فنا کېدنه

**فنا کېدنه** له د ژواک چاپېریال له ټولنو څخه د حیواناتو د نفوس یا نوعو په نړیواله، سیمه ییزه یا حیاتي کچه انقراض  یا نشت کېدل دي. د انسانانو د نفوس ودې د کرنیزو حاصلاتو د راټولولو اړوندو پرمختګونو سره په ګډه له چاپېریال څخه د پیاوړې او اغېزمنې ګټې اخیستنې زمینه برابره کړې ده. یاد شرایط د دې لامل شوي دي چې لوی فقاریه (د ملا تیر لرونکي) حیوانات د خپل ژواک چاپېریال له ټولنو څخه ووځي او په اصطلاح داسې څه رامنځته کړي چې "تش ځنګل" بلل کېږي. فنا له انقراض سره توپیر لري؛ فنا د نوعو ورکېدل او همداراز د پرېمانۍ زوال دواړه شاملوي. د فنا اغېزې د لومړي ځل لپاره  په ۱۹۸۸ز کال کې د برازیل په کامپیناس پوهنتون کې د نویو استوایي ځنګلونو تر عنوان لاندې د نباتاتو-حیواناتو تر منځ د تعامل په یو سمپوزیم کې بیان شوې. له هغه څخه راوروسته دغه  اصطلاح په تحفظي بیولوژۍ کې د یوې نړیوالې ښکارندې په توګه په پراخه بڼه کارول کېږي.

داسې اټکل شوې ده چې د وحشي ځناورو له ٪۵۰ څخه زیات نفوس په وروستیو ۴۰ کلونو کې له منځه تللی دی. په ۲۰۱۶ز کال کې، دا اټکل شوی و چې په ۲۰۲۰ز کال کې به د وحش د نړۍ ٪۶۸ نفوس له منځه ځي. په سویلي امریکا کې، باورونه داسې دي چې دا له منځه تلنه به هلته ۷۰ سلنه وي. د ۲۰۲۱ز کال یوې مطالعې دا موندلې ده چې د ځمکې د سیارې له کنګلونو څخه د خلاصې برخې یواځې د ٪۳ په شاوخوا کې په چاپېریالي او د ځناورو د استوګنې په لحاظ داسې سالمه پاتې شوې ده چې د ځايي ژوو د نوعو روغ جمیعتونه پکې مېشت دي او د انسانانو پلونه هلته نه دي ورغلي.

د ۲۰۱۷ز کال په نومبر کې، په ټوله نړۍ کې ۱۵۰۰۰ ساینس پوهانو د انسانیت پر وړاندې یو دویم خبرداري (warning to humanity) صادر کړ، په کوم کې چې دوی د نورو موضوعاتو تر څنګ د داسې پالیسیو د جوړولو او پلي کولو غوښتنه وکړه چې "فنا کېدل، دغیر قانوني ښکار کړکېچ، او ناوړه ګټه اخیستنه ورسره په څنګ کې د تر تهدید لاندې نوعو تجارت " د ودرول شي.

## عوامل
په لوړه پیمانه د ژوو ښکار،  له هغوی څخه ګټه اخیستنه، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ملا د تیر لرونکو ژوو تر خطر لاندې نوعې ګواښي. د ښکار اړوند ملا تیر لرونکي ژوي د استوايي ځنګلونو او دښتي سیمو له ارزښتناکو محصولاتو څخه شمېرل کېږي. د برازیل په امازون ځنګله کې هر کال ۲۳ میلیونه د ملا تیر لرونکي ژوي وژل کېږي؛ د لویو تنو لرونکي پرایمیټان، ټاپیران، د سپینو شونډو لرونکي سرکوز ډوله ګرازان، لوی ارماډيلوس، او کیشپان هغه حیوانات دي چې له ګټې اخیستنې سره ډېر زیات حساس دي. له حد نه زیات ښکار یې  ښایي د یادو نوعو سیمه ییز نفوس له نیم څخه زیات را کم کړي، او همدارنګه د نفوس کثافت هم راټيټ کړي. د یادو ژویو هغه جمیعتونه چې له کلیو سره نږدې اوسېږي د کمېدو له خطر سره په د پام وړ توګه مخامخ دي. د سیمه ییزو ښکار کېدونکو نوعو پریماني، د اړوندو سیمه ییزو مېشتېدنو لکه د کلیو په ډېروالي سره  زوال مومي.

ښکار او غیر قانوني ښکار ښایي په ځینو نوعو کې د سیمه ییزو جمیعتونو د راټیټېدو یا هم د انقراض لامل شي. زیاتره اغېزمنې شوې نوعې د بېلابېلو سرچینو له خوا تر فشار لاندې دي، حال دا چې علمي ټولنه لا هم د دغو تعاملاتو له پیچلتوب او د هغوی د غبرګون د دریڅو په اړه مطمئنه نه ده. په پانامه کې یوې ځانګړې مطالعې د غیر قانوني ښکار د زیاتوالي او له ۱۱ څخه د نهو مطالعه شویو نوعو د پرېمانۍ تر منځ یوه غیر مستقیمه اړیکه موندلې ده. سربېره پر دې، د ترجېحي ښکار نوعو په لویه پیمانه کمښتونه تجربه کړي دي او د پرېمانۍ په دوران کې یې د نوعو په جګه کچه توپیرونه درلودل.

### د ژوو د استوګنځایونو تخریب او په ټوټو وېشل کېدل
د انسانانو د نفوس د ودې په پایله کې د ځمکې په کارولو کې بدلونونه راځي، کوم چې د طبیعي استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو، بدلېدو او تخریبېدو سبب کېدی شي. لوی تي لرونکي ژوي زیاتره وخت د کوچینیو ژویو په پرتله ډېر د زیانمنېدو وړ دي ځکه چې دوی د اوسېدو لپاره لویو سیمو ته اړتیا لري، او له همدې کبله د ځنګلونو د له منځه تللو له  اغېزو څخه له ځورېدو سره ډېر مخ دي. د لویو تنو لرونکې نوعې لکه فیلان، کرکدن، لوی پرایميټان، ټاپیران، او سرکوز ډوله ګرازان  لومړني ژوي دي چې په ټوټه شوو ورښتي ځنګلونو کې ورک شوي دي.

له امازوني اکوادور څخه یوې ځانګړې مطالعې د نفتو د دوو سړکونو د مدیریت کړنلارې او په ګاونډ کې یې د وحش د نړۍ ټولنې تر تحلیل لاندې ونیوې. د ازاد لاسرسي سرک داسې ځنګلونه درلودل چې صاف شوي او ټوټه ټوټه شوي وو او بل هغه یې د لاسرسي کنترول پلی کاوه. د لومړني سرک په اوږدو کې ډېرې لږې نوعې موجودو وې چې د کثافت له نظره په اټکلي ډول د دویمې سیمې پرتله یې نږدې ٪۸۰ ټیټوالی درلود. دغه موندنه د دې وړاندیز کوي چې مزاحمتونو د ځمکو د ټوټو تر منځ د اړوندو سیمه ییزو ژویو لېوالتیا او وړتیا اغېزمنه کړې ده.

د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل د جمیعتونو کچه راټیټوي په داسې حال کې چې د پاتې استوګنځایونو د کوچینوالي په صورت کې د انقراض خطر زیاتوي. چېرې چې ناټوټه شوې ځمکه ډېره وي، د ډېرو بېلابېلو نوعو لپاره زیات شمېر استوګنځي موجود وي. د ځمکې یوه لویه ټوټه هم په دې معنا ده چې نوموړې د ژوند کولو له لویو سیمو سره زیات شمېر نوعو ته ځای ورکولی شي. په هر ترتیب، کله چې د ځمکې د ټوټې اندازه راټیټېږي، د جلا جلا استوګنیزو ټوټو شمېر ورسره ډېرېږي، کومې چې کیدای شي د سیمه ییزو اوسېدونکو ژوو څخه تشې شي. که دا حالت دوام مومي نو په اړونده سیمه کې ښایي نوعې له انقراض سره مخ شي.

په امازون کې د ځنګلونو د له منځه وړلو په اړه یوې څېړنې د استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو دوو نمونو ته کتنه کړې ده: لومړی د کب هډوکي د کوچینیو ځانګړتیاوو سره او دویمه  یې یوه بې نومه د لویو ځانګړتیاوو نمونه وه. د لویو ځانګړتیاوو لرونکې نمونې د کب له هډوکي څخه کمې ټوټې درلودي. د نوموړې څېړنې پایلو د دې وړانديز کړی دی چې د کب د هډوکي په نمونه کې  د ټوټه کېدو لوړې کچې، د نوعو له لاسه ورکولو ته لاره هواره کړې ده او د لویو ملاتیر لرونکو تنوع یې کمه کړې ده. انساني اغېزې لکه د ځنګلونو ټوټه کول، ښایې د چاپېریالي پروسو د له لاسه ورکولو له کبله په لویو ساحو کې د استوګنيزې تنوع د ساتلو او د اېکوسېستم فعالیت د وړتیا له لاسه ورکولو لامل شي. دا په خپل وار سره کیدی شي په چاپېریالونو کې د بدلونونو لامل شي او تکاملي پروسې منحرفې کړي.

په شمالي امریکا کې، د وحشي مرغانو نفوس له ۱۹۷۰ز کال راهیسې ٪۲۹ یا شاوخوا ۳ میلیارده راټیټ شوی دی، چې تر ډېره د انساني عواملو له کبله لکه د انسانانو له خوا د کارونې له امله د استوګنځایونو له لاسه ورکول، د نفوس د را ښکته کېدو یواځینی عامل دي او په څنګ کې یې نور عوامل په پراخه کچه  نیونیکوتینوید (neonicotinoid) حشره وژونکي کارول او د اهلي پیشو ګانو زیاتېدل دي چې بهر ګرځېدو ته پرېښودل شوې دي.

### یرغل کوونکې نوعې
انساني اغېزې لکه، استعمار او کرنه، د دې لامل شوي دي چې نوعې د اوسېدو له خپلو اصلي سیمو څخه بهر خپرې شي. د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل هم د استوګنځایونو د کمېدو او سرچینو د شتون څخه ور هاخوا په ځایي نوعو باندې پراخې اغېزې لري؛ یادې اغېزې سیمې د پردیو یرغلونو پر وړاندې زیان منونکې کوي او همدارنګه د استوګنځایونو د بدلېدو سبب کېږي چې په دې ډول اصلي ځايي نوعې نورې ژوندۍ نشي پاتې کېدای.  

د حیواناتو په هغو نشت شویو نوعو کې چې د انقراض لامل یې معلوم دی، له ٪۵۰ څخه زیاتې یې د یرغل کوونکو نوعو له خوا اغېزمنې شوې دي. د حیواناتو د منقرضو شویو نوعو د ٪۲۰ لپاره د انقراض یواځینی لامل یرغل کوونکې نوعې دي. یرغل کوونکې نوعې د تي لرونکو لپاره د انقراض دویم تر ټولو مهم لامل ګڼل کېږي.

## نړیوالې نمونې
استوایي سیمې د فنا کېدو له اړخه تر ټولو په ژوره بڼه اغېزمنېدونکې سیمې دي. دغه سیمې چې د برازیل امازون،  د مرکزي افریقا د کانګو حوزه او اندونیزیا شاملوي، له حد نه د زیاتې ګټې اخیستنې او د استوګنځایونو د له منځه تللو تر ټولو جګ میزانونه تجربه کوي. په هر حال، مشخص لاملونه یې بېلابېل دي، او هغه سیمې چې تر خطر لاندې یوه ډله پکې وي (لکه مرغان) حتمي نه ده چې د تي لرونکو، حشراتو یا ذوحیاتینو په شان نورې تر خطر لاندې ډلې هم ولري.

د برازیل په امازون کې د ځنګلونو له منځه وړنه د ژوو استوګنځایونو او بې حده کارونې لامل کېږي. د امازون په ورښتي ځنګل کې د دودیزو ښکاري تخنیکونو پر ځای د عصري وسلو لکه ساچمه یي ټوپکو په ځایناستېدو سره د ښکار فشار زیات شوی دی. د کانونو د استخراج او د لرګیو د سوداګرۍ په موخه سړکونه د ځنګلونو طبیعي منظرې په ټوټو وېشي او ښکارځنو ته زمینه برابري تر څو هغو ځنګلي ساحو ته ننوځي کومو ته یې چې له مخکې لاسرسی نه درلود (د انسانانو له خوا لمس شوې نه وې). په افریقا کې د وحشي ژویو د غوښې سوداګري د سیمه ییزو ځناورو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې لامل شوې ده. اندونېزیا د نړۍ په کچه د ژویو تر ټولو ډېرې تر خطر لاندې نوعې لري. د وحشي ژویو نړیواله سوداګري، همدارنګه د هغې په څنګ کې په پراخه بڼه د لرګیو کاروبار، د کانونو استخراج او زراعتي پروسې د زیات شمېر نوعو د زوال او انقراض لامل کېږي.

## سرچينې