د ګوتې نښه

د ګوتې نښه هغه اثر دی چې د انسان د ګوتې د وروستي مفصل له اصطکاکي ګونځو څخه پاتې کېږي. د جُرم له یوې صحنې څخه د ګوتو قسمي نښو بیاموندنه د عدلي طب یو مهم مېتود دی. پر ګوته باندې شته رطوبت او غوړ د ښیښې یا فلز پر سطحو باندې د ګوتې نښې رامنځ‌ته کوي. د کاغذ په څېر اوارې سطحې ته د پوستکي پرمخ له اصطکاکي ګونځو څخه د رنګ یا نورو موادو د انتقالولو له‌لارې، په ارادي توګه، د ګوتې بشپړې نښې ترلاسه کېدلای شي. په ټولیز ډول، د ګوتې ثبت شوې نښې د ګوتو او غټې ګوتې د وروستي مفصل د قشر آثار دي، که څه هم د ګوتې لګولو کارتونه، په ځانګړې توګه، د ګوتو د لاندېنۍ مفصلي ځینو برخو نښې هم ثبتوي.

د انسان د ګوتو نښې دقیقې، تقریباً ځانګړډوله، بدلول یې ستونزمن او د یوه وګړي د ژوند په اوږدو کې تلپاتې دي او د انسان د پېژندګلوي لپاره د اوږدمهالو نښو په توګه یې کارَونه مناسبه ګڼل کېږي. د ګوتو نښې کېدای شي د پولیس یا نورو باصلاحیته کسانو له‌خوا د هغو وګړو پېژندنې لپاره وکارول شي چې غواړي خپله پېژندګلوي پټه وساتي، یا کېدای شي د هغو وګړو په پېژندنه کې ورڅخه ګټه واخېستل شي چې رنځوره یا مړه دي (د بېلګې په توګه: د یوه طبیعي ناروین په پایله کې) او خپل ځان پېژندلای نه‌شي.

د شواهدو په توګه د ګوتو د نښو کارَونه د پوهانو، قضاتو او رسنیو له‌خوا ننګول شوې ده. د ټکو شمېرلو مېتودونو لپاره هېڅ ډول منظم معیارونه شتون نه‌لري او پوهان استدلال کوي چې د ګوتې نښو په مطابقت ورکولو کې د تېروتنو کچه لا په بشپړه توګه مطالعه شوې نه‌ده او د ګوتې نښې اړوند شواهد هېڅ ډول باوري احصائیوي بنسټ نه‌لري. ځینې څېړنې ترسره شوې دي چې ایا کارپوهان، پرته له‌دې چې د قراینو په څېر په اضافي معلوماتو تېرووځي، د ګوتو په نښو کې د ځانګړنې پر معلوماتو باندې، په عیني ډول، تمرکز کولای شي او که نه.

## بیولوجيکي اړخ
د ګوتې نښه هغه اثر دی چې د انسان د ګوتې له اصطکاکي ګونځو څخه پر سطحو باندې پاتې کېږي. د ګوتو دوو نښو سره سمون ورکول د بایومټریک خورا کارېدونکو باوري تخنیکونو له جملې څخه دی. د ګوتو نښو په سمون ورکولو کې یوازې د نښې څرګندې ځانګړنې په پام کې نیول کېږي.

اصطکاکي ګونځي د پښو او لاسو پر ګوتو، د لاس پر خپړه او د پښې پر تل باندې د پوستکي د باندنۍ برخې (اپیدرمس یا بشروي نسجونه) راوتلې برخې دي، چې د اصطکاکي ګونځو لرونکو پوستکي له یوه یا څو واحده ګونځو څخه رامنځ‌ته شوي. دغو ګونځو ته ځینې وخت «اپیدرمسي څوکې» هم وایي، چې د درمس «درمي پاپیلا» او د اپي‌درمس د پاپیلایې دننیو دندانو (شبکو) ترمنځ د پیوستون لاندېني کرښې له‌امله رامنځ‌ته کېږي. دغه اپي‌درمي ګونځې رامنځ‌ته شوي اهتزازونه او لړزېدنې غښتلې کوي؛ د بېلګې په توګه: کله چې د ګوتو څوکې پر یوې زیږې سطحې باندې وخوځول شي، د حساس نسج د درک کولو اړوند حسي عصبي رشتو ته سیګنالونه لا ښه لېږدوي. دغه ګونځې کېدای شي د زیږو سطحو په لاس نیولو کې مرسته وکړي او همدا راز په نمجنو حالتونو کې سطحې لا ښې لمس شي.

## جنتیکي اړخ
په علمي ټولنه کې ټول په یوه خوله، پر دې باور دي چې د ګوتو د څوکو درماتوګلیفي نمونې ارثي دي. ښودل شوې ده چې د مونوزایګوتي غبرګوني د ګوتو د نښو نمونې تر ډېره سره ورته دي، په داسې حال کې چې په دای‌زایګوتي غبرګوني کې بیا دغه ورته ډېر لږ تر سترګو کېږي. د ۱۲ درماتوګلیفي ځانګړنو لپاره د وراثت خورا وړتیا پېژندل شوې ده. د درماتوګلیفي صفت د وراثت د اوسنیو موډلونو له‌مخې ښودل شوې ده چې ارثي صفتونه، د مندل له قوانینو سره سم، د اضافي یا غالب اصلي جېنونو له اضافي اغېزو سره یوځای انتقالېږي.

په داسې حال کې چې جېنونه د نمونو او د هغو د ډولونو ټولیزې ځانګړنې ټاکي، د چاپېریالي لاملونو د شتون له‌امله د ګوتې په هره نښه کې کوچني توپیرونه تر سترګو کېږي. سره له‌دې، د ګوتو د نښو پر نمونو باندې د جنتیکي او چاپېریالي لاملونو نسبي اغېزښندنې په ټولیزه توګه ناڅرګندې دي. د یوې ترسره شوې مطالعې له‌مخې، د ټولیزې تنوع کابو ۵ سلنه د کوچنیو چاپېریالي اغېزو له‌امله ده، که څه هم په دغې مطالعه کې د ګونځو ټولیز شمېر د یوه معیار په توګه کارول شوی دی. د ګوتو د ګونځو جوړښتي میکانیزمونو په هکله د وړاندیز شویو څوګونو موډلونو پر بنسټ، دغه میکانیزمونه د ګوتو په نښو کې د پراخې تنوع د رامنځ‌ته کېدو لامل ګرځي. په یوه موډل کې ښودل شوې ده چې د یوه جنین د یوه اپیدرمس د قاعده‌یي حجرو په قشر کې یو بې‌ثباته تعادل د اپیدرمي ګونځو د رامنځ‌ته کولو دنده لري. سربېره پر دې، کېدای شي د وینې رګونه او عصبي رشتې هم د ګونځو د بڼو په جوړښت کې مهم رول ولوبوي. بل موډل کې بیا ښودل شوې ده چې، د رحم دننه د هرې ګوتې (چې د ودې په حال کې ده) پر چاپېره په امنیوتیکې مایع کې د بدلونونو له‌امله د ګوتو د نښو اړوند حجرې په جلا کوچنیو چاپېریالونو کې وده کوي. د یوه شخص لپاره، دغه بېلابېل لاملونه جلا اغېزې پرېږدي او سربېره پر دې چې د ګوتو د دوو نښو له ورته‌والي څخه مخنیوی کوي، د ورته نمونو د ساتنې لامل هم ګرځي.

د یادونې وړ ده چې د ګوتو د نښو وراثت ټاکل، د فینوټایپونو د زښتې زیاتې تنوع له‌امله ستونزمن شوي دي. د یوې ځانګړې نمونې ډلبندي په ذهني ډول ترسره کېږي (د کمیتي اندازه کولو لپاره د خورا مناسبې ځانګړنې په هکله د عمومي توافق نه‌شتون)، چې په‌دې توګه د درماتوګلیفي نمونو شننه او څېړنه لا پېچلې کېږي. د ګوتو بېلابېلو نښو د نمونو لپاره د وراثت څوګوني حالتونه وړاندیز او څېړل شوي دي. د وړاندې شویو نظریو له‌مخې، د ګوتو د نښو د ګونځو مجموعي شمېر (چې تر ډېره د ګوتو نښو د نمونو د اندازې معلومولو معیار په توګه کارول کېږي) د وراثت څوجېني حالت لري او د څوګونو اضافي جېنونو تر اغېزې لاندې راغلی دی. سره له‌دې، دغه فرضیه د بلې څېړنې له‌خوا ننګول شوې ده؛ دغه څېړنه ښیي چې د هر شخص پر ګوتو باندې د ګونځو شمېر، په جنتیکي توګه، نورو ځانګړنو پورې تړلی نه‌دی او د نمونو پر جوړښت باندې د اغېزښندونکو اضافي جېنونو د شتون په هکله موثق شواهد نه‌شته. د ګوتو نښې د نمونې وراثت بل حالت ښیي چې پر غټې ګوتې او نورو ګوتو باندې قوس‌ډوله نمونه د یوه اتوزومي غالب صفت په توګه په میراث اخېستل کېږي. د قوس‌ډوله نمونې په هکله د لا زیاتو څېړنو له‌مخې، یو اصلي جېن یا څولاملي وراثت دنده لري ترڅو دغه قوس‌ډوله نمونې په میراث واخېستل شي. د څرخېدونکې نمونې د رامنځ‌ته کېدو په هکله یو جلا موډل کې ښودل شوې ده چې یو جېن یا سره تړلو جېنونو یوه ټولګه د خپلې د میراث پاتې کېدنې لامل ګرځي. سربېره پر دې، داسې برېښي چې څرخېدونکې نمونه دې ګڼې متقارنه وي، ځکه چې د یوه ټاکلي شخص د لسو ګوتو ترمنځ د نمونې توزېع، په ښکاره توګه، تصادفي دی. په ټولیز ډول، د کیڼ او ښي لاس د ګوتو نښو د نمونو پرتله د ګوتو نښو پر نمونو باندې د جېنونو په اغېزه کې د تقارن نه‌شتون ښیي، که څه هم دغه څېړنه لا زیاتې شننې ته اړتیا لري.

## تاریخ

### لرغونی پېر او منځنۍ پېړۍ
د ګوتو نښې پر لرغونو خاورینو لوحو، مُهرونو او خاورینو لوښو موندل شوې دي. همدا راز د مصریانو د مقبرو پر دېوالونو او د مینوي، یوناني او چینایي پر خاروینو لوښو باندې یې هم نښې موندل شوې دي. په لرغوني چین کې، اداري چارواکو دولتي اسناد د خپلو ګوتو نښو په واسطه تصدیقول. کابو ۲۰۰ م‌ز کلونو کې، په بابل کې، لیکل‌شوي تړونونه د ګوتو لګولو له‌لارې لاسلیک کېدل. د «GigaMesh Software Framework» په کارولو سره، د میخي لیک د لوحو د درې‌بُعدي سکن کولو له‌لارې د ګوتو نښې رااېستل کېږي.

په چین کې د ورېښمو او کاغذ له پیدایښت سره سم، د یوه حقوقي تړون دواړو لورو پر سند باندې خپلې ګوتې لګولې. له ۸۵۱ز کال څخه څه موده مخکې، یو عرب سوداګر شاهد ؤ چې چینایي سوداګران د ګوتو نښو لګولو له‌لارې پورونه تصدیقول.

## سرچينې