open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
په پښتو نوي غزل کې سمبولیزم تخنیکي کارونه

## په پښتو نوي غزل کې د سمبولیزم تخنیکي کارونه
سمبولیزم یا نښې پالنه په پښتو نوي غزل کې هغه هنري تخنیک دی چې شاعر پکې د مستقیم بیان پر ځای له داسې کلمو او نښو ګټه اخلي چې تر شا یې پراخې ماناوې پټې وي. دا جریان په پښتو ادب کې د شلمې پېړۍ له دویمې نیمایي وروسته د نوي شعور او نړيوالو ادبي بدلونونو په پایله کې خورا پیاوړی شو. په سمبولیک غزل کې مانا یوازې په کلمو کې نه، بلکې د کلمو ترمنځ په پټو اړیکو کې موندل کېږي.

### د سمبول او استعارې ترمنځ توپیر
په پښتو غزل کې د سمبول کارول له استعارې سره توپیر لري. په استعاره کې مشبه او مشبه به تر ډېره څرګند وي، خو په سمبولیک غزل کې نښه (Symbol) داسې یو ابزار وي چې لوستونکی بېلابېلو ماناوو ته بیایي. د بېلګې په توګه، په نوي پښتو غزل کې "ماښام" یوازې د وخت نښه نه ده، بلکې د یوې تاریخي دورې، د امیدونو د مړاوي کېدو یا د یو فکري بحران سمبول کېدای شي. دا تخنیک د دې لامل شو چې پښتو غزل له سطحي والي څخه د ژور فلسفي فکر لوري ته لاړ شي.

### په پښتو غزل کې د سمبولیزم بنسټګر او مخکښان
د پښتو غزل په سمبولیک کولو کې د غني خان او حمزه بابا ونډه خورا بنسټیزه ده. غني خان په غزل کې "جام"، "ساقي" او "لیونتوب" ته نوي سمبولیک اړخونه ورکړل چې د انسان د وجودي ازادۍ استازیتوب کوي. په همدې ترتیب، په نوي نسل کې د ګل پاچا الفت ، اجمل خټک او وروسته د پیر محمد کاروان په څېر شاعرانو سمبولیزم ته یو نوی رنګ ورکړ. کاروان په خپل غزل کې د طبیعت عناصر لکه غره، سیند او مرغۍ داسې کاروي چې د پښتون د ټولنیز او رواني حالت هنداره ګرځي.

### د سمبولیزم تخنیکي ارزښت او اغېز
سمبولیزم پښتو غزل ته د پټولو او سپړلو هنر ورکړ. دې تخنیک شاعر ته دا وړتیا ورکړه چې سیاسي او ټولنیز استبداد په داسې ژبه بیان کړي چې هم یې هنري ارزښت خوندي وي او هم د وخت له سانسور څخه وژغورل شي. د سمبولیک غزل لویه ځانګړنه دا ده چې هر لوستونکی یې د خپل ذهن او تجربې په رڼا کې جلا مانا کولای شي، چې دا چاره د پښتو ادبیاتو په بډاینه کې خورا مهم رول لري.

## معتبرې سرچینې
۱. کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو نوي شعر جریانات. ۲. د افغانستان د علومو اکاډمي، په پښتو ادب کې سمبولیزم او د هغې ریښې. ۳. پوهاند مجاور احمد زیار، د پښتو شعر هندسي جوړښت او مانیز اړخونه. ۴. زلمی هېوادمل، د پښتو ادبیاتو معاصر تاریخ، کابل.

## وېشنيزې
:وېشنيزه:پښتو ادبیات :وېشنيزه:ادبي مکتبونه :وېشنيزه:پښتو غزل :وېشنيزه:سمبولیزم
په پښتو نثر کې د طنز او مزاح

## په پښتو نثر کې طنز او مزاح
پښتو نثر په خپل معاصر پړاو کې د بیان بېلابېلې لارې تجربه کړې دي، چې یو له هغو څخه د طنز او مزاح ځېل دی. طنز په ادبیاتو کې یوازې د خندا وسیله نه ده، بلکې دا یوه تېزه ټولنیزه وسله ده چې د ټولنې ناخوالې، نابرابرۍ او استبداد په داسې ژبه بیانوي چې هم لوستونکی وخندوي او هم یې فکر ته واچوي. په پښتو ادب کې دا صنف له ولسي ټوکو او لغتونو څخه پیل او نن سبا تر یو خپلواک ادبي او فلسفي دریځ پورې رارسېدلی دی.

### د طنز او مزاح ترمنځ توپیر
په ادبي اصطلاح کې د مزاح او طنز ترمنځ یو دقیق حد شتون لري. مزاح هغه لیکنې ته ویل کېږي چې موخه یې یوازې د لوستونکي خوشالول او خندول وي، خو طنز یو ژور ټولنیز او اصلاحي هدف لري. په پښتو ادبیاتو کې ګل پاچا الفت یو له هغو لیکوالانو څخه و چې طنز ته یې د اصلاحي جراحۍ بڼه ورکړه. د هغه په لیکنو کې خندا شته، خو دا خندا د اوښکو په بیه ده او د ټولنې پر دردونو نیوکه کوي. دا هغه ځای دی چې پښتو نثر د نړۍ له لویو طنز لیکوالانو لکه د فرانسې د مولیر له آثارو سره په فکري تعامل کې راځي.

### په پښتو نثر کې د طنز ارتقا
د پښتو طنز د پیاوړتیا لپاره د پښتو ټولنه او وروسته د افغانستان د مطبوعاتو په ډګر کې ډېر کار وشو. په لومړیو کې طنز تر ډېره په ورځپاڼو کې د لنډو ستونو (Columns) په بڼه و، خو وروسته یې د لنډو کیسو او ډرامو بڼه خپله کړه. د عبدالروف بېنوا او قیام الدین خادم په لیکنو کې هم د طنز څرکونه په خورا مېړانه لیدل کېږي. هغوی د وخت د حاکمو شرایطو د نقد لپاره له دې هنري وسیلې ګټه اخیستله ترڅو ولس ته د بیدارۍ پیغام ورکړي.

### د طنز تخنیکي جوړښت او ارزښت
په اوسني پېر کې د پښتو طنز تخنیک خورا مډرن شوی دی. لیکوالان اوس د سمبولیک او تجریدي طنز په مټ د نړۍ پر رواني او سیاسي بحرانونو بحث کوي. د پښتو طنز لویه ځانګړنه دا ده چې دا د پښتني کلتور او حجرې له ژبې سره نږدې دی، نو ځکه یې پر لوستونکي اغېز هم ډېر وي. په ويکيپېډيا کې د پښتو طنز په اړه دا ډول بحثونه د دې لامل کېږي چې د پښتو ادبیاتو تنوع او مانیزه ژورتیا نړيوالو ته روښانه شي.

## معتبرې سرچینې
۱. کابل پوهنتون، د ادبیاتو پوهنځی، په پښتو ادب کې د طنز تاریخ. ۲. د افغانستان د علومو اکاډمي، د طنزي ادبیاتو څېړنه. ۳. پوهاند مجاور احمد زیار، پښتو ادب پوهنه او نثري اصناف. ۴. زلمی هېوادمل، د پښتو ادبیاتو تاریخ: معاصر پېر.

## وېشنيزې
:وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:طنز او مزاح وېشنيزه:پښتو نثر
پښتو ډرامه او د هغه هنري جوړښت

## پښتو ډرامه
پښتو ډرامه د پښتو ادبیاتو یو له هغو هنري ځېلونو څخه ده چې د عمل، ډیالوګ او صحنې په مټ انساني ژوند او ټولنیز حقایق انځوروي. ډرامه په پښتو کې د تياتر او راديو له لارې ولس ته ورسېده او د خپل پياوړي منطق له امله يې د عامه ذهنونو په روښانولو کې د پام وړ رول ولوباوه. دا صنف په پښتو کې د نورو نثري ډولونو په پرتله د ټولنې له عيني ژوند سره ډېر نږدې پاتې شوی دی.

### د پښتو ډرامې تاریخي پیلامه
په پښتو کې د ډرامې لیکلو لړۍ د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پیل شوه. لومړنۍ نښې یې په هغو ښوونیزو ډرامو کې لیدل کېږي چې په حبيبیه لېسه کې د زده کونکو لپاره نندارې ته وړاندې کېدې. د عبدالعلي مستغني او محمود طرزي هڅو دا زمینه برابره کړه چې ډرامه له سټېج څخه د یوې ادبي وسیلې په توګه ادبیاتو ته داخله شي. وروسته بیا د پښتو ټولنه په چوکاټ کې ډرامه نوره هم مسلکي شوه او د پښتني ژوند د سمون لپاره د یوې تعلیمي وسیلې په توګه وکارول شوه.

### د ډرامې ډولونه او مخکښان
پښتو ډرامه په دوو برخو وېشل کېږي: لومړی د سټېج ډرامه چې په سینما او تیاتر کې لیدل کېږي او دویم د راډیو ډرامه چې د رادیو له لارې خپرېږي. په دې ډګر کې د عبدالروف بېنوا، ګل پاچا الفت او وروسته د نورمحمد تره کی په څېر لیکوالانو د پام وړ کار کړی دی. بېنوا په خپلو ډرامو کې د پښتنو د تاریخ رزمي او غیرتي اړخونه په خورا ښه هنر سره انځور کړي دي. د ډرامې ژبه باید روانه او د کرکټرونو له کلتوري شالید سره برابره وي، چې دا ځانګړنه په کلاسیکو پښتو ډرامو کې په پوره مېړانه ساتل شوې ده.

### تخنیکي جوړښت او ټولنیز رول
د پښتو ډرامې تخنیکي جوړښت پر کشمکش (Conflict) او د کرکټرونو پر ډیالوګ ولاړ دی. ډرامه د پښتو په داستاني ادبیاتو کې ځکه ځانګړی ځای لري چې دا مستقیمه له خلکو سره خبرې کوي. په اوسني وخت کې پښتو ډرامه له نړيوالو تیوريو لکه د شکسپیر له تراژیدۍ او د معاصرو نندارنامو له تخنیکونو سره په تعامل کې ده. دا صنف نه یوازې د ساتېرۍ وسیله ده، بلکې د پښتو ژبې د نثري وړتیا د ښودلو یو لوی ډګر هم دی.

## معتبرې سرچینې
۱. کابل پوهنتون، د ادبیاتو پوهنځی، د پښتو ډرامې تاریخچه. ۲. د افغانستان د علومو اکاډمي، د معاصرې ډرامې ارتقا. ۳. پوهاند صدیق الله ریښتین، پښتو ادب پوهنه او د هغې بېلابېل ډولونه. ۴. زلمی هېوادمل، د پښتو ادبیاتو تاریخ، دانش خپرندویه ټولنه.

## وېشنيزې
:وېشنيزه:پښتو ادبیات :وېشنيزه:پښتو ډرامه :وېشنيزه:پښتو نثر
ټلویزیون څه ډول وګورو

**ټلویزیون ته څه ډول او څه وګورو؟** هغه پوښتنه ده چې ډېری کورنۍ، ماشومان، او د رسنیو کاروونکي ورسره مخ کېږي. د ټلویزیون د پروګرامونو ډولونه، د لیدلو وخت، د عمر مناسب منځپانګه، او د رسنیو د اغېزو پوهه د دې لپاره مهم دي چې د لیدونکو لپاره سالم، ګټور او متوازن انتخابونه وشي. د رسنیو د سواد (Media Literacy) په برخه کې څېړنې ښيي چې د ټلویزیون مناسب کارول د زده‌کړې، معلوماتو، تفریح او ټولنیز پوهاوي لپاره ګټور تمامېږي، خو نامناسب او زیات لیدل یې منفي اغېزې لري.

## د ټلویزیون د لیدلو موخې
ټلویزیون د بېلابېلو موخو لپاره کارول کېږي، چې پکې لاندې برخې شاملې دي:

* د **خبرونو** او نړیوالو پېښو لیدل
* د **تعلیمي پروګرامونو** څارل، لکه د ماشومانو ښوونیز خپرونې
* د **تفریح** لپاره سریالونه، فلمونه او د لوبو خپرونې
* د **ورزش** سیالۍ او خپرونې
* د **مستند فلمونو** له لارې د نړۍ پېژندنه

## د عمر مناسب منځپانګه
د ماشومانو لپاره د ټلویزیون د لیدلو لارښوونې د نړیوالو روغتیايي او تعلیمي ادارو له خوا وړاندې کېږي. د ماشومانو لپاره د ښوونیزو خپرونو لکه د الفبا، شمېر، رنګونو او ټولنیزو مهارتونو پروګرامونه ګټور بلل کېږي. د لویانو لپاره د مستند فلمونو، علمي خپرونو او د خبرونو څارل د معلوماتو د زیاتوالي سبب ګرځي.

## د ټلویزیون د لیدلو وخت
د رسنیو د څېړنو له مخې، د ټلویزیونټلویزیون د لیدلو مناسب وخت د عمر، دندې، او ورځني ژوند له شرایطو سره تړاو لري. د نړیوال روغتیا سازمان د سپارښتنو له مخې:

* ماشومان باید محدود وخت تلویزیون وګوري
* لویان باید د اوږدې ناستې څخه ډډه وکړي
* کورنۍ باید ګډ لیدل غوره کړي ترڅو د منځپانګې په اړه خبرې وشي

## د سالم لیدلو اصول
د ټلویزیون د سالم کارونې لپاره لاندې ټکي مهم دي:

* د عمر مناسب پروګرامونه ټاکل
* د خبرونو د سرچینو اعتبار ارزول
* د تاوتریخوالي لرونکي خپرونو محدودول
* د کورنۍ ګډ لیدل او بحث کول
* د تفریح او زده‌کړې تر منځ توازن ساتل

## د ټلویزیون د اغېزو ډولونه
ټلویزیون مثبت او منفي اغېزې لري:

* مثبتې اغېزې: زده‌کړه، معلومات، ټولنیز پوهاوی، ژبني مهارتونه
* منفي اغېزې: زیات وخت ضایع کول، تاوتریخوالی، ناسم معلومات، د خوب ګډوډي

## سرچینې

* https://www.who.int/
* https://www.unicef.org/parenting
* https://www.commonsensemedia.org/
* https://www.apa.org/topics/media-violence

## وېشنیزه

* وېشنیزه:رسنۍ
* وېشنیزه:ټلویزیون
* وېشنیزه:تعلیم
* وېشنیزه:ټولنیز علوم
د لوړ غږ اوریدلو زیان

**د لوړ غږ اورېدلو زیان** هغه روغتیايي ستونزې ته ویل کېږي چې د غږ د لوړې کچې، دوامدار شور، یا د شور د زیاتوالي له امله د غوږ د حساسو برخو زیانمنېدو ته لاره هواروي. د لوړ غږ اغېزې د لنډمهاله اورېدلو کمزورتیا څخه نیولې تر دایمي اورېدلو ستونزه پورې رسېږي. د روغتیا نړیوالې ادارې د راپورونو له مخې، د نړۍ میلیونونه کسان د لوړ غږ له امله د اورېدلو له ستونزو سره مخ دي.

## د لوړ غږ سرچینې
د لوړ غږ سرچینې په ورځني ژوند کې ډېرې دي، چې پکې لاندې شاملې دي:

* د موسیقي لوړ غږ، په ځانګړي ډول د غوږیو له لارې
* د ټرافیک شور
* د فابریکو او صنعتي ماشینونو غږ
* د الوتکو او درنو وسایطو شور
* د ټلویزیون او رادیو لوړ غږ
* د کنسرتونو او تفریحي ځایونو لوړ شور

## د لوړ غږ روغتیايي اغېزې
د لوړ غږ دوامدار تماس د انسان پر بدن لاندې اغېزې لري:

* د اورېدلو لنډمهاله کمزورتیا
* د غوږ د دنني حجرو دایمي زیان
* د غوږونو زنګ (Tinnitus)
* د خوب ګډوډي
* د فشار او اضطراب زیاتوالی
* د زړه د ناروغیو خطر زیاتېدل
* د تمرکز کمېدل او ذهني ستړیا

## د اورېدلو دایمي زیان
د لوړ غږ له امله د غوږ د حساسو حجرو زیان دایمي وي، ځکه دغه حجرې بیا نه رغېږي. د ۸۵ ډېسیبل څخه پورته غږ د اوږدې مودې لپاره د اورېدلو دایمي ستونزې رامنځته کوي. د نړیوال روغتیا سازمان د سپارښتنو له مخې، د ۱۰۰ ډېسیبل غږ یوازې د څو دقیقو لپاره خوندي دی.

## د ځان ساتنې لارې
د لوړ غږ د زیان د مخنیوي لپاره لاندې لارې ګټورې دي:

* د غوږیو د غږ کچه تر ۶۰٪ کمه ساتل
* د شور ځایونو څخه لرې کېدل
* د غوږ ساتونکي (Ear Protection) کارول
* د ټرافیک او صنعتي شور څخه ځان ساتل
* د ماشومانو د غوږ ساتنه
* د ټلویزیون او موسیقۍ غږ په منځنۍ کچه ساتل

## د ماشومانو لپاره ځانګړې سپارښتنې
ماشومان د لوړ غږ په وړاندې ډېر حساس دي. د ماشومانو د غوږ ساتنې لپاره:

* د لوړ غږ لرونکي لوبې محدودول
* د ښوونیزو پروګرامونو غږ په منځنۍ کچه ساتل
* د غوږیو کارول کمول
* د شور ځایونو څخه لرې ساتل

## اړوند موضوعات

* غوږ
* اورېدلو ستونزه
* شور کچه
* روغتیا
* ټرافیک
* ټکنالوژي
* موسیقي
* ټلویزیون
* ماشوم

## سرچینې

* https://www.who.int/health-topics/hearing-loss
* https://www.cdc.gov/nceh/hearing_loss
* https://www.nidcd.nih.gov/health/noise-induced-hearing-loss
* https://www.unicef.org/parenting/child-care/hearing-protection-children

## وېشنیزه

* وېشنیزه:روغتیا
* وېشنیزه:غوږ
* وېشنیزه:شور
* وېشنیزه:اورېدلو ستونزې
هوا

**هوا** د ځمکې د اتموسفیر هغه مخلوط ګازونه دي چې د سیارې د ژوند، اقلیم، تنفس، تودوخې تنظیم، او د طبیعي پدیدو د رامنځته کېدو لپاره بنسټیز اهمیت لري. هوا د ځمکې د ژوند د دوام لپاره تر ټولو مهم طبیعي عنصر دی، ځکه د انسان حیوان او نبات د تنفس، د اوبو د بخار د لیږد، د ورېځو د جوړېدو، او د هوا پېژندنې د ټولو پدیدو اساس جوړوي.

## د هوا کیمیاوي جوړښت
هوا د بېلابېلو ګازونو مخلوط دی، خو د هغې لویه برخه یوازې څو ګازونه جوړوي. د ځمکې د سطحې په نږدې طبقه کې د هوا ترکیب داسې دی:

* **[[نایټروجن]] – ۷۸٪**
* **[[اکسیجن]] – ۲۱٪**
* **[[ارګون]] – ۰.۹٪**
* **[[کاربن ډای اکسایډ]] – ۰.۰۴٪**
* نور ګازونه لکه نایټروس اکسایډ، هیلیم، نیون، او د اوبو بخار په لږه اندازه شتون لري.

د هوا ترکیب په لوړوالي، رطوبت، تودوخې او جغرافیایي موقعیت پورې بدلېږي. د اوبو بخار د هوا د وزن، ورېځو، باران، واورې او رطوبت په جوړېدو کې مهم رول لري.

## د هوا طبقات
د ځمکې اتموسفیر په څو مهمو طبقو وېشل کېږي، چې هره یوه یې ځانګړې دندې لري:

* **[[تروپوسفیر]]** – د هوا پېژندنې ټولې پدیدې لکه باران، ورېځې، باد، توپانونه پکې رامنځته کېږي.
* **[[سټراټوسفیر]]** – د اوزون طبقه پکې ده چې د لمر زیانمن وړانګې جذبوي.
* **[[مزوسفیر]]** – د شهاب‌سنگونو ډېری برخه پکې سوځي.
* **[[ترموسفیر]]** – د سپوږمکۍ مدارونه او د آيونونو طبقه پکې ده.
* **[[ایکسوسفیر]]** – د فضا تر ټولو نږدې طبقه.

## هوا څنګه ګرځي؟
د هوا حرکت د ځمکې د تودوخې د توپیر له امله رامنځته کېږي. کله چې لمر د ځمکې سطحه ګرموي، هوا تودېږي، سپکه کېږي او پورته خېژي. په همدې وخت کې سړه هوا د هغې ځای نیسي. دا حرکت د **[[باد]]** په نوم یادیږي.  د هوا حرکت د:

* اقلی
* موسم
* د سمندر د څپو
* د ورېځو د جوړېدو
* د باران  رامنځته کېدو

بنسټیز عامل دی.

## د هوا رول په ژوند کې
هوا د ژوند د ټولو بڼو لپاره حیاتي ارزښت لري:

* د انسان او حیوان د تنفس لپاره اکسیجن برابروي
* نباتات د فوتوسنتز لپاره کاربن ډای اکسایډ کاروي
* د ځمکې د تودوخې توازن ساتي
* د اوبو بخار د باران او ورېځو سبب کېږي
* د غږ د خپرېدو منځنۍ ده
* د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري

## د هوا ککړتیا
د هوا ککړتیا هغه حالت دی چې په هوا کې زیانمن مواد لکه:

* د وسایطو لوګي
* صنعتي ګازونه
* دوړې
* کیمیاوي مواد
* د سګرټ لوګی

زیات شي او د انسان روغتیا، چاپېریال او اقلیم ته زیان ورسوي. د هوا ککړتیا د تنفسي ناروغیو، د زړه ستونزو، د اقلیم بدلون او د طبیعي نظام ګډوډۍ سبب کېږي.

## د هوا فشار
د هوا وزن د ځمکې پر سطحه فشار واردوي چې د **[[هوا فشار]]** په نوم یادیږي. د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري:

* لوړ فشار = وچ او روښانه هوا
* ټیټ فشار = ورېځې، باران او توپانونه

## د هوا د تودوخې اغېزې
هوا د لمر د وړانګو په جذب او خپرولو سره تودوخه تنظیموي. د هوا تودوخه د:

* موسم
* رطوبت
* باد
* د انسان د ژوند شرایط

مستقیم اغېز لري.

## اړوند موضوعات

* اتموسفیر
* باد
* هوا فشار
* هوا پېژندنه
* اقلیم
* تودوخه
* اوزون طبقه
* کاربن ډای اکسایډ
* نایټروجن
* اکسیجن

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/atmosphere
* https://www.noaa.gov/education/resource-collections/weather-atmosphere
* https://www.nasa.gov/earth/atmosphere
* https://www.who.int/health-topics/air-pollution

## وېشنیزه

* وېشنیزه:اتموسفیر
* وېشنیزه:فزیک
* وېشنیزه:چاپېریال
* وېشنیزه:هوا پېژندنه
حیوان

**حیوان** د ژوندیو موجوداتو هغه لویه ډله ده چې د ژوي  په سلطنت کې ځای لري او د خوځښت، تنفس، تغذیې، احساس، تولیدمثل او د چاپېریال سره د تعامل ځانګړې وړتیاوې لري. حیوانات د نباتاتو په څېر خپله انرژي نه شي جوړولای، بلکې د نورو موجوداتو له خوړلو یې ترلاسه کوي. د حیواناتو نړۍ د ځمکه د ژوند د تنوع تر ټولو پراخه برخه جوړوي او د اکوسیستم د توازن، د خوړو د ځنځیر، د طبیعي چاپېریال د دوام او د انسان د ژوند د اسانتیا لپاره بنسټیز اهمیت لري.

حیوانات د خپل جوړښت، اندازه، چلند، د ژوند طریقه او د چاپېریال سره د تطابق له مخې بېلابېل ډولونه لري. د تی لرونکیو حیواناتو بدن د تودوخې د تنظیم وړتیا لري، د مرغانو وزرونه د الوت لپاره جوړ شوي، مچۍ د ټولنیز ژوند منظم نظام لري، مچک د اوبو په چاپېریال کې د تنفس ځانګړې لارې لري، او حشره د بدن درې برخې او شپږ پښې لري. دغه تنوع د طبیعت د تکامل اوږده لړۍ څرګندوي چې د میلیونونو کلونو په اوږدو کې رامنځته شوې ده.

د حیواناتو د ژوند بنسټ د خوځښت په وړتیا ولاړ دی. د بدن د عضلاتو، هډوکو او عصبي سیستم په مرسته حیوانات د خوړو د موندلو، د خطر څخه د تېښتې، د خپلو اولادونو د ساتنې او د چاپېریال د بدلون سره د تطابق لپاره حرکت کوي. د حیواناتو د احساساتو سیستم هم ډېر پرمختللی دی؛ د سترګه د رڼا پېژندنه، د غوږ د غږ اورېدل، د پوزه د بوی حس، د ژبې د خوند حس او د پوستکي د لمس وړتیا د هغوی د ژوند د دوام لپاره حیاتي ارزښت لري.

حیوانات د تولیدمثل له مخې هم بېلابېل دي. ځینې لکه تی لرونکی حیوانات ژوندي اولاد زېږوي، ځینې لکه مرغان هګۍ ږدي، او ځینې لکه مچک د اوبو په چاپېریال کې د هګیو له لارې نسل زیاتوي. د تولیدمثل دغه ډولونه د چاپېریال د شرایطو، د خوړو د شتون، د تودوخې او د ژوند د طریقي سره مستقیم تړاو لري.

د حیواناتو رول په طبیعت کې ډېر ژور دی. د خوړو د ځنځیر په جوړښت کې هر حیوان ځانګړی ځای لري؛ د ښکارکوونکو حیواناتو شتون د نورو حیواناتو شمېر په توازن ساتي، د واښو خوړونکي حیوانات د نباتاتو د زیاتېدو مخه نیسي، او کوچني ژوي لکه کیچوا د خاورې د حاصلخېزۍ لپاره مهم رول لري. د انسان ژوند هم د حیواناتو له برکته اسانه شوی دی؛ د غوا شیدې، د پسې وړۍ، د چرګي هګۍ، د اس د بار وړلو وړتیا او د سپی د ساتنې غریزه د انسان د تاریخ په اوږدو کې مهمې وې.

حیوانات د چاپېریال د بدلونونو په وړاندې ډېر حساس دي. د هوا ککړتیا، د اوبو کموالی، د ځنګلونو له منځه تلل، د اقلیم بدلون او د ښکار زیاتوالی د حیواناتو د نسل د کمېدو لامل کېږي. د ځینو حیواناتو لکه پړانګ، پړسوب لرونکی نهنګ، باز او پانډا نسل د له منځه تلو له خطر سره مخ دی. د حیواناتو ساتنه د نړیوالو چاپېریالي ادارو، د حکومتونو، د څېړنیزو مرکزونو او د ټولنې ګډه هڅه غواړي.

په پای کې، حیوان د طبیعت د ژوند یوه نه بېلېدونکې برخه ده. د هغوی د بدن جوړښت، د چلند ډولونه، د احساساتو سیستم، د چاپېریال سره د تطابق وړتیا او د اکوسیستم په توازن کې د هغوی رول د طبیعت د ښکلا او د ژوند د تنوع ژوره ننداره وړاندې کوي. د حیواناتو د ساتنې، د هغوی د چاپېریال د خوندي کولو او د طبیعي تنوع د دوام لپاره د انسان مسؤلیت ډېر مهم دی، ځکه د حیواناتو له منځه تګ د طبیعت د توازن د ګډوډۍ او د ژوند د نظام د کمزورتیا لامل کېږي.

## اړوند موضوعات

* ژوی
* نبات
* اکوسیستم
* تی لرونکی
* مرغان
* غوږ
* سترګه
* پوزه
* چاپېریال

## سرچینې

* https://www.britannica.com/animal
* https://www.nationalgeographic.com/animals
* https://www.worldwildlife.org/species

## وېشنیزه

* وېشنیزه:ژوی
* وېشنیزه:چاپېریال
* وېشنیزه:بیولوژي
هېڅ

**هېڅ** د فلسفه، منطق، ریاضي، ژبپوهنه او د ورځني ژوند په بحثونو کې هغه مفهوم ته ویل کېږي چې د شتون نشتوالی، د ارزښت صفر حالت، یا د یو شي مطلق نه‌شتوالی څرګندوي. د هېڅ کلمه د انسان د فکري تاریخ په اوږدو کې د ژور بحث موضوع پاتې شوې ده، ځکه د هېڅ مانا یوازې د یو شي نشتوالی نه دی، بلکې د فکر، هستۍ، زمان، فضا او ارزښت په اړه د انسان د درک یوه مهمه برخه جوړوي.

په ژبني کارونه کې هېڅ هغه وخت کارول کېږي چې یو حالت، شی، یا ارزښت په بشپړه توګه نه وي موجود. کله چې یو څوک وايي چې «هېڅ مې ونه موندل»، مانا یې دا ده چې د لټون پایله صفر وه. په همدې ډول، د «هېڅ خبره نه ده» جمله د ستونزې د نشتوالي یا د اهمیت د کمښت څرګندونه کوي. په ژبپوهنه کې هېڅ د منفي جملو د جوړښت یوه مهمه برخه ده او د معنا د بشپړ نفي لپاره کارول کېږي.

په فلسفه کې د هېڅ مفهوم ډېر ژور دی. د لرغوني یونان فیلسوفانو د هېڅ په اړه بحث کاوه چې ایا هېڅ په رښتیا شته که نه. د پارمینیدس په اند هېڅ نشته، ځکه د هغه په باور یوازې شتون شته او نشتوالی هېڅ حقیقت نه لري. برعکس، د افلاطون او ارسطو په فکر کې د نشتوالي تصور د هستۍ د درک یوه برخه ده. په معاصر فلسفه کې د هېڅ بحث د وجود، پوښتنې، پوهنې او د انسان د شعور له موضوعاتو سره تړل کېږي.

په ریاضي کې هېڅ د صفر په بڼه څرګندېږي. صفر د شمېرونو په نظام کې د نه‌شتوالي نښه ده، خو په عین وخت کې د محاسبې، الجبر، هندسه او د لوژیکي سیستمونو لپاره بنسټیز ارزښت لري. د صفر پرته د شمېرونو نظام نیمګړی کېږي، ځکه صفر د مثبتو او منفي شمېرونو تر منځ د توازن ټکی دی. د ریاضي په ډېرو برخو کې د «خالي ټولګې» مفهوم هم د هېڅ ریاضيي بڼه ده، چې د هېڅ غړي نه لرونکې ټولګه ښيي.

په منطق کې هېڅ د نفي، رد او د حقیقت د ارزونې په سیستمونو کې مهم رول لري. کله چې یو منطقې قضیه نفي کېږي، نو د هغې د حقیقت ارزښت «هېڅ» یا «غلط» ته نږدې کېږي. د لوژیکي سیستمونو په جوړښت کې د نفي نښه د هېڅ د مفهوم ریاضيي بڼه ده.

په فزیک کې د هېڅ بحث د خلا (Vacuum) له مفهوم سره تړاو لري. د فضا هغه برخه چې ماده پکې نه وي، د خلا په نوم یادیږي، خو معاصر فزیک ښيي چې مطلق هېڅ نشته، ځکه حتی په خلا کې هم د انرژۍ څپې، کوانتمي بدلونونه او د ذراتو لنډمهاله رامنځته کېدل شتون لري. دا موضوع د کوانتمي فزیک د ژورو بحثونو برخه ده.

په ورځني ژوند کې هېڅ د احساساتو، خبرو، اړیکو او د انسان د چلند په بیان کې هم کارول کېږي. کله چې یو څوک وايي «هېڅ مې زړه نه غواړي»، دا د احساساتي ستړیا یا د ارادې د کمښت څرګندونه کوي. کله چې څوک وايي «هېڅ خبره مه کوه»، دا د ارام، سکوت یا د بحث د پای ته رسېدو اشاره ده.

په پای کې، هېڅ یوازې د نشتوالي کلمه نه ده، بلکې د انسان د فکر، ژبې، فلسفې، ریاضي، منطق او فزیک په ټولو برخو کې یو ژور او څو اړخیز مفهوم دی. د هېڅ د مانا درک د هستۍ د مانا په درک کې مرسته کوي، ځکه د شتون او نشتون تر منځ اړیکه د انسان د پوهې بنسټ جوړوي.

## اړوند موضوعات

* فلسفه
* منطق
* ریاضي
* صفر
* خلا
* ژبپوهنه
* هستۍ

## سرچینې

* https://www.britannica.com/topic/nothing
* https://www.britannica.com/science/zero
* https://www.britannica.com/science/vacuum-physics
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:فلسفه
* وېشنیزه:منطق
* وېشنیزه:ریاضي
* وېشنیزه:ژبپوهنه
نظام

**نظام** هغه منظم جوړښت، ترتیب، اړیکه او همغږي ته ویل کېږي چې د یو ټول، یو سازمان، یو فکري چوکاټ، یا د طبیعت د یوې برخې د فعالیت د دوام لپاره اړین وي. د نظام مفهوم د فلسفه، ټولنپوهنه, سیاست, اقتصاد, بیولوژي, فزیک، ریاضي، او د ورځني ژوند په ګڼو برخو کې کارول کېږي. نظام د ګډو عناصرو هغه مجموعه ده چې هره برخه یې ځانګړی رول لري، خو ټولې برخې په ګډه د یوه هدف د ترلاسه کولو لپاره کار کوي.

په فلسفي بحثونو کې نظام د هستۍ د منظم جوړښت په توګه تشریح کېږي. د نړۍ د طبیعي پدیدو لکه د اکوسیستم، د اتموسفیر، د لمر د حرکت، د ځمکه د مدار، او د ژوند د تکامل په ټولو برخو کې یو منظم نظام شتون لري. دغه نظام د طبیعت د توازن، د ژوند د دوام، او د فزیکي قوانینو د ثبات څرګندونه کوي. د فلسفې په ژبه کې نظام د chaos یا ګډوډۍ ضد مفهوم دی، یعنې هغه حالت چې په کې هر څه د یو منظم قانون له مخې پر مخ ځي.

په ټولنیزو علومو کې نظام د انسانانو د ګډ ژوند د تنظیم لپاره کارول کېږي. د ټولنه د جوړښت، د کورنۍ د اړیکو، د تعلیم د بهیر، د اقتصاد د فعالیت، او د سیاست د واک د وېش لپاره نظام اړین دی. د ټولنیز نظام هره برخه لکه قانون، دود، اداره، اقتصاد او کلتور د ټولنې د ثبات لپاره یو بل بشپړوي. که د ټولنیز نظام یوه برخه ګډوډه شي، نو ټول نظام اغېزمنېږي.

په سیاست کې نظام د واک د وېش، د حکومت د جوړښت، د قانون د پلي کېدو، او د خلکو د ګډون د څرنګوالي لپاره کارول کېږي. د حکومت ډولونه لکه ولسمشرۍ نظام، پارلماني نظام، فدرالي نظام او نور د سیاسي نظام بېلابېل شکلونه دي. د سیاسي نظام موخه د واک د منظمې کارونې، د خلکو د حقونو د خوندي کولو، او د ټولنې د ثبات ساتل دي.

په بیولوژي کې نظام د ژوندیو موجوداتو د بدن د جوړښت او فعالیت د همغږۍ لپاره کارول کېږي. د انسان بدن د بېلابېلو نظامونو مجموعه ده، لکه د هاضمې نظام، د عصبي نظام، د تنفسي نظام، د دوراني نظام او د عضلاتي نظام جوړښت. هر نظام ځانګړې دنده لري، خو ټول په ګډه د بدن د ژوند د دوام لپاره کار کوي.

په فزیک او ریاضي کې نظام د قوانینو، فورمولونو، جوړښتونو او اړیکو منظم چوکاټ ته ویل کېږي. د شمېرونو نظام، د هندسه جوړښت، د الکترون حرکت، او د قانونونو ثبات ټول د نظام د مفهوم بېلابېل علمي اړخونه دي.

په ورځني ژوند کې هم نظام د نظم، ترتیب، د کار د پلان، د وخت د مدیریت او د اړیکو د تنظیم لپاره کارول کېږي. کله چې یو څوک وايي «زما ژوند بې نظامه دی»، مانا یې دا ده چې د کارونو ترمنځ همغږي نشته. برعکس، منظم ژوند د ذهني ارامتیا، د کار د بریا او د ټولنیزو اړیکو د ښه کېدو لامل کېږي.

په پای کې، نظام د نړۍ د هرې برخې د فعالیت بنسټ دی. د طبیعت نظام د ژوند د دوام سبب دی، د ټولنې نظام د انسانانو ګډ ژوند تنظیموي، د بدن نظام د ژوند د بقا ضمانت کوي، او د فکر نظام د پوهې د پراختیا لاره هواروي. د نظام د مفهوم درک د نړۍ د جوړښت، د انسان د چلند، او د طبیعي پدیدو د پوهېدو لپاره حیاتي ارزښت لري.

## اړوند موضوعات
* فلسفه
* ټولنه
* سیاست
* اقتصاد
* اکوسیستم
* هاضمې نظام
* عصبي نظام
* تنفسي نظام
* دوراني نظام
* قانون

## سرچینې
* https://www.britannica.com/topic/system  
* https://www.britannica.com/science/system-theory  
* https://www.nationalgeographic.com/environment  
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا  

## وېشنیزه
* وېشنیزه:فلسفه
* وېشنیزه:ټولنپوهنه
* وېشنیزه:سیاسي نظامونه
* وېشنیزه:بیولوژي
عصبي نظام

**تنفسي نظام** د انسان او ډېرو نورو ژووو هغه حیاتي جوړښت دی چې د اکسیجن د اخیستلو، د کاربن ډای اکسایډ د ایستلو، د بدن د انرژۍ د تولید، او د ژوند د دوام لپاره اړین دی. د تنفسي نظام دنده یوازې د ساه اخیستل نه دي، بلکې د بدن د ټولو حجرو لپاره د اکسیجن رسونه، د زهرجنو ګازونو ایستل، د وینې د تودوخې تنظیم، د غږ تولید، او د بدن د داخلي چاپېریال ساتنه هم پکې شامله ده. د انسان د بدن هره حجره د ژوند لپاره اکسیجن ته اړتیا لري، او د دې اړتیا پوره کول د تنفسي نظام له لارې ترسره کېږي.

تنفسي نظام د څو مهمو غړو او لارو څخه جوړ دی. د ساه اخیستلو لومړنۍ دروازه د پوزه ده چې هوا د فلټر کولو، تودوخې او رطوبت د برابرولو لپاره ځانګړې جوړښت لري. د پوزې دننه وړې وېښتانې او مخاطي غشا د دوړو، میکروبونو او نورو ذراتو د نیولو لپاره کار کوي. له پوزې وروسته هوا د ستونی له لارې مرۍ ته رسېږي، او له هغه ځایه د نلۍ په نوم د تنفسي لويې لارې ته داخلېږي. نلۍ په دوو لویو څانګو وېشل کېږي چې د ښي او چپ سږوو لور ته ځي.

سږي د تنفسي نظام اصلي غړي دي. د سږو دننه د برانشیولونو په نوم وړې لارې شته چې په پای کې د الویولي په نوم وړو هوايي کڅوړو ته رسېږي. الویولي د تنفسي تبادلې مرکز دی، یعنې همدلته اکسیجن د وینې سره یوځای کېږي او کاربن ډای اکسایډ له وینې څخه هوا ته انتقالېږي. د دې تبادلې لپاره د الویولي دیوالونه ډېر نری دي او د وینې وړې رګې یې احاطه کوي. د الویولي د سطحې پراخوالی دومره زیات دی چې د انسان د بدن د اکسیجن اړتیا په بشپړه توګه پوره کوي.

د تنفسي نظام د فعالیت د تنظیم لپاره د دماغ ځانګړې برخې کار کوي. د دماغ د ساقې په برخه کې د تنفس مرکز شتون لري چې د بدن د اړتیا له مخې د ساه اخیستلو سرعت او ژورتیا تنظیموي. کله چې د بدن فعالیت زیات شي، لکه د منډې، کار یا ورزش پر مهال، د بدن حجرې ډېر اکسیجن ته اړتیا پیدا کوي، نو تنفسي مرکز د ساه اخیستلو سرعت زیاتوي. برعکس، د ارام په حالت کې تنفس ورو او منظم وي.

تنفسي نظام د بدن د دفاعي سیستم یوه برخه هم ده. د پوزې مخاطي غشا، د ستوني او نلۍ د مخاطي سطحې حرکت، او د سږو د دفاعي حجرو فعالیت د دې لپاره دي چې میکروبونه، دوړې او زیانمن ذرات بدن ته داخل نه شي. د ټوخې او پرنجېدو انعکاس هم د بدن د دفاع یوه مهمه برخه ده چې د تنفسي لارو پاکولو لپاره کار کوي.

د تنفسي نظام د ناروغیو اغېزې د بدن په ټولو برخو ښکاره کېږي. د سینه بغل، استما، برونشیت، نیمونیا، د سګرټ لوګي، د هوا ککړتیا، او د ویروسي ناروغیو لکه انفلوینزا او کووېډ–۱۹ اغېزې د تنفسي نظام د کمزورتیا لامل کېږي. د سږو د فعالیت کمېدل د بدن د انرژۍ تولید کموي، د ستړیا، د ساه لنډۍ، د زړه د زیات فشار او د بدن د کمزورتیا سبب کېږي.

په پای کې، تنفسي نظام د انسان د ژوند د دوام لپاره یو نه بدلېدونکی جوړښت دی. د دې نظام هره برخه د دقیقې همغږۍ له لارې کار کوي، او د بدن د ټولو حجرو لپاره د اکسیجن رسونه تضمینوي. د تنفسي نظام ساتنه د روغ ژوند لپاره اړینه ده، ځکه د دې نظام هر ډول زیان د بدن په ټولو برخو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* سږي
* اکسیجن
* کاربن ډای اکسایډ
* پوزه
* ستونی
* مرۍ
* نلۍ
* سینه بغل
* استما
* انفلوینزا
* کووېډ–۱۹

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/respiratory-system
* https://www.nhlbi.nih.gov/health/respiratory
* https://www.who.int/health-topics/respiratory-diseases
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:تنفسي نظام
ستونی

**ستونی** د انسان او ډېرو نورو ژووو د تنفسي نظام او هاضمې نظام هغه ګډه لاره ده چې د ساه اخیستلو، د خوړو د تېرېدو، د غږ د تولید او د بدن د دفاع په بهیر کې مهم رول لري. ستونی د خوله او پوزه دواړو لپاره ګډه دروازه ده او د بدن د هغو حساسو لارو څخه دی چې د ژوند د دوام لپاره حیاتي ارزښت لري. د ستوني جوړښت، د هغه د غړو همغږي، او د ستوني د ناروغیو اغېزې د انسان د روغتیا په ټولو برخو مستقیم اثر کوي.

ستونی د سر د لاندې برخې او د مرۍ د پاسنۍ برخې تر منځ موقعیت لري. د ستوني دننه څو مهمې برخې شتون لري چې هره یوه یې ځانګړې دنده لري. د ستوني په مخ کې د ژبه موقعیت د خوړو د حرکت په کنټرول کې مرسته کوي، او د ستوني په منځ کې د اپیګلوټس په نوم یوه وړوکې پرده شتون لري چې د خوړو د تېرېدو پر مهال د تنفسي لارې د بندېدو مخه نیسي. کله چې انسان خوراک کوي، اپیګلوټس د نلۍ پر سر بندېږي او خواړه د مرۍ لور ته لېږي. برعکس، د ساه اخیستلو پر مهال اپیګلوټس پورته کېږي او هوا د نلۍ له لارې سږو ته داخلېږي. دا دقیق حرکت د بدن د ژوند د ساتنې لپاره اړین دی.

ستونی د غږ د تولید په بهیر کې هم مهم رول لري. د ستوني په لاندې برخه کې د غږبکس موقعیت د انسان د غږ د جوړېدو مرکز دی. کله چې هوا د غږبکس له تارونو تېریږي، لرزه رامنځته کېږي او غږ تولیدېږي. د غږ لوړوالی، نرموالی، شدت او رنګ د ستوني د جوړښت، د غږ تارونو د حرکت او د هوا د فشار له مخې بدلېږي. د همدې لپاره د ستوني ناروغۍ لکه التهاب، پړسوب یا د غږ تارونو کمزورتیا د غږ په کیفیت مستقیم اغېز کوي.

ستونی د بدن د دفاعي سیستم یوه مهمه برخه هم ده. د ستوني په دواړو غاړو کې د بادامې په نوم نسجونه شتون لري چې د بدن د لومړنۍ دفاع کرښه جوړوي. بادامې د میکروبونو، ویروسونو او دوړو د نیولو لپاره کار کوي او د بدن د معافیت سیستم ته د خطر نښه ورکوي. کله چې بدن د ناروغیو سره مخ شي، بادامې پړسېږي او د دفاعي حجرو فعالیت زیاتېږي.

د ستوني ناروغۍ د انسان په ورځني ژوند کې ډېرې عامې دي. د ستوني درد، التهاب، بادامو پړسوب، انفلوینزا، کووېډ–۱۹، د وچې هوا اغېزې، د سګرټ لوګي، د هوا ککړتیا او د باکتریايي انتاناتو له امله ستونی ژر اغېزمنېږي. د ستوني د ناروغیو نښې لکه درد، د ساه ستونزه، د خوړو د تېرېدو مشکل، د غږ بدلون او وچوالی د بدن د نورو برخو په فعالیت هم اغېز کوي.

په پای کې، ستونی د انسان د بدن هغه حساس او څو اړخیز جوړښت دی چې د تنفس، تغذیې، غږ، دفاع او د بدن د داخلي توازن په ساتلو کې مهم رول لري. د ستوني د جوړښت د دقیقې همغږۍ له امله انسان کولای شي په ازاد ډول ساه واخلي، خبرې وکړي، خواړه وخوري او د چاپېریال له خطرونو ځان وساتي. د ستوني ساتنه د روغ ژوند لپاره اړینه ده، ځکه د دې برخې هر ډول زیان د بدن په ټولو سیستمونو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* تنفسي نظام
* هاضمې نظام
* پوزه
* مرۍ
* غږبکس
* بادامې
* ستوني درد
* انفلوینزا
* کووېډ–۱۹

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/pharynx
* https://www.healthline.com/human-body-maps/pharynx
* https://www.who.int/health-topics/respiratory-diseases
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:تنفسي نظام
* وېشنیزه:هاضمه
تنفسي نظام

**تنفسي نظام** د انسان او ډېرو نورو ژووو هغه حیاتي جوړښت دی چې د اکسیجن د اخیستلو او د کاربن ډای اکسایډ د ایستلو له لارې د ژوند د دوام بنسټ برابروي. د بدن هره حجره د انرژۍ د تولید لپاره اکسیجن ته اړتیا لري، او دا اکسیجن یوازې د تنفسي نظام له لارې حجرو ته رسېږي. د همدې لپاره د تنفسي نظام هره برخه د دقیقې همغږۍ په حالت کې کار کوي، او د بدن د ټولو سیستمونو د فعالیت لپاره حیاتي ارزښت لري.

تنفسي نظام د بدن د هغو لارو مجموعه ده چې هوا د پوزه له لارې بدن ته داخلوي، د ستونی او نلۍ له لارې یې سږو ته رسوي، او په پای کې د سږو په ژورو برخو کې د ګازونو تبادله ترسره کوي. د پوزې دننه مخاطي غشا او وړې وېښتانې د هوا د پاکولو، تودوخې او رطوبت د برابرولو لپاره کار کوي. له پوزې وروسته هوا د ستوني له لارې نلۍ ته داخلېږي، او نلۍ بیا په دوو لویو څانګو وېشل کېږي چې د ښي او چپ سږوو لور ته ځي.

سږي د تنفسي نظام اصلي مرکز دی. د سږو دننه د برانشیولونو په نوم وړې لارې شته چې په پای کې د الویولي په نوم وړو هوايي کڅوړو ته رسېږي. الویولي د ګازونو د تبادلې هغه نری دیوال لرونکي جوړښتونه دي چې اکسیجن د وینې سره یوځای کوي او کاربن ډای اکسایډ له وینې څخه هوا ته بېرته لېږي. د الویولي د سطحې پراخوالی دومره زیات دی چې د انسان د بدن د اکسیجن اړتیا په بشپړه توګه پوره کوي. د همدې ځای د فعالیت د کمزورتیا په صورت کې د ساه لنډۍ، ستړیا او د بدن د انرژۍ کمښت رامنځته کېږي.

د تنفسي نظام د فعالیت د تنظیم لپاره د دماغ ځانګړې برخې کار کوي. د دماغ د ساقې په برخه کې د تنفس مرکز شتون لري چې د بدن د اړتیا له مخې د ساه اخیستلو سرعت او ژورتیا بدلوي. کله چې انسان منډه وهي، کار کوي یا ورزش کوي، د بدن حجرې ډېر اکسیجن ته اړتیا پیدا کوي، نو تنفس چټکېږي. برعکس، د ارام په حالت کې تنفس ورو او منظم وي. دا همغږي د بدن د داخلي توازن د ساتلو لپاره اړینه ده.

تنفسي نظام د بدن د دفاعي سیستم یوه مهمه برخه هم ده. د پوزې مخاطي غشا، د ستوني د پاکولو انعکاس، د ټوخې او پرنجېدو غبرګون، او د سږو دفاعي حجرې د دې لپاره کار کوي چې میکروبونه، دوړې او زیانمن ذرات بدن ته داخل نه شي. د همدې لپاره د تنفسي نظام ناروغۍ د بدن په نورو برخو هم اغېز کوي، ځکه د دفاعي سیستم کمزورتیا د نورو ناروغیو د خپرېدو لاره هواروي.

د تنفسي نظام ناروغۍ د انسان په ورځني ژوند کې ډېرې عامې دي. د استما، برونشیت، سینه بغل، نیمونیا، انفلوینزا، کووېډ–۱۹، د سګرټ لوګي، د هوا ککړتیا او د الرجۍ اغېزې د تنفسي نظام د کمزورتیا لامل کېږي. د دې ناروغیو نښې لکه د ساه لنډۍ، ټوخی، د سږو درد، د غږ بدلون، د ستوني التهاب او د بدن ستړیا د انسان د ژوند کیفیت کموي.

په پای کې، تنفسي نظام د انسان د بدن هغه حساس، دقیق او منظم جوړښت دی چې د ژوند د دوام لپاره اړین دی. د دې نظام هره برخه د داسې همغږۍ په حالت کې کار کوي چې انسان وکولای شي په ازاد ډول ساه واخلي، انرژي تولید کړي، د چاپېریال له خطرونو ځان وساتي او د بدن د ټولو سیستمونو د فعالیت لپاره اړین اکسیجن برابر کړي. د تنفسي نظام ساتنه د روغ ژوند لپاره بنسټیز اهمیت لري، ځکه د دې نظام هر ډول زیان د بدن په ټولو برخو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* سږي
* اکسیجن
* کاربن ډای اکسایډ
* پوزه
* ستونی
* مرۍ
* نلۍ
* استما
* سینه بغل
* انفلوینزا
* کووېډ–۱۹

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/respiratory-system
* https://www.nhlbi.nih.gov/health/respiratory
* https://www.who.int/health-topics/respiratory-diseases
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:تنفسي نظام
ځيګر

**ځيګر**  د انسان او ډېرو نورو ژووو په بدن کې یو له تر ټولو مهمو او څو اړخیزو غړو څخه دی. دا غړی د حاضمې نظام، د وینه پاکولو، د انرژۍ د ذخیره کولو، د زهرجنو موادو د بې‌ضرره کولو، د صفرا د تولید، د پروټینونو د جوړولو او د بدن د دفاعي سیستم د پیاوړتیا لپاره حیاتي رول لري. ځیګر د بدن د کیڼې اړخ لاندې، د معده او لویه کولمه ترڅنګ موقعیت لري او د خپل ځانګړي جوړښت له امله د بدن د ټولو سیستمونو په فعالیت مستقیم اغېز کوي.

ځيګر د بدن د کیمیاوي فابریکې په نوم هم یادېږي، ځکه د سلګونو بیولوژیکي پروسو د ترسره کولو وړتیا لري. کله چې خواړه د کوچنۍ کولمه له لارې جذب شي، غذایي مواد د وینې په وسیله ځیګر ته رسېږي. ځیګر دغه مواد په انرژۍ، ګلوکوز، امینو اسیدونو، ویټامینونو او نورو اړینو موادو بدلوي او د بدن اړتیا ته په کتو یې ذخیره کوي یا یې وینې ته بېرته لېږي. د همدې لپاره د ځیګر د فعالیت هر ډول ګډوډي د بدن په انرژۍ، وزن، هاضمه، دفاعي سیستم او د وینې په پاکوالي ژور اغېز کوي.

د ځیګر یوه مهمه دنده د زهرجنو موادو بې‌ضرره کول دي. هغه کیمیاوي مواد چې د خوړو، درملو، الکولو، چاپېریال یا د بدن د داخلي پروسو له امله رامنځته کېږي، د ځیګر له لارې فلټر کېږي او په خوندي موادو بدلېږي. که د ځیګر فعالیت کم شي، دغه زهرجن مواد په بدن کې جمع کېږي او د خطرناکو ناروغیو لامل کېږي. د همدې لپاره د ځیګر روغتیا د بدن د عمومي روغتیا لپاره بنسټیز اهمیت لري.

ځيګر د صفرا په تولید کې هم مهم رول لري. صفرا هغه شین رنګه مایع ده چې د غوړو د ماتولو لپاره اړینه ده. صفرا د ځیګر له لارې تولیدېږي او د صفرا کڅوړه کې ذخیره کېږي. کله چې غوړ لرونکي خواړه د کوچنۍ کولمې لور ته ځي، صفرا خوشې کېږي او د غوړو د هضم لپاره زمینه برابروي. د صفرا د جریان ګډوډي د هاضمې ستونزې، درد، د غوړو د نه هضم کېدو او د صفرا د تیږو د جوړېدو لامل کېږي.

د ځیګر د ناروغیو لړۍ پراخه ده. د هپاتیت ویروسي ناروغۍ، د الکولو ناوړه کارونه، د غوړ زیاتوالی، د درملو ناوړه اغېزې، د صفرا د بندښت ستونزې، د ځیګر د حجراتو التهاب، د ځیګر سروز (Cirrhosis) او د ځیګر سرطان د دې غړي د کمزورتیا مهم عوامل دي. د ځیګر د ناروغیو نښې لکه د ستړیا زیاتوالی، د پوستکي ژېړوالی، د اشتها کمېدل، د نس درد، د وزن بدلون او د هاضمې ګډوډي د بدن د نورو برخو په فعالیت هم اغېز کوي.

په پای کې، ځیګر د انسان د بدن هغه نه بدلېدونکی، حساس او څو اړخیز غړی دی چې د ژوند د دوام لپاره اړین دی. د دې غړي هره حجره د بدن د انرژۍ، دفاع، پاکوالي، هاضمې او د داخلي توازن په ساتلو کې مهم رول لري. د ځیګر ساتنه د روغ ژوند لپاره حیاتي ده، ځکه د دې غړي هر ډول زیان د بدن په ټولو سیستمونو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* حاضمې نظام
* معده
* کوچنۍ کولمه
* صفرا
* صفرا کڅوړه
* هپاتیت
* وینه
* لبلبو

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/liver
* https://www.who.int/health-topics/liver-diseases
* https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:هاضمه
* وېشنیزه:ځیګر
لویه کولمه

**لویه کولمه**  د انسان او ډېرو نورو ژووو د حاضمې نظام هغه وروستۍ او مهمه برخه ده چې د اوبو د جذب، د پاتې خوړو د کلکولو، د ویټامینونو د تولید، د باکتریاوو د فعالیت او د بدن د پاتې شونو د ایستلو لپاره ځانګړی جوړښت لري. لویه کولمه د کوچنۍ کولمه وروسته موقعیت لري او د بدن د هاضمې د وروستي پړاو د بشپړولو لپاره حیاتي رول لري. د دې برخې هر ډول ګډوډي د بدن په اوبو، انرژۍ، هاضمې، دفاعي سیستم او د ژوند په کیفیت مستقیم اغېز کوي.

لویه کولمه د خپل جوړښت له مخې د څو برخو مجموعه ده. د کولمو لومړنۍ برخه چې د کوچنۍ کولمې سره نښلول شوې ده، د کولمو کڅوړه یا سیکوم په نوم یادیږي، او د همدې برخې په څنګ کې د اپنډکس په نوم وړوکی نل‌مانند غړی موقعیت لري. له دې وروسته لویه کولمه د پورته تلونکې، عرضي، ښکته تلونکې او د S په شکل وروستۍ برخې په بڼه د بدن د نس په اوږدو کې غځېدلې ده. په پای کې دغه لاره د مستقیمه کولمه او مقعد په وسیله د بدن څخه بهر پای ته رسېږي.

د لویې کولمې اصلي دنده د اوبو او منرالونو جذب دی. هغه مواد چې د کوچنۍ کولمې له لارې نه جذبېږي، لویې کولمې ته داخلېږي، او دلته د بدن اړتیا ته په کتو اوبه جذبېږي. د اوبو د جذب دغه پروسه د بدن د داخلي توازن لپاره حیاتي ده، ځکه که اوبه ډېرې جذب شي، قبض رامنځته کېږي، او که کمې جذب شي، اسهال پیدا کېږي. د لویې کولمې د عضلاتو منظم حرکت د دې سبب کېږي چې پاتې مواد ورو ورو کلک شي او د بدن د ایستلو لپاره چمتو شي.

لویه کولمه د باکتریاوو د فعالیت یوه مهمه مرکز هم ده. په دې برخه کې د میلیاردونو ګټورو باکتریاوو شتون د بدن د هاضمې، د ویټامین K او B د تولید، د دفاعي سیستم د پیاوړتیا او د زیانمنو میکروبونو د مخنیوي لپاره اړین دی. دغه باکتریاوې د هغو خوړو پاتې شونو تجزیه کوي چې د کوچنۍ کولمې له لارې نه دي مات شوي، او د بدن لپاره ګټور مواد تولیدوي. د همدې لپاره د لویې کولمې د باکتریاوو توازن د انسان د روغتیا لپاره حیاتي ارزښت لري.

د لویې کولمې ناروغۍ د انسان په ورځني ژوند کې ډېرې عامې دي. د قبض، اسهال، التهاب کولمه، کولمو حساسیت، کولمو پولیپ، کولمو سرطان، د باکتریايي انتاناتو، د خوړو حساسیت، د اوبو کمښت او د فایبر کم استعمال د لویې کولمې د ستونزو مهم عوامل دي. د دې ناروغیو نښې لکه د نس درد، د ګاز زیاتوالی، د خوړو د هضم ستونزه، د وزن بدلون، د وینې نشتوالی او د بدن ستړیا د انسان د ژوند په کیفیت ژور اغېز کوي.

په پای کې، لویه کولمه د انسان د بدن هغه مهم، حساس او څو اړخیز غړی دی چې د هاضمې د وروستي پړاو بشپړولو، د اوبو د توازن ساتلو، د باکتریاوو د فعالیت تنظیمولو، د ویټامینونو د تولید او د بدن د پاتې شونو د ایستلو لپاره اړین دی. د لویې کولمې ساتنه د روغ ژوند لپاره حیاتي ده، ځکه د دې برخې هر ډول ګډوډي د بدن په ټولو سیستمونو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* حاضمې نظام
* کوچنۍ کولمه
* معده
* ځیګر
* صفرا
* لبلبو
* قبض
* اسهال
* التهاب کولمه

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/large-intestine
* https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases
* https://www.who.int/health-topics/digestive-system
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:هاضمه
* وېشنیزه:کولمه
وي پي اېن خدمتونه

**وي پي اېن** **مجازي خصوصي شبکه** (په ) هغه تېکنالوژۍ ده چې خلکو ته نه څارل کېدونکی اينټرنېټ وړاندې کوي.  وي پي اېن په ځيرک موبايلونو ، کمپيوټر او ټابليټونو کې د پوستغالو او کاريالونو په بڼه کارول کېږي.

په ۲۰۲۵ز کال کې ۱.۷۵ ميليارده وگړو وي‌پي‌اېن کارولی و. اټکل کېږي چې د دې خدمتونو بازار به تر ۲۰۲۷ز کال پورې ۷۶ ميليارده ډالرو ته ورسېږي. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د وي‌پي‌اېن خدمتونو د سپارښتنې وېبپاڼو د وي‌پي‌اېن چمتو کوونکو سره تړاو درلود او د دوی ملکيت و، چې ډېر وخت به يې د خپلو محصولاتو اړوند تېروېستونکي خبرتياوې وړاندې کولې.
## د وي‌پي‌اېن کارونې لاملونه
که څه هم په دقيق ډول نشي ويل کېدای چې کارنانو د کومو لاملونو له کبله وي‌پي‌اېن کارولو ته مخه کړه او د کارنانو د چلند او وي‌پي‌اېن کارولو هڅونې په اړه څېړنه د تخنيکي ادبياتو په پرتله محدوده ده، خو څېړنې ښيي چې تر ډېره د خپلو شخصي اومتوکو او مالوماتو ساتلو اندېښنې کارنان د وي‌پي‌اېن کارولو ته هڅوي، په ځانگړې توگه د هېکرانو په وړاندې د خپلو ځاني مالوماتو خونديتوب.
## سرچينې
ډېر

**ډېر**  د پښتو هغه عام او پراخ کارېدونکی صفت دی چې د شمېر، مقدار، کچې، اندازې او ګڼوالي د زیاتوالي د څرګندولو لپاره کارول کېږي. د ډېر کلمه د ژبني جوړښت له مخې د کمیت د بیان وسیله ده او د هغو شیانو، موجوداتو، پېښو، احساساتو او مفاهیمو لپاره کارول کېږي چې شمېر یې له عادي حالت څخه زیات وي. د ډېر مفهوم یوازې د شمېر زیاتوالی نه دی، بلکې د کیفیت، اغېز، ځواک، دوام او پراخوالي په بیان کې هم کارول کېږي.

په ژبپوهنه کې ډېر د کمیت د صفتونو په ډله کې راځي او د جملې په جوړښت کې د نوم، ضمیر، فعل او حالت د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي. کله چې یو څوک وايي چې «خلک ډېر راغلي»، مانا یې دا ده چې د ګډون اندازه له معمول څخه زیاته ده. په همدې ډول، د «ډېر کار لرم» جمله د بوختیا او د کار د زیاتوالي څرګندونه کوي. د ډېر کلمه د معنا له مخې د کم صفت ضد دی، او د ژبې په جوړښت کې د توازن د رامنځته کولو لپاره مهم رول لري.

د ډېر کلمه په ادبي او احساساتي بیان کې هم ژوره مانا لري. کله چې څوک وايي «ډېر مې یادېږي»، دا یوازې د یاد د زیاتوالي نه، بلکې د احساس د ژورتیا څرګندونه هم کوي. په شعر، نثر، متلونو او ولسي ادب کې د ډېر کلمه د مبالغې، تاکید، شدت او د احساساتو د بیان لپاره کارول کېږي. د پښتو په ولسي متلونو کې لکه «ډېر مه کوه، لږ هم بس دی» د اعتدال او توازن پیغام ورکوي.

په ریاضي کې ډېر د شمېر د زیاتوالي د بیان لپاره کارول کېږي. د شمېرنو په لړ کې ډېر د هغو ټولګو لپاره کارول کېږي چې غړي یې زیات وي. د احصایې په علم کې ډېر د معلوماتو د حجم، د نمونې د پراخوالي او د شمېر د زیاتوالي د بیان لپاره مهم مفهوم دی. د همدې لپاره ډېر د کمیت د عمومي بیان یوه بنسټیزه وسیله ده.

په ټولنیزو علومو کې ډېر د نفوس، د خلکو د ګډون، د سرچینو د کچې، د ستونزو د پراخوالي او د بدلون د شدت د بیان لپاره کارول کېږي. کله چې ویل کېږي «ډېر خلک بې‌کاره دي»، دا د ټولنیز حالت د پراخې ستونزې څرګندونه کوي. په اقتصاد کې ډېر د تولید، مصرف، پانګې، لګښت او عاید د زیاتوالي د بیان لپاره کارول کېږي.

په ورځني ژوند کې ډېر د انسان د خبرو، احساساتو، اړتیاوو، ستونزو، خوښیو او تجربو د بیان یوه عامه وسیله ده. د «ډېر وخت مې ضایع شو»، «ډېر مې خوند وکړ»، «ډېر مې کار وکړ» او «ډېر مې ستړی کړ» جملې د انسان د ورځني ژوند د حالتونو د بیان لپاره کارول کېږي. د ډېر کلمه د ژبې په رواني، طبیعي او انساني بیان کې مهم رول لري.

په پای کې، ډېر د پښتو ژبې هغه پراخ، ژور او څو اړخیز مفهوم دی چې د شمېر، مقدار، احساس، کیفیت، شدت او پراخوالي د بیان لپاره کارول کېږي. د دې کلمې مانا د ژبې د جوړښت، د انسان د فکر، د ټولنې د حالت او د طبیعت د پدیدو په بیان کې مهم ځای لري. ډېر د ژبې د بیان د ځواک یوه مهمه وسیله ده چې د معنا د پیاوړتیا او د مفاهیمو د روښانتیا لپاره کارول کېږي.

## اړوند موضوعات

* پښتو ژبه
* صفت
* کمیت
* ژبپوهنه
* احصایه
* ادب
* متل

## سرچینې

* https://www.britannica.com/topic/quantity
* https://www.britannica.com/science/linguistics
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:ژبپوهنه
* وېشنیزه:پښتو
* وېشنیزه:صفتونه
معده

**معده** د انسان او ډېرو نورو ژووو د حاضمې نظام هغه مهم غړی دی چې د خوړو د ماتولو، نرمولو، ذخیره کولو او د کیمیاوي تجزیې د پیل لپاره ځانګړی جوړښت لري. معده د مرۍ په پای کې موقعیت لري او د بدن د هاضمې د بهیر د دوهم پړاو اصلي مرکز ګڼل کېږي. د معدې دنده یوازې د خوړو ساتل نه دي، بلکې د انزایمونو، تیزابي موادو او عضلاتي حرکتونو په مرسته د خوړو د ماتولو لپاره یو منظم، دقیق او حیاتي سیستم جوړوي.

معده د خپل جوړښت له مخې یو قوي عضلاتي کڅوړه ده چې دننه یې د مخاطي غشا یوه نرمه طبقه شتون لري. دغه غشا د معدې د تیزاب له زیان څخه د بدن ساتنه کوي او د انزایمونو د تولید لپاره ځانګړې حجرې لري. کله چې خواړه د مرۍ له لارې معدې ته رسېږي، د معدې عضلات په منظم ډول حرکت کوي او خواړه ګډوي. په همدې وخت کې د معدې تیزاب چې د هایدروکلوریک اسید په نوم پېژندل کېږي، د خوړو د میکروبونو د له منځه وړلو او د پروټینونو د ماتولو لپاره کار کوي. د معدې انزایمونه لکه پپسین د پروټینونو د کوچنیو برخو په وېشلو کې مهم رول لري.

معده د بدن د دفاعي سیستم یوه برخه هم ده. د معدې تیزاب د ډېرو باکتریاوو او ویروسونو د له منځه وړلو وړتیا لري، او د بدن د داخلي چاپېریال د پاک ساتلو لپاره مهم دی. که د معدې تیزاب کم شي، د هاضمې ستونزې، د میکروبونو زیاتوالی او د خوړو د خراب هضم ستونزې رامنځته کېږي. برعکس، که د معدې تیزاب ډېر شي، د معدې د دیوال التهاب، درد، سوځښت او د زخم رامنځته کېدل ممکن دي.

د معدې فعالیت د نورو غړو سره همغږی دی. کله چې خواړه په معده کې ښه نرم شي، د معدې لاندې برخه په منظم ډول پرانیستل کېږي او خواړه د کوچنۍ کولمه لور ته لېږي. په کوچنۍ کولمه کې د غذایي موادو جذب ترسره کېږي، خو د دې جذب لپاره د معدې د ښه فعالیت اړتیا ده. د معدې هر ډول ګډوډي د ټول هاضمي نظام په فعالیت مستقیم اغېز کوي.

د معدې ناروغۍ د انسان په ورځني ژوند کې ډېرې عامې دي. د ریفلوکس ناروغي چې د معدې تیزاب د مرۍ لور ته پورته کېدل دي، د سوځېدو، درد او د خولې بد خوند لامل کېږي. د معدې زخم د تیزاب د زیاتوالي یا د هیلکوباکتر پیلوري په نوم د باکتریا له امله رامنځته کېږي. د التهاب معده، د خوړو حساسیت، د درملو ناوړه اغېزې، د سګرټ لوګي، د الکولو کارول او د فشار زیاتوالی د معدې د ستونزو مهم عوامل دي.

په پای کې، معده د انسان د بدن هغه حساس، دقیق او حیاتي غړی دی چې د ژوند د دوام لپاره اړین دی. د معدې د عضلاتي حرکتونو، تیزابي موادو، انزایمونو او د نورو غړو د همغږۍ له لارې بدن کولای شي خواړه په انرژۍ بدل کړي، د غذایي موادو د جذب لپاره زمینه برابره کړي او د بدن د ټولو سیستمونو د فعالیت لپاره ځواک برابر کړي. د معدې ساتنه د روغ ژوند لپاره مهمه ده، ځکه د دې غړي هر ډول زیان د بدن په ټولو برخو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* حاضمې نظام
* مرۍ
* کوچنۍ کولمه
* لویه کولمه
* ځیګر
* لبلبو
* صفرا
* ریفلوکس
* معدې زخم

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/stomach
* https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases
* https://www.who.int/health-topics/digestive-system
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:هاضمه
حاضمې نظام

**حاضمې نظام**  د انسان او ډېرو نورو ژووو هغه حیاتي جوړښت دی چې د خوړو د ماتولو، د غذایي موادو د جذبولو، د انرژۍ د تولید، او د بدن د پاتې شونو د ایستلو لپاره کار کوي. د انسان د بدن هره حجره د ژوند د دوام لپاره انرژي ته اړتیا لري، او دا انرژي یوازې هغه وخت ترلاسه کېږي چې خواړه په کوچنیو، قابل جذب موادو بدل شي. د همدې لپاره حاضمه د بدن د ټولو سیستمونو د فعالیت لپاره بنسټیز اهمیت لري.

حاضمې نظام د څو غړو او لارو مجموعه ده چې هره برخه یې ځانګړې دنده لري، خو ټولې برخې په ګډه د یو منظم نظام په توګه کار کوي. د حاضمې بهیر د خوله څخه پیلېږي، ځکه د خولې غاښونه د خوړو د فزیکي ماتولو لپاره کار کوي، او د لاړې انزایمونه د خوړو د کیمیاوي تجزیې لومړنی پړاو ترسره کوي. له خولې وروسته خواړه د ستونی له لارې مرۍ ته رسېږي، او مرۍ د منظم عضلاتي حرکت په وسیله خواړه د معده لور ته لېږي.

معده د حاضمې نظام یوه مهمه برخه ده چې د خوړو د لا تجزیې لپاره تیزابي مایع تولیدوي. د معدې تیزاب او انزایمونه د پروټینونو د ماتولو لپاره کار کوي، او د معدې عضلات د خوړو د ګډولو او نرمولو دنده ترسره کوي. له معدې وروسته خواړه د کوچنۍ کولمه لور ته ځي، چې د غذایي موادو د جذب اصلي مرکز دی. د کوچنۍ کولمې دیوالونه د وړو وړو وړو وړو پوښونو په وسیله پوښل شوي چې د جذب سطحه ډېره پراخه کوي، او د همدې له لارې بدن د پروټینونو، غوړو، کاربوهایډریټونو، ویټامینونو او منرالونو جذب ترسره کوي.

د حاضمې نظام نور غړي لکه ځیګر، لبلبو او صفرا هم د هاضمې په بهیر کې مهم رول لري. ځیګر د صفرا په تولید سره د غوړو د ماتولو لپاره زمینه برابروي، لبلبو د انزایمونو په تولید سره د خوړو د کیمیاوي تجزیې لپاره اړین مواد برابروي، او صفرا د غوړو د کوچنیو برخو په وېشلو کې مرسته کوي. د دې ټولو غړو ګډ فعالیت د بدن د انرژۍ د تولید لپاره حیاتي دی.

له کوچنۍ کولمې وروسته پاتې مواد د لویې کولمې لور ته ځي، چېرې چې اوبه جذبېږي او پاتې مواد ورو ورو کلک کېږي. په پای کې دغه مواد د مقعد له لارې د بدن څخه بهر کېږي. د لویې کولمې د فعالیت ګډوډي د قبض، اسهال، درد او د بدن د اوبو د کمښت لامل کېږي.

د حاضمې نظام د ناروغیو اغېزې د بدن په ټولو برخو ښکاره کېږي. د معدې زخم، ریفلوکس، التهاب کولمه، هپاتیت، پانکریټایټس، د خوړو حساسیت، د باکتریايي انتاناتو او د ویروسي ناروغیو اغېزې د حاضمې نظام د کمزورتیا لامل کېږي. د حاضمې ستونزې د انرژۍ کمښت، د وزن بدلون، د بدن د دفاعي سیستم کمزورتیا او د ژوند د کیفیت ټیټوالي سبب کېږي.

په پای کې، حاضمې نظام د انسان د بدن هغه منظم، دقیق او څو اړخیز جوړښت دی چې د ژوند د دوام لپاره اړین دی. د دې نظام هره برخه د داسې همغږۍ په حالت کې کار کوي چې انسان وکولای شي خواړه په انرژۍ بدل کړي، د بدن اړتیاوې پوره کړي، او د ژوند د ټولو فعالیتونو لپاره ځواک ترلاسه کړي. د حاضمې نظام ساتنه د روغ ژوند لپاره بنسټیز اهمیت لري، ځکه د دې نظام هر ډول زیان د بدن په ټولو برخو مستقیم اغېز کوي.

## اړوند موضوعات

* معده
* کوچنۍ کولمه
* لویه کولمه
* ځیګر
* لبلبو
* صفرا
* مرۍ
* ستونی
* تنفسي نظام
* هاضمه

## سرچینې

* https://www.britannica.com/science/digestive-system
* https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases
* https://www.who.int/health-topics/digestive-system
* https://ps.wikipedia.org/wiki/پښتو_ويکيپېډيا

## وېشنیزه

* وېشنیزه:بیولوژي
* وېشنیزه:انسان بدن
* وېشنیزه:هاضمه