open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د سږو امبولي

**د سږو امبولي** يا **ریوی امبولی** *(په انگرېزي: Pulmonary embolism)* د سږو يوه ناروغي ده چې په سږو کې د هر بیگانه جسم یا هر غیرطبعی شی شتون د سږو د شریانونو یا وریدونو یا هم د دواړو د بندېدلو سبب گرځی. هغه څه چې رگونه بندوي د امبولی به نامه سره یا دیږی. امبولی په دری طریقو سره په سږو کې پیدا کیږی.
# هوا  
# د وینی لخته (گروم) کیدل  
# د شحمی یا چربی قطرونو څخه مینځ ته راځی.

په امبولی کی ورید کوږ وږ (کج وپیچ) چی وینه بی حرکته وی معلومیږی.

## نښې نښانې
نفس کوتاهی – د سینی دقفس درد- مریض وارخطا معلومیږی – خولی کیدل- ټوخی له وینی سره- کله کله ضعف کیدل – نرمه تبه- د زړه ضربان پورته ځی – په اصغاسره امکان لری نارمل آواز ولری او یاهم رال او ویز واوریدای شی  فلی بایتس امکان لری په پښو کی موجود وی.
تداوی:-  انتی کوگونتس یعنی ضد علقه (کتله) دواگانی – اسپرین.

وېشنيزه:ناروغۍ
مرکزي افريقا

کيڼ|بټنوک|350px|
**مرکزي افريقا** د افريقا په لویه وچه کې پرته مرکزي سيمه ده چې بروندي، د منځنی افريقا ولسمشريزه، چاډ، د کانگو ولسواک جمهوريت او د راونډا په گډون هېوادونه پکې شتون لري.

**منځنی افريقا** (چې د ملگرو ملتونو لخوا د سيمې ځمکپوهنيز وېشنېزونې پربنسټ)  کارول کيږي یو ورته ويي دی چې د آنگولا، کامرون، د منځنی افريقا ولسمشريزه، چاډ، د کانگو ولسواک جمهوريت، د کانگو جمهوريت، استوايي گينه، گابون او د ساوتومه او پرنسېپ هېوادونه پکې راځي.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:مرکزي افريقا
د آشور واکمني

300px|بټنوک|کيڼ|د آشور واکمني په ۷ پېړۍ ق.م. کی
**آشور**(د آشور په ژبې کی: 50px، په آرمي ژبې کی: ܐܫܘܿܪ ) د پخوانۍ هېوادونو څخه وو چی د بین النهرین په سیمې کی پروت وو. مرکز یی د آشور ښار وو. دغه ښار د ۲۵۰۰ کال مخکې له میلاده جوړ شو. د پخوانی معلوماتو په اساس چی د انجیل څخه اخیستل شوی دی د اشور ښار د سام زوی آشور لخوا جوړ شو. په ۳ پېړۍ مخکې له میلاده د آشور سیمه د سومریانو لخوا ونیول شوه.  کله چی سومر د سارگن اکدی ونیول شو نو هغه آشور هم لاس ته ورغلی. 
د ۲۰۰۰ عیسوی سینی مخکی په وخت کی د آشور هېواد د تجارتی مرکزونو څخه جوړ شو او د هغو د تجارتی مرکزونو آغېزه آناتولی ته ورسېدله. 
په ۱۹ پېړۍ عیسوی سینی مخکی کی شمشي أدد د آشور حکمران شو. شمشي أدد لوی پوځ جوړ کړ او پر سومر یی یرغل وکړ  او تر څو جگړو وروسته پوځ یی د بین النهرین شمالی سیمه ونیو.  د شمشي أدد تر وفات وروسته آشور د بابل پېيلى دولت شو. د بابل حکمرانانو خپل دولت ته د میتانی دولت نوم ورکړل او آشوریان مجبور شول چی د بابل حکمرانانو ته باج ورکړي.  د ټیکولټی نوریټا د حکومت په وخت کی آشوریانو د بابل حکمرانانو او هېتیانو ته ماته کړله او آشور په  نژدی ختیځ کی مهم واکمني شوه.
د تیگلت‌پیلسر د حکومت په وخت کی (د ۱۱۱۴ ق.م. څخه تر ۱۰۷۶ ق.م. پورې) د آشور واکمني ډېره پراخه شوه. تیگلت‌پیلسر د ارمنستان او آرامیانو په خلاف ډېرې جگړې وکړې. د بابل پاچا نابوکانېسر تر وفات وروسته پوځ د بابل څو ښارونه ونیو.
په ۹ پېړۍ ق.م. کی د بین النهرین سیمه او د فرات سیمه د آشور حکمرانان په لاس کی ولې. په دی وخت کی هم سوریې او فلشطین ونیول شول. په ۶۷۱ ق.م. کی د اشور پوځ مصر ته ورسېده او اشور په نژدې ختیځ کی تر ټولو قوی امپراطوری شو. په دی وخت کې د آرامی ژبه په نژدې ختیځ کی مهم ژبه شوه.
د آشور بانی‌پال د حکومت په وخت کی د ډېرو جگرو په سبب آشور واکمنی زوال ته ورسېدله. په ۶۲۶ کال کی د بابل پاچایی پریک شوه . په ۶۱۴ کال ق.م. کی د ماد او بابل پوځونو د آشور پر واکمني یرغل کړل او د آشور واکمني یی ویجاړه کړه.

## سرچینې
*http://cs.wikipedia.org/wiki/As%C3%BDrie

وېشنيزه:پخوانی هېوادونه
ايټا جېمز

بټنوک|250px|ايټا جېمز
**ايټا جېمز** (زېږون نوم جېمزيټا هاکېنز؛ ۲۵ د جنوري، ۱۹۳۸ ز. – ۲۰ د جنوري، ۲۰۱۲ ز.) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Etta James)* يوه امريکنۍ سندرغاړې وه چې د موسيقۍ د بېلابېلو سبکونو لکه بلوز، راک اېنډ رول، گاسپل او جاز په ډول سندرې وييلي.

وېشنيزه:امريکايي سندرغاړې
پوهنتون اف ام

[بټنوک|300px|کیڼ|د افغانستان د اطلاعاتو او فرهنگ وزير [مخدوم رهين د پوهنتون اف ام د سريال د پرانيستې په وړیار غونډه کې د وينا پر مهال]]
**پوهنتون اف ام** د افغانستان له ملي ټلويزيون څخه خپرېدونکی پښتو سريال دی چې دغه سريال په ۲۷م د سنبلې د ۱۳۹۰ لمريز کال کې پرانستل شو او ټول ۱۵۰ برخې لري. او د دې سريال داستان د ځوانانو پر ستونزو، غوښتنو او ټولنيزيو مسایلو باندې راڅرخي.

وېشنيزه:پښتو سريالونه
سپايس گرلز

thumb|سپايس گرلز
**سپايس گرلز** د برتانيې د پاپ موزيک يوه ډله وه چې په ۱۹۹۴ کال کې يې سندرې وييل پيل کړل او ډېر شهرت يې ومونده.
ويکټوريا بېکهم

بټنوک|ويکټوريا بېکهم
**وېکټوريا کارولينا بېکهم** د برتانيې د فوټبال د ملي لوبډلې د پخواني کپتان ډاوېډ بېکهم ښځه، يوه انگرېزه سندرغاړې، ممثله، ماډله او سوداگره ده.
روبي وېليمز

بټنوک|روبي وېليمز
**روبي وېليمز**  يو مشهور انگرېز پاپ سندرغاړی دی.
کليوفيس

**کليوفيس** (سانسيکرېت: *کريپا*?) د سکندر مقدوني په وخت کې د آساکېنوس يا آساکانوس چې د آساکېنوی يا آساکاني خلکو يو حاکم او د جگړو سردار و، د هغه مور وه.  آساکېنوی (سانسيکرېت اشوکاس: *له [[اشوه]] = آس* جوړ شوی) آزاده خلک و (ولسمشريزه) چې د پاروپاميسېد د کمبوجاس يو وړه برخه يې جوړوله او د سکندر د يرغل په وخت کې د سوات او بونير په درو کې اوسېدل. د آسيکېنوی د خلکو د چاپېريال بيان د اوسني کافرستان سره سر نه لگوي. (Dr R. K. Mukerjee). دا چې دا سيمه د نورو سيمو په نسبت د ايراني ژبې او دود په پرتله ډېره هندو اريايي سيمه وه، نو په همدې دليل د آريايانو لخوا د اسيکېنوی خلک هندوان بلل کېږدل. د دوی سيمه ختيځ کې تر اباسيند پورې غځېدلې وه او د دوی د سيمې پلازمېنه مساگا (سنسيکرېت *ماشاکاوتي*) چې د اوسني ملاکنډ په شمالي پاس کې يوه ډبرينه قلا وه تشکيلوي. په نوي عصر کې د مشکين سره نسبت لرونکې سيمه د پنجکوره او کونړ د رودونو تر مېنځ سيمه ده چې د باجوړ نه نژدې ۲۴ ميله واټن کې پرته ده. د آسيکېنوی خلک د اسونو د روزلو او د سواره گانو بهترين ماهرين وه. چې خپل سپاره پوځيان يې د باړې په بدل کې په خدمت گومارل (*لکه د پيسو په بدل کې گومارلي سرتېري*), او په همدې خاطر د اشواکا په نوم شهرت موندلی و چې مانا يې ماهره سپرلی کوونکي يا ماهره سپاره عسکر دی. دغو خلکو ته چې اشواکايانا په پانيني کې اشتادهيايا هم بلل کېدل. د دغو خلکو واکمن سکې هم لگولي وې چې د *واتاشواکا* په نوم يادېدلې او دا سکې يې خپلو خلکو ته منسوب کړې وې. د اشواکاس د خلکو يوه ډله په لوېديځ کې د اليشنگ او کونړ رودونو ته نژدې سيمو کې هم مېشت وه. هغوی د کلاسيک ليکدود اسپاسويي وه. د هغوی ژبه د کامبوجاس د ايراني ژبو د ډلې په کلاسيکو متنونو کې د اسپاسويي (*له پښتو نه اسپه = آس*) په نامه پېژندل کېېده. هغوی په اشوايانا په پانيني ژبه اشتاديايا هم پېژندل کېدل. په هغه وخت کې د هند او ايران پوله د پنجکوره رود گڼل کېد. 

## سرچينې
‎
گوزگان

**گوزگان** (**گوزگانان** يا **قوزگان**, په عربي کې **جوزجان**) د منځني پېر اصطلاح ده چې د اوسيني گورزيوان، فارياب ولايت په مرکز پورې منسوب دی. په تاريخي لحاظ گوزگان د نني فارياب او جوزجان ولايت نه غځېدلې سيمې لور ته اشاره وه چې آن تر سرپل غځېدلې وه.  د لسمې پېړۍ تاريخي اثر حدود العالم بيا دا نوم د ساماني امپراتورۍ يو سيمه ايزه شهزادگۍ گڼي.

خو دا نوم د *گوزگان* ښار ته هم اشاره شوی چې د نن عصر ميمنه بلل کېږي.

## سرچينې

وېشنيزه:د فارياب ولايت تاريخ
د امير دوست محمد خان دربار ته د روسي سفير سفر او پر هرات باندې د پارس ناكام يرغل

**د [[امير دوست محمد خان]] دربار ته د روسي سفير سفر او پر هرات باندې د پارس ناكام يرغل** يو تاریخي اثر دی چې له روسي نه پښتو ژبې ته ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي ژباړلی دی . 
=د کتاب د منځپانگې په اړه=  
د دغه اثر توکي له بېلابېلو روسي سرچينو څخه راټول شوي او پښتو ته راژباړل شوي دي . پر ۱۸۳۷ ز کال پارس د روسې په لمسونه د هرات د نیولو په موخه پر دغه ښار يرغل وکړ او ويتکېويچ هم د روسیې هغه لومړنی سفير وو چې په همدغو شپو ورځو کې د پارس ، هرات او کندهار له لارې کابل ته ددې لپاره راغی چې د خپلو نورو دندو په څنگ کې له افغان امیر دوست محمد خان سره ليدنه کتنه وکړي او د دوو هېوادو ترمنځ اړېکي ټينگ شي . ويتکېويچ کابل ته پر ديپلوماتيک او څارگريز سفر سربېره د هرات له کلابندۍ سره هم تړاو درلود . 
د پارس پاچا محمد شاه قاجار د ۱۸۳۷ ز کال په جولای کې د دېرش زره (۳۰۰۰۰) کسيز پوځ په سر کې هرات ته وخوځېد او دغه ښار یې کلابند کړ . دېرش زره کسيز پارسي پوځ شپېته توپونه لرل ، په داسې حال کې چې د هرات ښار ټول دفاع کوونکي درې زره افغانان ول چې توپونه يې هم په خپل واک کې نه لرل ، خو بیا هم پارس ونه شو کولای چې دغه ښار ونيسي او له لس مياشتنۍ بې گټې کلابندۍ نه وروسته دې ته اړوت چې بېرته ناکام پارس ته ستون شي . 
=د چاپ چارې= 
دغه تاریخي اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا خپور شوی دی . د کتاب د چاپ چارې داسد دانش چاپخونې له خوا پر ۱۳۸۹ لمريز (۲۰۱۰) زېږدي کال ترسره شوې دي . کتاب په سپين کاغذ کې د زرو ټوکو په شمېر چاپ شوی چې ټول ۱۶۸ مخونه لري او په پای کې يې د انځورونو برخه هم شته چې ۱۵ انځورونه پکې ځای پر ځای شوي دي . د کتاب کمپوز پخپله ژباړن کړی دی . 
=اخځونه= 
# دامير دوست محمد خان دربار ته د روسي سفير سفر او پر هرات باندې د پارس ناكام يرغل.           

وېشنيزه:پښتو کتابونه
افغانستان او د پامير پرسر شخړه

افغانستان او د پامير پر سر شخړه ، د روسيې د پروفیسر او د روسیې د طبيعي پوهنو د اکاډمۍ اکاډميسن الېکسی ولاديميروويچ پوستنيکوف يو تاریخي اثر دی . 
=د کتاب د منځپانگې په اړه= 
د پوستنيکوف دغه کتاب زموږ لپاره له څو اړخونو د پاموړ او ارزښت لری . لومړۍ خبره داده چې د يوې داسې تاریخي او ناندريزي شخړې په اړه د لومړي لاس مواد وړاندې کوي چې زموږ هېواد افغانستان هم پکې د يوې برخې په توگه مطرح وو او دی . دویمه خبره داده چې د افغانستان د پولو د تاریخي څېړنې لپاره داسې د اسنادو کتابونه تاریخي ارزښت لري او بايد د نورو پولو په اړه هم دغه لړۍ دوام وکړي . 
د کتاب د څېړنيز ارزښت په څنگ کې په دې اثر کې د تامل وړ ټکي هم شته ، چې لازمه ده دغه برخې يې په علمي دقت او احتياط سره ولوستلی شي . په ځينو ځايونو کې ليکوال په تېره بيا د پامير د هېوادپالو خلکو په اړه داسې خبرې کړې چې د روسي نظرونو څرگندويي کوي او داسې ښيي چې ددغو خلکو علاقه مندي له روسي اړخ سره وه چې دا سمه او دقيقه خبره نه ده . پر دغو افغانانو افغانستان دومره گران و او دی لکه د بلې هرې سيمې په افغان چې وو او دی . 
ښاغلي ژباړونکي محمد طاهر کاڼي دغه ټولې برخې په پوره امانت دارۍ ژباړلې دي او د هغه دغه ژباړه هم روانه ، خوږه او د پوره استفادې وړ ده .    
=د چاپ چارې= 
دغه اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا د زرو ټوکو په شمېر خپور شوی دی . د کتاب د چاپ چارې د دانش د خپرندویې ټولنې له خوا پر ۱۳۸۴ لمريز (۲۰۰۵) ز کال ترسره شوې دي . نوموړی کتاب په سپين کاغذ کې چاپ شوی او ټول ۳۸۸ مخونه لري . کتاب ۲۲ انځورونه هم لري . ددغه کتاب کمپوز پخپله ژباړن کړی او ډيزاين يې هم ذ . شفق ترسره کړی دی .  
=اخځ= 
#افغانستان او د پامير پر سره شخړه . 
  

وېشنيزه:پښتو کتابونه
چاودونکي شکل لرونکي مردک

بټنوک|500px|کيڼ|هغه مردک چی ۵۰۰ کرامه وزن ولری او په ثانیه کی ۲ کیلومتره چټكتيا (سرعت) ولری کولای سی ۱۰ ساتی تر پلن زره پوښ ویجاړ کړي.
[بټنوک|500px|کيڼ|په ۲۰۰۶ کال کی [د لبنان جگړه ۲۰۰۶|د لبنان د جکړې په وخت کی حزب الله دوه اسرائیلی تانکونه د اېی اېف پی د بم په مرسته ویجار کړ.]]

**چاودونکي شکل لرونکي مردک** (په انگریزي ژبې کی:*Explosively formed penetrator*) د هغو چاودونکي بمی سیستمونو یا په زره سوری کوونکی مردکونو څخه دی چی د زره پوښ د موټورونو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دغه بم د نړی د دویمې جگړې په وخت کی په آلمان کی لمړی ځل جوړ شو او د هغه راهسی په بیلو بیلو جگړو کی کار شوی دی. په اوس وخت کی د دغه چاودونکی سیستم څخه د افغانستان او عراق په جگړو کی هم کار اخیستل کېږی. دغه بم د عراق په جگړې کی ۷۷ امریکایی تانکونه او د لبنان په جگړې کی دوه اسرايیلی تانکونه ویجاړ کړل.
د اېی اېف پې سیستم د زره پوښ موټرونو د منځه وړولو لپاره تر ټولو آغېزمنده وسله ده. نو ځکه د اېی اېف پی د عصری تانک ماتونکی توغندیو او ماینونو د جوړولو لپاره کارېږي.
د ايی اېف پی بم عادتا د استوانیی لوښی شکل لری. دغه لوشی د چاودونکو توگو څخه (لکه هیکسوجن، تی ان تی، پنتریت) ډک شوی دی. دغه لوښی په مقعر ډوله مسی یا پولادی پوښ سره تړل شوي دی. تر انفجار وروسته دغه پوښ د انفجار انرژي په مرسته په مردکه (گولی) تبریلېړي او سرعت یی په ثانیه کی دوه کیلومترو ته رسېدلای سی. د بېلگی په توگه: هغه مردکه چی ۵۰۰ کرامه وزن ولری او په ثانیه کی ۲ کیلومتره چټكتيا (سرعت) ولری کولای سی ۱۰ ساتی تر پلن زره پوښ ویجاړ کړي. دا معنی دی چی دغه مردکه کولای سی نوی امریکایی تانکونه (لکه اېی ۱ اېم ۲ اېبرامس ) او نورو اهداف ویجاړ کړي. 
ځینی د اېی اېف پی بمبونه کولای سی د بم په پوښ کی ځانگړي لوړی ژورې ولري. دغه بم تر انفجار وروسته ټوک ټوک کېړي او د ډېړو کوچنیو مردکو په څپر شاوخوا ته خپرېږي.
د اېی اېف پی بم کولای سی د راډیوی موج، موبیل او لایزردوړنگو په مرسته توغول کېږي.

## د اېی اېف پی مردک
د اېی اېف پی مردکونه په ځانگړی ډول د مس، پولاد او تانتال څخه جوړېږي. د پوځی ماهرانو په نظر د تانتال مردکونه (مرمی) د نورو مردکونو (مسی یا پولادی مردکونو) په پرتله د زره پوښ د منځه وړولو لپاره تر ټولو آغېزمنده دی. ځکه حجم یی ۱۶۶۷ کیلو متر مکعب ته رسېږي. هر څو هره چی د دغه مردکونه حجم او ثقلت ډېروي په هغه اندازه یی د هدف د ویجاړولو آغېزمندولی زیات وي.
د اېی اېف پی بم کېدلای سی په موټر کی، تر سړک لاندی یا د کور په دېوال کی پټ کړي.

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
وېشنيزه:شوبلې ضد وسلې
تاتره (رسنۍ)

بټنوک|د پښتو ادبي بورډ پېښور لخوا درې مياشتينۍ خپروونکې رسنۍ
**تاتره** د پېښور څخه خپرېدونکې درې مياشتينۍ مجله ده چې د هغه ښار د پښتو ادبي بورډ تر نامه ټولنې لخوا خپرېږي . دا چاپي رسني په کال ۲۰۰۰م زېږيز کې پیل شوې او د جولايي، اگسټ ، او ستمبر مياشتو لپاره ېې چمتو کړې وه . دا مجله د پښتو ادبي بورډ پېښور د ټولنې د مشر محمد اعظم خان په مشرۍ او د ټولنې اداراتي او قلمي چلوونکيو هر يو قمرراهي ، راج ولي شاه خټک ، او عنايت الله ضيا لخوا پيل شوې .

وېشنيزه:پښتو رسنۍ
آر پي جي- ۷۵

**آر پي جي- ۷۵** (په چیکی کی: *Reaktivní protitankový granát vz.75*) د ټانک ماتونکی وسلو څخه د یو ځلی کار اخیستلو وړ راکټی لانچر دی چی د ټانگونو، زره پوښ موټورونو او نورو اهدافو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د آر پي جي – ۷۵ په زره سوری کوونکی راکټی مردک کولای سی ۳۰۰ م.م. تر پلن زره پوښ ویجاړ کړي. دغه راکټی لانچر د ۳۰۰ متره واټن وهلی سی. 
## تاریخ
د آر پي جي – ۷۵ راکټي لانچر په ۱۹۷۰ کال کی د چکوسلواکيا په جمهوریت کی طرح شو او چکوسلواکی او چېکی پوځ د دغه راکټی لانچر څخه رسمی ډول د ۱۹۷۵ کال څخه کار واخیست. دغه وسله په ځانگړی ډول د خاصو د ځواکونو لخوا کارېږي او په اوس وخت کی دغه وسله یوازې د چېکی، سلواکی او پولنډی پوځونو په جگړیزو تجهیزاتو کی شامل ده.

## توصیف
د آر پي جي – ۷۵ د زره پوښ ماتونکی مردک، پلاستیکی ټليسكوپي پوښ، ځيركى څخه تشکیل کېږي. 
په زره سوری کوونکی مردک د المونیم څخه جوړ شوی دی. د مردک د مرمی کلیبر ۶۸ م.م. دی. په دی مردک کی خاص چاودونکی توگه ده. د مردک په مخه کی د تاثیر فیوز نصب شوی دی. عسکر دمردک تر فیرولو وروسته نسی کولای د دغی وسلې څخه بیا کار واخلی.

وېشنيزه:چېکي وسلې
وېشنيزه:شوبلې ضد وسلې
امريتسر

بټنوک|د امرتسر طلایي معبد د شپې لخوا
**امرتسر** (پنجابی: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ چې د * سپيڅلي شرابو د سيند په مانا دی*) د هند په پنجاب ایالت کې د امرتسر ولسولۍ مرکز دی چې د ۲۰۰۱ کال د سرشمېرنې له مخې د دې ښار د وگړو شمېر ۱۵۰۰۰۰۰ تنو ته رسيده.

وېشنيزه:د هند ښارونه
آر پي جي – ۲۹

**آر پي جي – ۲۹** (په روسي:*РПГ-29 Вампир* ) د ټانک ماتونکي روسي راکټي لانچر دی چی د ټانکونو او نورو زره پوښو اهدافو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دغه وسله کولای سی د ټانک ځانگړي زره پوښ چې د اېړا (ERA) په نوم یادېږي ویجاړ کړي. د آر پي جي راکټ لانچر په ۸۰ کلو کې په شوروي اتحاد کې د بالزاټ (Базальт) د طراحي شرکت لخوا جوړ شو. روسي پوځ په ۱۹۸۹ کال کې د دغې وسلې څخه په رسمي ډول کار واخیست. په اوس وخت کې دغه وسله د  روسیې، اوکراین، ایران او سوریې د پوځونو په جگړیزو تجهیزاتو کې شامله ده. مگر یو څو نیمه پوځي ډلې لکه  حزب الله، د مهدي پوځ او داسې نور هم د آر پي جي – ۲۹  وسله په واک کې لري.
## د آر پي جي – ۲۹ مردک
د آر پي جي – ۲۹  زره سوری کوونکی وسله ده چی د اوږې څخه د هدف په لور توغېږی. وزن یی ۱۸،۸ کیلوگرام دی او د مرمۍ کلیبر یې ۱۰۵ م.م. دی. دغه وسله ۵۰۰ متره واټن وهلی شي. د آر پي جي – ۲۹ مردک کولای شي د ۷۵۰ م.م. تر پلن زره پوښ یا د ۱۵۰۰ م.م. پورې پلن دیوال ویجاړ کړي. دغه وسله د عراق په تور بارار کې هم خرڅېږي. قیمت یی تقریبًا ۵۰۰ ډالړه ده او د آر پي جي – ۲۹ وسله د یو مردک قیمت ۳۰۰ ډالرو ته رسېږي. د عراق مخالفینو د عراقي جگړې په وخت کې (۲۰۰۳ – ۲۰۱۱) د هغو وسلو په مرسته ۷۰ امریکایي ټانکونه ویجاړ کړل او د لبنان د جگړې په وخت کې (۲۰۰۶) د حزب الله ځواکونو ۲۰ اسرائیلی ټانکونه ویجاړ کړل.
## امریکايي تانکونه
امریکا د عراق په جکړې کې په ځانگړي ډول د ام۱ آبرامس ټانکونه کارول. دغه ټانکونه قوي زره پوښ لري چې د یورانیوم څخه جوړ شوي دي. دغه یورانیمی زره پوښ په ځانگړي ډول د ټانک پر برج  او د مخ پر برخې باندی پروت دی. مگر د ټانک پر اړخیزو ځایونو باندی یوازې کمزوری زره پوښ شته چی  ۱۵۰ م.م. پلن دی.  د دې په سبب دغه ټانک د اړخ لخوا حملې په مرسته ویجاړ کېدلای شي. د عراقي سرچینو له مخې دغه ټانک د آر بي جي – ۷ د اوو مردکو په مرسته یا د آر پي جي – ۲۹ د دوو مردکو په مرسته ویجاړېدلی شي.

## سرچينې

وېشنيزه:شوبلې ضد وسلې
غبرگه ښیښه

**غبرگه ښيښه** دوې ښیښې په یوه څلورۍ بڼه تیر چې د وسپنې او یا المونیم څخه جوړ دی، د کیمیاوي نښلونکو توگونو په مرسته نښلول کېږي. د ښیښو په منځکې جوړ شوی تش ځای (تشځی)د غاز (ارگون) څځه ډکېږي.د غبرگې ښیښې د هوا (تودوخې) د لېږد وړتیا ډېره کوچنې او کورونو د تودوخې او له ساړه څخه په ښه توگه ساتي.

وېشنيزه:ښيښه
پارت

**پارت** د ايران په شمال ختيځ کې د یوې سيمې نوم دی.

وېشنيزه:اشکانيان
کرمان

thumb|350px|د کرمان ښار تاريخي جامع جومات
**کرمان** د ايران د کرمان ولايت مرکز او د دې هېواد له سترو ښارونو څخه یو دی.

وېشنيزه:کرمان
وېشنيزه:د ايران ښارونه
بلخ

**بلخ** (په یوناني: *باکترا* Βάκτρα؛ لاتین: *باکترا* Bactra) د افغانستان یو له تاریخي ښارونو څخه دی اوس مهال دغه ښار د بلخ ولايت د مزار شريف ښار په ۲۰ کيلومتری کې پروت دی.
## نور
* بلخ ولايت
* مزارشريف
## سرچينې

وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
باختر

کيڼ|300px|بټنوک|<center>د باختر لرغوني ښارونه</center>
**باختر** د آمو له سيند څخه تر اباسين سيند پورې د یوې تاریخي سيمې لرغونی نوم دی چي د لرغوني افغانستان (( اریانا )) اړوند ګڼل کېږي او دا هغه سیمه ده چي په افغانستان کي د اریایي قومونو لمړنی نښي ورباندي معلومیږي. د باختر مرکز چي په اوسني بلخ ولایت پوري یې اړه درلوده د اریایي اقوامو لمړنی ټاټوبی و. 

## تاریخ
تر مېلاد پېنځه پېړۍ مخکې د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ د سیاسي، فوځي او اقتصادي اړیکو یو مهمه سیمه د بلخ اوسني افغانستان شمال لوری وو. د افغانستان اریایي قومونه چي د امو سیند په اوږدو کي اوسېدل او د لرغوني افغانستان یا پخوانی اریانا پر ځمکه یې ژوند کاوه اکثرو یې د بلخ (باختر) له تمدن سره اړیکه درلوده. د یونان پخواني واکمن دویم زیوس تر میلاد شپږ پېړۍ دمخه د باختر سیمه ونیول او تر 200 کالو پوري یې دلته حکومت وکړ. د یونانیانو تر واکمنۍ وروسته د ایوتیدیموس په نوم بل واکمن چي دپخواني هند تمدن یې له یوناني تمدن سره مختلط کړ د افغانستان شمال ته خپلي لښکري راوستې او د باختر واکمني یې دفوځي ځواک له لاري اېل کړه. د نوموړي د ستري واکمنۍ پر مهال افغانستان او د مرکزي اسیا لوی شمېر سیمي د باختر برخه وګرځېدل او د ختیځي اسیا او لویدیځ ترمنځ د لاري واک یې پخپل لاس کي واخیست. تر میلاد 128 کاله دمخه د هندو_یوناني دغه واکمني هم ناتوانه سول او له لرغوني چین څخه یو نابلده قوم چي د یوژي په نوم یادېدی د افغانستان او باختر سیمه یې لاندي کړه. دغه قوم په اصل کي د اریایانو اړوند وو او په لنډ وخت کي دهند یو شمېر سیمي هم د ځان کړې. د یوژي قوم د واک په وروستیو کي ددوی له منځه د هپتالیانو واکمني رامنځ ته سول او د همدې کلونو په اوږدو کي افغانستان او مرکزي اسیا لویه برخه د بودایي مذهب تر سیوري لاندي سول. هپتالیان هغه څوک وه چي د ساسانیانو له امپراتوري سره یې دوې پېړۍ پرلپسې ډغري ووهلې خو سیمه په اخر کي ساسانیانو ته پاته سول. د ساسانیانو د حکومت په وروستیو کي کله چي ددوی حکومت د اسلام په راتګ سره وپرځېدی د باختر سیمه تر اسلامي واک لاندي راغله او په دې سره د افغانستان نوی تاریخ له اوومي زیږدیزي پېړۍ څخه راپیل سو چي ترننه پوري هم دوام لري. ایرانیان چي ځان په سیمه کي د ځینو تمدنونو سرلاري بولي هڅه کوي چي د باختر لرغونی تاریخ له ځان سره وتړي خو اوسنیو تاریخي سرچینو موندلې چي دغه ځای د پخوانیو اریایانو چي اوس د افغانانو په نوم دلته میشت دي اړوند دی. 

## جغرافیایي موقعیت
د باختر، بخدي یا بلخ سیمه د اوسني افغانستان، تاجکستان او ازبکستان اړوند ساحي دي چي د هندوکوش او امو سیند شاوخوا سیمي په بر کي نیسي.
وېشنيزه:باختر
د آمو سيند

**امو سیند**د منځنۍ آسیا یو له ترټولو اوږدو سیندونو څخه دی، چي له تاریخي پلوه د لویدیځې نړۍ او په ځانګړې توګه یوناني او رومي دورې څخه د اکسوس په نوم پیژندل کېدی، او عربان ورته جیحون وایي. یاد سیند د وخش او پنج سیندونو څخه سرچینه اخلي، او له همدې ځایه د شمال لویدیځ په لور بهیږي. 

امو سیند په خپل پورته مسیر کي د افغانستان د شمالي پولو یوه برخه جوړوي چي له تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره نښتي دي. ورپسې دا سیند د ترکمنستان له ختیځي صحرا څخه په تېرېدو سره پخپل لاندي مسیر کي د ازبکستان د شمال ختیځ او ترکمنستان د سویل لویدیځ ترمنځ پوله جوړوي. 

آمو سيند د پامير له غرونو سرچينه اخلي او شاوخوا ۲۲۷۸۰۰ کيلومتره مربع سيمه تر پوښښ لاندې لري. په تېرو وختونو کي دا سیند د آرال تر جهیل پوري ځان رساوه، خو د 20مي او 21مي پېړۍ په اوږدو کي د کرني لپاره ددې سیند د اوبو استعمال دغه جریان راکم کړ، او اوس د پخوا په څېر یاد جهیل ته نه رسيږي.

د امو سیند لومړنی نسبتا هر اړخېزه نقشه په 1734 کال کي جوړه سوې وه، خو په دې سیمه کي سیسټماتیکه څېړنه د 19مي پېړۍ په پای کې پیل سوه او د 1920مو کلونو په پای کي د سیند یوه ټولیزه نقشه په تاشکند کي خپره سوه.

## د افغانستان حوزه
آمو سيند د پامير له غرونو سرچينه اخلي او شاوخوا 227800 کيلومتره مربع سيمه تر پوښښ لاندي راولي. په دې حوزه کي مېشت نفوس او په کرنيز سکتور کي يې د ونډې له پلوه د افغانستان له پنځو سترو اوبيزو حوزو شمېرل کېږي. یادي حوزې په افغانستان کې د اوبو د ټولو حوزو 14 سلنه سيمه نیولې ده. همدا راز د افغانستان 14 سلنه نفوس تر دې حوزې لاندي راځي او په هېواد کې د ټولې کرنيزې ځمکې 23 سلنه يې له همدې حوزې خړوبېږي. د امو سیند حوزې د اوبو کلنۍ کچه 22 مليارده متره مکعبه تخمين سوې ده.

## سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان سيندونه
آريانا

[بټنوک|کيڼ|300px|The name '''Ariana''' can be seen in this 19th century reconstruction of world map by [Eratosthenes, c.194 BC.]]

**آریانا** زمونږ د گران هیواد افغانستان  ېو لرغوني نوم دې.د اسلام له راتگ نه مخکې  افغانستان د اریانا په نوم یادېده .د هغه وخت پاچاهې گانې  د باخترېان ،کوشانېانو ،هپطالېانو او کابل شاهانو   په نوم یادېدلې

وېشنيزه:آريانا
بلغاریایي ژبه

**بلغاري ژبه** یوه هندو اروپايي ژبه ده، او د سلاوي ژبو له کورنۍ نه شمیرل کیږي ده. بلغاریایي د بلغاریا هیواد رسمي ژبه ده د بلغاریا ترڅنګ په اوکراین، سربیا، یونان، شمالي مقدونیه، رومانیا او ترکیه کې یوشمیر ویونکي لري همدارنګه یاده ژبه په یادو هیوادونو کې د سیمه ییزې ژبه په توګه پیژندل شوې ده. اوس مهال په ټوله نړۍ کې په یاده ژبه کابو ۱۲ میلیونه خلک خبرې کوي.
## سرچينې

وېشنيزه:بلغاريايي ژبه
وېشنيزه:ژبې
د مهدي پوځ

بټنوک|500px|کيڼ|د مهدي پوځ په نجف کی 
**د مهدي پوځ** (په عربي کی:*جيش المهدي*) د عراقي ملېشو د ځواکونو څخه دی چی په ۲۰۰۳ کال کی د  شیعه گانو مذهبي مشر مقتدی الصدر لخوا  جوړ شو. دغه  پوځ په ابریل ۲۰۰۴ کال کی د امریکائی اشغالو د ځواکونو په خلاف لوی قیام پېل کړ. دغه قیام په جون ۲۰۰۴ کال کی پای ته ورسېده. مگر تر څو میاشتو وروسته د مهدي پوځ او د اشغالو ځواکونو په منځ کی نوی شخړه پېل شوه.
## تاریخ
د مهدي پوځ د مذهبي شاگردانو یوه ډله وه چی د بغداد په بلازمېنې کی د مدینة الصدر په منطقې کی یی قرآن زده کول.  د بغداد تر ونیولو وروسته  د مهدي پوځ د غریبو شیعه گانو سره مرسته کاوه او د هغو شیعه گانو څخه یی هم دفاع کاوه. د ځوانو شیعه گانو د مقتدی الصدر ستاینه کول او د مهدي د پوځ سره یوځای کېدل او تر څو میاشتو وروسته د مهدي پوځ د غړو شمېر ۱۰،۰۰۰ تنو ته ورسېده. 
## د شیعه گانو قیام
د عراق په پارلمان کې اختلافات رامنځته شول چې په اړه يې عراق له امريکا څخه د مسودې د بېرته جوړلو غوښتنه هم کړې وه 
د امنيت د تړون په مخالفت تر ټولو مخکې مذهبي مشر مقتدی الصدر غبرگون څرگندکړ او په اړه يې ډېر احتجاجي لاريونونه يې هم په لاره واچول 
دغه راز په عراق کې د امنيت معاهدې په ضد په بغداد کې د مقتدى الصدر په زرگونو پلويانو لاريونونه کړي ، لاريون کوونکو د ولسمشر بش په جوړ کړي تمثال د بوتلونو او بوټونو گوزارونه وکړل او د امريکا پر ضديې نارې کولې 
د نادولتي رسنيو د خبرونو له مخې ، شيخ عبدالحدي المحمودي امريکا يې د اسلام دښمن بللى او زياتوي ، که چېرې حکومت له هېواد څخه د بهرني پوځيانو وېستل وغواړي نو عراقي وگړي به يې په پوره توگه ملاتړ وکړي ، دا مهال په عراق کې د مقتدى الصدرد ملگرو سربېره يو شمېر نورو ډلو هم د امنيت تړون پر ضد خپل غبرگونونه ښودلي دي 
دا مهال په عراق کې پنځوس زره امريکايي پوځيان موجود دي چې د عام ښاري څنډو څخه به را يوځاى او د ٢٠١١ زېږديز کال پورې له عراق څخه خپل ستنېدنه پېل کړي ، خو د مقتدی الصدر غواړي چې امريکا او د هغه متحدپوځونه بايد ژرترژره عراق پرېږدي
په ۲۰۰۴ کال کی د  الحوزة پانې دفتر د امریکایی ځواکونو لخوا تړل شو او د مقتدی الصدر همکار هم ونیول شو.  تر څو وروځونو وروسته لوی پاچون پېل شو او په ۴.۴. ۲۰۰۴ کی د مهدی پوځ د تصرفو پر ځواکونو برید وکړ او مدینة الصدر، نجف، بصرة، الكوفة او الكوت یی ونیول.  په دی وخت کی سنی مخالفینو سامراء، الرمادي او  الفلوجة ونیو. ۱۶. ۴. ۲۰۰۶ د اشغال ځواک د الكوت پر ښار برید وکړ او په دی جگړې کی د مهدی د پوځ ماته وخورله.  مگر تر جگړې وروسته نجف، الكوفة او كربلاء د مقتدی الصدر په لاس کی ول.
## د نجف جگړه

وېشنيزه:عراق
وېشنيزه:غورځنگ
اوساکا

**اوساکا** د جاپان هېواد درېم ستر ښار او د دغه هېواد د اوساکا ولايت مرکز دی.

## سرچينې

وېشنيزه:اوساکا
اعليحضرت آزاد خان افغان

د **اعليحضرت ازاد خان افغان** کتاب يو تاريخي اثر دی چې ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي ليکلی دی . 

## د کتاب د منځپانگې په اړه

دا اثر زموږ د هېواد د يو نوميالي افغان ازاد خان افغان ( چې د سلېمانخېل او غلځي لنډ نومونه یې هم د ځان لپاره کارولي) ، او د لوی احمد شاه بابا هممهالی وو ، د ژوند ، سياسي ، ټولنيزو کارندتياوو، په آزربايجان ، ارمنستان ، او پارس کې د کارنامو او پاچاهۍ په اړه کښل شوی دی . ښاغلی قدرت الله حداد فرهاد ليکي چې «تاريخ ناصري ليکلي ، ازاد خان چې کله وروسته پادشاه شو نو ازاد شاه بلل کېده.» ازاد خان افغان د افغانانو د تاريخ یو ځلاند څپرکی دی . دی يو اتل ، يو مېړنی افغان وو او د افغان په نامه يې وياړ کاوه ، ځکه خو يې د افغان لنډ نوم يا تخلص د ځان لپاره تر نورو ټولو غوره گاڼه او ډېر یې کاراوه . ازاد خان افغان چې د نادر شاه افشار له جنرالانو څخه وو او د هغه په پوځ او لښکر کې يې د خپل هېواد لپاره کار کاوه ، پر ۱۷۴۷ ز کال د نادر شاه تر وژنې وروسته په ازربايجان کې پاتې شو او ورو ورو یې هلته تيت شوي افغانان پر ځان راټول کړل . دی په ايران کې د پلاز له ادعاکوونکیو څخه وو . ده هلته په پردي چاپيريال کې له ډېرو ستونزو سره سره وکولای شول چې د ايران پلازمېنه اصفهان دوه ځلي سوبه کړي . په وروستيو کې له سختو ستونزو سره مخ شو ، دوه کاله يې په گورجيستان کې د هغه هېواد د پاچا هراکليوس چې دده اوښی هم کېده ، په دربار کې تېر کړل . نور پاتې ژوند يې د پارس په شيراز کې ددغه هېواد د پاچا کريم خان زند په دربار کې تېر کړ او هماغلته پر ۱۷۸۱ ز کال د ۷۶ کلونو په عمر په حق ورسېد. 
 
## د کتاب د چاپ چارې

دغه اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا خپور شوی دی . د کتاب د چاپ چارې د دانش خپرندویې ټولنې تخنيکې څانگې پر ۱۳۹۰ لمريز (۲۰۱۱) ز کال ترسره کړې دي . کتاب په سپين کاغذ کې چاپ شوی او ټول ۲۴۷ مخونه لري . د کتاب په پای کې ۱۷ انځورونه هم راغلي دي . ددې کتاب کمپوز پخپله ليکوال کړی دی. 
  
## اخځليک
 
۱- کاڼی، محمد طاهر، اعليحضرت ازاد خان افغان. 

وېشنيزه:پښتو کتابونه
مولوي

**مولوي** يوه مذهبي رتبه ده چې د ديني زده کړو وروسته يو چا ته ورکول کېږي.
## دملا مولنا او مولوي لنډه پيژندنه :
ملا , مولنا او مولوي دريواړه کلمې په معنى کې سره ورته او نژدې دي : د مولنا کلمه علماءوته داسلامي تاريخ په لومړيو کې نه کارول کيده ولې په ورستيو پيړيو کې په ځانگړې توگه د اهل تشيع او متصوفينو له لورې رواج شوه . ملا يا مولنا له عربي (ولي يعنې دوست ، ملگرى او مرستندوى) څخه اخيستل شوې او دقرآن کريم په ځينو آيتونو کې راغلي . اصلا ملا او مولنا يوه معنى ور کوي او مولنا له دوو کلمو جوړه ده چې يوه يي مولى يعنى دوست او مرستندوى او بله يې (نا) چې ضمير دى دجمع متکلم يعنې مونږ او مولانا يا مولنا يعنې زمونږ مرستندوى يا ملگرى يا مشر ، چې بيا له هغې نه مولا يا مُلا اخيستل شوي . او مولوي هم زما په اند له ملا او مولنا سره يوه معنى ورکوي او لکه مولانا چې د (زمونږ مولى) په معنى ده همداسې مولوي په اصل کې مولائي يعنې (زما دوست ، سيد او مرستندوى) دمفرد لپاره استعماليږي . ديادونې وړ ده چې په عربي ژبه کې (الف ، واو او يې)دريواړه حروف علت دې يعنې اصلي توري نه دې او يو دبل پر ځاى بدليږي او اصل پکې واو دى . الله جل جلاله په قرآن کريم کې څو ځله دا کلمه راوړې : لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (سوره البقرة286) همدا راز په بل آيت کې الله تعالى فرمائي : ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ ( (محمد11 ) ژباړه: (ددې لپاره چې الله د هغو کسانو چې ايمان يې راوړى دوست او مرستندوى دې او کافران دوست او مرستندوى نه لري). نو داچې خلک د ملا ، مولنا او مولوي دکلمو په استعمال کې فرق کوي دا له پوهې نه لرې خبره ده (يعنې مولوي لوي عالم او ملا وړوکې عالم...) دا هسې په عوامو کې رواج شوي لکه ډاکټر او دوکتور .
لکه څرنگه چه قرآن کریم او احادیثو کښی دمولا کلمه په الله تعالی اطلاق شویده همداراز په پرښتو او مسلمانانو هم شویده لکه الله تعالی فرمایی : فان الله هو مولاه وجبریل وصالح المؤمنين (پرته له کوم شک الله دهغه -محمد رسول الله صلی الله علیه وسلم -مرستندوی دی او جبریل علیه السلام او نیک مومنان ،همداراز رسول الله صلی الله علیه وسلم حضرت زیدبن حارثه ته وفرمایل : أنت أخونا ومولانا

وېشنيزه:مولويان
مقتدی الصدر

**سید مقتدی الصدر** د شیعه گانو عراقی مذهبی او سیاسی مشر دي چی د عراق په سیاست کی مهم رول لوبوي. سید مقتدی الصدر د ۱۲ اگست په ۱۹۷۳ کال کی زېږېدلی دی. پلار یی دآیت الله محمّد صادق الصدر، کاکا یی آية الله العظمى السيد محمد باقر الصدر وو او نیکه یی لبناني آیت الله اسماعيل الصدر. د مقتدی الصدر پلار دآیت الله محمّد صادق الصدر د شیعی روحانیانو څخه تر ټولو مشهور او محترم شخص وو چی د صدام حسین د حکومت په وخت کی ووژل شو.
## د صدام حسین سقوط
په ۲۰۰۳ کال کی امریکا پر عراق برید وکړ او عراق یی ونیول.  مقتدی صدر غوښتل چی په عراق کی د اسلام ديمو كراسى د سیاسی نظام جوړ کړي. په دی وخت کی په بغداد کی یی  یوه نوی پوځی ډله جوړه کړه چی په اوس وخت کی د مهدی پوځ په نوم یادېږي. دغه پوځی ډله د شیعه گانو سره مرسته کاوه او د هغو شیعه گانو څخه یی هم دفاع کاوه. مقتدی الصدر نوی حکومت ډیر نیوکه کول او د غربی تلویژن په یوه مرکې کی یی وویل: صدام حسین یو کوچنۍ مار وو مگر امریکا یو ستر مار دي.   

وېشنيزه:شيعه مسلمانان
غاړه

بټنوک|250px|کیڼ|غاړه
**غاړه** (په انگریري: *neck*) (په لاتيني: *collum*) د بدن یوه برخه ده

وېشنيزه:سر او غاړه
بدن

**بدن** (په عربي: جسم) او (په انگلیسي: Body) په نوم یادیږي؛ د یوه ژوندي موجود د غړيو ټولگې ته ويل کيږي. یا په بل عبارت د انسانانو ، حیواناتو او یا نباتاتو ( که مړه وي او یا ژوندي ) فزیکي جوړښت ته بدن یا جسم ویل کیږي. په همدې ډول د یوه شي اساسي برخې ( پرته له اطرافو ، سر او لکۍ ) ته جسم ویل کیږي.
یا په بل عبارت د  یوه شي او یا یوې عضوې غټې او ترټولو مهمې برخې ته  جسم ویل کیږي لکه د ونې او حیوان جسم .
Body text د یوه لیک اساسي او مرکزي برخې (پرته له Head note او Foot note څخه) ته ویل کیږي.
انساني جسم ( Human body ) د انسان له مکمل جوړښت څخه عبارت ده چې له سر ، غاړې  ، اطرافو ، سینې ، خیټې او حوصلې څخه جوړشوی دی.
کله چې انسان بلوغت ته ورسیږي نو جسم تقریباً د ۱۰۰ تریلیونه ژونکو لرونکی وي. دغه ژونکې په بیولوژیکي ډول تنظمیږي او ټول جسم جوړوي.
په اوسط ډول د یوه کاهل نارینه شخص جگوالی ( په پرمختلوو هیوادونو کې ) ۱٫۷-۱٫۸ متره او د یوې کاهلې ښځې جگوالی تقریباً ۱٫۶-۱٫۷ متره دی.
انساني جسم د یوشمیر سیستمونو لرونکی دی چې له عصبي ، تنفسي ، هضمي ، بولي تناسلي ، Musculoskeletal ، قلبي وعایي ، اندوکراین ، لمفاوي ، امیون او Integumentary (پوستکی او ملحقات یې ) سیستمونو څخه عبارت دي.
انتي باډي د هغو مغلقو گلایکو پروتینونو څخه عبارت دي چې د انتې جن د موجودیت په صورت کې د B- lymphocytes په واسطه تولید او د انتې جن د تخریب یا خنثې کیدو لامل گرځي.
## سرچینې
http://en.wikipedia.org/wiki/human-body
http://en.wikipedia.org/wiki/body
http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/body
http://encyclopedia.thefreedictionary.com/body
[Taber’s cyclopedic medical dictionary, 1997 , F.A. Davis company]
[Microssoft Encarta Encyclopedia standard, 2005]

وېشنيزه:بدن
وسله

[بټنوک|د [پوځ|پوځي او مخامخ جگړو وسلې]]
**وسله** یا *د [[جگړه|جگړې]] اوزار* په ټوليز ډول هغه وسيله ده چې د وژلو او یا تخريب کولو لپاره کارول کيږي. او له ډېرو وسلو څخه په ناپوځی او ورزشي ډگرونو کې هم گټه اخيستل کیږي.

وېشنيزه:وسلې
وېشنيزه:پوځي توکي
وېشنيزه:امنيت
توره (وسله)

بټنوک|<center>توره
**توره** یو ډول تېغ لرونکې وسله ده. توره یوه څنډه لرونکې وسله ده چې د لاسي پرې کولو یا د وهلو لپاره جوړه شوې ده. د هغې تیغ، د چاړه یا خنجر په پرتله اوږد دی، په پټه پورې تړلی دی او مستقیم یا منحل کیدی شي. یوه زور لرونکې توره د یوې نخرې سره مستقیم تیغ لري. غورځیدونکی توره ډیر احتمال لري چې منحل وي او د تیغ په یوه یا دواړو اړخونو کې ګړندۍ قطعه ولري. ډیری تورې دواړه د وهلو او ټوټه کولو لپاره ډیزاین شوي.  د تورې دقیق تعریف د تاریخي دورې او جغرافيائی سیمې له مخې توپیر لري.

وېشنيزه:لرغونې وسلې
زړه پوهنه

**زړه پوهنه** یا *د زړه د ناروغيو پوهنه* (په انګرېزي*: Cardiology)* یوه درملگريزه څانگپوهنه ده چې د زړه بې نظمۍ او ناروغۍ په کې پېژندل کېږي او د درملنې لارې چارې يې په پام کې نيول کېږي  (په ځانگړې ډول د انسانانو زړه). د درملگرۍ دا ډگر د زړه مورزېږې نېمگړتياوې، د پلازي رگونو ناروغۍ، زړه نابری، د زړه ورخيزې ناروغۍ او الېکټروفېزيولوجي پېژندنه او درملنه په ځان کې نغاړي. هغه درملگران چې په دې څانگه کې زده کړې کړي وي **زړه پوه** يا **زړه پوهان** بلل کېږي. هغه درملگران چې د زړه په جراحۍ کې يې زده کړې او عملي کار کړی وي د **زړه جراح** **زړه جراحان** بلل کېږي.

## څانګپوهنه
زړه پوهنه داخله درملگرۍ يوه څانگه ده. په امريکا کې د زړه پوه تر کچې رسېدو لپاره، په داخله طب کې درې کلنې کاري تجربې ته ضرورت دی او تر دې وروسته درې کاله يوازې د زړه پوهنې په ډگر کې زده کړې ترلاسه کول او کاري تجربې ته اړتيا ده. تر دې وړاندې په زړه پوهنه کې نورې څېرمه څانگپوهنې دي چې څوک کولی شي په کې زده کړې وکړي او څانگپوه وپېژندل شي. په امريکا کې د زړه پوهنې نورې پېژندل شوې څېرمه څانگپوهنې په دې ډول دي:
; د زړه اېلېکټروفېزيولوجي : دا د زړه د برېښنيکي ځانتياو او د زړه د ښيوني ناروغيو زده کړه ده.
; اېکوکارډیوگرافي : د الټراساونډ په کارولو د زړه د تخنيکي کړنو/فيزيک د پېژندلو زده کړه ده.
; مېنځگړيزه زړه پوهنه : د کاتيترونو په کارولو سره د زړه د اسکېميکو ناروغيو د درملنې زده کړه ده.
; هستوي زړه پوهنه : د هستوي درملگرۍ په کارولو سره د راډيواکټيفو ايسوټوپونو د جذب په مرسته د زړه د ښکاره کېدنې زده کړه ده.

## اړوند مخونه

## سرچينې
وېشنيزه:زړه پوهنه
قم

**قم** د قم د ولایت مرکز دي. دغه ښار د تهران څخه په جنوب لدیویځ کی پروت دي. قم په اوس وخت کی ۱۰۴۲۳۰۹ نقوس لري. د قم په ښار کی د قم سیند بهېږي. دغه ښار د شیعه گانو مهم سیاسی او مذهبي مرکز دي. په دي ښار کی د سيد على خامنه‌اى دفتر هم شته.
## تاریخ
د قم ښار د ۵۰۰۰ کلو مخکې تاسیس شو. په ۷ پېړۍ کی دغه ښار د عربانو لخوا ونیول شو. د سلجوقیانو د حکمرانانو په وخت کی قم مهم تجارتی او ثقافتي مرکز وو. په ۱۵۰۳ ‌ز کی د قم ښار د شیعه گانو مرکز شو. د ۱۹۶۴ کال څخه تر ۱۹۶۵ کال پورې آیت الله روح الله خمینی په دی ښار کی ژوند کاوه او د شاه محمدرضا پهلوی حکومت یی انتقاد (نیوکه) کاوه.

وېشنيزه:د ایران ښارونه
وېشنيزه:د قم ولايت
لاس

thumb|لاس
**لاس** د انسان د بدن يو غړی دی.

د انسان لاس کولي شي چي هر شۍ لمس کري او انسان لگ تر لگه تول کارونه پر لاس باندي کوي.
## دلاس برخي
*دلاس خپوري (Palmar)
*دلاس شا (Dorsal)
*گوټي

وېشنيزه:بدن
تور مرچ

بټنوک|250px|کیڼ|د تور مرچو بوټی
بټنوک|250px|کیڼ|د تور مرچو دانې یا لوږ مرچ
[بټنوک|250px|کیڼ|د تور مرچو پوډر یا ميده شوي تور [مرچ]]

وېشنيزه:مرچ
خواږه مرچ

**خواږه مرچ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Bell pepper)* چې د مرچو یو ډول دی په سور، زېړ او شنو رنگونو سره موندل کيږي او د دې مرچو ځانگړتيا دا ده چې دا مرچ نسبت و نورو مرچو ته ترخه نه دي.

وېشنيزه:مرچ
کلکته

**کلکته** د هند هېواد یو له سترو ښارونو او د لوېدېځ بنگال ايالت پلازمېنه ده.

بټنوک|300px|کیڼ|د کلکته ښار
## سرچينې

وېشنيزه:کلکته
وېشنيزه:د هند ښارونه
کوالالامپور

**کوالالامپور** د ماليزيا هېواد پلازمېنه او ستر ښارونو څخه دی.

وېشنيزه:کوالالامپور
د ستوري ماڼۍ

**د ستوري مانۍ** د ارگ په لویدیزه څنډه کې ودانه شوې چې بیا وروسته دبهرنیو چارو وزارت ته و سپارل شوه چې اوس مهال ددغه وزارت یو شمېر څانگې په دغه ماڼۍ کې دفترونه لري.

وېشنيزه:د افغانستان ماڼۍ گانې
خټنه

thumb|کيڼ|په دې انځور کې وينی چې د چوڼيايي توکی خټنه تر سپین دېره ده.
**خټنه** (خټه ټوب) د توکونو فزیکي ځانگړنه ده. دغه ځانگړنه د یوه توکي کلک توب د ټېل وهلو په وړاندې ښیي. هر څومره چې خټنه ډېره وي همدومره به هغه توکي کې د نورو توکونو بهیدنه لږ وي. د بېلگه په توگه د اوبو خټنه تر شاتو لږ ده. که چېرته په اوبو کې څه شی ولوېږي ډېر ژر به په کې ډوب شی او که هماغه شی په شاتو کې واچوو تر ډېره به د شاتو پر سر پاتې شي.

وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:د ښیښې جوړښت
وېشنيزه:د توکونو خټه
اوکټوجن

**اوکټوجن** ( په انگریزي کی:*Oktogen* ) د نیتروژن (ښورې) ترکیبونو څخه یوه آغېزمندي چاودونکي توگه ده چی د HMX په نوم هم یادېږي. دغه چاودونکي توگه په ځانگري ډول د توغندیو، بمونو او ماینونو د جوړولو لپاره کارېږي. 
## توصیف
اوکټوجن  یوه کریستالي سپینه ماده ده چی په عصوي مواد کی ویلېږي. د چاودونکی سرعت یی ۸۸۰۰ متره په ثانیه کې دی.د چاودونکی حرارت یی ۳۴۰۰ درجې ده. د اوکټوجن نقطه ذوب ۲۰۳ درجې ده. د اوکټوجن چاودونکي فشار ۳۴۹،۹۶۰ باړونو ته رسېږي. اوکټوجن د هیکسوجن څخه کمزوري چاودونکي توگه ده او د دی لپاره اوکټوجن د هېکسوجن یا تی ان تی په چاودونکي توگو کی گډېږي.
## د اوکټوجن جوړول
اوکټوجن یوه دښورې تیزاب دايره وي عصوي توگه ده چی د C4H8N8O8  کيميایي فورمول لري. 
*۱
هیکسامین او د ۹۸ ٪ د ښورې تيزات سره تعامل کوي.

 
CH2)6N4 + 6 HNO3 --------> (CH2.N.NO2)3 + 6 H2O + 3 CO2 + 2 N2)

CH2)6N4 + 4 HNO3 --------> (CH2.N.NO2)3 + 3 CH2O + NH4NO3)
*۲
د هغو عکس العملو څخه هیکسوجن او اوکټوجن منځ ته راځي.

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
اډېل

thumb|250px|اډېل
**اډېل لاوري بلو اډکينز** (۵ د مۍ، ۱۹۸۸ ز.)، يوه انگرېزه سندرغاړې او د سندرو شاعره ده.

وېشنيزه:انگرېزې سندرغاړې
ناهيد شينوارې

**ناهيد شينوارې** (په انگرېزي ژبه : Naheed Shinwari ) يوه بهرمېشته افغانه ده چې د دوه ؤ افغان شخصي ټلويزيونونو لپاره د کوربه په توگه دندې پرمخ وړلې او د ځالې په نوم يوه مرستندويه اداره د افغان کډوالو لپاره پرانيستې چې موخه ېې د خپل هېواد خوارو خلکو ته د امريکا مېشتو افغان کډوالو مالي مرستې وررسول دي . دغه آغلې خپل د پلار سره يو ځای د پيام افغان او آريانا افغان شخصي ټلويزيوني څانگو کې يوه پښتو کولتوري، سياسي او ټولنيزه خپرونه د (څېرې او خاطرې) په نوم چلوله . آغلې ناهيد امريکا کې د کېلفورنيا په ايالت کې خپلې کورنۍ سره يوځای اوسېږي  . د څه مودې راهيسې همدا خپرونه يوازې د زرغون شاه شينواري لخوا د امريکا مېشتي افغان سوداگر محمد نبيل مسکينيار له ټلويزيون (آريانا افغان) څخه پرمخ وړل کېږي. 
## مخينه
ناهيد شينوارې خپل پلار زرغون شاه شينواري سره يوځای د پیام افغان په نوم امريکا کې شخصي ټلويزيون او د آریانا افغان په نوم بل شخصي ټلويزيون له لارې د يوې پښتو خپرونې (څېرې او خاطرې ) کوربه چلوونکې ده او ددې ترڅنگه ېې په مالي مرستندويه کار هم لاس پورې کړی چې د يوې ادارې بنسټ ېې د ځالې په نوم نومولی .  د دغه ادارې يوه انټرنټي پاڼه د  www.zalah.org  په نوم جوړه ده . دغه خپرونه د ۲۰۰م .زېږيز کال څخه راپه دېخوا پیل شوې او تل په دې هڅه روانه ده چې له خپلو خلكو په ځانگړي ډول كونډو او ماشومانو سره مرسته وكړي. د نوموړې د همدې فسلفې او شخصي تجربې په پايله كې يې د ځاله فاونډېشن بنسټ رامنځته کړ. 
## زده کړې
آغلې ناهيد شينوارې خپلې لومړۍ زده کړې په پېښور کې ترسره کړي او بيا د امريکا هېواد د ډامېنگويز سيمې په سټېټ پوهنتون کې د اړيکتيايي ژورناليزم په برخه کې د ليسانس تر کچې زده کړې کړي او اوس په لوړو زده کړو بوخته ده . 
## لاسته راوړنې
ناهيد شينوارې د بهر مېشتو افغانانو لخوا په خپل فرهنگي کارونو کې ډېره ستايل شوې تر څنگ ېې ټولنيزو بوختياو کې ېې ملاتړ شوی .
## سرچينې
* http://taand.com/index.php?mod=article&cat=taand1&article=30848
ويټني هيوسټن

250px|بټنوک|ويټني هيوسټن
**ويټني اليزابېت هيوسټن** (۹ د اگسټ، ۱۹۶۳ ز. – ۱۱ د فېبروري، ۲۰۱۲ ز.) (په انگرېزي: Whitney Houston) يوه امريکايي مشهوره سندرغاړې، پروډيوسره، لوبگره او ماډله وه. هغه په ۱۱ د فېبروري، ۲۰۱۲ ز. کال کې د امريکا د کاليفورنيا ايالت د بېورلي هېلز ښار په يوه هوټل کې مړه وموندل شوه.

وېشنيزه:امريکايي سندرغاړې
وېشنيزه:امريکايي لوبگرې
احسان شفيق

کيڼ|350px|بټنوک|احسان شفيق
کيڼ|350px|بټنوک|احسان شفيق
**احسان الله شفيق** (۱۹۷۶ ز. - ۵ د جون، ۲۰۱۲ ز.) *(په انگرېزي: Ehsanullah Shafiq)* د کانگفو ورزش يو افغان استاد او فلمي ستوری و. هغه څو وارې د انگلستان او د ټولې اروپا د کانگفو اتلولي گټلې. نوموړی په لندن کې مېشت دی او هماغلته د کانگفو يو ښوونځی هم لري چې هر کال پکې نوي ورزشکاران روزل کېږي. 
## مخينه
احسان شفيق په ۱۹۸۰ ز. کال کې پاکستان ته مهاجر شو او هلته يې ۱۲ کاله په پېښور کې ژوند کړی و.

## زده کړې
په مهاجرت کې يې ښوونځی لوستی او په ۱۹۹۵ ز. کال کې په پېښور کې د سيد جمال الدين افغاني له لېسې نه فارغ شوی و. تر فراغت وروسته د احمد شاه ابدالي په پوهنتون کې درې کاله د سياسي علومو په زده کړو بوخت و. 
## دندې
## کانگفو
هغه له ماشومتوب نه يې کانگفو سره مينه وه او په 12 کلنۍ کې يې د خپل مشر ورور او د کانگفو ورزش د لوی استاد وحيد الله شفيق نه روزنه ترلاسه کړې وه. 18 کاله يې د کانگفو ورزش په بېلابېلو څانگو کې سخت ورزش وکړ او پخپله لوی استاد شو. پدې موده کې يې له 99 نه ډېرو نړېوالو او د سيمې په کچه په رزمي سياليو کې گډون کړی و او 93 لوبې يې گټلي وې. د هغه ځينې سيالۍ د پاکستان د ملي تلويزون لخوا هم ښودل شوي دي. ځينې نورې يې په يوټيوب کې هم خپرې شوي. د دې ترڅنگ په ۱۹۹۸ ز. کال کې په پېښور کې د وصال په نامه جوړ شوي فلم کې ښکاره شوی او په هغه فلم کې يې خپل د کانگفو مهارتونه هم ښودلي. کله چې اروپا ته مهاجر شو نو هلته يې هم په يوه انگرېزي فلم Whitefirefilms سره تړون کړی و. انگلستان کې د مهاجرت په وخت کې يې په شرقي، شمال غربي او مرکزي لندن کې د کانگفو 7 روزنتونونه جوړ کړل چې 400 ورزشکارانو ته يې روزنه ورکوله.

## لاسته راوړنې
هغه په اسيا او اروپا کې په سيمه ايزه کچه او نړېواله کچه ډېرې سيالۍ گټلي وې چې د يو لړ لقبونو او لاسته راوړنو يادونه يې پدې توگه کېږي:

# 2007 د برتانيې د کانگفو ولسي اتل 
# 2006 د برتانيې د کانگفو ولسي اتل
# 2006 د W.A.K.O د کېک بوکس اتل
# 2005 د برتانيې د کانگفو اتل
# 2005 د B.I.K.M.A د کېک بوکس اتل
# 2004 د برتانيې د کانگفو ولسي اتل
# 2004 د اروپا د کانگفو اتل (المان)
# 2003 د برتانيې د کانگفو د اتلوليو د سپين زرو مډال گټيالی
# 2002 د برتانيې د تکواندو د اتلوليو د سرو زرو مډال گټيالی
# 1999 د ټول پاکستان د اتلوليو د سرو زرو مډال گټيالی
# 1996 د ټول پاکستان د اتلوليو د سرو زرو مډال گټيالی
# 1994 د ټول پاکستان د کراتې اتل
# 1992 د ټول پاکستان اتل
# 1991 د ټول پاکستان اتل     

## مړينه
د کانگفو دغه وتلی افغان ستوری د ناروې په هېواد کې د يوه نژدې ملگري په کور کې د زړه د درېدلو له امله ومړ. 

## باندنۍ تړنې
* په يوټيوب کې د احسان شفيق چاينل
* د احسان شفيق د کانگفو اکېډمي 

## سرچينې
‎

وېشنيزه:افغانان
پښتونستان واټ

کيڼ|250px|بټنوک|پښتونستان واټ په ۱۹۵۰ ز. کال کې
**پښتونستان واټ** د کابل په مرکز کې يوه سيمه ده.
پښتونستان واټ لنډه پېژندنه
کابل کې د پښتونستان واټ تاریخی ارزښت !

په ۱۳۲۸ لمریز کال ، په پغمان کې د ټولې پښتونخوا قومي مشرانو ، د لرو پښتنو د ملتپالو ګوندونو سرمشرانو او استازو ، د برو پښتنو د سیاسي کړیو استازو او د افغاني دولت لوړ پوړو چارواکو په یوې سترې ملي جرګې کې پریکړه وکړه چې د وږي ۹ مه به د افغانانو ، پښتنو او بلوڅو د پیوستون ورځ وي او د پښتونستان د ورځې په نوم به یادیږي . همدارنګه نوموړې جرګه کې د پښتونستان په ملي ترانه هم هوکړه وشوه چې دا ترانه به تل د پښتنو او بلوڅو لپاره د کابل راډيو د هغه مهال د خپرونې په پای کې د شپې د اتو بجو د پښتو خبري سرویس څخه مخکې خپرېده .
د وږي ۹ مه له ۱۳۲۸ کال روسته ، په لرې پښتونخوا او په تیره بیا افغانستان کې د یوې ملي ورځې او جشن پتوګه هرکال لمانځل کېده . په دې ورځ به کابل کې د کابلیانو او د لرو برو پښتنو لخوا لوی لاریون ترسره کېده او بیا به ټول لاریون وال د کابل په پښتونستان واټ کې راټولېدل او په پرتمینه غونډه کې به يي د لرو پښتنو او بلوڅو وروڼو سره د ملي حقوقو په اعاده کې له هغوی سره خپل پيوستون او ملاتړ څرګنداوه . زیات وختونه به دلته د پښتنو وتلو مشرانو لکه ارواښاد فخرافغان باچاخان د پښتونستان د خپلواکۍ په اړه د ورځې مبرمې خبرې کولې او کله به د پښتنو انقلابي شاعر اجمل خټک په دې اړه خپل سوځنده شعرونه لوستل . دلته به ګډونوالو د پښتونستان پنوم شعارونه ورکول او په ملي اتڼونو سره به يي ددي ورځې ښکلا او لویا لازیاتوله . افغانستان راډیو به د پښتونستان په اړه د ملي سندرو او ترانو په وړاندې کولو سره د لروبرو پښتنو په بیا پيوستون کې خپل اغیز بخښه . همدارنګه دا ورځ به د افغانستان په نورو ښارونو لکه جلال اباد کې هم ، په پرتمینه توګه لمانځل کېده . 
دې دود په لږو ډېر توپير سره تر ۱۳۷۱ کال پورې ادامه درلوده
ملا عبيدالله اخوند

**ملا عبیدالله اخوند** د ملا یار محمد اخند زوی دی، چې په ۱۳۸۸ هـ ق کال د کندهار ژړۍ ولسوالۍ په نلغام سیمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه پر افغانستان د شوروي یرغل پرمهال هم جنگېدلی، څو ځلې ټپي شوی. د طالبانو د تحریک د جوړېدو په لومړیو کې هغه له طالبانو سره یوځای شو.

کله چي د اسلامي امارت لومړۍ  دوره راغله نو ملا عبیدالله د ملا محمد عمر لخوا د ملي دفاع وزیر وټاکل شو، چې ان تر ۲۰۰۱ کال پورې پر همدې دنده پاتې شو.

## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
وېشنيزه:افغان طالبان
اميشا پټېل

**اميشا پټېل** د هندي سينما يوه ستره لوبگره ده.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
تاجیکان

تاجک د پارسي ژبي او دري ژبي ویونکی توکم دي چي په منځنۍ اسیا لکه تاجکستان، ازبکستان، او د چین د شین‌جیانګ ولایت او همدارنګه په افغانستان کي ژوند کوي. تاجکان د تاجکستان د وګړو له څلورو برخو څخه زیاته سلنه جوړوي. څرنګه چي په افغانستان کي لا هم رسمي سرشمېرنه نه ده ترسره سوې او برېښنایي پېژندپاڼي د وېش په حال کي دي، نو ځکه په هیواد کي د تاجکانو اصلي سلنه او نفوذ هم نه دی مالوم، خو د یو شمېر غیر رسمي سرشمېرنو له مخي په افغانستان کي ددوی نفوذ د ۱۵% په شاوخوا کي اټکل سوی دی، چي لوی شمېر یې د پنجشېر او بدخشان په ولایتونو کي استوګن دي. په چین کي بیا د ۲۰۲۰ کال ترمخه له ۵۰،۰۰۰ څخه زیات تاجکان د شین‌جیانګ د اویغور په ولایت کي اوسېدل.

وېشنيزه:تاجکيان
وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
ماليکولي ننوونی

کلک توکي دي چې واړه سوري لري. د اوبړنو توکونو (لندبل) او د غازونو د جزبولو لپاره کارېږي. د دغه توکي ښه بېلگه به دغه توکونه وي:

- فعال کاربن
 
- داهاكو ډبره

- سیلیکه جېل

- زيوليت

## د چار ساحه
* د اوبو او لندبل د یوه تړلي ځای څخه ایستل ، د بېلگه په توگه د غبرگو ښیښو له منځه.
* د یوه توکي څخه د نورو شیانو لرې کول لکه: بنزین، تولین، تهیولین.
* د غازونو لکه: H2S او CO2 جذبول او لرې کول.

## سرچينې
د ويکيپېډيا پاڼې

وېشنيزه:نينوونى، غلبېل
وېشنيزه:کيميا
پښتونخوا

**پښتونخوا** چې ځينې يې په ناسم ډول **پختونخوا** هم ليکي، هغه نوم دی چې په عام ډول د پاکستان د پښتني سیمو د خلکو لپاره کارول کیږي. پخوا دغو سیمو ته افغانیه یا افغانیه هم ویل کېده. پښتونخوا یا پښتونخوا د پښتنو خاوره ده. د پاکستان د جوړېدو نه مخکې دا نوم د هغو سیمو لپاره کارول کېده چې ډېری(اکثریت) یې پښتانه وو.
 پشتونخوا د پښتنو د لومړۍ استوګنې لرغونی نوم دی. یوناني مورخ (هردوت) د دې خلکو لومړني اوسېدل د پکتیا په نوم ثبت کړي، خو په پښتو سندرو (شعرونو) کې د شهاب الدین محمد غوري په وخت کې د پښتونستان په نوم یاد شوی دی.
د دې نوم بله تاریخي سرچینه د مخزن الاسلام کتاب دی چې د اخوند دروېزې له خوا په ۱۶۰۳ تر ۱۶۱۲ مېلادي کلونو کې لیکل شوی دی. د اخوند دروېزه په یوه سندره (شعر) کې لیکل شوي دي:
*پښتونخوا په څېر د تورې شپې           او پيربابا سيد علي ترمذي يې شمعه ده.*
اخوند دروېزه ننګرهاري

دوکتورا. د. داني مورخ او لرغونپوه او په اسلام اباد کې د منځنۍ اسیا د تمدن د مطالعاتو د مرکز اوسنی مشر داني د خپل نوي نظر له مخې په دې باور دی چې پښتونستان د سیمې سیاسي نوم و، نه پښتونخوا. له کلتوري پلوه له پنځلسمې پېړۍ وروسته په پښتو ادب کې د دې سيمې پښتونخوا بلل يو نه منل کېدونکی حقيقت دی.

د پخوانۍ وینا په تعقیب د افغانستان د پلار احمدشاه ابدالي (۱۷۷۳-۱۷۲۳) د شعرونو په دوو بیتونو کې په ښکاره ویل شوي چې پښتونخوا د پښتنو یا پختنو خاوره ده. چې دا دوه بيتونه په لاندې ډول دي:

*د ډيلي تخت هېرومه چې راياد کړم         زما د ښکلې پښتونخوا د غرو سرونه.*
احمدشاه ابدالي

له دې پښتو شعر وروسته دا نوم په پرله پسې ډول هغو سیمو ته چې برتانیې نیولې وې او له افغانستانه جلا شوې وې، بیا د شمال لوېدیز سرحدي ولایت په نوم کېښودل شو او پښتانه یې په څلورو برخو ووېشل.

## سرچینې

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه دینپوهان
وېشنيزه:پښتانه درملگران
وېشنيزه:پښتانه ادیبان
وېشنيزه:پښتانه خبريالان
وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان
بلوڅان

**بلوڅ** چې جمعه یې **بلوڅان** ده، په افغانستان، ایران، پاکستان، کې مېشت آندو اریایي توکم دی چې ځانته ځانگړی دود، دوستور او کولتور لري. ژبه یې بلوڅي نومېږي او د وگړو شمېر یې ۱۰ ملیونو تنو ته رسېږي. ډېری بلوڅان اهل سنت مسلمانان مسلمانان دي.

ځینې سرچینې د بلوڅو وگړو شمېر ۱۵ مېلیونه تنه اټکل کوي. چې په اټکلي توگه ۱۰ مېلیونه په پاکستان ، &nbsp;، ۳ مېلیونه تنه په ایران کې،۵۰۰٬۰۰۰ تنه په افغانستان کې،
۴۳۴ زره تنه په عمان، ۲۰۰ زره تنه په عربي اماراتو کې، او یو شمېر په تاجکستان، ترکمنېستان، او یو شمېر نورو هېوادونو کې اوسېږي.
همدارنگه ځینې نورې سرچینې د بلوڅانو شمېر ۲۰ مېلیونه اټکلوي.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:بلوڅان
وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
مراد شينواری

کيڼ|250px|بټنوک|مراد شينواری
**مراد شينواری** (۱۹۲۷ ز کال - د ۲۰۱۲ ز کال د فبرورۍ ۱۸) يو پښتون شاعر، ليکوال د فلمونو سناريو ليکونکی او اديب وو.  

## مخينه
مراد علي خان شينواری چې په مراد شينواري پېژندل کېږي. دی د پښتو ژبې د غزل بابا امير حمزه شينواري زوی وو. هغه په لنډي کوتل کې زېږېدلی وو.

## زده کړې
مراد شينواري په پښتو ژبه کې ماسټري اخيستې وه او له پنجاب پوهنتون نه يې ځينې بريليکونه ترلاسه کړي ول.

## دندې
مراد شينواری يو څه وخت په مالېزيا کې په دندو بوخت وو، بيا بېرته پاکستان ته راستون او هلته يې د پېښور پوهنتون د پښتو اکېډمۍ په کتابتون کې د کتابگر په توگه کار کاوه. تر دې وروسته يې بيا په پېښور راډيو کې د سکرېپټ ليکوال په توگه په کار پيل وکړ او تر تقاعد پورې هماغلته په کار بوخت وو.

## ادبي خدمت
مراد شينواري د ليکوالۍ فن له خپل پلار نه په ميراث اخيستی وو. هغه د گڼ شمېر پښتو فلمونو د کيسو او سندرو ليکوال وو. همدا راز يې دا لاندې کتابونه هم چاپ شوي:
# پلوشې (د لنډو کيسو ټولگه). 
# خېبر ادب (د يو څلوېښت شاعرانو او اديبانو ادبي تذکره). 
# مرحوم و مغفور (د شعرونو ټولگه)، (غزلونه، نظمونه او فلمي سندرې). 
# د پښتو فلمونو د سندرو ليکوال. 
# د پښتو فلمونو د کيسو ليکوال. 
# د وينس سوداگر (د شکسپير د ډرامې ژباړه). 

## سرچينې
# ليکوال او شاعر مراد خان شينواری ومړ
#http://www.dw.com/ps/په-مراد-رسېدلی-شاعر-شينواری-په-حق-ورسېد/a-15751137

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:افغانان
حفيظ او ديفياني

کيڼ|250px|بټنوک|حفيظ او ديفياني
**حفيظ او ديفياني** يوه جوړه افغاني سندرغاړي دي

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
نبيل غمين مسکينيار

کيڼ|250px|بټنوک|نبيل غمين مسکينيار
**نبيل غمين مسکينيار** د آريانا افغانستان د تلويزون مشر او د از گپ گپ ميخېزه خپرونې چلوونکی دی.

وېشنيزه:افغانان
حبيب منگل

250px|بټنوک|ډاکټر حبيب منگل
**ډاکټر حبيب منگل** يو افغان سياستمدار دی. 
حبيب منگل د ببرک خان منگل زوی دی، چې په 1327 کال د خوست ولايت د کلندر ولسوالۍ د سترکوټ په کلي کې اوسېدلی دی .
د نوموړي پلار د خوست، پکتيا او پکتيکا يو قامي مشر و، چې د هغه وخت د جمهوري دولت په لويو جرگو کې يې د خوست او پکتيا ولايتونو د خلکو په استازيتوب گډون هم کړی و . 
حبيب منگل خپلې لومړنۍ زده کړې د کابل په رحمان بابا لېسه او لوړې زده کړې يې د کابل پوهنتون د طب په پوهنځي کې کړې دي . 
نوموړي د خوست په ملکي روغتون کې د ډاکټر په حيث هم کار کړی او د سمنگان ولايت د عامې روغتيا رياست يې هم چلولی . 
ښاغلی منگل د ببرک کارمل په مشرۍ د پرچم په ډلې پورې اړه لري او د دغې ډلې د واکمنۍ پرمهال يې لوړې ديپلماتيکې دندې ترسره کړې دي . 
په مسکو، فنلنډ، رومانيا او قبرس کې د افغانستان د ديموکراتيک جمهوريت د استازي په توگه هم پاتې شوی دی . 
نوموړی د افغانستان د 1388 کال د ولسمشرۍ ټاکنو ته د هغې ډلې له خوا چې ځان (د ډيموکراسۍ او پرمختيا د پراخ غورځنگ) بولي، کانديد دی . 
د ده مرستيالان پوهنوال ډاکټر محمد داود راوش او نفس دي . 
نوموړی هم لکه د نورو کانديدانو په څېر د پرمختيا، ديموکراسۍ او عدالت نارې وهي .

حبيب منگل وايي چې زموږ په هېواد کې د امريکا او ناټو ځواکونو شتتوالی که له يوې خوا د اوسني دولت د پر پښو درولو اصلي او مهمترين عامل دی، خو له بل پلوه بيا د دوی له شتون سره د افغانستان د خلکو ملي واکمني له محدوديت سره مخامخ شوې ده . 

دی وايي که چېرې د افغانستان خلک په ټاکنو کې ده ته رايه ورکړي نوموړی به د افغانانو د سوکالۍ لپاره ترخپله وسه کوښښ وکړي .

وېشنيزه:پښتانه سياستوال
جگتورن

**جگتورن** یوه پوخي رتبه ده چې له ملکي څلورمې رتبې سره برابره ده.

وېشنيزه:پوځي وييونه