د ډبرو نوې دوره

**د ډبرو نوې دوره** (په انګلیسي: Neolithic) د ډبرو د زمانې وروستۍ برخه ده چې ګڼ بدلونونه په کې پېښ شوي او داسې ښکاري چې دغه بدلونونه په خپلواک ډول د نړۍ په بېلابېلو برخو کې رامنځته شوي دي. لومړی ځل شاوخوا ۱۲۰۰۰ کاله مخکې هغه مهال چې په اپي‌پالیولېټيک نږدې ختیځ کې د کرنیزو پرمختګونو څرکونه ولګېدل او وروسته د نړۍ په نورو ځایونو کې ولیدل شول. د ډبرو نوې دورې له شاوخوا ۶۵۰۰ کاله مخکې (۴۵۰۰ مخزېږد) څخه د مسو دورې ته د لېږد تر مهال پورې دوام وکړ چې د فلزاتو د علم په پراختیا سره مشخصېږي او د زېړو (برونزو) او اوسپنې په زمانو سره پای ته رسېږي.

د ډبرو نوې دوره په نورو ځایونو کې د ډبرو په منځنۍ دوره پسې راغله او بیا یې تر ناوخته دوام وکړ. دغې نوې دورې په شمالي اروپا کې تر شاوخوا ۱۷۰۰ مخزېږد کال پورې دوام درلود، په داسې حال کې چې په چین کې یې تر شاوخوا ۲۰۰۰ مخزېږد کال پورې د «شانګ ارلیټو» فرهنګ تر را څرګندېدو پورې دوام وکړ. د نړۍ نورې برخې (لکه اقیانوسیه او د امریکا لویې وچې شمالي برخې) له اروپا سره د اړیکو تر وخت پورې په پراخه کچه د ډبرو د نوې دورې د پراختیا په پړاو کې پاتې شوې.

د ډبرو نوې دورې د ډبرو د نوې دورې انقلاب رامنځته کړ چې د چلند او فرهنګ د ځانګړنو او بدلونونو پرمختګونه په کې شامل وو او تر دې ټولو مهمه دا وه چې کرنه او د اهلي حیواناتو استفاده یې دود کړه.

## منشاء
د ډبرو نوې دوره تر میلاد شاوخوا ۱۰۲۰۰ کاله مخکې په شام کې پیل شوه او له ناټوفي فرهنګ څخه یې هغه مهال منشاء واخیسته چې له وحشي غلو دانو څخه استفاده پر لومړنۍ کرنه بدله شوه. د ناټوفیانو دوره یا «د ډبرو د نوې دورې لومړي وختونه» له ۱۲۵۰۰ څخه تر ۹۵۰۰ مخزېږد کلونه وو او د ډبرو د نوې دورې تر کلالۍ مخکې پړاو ۱۰۲۰۰ تر ۸۰۰ مخزېږد کلونو سره غاړه غړۍ ده. دا چې ناټوفیان د خوړو په برخه کې له وحشي غلو دانو سره تړل شوي وو او د ژوند ډول یې څه ناڅه بې‌تحرکه یا غیر کوچیاني شوی و، فکر کېږي چې (تر میلاد شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله مخکې) له «یانګر ډرایاس» سره اړوندو د اوبو او هوا بدلونونو خلک د کرنې پراختیا ته اړ کړي دي.

تر میلاد مخکې له ۱۰۲۰۰ تر ۸۸۰۰ پورې په شام کې کرنیزې ټولنې رامنځته شوې او کوچنۍ اسیا، شمالي افریقا او شمالي بین‌النهرین ته پراخې شوې. بین‌النهرین تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۰۰۰۰ کال را وروسته د ډبرو د نوې دورې د انقلابي بدلونونو تر ټولو لومړی ځای دی.

د ډبرو د نوې دورې په لومړۍ کرنه کې کم شمېر وحشي او اهلي نباتات لکه غنم، ږدن او سپلټ غنم شامل وو او د سپیانو ساتنه هم دود وه. تر میلاد مخکې په شاوخوا ۸۰۰۰ کال کې اهلي مېږې او وزې، غواوې او خوګ هم ور اضافه شول. 

د ډبرو د نوې دورې دغه مشخصوونکي فرهنګي عناصر په ټولو ځایونو کې په یوه ډول نه دي را څرګند شوي: په نږدې ختیځ کې لومړنیو کرنیزو ټولنو خاورین لوښي نه کارول. د نړۍ په نورو ځایونو لکه افریقا، سوېلي اسیا او سوېل ختیځه اسیا کې د اهلي کولو چارې په خپلواک ډول پیل شوې او د خپلو سیمو اړوند جلا فرهنګونه یې رامنځته کړل چې د اروپا او سوېل لوېديځې اسیا له فرهنګونو څخه په بشپړ ډول خپلواک وو. د جاپان لومړنیو ټولنو او د ختیځې اسیا نورو فرهنګونو د کرنې تر پراختیا مخکې خاورین لوښي کارول. 

## د سیمو له مخې دورې

### سوېل‌لوېديځه اسیا
په منځني ختیځ کې چې کوم فرهنګونه د ډبرو د نوې دورې په توګه پېژندل کېږي، تر میلاد مخکې په ۱۰مه زریزه کې را څرګند شول. لومړني پرمختګونه په شام کې وشول (د بېلګې په توګه تر کلالۍ وړاندې الف د ډبرو نوې دوره او تر کلالۍ وړاندې ب د ډبرو نوې دوره) او له هغه ځایه ختیځ او لوېديځ لورو ته خپاره شول. تر میلاد مخکې په شاوخوا ۸۰۰۰ کال کې د اناتولیا په سوېل‌ختیځ او شمالي بین‌النهرین کې هم د ډبرو د نوې دورې فرهنګونه ثابت شوي دي.

#### تر کلالۍ وړاندې الف د ډبرو نوې دوره
د ډبرو په نوې دوره کې تر کلالۍ وړاندې لومړی پړاو تر میلاد مخکې په شاوخوا ۱۰۰۰۰ کال کې په شام کې پیل شو. د ترکیې د سوېل ختیځ په «ګوبلېکي تپه» کې یوه معبدي سیمه تر میلاد مخکې له شاوخوا ۹۵۰۰ کال سره تړاو لري چې ښايي د دغې دورې د پیل په توګه په پام کې ونیول شي. لکه څرنګه یې چې په شاوخوا کې کوم دایمي استوګنځی نه ښکاري، نو دغه سیمه د کوچیاني ښکاریانو-راټولوونکو قبایلو له‌خوا جوړه شوې ده او ښايي دا به د بشر په لاس جوړ شوی تر ټولو لرغونی عبادت‌ځای وي. دلته لږ تر لږه اووه ډبرینې دایرې دي چې پراخوالی یې ۲۵ اېکړه (۱۰ هېکتاره) دی، د اهکي ډبرو ستنې یا پایې په کې دي چې د حیواناتو، حشراتو او الوتونکو څېرې په کې حک شوې یا کیندل شوې دي. شاید سلګونو کسانو د دغو ستنو د جوړولو لپاره ډبرین وسایل کارولي وي او احتمالاً موخه یې دا وه چې بامونو ته تکیه ورکړي. د دغې دورې نور لومړني ځایونه تر میلاد مخکې شاوخوا ۹۵۰۰ تر ۹۰۰۰ کال ته ور ګرځي چې په تل‌السلطان (لرغونې جریکو)، اسرائیلو، د اردن په ګیلګال دره او د لبنان په بیبلوس کې موندل شوي دي. د دغې دورې پيل تر یوه حده د «تاهوني» او «هیوي نیولېټيک» دورو له پیل سره هم غاړه غړۍ دی.

#### تر کلالۍ وړاندې ب د ډبرو نوې دوره
د ASPRO کرونولوژۍ یا تاریخ‌ټاکنې له مخې، د ډبرو په نوې دوره کې تر کلالۍ وړاندې دویم پړاو تر میلاد مخکې په شاوخوا ۸۸۰۰ کال کې په شام کې پیل شو. د اردن په عمان سیمه کې یو ۳۰۰۰ کسیز استوګنځی موندل شوی. دغه ښار چې په نږدې ختیځ کې د «عین غزال» په نامه د ماقبل التاریخ یو تر ټولو ستر استوګنځی بلل کېږي، له شاوخوا ۷۲۵۰ مخزېږد څخه تر شاوخوا ۵۰۰۰ مخزېږد کال پورې په دوامدار ډول مسکوني ښار و یا خلک په کې اوسېدل.

استوګنځایونه یې د مستطیل ډوله خښتو کورونه لري چې کورنۍ به په کې په یوه یا ګڼو کوټو کې اوسېده. د خښو شویو مړیو یا تدفینونو موندنې ښيي چې یوه اجداد پرسته ډله داسې وه چې د مړیو ککرۍ یې ساتلې او د دې لپاره چې د مخ ځانګړنې یې وساتل شي، خټه یې په کې کاروله. نور جسد به یې د اوسېدو له ځایه بېرون اچاوه تر څو وشړېږي  او یوازې هډوکي یې پاتې شي، بیا به یې هډوکي په استوګنځي یا کورونو کې دننه تر ځمکه لاندې خښول. 

### شمالي افریقا
د مېږو او وزو د اهلي کولو دود احتمالاً د ۶۰۰۰ مخزېږد کال په لومړیو کې له نږدې ختیځ څخه مصر ته ورسېد. ګریم بارکر وايي: "په نیل دره کې د حیواناتو او نباتاتو د اهلي کولو لپاره لومړني باوري شواهد د پنځمې مخزېږدې زریزې تر لومړیو پورې په شمالي مصر او په را وروسته زرو کلونو کې په سوېلي مصر کې دي او په دواړو مواردو کې ښکاري چې لا هم پر کب‌نیونه، ښکار او وحشي نباتاتو راټولولو کلکه تکیه موجوده وه." له دې ښکاري چې دغه بدلونونه له نږدې ختیځ څخه د کروندګرو د کډوالۍ له امله نه دي راغلي، بلکې یوه ځايي پراختیا وه، غلې دانې یې هم خپلې وې یا یې د راکړې ورکړې له لارې ترلاسه کړې وې. نور څېړونکي استدلال کوي چې په مصر کې د کرنې او اهلي حیواناتو لپاره لومړنی خوځښت له منځني ختیځ څخه پیل شوی و.

### سوېلي او ختیځه اسیا
غیر کوچیاني ژوند چې د وښو له لټون څخه د کرنې او مالدارۍ پر لوري لېږد په کې شاملېږي، تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې په سوېلي اسیا کې د اوسني پاکستان په بلوچستان سیمه کې پیل شو. د بلوچستان په مهرګره سیمه کې د غنمو، جوارو او ورپسې د وزو، مېږو او غواوو اهلي کول ثابتولی شو. د ۲۰۰۶ کال د اپرېل میاشتې په لومړیو کې نېچر علمي مجلې وویل چې د کماني یا لیندۍ ډوله برمو او اورټک ډبرو په مرسته په بدن کې دننه د غاښونو د سوري کولو تر ټولو پخواني شواهد په مهرګره سیمه کې موندل شوي دي.

په سوېلي هند کې د ډبرو نوې دوره په ۶۵۰۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او تر شاوخوا ۱۴۰۰ مخزېږد کال پورې یې د «مګالېټيک» دورې تر پیل پورې دوام وکړ. د سوېلي هند د ډبرو نوې دوره په کارناټاکا سیمه کې چې وروسته تامیل نادو ته پراخه شوه، په هغو خاورینو غونډیو مشخصېږي چې تاریخ یې تر میلاد مخکې ۲۵۰۰ کاله پخواني مهال ته رسېږي.

### استرالیا
استرالیا د نیوګینې پر خلاف په دې باور ده چې د ډبرو نوې دوره یې نه لرله او د ژوند ډول یې د ښکاریانو-راټولوونکو په څېر تر هغه مهاله دوام درلود چې اروپایان ورغلل. دغه لیدلوری د کرنې د تعریف له پلوه ننګول کېدای شي، خو «نیولېټيک» یا د ډبرو نوې دوره د استرالیا د ماقبل‌التاریخ په اړه په بحث کې د یوه کم کارول شوي او کم اهمیته مفهوم په توګه باقي پاتې دی.

## سرچینې