یو عامه څېړنیز پوهنتون دی چې په د پاکستان سند ايالت په کراچۍ کې موقعیت لري. په جون ۱۹۵۱ کې د پارلمان د یوې پرېکړې له مخې تاسیس شوی او د سند پوهنتون (چې اوس په جامشورو کې موقعیت لري) د ځايناستي په توګه رامنځته شوی ، دا پوهنتون د "سند دولتي پوهنتون" دی چې معماري چارې يې د محسن بیګ له خوا ډيزاين شوي دي.
## سرچينې
طهماسب (اول)

**طهماسب اول** (  ; 22 فبروري 1514 - 14 می 1576) د 1524 څخه تر 1576 پوري په پارس کي د صفوي ترک دولت دویم واکمن وو. نوموړی د شاه اسمعیل اول او تاجلو خانم زوی وو.

طهماسپ د ۱۵۲۴ کال د می په ۲۳ نیټه د خپل پلار له مړیني وروسته واک ته ورسېدی، او د واکمنۍ لومړۍ کلونه یې تر ۱۵۳۲ پوري د قزلباش مشرانو په کورنیو نښتو او اختلافاتو کي تېر سوه. طهماسب تر واک لاسته راوړلو وروسته ډیر ژر د عثماني امپراتورۍ په وړاندي د یوې اوږدې جګړې سره مخ سو، چې په دریو پړاوونو رامنځ ته سوه. عثماني سلطان سلیمان عالي هڅه کول ترڅو خپل کسان د صفوي ځایناستي وګرځوي، خو طهماسب ددې کار مخالف وو او دجګړې په پایله کي یې چي د پارس په ماته باندي تمامه سول، په 1555 کي د اماسیا د سولي د تړون پر اساس عراق، د کردستان ډیره برخه او لویدیځ جورجیا عثمانیانو ته پرېښودل. طهماسپ د بخارا له ازبکانو سره هم د افغانستان پر سر شخړه درلوده او څو ځله یې پر هرات بریدونه وکړل. نوموړي په ۱۵۲۸ زیږدیز کال کي د څوارلس کلنۍ په عمر د جام په جګړه کي د توپخانې په کارولو سره ازبکانو ته ماته ورکړه.

طهماسب پخپله واکمنۍ کي د هنرونو سرپرست او همدارنګه یو تکړه انځورګر وو، چي د همدغه میني له کبله یې د انځورګرانو، خطاطانو او شاعرانو لپاره د هنرونو شاهي ماڼۍ جوړه کړه. لږ وخت نه وو تېر سوی چي د واکمنۍ په جریان کي یې بیرته د شاعرانو سپکاوي ته مخه کړه، او ډیری یې د هند مغل دربار ته په تیښته مجبوره کړل. طهماسب په پارس (اوسني ایران) کي د خپلي مذهبي تقوا او د اسلام د شیعه څانګي لپاره د زړورتیا یو سمبول پیژندل کیږي. نوموړي په 1544 کي د مغل امپراتور همایون څخه وغوښتل چي په هند کي د خپل تخت د بیرته ترلاسه کولو لپاره د نظامي مرستي په بدل کي شیعه مذهب ته واړوي، همدارنګه یې د عثماني مسلماني امپراطورۍ پر ضد له اروپایي دولتونو لکه وینس او هابسبورګ سره هم اړیکي ټينګي کړې او هغوی یې د سني مسلمانانو په وړاندي خپل دوستان وګرځول.

په 1576 کال کي د طهماسب له مړیني سره سم صفوي واکمني له خونړیو اختلافاتو او کورنیو جګړو سره لاس او ګرېوان او لوی شمېر کسان یې ووژل سوه. د طهماسب نږدې دوه پنځوس کاله واکمني د صفوي د کورنۍ د نورو غړو په پرتله تر ټولو اوږده واکمني ګڼل کیږي، او په یاده دوره کي د پارس له لوري مسیحیانو او اروپایانو ته لوی شمېر امتیازات ومنل سوه.
د یرموک جګړه

**د یرموک جګړه** چي په ۱۵ هجري ( ۶۳۶ زیږدیز کال )  کي د مسلمانانو او رومیانو ( بازنطینی امپراتورۍ ) تر منځ وسوه، د ځینو تاریخپوهانو له نظره د نړۍ په تاریخ کي یو له مهمو جګړو څخه ګڼل کیږي. یاده جګړه د عربي ټاپووزمې څخه دباندي د مسلمانانو لپاره د بریالیتوبونو ستره څپه، او په شام کي د اسلام د چټک پرمختګ نښه وه. یرموک جګړه د رسول الله صلی الله علیه وسلم له وفات څلور کاله وروسته د حضرت عمرؓ په خلافت کي ترسره سول.

د اسلامي لښکرو د پلان اړوند دوی دمشق ښار ته څېرمه له الجبیه څخه د یرموک پر لور حرکت وکړ ترڅو د رومي لښکر سره مخامخ سي. د تاریخونو پر اساس خالد بن الولید د ابو عبیده بن الجراح له ګوښه کیدو وروسته د پوځ عمومي قومانداني په غاړه واخیسته، او د مسلمانانو د لښکر شمیر 36 زره ته رسېدی، خو د رومي لښکرو شمیر 240 زره تنه وو.

## د لښکرو جوړښت

د یرموک په جګړه کي د بازنطیني لښکرو ډیرئ توکمونو لکه د روسیې ، سلاو ، فرانک ، رومیان ، یونان ، ګرجستان ، ارمنیان او عیسوی عربانو ګډون درلود. د دوی لښکري په مساوي ډول پر پنځو برخو ویشل سوي وې، او مشران یې واهان (د ارمنستان پاچا) د ارمنیانو د لښکر پر سر، د بازنطیني لښکرو مشر قناتیر (روسی شهزاده) د روسانو پر سر،  جبله بن الاحیام ( د غسانیانو پاچا) د عرب عیسویانو د لښکر پر سر او ګریګوري او درجان د دوو اروپایي لښکرو پر سر مشران وه.  د یرموک په جګړه کي د روم د لښکرو د شمېر په اړه تاریخ پوهانو ډېر اختلاف کړی دی، چي ځینو یې شمېر 100000، ځینو 200000 او ځینو بیخي 400000 ښودلی دی.

د رومي لښکر په مقابل کي مسلمانانو 24000 تنه درلودل چي پر څلورو لیواګانو باندي وېشل سوي وه. د رومي لښکر په څېر دلته هم د اسلامي تاریخ ځینو پوهانو دغه شمېر 27000 او ځینو بیخي 46000 ګڼلی دی،  چي په دوی کي زر تنه صحابه او شاوخوا سل تنه یې د بدر د جګړې شاهدان اصحاب وو.

## نښته
د لښکرو تر جوړښت وروسته دواړه لوري د مبارزې لپاره ډکر ته داخل او خونړۍ جګړه یې پیل کړه. یاده جګړه چي تردغه وخته یې مسلمانانو سارۍ نه وو لیدل شاوخوا 6 ورځي یې دوام وکړ او په لمړیو کي یې یو شمېر مسلمانان دومره تر فشار لاندي کړه چي نږدي وو ماته وخوري، خو د خالد، ابوعبیده، عکرمه بن عمرو او په عمومي توګه د مسلمانو ښځو قوي هوډ چي د لښکر شاته یې د مسلمانانو مرسته کول د اسلامي لښکرو پښې بیرته ټینګي کړې او په شپږمه ورځ یې د لوی شمېر شهیدانو په ورکولو سره رومي لښکر ټوله دړي وړي کړ.

## پایله
د یرموک د جګړې په پایله کي د مسلمانانو نفوذ د شام پر ټوله سیمه وغوړېدی او ددې سیمي او فلسطین په فتحه کولو یې ځانونه تر اوسنۍ ترکیې او شمالي افریقا تر څنډو ورسول. د مسلمانانو د شهیدانو شمېر په دې جګړه کي 3000 تنه وو چي یو شمېر مشهوره اصحاب کرامو هم پکښي شتون درلود، او رومیانو د وژل سویو هغه تر 70000 یاهم 120000 پوري وو.
عمرو بن العاص

**ابو عبدالله عمرو بن العاص بن وائل السهمي القرشي الکيناني** ( ۵۷۵ م يا ۵۷۷ م – ۴۳ هـ ق / ۶۶۴ ع) يو مسلمان صحابی، پوځي قوماندان، د شام په اسلامي فتحه کي ډلګۍ مشر، د مصر د اسلامي فتحي مشر او ددغه هیواد له فتحي وروسته لومړی مسلمان والي وو.

عمرو تر اسلام مخکي د قریشو له مشرانو څخه وو چي پلار یې عاص بن وائل السحمي نومېدی او دشام، یمن، حبشې او مصر هیوادونو یو مسلکي سوداګر وو. عمرو بن العاص د مکې له قريشو سره د بدر، احد، او وروسته خندق په جګړه کي د مسلمانانو په وړاندي ګډون وکړ. مکې مکرمې ته څېرمه د قريشو او مسلمانانو ترمنځ د حديبي له تړون وروسته عمرو بن العاصؓ حبشې ته لاړ او هلته يې د هجرت په اتم کال د نجاشي په لاس اسلام قبول کړ. یاده پېښه مدینې منورې ته د نوموړي د هجرت لامل وګرځېده او په لاره کي یې له خالد بن ولید او عثمان بن طلحه سره هم وکتل. د نوموړي په اسلام راوړلو سره رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: مکې موږ ته د خپل ځګر ټوټې راکړې.

رسول الله صلی الله علیه وسلم د نوموړي تر اسلام راوړلو وروسته دی په ۸ هجري قمري کال د جمادي الثاني په میاشت کي د ذات الصلاة  او بیا په بل لښکر کي د ۸ هجري قمري کال د رمضان په میاشت کي د سواع د بت د ړنګولو لپاره واستاوه. د ۸ هجري قمري کال د ذوالحجې په میاشت کي رسول الله صلی الله علیه وسلم د عمان پاچاهانو جعفر او عباد ته د اسلام بلنه ورکړه او عمرو بن العاص یې د زکات او صدقاتو د والي په توګه ترهغه ورسره مقرره کړ ترڅو چي رسول اللهﷺ له نړۍ څخه رحلت وکړ.

د ابوبکر ؓ په خلافت کي عمرو بن العاص د ارتداد په جنګونو کي د پوځي قوماندان په توګه دنده ترسره کړه، او ورپسې یې د شپږو یا اوو زرو جنګیالیو په ملتیا د فلسطین فتحي ته مټي راونغښتې. هلته ترتګ وروسته یې د اجنادین په جګړه کي د خالد بن الولید تر مشرۍ لاندي کار ته دوام ورکړ او د فحل په جګړه، د دمشق په محاصره، او د یرموک په جګړه کي یې برخي واخیستې. عمرو بن العاصؓ د حضرت عمر په خلافت کي د بیت المقدس او شام په نورو فتحو کي ستره ونډه درلوده، او د ابو عبیدهؓ تر وفات وروسته په شام کي د هغه ځایناستۍ سو.

د شام په جګړو کي د پخو تجربو د لاسته راوړلو له کبله عمرو بن العاصؓ له حضرت عمرؓ څخه وغوښتل ترڅو د مصر د فتحي اجازه هم ورکړي چي یاده اجازه ورته ورکول سوه او ددغه ستر هیواد تر فتحي وروسته یې د لمړني مسلمان والي په توګه د حضرت عثمانؓ تر خلافت پوري واک وچلاوه. د مصر تر فتحي وروسته عمروبن العاصؓ هلته یو ستر جومات او د فسطاط په نامه ښار هم ودان کړ چي ترننه پوري شتون لري. 

د حضرت عثمانؓ په خلافت کي عمروبن العاصؓ د مصر له واکمنۍ څخه په رسمي توګه لیري سو، خو د یاد خلیفه تر شهادت وروسته کله چي په اسلامي نړۍ کي خپلمنځي جګړې پیل سوې، د امویانو واکمن (معاویهؓ) بیرته نوموړی د مصر واکمن وګرځاوه او دده په ملګرتیا یې په لویدیځه اسلامي نړۍ کي خپل واک ټینګ کړ. د رسول اکرمﷺ دغه مشهوره صحابي د ۴۳ هجري قمري کال د کوچني اختر په شپه په مصر کي د اته اتيا کالو په عمر وفات او په مکاتم کي خاورو ته وسپارل سو.
حنظله بادغیسي (افغان)

**حنظله بادغیسي** یا **د بادغیس حنظله** (  د 850 زیږدیز کال په شاوخوا کي) یو له لومړنیو دري ژبو افغان شاعرانو څخه وو.

نوموړی د افغانستان په بادغیس ولایت کي زیږیدلی دی او د طاهریانو په زمانه کي یې ژوند کاوه. هغه طاهریان کوم چي له عباسي خلافت څخه یې د افغانستان او خراسان خپلواکي ترلاسه کړه.

د حنظله شعرونه په افغانستان کي دومره مشهوره وه چي د دري ژبي په *دیوان* یا کومه ټولګه کي د راټولولو وړ وه، خو د وخت حالاتو دغه شعرونه ورک او یوازي د ګوتو په شمېر څو دانې پاته دي.
ميامي

**میامی (**  ) د متحده ایالاتو په سویل ختیځ فلوریډا ایالت کي پروت ښار دی چي د (Magic City) جادو ښار په نامه هم یادیږي. دا ځای په فلوریډا ایالت کي د جیکسن ویل وروسته دوهم لوی ښار ګڼل کیږي، چي ټول مساحت یې 139.86 مربع کیلومتره او نفوس یې 3,828,955 تنه دی. 

میامی ښار په سوداګرۍ، اقتصاد، کلتور، تفریح، تعلیم او نړیوال تجارت کې مخکښ ښار دی. په 2008 کي فوربس مجلې دا د امریکا ترټولو منظم ښار په توګه وباله، او په 2009 کي UBS راپور ورکړ چي میامی د امریکا ترټولو بډایه ښار دی.
جکسن ویل (فلوریډا)

**جکسن ویل** د متحده ایالاتو په فلوریډا ایالت کي ترټولو ډیر نفوس لرونکی ښار دی، چي په دغه هیواد کي 13م ځای لري.    دا ښار د دووال کاونټي پلازمینه ده. په 2005 کي ددې ښار نفوس 782,623 اټکل سوی وو. ښار د سینټ جانس سیند ته نږدې موقعیت لري، چي له شمال څخه د اتلانتیک بحر په لور بهیږي. جکسن ویل ښار په 1791 کي د "کاوفورډ" په توګه رامنځ ته سو، مګر په 1822 کي دا د فلوریډا د لومړی والي او د متحده ایالاتو اووم ولسمشر جنرال اندریو جیکسن له نامه څخه په اخیستو "جکسن ویل" سو.

جکسن ویل اوس وخت د فلوریډا په شمال ختیځ کي موقعیت لري، او دا د 2264.6 کیلومتره مربع مساحت په درلودلو د متحده ایالاتو له لویو ښارونو څخه دی.
فلوریډا

فلوریډا (Folrida) چي په هسپانوي کې د "ګلونو ځمکه" معنی لري) یو ایالت دی چي د متحده ایالاتو په سویل ختیځ کي موقعیت لري. دا ایالت په لویدیځ کي د مکسیکو خلیج ، په شمال کي د الاباما او جورجیا ایالتونو، په ختیځ کي د اتلانتیک بحر او په سویل کي د فلوریډا او کیوبا له تنګي سره ګډه پوله لري. د فلوریډا ایالت درجه بندي د ساحې له مخي په دویمه، د نفوس له مخي په دریمه ، او د کثافت له مخي اتم ځای لري. په دې ایالت کي جکسن ویل ښار د نفوس له مخي ترټولو لویه سیمه او په متحده ایالاتو کي د ساحي له مخي ترټولو لوی ښار ګڼل کیږي. د میامي لویه سیمه په فلوریډا کي ترټولو نفوس لرونکي میټروپولیټان سیمه ده او د ایالت پلازمینه تلهاسی نومیږي.

فلوریډا په اصل کي د مکسیکو خلیج، اتلانتیک بحر او د فلوریډا تنګي تر منځ یو ټاپو دی چي په متحده ایالاتو کي نږدې 1,350 میل (2,170 کیلومتره) اوږده سمندري کرښه لري. دا ایالت د بېلابیلو څارویو لکه امریکایی ایلیګیټر، فلوریډا پینتر او ماناتی میشت ځای ګڼل کیږي.

فلوریډا ایالت په 1513 زیږدیز کال کي د هسپانویانو له لوري کشف او په 1845 کي د متحده ایالاتو اړوند سیمه وګرځېدل.
سینټ اګسټین (فلوریډا)

**سانټ اګسټین (St. Augustine)**     یو امریکایی ښار دی چي د متحده ایالاتو د فلوریډا په شمال ختیځ کې موقعیت لري. دا په متحده ایالاتو کي د اروپایانو لخوا رامنځ ته سوی ترټولو پخوانی ښار ګڼل کیږي چي په 1565 کي د هسپانوي کشف کونکي پیډرو مینینډیز ډی اییلس لخوا وموندل سو.  د دې ښار مساحت د 2010 کال د سرشمېرني له مخي 27.8 کیلومتره مربع او نفوس یې 12,975 وګړي اټکل سوی دی.
ګوډ تيمور

**تیمور** ( په چغتای ژبه کې : تیمور د "اوسپنې" معنی لري؛  (13 رجب 737 هـ/ 9 اپریل 1336) - (27 شعبان 807 هـ ق / 17 فبروري 1405) چي په تاریخونو کي **د تیمور ګورکاني** په نامه هم یادیږي  د مغول توکم یو مشهوره خونړي څېره، فاتح او جنګیالئ واکمن وو چي په افغانستان، اوسني ایران، منځنۍ اسیا او شاوخوا سیمو کي یې د تیموریانو امپراتورۍ رامنځ ته کړه.  تیمور د خپلي خونړي څېرې سربېره د هنر او معمارۍ لوی سرپرست هم ګڼل کیدی، ځکه نوموړي د ابن خلدون او حافظ ابرو په څیر پوهانو سره اړیکي درلودې او د واکمنۍ په اوږدو کي یې د تیموریانو رینسانس پیل سو.  

تیمور د ۱۳۳۶ کال د اپرېل په ۹ مه د ماوراء النهر (اوسني ازبکستان) د بارلاس توکم اړوند سیمه کي وزېږېدی او په ۱۳۷۰ کال کي یې د لوېدیځ چغتای واک تر لاسه کړ. د یادي سیمي ترلاسه کولو وروسته یې د خپلي واکمنۍ پراختیا ته مټي راونغښتې او د څو کلونو په جریان کي یې مرکزي اسیا، افغانستان، پارس، عراق، شام، ترکیه، هندوستان او تر روس پوري سیمي لاندي کړې او د نړۍ په تاریخ کي یوله مشهوره واکمنانو څخه وګرځېدی. 

د تاریخونو له مخي تیمور د ترکانو او منګولیایانو له نسل څخه وو، خو ځیني وایي چي پلار یې له توکمیز پلوه د چنګیز خان سره اړه درلوده.   تیمور ځان د مغول واکمن چنګیزخان میراث خور ګاڼه او د همدې لپاره یې د خپلي واکمنۍ پراخولو لپاره لوی شمېر ښارونه لاندي او انسانان یې ووژل.

نوموړي د خپلي واکمنۍ د پراختیا لپاره د اسلامي شعایرو ترڅنګ توکمیز شعارونه هم استعمالول او ځان یې د مملوک سلطنت، عثماني ټولواکمنۍ او ټولو مسلمانانو مشر ونوماوه. 

د تیمور لښکر په بشپړه توګه څو توکمیز وو او په ټوله آسیا، افریقا او اروپا کي یې وېره خپره کړې وه. تاریخ پوهان اټکل کوي چي د هغه نظامي جګړو 17 میلیونه خلک چي هغه وخت د نړۍ نږدې 5٪ نفوس کېدی وژلي دي.
چمن ولسوالی

**چمن ولسوالي** د ډیورنډ پر تپل سوې فرضي کرښه باندي د پاکستان د بلوچستان ایالت یوه ولسوالۍ ده.   یاده ولسوالي په ۲۰۲۱ کال کۍ  د قلعه عبدالله ولسوالۍ له وېشلو وروسته رامنځته سوه 

چمن ولسوالي د چین – پاکستان اقتصادي دهلیز (CPEC) پروژو لپاره د ځمکني بندر په توګه هم پیژندل کیږي.
د نیکوپولس جګړه

**د نیکوپولس** **جګړه** یا **د نیکوپولس صلیبي جګړه** د ۱۳۹۶ کال د سپتمبر په ۲۵ / د ذی الحجې په ۲۲ مه د ۷۹۸ هجري لمریز کال یا د سپتمبر د میاشتي په ۲۸ نیټه د ډینیوب سیند په سویلي ښې څنډه کي رامنځ ته سول او په پایله کي یې عثماني لښکر اروپایي صلیبیانو ته ستره ماته ورکړه. د عثماني پوځ مشري په یاده جګړه کي د سلطان بایزید یلدرم او د اروپایي ځواکونو مشرتوب د هنګري واکمن سیګسمونډ په لاس کي وو.    

د نیکوپولس یاده جګړه وروسته له هغه پېښه سول کله چي عثماني امپراطورۍ په 1389 کال کي د کوزوو د جګړې پر مهال د ختیځي اروپا ځواکونه دړي وړي او ورپسې یې د ختیځ رومي سلطنت پلازمینه قسطنطنیه ( اوسنئ استانبول ) تر اور لاندي ونیوی.

اروپایي صلیبیان چي د عثماني ټولواکمنۍ په یاد بریالیتوب خبر سول، سمدستي یې د یوې بلي ستري جګړې لپاره چمتووالی پیل او د اروپا څخه د ترک مسلمانانو د شړلو ترڅنګ یې شام او فلسطین ته هم سترګي خښي کړې، ترڅو له مسلمانانو څخه د څو پېړیو غچ په یوځل واخلي.

تر ذکرسوي چمتووالي وروسته صلیبي اروپایان د فرانسې او انګلستان د ځواکونو سره په ګډه د عثماني امپراطورۍ په لوري ولاړه او په لاره کي یې د نیکوپولس کلا چي د عثماني ځواکونو په لاس کي وه تر درنې محاصرې لاندي راوستل. سلطان بایزید چي کله له یادي پیښي خبر سو د برېښنا په څېر یې ځان سیمي ته ورساوه او مخکي تردې چي صلیبیان کلا ونیسي عثماني لښکر یې مخي ته ودرېدی. 

د صلیبي ځواکونو فرانسوۍ برخه ددې لپاره چي تر نورو صلیبیانو مخکي بریا پخپل نامه کړي له عثماني ځواکونو سره په جګړه کي ښکېل او له خپل اصلي لښکر څخه بیخي لیري ولاړه. سلطان بایزید چي ددوی احمقانه حرکت ولیدی سمدستي يې تر خونړي برید لاندي او د نورو صلیبیانو تر راتګ مخکي یې تارو مار کړه.  د فرانسويانو همدغه ماته او ډله ییزه وژنه د پاته صلیبي لښکر لپاره هم خونړي تمامه سول او د سیګسمونډ څخه ماسېوا چي په تیښته بريالئ سو، د اروپایي لښکر لوی شمېر مشران د عثماني ځواکونو له لوري ژوندي ونیول سوه، او پاته لښکر یې پر میدان دړي وړي سو.

د نیکوپولس دې جګړې ته د منځنۍ دورې وروستۍ لویه صلیبي جګړه ویل کیږي، چي وروسته یې د ورنا صلیبي جګړه (۱۴۴۳-۱۴۴۴ میلادي) هم د عثمانیانو په بریا پای ته ورسېده او په ۱۴۵۳ کي یې د قسطنطنیې د فتحې لپاره لاره هواره کړه.
د موهاکس جګړه

**د موهاکس (Mohács) جګړه** د مرکزي اروپا په تاریخ کي یو له مهمو جګړو څخه ګڼل کیږي، چي د ۱۵۲۶ کال د اګسټ په ۲۹ نېټه (د ۹۳۲ هجري قمري کال د ذوالقعده په میاشت) کي د هنګري سلطنت ته نژدې د هنګري پاچا دویم لویس (لویس II) او د سلیمان عالي په مشرۍ د عثماني ځواکونو ترمنځ پېښه سول. په یاده جګړه کي د عثمانیانو بریا د دې لامل سوه ترڅو هنګريه د څو پیړیو لپاره د عثمانیانو ، هابسبورګ سلطنت او د ټرانسلوانیا سلطنت تر منځ وویشل سي.

## نښته

د موهاکس د جګړې لپاره هنګريي یو ګران، خو زوړ پوځ جوړ کړی وو چي د پاویا په جګړه کي یې د پاچا فرانسیس I د لښکر سره ورته بڼه درلوده، او په زړو وسلو او زغره لرونکو آسونو (جنډرمس) باندي یې تکیه کوله. د هنګريې لښکر په یاده جګړه کي دوې کرښي درلودې چي لومړی کرښه یې د پیاده او اجیري توپخانې موقعیت وو، چي د سپرو پوځیان په طرفونو کي یې موقعيت درلود، او دویمه کرښه یې د افسرانو د پیاده او سپرو ځواکونو جوړښت وو.  ددوی په وړاندي بیا د عثماني لښکر جوړښت ډېر پرمختللی او د هغه زمانې له معیارونو سره یې پوره ورته والۍ درلود، چي یوه مهمه برخه یې د یني چري په نوم ځانګړې ډله وه. د دواړو لښکرو تر پوره چمتووالي وروسته د ماسپښین په وخت کي هنګري په عثماني پوځ باندې چي په دریو کرښو کي جوړ وو، برید وکړ. د سلطان سلیمان وزیر ابراهیم پاشا الفرانجي، او خپله سلطان د دوی د ځانګړو یني چري سرتیرو سره په دریمه کرښه کي ولاړ وه. د جګړې د پیل سره سم ابراهیم پاشا د عثماني فوځ لومړیو کرښو ته د شاتګ امر وکړ ترڅو هنګري سرتیري ددوی مینځ ته داخل سي. د امر سره سم چي څنګه عثماني لښکر شاتګ وکړ د هنګري لښکر د عثماني اردو په زړه کي ونښت او د ابراهیم پاشا په امر د توپونو خونړي ډزي ورباندي وسوې چي دې پیښي د ټولو هنګریانو پښې ولړزولې، او په یو نیم ساعت اخ و ډب کي ټوله تیت او پرک او د خپل پاچا په ګډون لسګونه زره نور ووژل سوه. پاته ژوندي کسان چي شمېر یې پنځه ویشت تنه وو ژوندي ونیول سوه. دا ټول په داسي حال کي چي د عثماني لښکر مړي یو زره پنځه سوه او ټپیان یې څو زره تنه ته رسېدل.

## پایله
د موهاکس د جګړې په پایله کي د هنګري واکمني په اروپا کي مکمله وپرځېدل او د پلازمینه بوداپسټ یې د عثمانیانو په لاسونو کښېوتی. عثماني سلطان سلیمان د بودا په ښار کي درې ورځي تیري کړې او تر لوی اختر تېرولو وروسته بیرته خپل پلازمیني ته ولاړی.
ګلستان، بلوچستان

**ګلستان ( انګلیسي : Gulistan )** د پاکستان د بلوچستان ایالت د قلعه عبدالله ولسوالۍ یو ښارګوټی او مرکز دی. دا ولسوالۍ د پاکستان او افغانستان له فرضي کرښي ډیورنډ څخه په  فاصله کي موقعیت لري. ګلستان د اڅکزیو ، **کاکړانو** ، ترینانو او سیدانو ټبرونو ټاټوبۍ ګڼل کیږي.  یاده سیمه د سمندر له سطحي 1418 متره لوړه ده. ګلستان د خپلي تازه مېوې له امله زیات شهرت لري.
جان هونیاډي

**جان هونیاډ یا جان هونیاډي** ( ۱۳۸۷ – ۱۴۵۶ ) د هنګري هیواد پوځي او سیاسي مشر او سیمه ییز واکمن وو، چي په ۱۳۸۷ لمریز کال کي د هنګري سلطنت په لویدیځ کي د هنډوارا په ښار کي وزېږېدی. نوموړي د 1441 زیږدیز کال څخه تر خپل مرګ پوري د عثماني امپراتورۍ په وړاندې د پولو د دفاع مسولیت په غاړه درلود، او د 1446 او 1453 کلونو تر منځ د ارډیل (ټرانسلوانیا) د سلطنت تاریخي سیمي او د هنګري د سلطنت تر واک لاندي یو شمېر سیمو له واليانو څخه وو.  جان هونیاډي د عثماني واکمنۍ په وړاندي د سختو جګړو سره سره چي نوموړي ورباندي مشهوره وو، دوه ځله پرله پسې د هغوی څخه ماته هم وخوړه چي لمړۍ ماته یې په 1444 او دوهمه یې په 1448 کال کي رامنځ ته سول، او عثماني واکمنۍ د زرګونو سرتیرو په تلفاتو ورکولو سره نوموړی تیښتي ته اړ ایستی.

د هنګري، رومانیا، سربیا او بلغاریا په تاریخونو کي د هغه جګړو او تلفاتو له امله چي جان عثمانیانو ته واړول، د بېلابیلو ټبرونو ترمنځ د یو ځواکمن شخص په توګه پېژندل کیږي.

په پنځلسمه زیږدیزه پېړۍ کي د روم پاپ پیوس جان هونیاډي ته د مسیح د اتل لقب ورکړ. د عثماني واکمنۍ په تاریخونو کي بیا جان یو له هغه کسانو څخه دی چي په پنځلسمه پېړۍ کي يې زرګونه ترک مسلمانان او عثماني سرتیري شهیدان کړه او د هنګري سلطنت ته یې د مسلمانانو د ننوتلو مخه څو کاله ډپ کړې وه.
اسماعيل حقي اوزون چارشيلي

**اسماعيل حقي اوزون چارشيلي** (۲۳ اګست ۱۸۸۸ – ۱۰ اکتوبر ۱۹۷۷) د عثماني ټولواکمنۍ مشهوره تاریخ لیکونکی او یو تورکي سیاستوال، ښوونکی او تاریخپوه وو، چي د پارلمان او د تورکیې د تاریخي ټولنې غړیتوب یې هم درلود.
کوشين لوبغالی

د **هانشین کوشین لوبغالی** (په جاپاني: *阪神甲子園球場*)، چې معمولا په ساده ډول د کوشین سټیډیم په نوم یادیږي ، د بیسبال پارک دی چې په نیشینومیا ، هایګو پریفیکچر ، جاپان کې کوبي ته نږدې موقعیت لري.
دا لوبغالی د ملي عالي لیسې د بیسبال ټورنمنټونو کوربه توب لپاره جوړ شوی و او د اګست په ۱، ۱۹۲۴ کې پرانستل شو. دا د بشپړیدو په وخت کې د آسیا ترټولو لوی لوبغالی و، د ۵۵۰۰۰ ظرفیت سره.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:جاپان
یوفا چمپیونز لیګ

۲۰۲۴ یوفا چمپیونز لیګ د اروپا د فوټبال یو له غوره سیالیو څخه ده چې هر کال د یوفا لخوا ترسره کېږي. دا سیالۍ د اروپایي فوټبال ټیمونو ترمنځ ترسره کیږي او په کې د غوره لوبډلو د بریالیتوب لپاره سیاليکیږي. د ۲۰۲۴ کال سیالۍ د ځانګړو لوبو، حیرانوونکو شېبو او د پام وړ مهارتونو په اړه پېژندل شوې.

## بنسټ ایښودنه او تاریخ

یوفا چمپیونز لیګ د لومړي ځل لپاره په ۱۹۵۵ کال کې د یوفا لخوا پیل شوه. د دې سیالیو موخه دا وه چېد اروپایي هېوادونو ترمنځ د غوره فوټبال ټیمونو ترمنځ سیالي جوړه کړي. په دې سیالیو کې د اروپا لهغوره لیګونو څخه ټیمونه برخه اخلي او په څو پړاوونو کې سیالي کوي.

## سیاليز فارمټ

یوفا چمپیونز لیګ د څو پړاوونو په بڼه ترسره کیږي. په لومړیو پړاوونو کې ټیمونه په ګروپونو ویشل کیږياو په هر ګروپ کې ټیمونه یو د بل پر وړاندې لوبې ترسره کوي. له دې وروسته غوره ټیمونه د ناک اوټپړاوونو ته ځي او په دې ډول سیالي کوي تر څو وروستی اتل وټاکل شي.

د ۲۰۲۴ کال یوفا چمپیونز لیګ سیالۍ د پام وړ لوبو او حیرانوونکو شېبو سره ترسره شوې. په دې سیالیوکې څو مشهور ټیمونه ګډون لري چې د اروپا د فوټبال غوره استازي دي. د نیمه پای لوبو لپاره ټیمونه پهډیر مهارت او ځواک سره لوبې کوي او د پای لوبې لپاره په تمه دي.

په دې سیالیو کې د اروپا له مختلفو هېوادونو څخه ټیمونه ګډون لري چې هر یو یې د خپلو هېوادونو پهلیګونو کې د غوره لوبو لپاره پېژندل شوي دي. مشهور لوبغاړي لکه لیونل میسي، کریستیانو رونالډو، اوکیلیان امباپه په دې سیالیو کې ګډون کوي او د خپلو ټیمونو لپاره غوره لوبې وړاندې کوي.

یوفا چمپیونز لیګ د نړۍ د فوټبال مینه والو لپاره یوه له زړه پورې او معتبره سیالیو څخه ده. د ۲۰۲۴ کالسیالۍ د دې ټورنمنټ په تاریخ کې د ځانګړو شېبو او غوره لوبو په توګه پېژندل کېږي او د فوټبال مینهوالو لپاره د خوښۍ او هیجان یوه ځانګړې سرچینه ده.
## سرچينې
سي لانډ

**سي لانډ** (په انګرېزي؛ *Sea Land*) يو کوشنۍ ټاپو دۍ.  

دا ځای په اصل کي د برطانوي سمندر شاوخوا د انګرېز سمندري ځواک قلعه ډوله پوسته (Navy style fort) وه چي د دوهمې نړیوالې جګړې پر مهال د جرمني څخه د ځان د دفاع په موخه د برطانوي ځواکونو د لوی انجینر Guy Maunsell لخوا جوړه سوه.

کله چي جرمني ماته وخوړل، نو انګرېزانو هم باره دا پوسته پرېښول ځکه چي اړتیا یې نه وه او پالتو مصرف وو

په ۱۹۵۰ کلونو کي دا پوسته د ملګرو ملتونو د نړیوال قانون پر اساس په نړیوال سمندر برخه سوه….

په ۱۹۸۷م کال کې برتانیې خپل سمندري سیمې ته ۱۲ نوټیکل میله سیمه نوره ورګډه کړل او په پیله کي یې دا پوسته رسماً د بریتانیا برخه سول.

دا ځای وس هم د يوه برتانوي ښاروند شخصي ملکیت دۍ.

## سرچينې
مانکسي ژبه

**مانکسي يا لرب مانکس** د ګوایډیک ژبو یو فرعي څانګه ده. ګوایډیک ژبه پخپله د کلتیک ژبو یوه څانګه ده. کلتیک ژبې د اندو اروپایي ژبې کورنۍ ژبډله ده د برېتانيا په لوېديځ کې د آيل آف مين خلک په دغه ژبه خبري کوي.  د دې ژبې وروستی وینا کونکی  په ۱۹۷۴ کې مړ شو چې د هغې په مړينې سره دا ژبه هم مړه شوه، مګر څه وخت وروسته دا ژبه بيا ژوندۍ شوه ځکه چې په سلګونو نور وګړو دا ژبه  د دویمې ژبې په توګه کاروله چې له هغوی پيدا کېدونکو ماشومانو مورنۍ ژبه وګڼل شوه،  دا ژبه اوس د انګلستان په لوېدیځ کې د آئل آف مین په سیمه کې ویل کیږي. 

## سرچينې
د کوزوو جګړه (۱۳۸۹)

**د قوسوه یا کوزوو جګړه** هغه جګړه ده چي د 1389 کال د جون په 15 / د جمادي الثاني په 20، 791 هجري کي د عثماني لښکر او د صلیبیانو د لښکرو ترمنځ چي مشري یې د سربیا پاچا (سټیفن یوروش پنځم) کول پېښه سوه. یاده جګړه د کوسوو میدان (اوسنۍ کوسوو ) په نوم سیمه کي ترسره سول، چي د پریسټینا د اوسني ښار شمال لویدیځ ته په شاوخوا 5 کیلومتره (3.1 میل) فاصله کي موقعیت لري.

دا جګړه ځکه رامنځ ته سول چي د اروپا پادشاهان د عثماني امپراتورۍ له پراخیدو څخه چي ختیځ اروپایي دولتونه یې ګواښل په وېره کي سوه او ددې لپاره چي د مسلمانانو ددغه سېلاب مخه ونیسي د روم له پاپ څخه د مرستي غوښتلو ترڅنګ یې پخپل منځ کي هم یووالۍ اعلان او سربیا، بلغاریا او البانیا په یوه واحده پوځي ډلګۍ کي سره راټول سوه. د سربیا پاچا په لمړي سر کي ددې لپاره چي عثمانیان وپاروي پر ادرنه ښار باندي برید وکړ، خو کله چي عثماني واکمن سلطان مراد خان ماته ورکړه بیرته یې سولي ته مخه کړه، او مرادخان ته یې ژمنه ورکړه چي بیا به پر عثماني خاوره یرغل نه کوي.

د پورتني تړون لږ وخت نه وو تېر سوی چي سربیایي واکمن خپله ژمنه ماته کړه او د عثماني واکمنۍ په وړاندي یې له البانیا سره د یو تړون په ترڅ کي د کوزوو ډګر ته ځان ورساوه ترڅو عثماني ځواکونه له ختیځي اروپا څخه وشړي.

سلطان مراد خان د سربیایي واکمن د خیانت په خبرېدو سره ځان کوزوو ته ورساوه او د یو خونړي جګړې په پایله کي یې چي لسګونه زره اروپایان پکښي له منځه ولاړه سربیا ته سخته ماته ورکړه. د جګړې تر پای ته رسېدو وروسته سلطان مراد ددې لپاره چي په ډګر کي پراته زخمیان او مړي وګوري شاوخوا قدم واهه چي ناڅاپه د یو سربیایي له لوري چي ځان یې د مسلمانانو خیر غوښتونکي معرفي کاوه او د سلطان سره یې د لیدني هیله درلوده، د خنجر ګوزار ورباندي وسو او سلطان مرادخان یې شهید کړ.

د کوزوو په ډګر کي د یادي جګړې وحشتونه د شلمې پیړۍ تر پایه پورې د سربانو په وجدان کي تازه وه، او تر هغه مهاله یې شتون درلود، ترڅو چي سربیا له عثماني واکمنۍ څخه خپلواکي ترلاسه کړه.
د کندهار واکمني

**د کندهار واکمني** چې هم په **د کندهار د سرداريانو واکمني** او په **د کندهار سلطنت** نومېږي یو سیمه ییز حکومت وو چي په منځنی آسیا کې شتون درلود. دغه دولت د افغانستان امارت، د هرات واکمني، د کلات خانات، د سند ايالت او برتانوي هند سره پوله لرله. د کندهار د واکمنۍ سیمه د اوسني افغانستان د کندهار ولایت سیمه وه، نوموړي دولت له ۱۸۱۸ څخه تر ۱۸۵۵ پوري شتون درلود.

یاد سیمه ییز دولت د بارکزو د کورنۍ د یو شمېر غړو لخوا د یو کنفدراسیون په توګه واک مخته وړی. په ۱۸۵۶ کال کي دغه دولت د کابل میشته افغان واکمن  دوست محمد خان له خوا فتح او د پای ټکئ ورته کښېښودل سو.  

## تاریخ

په ۱۸۱۸ زیږدیز کي بارکزیو وروڼو کندهار او شاوخوا سیمي لاندي او له کابل څخه یې خپلواکي اعلان کړه. د یادي خپلواکۍ په پایله کي شېردل خان د کندهار ولایت د امنیت مسوول وټاکل سو، خو په ۱۸۲۶ کال کي د هغه له مړیني سره سم بارکزیو وروڼو له یو بل سره جګړه وکړه چي په ترڅ کي یې د ښار دېوالونه ویجاړ سوه. 

په ۱۸۴۲ کال کي کهندل خان، مهر دل خان او رحیم دل خان په کرمان کي تر اوږدې جلاوطنۍ وروسته کندهار ته ولاړه. هلته له رسېدو سره سم یې کندهار فتحه او خپله واکمني یې رامنځ ته کړه.  د افغان-انګلیس د لمړۍ جګړې په پایله کي د کهندل خان موخه دا وه ترڅو خپل نفوذ په سیستان کي هم پراخه کړي او د دې اقدام د ترسره کولو لپاره یې د رودبر تر ولسوالۍ چي د سنجرانی بلوڅانو تر واک لاندي وه، پوري خپل نفوذ وغځوی.  په ورته وخت کي د هرات یارمحمد خان الکوزي هم د سیستان پر خاوره د برید پلان درلود او د کهندل خان یاد اقدام ددوی ترمنځ د دښمنۍ تخم وشیندی.

په 1855 کې، کهندل خان مړ، او دده او رحیم دل خان د زامنو ترمنځ د واک پر سر کړکیچ رامینځته سو. افغان واکمن دوست محمد له دې حالت څخه په ګټي اخیستني په 1855 کال کي کندهار د یو برید په ترڅ کي بیرته سقوط او په افغان واکمنۍ پوري ونښلاوه.
## دا هم وګوری
## سرچينې
سردار کهندل خان

**سردار کهندل خان** د ۱۸۱۸ څخه تر ۱۸۵۵ پوري د کندهار واکمنۍ مشر وو.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
مان ټاپو

**د مان ټاپو** یا **من ټاپو** (په مانکسي: Ellan Vannin or Mannin)، (په انگرېزي کې: Isle of Man) یوه ټاپو ده چې شاوخوا ۸۶ زره نفوس لري او د  آیرلینډ سمندر کې موقعیت لري. پلازمېنه یې د ډګلاس ښار دی. مهم ښار يې د چکن راک ښار دی.

مان ټاپو د آیرلینډ سمندر کې یوه نیمه خپلواکه ټاپو  دی چې په جغرافیه کې د برېتانيا او شمالي ایرلینډ ترمینځ موقعیت لري.

دا ټاپو، خپلواک پارلمان او محلي حکومت لري، مګر په ډېرې چارې يې برېتانیا په حکومت پورې تړلي دي، له هغې جملې بهرنۍ پالیسۍ، او د انګلستان په ټولټاکنو او ټولپوښتنو کې د مان ټاپو د وګړو ونډې يادولی شو.
کيڼ|بټنوک|300x300px| د آیرلینډ سمندر کې د مان ټاپو موقعیت

## سرچينې




* د ویکیپیډیا ونډه اخیستونکي، "آیل آف مین،" ویکیپیډیا، وړیا انسایکلوپیډیا، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Isle_of_Man&oldid=193060440 (د فبروري 22، 2008 ته لاسرسی).
* «دلیل ثبت کشتی‌های ایرانی در جزیره 'مان' چیست؟» . بي بي سي فارسي.
خیرالدین بارباروس

**خیر الدین بارباروس پاشا** یا **خیرالدین پاشا**  ( زوکړه : 1470 د میدلي په جزیره کي - مړینه: د جولای 5، 1546 په استانبول کي)، د سمندري ځواکونو مشر ( وزیر )، سمندري قوماندان او د الجزایر عثماني والي وو د نوموړي اصلي نوم **خضر بن یعقوب وو،** خو خلکو **د خضر رییس** په نوم هم ورته ویل، او مشهوره په **خیرالدین** وو. په اروپا کي بیا نوموړی **د باربروسا** په نوم پیژندل کېدی، چي معنی یې **سره ږیره درلودونکی** شخص دی. ( *باربا* : ږیره، *روسا* : سره)

خیر الدین بارباروس په عثماني واکمنۍ کي د سمندري جهاد یو نامتو سمبول گڼل کېدی. په یاد جهاد کي د هغه تر ټولو مهم مرستیالان دده دوه زامن بیوک حسن او کوچ حسن وه.  خیرالدین په لمړي سر کي د خپل ورور عروج تر قوماندې لاندي په بې شمیره سمندري یرغلونو کې مرسته وکړه، او له هسپانیا څخه یې د لسګونو زره ځورېدلو مسلمانانو او یهودانو په ژغورلو کي رول ترسره کړ، چي له همدې کبله د خپل ورور له شهادت وروسته د هغه ځایناستۍ وګرځېدی. د منځنیو پیړیو په ترڅ کي وروسته له هغه چي یوشمېر مسلمانانو او یهودانو د هسپانيې په وړاندي د مرستي غوښتنه وکړه، خیرالدین او د هغه ورور عروج د الجزایر د پلازمینې په توګه یو دولت رامنځ ته، او ډیر ژر یې د عثماني امپراتورۍ سره د یو دولت په توګه وتړی ترڅو د هغوی له لوري هم مرسته ترلاسه کړي. خیرالدین د خپل ورور د شهادت نه وروسته د الجزائر د ښار د مشهورو خلکو په ټینګار ( ۱۵۱۸ م ) د الجزائر د والي په توګه په دنده وګمارل سو. د والي په توګه تر ټاکل کېدو وروسته نوموړي خپل ولایت (الجزایر) د عثماني واکمنۍ د یوې برخي په توګه اعلان او ځان یې د هغوی ملاتړی وباله. عثماني سلطان سلیمان قانوني دده د ملاتړ په پار خپل ټول سمندري ځواک دده تر سرپرستۍ لاندي کړ، او د اسپانیا او نورو تیریګرو په وړاندي یې ورسره لویه مرسته وکړه.  

خیرالدین د عثمانيانو په دې مرسته باندي د مدیترانې سمندر په مکمله توګه ددوی تر نفوذ لاندي کړ او د روم او اسپانیا دولتونه یې له کړکېچ سره مخ کړه، همدارنګه یې د افریقا په شمال کي د مسلمانانو د نفوذ غوړېدلو په پار ستري هلي ځلي وکړې او تر خپل مرګه پوري یې لوی شمېر هغه مسلمانان چي د اسپانیا له دولت سره بندیان وه، د جګړو په پایله کي الجزایر او نورو سیمو ته راوستل. خیرالدین پاشا پخپل وخت کي د عثماني سمندري ځواک د عصري کولو په موخه هم لوی کارونه ترسره کړه او دغه ځواک یې د څو پېړیو لپاره د اروپا د مشهوره سمندري ځواکونو په کرښه کي ودراوه. د نوموړي قبر اوس مهال د استانبول له سمندري میوزیم سره شتون لري.
د ګولن اباد جګړه

**د ګولن اباد جګړه** د ۱۷۲۲ زیږدیز کال د مارچ په اتمه نېټه د هوتکي سلطنت او د صفوي امپراتورۍ تر منځ یوه نښته وه چي په پایله کي یې د پارس (اوسني ایران) صفوي دولت مات او افغانانو برئ خپل کړ. یادي جګړې په پارس کي د صفوی کورنۍ وروستئ کړکېچ چي له کلونو راهیسي یې دوام درلود، نور هم زیات کړ او ددغه دولت پرځېدو ته یې لار هواره کړه.
اېنوکتېتوت ژبه

اېنوکتيوت(اېنوکتېتوت : **ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ** ) د اېنويت ژبو د اسکیمو-الیوت کورنۍ يوه ژبه ده،  چې په کاناډا کې ویل کیږي.

شاوخوا ۳۵۰,۰۰۰ وګړي په دې ژبه خبرې کوي  د دې ژبې ویونکي په شمال کې د ونې کرښې تر سيمو او همدارنګه د نیوفونډلینډ او لیبراډور او کیوبیک ايالتونو ځينې برخې او د مانیټوبا شمال ختیځې برخې ، او همدارنګه د نوناوټ سیمې او د کاناډا شمال لویدیزې سیمو کې اوسيږي.

اېنوکتيوت د نوناوت او د کاناډا شمال لوېدیزو سیمو رسمي ژبه ده. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
ابو العباس سفاح

د مسلمانانو امیر او خليفه **ابو العباس عبدالله السفاح بن محمد بن علي بن عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي** ( ۱۰۴-۱۳۶هـ ق/ ۷۲۱- اتمه) د جون 754 ) چې په عامه توګه د **سفاح** یا **ابو العباس سفاح** په نوم پیژندل کیږي، د عباسیانو لومړی خليفه وو. نوموړی د 26 کالو په عمر د عباسي خلافت مشرتوب په غاړه واخیست، او په دې توګه د اسلامي 29 واکمن سو. سفاح په 750 زیږدیز کي هغه مهال د عباسیانو لمړئ خلیفه وګرځېدی کله چي یې ورور د اموي خلافت د پرځېدو په پایله کي د وروستي اموي خلیفه (مروان) له لوري ووژل سو.  ابو العباس که څه هم د خپلي واکمنۍ په لمړیو کي له یو شمېر کړکېچنو حالاتو او سختیو څو ځله لاس او ګرېوان سو، خو د نوموړي افغان ملاتړي (ابومسلم خراساني) دده د واک لپاره سختي هلي ځلي وکړې او مخالفین یې سر پورته کېدو ته پرېنښودل.  سفاح په لومړي سر کي کوفه ولایت د خپل دولت پلازمینه جوړه کړه، خو وروسته له هغه ځایه بیرته انبار ته لاړ، او تر لنډي واکمنۍ وروسته د یکشنبې په ورځ د یوولسم هجري لمریز کال د ذی الحجې په دیارلسمه نېټه په یاد ښار کي د یو ناروغۍ له امله وفات سو.

د سفاح د شخصي ژوند په اړه ویل کیږي چي د یعقوب المخزوم له لور ام سلمه سره یې واده کړی وو، چي له یادي مېرمني یې زوی محمد او لور رایته وزېږېدله. تر مرګ وروسته نوموړي خپل ورور ابوجعفر المنصور ځایناستۍ وټاکه.
کونستانز

کنستانز (Konstanz) د جرمني په بادن-وورتمبرګ ایالت کې یوه ښار ده چې د بوډنسی په غاړه پرته ده. دا ښار د سویس سره په پوله پروت دی او د کنستانس ولسوالۍ مرکز دی. کنستانس د ۸۵،۸۵۹ نفوس لري (د ۲۰۲۲ کال د دسمبر ۳۱ نیټه) او د ۵۴.۱۲ کیلومتره مربع مساحت لري.
## سرچينې
ابوجعفر منصور

**د اسلامي نړۍ او عباسیانو خليفه ابو جعفر عبدالله المنصور بن محمد بن علي بن عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي** ( ۹۵ ه ق صفر – د ذوالحجې شپږمه – ۱۵۸ هـ ق/ د نومبر ۷۱۳) - شپږم د اکتوبر 775 ) چي په لنډه توګه **د ابو جعفر منصور** یا خلیفه **منصور په نوم پیژندل کیږي [[عباسي خلافت|د عباسیانو]] دوهم خليفه** او د حضرت محمد (ص) څخه وروسته د خلفاوو په ترتیب کي یوویشتم خلیفه دی. نوموړی د عباسي خلافت اصلي بنسټ ایښودونکی او همدارنګه د بغداد ښار جوړونکی ګڼل کیږي او د ۱۳۶ هجري قمري کال د جون د میاشتې په لسمه نیټه د خپل ورور ابو عباس السفاح له مړیني وروسته د خلافت چوکۍ ته ورسېدی.

د تاریخونو پر بنسټ منصور د جند الاردو سیمي اړوند په الحمیمه کي زېږېدلی او هلته لوی سوی دی، او وروسته له هغه چي د امویانو وروستي خليفه مروان بن محمد د نوموړي ورور ابراهیم امام زندان ته واچاوه، منصور له خپلي کورنۍ سره کوفې ته ولاړی. د عباسي انقلاب پر مهال منصور له خپل ورور سفاح سره چي د اسلامي خلافت په برخو کي یې د امويانو د واکمنۍ له منځه وړلو لپاره هڅي کولې ډېره مرسته وکړه، او له همدې کبله ورته د انقلاب په پای کي د ارمنستان، اران او فرات جزیرو واک وسپارل سو او د عباسي خلافت دویم خلیفه هم وګرځېدی.

د منصور په دوره کي عباسي خلافت له یو شمېر وېرېدونکو پیښو سره مخ سو، چي تر ټولو ګواښ لرونکې پېښه د هغه د تره عبدالله بن علي عباسي انقلاب او بل د عباسي پوځي مشر ابو مسلم الخراساني بې حده نفوذ وو چي د خلافت مرکز یې هر ګړئ له کړکېچ سره مخ کاوه، خو منصور د خپل تند خوی او قوي سیاست په مټ یادي پیښي دواړي مهار او ابومسلم خراساني په ډېر چل له منځه یووړ. 

د سیاست په هاخوا د منصور دوره په عباسي خلافت کي د تمدن او نوښت یوه روښانه او په زړه پوري دوره وه او د بغداد ښار جوړولو ترڅنګ په یاده دوره کي د یوناني او نورو علومو لوی شمېر کتابونه عربي ژبي ته ترجمه او اسلامي نړۍ ته راوړل سوه، چي سرپرستي یې ټوله د منصور په غاړه وه. منصور په یاده دوره کي بغداد د اسلامي نړۍ علمي ډېوه او پرمختللې پلازمینه وګرځول او د ژباړي او چاپ لپاره یې د بیت الحکمة په نوم یو ستر کتابتون رامنځ ته کړ.

د اسلامي تاریخونو له مخي بغداد ښار په څلورو کلونو کي جوړ او د خپلي زمانې ستر اقتصادي او سیاسي ښار وګرځېدی چي بېلګه یې د نړۍ په کوم بل هیواد کي نه وه.

منصور د ۱۵۸ هجري قمري کال د ذی الحجې په شپږمه نېټه د مکې ښار په دروازو کي وفات سو او د ۷۷۵ میلادي کال د اکتوبر په شپږمه یې خپل زوی محمد مهدي د راتلونکي خلیفه په توګه وټاکی.
پالي ژبه

**پالي**   کې د هند نیمه لويه وچه کې د اندو  آریایي ژبو د کورنۍ يوه ژبه ده. 

په دې ژبه کې د بودا ځینې زاړه پېژندل شوي متنونه لیکل شوي. پالي پخپله د پراکريت یوه څانګه ده. په دې ژبه لیکل شوي کتابونو له جملې د تي پي تاکا یادونه کولی شو.

د دې ژبې لومړنۍ ليکل شوې بېلګې په سریلانکا پورې اړه لري. نن ورځ، پالي ژبه د لرغونو بودايي متنونو ته د لاسرسي او د مذهبي سندرو لپاره زده کيږي.
بټنوک|281x281px| د پالي الفبا بېلګه
## اړوند

* بودايي متنونه

## سرچينې

* Wikipedia contributors, "Pali," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pali&oldid=510270321 (accessed September 10, 2012).