پر عراق یرغل (۲۰۰۳)

**په 2003 کي پر عراق یرغل**  د عراق د جګړې لومړۍ مرحله یا پیل وو. دا یرغل د ۲۰۰۳ کال د مارچ په ۲۰ پیل او نژدې یوه میاشت یې دوام وکړ  چي پکښي د متحده ایالاتو، انګلستان، استرالیا او پولنډ ځواکونو د متحده ایالاتو په مشرۍ د عراق جمهوریت تر برید لاندي ونیوی. د یرغل له لومړۍ ورځي دوه ویشت ورځي وروسته د بغداد ښار د شپږ ورځنۍ جګړې په پایله کي د اپریل په نهمه نېټه د ایتلافي ځواکونو لخوا سقوط او لومړی پړاو په رسمي توګه د مئ په اوله نیټه پای ته ورسیدی. د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش ددې ماموریت په پای کي د وینا پر مهال "د لویو جګړه ییزو عملیاتو پای" اعلان کړ.  دا وروسته له هغه چي د ایتلاف لنډمهاله اداره (CPA) په رسمي توګه اعلان او رامنځ ته سوه، او د 2005 په جنوري کي یې د عراق پارلماني ټاکنو ته لاره هم هواره کړه. 

د متحده ایالاتو ایتلاف په عراق کي د یرغل په لومړني پړاو کي چي د مارچ له ۱۹ څخه د مئ تر لومړۍ نیټې پوري یې دوام درلود ۱۶۰ زره سرتیري عراق ته ولېږل، چي په دي کي شاوخوا 73 فیصده یا 130,000 سرتیري امریکایان وه، او نژدې 45,000 برتانوي سرتیرو،  2,000 اسټرالیایي سرتیرو او 200 پولنډي JW GROM کمانډو هم برخه پکښي درلوده. د معلوماتو لمخي په دې جګړه کي شپاړس نور هیوادونه هم ښکېل وه. د برید د چمتووالي لپاره د فبروري تر 18 پوري نژدې 100,000 امریکایي سرتیري په کویت کي راټول سوي وه،  چي وروسته یې د عراق په کردستان کي د پیشمرګا ملاتړ هم ترلاسه کړ.

د متحده ایالاتو د ولسمشر جورج ډبلیو بوش او د انګلستان د لومړي وزیر ټوني بلیر په وینا د ایتلاف موخه "د عراق د ډله ایزو ویجاړونکو وسلو لمنځه وړل، د صدام حسین له لوري د تروریزم ملاتړ پای ته رسول او د عراق د خلکو آزادول وه، خو د هانس بلیکس په مشرۍ د ملګرو ملتونو د تفتیش ټیم اعلان تر دې مخکي تعالن کړي وو، چي د برید له پیل څخه دمخه یې د WMDs د شتون هیڅ شواهد ندي موندلي.   

د 2003 کال د جنورۍ په میاشت کۍ د CBS په نظرپوښتنه کي 64٪ امریکایانو د عراق په وړاندي پوځي اقدام غوره باله. 63٪ بیا داسي وګړي وه چي له بوش یې غوښتل ترڅو د جګړې پر ځای ډیپلوماټیکه حل لاره ومومي، او 62٪ په دې باور وه چي د امریکا په وړاندي د تروریزم ګواښ به د جګړې له امله نور هم زیات سي.  د متحده ایالاتو له لوري دغه يرغل د فرانسې، جرمني او نیويزيلاند د حکومتونو په ګډون د امريکا د ځينو اوږدمهاله متحدينو له خوا په کلکه وغندل سو.    ددې هیوادونو مشرانو استدلال وکړ چي په عراق کي د ډله ایزي ویجاړۍ وسلې شتون نلري او د UNMOVIC د 12 فبروري 2003 کال د راپور په شرایطو کي پر هغه هیواد برید د توجیه وړ ندی. ویل کیږي چي د عراق د جګړې پر مهال شاوخوا ۵۰۰۰ کیمیاوي وسلې مرمۍ یا هوايي بمونه کشف سول، خو دا د ۱۹۹۱ کال د خلیج له جګړې مخکي د صدام حسین په واکمنۍ کي جوړ او پرېښودل سوي وه، چي له همدې امله یې د متحده ایالاتو ادعاء غلطه ثابته کړه. د ۲۰۰۴ کال د سپتمبر په میاشت کي د ملګرو ملتونو عمومي منشي کوفي عنان د عراق یرغل د نړیوالو قوانینو له مخي غیر قانوني بللی وو او ویې ویل چي دا د ملګرو ملتونو له منشور څخه سرغړونه ده. 

د 2003 کال د فبروري په 15 نېټه د یرغل څخه یوه میاشت دمخه په ټوله نړۍ کي د عراق د جګړې پر ضد لاریونونه وسول، او په روم کي د درې میلیونه خلکو لاریون د ګینیس په نړیوالو ریکارډونو کي د جګړې ضد ترټولو لوی لاریون په توګه لیست سو. د فرانسوي اکاډیمیک ډومینیک ریني په وینا د 2003 کال د جنورۍ له 3 څخه د اپریل تر 12 پوري په ټوله نړۍ کي 36 ملیون خلکو د عراق د جګړې په وړاندي نږدې په 3,000 لاریونونو کي برخه اخیستې وه. 

پر عراق یرغل د ۲۰۰۳ کال د مارچ په ۲۰ په بغداد کي د ولسمشرۍ په ماڼۍ باندي له هوايي برید سره یو ځای پیل سو، او بله ورځ ایتلافي ځواکونو د عراق او کویټ پولي ته نږدې د بصرې په ولایت کي د دوی له ډله ایز ځای څخه رسمي جګړه پیل کړه. له دې په هاخوا ځانګړو ځواکونو د فارس خلیج څخه د بصرې او شاوخوا د تیلو د ساحو د خوندي کولو لپاره یو عمودي برید پیل کړ، او اصلي یرغلګر پوځ د عراق د سویلي سیمي تر نیولو وروسته د مارچ په 23 د ناصریه په جګړه کې ښکیل سو. 

د مارچ په ٢٦ نېټه د ١٧٣ هوايي لوا د شمالي ښار کرکوک ته څېرمه په هوايي ډګر کې کښته سوه، چېري چي دوی له کرد ياغيانو سره يو ځای او د عراق د شمالي برخي د خوندي کولو لپاره د عراقي پوځ پر ضد څو بریدونه ترسره کړه.

د عراق زیاتره پوځ په ډېره چټکۍ سره مات سو او ایتلاف د اپریل په نهمه بغداد بشپړ لاندي کړ. د عراق ولسمشر صدام حسین او مرکزي رهبري په داسي حال کي له سترګو پټ سول چي ایتلافي ځواکونو د دغه هیواد اشغال نور پای ته رسولی وو، او د مئ په لومړۍ نیټه د اشغال دورې په پای ته رسېدو سره د نظامي اشغال دوره پیل سوه. د معلومات پر اساس د عراق ولسمشر صدام حسین د ډسمبر په دیارلسمه نیټه د امریکایي ځواکونو لخوا ژوندئ ونیول سو.