open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د فکر وزن

**د فکر وزن** یو فلسفي، رواني او ټولنيز مفهوم دی چې د انسان د فکري ځواک، شعوري درک او منطقي ثبات څرګندونه کوي. دا اصطلاح د دې لپاره کارېږي چې وښيي یو نظر یا اند څومره د عقل، منطق او تجربې له مخې د منلو وړ دی. په علمي ډګر کې د فکر وزن د حقایقو د سپړلو او د نظریاتو د ارزښت معلومولو یو بنسټیز تله ګڼل کېږي.

## فلسفي لیدلوری
په فلسفه کې، د فکر وزن د نظریاتو د ارزونې اصلي معیار ګڼل کېږي. یو فکر هغه وخت دروند بلل کېږي چې د دلیل، شواهدو او وجدان پر بنسټ ولاړ وي. فیلسوفانو لکه ارسطو او کانټ استدلال کړی چې د فکر ارزښت د هغې د منطق په جوړښت او د اخلاقي موخو په وضاحت پورې تړاو لري. د فکر سپکوالی هغه وخت څرګندېږي چې یو نظر یوازې د احساس، تقلید یا تعصب پر بنسټ رامنځته شي او د عقل له تله تېر نه شي.

## رواني اړخ
له رواني پلوه، د فکر وزن د مغزي فعالیتونو له همغږۍ او ژورتیا سره مستقیمه اړیکه لري. عصري څېړنې ښيي چې ژور تمرکز او تحلیلي تفکر د دماغ د ارتباطي شبکو فعالیت پیاوړی کوي، چې دا چاره د انسان د حافظې، پرېکړې او خلاقیت په کیفیت ډېر مثبت اغېز شیندي. په روان‌شناسۍ کې، دا مفهوم کله کله د ذهني هوښیارتیا یا فکري وضاحت په نوم هم تشریح کېږي چې د وګړي د رواني ثبات نښه ده.

## ټولنیز او فرهنګي لید
په ټولنه کې د یو انسان د خبرو او نظریاتو اغېز د هغه د فکر له وزن سره تړلی وي. هغه کسان چې د علم، تجربې او رښتینولۍ پر بنسټ خبرې کوي، په اسانۍ سره د خلکو باور ترلاسه کولی شي. د ټولنیزو اړیکو او مشرتابه په برخه کې د فکر وزن د باور د جوړېدو او د نظر د منلو لپاره کلیدي رول لوبوي؛ ځکه چې بې‌وزنه فکرونه ډېر ژر خپله اغېزه له لاسه ورکوي او د ټولنې له خوا ردېږي.

## اخلاقي مسوولیت
په اخلاقو کې د فکر وزن د مسوولیت د احساس یوه برخه ده. هر انسان مکلف دی چې خپل فکر او نظر د نورو د حقونو، درناوي او ټولنیز خير له زاویې وارزوي. یو بې‌پایه یا زیان‌رسوونکی فکر که په عمل بدل شي، د اخلاقي مسوولیت له نظره سپک ګڼل کېږي. له همدې امله، د فکر وزن د انسان په اخلاقي شخصیت کې د پخوالي او تدبیر استازیتوب کوي.

## په معاصرو بحثونو کې
په معاصره فلسفه، تعلیم او رسنیو کې د فکر وزن مفهوم د فکري تنوع او د مالوماتو د کیفیت د ارزونې لپاره کارول کېږي. د ډیجیټلي دور په معلوماتي ګډوډۍ کې، چې د ناسمې خبرتیا کچه پکې لوړه ده، د فکر وزن د حقیقي او ناحقیقي مالوماتو د توپیر کولو تر ټولو غوره وسیله ګرځېدلې ده. له همدې امله، په روزنیزو نظامونو کې هڅه کېږي چې د زده‌کوونکو د فکر وزن پیاوړی شي ترڅو په راتلونکي کې له ننګونو سره په منطقي ډول مخامخ شي.

## سرچینې
* Aristotle, *Nicomachean Ethics*.
* Immanuel Kant, *Critique of Pure Reason*.
* Daniel Kahneman, *Thinking, Fast and Slow*.
* Lisa Feldman Barrett, *How Emotions Are Made*.
* Michael Polanyi, *Personal Knowledge*.

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:روانپوهنه
وېشنيزه:ټولنپوهنه
ډوټونبوري

**دوټونبوري** ولسوالۍ د جاپان په اوساکا کې یوه ولسوالۍ ده.
دا سیمه چې (په جاپاني:*道頓堀*) د اوساکا د اصلي سیاحتي او شپې ژوند سیمو څخه یوه په توګه پیژندل کیږي، د دتونبوري کانال په اوږدو کې د دتونبوري باشي پل څخه د ښار د چوو وارډ د نامبا ولسوالۍ کې د نیپونباشي پل پورې تیریږي.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:جاپان
د شعور فلسفه

**د شعور فلسفه** د فلسفې یوه څانګه ده چې د شعور، ذهني پېښو، ذهني دندو، ذهني ځانګړتیاوو او د هغوی او فزیکي بدن (په ځانګړې توګه د مغزو) ترمنځ اړیکه څېړي. دا بحث د معاصرې فلسفې له خورا پېچلو برخو څخه ګڼل کېږي چې د انسان د وجود ماهیت او د عقل ریښې لټوي.

## د ذهن او بدن اړیکه
د ذهن او بدن ترمنځ اړیکه (Mind-body problem) د دې څانګې مرکزي پوښتنه ده. رېني ډیکارټ په دې باور و چې ذهن او بدن دوه جلا حقیقتونه دي (Dualism)، خو ډېری معاصر فیلسوفان او ساینس پوهان په دې باور دي چې ذهني فعالیتونه په بشپړ ډول د مغزو له فزیکي او کیمیاوي پروسو څخه سرچینه اخلي (Physicalism). دا بحث مرسته کوي چې موږ پوه شو، ایا فکر یو مادي فعالیت دی او که یو معنوي حقیقت؟

## شعور او ادراک
شعور د یو انسان د بیدارۍ، پوهې او د ځان او چاپېریال په اړه د پوهاوي حالت ته ویل کېږي. په دې برخه کې فیلسوفان هڅه کوي چې د "کوالیا" (Qualia) یا د شخصي تجربو ماهیت روښانه کړي؛ لکه دا چې د یو رنګ لیدل یا د درد احساس کول په حقیقت کې د انسان په شعور کې څنګه رامنځته کېږي. دا پوښتنه چې "شعور څنګه له مادې څخه رامنځته کېږي؟" د شعور د سختې ستونزې (Hard problem of consciousness) په نوم پېژندل کېږي.

## مصنوعي ځيرکتیا او شعور
د معاصرې ټیکنالوژۍ په پراختیا سره، د شعور فلسفه دا پوښتنه هم مطرح کوي چې ایا ماشینونه او مصنوعي ځیرکتیا کولی شي رښتینی شعور ولري؟ دا بحث نه یوازې تخنیکي، بلکې اخلاقي ابعاد هم لري چې ایا یو پروګرام شوی ذهن کولی شي د انسان په څېر د پرېکړې او احساس واک ولري که نه.

## د مطالعې اهمیت
د شعور فلسفه نه یوازې په نظري ډګر کې، بلکې په روانپوهنه، طب، او د مصنوعي ځیرکتیا په علومو کې هم ډېر اهمیت لري. د دې فلسفې له لارې موږ کولی شو د رواني ناروغیو په مانا او د انساني اخلاقو په بنسټونو ښه پوه شو.

## سرچینې

* Chalmers, David, *The Conscious Mind*.
* Dennett, Daniel, *Consciousness Explained*.
* Descartes, René, *Meditations on First Philosophy*.
* Kim, Jaegwon, *Philosophy of Mind*.
نمبا

**نمبا** (په جاپاني:*難波*) د جاپان د اوساکا په چوو او نانیوا وارډونو کې یوه ولسوالۍ ده.
دا د اوساکا د مینامي سیمې مرکز ګڼل کیږي. نوم یې د نانیوا له یو ډول څخه راغلی، چې د اوساکا پخوانی نوم و.

وېشنيزه:جاپان
ټولنیز تړوند

**ټولنيز تړون** په سياسي فلسفه کې يو داسې مفهوم دی چې د افرادو او دولت ترمنځ د اړيکو مشروعيت او بنسټ څېړي. دا نظریه وړاندیز کوي چې وګړي په خپله خوښه د خپلو ځینو ازادیو څخه تېرېږي او دولت ته واک ورکوي، ترڅو په بدل کې یې دولت د هغوی د پاتې حقونو، امنیت او ټولنیز نظم ساتنه وکړي.

## تاريخي مخينه
د ټولنيز تړون ريښې په لرغوني يونان کې ليدل کېږي، خو په عصري بڼه دا بحث په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې د دريو لويو فیلسوفانو؛ توماس هوبز، جان لاک او ژان ژاک روسو له خوا وړاندې شو. هوبز په دې باور و چې د ګډوډۍ د مخنیوي لپاره یو پیاوړی دولت اړین دی، په داسې حال کې چې جان لاک د وګړو پر طبیعي حقونو (ژوند، ازادي او ملکیت) باندې ټینګار کاوه.

## د روسو ليدلوری
ژان ژاک روسو په خپله مشهوره اثر «ټولنيز تړون» کې استدلال کوي چې رښتینی واک د ولس په لاس کې دی. هغه وايي چې وګړي باید د «عمومي ارادې» تابع وي، ترڅو یوه عادلانه ټولنه رامنځته شي. د روسو له نظره، ټولنیز تړون د دې لپاره نه دی چې وګړي مریان شي، بلکې د دې لپاره دی چې هغوی د قانون تر سیوري لاندې رښتینې ازادي تجربه کړي.

## په معاصر سياست کې ارزښت
نن ورځ د ټولنيز تړون مفهوم د دموکراسۍ او د بشر د حقونو یو له بنسټیزو ستنو څخه ګڼل کېږي. د نړۍ ډېری اساسي قوانین په حقیقت کې د ټولنیز تړون لیکلې بڼه ده چې د حاکمانو او محکومانو ترمنځ حقوقي او اخلاقي پولې ټاکي. دا تړون هغه وخت ماتېږي کله چې دولت د وګړو د هوساینې او امنیت په تامین کې پاتې راشي.

## سرچینې
* Hobbes, Thomas, *Leviathan*.
* Locke, John, *Two Treatises of Government*.
* Rousseau, Jean-Jacques, *The Social Contract*.
* Rawls, John, *A Theory of Justice*.

وېشنيزه:سياسي فلسفه
وېشنيزه:حقوق
وېشنيزه:ټولنپوهنه
زینګین

**زینګین** د موسقۍ او سندرو ښار :

* د سندرو او موسقۍ ، غږ او شوق  دې دې ښار ملي او انساني هویت بلل کېږي.

ځای/پته:

* Singen (Hohentwiel) ، د باډن ورټیمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یو ښار
* Singen (Remchingen)  د باډن ورټیمبرګ ایالت د ریمچینګن انزکرایس ښاروالۍ اړوند ښار
* Singen (Stadtilm) ،  د تیورنګین ایالت د ښاروالۍ یو ښار

**دا هم کتلی شئ:**

* د زینګین د ریل تمځای ( بانوف)
شمايل ندوي

**شمايل ندوي** په (،) يو  هندي اسلامي عالم، مفتي او ليکوال دی چې د ۱۹۹۸زېږديز کال د جون په ۷مه نېټه زېږېدلی دی.
هغه د **مفتي شمائل ندوي** او **شمائل احمد عبدالله ندوي** په نوم هم پېژندل کېږي.
د ۲۰۲۵ ز کال په وروستيو کې هغه د نوي ډيلي اساسي قانون کلب کې د هندي ليکوال، شاعر، سندرساز ، روڼ اندي جاوېد اختر سره د **ايا خدای شته؟ **تر سرليک لاندې علمي شننه او بحث وکړ، چې په خوالو رسنيو کې ډېره زياته خپره شوه او د نوموړي د شهرت رابرسېرېدو لامل وگرځېد.

## لومړنی ژوند او زده کړې
شمايل ندوي د ۱۹۹۸زېږديز کال د جون په ۷مه نېټه د هند د جمو او کشمير په سرينيگر سيمه کې زېږېدلی او په کلکته کې رالوی شوی دی چې خپلې لومړنۍ زده کړې يې په کلکته کې ترسره کړې دي، د هغه مور د سرينگر او پلار د کلکتې څخه دي.

د رسمي زده کړو ترڅنگ هغه په ځوانۍ کې قران کريم حفظ کړ. د هغه لومړنۍ ديني زده کړې په خپل کور کې د ابتدا‌ء عالم ندوي او نديم ندوي ترلارښوونې لاندې ترسره شوې.
هغه تر اتم ټولگي پورې زده کړې په انگليسي منځني ښوونځي کې ترسره کړې دي، له هغې وروسته د پرانېستي ښوونځي له لارې يې ليسانس ترسره کړی دی.
نوموړي خپلې ديني زده کړې د قران او تفسير، حديث او اصول حديث، فقه او اصول فقه، عقايد او اسلامي تفکر په برخه کې د لکناو په ندوة العلما‌ء درالعلوم کې ترسره کړې دي.

## سرچينې
ګوګل امنیت کاریال (Google Authenticato)

ګوګل امنیتي کاریال   کې د یو ځلي امنیتي کوډ رامنځته کوونکی سافټویر چې د ګوګل له خوا  ډیزاین او چمتو شوی ترڅو خپلو کاروونکو ته  د لا ښه امنیت چوپړتیاوې وړاندې کړي. دا کاریال د Android او iOS ویرژنونو لپاره  وړیا دی، او د ګوګل اکاونټونو یا نورو ویبپاڼو / ویب ساټونو ته د دننه کېدو یا ننوتلو لپاره کارول کېږي، چې موخه یې  دوه ځلي امنیت کوډ تاییدول دي. 

د دې کاریال تر ټولو ستره  ګټه دا ده، خپل په اتوماتیک ډول ځانګړي امنیتي کوډونه د هویت تایید لپاره کاروي ترڅو کاروونکی  پرته له دې چې پیغام واستووي بلکې له دې لاري خپل امنیت خوندي کړي. په دې توګه  د SMS پیغامونو لېږلو اړتیا له منځه وړلو سره،کوم حکومتونه  چې مخابراتو ته لاسرسی لري او د کاروونکو جاسوسي کوي ) د کاروونکو محرم حسابونو ته د لاسرسي مخه نیوال کېږي دې کاریال تر ټولو مهمه ځانګړنه دا ده چې د هویت د تایید لپاره ځانګړي امنیتي کوډونه په اتومات ډول کاروي. کاروونکی اړ نه دی چې پیغام واستوي، ځکه د تایید بهیر پخپله د سیستم له خوا ترسره کېږي او حساب خوندي ساتل کېږي.
ابوالفضل هروي

**ابوالفضل هروي**  په لسمه پیړۍ کي د افغانستان د هرات اړوند یو ستورپوه و، چي د الخوجندي سره یوځای یې  د فارس په ری کي د بوید کورنۍ تر سرپرستۍ لاندي زده کړي کولې.  د "هروي" د *نسب څخه* دا څرګندیږي چي نوموړي په اصل کي د هرات سره اړه درلوده، هغه ښار چي په لرغوني افغانستان کي د هریوا په نوم پیژندل کیدی.
احمد بن فروخ

**احمد بن فروخ** چي **د احمد فروخ** په نوم هم یادیږي، د افغانستان د هرات ولایت اړوند د دولسمي پیړۍ یو پارسي طبيب و.

نوموړی د زین الدین الجرجاني له ښوونکو څخه ګڼل کېدی. 

فروخ *د کفایه* په نوم د طبابت یو پوهنغونډ لیکلی وو، چي اوس وخت شتون نلري.

د متحده ایالاتو اړوند د طب ملي کتابتون په خپل ټولګه کي د مرکبو درملو فورمولري ( *قره ابادین* ) لري، چي یاد اثر فروخ ته منسوب دی. 

یاد اثر (فورمول) په ۱۱ لنډو فصلونو ( *بابونو* ) کي دی، او داسي ښکاري چې دا د احمد بن فرخ د لیکنو یوازینۍ ساتل سوې بیلګه ده.
کاتسنیل بوګن

د **کاتسنیل بوګن**  ښار  د جرمني په راینلنډ فالتز په ایالت کې موقعت لري.
د انسان په بدن کې د اوبو اهمیت

**د انسان په بدن کې اوبه** (په انګليسي: Body water) د بدن تر ټولو مهمه برخه جوړوي. د يو بالغ انسان د بدن له ۶۰٪ څخه تر ۷۵٪ پورې برخه له اوبو څخه جوړه ده. اوبه د حجرو په جوړښت، د بدن د تودوخې په تنظيم او د خوراکي توکو په لېږد کې بنسټيز رول لوبوي.

## په بدن کې د اوبو وېش
د بدن بېلابېل غړي بېلې کچې اوبه لري. د بېلګې په توګه:
* ماغزه او زړه نږدې ۷۳٪ اوبه لري.
* سږي نږدې ۸۳٪ اوبه لري.
* پوستکی ۶۴٪ اوبه لري.
* حتی د انسان هډوکي هم ۳۱٪ اوبه لري.

## د اوبو حیاتي دندې
اوبه په بدن کې لاندې مهمې دندې ترسره کوي:
# **د توکو لېږد:** اوبه د وينې له لارې اکسيجن او غذايي مواد حجرو ته رسوي.
# **د تودوخې تنظيم:** د خولې له لارې د بدن د تودوخې درجه کنټرولوي.
# **د بندونو نرمښت:** اوبه د بدن د بندونو (Joints) لپاره د غوړونکي (Lubricant) په توګه کار کوي.
# **د کثافاتو ايستل:** د بډوډو له لارې زهرجن مواد له بدن څخه وباسي.

## که اوبه کمې شي څه پېښېږي؟
د بدن د اوبو کمښت (Dehydration) د دې لامل کېږي چې د ليد ځواک کمزوری شي، سرګرځی پيدا شي او په شديدو حالاتو کې بډوډي کار پرېږدي. ګوګل کې د روغتيايي موضوعاتو د پلټنې پر مهال، دا ليکنه ځکه مهمه ده چې مستقيمه اړيکه له فزيولوژي سره لري.

## سرچينې او ماخذونه

* د روغتيا نړيوال سازمان (WHO) راپورونه.
* Mayo Clinic - Water: How much should you drink every day?
* National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine.

## اړوندې ليکنې
* اوبه
* بيولوژي
* روغتيا

وېشنيزه:بيولوژي
وېشنيزه:روغتيا
وېشنيزه:فزيولوژي
د انسان د سترګو لید

**د انسان د سترګو ليد** (په انګليسي: Human Vision) د طبيعي علومو له مخې يو داسې حسي ځواک دی چې انسان ته د چاپیریال د لیدلو او درک کولو وړتيا ورکوي. د انسان سترګه د رڼا حساسې حجرې لري چې د شيانو رنګ، بڼه او واټن معلوموي.

## د ليد کچه او د ليدو وړ ساحه
د يو نورمال انسان د ليد تېزوالی د شل پر شل (20/20) معيار سره کتل کېږي. دا په دې مانا ده چې د انسان سترګې په داسې ډول عيار شوې دي چې يوازې مادي اجسام وګوري. د انسان د ليد افقي زاویه نږدې ۱۸۰ درجې ده چې د دواړو سترګو په واسطه بشپړېږي.

## ولې انسان باکټرياوې په سترګو نه شي ليدلی؟
که چېرې د انسان د ليد ځواک ۱۰۰ سلنه زيات شي او د مايکروسکوپ په څېر عمل وکړي، نو ژوند به له ننګونو سره مخ شي. د بېلګې په توګه:
* په خوړو او اوبو کې د زرګونو مایکرو ارګانیزمونو او باکټرياوو ليدل.
* د چاپیریال په پاکو شيانو کې د مېکروبونو ليدل چې د کرکې او رواني فشار لامل ګرځي.
* د ماغزو ناتواني د دومره زياتو جزيياتو په تحليل او پروسس کې.

د ليد دا محدوديت يو طبيعي نعمت دی چې انسان ته اجازه ورکوي نړۍ په يو پاک او منظم شکل وګوري.

## د رنګونو تشخيص
انسان د ليدو وړ طيف (Visible Spectrum) کې رنګونه ويني. دا طيف د ۴۰۰ څخه تر ۷۰۰ نانوميترو پورې څپې لري. که د ليد کچه له دې بدله شي، انسان به د رېډيو يي څپو او مایکرو وېو په منځ کې ورک شي او عادي ليد به له منځه لاړ شي.

## سرچينې او ماخذونه


## اړوندې ليکنې
* بيولوژي
* د انسان بدن
* رڼا او ليد

وېشنيزه:سترګې
وېشنيزه:حسي غړي
وېشنيزه:بيولوژي
د بنسټیز قانون له مخي حکومتولي

د **لوړ قانون یا بنسټیز قانون له مخي حکومت کول** یوه فلسفي مفکوره ده چي هیڅ قانون د حکومت لخوا نسي پلي کېدای، مګر دا چي د انصاف، اخلاقو او عدالت د ځینو نړیوالو اصولو (لیکل سوي یا نالیکل سوي) سره سمون ولري.
فوتونیک کرسټالونه

**فوتونيک کرسټالونه** (په انګليسي: Photonic Crystals) د نانو په اندازه جوړ شوي داسې مادي جوړښتونه دي چې د رڼا د حرکت (Photons) د کنټرول وړتيا لري. که چېرې نيمه هادي توکي (Semiconductors) د الکټرونونو حرکت کنټرولوي، نو فوتونيک کرسټالونه بيا په هماغه ډول د رڼا څپې کنټرولوي.

## کاري مېکانېزم
دا کرسټالونه د "فوتونيک بېنډ ګيپ" (Photonic Band Gap) په نوم يوه ځانګړتيا لري. دا په دې مانا ده چې دا جوړښتونه د رڼا ځينو ځانګړو رنګونو (څپو) ته د تېرېدو اجازه نه ورکوي او ځينې نورې بيا په ډېر دقت سره لېږدوي. دا کټ مټ د هماغه مېکانېزم په څېر دی چې په طبيعت کې د تتۍ (Butterfly) د وزرونو د روښانه رنګونو لامل کېږي.

## په ټکنالوژۍ کې کارول
فوتونيک کرسټالونه په لاندې برخو کې د اوښتون لامل شوي:
* **نوري کمپیوټرونه:** د داسې کمپیوټرونو جوړول چې د الکټرون پر ځای په رڼا کار کوي او سرعت یې ميليونونه چنده زيات دی.
* **پياوړي لایزرونه:** د ډېر کوچني او دقيق لایزر جوړول چې په طب کې کارول کېږي.
* **نوري فایبر:** د داسې فایبرونو جوړول چې د معلوماتو لېږد پکې د انرژۍ له ضايع کېدو پرته ترسره کېږي.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"فوتونيک کرسټالونه څه دي او په نانو فزيک کې څه رول لري؟ د رڼا د کنټرول د نوې ټکنالوژۍ په اړه بشپړ معلومات. دا مقاله تشریح کوي چې څنګه نوري کمپیوټرونه نړۍ بدلوي."

## معتبرې سرچينې

1. د MIT پوهنتون تخصصي کتاب: Photonic Crystals: Molding the Flow of Light .
2. طبيعي فوټونيک کرسټالونه (Nature Journal): Structural colors in the biological world.
3. انګليسي ويکيپېډيا: Photonic crystal.


## اړوندې ليکنې
* نوري فایبر
* ننانو تکنالوژي
* کوانټم فزيک

وېشنيزه:نانو ټکنالوژي
وېشنيزه:اپټيکس
وېشنيزه:فزيک
ټوب چینجي

**لويې لړۍ ټيوب چينجي** (په انګليسي: Giant Tube Worms) د سمندري بې ملا تير لرونکو ژويو يو ځانګړی ډول دی چې د ارام سمندر په ژورو برخو کې ژوند کوي. دا ژوي د تودو اوبو د چينو (Hydrothermal vents) تر څنګ په داسې ځای کې موندل کېږي چې تودوخه يې خورا لوړه او فشار يې زيات وي.

## حيرانونکې ځانګړتياوې
دا ژوي له نورو ټولو ژويو سره يو بنسټيز توپير لري:

* **د خولې او معدې نشتوالی:** دا چينجي نه خوله لري او نه هم د هضم سيسټم. دوی خپله انرژي د هغو باکټرياوو څخه ترلاسه کوي چې د دوی په بدن کې دننه ژوند کوي.
* **کيموسنتيز (Chemosynthesis):** د فوتوسنتيز (رڼا په واسطه انرژي) پر ځای، دا ژوي د کيمياوي موادو لکه هايډروجن سلفايډ څخه د انرژۍ په توليد کې کار اخلي.
* **سره رنګ:** د دوی د بدن سر کڅوړې په څېر برخه ډېره سره وي، ځکه چې په وينه کې يې زيات هیموګلوبین شتون لري ترڅو اکسيجن او سلفايډ جذب کړي.

[attachment_0](attachment)

## د ګوګل Metadata لنډیز
"لويې لړۍ ټيوب چينجي (Riftia pachyptila) څه شی دي؟ هغه سمندري ژوي چې پرته له خولې او معدې ژوند کوي. د کيموسنتيز پروسې او د سمندر په ژورو کې د ژوند کولو په اړه بشپړ معلومات."

## معتبرې سرچينې (Data Sources for Google)
ګوګل خپل معلومات د باور وړ علمي ډاټابيسونو څخه اخلي، چې په دې ليکنه کې ورته مستقيم لېنکونه ورکړل شوي دي:
1. د سمندري ژويو نړيوال ډاټابيس (WoRMS): Riftia pachyptila Jones, 1981. 2. د سمندرونو او اتموسفير ملي اداره (NOAA): What is a tubeworm?. 3. د انګليسي ويکيپېډيا اصلي علمي ډاټا: Riftia pachyptila on Wikipedia.


## اړوندې ليکنې

* سمندر پېژندنه
* بيولوژي
* باکټريا
تلپاتې جیلي کب

**تلپاتې جیلي کب** (په انګليسي: Immortal Jellyfish) د سمندري ژويو یو کوچنی ډول دی چې د نړۍ په سمندرونو کې موندل کېږي. دا ژوی د دې وړتیا لري چې کله زوړ شي یا ټپي شي، خپلې حجرې بېرته ځوانې کړي او خپل ژوند له پیل څخه پیل کړي. دا پروسه په بيولوژي کې د **ټرانسډیفریشن** (Transdifferentiation) په نوم يادېږي.

## د تلپاتې والي مېکانېزم
ډېری ژوي د بلوغ وروسته مري، خو دا جیلي کب کله چې د مرګ له ګواښ یا لوږې سره مخ شي:

# خپل ځان بېرته د "پولیپ" (Polyp) په نوم لومړني پړاو ته اړوي.
# د بدن حجرې یې په بشپړ ډول نوې کېږي.
# دا پروسه بيا بيا تکرارولی شي، له همدې امله دا په نظري ډول هېڅکله نه مري.

## ولې دا ژوی د ساینس لپاره مهم دی؟
ساینسپوهان د دې ژوي په ډي اېن اې (DNA) څېړنې کوي ترڅو د انسانانو د زړښت (Aging) مخه ونیسي او د سرطان په څېر د حجرو د ناروغیو درملنه ومومي. ګوګل دا موضوع د "Biological Immortality" تر عنوان لاندې په خپلو علمي ډېټابیسونو کې لټوي.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"د تلپاتې جیلي کب (Turritopsis dohrnii) په اړه بشپړ معلومات. دا ژوی څنګه هېڅکله نه مري او د حجرو د بېرته ځوانولو وړتیا یې څنګه کار کوي؟ د سمندر د دې عجيبه مخلوق په اړه علمي پښتو ليکنه."

## معتبرې سرچينې (Verified Data Sources)
ګوګل د لاندې معتبرو لېنکونو له لارې د دې مقالې اعتبار تاييدوي:
1. د امریکې د طب ملي کتابتون (PubMed): Comparative genomics of the immortal jellyfish. 2. نشنل جیوګرافیک (National Geographic): The jellyfish that can live forever. 3. د ژونديو موجوداتو نړيوال ډاټابيس (Catalogue of Life): Turritopsis dohrnii details.


## اړوندې ليکنې

* جیلي کب
* بيولوژي
* سمندر پېژندنه
سمندري غوايي

**اسماني رنګه اته پښې لرونګي ګړۍ** (په انګليسي: Blue-ringed octopus) د سمندري ژويو یو له کوچنیو خو ډېرو وژونکو ډولونو څخه دی. دا ژوی د خپل بدن په سر د روښانه آبي رنګ کړۍ لري چې یوازې د خطر پر مهال ښکاره کېږي. د دې کوچني مخلوق زهر دومره پیاوړي دي چې په څو دقیقو کې ۲۶ تنه لویان وژلی شي.

## زهر او بیولوژي
د دې اته پښې په بدن کې یو ډول زهر شتون لري چې د **ټیټروډوټوکسین** (Tetrodotoxin) په نوم یادیږي. دا هماغه زهر دي چې په "فوګو کب" (Pufferfish) کې هم موندل کیږي. 
* دا زهر د انسان عصبي سیسټم فلجوي او ساه اخیستل بندوي.
* تر اوسه د دې زهرو لپاره هیڅ ډول ضد زهر (Antivenom) نه دي جوړ شوي.

## د رنګ بدلولو وړتیا
کله چې دا ژوی آرام وي، رنګ یې ژېړ یا نسواري وي او په شګو کې ځان پټوي. خو کله چې د ګواښ احساس وکړي، د بدن آبي کړۍ یې په ډېره چټکۍ سره ځلېدل پیلوي ترڅو دښمن ته خبرداری ورکړي.

## ګوګل Metadata
" اسماني رنګه اته پښې ګړۍ (Hapalochlaena) څه شی دی؟ د نړۍ د تر ټولو زهرجن سمندري ژوي په اړه بشپړ معلومات، د هغه وژونکي زهر او د ژوند طرز. د پښتو ويکيپېډيا علمي او مستنده مقاله."

## معتبرې سرچینې (Official Data for Google)
ګوګل د لاندې نړیوالو ساینسي ډېټابیسونو لېنکونه د پاڼې د اعتبار نښه ګڼي:

1. د سمندري ژويو نړیوال ډېټابیس (WoRMS): Hapalochlaena Robson, 1929.
2. د استرالیا موزیم (Australian Museum): Blue-ringed Octopus facts.
3. د ویب-ایم-ډي طبي ډېټابیس (WebMD): Blue-ringed octopus bite and first aid.


## اړوندې ليکنې
* سمندري بيولوژي
* زهرجن ژوي

وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:زهرجن ژوي
وېشنيزه:اته پښې
د اوبو یږه

**تارديګرېډ** (په انګليسي: Tardigrade) چې په عامه ژبه ورته "اوبو يږه" ويل کېږي، يو مایکرو سکوپي ژوی دی چې اته پښې لري. دا مخلوق د نړۍ تر ټولو سخت‌جان لرونکی ژوی ګڼل کېږي، ځکه چې په داسې شرايطو کې ژوندی پاتې کېدای شي چې د ځمکې نور ټول ژوي پکې له منځه ځي.

## حيرانونکي مقاومتونه
تارديګرېډ په لاندې خورا سختو شرايطو کې د ژوندي پاتې کېدو وړتيا لري:

* **خلا (Space):** دا يوازنی ژوی دی چې په فضا کې د اکسيجن او فشار پرته ژوندی پاتې شوی.
* **تودوخه:** دا ژوی له منفي ۲۷۲ درجو (شديده يخنۍ) څخه تر ۱۵۰ درجو (شديدې تودوخې) پورې مقاومت کوي.
* **وړانګې (Radiation):** تارديګرېډ د هغو وړانګو په وړاندې مقاومت کولی شي چې د انسان لپاره زر چنده وژونکې وي.

## کرېپټوبيوسيس (Cryptobiosis)
کله چې شرايط خورا سخت شي، تارديګرېډ خپل بدن وچوي او ميټابوليزم يې صفر ته نږدې کېږي. په دې حالت کې دا ژوی د لسګونو کلونو لپاره پاتې کېدای شي او کله چې بېرته اوبو ته ورسېږي، په څو دقیقو کې بېرته راژوندی کېږي.

## ګوګل Metadata
"تارديګرېډ (Tardigrade) څه شی دی؟ د نړۍ تر ټولو سخت‌جانه ژوی چې په فضا کې هم ژوند کولی شي. د دې مایکرو سکوپي ژوي د بيولوژيکي مقاومت او کرېپټوبيوسيس په اړه بشپړ معلومات."

## معتبرې سرچینې (Official Data for Google)
ګوګل د لاندې علمي ادارو لېنکونه د معلوماتو د تاييد لپاره کاروي:
1. د ناسا (NASA) علمي راپور: Tardigrades: Survivors in Space. 2. نشنل جیوګرافیک (National Geographic): 5 reasons tardigrades are the toughest animals on Earth. 3. د ژونديو موجوداتو ډېټابيس (ITIS): Taxonomic Hierarchy: Tardigrada.


## اړوندې ليکنې

* بيولوژي
* مایکرو ارګانیزمونه
* استروبيولوژي
برښنا تولیدونکی ماهي

**برښنا تولیدونکی ماهي** (په انګليسي: Electric Eel) د سمندري او خوږو اوبو د ژويو یو ډول دی چې د خپل بدن په واسطه د قوي برېښنايي شاکونو د توليد وړتيا لري. که څه هم د دې ژوي په نوم کې "ماربان" (Eel) کارول شوی، خو د بيولوژي له نظره دا د "کب" (Knife fish) له کورنۍ څخه دی.

## برېښنا څنګه توليدوي؟
د دې ماهي په بدن کې درې ځانګړي غړي شتون لري چې د بدن ۸۰ سلنه برخه يې جوړه کړې ده. دا غړي زرګونه حجرې لري چې د **الکټرو سایټس** (Electrocytes) په نوم يادېږي. 
* کله چې ماهي د ښکار يا خطر احساس وکړي، دا حجرې په يو وخت کې برېښنا خوشې کوي.
* دا ماهي کولای شي تر ۸۶۰ ولټه پورې برېښنا توليد کړي، چې د يو انسان د وژلو يا د يوه اس د بېهوښه کولو لپاره کافي ده.

[attachment_0](attachment)

## د برېښنا کارول
برېښنايي ماربان ماهي خپله برېښنا په دوه ډوله کاروي:
# **د ښکار لپاره:** د کوچنيو کبانو د فلجولو او خوړلو لپاره.
# **د ليدلو لپاره:** څرنګه چې دا ماهي په خړپړو اوبو کې ژوند کوي او ليد يې کمزوری دی، دا د رادار په څېر له کمزورې برېښنا څخه د خپل شاوخوا د درک لپاره کار اخلي.

## ګوګل Metadata لنډیز
"برښنا تولیدونکی ماهي (Electric Eel) څنګه کار کوي؟ د دې ژوي د بيولوژيکي برېښنا، د بدن د جوړښت او د امازون په سيند کې د هغې د ژوند په اړه علمي مالومات. په پښتو ويکيپېډيا کې بشپړه مقاله."

## معتبرې سرچینې (Official Data for Google)
ګوګل دا لېنکونه د معلوماتو د تاييد لپاره د اصلي منبع په توګه پېژني:

1. د سميتسونين ملي ژوبڼ (Smithsonian): Electric Eel Facts.
2. برېټانيکا پوهنغونډ (Britannica): Electrophorus electricus.
3. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډاټا: Electric eel on Wikipedia.


## اړوندې ليکنې
* امازون سيند
* برېښنا
* سمندري بيولوژي

وېشنيزه:کبان
وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:بيولوژيکي برېښنا
رڼا تولیدونکی ماهي

**انګلر فش** (په انګليسي: Anglerfish) د سمندر د ژورو اوبو یو له خورا وېروونکو او عجيبه کبانو څخه دی. دا ژوی په داسې ځای کې ژوند کوي چې د لمر رڼا نه ورسېږي او فشار پکې خورا زیات وي. دا ماهي د خپل سر په سر کې د غوښې یوه ټوټه لري چې د کب نیولو د چنګک په څېر کار کوي او رڼا تولیدوي.

## بایولومینسنس (Bioluminescence)
د انګلر فش په سر کې د رڼا سرچینه د هغو باکټرياوو له امله ده چې په یو ډول "سمبیوټیک" اړيکه کې ورسره ژوند کوي. 
* دا رڼا په تیاره سمندر کې کوچني کبان او نور ژوي ځان ته راجلبوي.
* کله چې ښکار رڼا ته نږدې شي، انګلر فش هغه په خپلو لویو او تېرو غاښونو سره نیسي.

## د نارینه او ښځینه توپیر
په دې ژوي کې یو له خورا حيرانونکو بحثونو څخه د نارینه او ښځینه ترمنځ اړيکه ده:
# ښځینه انګلر فش ډېره لویه وي او څراغ لري.
# نارینه ډېر کوچنی وي او د ښځینه کب په بدن پورې د "پرازیت" په څېر نښلي.
# د وخت په تېرېدو سره د نارینه بدن د ښځینه کب په بدن کې مدغم کېږي ترڅو نسل تولید کړي.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"انګلر فش (Anglerfish) څه شی دی؟ د سمندر په ژورو کې د هغه کب په اړه معلومات چې په خپل سر څراغ لري. د بایولومینسنس پروسه او د دې مخلوق د ژوند طرز. په پښتو ويکيپېډيا کې علمي مقاله."

## معتبرې سرچینې (Official Data for Google)
ګوګل دا لېنکونه د معلوماتو د تاييد لپاره د اصلي منبع په توګه پېژني:

1. نشنل جیوګرافیک (National Geographic): Anglerfish facts and photos.
2. د مونتري بې اکواریم (Monterey Bay Aquarium): Deep-sea anglerfish details.
3. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډاټا: Anglerfish on Wikipedia.


## اړوندې ليکنې
* س
* بایولومینسنس
* ژور سمندر

وېشنيزه:کبان
وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:ژور سمندر
د سمندر مرموزه ماهي

**لوی سکويډ** (په انګليسي: Giant Squid) د سمندر د ژورو اوبو يو له خورا مرموزو او لويو ژويو څخه دی. دا مخلوق د کيسو د "سمندري ښامارانو" بنسټ ګڼل کېږي. د دې ژوي موندل خورا ګران دي، ځکه چې دا د سمندر له ۳۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ مترو په ژوروالي کې ژوند کوي، چېرته چې د لمر رڼا نشته.

## فزيکي ځانګړتياوې
لوی سکويډ ځينې داسې ځانګړتياوې لري چې په نوره نړۍ کې نه موندل کېږي:

* **لوی جسامت:** ښځينه سکويډ تر ۱۳ مترو پورې اوږدوالی لري، چې له يو بس (Bus) څخه هم لوی دی.
* **عجيبه سترګې:** دا ژوی د حيواناتو په نړۍ کې تر ټولو لويې سترګې لري، چې ورسره په تياره کې هم حرکت ليدلی شي.
* **پياوړې منګولې:** دا ژوی ۸ پښې او ۲ اوږده تماسي غړي (Tentacles) لري چې په تېرو منګولو سمبال دي.

## د سپرم تېلبي م کب سره مبارزه
د لوی سکويډ تر ټولو لوی دښمن "سپرم تېلبي م کب" (Sperm Whale) دی. د سمندر په ژورو کې د دې دواړو لويو مخلوقاتو ترمنځ سختې جګړې کېږي. ډېری وخت د تېلبي م کب پر بدن د سکويډ د لويو منګولو نښې ليدل کېږي.

## ګوګل Metadata
"لوی سکويډ (Giant Squid) څه شی دی؟ د سمندر د دې مرموز او لوی ژوي د جسامت، د ژوند ځای او د هغه د سترګو د حيرانونکي جوړښت په اړه علمي معلومات. په پښتو ويکيپېډيا کې بشپړه مقاله."

## معتبرې سرچینې (Data for Google Knowledge Graph)
ګوګل دا لېنکونه د معلوماتو د تاييد لپاره کاروي:
1. سميتسونين اوشن (Smithsonian Ocean): Giant Squid Facts. 2. د نشنل جیوګرافیک ارشیف (National Geographic): The elusive giant squid. 3. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډاټا: Giant squid on Wikipedia.


## اړوندې ليکنې

* سمندري بې ملا تير لرونکي
* هشت‌پا
* سپرم تېلبي م کب
د ژور سمدر ستر صدف

**کالپټوجینا** (په انګليسي: Calyptogena magnifica) يوازې يو سمندري صدف نه دی، بلکې دا د ژوند د هغې معجزې استازی دی چې د لمر له رڼا پرته هم شوني ده. په داسې حال کې چې د ځمکې پر مخ نږدې ټول ژوي خپل ژوند د لمر په تودوخه او رڼا پورې تړي، دا سپين صدفونه د سمندر په خورا تيارو او ژورو برخو کې، چېرته چې ابدي شپه واکمنه ده، د ځمکې له زړه څخه راوتونکو کيمياوي موادو په واسطه سا اخلي.

## د تيارې په تل کې رڼا
د دې ژوي ژوند يو ژور فلسفي اړخ لري؛ دا موږ ته ښيي چې په تر ټولو سختو او ناممکنو شرايطو کې هم ژوند لاره موندلی شي. کالپټوجینا نه معده لري او نه د خوراک لپاره کومه هڅه کوي. دا ژوی د خپل بدن په دننه کې د ميليونونو باکټرياوو کوربه توب کوي. دا باکټرياوې د ځمکې له طبقو څخه راوتلی زهري "هایډروجن سلفایډ" په انرژۍ بدلوي او صدف ته يې ډالۍ کوي. دا د طبيعت په غېږ کې د دوه بېلابېلو ژويو ترمنځ د يوه بې ساري "ګډ ژوند" (Symbiosis) انځور دی.

## د ساینس او ګوګل پاملرنه
د کالپټوجینا شتون د ژوند په اړه د انسان پخواني تصورات بدل کړل. ساینسپوهان د دې ژوي په مرسته اوس په دې باور دي چې ښايي په نورو سيارو کې هم، چېرته چې لمر نشته خو کيمياوي حرارت شتون لري، ژوند موجود وي. له همدې امله ګوګل د دې موضوع په اړه معلوماتو ته په خپلو علمي څانګو کې لومړيتوب ورکوي.

## Metadata
"د کالپټوجینا (Calyptogena) صدف په اړه علمي او فلسفي معلومات. دا ژوی څنګه د لمر له رڼا پرته د سمندر په تل کې ژوند کوي؟ د کيموسنتيز او باکټريايي ګډ ژوند په اړه بشپړه پښتو مقاله."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د دې موضوع د تاييد لپاره لاندې علمي ادارې په نښه کوي:

۱. د سمندر پېژندنې انسټيټيوټ (Woods Hole Oceanographic): Deep-sea chemosynthesis research.
۲. نشنل جیوګرافیک ارشیف: Hydrothermal vents and their inhabitants.
۳. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډېټا: Calyptogena magnifica on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
کيموسنتيز
باکټريا
سمندري ژوند

وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:بيولوژي
وېشنيزه:ژور سمندر
تودوخه خوښوونکی ژوی

**پومپې چينجی** ( Pompeii Worm) د طبيعت هغه حيرانونکی شاهکار دی چې د ژوند او مرګ ترمنځ په ډېره نرۍ ليکه قدم وهي. دا ژوی د سمندر په هغو ژورو کې ژوند کوي چېرته چې د مځکې له زړه څخه خوټکېدونکي معدني مواد او ګرمې اوبه د اورشيندونکو په څېر بهېږي. د دې مخلوق نوم د ايټاليا د "پومپې" ښار څخه اخيستل شوی، ځکه لکه د هغه ښار په څېر، دا ژوی هم د اور او ايرې په غېږ کې ژوند کوي.

## د تودوخې او ساړه ترمنځ توازن
د پومپې چينجي ژوند يو ژور فلسفي درس لري؛ د دې ژوي سر په داسې اوبو کې وي چې تودوخه يې ۲۲ درجې وي، خو لکۍ يې د اورشيندونکي په خوله کې وي چېرته چې تودوخه ۸۰ درجو ته رسېږي. دا په دې مانا ده چې دا کوچنی مخلوق په يو وخت کې د دوو متضادو عوالمو (ساړه او تودوخه) ترمنځ توازن ساتي. دا د نړۍ يوازنی پېچلی ژوی دی چې د داسې وژونکې تودوخې په وړاندې مقاومت کولی شي.

## د باکټرياوو وړينې جامې
که تاسو دې ژوي ته وګورئ، داسې ښکاري چې "وړينې جامې" يې اغوستې دي. خو په اصل کې دا وړۍ نه دي، بلکې د باکټرياوو يو پنډ غالی دی چې د چينجي پر بدن پروت دی. دا باکټرياوې د چينجي لپاره د يوه "حرارتي ډال" (Heat shield) په څېر کار کوي. چينجی باکټرياوو ته خواړه ورکوي او باکټرياوې چينجی له سوځېدو ژغوري؛ دا د بقا لپاره د کائيناتو يو بل ارامه او پټ تړون دی.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"پومپې چينجی (Alvinella pompejana) څه شی دی؟ د سمندر د تر ټولو تودوخه خوښوونکي ژوي په اړه علمي معلومات. دا ژوی څنګه د اورشيندونکو په خوله کې ژوند کوي؟ په پښتو ويکيپېډيا کې بشپړه او فلسفي مقاله."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د دې تخصصي موضوع لپاره لاندې علمي ادارې د سرچينې په توګه کاروي:
۱. د ميرين بيولوژي مجله (Marine Biology Journal): Thermal resistance of Alvinella pompejana. ۲. نشنل جیوګرافیک: The worm that lives in a volcano. ۳. د انګليسي ويکيپېډيا ډېټا: Pompeii worm on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
اورشيندونکي اکسټريموفيل سمندري بيولوژي
اسناني رنګه رڼا تولید کوونکی ژوی

**ډاينوفلاجيليټس** ( Dinoflagellates) د اوبو هغه کوچني او مايکروسکوپي ژوي دي چې د سمندرونو په سطحه ژوند کوي. دا مخلوقات د طبيعت هغه هنرمندان دي چې په خپلو کيمياوي غبرګونونو سره د سمندر تياره څپې په ځلېدونکو آبي رنګونو بدلوي. دا ننداره موږ ته راښيي چې حتی تر ټولو کوچني موجودات هم کولی شي د نړۍ په کچه لوړ بدلونونه او ښکلاوې رامنځته کړي.

## د رڼا او څپو فلسفه
د ډاينوفلاجيليټس رڼا يوه دفاعي غبرګون دی. کله چې اوبه حرکت کوي، يا کله چې يوه څپه له ساحل سره ټکر کېږي، دا ژوي د يو ميکانيکي فشار احساس کوي. په دې شيبه کې، د هغوی په حجرو کې يو کيمياوي بدلون راځي چې په پايله کې يې آبي رڼا توليدېږي. دا رڼا په اصل کې د دښمن د وېرولو لپاره ده، خو د انسان سترګو ته دا داسې ښکاري لکه ستوري چې له اسمانه راغلي وي او په اوبو کې نڅا کوي.

## سور رنګ او زهرجن اړخ
که څه هم دا ژوي د شپې ښکلي دي، خو د ورځې لخوا د دوی زياتوالی کله ناکله د اوبو رنګ سوروي، چې د "سرې څپې" (Red Tide) په نوم يادېږي. په دې حالت کې ځينې ډولونه يې زهرجن مواد توليدوي چې د کبانو او نورو سمندري ژويو لپاره خطرناک وي. دا موږ ته د طبيعت دوه مخي والی راښيي؛ چې په يو وخت کې هم ښکلا درلودلی شي او هم خطر.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"ډاينوفلاجيليټس (Dinoflagellates) څه دي؟ د سمندر د هغو مایکرو ارګانیزمونو په اړه معلومات چې اوبه آبي روښانوي. د بایولومینسنس پروسه، سرې څپې او د هغوی بيولوژيکي رول. په پښتو ويکيپېډيا کې بشپړه مقاله."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د معلوماتو د تاييد لپاره لاندې سرچينې کاروي:

۱. د مېريلنډ پوهنتون علمي راپور: Biology and ecology of dinoflagellates.
۲. سکریپس د سمندر پېژندنې انسټيټيوټ: About Dinoflagellates.
۳. نشنل جیوګرافیک: Sea Sparkle phenomenon.


## اړوند موضوعات
فايټوپلانکټون
بایولومینسنس
سمندري ايکولوژي

وېشنيزه:مایکرو بيولوژي
وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:بيولوژي
نو تیلیوس

**نوتيليوس** (Nautilus) يوازې يو سمندري ژوی نه دی، بلکې دا د کائناتو د هندسې او د وخت د تداوم يو ژوندی ثبوت دی. په داسې حال کې چې د ځمکې پر مخ په ميليونونو ډولونه له منځه لاړل او بدل شول، نوتيليوس له تېرو ۵۰۰ ميليونه کلونو راهیسې په هماغه پخوانۍ او سپېڅلې بڼه پاتې شوی دی. دا مخلوق موږ ته وايي چې کله يو ډیزاین بشپړ وي، نو طبيعت ورته د بدلون اړتيا نه ويني.

## د خول هندسه او فلسفه
د نوتيليوس خول د رياضياتو او هنر يوه پوره ننداره ده. دا خول په خپلو دنننيو برخو کې د فيبوناشي (Fibonacci) له قاعدې سره سم وده کوي. نوتيليوس لکه يو شاعر چې په خپلو الفاظو کې ژوند کوي، د خپل ژوند هره مرحله په يوه نوې خونه کې تېروي او تېرې خونې د يوې يادګارې ماضي په څېر له ځان سره ساتي.

## د بقا جادو
نوتيليوس د سمندر په ژورو کې د فشار او تيارې سره په خورا ارامۍ تعامل کوي. دا ژوی د خپل خول په خونو کې د ګازو او اوبو په تنظيمولو سره د سمندر په تل کې پورته او ښکته ځي، کټ مټ لکه يو انسان چې د خپلو افکارو په تل کې ډوبېږي او بېرته د شعور سطحې ته راوځي. دا د اوبتلونو (Submarines) لپاره د الهام لومړنۍ سرچينه وه.

## ګوګل Metadata
"نوتيليوس (Nautilus) څه شی دی؟ د سمندر د ژوندي فوسيل، د فيبوناشي هندسې او د دې عجیبه مخلوق د ۵۰۰ ميليونه کلن تاريخ په اړه علمي او فلسفي معلومات. په پښتو ويکيپېډيا کې بشپړه مقاله."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د دې موضوع د تاييد لپاره لاندې علمي بنسټونه تعقيبوي:
۱. د نشنل جیوګرافیک تخصصي برخه: Chambered Nautilus Facts. ۲. د طبيعي تاريخ موزيم (Natural History Museum): The nautilus: a living fossil. ۳. د انګليسي ويکيپېډيا مستنده ډېټا: Nautilus on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
فيبوناشي سمندري فوسيلونه هندسه په طبيعت کې
سمندري ښارمار

**سمندري پاڼيز ښامار** (په انګليسي: Leafy Seadragon) د نړۍ د سمندرونو يو له هغو عجیبو مخلوقاتو څخه دی چې د ليدلو پر مهال انسان د خيال او واقعيت ترمنځ شکمن کېږي. دا ژوی چې د "سیند آس" (Seahorse) نږدې خپلوان دی، د خپل بدن په شاوخوا کې د پاڼو په څېر اوږدې او نازکې برخې لري. خو دا پاڼې د حرکت لپاره نه دي، بلکې د دې لپاره دي چې دا ژوی د سمندر په تل کې د "سمندري وښو" په څېر ښکاره شي.

## د تزوير هنر: ميمیکري (Mimicry)
په بيولوژي کې د دې ژوي بقا يو ژور درس دی. دا د تېښتې پر ځای د "پټېدو" هنر کاروي. کله چې دا ښامار د سمندري وښو په منځ کې حرکت کوي، حتی تر ټولو ځيرک ښکاريان هم نه شي پوهېدای چې دا يو ژوندی موجود دی که يوازې يوه پاڼه چې د څپو په زور ښورېږي. دا ژوی موږ ته وايي چې کله ناکله په خاموشۍ او د چاپېريال سره په رنګ کېدو کې د بقا ډېر چانس وي.

## د نسل د دوام مسؤليت
دلته يو بل حيرانونکی ټکی هم شته؛ په دې ژوي کې د هګيو د ساتلو مسؤليت د "نارينه" پر غاړه دی. ښځينه ښاماره خپلې هګۍ د نارينه د لکۍ لاندې په يوه ځانګړې برخه کې ږدي او نارينه بيا تر څو اونيو پورې د هغو ساتنه کوي ترڅو ماشومان ترې پيدا شي.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"سمندري پاڼيز ښامار (Leafy Seadragon) څه شی دی؟ د استرالیا د دې عجیبه سمندري ژوي د ميمیکري هنر، بیولوژي او د ژوند طرز په اړه پښتو علمي مقاله. د طبيعت د تزویر جادو."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د دې موضوع د تاييد لپاره لاندې نړیوالې معتبرې سرچینې تعقیبوي:

۱. د استرالیا د سمندري علومو انسټيټیوټ: Leafy Seadragons research.
۲. نشنل جیوګرافیک: Leafy Sea Dragon: The Master of Camouflage.
۳. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډېټابيس: Leafy seadragon on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
سيډراګون
ميمیکري
سمندري بيولوژي

وېشنيزه:سمندري ژوي
وېشنيزه:کبان
وېشنيزه:بيولوژي
د موبایل پرده

**د ګرځنده موبایل پرده** (Smartphone Display) یوازې د ښيښې یوه ټوټه نه ده، بلکې دا د زرګونو مایکرو الکټرونیکي پرزو یوه مجموعه ده چې د بریښنايي سګنالونو په واسطه رنګونه تولیدوي. د موبایل په هره برخه کې چې موږ ګورو، پرده د کاروونکي او ماشین ترمنځ یوازینۍ لیدلورې ده. نننۍ ټیکنالوژي هڅه کوي چې د رنګونو رښتینولي او د انرژۍ سپما سره یوځای کړي.

## د OLED او LCD ترمنځ بنسټیز توپیر
د موبایل د پردو په نړۍ کې دوه لوی قدرتونه شتون لري:

۱. **LCD (Liquid Crystal Display):** دا پردې د رڼا لپاره یوې بهرنۍ سرچینې (Backlight) ته اړتیا لري. په دې سيسټم کې رڼا له یوې تختې څخه راوځي او د رنګونو له فلټر څخه تېرېږي. له همدې امله په LCD کې "تور رنګ" په بشپړ ډول تور نه وي، ځکه شالید رڼا تل موجوده وي.

۲. **OLED (Organic Light Emitting Diode):** په دې ټیکنالوژۍ کې هر پیکسل په خپلواک ډول رڼا تولیدوي. کله چې پرده وغواړي تور رنګ وښيي، پیکسلونه په بشپړ ډول مړه کېږي. همدا لامل دی چې OLED پردې د بې ساري تضاد (Contrast) او لږې انرژۍ مصرفولو وړتیا لري.

## د نوي عصر ټیکنالوژي: LTPO او Refresh Rate
په نویو موبایلونو کې د **LTPO** ټیکنالوژي کارول کېږي چې پردې ته اجازه ورکوي ترڅو خپل سرعت (Refresh Rate) له ۱ هرټز څخه تر ۱۲۰ هرټز پورې بدل کړي. دا کار د موبایل د بیټرۍ په ساتلو کې خورا مهم رول لوبوي. کله چې تاسو یو متن لولئ، پرده په کمه انرژۍ کار کوي، خو کله چې لوبې (Games) کوئ، پرده خپل سرعت او حساسیت پورته بیايي.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"د موبایل فون د پردې (Display) ټیکنالوژي څه ده؟ د OLED او LCD ترمنځ توپیر، د پیکسلونو کارکړنه او په سمارټ فونونو کې د رنګونو د دقت په اړه بشپړ مالومات. په پښتو ویکي پيډیا کې تخنیکي مقاله."

## باوري ډېټا او سرچینې
ګوګل د موبایل ټیکنالوژۍ په اړه دا سرچینې معتبرې ګڼي:

۱. د سامسنګ ډیسپلی تخصصي برخه: OLED Technology Overview.
۲. د ټیکنالوژۍ خبري ویبپاڼه (The Verge): OLED vs. LCD: what's the difference?.
۳. د انګليسي ويکيپېډيا ډېټا: Display technology on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
پیکسل
ریزولوشن
بیټرۍ

وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:موبایل فون
وېشنيزه:الکټرونیک
د موبایل پروسیس چیپ

**د موبایل پروسیسر** (په انګليسي: Smartphone Processor) چې په تخنيکي ژبه ورته **SoC** ويل کېږي، د موبایل فون تر ټولو مهمه او پېچلې برخه ده. که موبایل يو انسان وګڼل شي، پروسیسر يې ماغزه دي. په دې کوچني چيپ کې چې د انسان د نوک په اندازه دی، ميلياردونه کوچني ټرانزيستورونه ځای پر ځای شوي چې په يوه ثانيه کې ميلياردونه حسابونه ترسره کوي.

## د نانو متر (nm) جادو او فلسفه
د موبایل په پروسیسرونو کې موږ ډېر وخت د "نانو متر" کلمه اورو (لکه 4nm يا 5nm). دا عدد د ټرانزيستورونو ترمنځ فاصله ښيي. هر څومره چې دا عدد کوچنی کېږي، هومره زيات ټرانزيستورونه په چيپ کې ځای کېږي. دا يوازې يو تخنيکي پرمختګ نه دی، بلکې د مادې په زړه کې د انسان د بري نښه ده؛ موږ په داسې يوه کچه کار کوو چې د سترګو ليدلو وړ نه ده خو زموږ ټوله ډيجیټلي نړۍ کنټرولوي.

## SoC څه شی دی؟
برعکس د کمپيوټر، د موبایل پروسیسر يوازې CPU نه دی. په دې کې لاندې برخې په يو ځای کې نغښتې دي:
* **CPU:** د عمومي کارونو او محاسبو لپاره.
* **GPU:** د انځورونو او لوبو (Graphics) د پروسس لپاره.
* **NPU:** د مصنوعي ځيرکتيا (AI) د کارونو لپاره.
* **Modem:** د انټرنيټ او شبکې د اړيکې لپاره.

## د ګوګل Metadata لنډیز
"د موبایل فون پروسیسر (SoC) څنګه کار کوي؟ د نانو متر ټیکنالوژي، د CPU او GPU برخې او د نړۍ د پياوړو چيپسټونو په اړه بشپړ معلومات. په پښتو ويکيپېډيا کې تخنيکي مقاله."

## باوري ډېټا او سرچينې
ګوګل د چيپسټونو په اړه دا سرچينې د معيار په توګه کاروي:

۱. د کواکوم رسمي ویبپاڼه (Qualcomm): Snapdragon Processors Technology.
۲. د ټیکنالوژۍ تحليلي مرکز (AnandTech): Mobile Processor Architecture Analysis .
۳. د انګليسي ويکيپېډيا علمي ډېټا: System on a chip on Wikipedia.


## اړوند موضوعات
مصنوعي ځيرکتيا
نانو ټکنالوژي
سیمي کنډکټر

وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:موبایل فون
وېشنيزه:الکټرونیک
بي سیم چارج

**بې‌سیم چارج** (Wireless Charging) هغه ټیکنالوژي ده چې برېښنايي انرژي د فزیکي نښلونکو مزیو له اړتیا پرته لېږدوي. دا سیستم د برېښنا او مقناطیس پر بنسټ ولاړ دی او انرژي د مقناطیسي ساحې له لارې له چارج کوونکي وسیلې څخه ترلاسه کوونکي ته انتقالوي. په معاصره ټکنالوژۍ کې دا طریقه تر ډېره د «Qi» معیار له مخې کارول کېږي.

## علمي بنسټ
د بې‌سیم چارج اساسي اصل د مایکل فاراډې د الکترومقناطیسي القا له قوانینو څخه اخېستل شوی دی. په چارج کوونکي تختې کې یو مسي کوایل ځای لري چې د متناوب برېښنا په تېرېدو سره مقناطیسي ساحه تولیدوي. کله چې موبایل یا بله برېښنايي وسیله د دې تختې پر سر کېښودل شي، د وسیلې دننه کوایل دغه مقناطیسي بدلون اخلي او بېرته یې په برېښنا بدلوي، چې په پایله کې د بیټرۍ چارج کېدل ترسره کېږي.

## تخنیکي ځانګړنې
د بې‌سیم چارج ډېری وسایل د Qi نړیوال معیار کاروي چې د ۱۱۰ څخه تر ۲۰۵ کیلوهرتز فریکونسۍ په حدود کې فعالیت کوي. دا طریقه د ټیټې ولتاژ برېښنا کاروي او د خوندیتوب لپاره د حرارت، ولتاژ او ناسم سمون څارنې سیسټمونه لري.

## ګټې
بې‌سیم چارج د مزیو د خرابېدو ستونزه له منځه وړي، د وسایلو د نښلونکو بندرونو د زړېدو مخه نیسي او د کاروونکي لپاره ساده او خوندي تجربه برابروي. دغه ټیکنالوژي د اوبو او دوړو پر وړاندې هم د وسایلو د مقاومت په لوړولو کې مرسته کوي.

## محدودیتونه
د انرژۍ د غیرمستقیم لېږد له امله د بې‌سیم چارج اغېزمنتیا د دودیز مزي په پرتله ټیټه ده. د برېښنا یوه برخه د تودوخې په بڼه ضایع کېږي او د چارج بهیر نسبتاً ورو وي. همدارنګه، وسیله باید د چارج کوونکي تختې سره نږدې او په سمه توګه ځای پر ځای شي.

## راتلونکې څېړنې
ساینسي څېړنې هڅه کوي چې د ریزونانس پر بنسټ د بې‌سیم چارج سیسټمونه لا اغېزمن کړي، څو انرژي له زیات واټن څخه او له لږ ضایع سره انتقال شي. تمه ده چې دا پرمختګونه به په راتلونکو کلونو کې د بې‌سیم برېښنا لېږد لا پراخ او عملي کړي.

## سرچینې




وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:برېښنا
وېشنيزه:موبایل ټکنالوژي
محمد بن یوسف هروي

**محمد بن یوسف هروي** (زوکړه ۱۴۹۲-۱۵۱۸ زیږدیز کال _ مړینه ۱۵۴۲ زیږدیز کال) د پنځلسمي پیړۍ په وروستیو کي د افغانستان د هرات اړوند یو طبیب وو.

نوموړي په ۱۵۱۸ کال کي په عربي ژبه د الفبا په اساس یو طبي قاموس او پوهنغونډ ولیکی. یاده لیکنه د اناتوميکي او رنځپوهنيزې اصطلاحات او مفاهیم، طبي مواد، او د نامتو ډاکټرانو معلومات په ځان کي رانغاړي، چي ټوله لړۍ یې د الفبا په ډول سره ترتیب سوې ده. د جواهرالغة د لاسلیک یوه کاپي اوس هم شتون لري چي لیکوال پکښي وايي چي هغه په ۱۴۹۲ کال کي د دې رسالې اصلاح بشپړه کړه. ددې خبري سرچینه اوس وخت په لندن کي د طب د تاریخ او پوهي لپاره د ویلکم کتابتون، ایم ایس عرب. ۱۴۳ په نوم خوندي ده. 

د هروي بل کار، "عین الحیات" یعني د عمر په اړه دی.  ددې کتاب اصلي لاسوند په ۱۵۳۲ کال کي د لیکوال لخوا په هرات کي لیکل سوی وو. د دې څلور زړې نسخې د نړۍ په بېلابیلو کتابتونونو کي خوندي کړل سوي دي. ویل کیږي چي دا په نړۍ کي د عمر د زیاتوالي په اړه لومړی لیکل سوی متن دی. د یادو څلورو نسخو د راټولولو وروسته حکیم سید ظل الرحمن په ۲۰۰۷ کال کي دا اثر تدوین او ژباړه.
د موبایل بیټرۍ

**د موبایل بیټرۍ** د ګرځنده وسایلو لپاره بیاچارج کېدونکې برېښنايي زېرمه ده چې د سمارټ فونونو، ټابلیټونو، او نورو پورټ ایبل وسایلو تغذیه کوي. معاصرې بیټرۍ عموماً د لیتیم ایون (Li-ion) او لیتیم پولیمر (Li-Po) ټکنالوژۍ پر بنسټ دي، ځکه دا د انرژۍ لوړ کثافت، لږ وزن، اوږدمهاله چارج ژوند، او د ولتاژ باثباته چلند وړاندې کوي [۱]۔

## تاریخي پرمختګ
لومړنۍ ګرځنده وسایل د نیکل کډمیم (NiCd) یا نیکل مېټل هایدراید (NiMH) بیټرۍ کارولې. NiCd د حافظې اغېز درلود، او وزن یې زیات و. NiMH د حافظې اغېز کم کړ، خو د ځان تخلیه یې لوړه وه. وروسته د لیتیم ایون ټکنالوژي معیاري شوه، ځکه د حافظې اغېز نلري، انرژي کثافت یې لوړ دی، وزن یې لږ دی، او د چارج ژوند اوږد دی [۲][۳]۔

## جوړښت او د کار طریقه
لیتیم ایون بیټرۍ درې اصلي برخې لري:  

* **انوډ (Anode):** عموماً له ګرافایټ څخه جوړ شوی او د لیتیم ایونونه پکې ذخیره کېږي.  
* **کاتوډ (Cathode):** د لیتیم فلزي اکسایدونو لکه LiCoO2، NMC یا LFP څخه جوړ شوی او د انرژی منبع برابروي.  
* **الکترولایت (Electrolyte):** د لیتیم مالګو محلول دی چې د ایونونو د تګ راتګ اسانتیا برابروي.  
* **Battery Management System (BMS):** د ولتاژ، جریان، حرارت څارنه کوي او د زیات چارج، ژور ډیسچارج، او شارټ سرکټ مخنیوی کوي [۴][۵]۔

د چارج پر مهال ایونونه له کاتوډ څخه انوډ ته ځي، او د ډیسچارج پر مهال بېرته کاتوډ ته ستنېږي، چې برېښنا تولیدوي.

## تخنیکي ځانګړتیاوې
* **ولتاژ:** نومیالی ۳٫۶–۳٫۸۵ ولټ، اعظمي چارج ۴٫۲–۴٫۴ ولټ [۴]۔  
* **ظرفیت:** په mAh کې اندازه کېږي، حقیقي وخت د وسيلې د برېښنا مصرف پورې تړلی [۵]۔  
* **چارج دورې:** ۳۰۰–۵۰۰ بشپړې دورې مخکې له دې چې ظرفیت یې شاوخوا ۸۰٪ ته راکم شي [۶]۔  
* **انرژي کثافت:** د وزن پر واحد کې لوړ، د نریو او سپکو وسایلو لپاره مناسب [۱]۔  
* **حرارتي حساسیت:** لوړه تودوخه داخلي مقاومت زیاتوي او د الکترودونو تخریب ګړندی کوي [۵]۔

## د چارج ډولونه
* **معیاري USB چارج:** د ۵ ولټه جریان کاروي، لږ حرارت تولیدوي [۷]۔  
* **چټک چارج (Quick Charge):** ولتاژ او جریان لوړوي، د چارج وخت کموي، خو د حرارت لوړوالی د بیټرۍ زړېدو سرعت زیاتوي [۸]۔  
* **بېسیم چارج (Qi):** د القايي کویلونو له لارې انرژي لېږدوي، موثریت یې لږ دی، خو د کیبل اړتیا له منځه وړي [۹]۔

## خوندیتوب او د BMS اهمیت
BMS د چارج، ډیسچارج، حرارت، او جریان څارنه کوي. دا سیسټم د شارټ سرکټ، تودوخې زیاتوالي، او زیات چارج مخنیوی کوي. د سمارټ فونونو چارج کنټرول پروتوکولونه د بیټرۍ ژوند اوږدوي او د اور اخیستنې خطر کموي [۵][۱۰]۔

## چاپېریال او بیاکارونه
لیتیم، کوبالټ، او نیکل محدودې طبیعي سرچینې دي. د کارېدلو بیټرۍ بیاکارول د چاپېریال ساتنې او اقتصادي ارزښت لپاره مهم دي. بیاکارول د فلزاتو بېرته ترلاسه کولو او د خطرناکو کثافاتو د خپرېدو مخنیوی کوي [۱۱][۱۲]۔

## راتلونکې ټکنالوژي
Solid-State یا جامد الکترولایت بیټرۍ د خوندیتوب لوړې کچې، د اور اخیستنې ټیټ خطر، او لوړ انرژي کثافت ژمنه کوي، خو تر اوسه په پراخه کچه سوداګریزه نه ده [۱۳][۱۴]۔

## حوالې




وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:موبایل فون
وېشنيزه:برېښنايي تجهیزات
د موبایل نوري زوم

**زوم** (Zoom) په موبایل عکاسۍ کې هغه وړتیا ده چې لیرې شیان نږدې ښيي. خو دا نږدې کول په دوو بشپړ ډول بېلابېلو لارو ترسره کېږي. یو یې د فزيکي لېنزونو له لارې دی چې رښتینی کیفیت وړاندې کوي، او بل یې د سافټویر له لارې دی چې یوازې انځور غټوي او کیفیت یې له منځه وړي.

## نوري زوم (Optical Zoom)
نوري زوم د کيمرې د لېنزونو د حرکت پایله ده. کله چې لېنزونه شاته او مخکې شي، د رڼا د تمرکز نقطه (Focal Length) بدلېږي او انځور نږدې کېږي. په دې حالت کې ټول میګاپیکسلونه په کار اچول کېږي او د انځور کیفیت په بشپړ ډول ساتل کېږي. په عصري موبایلونو کې د دې لپاره له "پریسکوپ" (Periscope) لېنزونو کار اخیستل کېږي.

## ډيجیټل زوم (Digital Zoom)
ډيجیټل زوم په حقیقت کې یو درواغجن زوم دی. په دې حالت کې لېنز حرکت نه کوي، بلکې سافټویر د انځور یوه برخه غټوي (Crop) او بیا یې ټولې پردې ته رسوي. دا کار پیکسلونه غټوي او انځور "پیکسلایټ" یا تت ښکاري. دا داسې ده لکه تاسو چې په کمپیوټر کې یو عکس خلاص کړئ او په موږک یې زوم کړئ.

## هایبرېډ زوم (Hybrid Zoom)
دا د نوي عصر ټیکنالوژي ده چې نوري زوم، ډيجیټل زوم او مصنوعي ځيرکتیا (AI) سره یوځای کوي. سیسټم له څو لېنزونو معلومات اخلي او په سافټویر کې یې داسې بیا جوړوي چې کیفیت یې تر ډیجیټل زوم ډېر لوړ وي.

## تخنیکي لنډیز

* نوري زوم د لېنزونو فزيکي حرکت دی. (Optical Zoom = Physical)
* ډيجیټل زوم د انځور سافټویرې کټ کول دي. (Digital Zoom = Software)
* د لوړ کیفیت لپاره تل باید نوري زوم (Optical) ته لومړیتوب ورکړل شي.

## باوري سرچینې

۱. د کامرې ډیجیټل سرچینه (Digital Trends): Optical vs Digital Zoom guide. ۲. نشنل جیوګرافیک عکاسي: The physics of camera lenses. ۳. ويکيپېډيا کامنز (Wikimedia Commons): .
د موبابل د سړولو سیسټم

**د موبایل د سړولو سيسټم** (په انګليسي: Smartphone Cooling System) د هغو ټیکنالوژیو مجموعه ده چې د موبایل د پروسيسر او بيټرۍ تودوخه جذبوي او بهر ته یې باسي. کله چې موبایل درنې لوبې (Games) کوي یا چټک چارجېږي، د هغې پروسيسر په هره ثانيه کې ميلياردونه حسابونه کوي چې په نتيجه کې ډېره تودوخه توليدوي. که دا تودوخه مهار نه شي، د موبایل سرعت کمېږي (Throttling) او حتی پرزو ته يې زيان رسېږي.

## د ویپر چیمبر (Vapor Chamber) جادو
دا په عصري موبایلونو کې د سړولو تر ټولو پرمختللې لاره ده. دا يو ډېر نری مسي لوښی دی چې دننه يې لږه مايع (اوبه) وي. کله چې پروسيسر ګرم شي، دا مايع په بړاس (Vapor) بدلېږي او د تختې سړې برخې ته ځي، هلته بېرته په مايع بدلېږي او تودوخه خوشې کوي. دا دوران په دوامداره توګه تکرارېږي.

## د ګرافایټ طبقې (Graphite Sheets)
ګرافایټ يو داسې مواد دی چې تودوخه په خورا چټکتیا سره له ځانه تېروي. انجنيران د موبایل د پردې او بيټرۍ تر شا د ګرافایټ نري پاڼې لګوي ترڅو تودوخه په يو ځای کې متمرکزه نه شي او په ټول موبایل کې خپره شي. دا کار د موبایل د سوځېدو مخه نیسي.

## حرارتي تروټلینګ (Thermal Throttling)
دا د موبایل يو دفاعي مېکانېزم دی. کله چې د سړولو سيسټم ونه شي کولی تودوخه کنټرول کړي، موبایل په اتومات ډول د پروسيسر سرعت راکموي ترڅو لږ تودوخه توليد کړي. له همدې امله په لوبو کې د موبایل سرعت له څه وخت وروسته کمېږي.

## باوري سرچينې

۱. د انډرایډ اتھارټي تخنيکي برخه: How smartphone cooling systems work.
۲. د سیمي کنډکټر انجینري (Semiconductor Engineering): Thermal challenges in mobile devices.
۳. ويکيپېډيا کامنز: Smartphone thermal management images.


وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:موبایل فون
وېشنيزه:فزيک
د موبایل ګرافیکي پروسیس برخه

**ګرافیکي پروسس واحد** (په انګليسي: Graphics Processing Unit یا GPU) د موبایل فون یو ځانګړی الکټرونیکي سرکټ دی چې په چټکۍ سره حافظه اداره کوي ترڅو د موبایل پر پرده انځورونه جوړ او نندارې ته وړاندې کړي. که CPU د موبایل "ماغزه" وي، نو GPU د هغه "سترګې او هنري وړتیا" ده.

## د GPU او CPU توپیر
CPU د عمومي کارونو لپاره ډیزاین شوی او په یو وخت کې څو پیچلې محاسبې کوي، خو GPU د زرګونو کوچنیو او یو شان محاسبو لپاره جوړ شوی دی. کله چې تاسو په موبایل کې یوه لوبه کوئ، GPU په هره ثانیه کې میلیونونه پیکسلونه رنګوي ترڅو تاسو ته یو روان او روښانه تصویر درکړي.

## رې ټریسینګ (Ray Tracing)
دا د موبایل په نویو GPUګانو کې یو انقلابي بدلون دی. دا ټیکنالوژي د رڼا فزيکي چلند تمثیلوي. د دې په واسطه په لوبو کې د سیوري، انعکاس او رڼا وړانګې کټ مټ د رښتیني ژوند په څېر ښکاري. دا کار خورا زیاتې انرژۍ او ځواکمن ګرافیک کارت ته اړتیا لري.

## مشهور موبایل GPUګانې
نړۍ کې اوسمهال دا لاندې ګرافیکي سیسټمونه تر ټولو زیات کارول کېږي:

* **Adreno:** چې د کوالکام (Snapdragon) پروسیسرونو کې وي.
* **Mali:** چې په میډیاټیک او اګزینوس پروسیسرونو کې کارول کېږي.
* **Apple GPU:** چې د ایفون په مخصوصو چيپسټونو کې ځای پر ځای شوي دي.

## تخنیکي لنډیز

* ګرافیک کارت د انځورونو د جوړولو مسؤل دی.
* د لوبو کیفیت په مستقیم ډول له GPU سره تړلی دی.
* نوي GPUګانې د مصنوعي ځیرکتیا (AI) په برخو کې هم مرسته کوي.

## باوري سرچینې

۱. د نویډیا تخنیکي ډېټا: What is a GPU?. ۲. د ارم (ARM) د معمارۍ لارښود: Mali GPU Architecture. ۳. د پوهنتونونو علمي مقالې د ګرافیک پروسس په اړه.
د موبایل حافظه او ذخیره

**حافظه او ذخيره** (په انګليسي: RAM vs Storage) ډېری وخت خلک سره غلطوي، خو که غواړئ پوه شئ چې ستاسو موبایل ولې ځنډ (Hang) کوي یا ولې یې حافظه ژر ډکېږي، باید د دې دواړو ترمنځ په بنسټیز توپیر پوه شئ. که موږ موبایل یو انسان وګڼو، نو ریم (RAM) د هغه د "فوري فکر" ځای دی او سټوریج (Storage) د هغه "دایمي یادښت یا کتابتون" دی.

## رم (RAM): د موبایل زړه
ریم په موبایل کې د یوې داسې مېز په څېر دی چې تاسو ورباندې خپل اوسني کارونه کوئ. کله چې تاسو یو اپلیکیشن خلاص کړئ، هغه له سټوریج څخه راوځي او په ریم کې ځای پر ځای کېږي ترڅو پروسیسر ورته په چټکۍ لاسرسی ولري.

* هرڅومره چې د مېز (RAM) اندازه لویه وي، هومره ډېر اپلیکیشنونه په یو وخت کې په خلاص حالت کې ساتلی شئ.
* که ستاسو ریم کم وي، موبایل مجبور دی چې پخواني کارونه بند کړي ترڅو نوي ته ځای پیدا کړي، همدا لامل دی چې موبایل ځنډ یا سستوالی پیدا کوي.

## سټوریج (Storage): د موبایل دننه حافظه
سټوریج ستاسو د موبایل هغه ځای دی چېرته چې عکسونه، ویډیوګانې، سندرې او اپلیکیشنونه د تل لپاره خوندي پاتې کېږي. دا ستاسو د کور د ګودام په څېر دی؛ هرڅومره چې لوی وي، هومره زیات سامان پکې ځایولی شئ.

* سټوریج د ریم په پرتله ورو وي، خو ګټه یې دا ده چې که موبایل مړ هم شي، ستاسو معلومات پکې خوندي پاتې کېږي.
* په عصري موبایلونو کې د سټوریج د سرعت لپاره له **UFS** ټیکنالوژۍ کار اخیستل کېږي چې د معلوماتو په خلاصولو کې خورا چټکه ده.

## ولې موبایل سستېږي؟
ډېری خلک فکر کوي که سټوریج خالي کړي، موبایل به تېز شي. دا تر یوه حده سمه ده، خو د موبایل حقیقي چټکتیا په ریم (RAM) پورې تړلې ده. که ستاسو ریم ډک وي، موبایل به هېڅکله تېز کار ونه کړي. یو ښه تجربه لرونکی مشوره درکوي چې تل هڅه وکړئ هغه اپلیکیشنونه بند کړئ چې ضرورت ورته نه لرئ، ترڅو ستاسو د کار مېز (RAM) خالي او چټک پاتې شي.

## تخنیکي لنډیز

* **RAM:** د لنډ وخت لپاره، خورا ګړندی، د کارونو د اجرا ځای.
* **Storage:** د اوږد وخت لپاره، د معلوماتو د ساتلو ځای.
* د ښه موبایل لپاره لږترلږه ۸ جی بي ریم او ۱۲۸ جی بي سټوریج اوسنی معیار دی.

## باوري سرچینې

۱. د هارورډ پوهنتون د کمپیوټر ساینس برخه (CS50): په کمپیوټري حافظه کې د RAM او Storage رول. ۲. د ټیکنالوژۍ تحلیلي سایټ (TechRadar): Understanding the difference between memory and storage. ۳. د سمارټ فونونو تخنیکي لارښودونه.