open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هندواڼه

thumb|250px|کیڼ|هنډوانه

**هندوانه** چې علمي نوم یې ( Citrullus lanatus ) دی په انگلیسي کې ورته watermelon او په دري کې ورته تربوز وایي. د دې مېوې اصلي سرچینه هندوستان دی او له هغه ځایه یې د نړۍ نورو سیموته لاره پیدا کړې ده .

هندوانه یو کلن نبات دی، چې پلنې پاڼې، څښېدونکی بوټی او ژېړ گلان لري، پوټکی یې شین او د ننه برخه یې سور رنگ لري .

هندوانه ډېره یخه ده، چې څومره یې خوږوالی زیاتېږي، نو گرم والي ته مایله کېږي.      که چېرې اوبه یې په مخ او یا نور پوستکي وموښل شي، نو د مخ د پوستکي ښایست زیاتوي او انسان د پوټکي له ناروغیو ژغوري، مثانه ډېره قوي کوي او تیږه یا کاڼی یې له منځه وړي. که له خرما سره وخوړل شي، گټه یې ډېره زیاتېږي . حضرت نبي کریم (ص) به هندوانه له خرما سره یوځای خوړله، د هندوانې نورې هم ډېرې گټي دي، چې په لاندې مبارک حدیث کې یې یادونه شوې ده :

البطیخ طعام و شراب و ریحان یغسل المثانه وینظف البطن و یکثر ماء الظهر و یعین علی الجماع و ینقی البشره و یطع الابراه .

ژباړه : هندوانه هم ډوډۍ ده، هم اوبه او هم خوشبویي ده، چې مثانه پاکوي، خېټه ( معده ) نرمه ساتي، د ملا اوبه زیاتوي او جماع کې انسان ته قوت حاصلېږي او پوټکی پاکوي .

هندوانه د سیترولین په نامه امیني تېزاب، د کاروتن او لیکوپن په نامه ځینې نورو مواد او د مانیتول په نامه یو ډول قند لري او دغه راز د A.B.C ویټامینونو لرونکې هم ده .

په سل گرامه هندوانه کې لاندې مواد شتون لري :

اوبه 92 گرامه

پروتین 0/5 گرامه

غوړ مواد 0/2 گرامه

کلسیم 0/7 ملي گرامه

نشایسته 6 گرامه

فاسفورس 10 ملي گرامه

اوسپنه 0/5 ملي گرامه

سودیم 1 گرام

پوتاشیم 100ملي گرامه

ویټامین اې 600 ملي گرامه

ویټامین بي یو 0/03 ملي گرامه

ویټامین بي دوه 0/3 گرامه

ویټامین سي 8 ملي گرامه .

د ډاکټرانو له لیدلوري هندوانه ډېرې روغتیایي گټې لري، چې په لاندې توگه پرې رڼا اچول کېږي :

هندوانه د وینې فشار را کموي .

هندوانه د مثانې پړسوب له منځه وړي .

بدن تازه او ښکلی ساتي .

معدې او بډوډو ته گټه رسوي .

په هضم او د وینې په جوړښت کې مرسته کوي .

د دې مېوې ریښې د خونریزۍ په مخنیوي کې رغنده رول لري .

د وچکۍ ( محرقې ) له پاره هندوانه له درملو څخه کمه نه ده .

هندوانه د زړه ناروغۍ په درملنه کې مهم رول لوبوي .

تنده له منځه وړي .

د ماشومانو او تنکیو ځوانانو ذ هني وړتیا پیاوړې کوي .

ټوخی له منځه وړي .

د یادونې وړ ده، چې له ډوډۍ خوړولو مخکې هندوانه بد هضمي پیدا کوي، ژر نه هضمېږي او په نس کې باد پیدا کوي. له وریجو سره یو ځای یې خوړل بلغمي ناروغۍ را پنځوي او شهواني ځواک له منځه وړي. زاړه خلک باید هندوانه له گبینو سره یو ځای وخوري .
## دا هم وګورئ
## سرچينې
وېشنيزه:مېوې
کریلیک

**اکریلیک** یو قسم اوبړن رنگ دی چی په انځورښکنه (نقاشی) کی کارول کیږی او زر وچیږی.
ژبساپوهنه

ژبساپوهنه یا ژبنيزه ارواپوهنه د ژبني فکتورونو او رواني اړخونو ترمنځ د اړیکو د مطالعې سره تړاو لري.
دا ساحه د رواني او عصبي بیولوژیکي فکتورونو په مطالعه کې تخصص لري چې انسان ته د ژبې د کارولو، پوهېدو او تلفظ وړتیا ورکوي. دا ساحه په اصل کې د ژبې پروسس کولو میکانیزمونو او په دې پورې اړه لري چې څنګه دوی په ذهن او دماغ کې کې د يوې موضوع استازیتوب وکړي. 

## بېرونۍ تړنې
* د ژبې د ارواپوهنې لپاره د مکس پلانک انسټیټیوټ
## سرچينې

وېشنيزه:ژبساپوهنه
وېشنيزه:ارواپوهنه
کومکۍ

**کومکۍ** (په لاتين: *Columba palumbus*) د کوترو څخه دي چې په اروپا او آسیا کې ژوند کوي او په ۵ ډولو تقسیم کېږي.
* آزوري کومکۍ
* اروپايي کومکۍ
* ایراني کومکۍ
* آسیايي کومکۍ
* *ماډيرايي کومکۍ* ( نوموړی کومکۍ چې په ماډيرا کې یی ژوند کاوه ۱۰۰ کاله مخکې مړ شوي وو.)

وېشنيزه:کوترې
کوتره

**کوترې** (په لاتين: *Columbidae*) د مارغانو څخه یوه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په ۳۱۰ ډولو تقسیم کېږي.

وېشنيزه:کوترې
د افغانستان بانک

کيڼ|250px|بټنوک|د افغانستان بانک نښان
**د افغانستان بانک** *د افغانستان مرکزي بانک* دی چې د دغه هېواد د بانکنوټونو او پيسو د خپراوي، د افغانۍ د ارزښت د ټينگښت او د هېواد د سوداگريز او وټنيز غونډال د رغښت او پايښت يو اهم بنسټ گڼل کېږي.

## تاريخ
د افغانستان بانک مرکزي بانک د دندو د پرمخ بيولو په خاطر په ۱۳۱۸ ل. کال کې د ۱۲۰ ميليونه افغانيو په لمړنۍ پانگه پرانيستل شوی دی. د بانک د پرانيستلو په لومړيو کې د هغې يوه اندازه پانگه د ملي بانک لخوا ورکړل شوه، چې له يوې مودې وروسته د ملي بانک ونډه دولت په غاړه واخيسته. د افغانستان بانک د تاسيس له پيل څخه موخه دا وه چې دا بانک د مرکزي بانک دندې پر مخ بوزي خو په عمل کې د افغانستان بانک د لومړني قانون تر تصويب د ۱۳۸۲ ل. کال د وږي د مياشتې تر ۲۷ مې پورې د مرکزي بانک د دندو د پرمخبيولو تر څنگ د يوه سوداگریز بانک په توگه هم عمل کړی دی. د تصفيې او د کورنۍ او باندنۍ سوداگرۍ معاملې يې ترسره کړي، خصوصي او دولتي پس اندازونه يې منلي او دولت، بانکونو، بېلابېلو تصديو او انفرادي وگړو ته يې د لنډې او اوږدې مودې پور ورکول هم پرمخ بيولي دي. د افغانستان بانک د اساسنامې او کړنلارې سره سم د پيل له وخته دنده درلوده، بانکنوټونه يې خپاره کړي، په دوران کې يې اچولي او په اوسني شتو قانوني وسايلو د افغانۍ د ارزښت  ټينگښت يې ډاډمن کړی. د افغانستان بانک د افغانستان د پيسو او بانکوالی د قانون تر تصويب، د ۱۳۷۷ ل. کال د لړم د مياشتې تر ۱۶ نېټې د حقوقي هويت د يوې دولتي بنسټ په بڼه عمل کړی دی. په۱۶ د لړم، ۱۳۷۷ ل. کال کې د ۱۳۵۴ ل. کال  د پيسو او بانکوالی تصويب شوی قانون لغوه کړ او د پيسو او بانکوالی نوی قانون يې د رسمي جريدې په ۷۷۰ يمه گڼه کې خپور شو.

## نور ولولئ
* د پولي سیاست لوی آمریت

وېشنيزه:د افغانستان بانکونه
وېشنيزه:مرکزي بانکونه
بيت الله محسود

بټنوک|بيت الله محسود
**بيت الله محسود** يو پاکستانی سياستوال وو چې په ۱۹۷۳ — ۱۹۷۴ زېږديز کال کې د پاکستان د خيبرپښتنونخوا ايالت په بنو ولسوالۍ کې زېږېدلی وو، چې د ۲۰۰۹ ز کال داګست په ۵ مه نېټه امريکايي اشغالګرو د بې پيلوټه آلوتکو په يو بريد کې چې د سوېلي وزيرستان د لدهي سيمى د بيت الله د خسر په کور کې ووژل شو. هغه د پاکستان د تحريک طالبان پاکستان مشر او بنسټګر هم و.

وېشنيزه:طالبان
وېشنيزه:پاکستاني طالبان
غلام محمد خان طرزي

کيڼ|250px|بټنوک|غلام محمد طرزي
کيڼ|250px|بټنوک|غلام محمد طرزي
**سردار حاجي غلام محمد خان طرزي** (۳۰ د اپرېل، ۱۸۳۰ ز. کابل - ۸ د ډېسمبر، ۱۹۰۰ ز. دمشق، سوريه) *(په انگرېزي: Sardar Haji Ghulam Muhammad Khan)* د امير دوست محمد خان د دربار يو پياوړی شاعر، ليکوال او خطاط و او د طرزي افغان تخلص يې کاراوه. 

## مخينه
هغه د سردار رحيمدل خان او هوا بېگم درېيم زوی و. هغه په کور کې دوديزې زده کړې ترلاسه کړي بيا د امير دوست محمد خان دربار کې يې کار پيل کړ او د امير لخوا ورته د دانشمند او ارجمند لقبونه ورکړل شول اوپه ۱۸۸۱ ز. کال کې هغه د هېواد نه په زوره وشړل شو.

هغه د سردار پاينده خان ورېرې بوبو جان سره واده کړی و، دويم واده يې د خپل د تره (سردار مهردل خان) لور مرواريد بېگم (بي بي کو) سره واده کړی و، درېيم واده يې د نارنج بېگم (يوه کوهستانۍ ښځې) سره کړی و، څلورم واده يې د شهزاده مداد دراني د لور شهزادي سلطنت بېگم سره کړی و، پينځم واده يې يوې الجيريايۍ ښځې نظيرې سره کړی و، شپږم واده يې يوې سوريانۍ ښځې ياسمين بي بي سره کړی و. 

## زامن او لوڼې
هغه يوولس زامن او شپږ لوڼې درلودې.
# غلام احمد خان(د يوې بارکزۍ زوی).
# نور احمد خان(د يوې بارکزۍ زوی)
# شاه نواز خان(د يوې بارکزۍ زوی)
# گل محمدخان(د بوبو جان زوی)
# محمد زمان خان طرزي (د بي بي کو زوی).
# شېر محمدخان(د بي بي کو زوی).
# محمدسرور خان
# محمدامين خان (د بي بي کو زوی). 
# سردار اعلی محمود بېگ طرزي (د سلطنت بېگم زوی)
# عبدالخالق خان.(د نارنج بېگم زوی) 
# عبدالله خان طرزي   (د نظيرې زوی)
# خورشيد خانم(د بي بي کو لور) 
# سارا خانم (د نارنج بېگم لور) 
# منوره خانم (د نارنج بېگم لور)
# همدم سلطنت بېگم (د سلطنت بېگم لور)  
# عايشه بېگم (د ياسمين لور)

## ليکلي آثار
# اخلاق حميده
# کليات ديوان فارسي طرزي کندهاري ۱۸۹۳ ز.

وېشنيزه:افغانان
زينت کرزۍ

[کيڼ|250px|بټنوک|زينت کرزۍ د [افغانستان د ولسمشر حامد کرزي ماندينه]]
[کيڼ|250px|بټنوک|زينت کرزۍ د [افغانستان د ولسمشر حامد کرزي ماندينه]]
ډاکټره **زينت کرزۍ** د افغانستان د ولسمشر حامد کرزي میرمن ده.

میرمن کرزۍ د ښځو روغتیا په برخه کې زده کړی کړې نوموړی د یو ټولنیز کارپوه لور او د کندهار ولایت اوسیدونکی ده د لومړنیو زده کړو وروسته په کابل پوهنتون کې د لا نورو زده کړو لپاره دهغي کورنۍ کابل ته کډه شوه د خپل منځی جګړو په پایله کې نوموړی د خپلی کورنۍ سره د بلوچستان، کویټه ته مهاجرت وکړ او هلته د حامد کرزی سره اشنا شوه مرمن کرزۍ له  ۲۰۰۱ کال نه تر ۲۰۱۴ پوری د افغانستان لومړۍ میرمن وه.
## شخصي ژوند
## کاري ژوند
وېشنيزه:کندهاریان
اروپايي کاغۍ

**اروپايي کاغۍ** یا **عمومی کاغۍ** (په لاتین: *Pica pica*) د کارغانو څخه یو مرغه دی چی په اروپا، آسيا، افريقا او شمالي امريکا کی ژوند کوي. 

## پېژندنه
اروپايي کاغی د کاغیانو څخه تر تولو مشهوره او گڼ شمير لرونکی مرغه دي چی ځنگلونو او ښارونو کی ژوند کوی. نوموړی مرغه په ځانگړی ډول حشرات، دانې او مېوې خوری.  
دغه مرغه تور او سپين رنگ لري. د کاغی ښخینه او نر برابر رنگونه لری. وزرونه یی لنډي او پلن دی. وزن یی ۲۴۰ گرامو ته رسېدلای سی اوږدوالی یی ۴۰ - ۵۱ سانتیمتر دی. 
د دغی مرغې په هکله معلوم دی چی د روښانو شیانو سره ډېره مینه لري، د بلو مرغو هگی غلا کوي او کولای سی د کوچنی مرغو پر شمير باندی منفی آغېره ولري.  د دی لپاره خلکو غله کاغۍ ورته وایی.

## د اروپايي کاغۍ ډولونه
* *P. p. asirensis*
* *P. p. bactriana*
* *P. p. bottanensis*
* *P. p. camtschatica*
* *P. p. fennorum*
* *P. p. galliae*
* *P. p. hemileucoptera*
* *P. p. leucoptera*
* *P. p. mauretanica*
* *P. p. melanotos*
* *P. p. pica*
* *P. p. sericea*

## سرچينې
‎  

وېشنيزه:کارغان
کونگ

کيڼ|250px|بټنوک|کونگ
**کونگ** (سټريجيفارم) سټريجي بڼه يوه د مارغانو سټه چې د ۲۲۰ خېلونو په شمېر موندل شوي. دوی په دوه ډوله د مارغانو کورنيؤ باندې وېشل کېږي . اصلي سټريجي بڼه کونگان،او (ټايټونيډای) څادرپوښه کونگان . لدې څخه په افغانستان کې ېې هم څو خېلونه موندل کېږي . څېړونکي په دې عقيده دي چې دا مارغان په ټوله نړۍ کې پرته له شمالي انټرکټيکا څخه نور په هرځای ليدل شوي دي. په شمالي اروپا کې ېې د ۱۰و شاوخوا خېلونه موندل کېږي. 

## د کونگانو ځانتياوې
کونگان په يوازېتوب حالت کې روږدي دي، د شپې لخوا ېې الوتنې خوښېږي ځکه هم د شپې مارغه ورته وايي. ددوی سترگې خورا روڼې او روښانه ليد لري. کونگان د ډېرو وړوکيو ژويو ، مارغانو، چيچنده ځناورو او خزدکو ښکار کوي .

## څېره ايزې ځانتياوې
کونگان پلنه څېره ، گردې ننوتلي او شاوخوا ترې چاپېره نخشمنه سترگې او سوري غوږونه لري.مښوکه ېې د گوربت پشان راځړېدلې تاؤ ده ، خو په اندازه کې ترې ډېره وړوکې ده . خپړې ېې وړې او پښو کې بې سېکه دي.
که څه هم چې دکونگانو سترگې د لرليدونکيو (دوربيني) ليد وړتيا لري ، خو بيا هم کله چې غواړي د يو ښکار په ليدو ځان ډاډمن کړي نو د خپل پوره سرد تاؤولو وړتيا لري څو خپل ليد له څو اړخونو بدل کړي . کونگان خپل پوره سر د ۲۷۰ درجو شاؤخوا تاؤولای شي . کونگان لرې ليدونکي مارغان دي ، دوی نشي کولای چې د څو نژدې سانټي ميټر و په مېچ يو څه وويني . ددوی سترگې د لږې رڼا يا تتې رڼا په مهال ډېرې تېزېږي او روڼتيا ېې بې جوړې ده .

وېشنيزه:مارغان
گرمټ

250px|بټنوک|گرمټ
**گرمټ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Drill)* چې د برمې په نامه هم يادېږي، د کار يوه آله ده چې په يوې هوارې کې سوری جوړوي. گرمټ په بېلابېلو ډولونو کې موندل کېږي چې هر يو يې د ځانگړې سطحې لپاره جوړ شوی.

## سرچينې

وېشنيزه:د ترکاڼۍ اوزار
وېشنيزه:د کار اوزار
مېتی

کيڼ|250px|بټنوک|مېتی
مېتی د خټگرۍ او بزگرۍ يوه آله ده چې د زمکې د کيندلو په موخه کارېږي. کېتی دوه سره لري، چې يو يې پلن سر او بل يې نری سر دی او يو لاستی لري.
ژبه (اناتومي)

[کيڼ|250px|بټنوک|[انسان|انساني ژبه]]
**ژبه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: tongue)* يوه عضلي غړی دی چې د اکثرو شمزيدارو ژونديو د خولې په فرش کې ځای پر ځای ده او د خواړو په خوړلو او د کلام په وييلو کې لويه دنده ترسره کوي. دا د خوند د حس عمده غړې ده او د ژبې د هوارې لويه برخه د خوند پپيلاگانو او د خوند له غوټيو جوړه شوې. دا يوه ډېره د بدن يوه حساسه برخه ده چې په ناړو لمده، او د وينې په گڼ شمېر رگونو او د گڼ شمېر وژيو نه برخمنه ده. د ژبې بله حياتي دنده د غاښونو د پاک ساتلو دنده ده.

## سرچينې
سر

بټنوک|250px|د انسان سر.
کيڼ|250px|بټنوک|د پړانگ سر.

وېشنيزه:اناتومي

## د دماغ یا مغزو برخې

* دننه پرده : د ننه پرده په مغز اونخاع پورې سرېښ ده او د مغز د تغذیې دنده لري لري.
* منځنۍ پرده : منځنۍ د مکړي په نوم ياديږي، چې پر بهرنۍ پرده پورې سرېښ ده او د دننه پردې څخه لږ مخکې او شاته واټن لري.
* بهرنۍ پرده : دا د قوي نښلونکي نسج څخه جوړه شوې او په محافظتي هډوکو باندې سرېښ ده.

د arachnoid يا مکړي او د دنني پردې تر منځ په تش ياله کې یو روښانه مایع شتون لري، چې د وينې د رګونو ترشحات دي. دا مایع د مغز نخاعي مایع په نوم یادیږي او دنده یې د عصبي نسج يا عصبي وودنې ساتنه ده. Cerebrum سېرېبروم  د دماغ ترټولو لویه برخه ده او د دوه نیمایی کرو لرونکې ده چې د قوي او سپینو عصبي تارونو په واسطه تړل شوې او د دوه نیمایی کره ترمنځ اړیکه هم د دې عصبي تارونو په واسطه جريان پيدا کوي. د مغز سطحي برخه خړ رنګ لري او د مغزو د کورټیکس په نوم یادیږي. په انسانانو کې د مغزو کورټیکس د هغه د لويوالي او پراخوالي او په ټاکلې اندازه ځای په خاطر د‌ ګونځو ډوله حالت لري د مغز د کورټیکس لاندې، سپینه ماده شتون لري چې د مایلین شوي عصبي تارونو له یوې ډلې څخه جوړه شوې ده، او دا تار د نیورونونو همه لړی ده چې د عصبي سیسټم د نورو برخو سره په خړ کورټیکس کې موقعیت لري.
کارغه

**کارغان** (په لاتين: *Corvidae*) د مرغۍ یوه لویه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي، غوښه او بوټي خوری او په غرونو یا پر ونو باندي ځالې جوروي. تر اوسه پورې د کارغانو ۱۰۵ ډوله پېژندل شوي دي چې په ۲۵ جنسو تقسیم شوي دي. کارغان اجتماعی مرغان دی چې په لویو ډلو کې ژوند کوي

وېشنيزه:کارغان
زمری

کيڼ|250px|بټنوک|زمری
کيڼ|250px|بټنوک|زمرۍ

**زمری** (ښځينه جنس: زمرۍ)، ډېرگړی يې زمريان او زمرۍ، (په لاتيني ژبه کې: Panthera leo) د داړونکيو تي لرونکيو ژويو يو ډول، د پړانگ وزمه (پانتېرا Panthera) له پېنځو استازيو څخه یو استازی او هممهال د لویو پېشوگانو يو ډول گڼل کېږي.  

   

## اخځليک

۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%B2 

وېشنيزه:پيشيان
غونجېدنه (وټپوهنه)

**غونجېدنه** *(انگریزي: deflation)* په وټپوهنې کې د اعتبارونو د کمښت، د پيسو د کمښت او د اقتصاد د سستېدو له امله د ټولو بيو د کچې د کمېدو مانا لري. په ملي گڼنه کې د گڼونونو د رقمونو کوچنی کول، او د شاخصونو په مرسته په ثابتو بيو اړولو ته وييل کېږي. همداراز په توکو او خدمتونو کې د بیو د کچې عمومي رالوېدنې یا کمېدنې ته وایي. هرکله چې د ډډون بيې له 0% (يو منفي ډډون بيه) څخه ټيټ شي نو غونجېدنه رامنځ ته کېږي. غونجېدنه هغه بهير دی چې د ډډون له منځه وړلو لپاره کارېږي پدې بهير کې د بيو کمښت د بوختيا د کچې د کموالي او د وزگارۍ د منځ ته راتلو سره مل وي.

## یادښتونه

وېشنيزه:ډیفلاسیون
آس

کيڼ|250px|بټنوک|آس
**آس** يا **اهلي آس** (په لاتين: *Equus caballus*) د تی لرونکو ژويو څخه یو اهلي تاک سوه لرونکی ژوي دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند او روزل کېږي. 
وېشنيزه:تاک سوه لرونکی ژوي
د امانت حساب

**د امانت گڼون** یو گڼون دی په یو بانک کې په کوم کې چې د پیسو څښتن کولای شي په ډیره اسانی سره خپل گڼون ته پیسې ورزیاتې کړي یا له خپل گڼونه پیسې وباسي. او د هر ځل خوځښت د بانک په کتاب کې ساتل کیږي، ځیني بانکونه خو د دې کار لپاره په پیرن باندې پیسې چارجوي او ځیني بانکونه بیا ورته یوه اندازه گټه هم ورکوي.

وېشنيزه:بانکوالی
وېشنيزه:د بانکوالی وییونه او توکي
وخت

thumb |د مهال هغه څومره والی دی چې د یوه کار د سرته رسولو موده ښیي.
وخت (زمان) کولی شو په ساده ډول  **تیروخت/جاري وخت/راتلونکی وخت** ته ووایو. اوس مهال بشر وخت د ثانیو 'دقیقو او ساعت لاندی طبقه بندی کړی دی. 

وېشنيزه:وخت
بياتي

[بټنوک|د بياتي ډولونه: د گنډلو بياتي (کيڼ لور)، د [کاغذ بياتي (په منځ کې)، د پخلنځي بياتي (ښي لور).]]
**بياتي** يا **غچي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Scissors)* د غوڅنده اوزارونو يوه آله ده. 

وېشنيزه:غوڅنده اوزارونه
شگموښی

[بټنوک|د شگموښي د بېلابېلو بڼو [پاڼه|پاڼې (40, 80, 150, 240, 600).]]
سورلنډی

کيڼ|250px|بټنوک|سورلنډی
کيڼ|250px|بټنوک|سورلنډی
**سورلنډی** (په لاتين: *Canis*) د سپيو تی لرونکو ژويو څخه یو غوښه خوړونکی ځناور دي چې په شمالي افریقا او منځنی آسیا کې ژوند کوي. 

## د سورلنډی ډولونه
*طلايي سورلنډی
*پټه لرونکی سورلنډی
وېشنيزه:غوښه خوړونکی ژوي
سپی

کيڼ|250px|بټنو
کيڼ|250px|بټنوک|سپی
**سپی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Dog)* يو اهلي ژوی دی. سپي د ډېر پخوا څخه د څار او ښکار لپاره ساتل کېږي.

وېشنيزه:سپيان
اوښ

کيڼ|250px|بټنوک|عربي اوښ
کيڼ|250px|بټنوک|باختري اوښ

وېشنيزه:اوښان 
وېشنيزه:جفت سوه لرونکی ژوي
پېرودونکی

**پېرودونکی** یا **پیرن** (چې همدارنگه د پیرودونکي یا اخیستونکي په نوم هم بلل کیږي )هغه څوک دې څوک چې د توکو او خدمتونو په بدل کې ادایینه کوي یانې پیسې ورکوي. پیرن معمولا نغوته ده یوه ځواکمن اوسني اخیستونکي ته او یا هم د کسانو او سازمانونو د محصولاتو کارونکي ته.
گڼون

**گڼون** یو غړیتوب دی له گڼ کارنیز جال سره، پرلیکه خدمتونه، سولگر او یا نور څیزونه یا نور خدمتونه کوم چې ساتي پلنیوی د ځاني مالوماتو لکه حقونه او امتیازونه، د کارن ځاني مالومات، لاسرسي دی د کارن مالوماتو ته د کارن بیلابیلو مالوماتو ته د هغه یا هغې د گڼون په اړه.
سنځله

**سنځله** يا **سنجتې** د بڼو خلګ ورته **خروړې** وايي او *Elaeagnus Angustifolia* نومېږي، دا يو وچه مېوه ده چې د اوړي په وخت کي پخېږي او د مني تر موسمه پورې دوام لري. افغانستان، روس او تقریباً ټوله منځنۍ آسیا ددې مېوې اسلي پلرنی ټاټوبی ګڼل کېږي.

## سرچینې
نارنج

بټنوک|250px| د نارنج ونه
[بټنوک|250px| د نارنج [ونه]]
**نارنج** يو ډول مېوه ده.

وېشنيزه:مېوې
عبدالکريم ميثاق

بټنوک|250px|کيڼ|عبدالکريم ميثاق
بټنوک|250px|کيڼ|عبدالکريم ميثاق
**عبدالکريم ميثاق** (۱۳۱۶ هـ. ل. - ) په افغانستان کې د کمونستي دولت د ماليې وزير و.

## مخينه
عبدالکريم ميثاق د صفر علي زوی و. هغه د غزني ولايت د جاغوري په ولسوالۍ کې زېږېدلی و او د هزاره توکم پورې يې تړاو درلوده.

## زده کړې

وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:افغان کمونيستان
وېشنيزه:د افغانستان د خلق د ډيموکراټيک گوند سياستوال
توت

بټنوک|250px| توت
**توت** ډېرگړی توتان. دا يو ډول مېوې ده چې ونه يې هم د توت ونې په نامه يادېږي. 

## مخينه
توتان چې په انگریزي یې Mulberry بولي، هغه میوه ده چې په افغانستان کې په تازه او وچه بڼه پيداکېږي. د افغانستان په زیاترو ولایتونو کې د توتانو ونې شته. د توتانو ډولونه ۱۶ ښودل شوي، چې په هغو کې سپین توتان، بې دانه توتان، شاه توت، ابراهیم خاني، شستي توتان او شیرتوت نامتو دي. ددغې مېوې ځينې نور ډولونه برامخاني توتان، پلوتوت، للندري توتان، خسکي توتان، تورتوتان، شنډي توتان، لوړه توتان، پاغونډه توت او داسې نور.

باید وویل شي چې د افغانستان د تودو سیمو په پرتله د سړو سیمو توتان خواږه او خوندور دي. توتان د افغانستان په ټولو ولایتونو کې شته، خو د شمالي، پنجشیر، هرات، کندهار، غزني، بامیانو، میدان وردگو، بدخشان، بغلان، لوگر او د کابل شاوخوا سیمو، په تیره للندر او د شیوکیو توتان، چې کابل خیلي یې بولي، ډیر اوڅار دي. 

د افغانستا ن ځينې خلک توتان وچوي او بیا یې اوړه کوي چې تلخان یې بولي او په پښتو ژبه ورته ستوان وایي چې په ژمي کې یې له چایو سره خوري. 

توتان د ځینو ناروغیو لکه سرطان، شکرې ناروغۍ، د پښتورگو، گېډې او ټوخي ناروغیو ته ډیر گټور دي او بېلابېل ویټامونه لري. په دغو ویټامینونونو کې بي ویټامینونه همدا راز کاربوهایډریډونه، قندونه، فایبرونه او پرو ټینونه گډون لري. 

## اخځليک

۱- د لیکوال لطيف یاد فېسبوک پاڼه.  

وېشنيزه:مېوې
غلام دستگير پنجشېری

کيڼ|250px|بټنوک|دستگير پنجشېري
کيڼ|250px|بټنوک|دستگير پنجشېري
**غلام دستگير پنجشېری** د افغانستان يو پخوانی وزير او لوړپوړی چارواکی و.

وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:افغانان
فرانسېس يسېدرو اېجورت

بټنوک|250px|کیڼ|فرانسس یسودرا اجورد
**فرانسېس يسېدرو اېجورت** (۸ د فبروري، ۱۸۴۵ ز. -  ۱۳ د فبروري ۱۹۲۶ ز.) *(په انگرېزي: Francis Ysidro Edgeworth)* نوموړی د وټپوهانو په ډله کې یو له مخکښو څخه دی. چې په کال ۱۸۴۵ز کې د آيرلېنډ په هېواد کې زیږیدلی او لمړنۍ او منځنې زده کړې یی په خپل کور کې ترسره کړئ دی او بیا وروسته په دوبلین کې د ترینتي په پوهنځي کې شامل شو او وروسته بیا د اکسفورډ پوهنتون ته ولاړی چی بیا په کال ۱۸۶۵ کې له همدې پوهنتون څخه فارغ شو. هغه له یو څه موده کار وروسته له وکالت په لندن کې او انگریزې ژبې د تدریس څخه د بدفورد په کالج کې، په لندن کې د کنگر په کالج کې یی د منطق تدریس پیل کړ او بیا په همدې کالج کې په کال ۱۸۸۵ کې د پوهاند درجه یې ترلاسه کړه. بیا په کال ۱۸۹۱ کې د اکسفورډ په پوهنتون کې د سیاسي وټې د استاد په توگه وگمارل شو. او په کال ۱۹۲۲ کې له کاره گوښه شو، خو بیا یې هم له جان مینارډ کینز سره د وټپوهنې د مجلې د کار په چارو کې کار ته دوام ورکړ. او نوموړی په کال ۱۹۲۶ کې د ۸۱ کلنی په عمر ومړ.
 
## فعالیتونه

وېشنيزه:وټپوهان
ابو الفتوح داود لودي

**ابوالفتوح داود لودي**  (- ) د سلطان نصر لودي زوی او د سلطان حميد لودي لمسی د خپل پلار تر مړينې وروسته د ملتان پر تخت کښېناسته. د ده په وختو کې چې په ۳۸۷ هـ. س. کال سبکتگين مړ شو د غزني او ملتان د پاچاهيو مناسبات سره وران شول، او د غزني سلطان محمود پر ملتان بريدونه وکړه، ډېر خلک يې ووژل، او د دې بريدونو لومړی سبب دا و چې سلطان محمود غزنوي په ۳۹۵ هـ. س. کال وغوښته چې د هند د بهټندی له سوبې څخه غزني ته د راستنېدو وخت کې خپلې لښکرې د ملتان له لارې د گومل د درې له لارې لنډی غزني ته ورسوي. خو ابوالفتوح سلطان داود لودي د سلطان لښکرې پرې نه ښودلې چې د ده له خاورې څخه غزني ته تېرې شي ځکه نو سلطان محمود د ملتان د لوديانو د پاچاهۍ ړنگولو ته ملا وتړله او د ۳۶۹ هـ. س. کال په پسرلي يې د پېښور له لارې خپلې لښکرې پر ملتان د يرغل دپاره وخوځولې، او د ويهند له پاچا انند پال څخه يې وغوښته چې د ده لښکرو ته اجازه ورکړي چې د ده له خاورې څخه د ملتان خوا ته تېر شي، انندپال نټه وکړه او د ملتان پر سېله کلک ودريد او د غزني د لښکرو د مخنيوي دپاره يې خپلې لښکرې د پېښور خوا ته وخوځولې، سخته جگړه ونښته او د ويهند لښکرو ماتې وکړه، انندپال د کشمير خوا ته وتښتېد، او سلطان محمود تر چنابه ورپسې و، انندپال چې د کشمير غرو ته وخوت د غزني لښکرو ملتان ته مخه وکړه، او په دې پلمه چې سلطان داود لودي په الحاد تورن شوی او خپل رعيتت د الحاد خوا ته بولي پر ملتان يرغل وکړ، سلطان داود چې خبر شو، خپلې لښکرې يې پرېښودلې، او په خپله له خزانو سره د اباسين يوې جزيرې ته ولاړ، د سلطان محمود لښکر چې ملتان ته ورسېد، د سلطان داود لښکرو د ښار ورونه ورته وتړل او ملتان کلا بند شو. تر اوو ورځو کلا بندي وروسته خلق تر منځ سره وگرځېدل، پر دې روغه وشوه چې د ملتان پاچا به په کال کې شل زره سره درهمه په شل پلا د غزني حکومت ته ورکوي، د ښار ورونه چې د غزني د لښکرو پر مخ پرانيستل شول، سلطان محمود توره وښکله او هومره خلک يې د قرمطيانو په نامه ووژل چې د ملتان د ښار تر لاهوري دراوزې وينې راوبهېدلې او د سلطان لاس د تورې په موټې پورې له ډېرو وينو څخه داسې نښتی و، چې څو تودې اوبه يې پر توی نه کړې د ده لاس د تورې له موټې څخه بېل نه شو.

سلطان محمود لا غوښته چې د ملتان نور شاوخوا هم ونيسي، خو ځکه چې خراسان د ايلک خان ترکمن د يرغل خبر  ورته راورسېد نو ملتان يې پرېښوده، او په منډه غزني ته ستون شو، او ابوالفتوح سلطان داود لودي بېرته ملتان ته راغی او د حکومت واگی يې په لاس کې ونيول.

په ۴۰۱ هـ. س. کال بيا سلطان محمود غزنوي پر ملتان يرغل وکړ، ملتان يې ونيو، ډېر يې ووژل، او ډېر نامتو مشران يې په کلاو کې بنديان کړل چې هلته پسې مړه شول، او پخپله سلطان داود لودي يې بندي غزني ته راووست او د غورک په کلا کې يې چې د کندهار شمال غربي لور ته پينځه پنځوس ميله ليري پرته وه تر مرگه بندي کی او په دې توگه د لوديانو پښتنو پاچاهي په ملتان کې پای ته ورسېدله.

## سرچينې
‎
# لودي پښتانه - له ۱۹ مخ نه تر ۲۱ مخ
# پټه خزانه - ۲۴۹ مخ
# تاريخ يميني - ۲۹۰ مخ
# زين الاخبار گرديزي - ۵۳ مخ
# حيات سلطان محمود - ۱۰۲ مخ

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
ابو الفضل محمد بيهقي

**ابوالفضل محمد بيهقي** د سلطان محمود غزنوي د ديوان رسالت نوميالی او فاضل دبير، او د ستر او نامتو دبير خواجه ابو نصر مشکان د سلطان محمود د ديوان رسالت د ريس زده کوونکی، او په دري ژبه له خورا مشهورو مؤرخانو څخه ؤ، او د تاريخي پېښو د حقيقت په ليکلو کې يې ساری نه درلود. په ۳۸۵ هـ. س. يا په ۳۸۶ هـ. س. کال د خراسان د بيهق د حارث آباد په کلي کې زېږېدلی دی، ځکه چې د ۴۵۰ هـ. س. کال د پېښو ليکلو په وخت کې ليکي: *«عمر من ۶۵ آمده» (زما عمر ۶۵ راځي)* چې په دې حساب بايد ۳۸۵ هـ. س. کال کې زېږېدلی وي. خو بل ځای د ۴۰۲ هـ. د پېښو په وخت کې ځان شپاړس کلن بولي چې په دې حسان نو بايد په ۳۸۶ هـ. س. کې دنيا ته راغلی وي.  

## زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې په نېشاپور کې کړي بيا يې د آل سبکتگين دربار ته لار وموندله، او په ۲۷ کلنۍ کې د سلطان محمود غزنوي د رسالت په ديوان کې د ابو نصر مشکان تر لاس لاندې د دبير په حيث وټاکل شو. د سلطان محمود تر مړينې وروسته چې سلطان مسعود له اصفهانه د غزني خوا ته راته ابوالفضل بيهقي د خپل استاد ابو نصر مشکان سره پر همغه کار پاتې ؤ او بيا نو دا استاد او شاگرد د سلطان محمود په ټولو سفرونو کې ورسره وو. 

ابوالفضل بيهقي د خپل استاد ابو نصر مشکان ډېر نژدې معتمد ؤ او نولس کاله يې د هغه سره کار کړی، او د خپل استاد ټول مهم ليکونه ده پاکنويسول، او هغه وخت چې د ده استاد په ۴۳۱ هـ. س. کې مړ شو، نو دی خپل نژدېوالی هغه ته داسې بيانوي:

## سرچينې
‎

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
وېکټور هوگو

**وېکټور ماري هوگو** (۲۶ د فبروري، ۱۸۰۲ ز. - ۲۲ د مای، ۱۸۸۵ ز.) *(په فرانسوي: Victor Marie Hugo)* يو فرانسوی شاعر، نندارمه ليکونکی، کيسه ليکوال، تجسمي هنرمند، سياستوال، د بشر د حقوقو فعال او د فرانسې د رومانتيک غورځنگ غړی و.

په لومړي سر کې، په فرانسه کې د هوگو د شهرت سبب د هغه شعرونه گرځي، خو بيا لږه موده وروسته د هغه رومانون او د هغه ډراماتيکې لاسته راوړنې د هغه د نوم په وېستل ډاډمن کوي. د هغه د شعرونو د جونگونو په منځ کې، *لېس کانتېمپلېشن* او* لا لېجېندا دي سيکلېس* د هغه د شاعرۍ د لوړو اعزازونو په سر کې شمېرل کېږي او په همدې توگه اکثراً هوگو د فرانسې له لويو شاعرانو څخه گڼل کېږي. د فرانسې نه دباندې، د وېکټور هوگو تر ټولو نامتو آثار * لېس مېزرابلېس* (بېوزلان او يا بېنوايان) او د *نوترې دام ډي پاريس* رومانونه دي.

که څه هم چې وېکټور هوگو د ځوانۍ په وخت کې د پاچايي نظام يو وفاداره پلوی ؤ، خو د لسيزو په تېرېدو سره د هوگو نظريات او ليد لوري بدل شو، او د جمهوريت غوښتونکو له کلکو ملاتړو څخه شو.

وېشنيزه:فرانسوي ليکوال
د کتاب نړيواله کره شمېره

**د کتاب نړۍ‌واله کره شمیره** یا (ISBN)  (په ) دا یوه ۹ گڼیزه نړۍواله شمېره ده، چې د خپرو شويو سوداگریزو کتابونو د پېژندنې او سمې کنترولونې لپاره کارېږي. دغه شمېره لومړی ځل د گورډن فوسټر له خوا، چې اوس د ایرلينډ په ډوبلین ښار کې د ټرینټي په کالج کې د شمېرپوهنې استاد دی، د کتاب پلورونکو او قرطاسیه خرڅوونکو لپاره په ۱۹۶۶ ز کې کې منځته راغلې وه. وروسته بیا د کتابونو د شمېر د زیاتوالي له امله د دغې شمېرې ۹ گڼې ۱۳ ته وغځېدې.
## سرچينې
لړ سرچينې
شاعر

ټومبل|شاعر

**شاعر** يو د ښکليو هنرونو استازی دی چې په فطرتي توگه دغه د شعر هنر پرمخ وړل کېږي نه په کسبي توگه . همدارنگه شاعر د طبیعت او د کایناتو د ښکلاؤ ستاینې او د ناخوالو څخه يې گیلې کوي . په طبعي توگه شاعر د ژورو احساساتو لرونکی دی چې په عامه ژبه ورته د ويښ شعور بنيادم ويل کېږي . شاعر د خپل له کورڅخه نیولې تر د ټولنې چاپېريال پورې د هر ډول اغېزو او انځورونو وينايي ښکارندوی هم وي . همداسې په ډېرو ټولنو کې هغه چا ته شاعر وييل کېږې چې د ټولنې او ولس ستونزې پخپل شعري کلامونو کې برملا کړي او د مستبدو او زورواکو لوړو چارواکو کړنې د شعر په ژبه وغندي . شاعر په کسبي ډول د زده کړو له ډگره نه راپاڅېږي خو شاعر د ټولنې له خوالو او ناخوالو الهام اخلي او د هغو پر بنسټ د وينا ښکلي ملغلرې يا ويوونه د ژور فکر په وجې پنځوي . 
د شاعرانو شعري ځېليزې پخپلو کې توپیر لري خو ټول شاعران د يوه ځېل لارويان نه وي . په شاعرانو کې د صوفي ځېل ، طبيعي ښکلاؤ د ستاینې ځېل ، د ژوند سره د مينې ځېل ، هېوادنۍ مینې ځېل ، ولوليزه ځېل او د خوږو ويوونو پېينې نازک خياله ځېل او نور ټولنیز ځېلونه موندل کېږی .   

وېشنيزه:شعر
نېکروسېز

[بټنوک|کيڼ|د پخښې نېکروټيک ټپ چې د [نسواري غڼي د چيچلو وروسته پېښ شوی]]
**نېکروسېز** (په انگرېزي: *necrosis*) (د يوناني نه **، "مړ"، *νέκρωσις*، "مړينه، د مړينې عمر، د وژلو عمل") د ژوندۍ ژونکو او ووبونو مخکې د وخته مړينه ده. د ژونکو او ووبونو نه دباندې د ويجاړونکو عواملو په سبب لکه انتان، ټاکسين (زهر) او يا هم ټراوما يا فيزيکي ټپي کېدل، د نېکروسېز سبب گرځي. د ژونکو دا پروسه د اپوپټوسېز پروسې سره توپير لري. وروستۍ نومېدلې پروسه د ژونکو او ووبونو د مړينې يوه نورماله او طبيعي عمل دی. نېکروسېز ته ناورته اپوپټوسېز اکثراً گټورې اغېزې لري، نېکروسېز نژدې تل يوه پرېکنده پايله لري او کله نا کله وژونکی هم ثابتېدلای شي.

هغه ژونکې چې د نېکروسېز په سبب مړې کېږي، د نورمالو ژونکو په څېر معافيتي غونډال ته هغه کيميايي سېگنالونه نه شي لېږدولی کوم چې د اپوپټوسېز د پروسې له مخې لېږدل کېږي. دا چار نژدې فاگوسايټونه نه پرېږدي چې د مړو شويو ژونکو موقعيت مالوم کړي او د خپل د غورځنگ لاندې يې په ځان کې منحل کړي. او په همدې توگه د مړو ووبونو پاتې شوونې هماغلته د مړينې په ځای کې سره راغونډې پاتې وي. نو په همدې سبب، د نېکروسېز په وخت کې اکثراً دا لازمه ده چې نېکروټيک ووبونه د جراحي کړنې په مرسته چې ډيبرايډمېنټ نومېږي، ليري شي.

وېشنيزه:مړينه
وېشنيزه:ژونکيزې پروسې
تايروکسين

[بټنوک|کيڼ|200px|[تايروکسين (T4)]]
[بټنوک|کيڼ|200px|[ټرای آيوډوتايرونين (T3)]]
بټنوک|کيڼ|200px|تايروکسين، T<sub>4</sub>
بټنوک|کيڼ|200px| ټرای آيوډوتايرونين, T<sub>3</sub>**تايروکسين** د تايرايډ هورمون دی. دا په بدن کې نږدې هر فیزولوژیکي پروسې اغیزه کوي، پشمول وده او پراختیا، میټابولیزم، د بدن تودوخې، او د زړه کچه.

## سرچینې
اچين ولسوالۍ

**اچين ولسوالۍ** د ننگرهار ولايت په سوېل کې د شينوارو د لويې ولسوالۍ د سوېل لوېديځ په ۱۵ کيلومترۍ کې د ختيځ طول البلد په ۷۰ درجو ۴۱ دقيقو او ۵۷ ثانيو کې او د سهېلي عرض البلد په ۳۴ درجو ۴ دقيقو او ۵۶ ثانيو کې پرته ولسوالۍ ده.

دا ولسوالۍ د سمندر له سطحې څخه ۱۰۰۰ متره لوړوالی لري او د دغې ولسوالۍ هواره ۴۶۳ کيلومتره مربع ده. د اچين ولسوالۍ ختيځ کې د شينوارو لويه ولسوالۍ، لوېديځ کې سپين غر، سهېل کې د کوټ ولسوالۍ او لوېديځ کې يې د نازيانو ولسوالۍ پرته ده. د نومړې ولسوالۍ د کرنې مځکې لږې دي، خو ډېرې کرهڼيزې دي. د دغې ولسوالۍ په اهمو کښتونو کې جوار، غنم، اوربشې، کچالو او وريجې راځي. د ځينو سيمو هوا يې په ژمي کې سړه او په دوبي کې معتدله ده. خلک يې کچرېو آسونه، خره، غواوې، اوزې، مېږې او نور څاروي ساتي. په دغې ولسوالۍ کې يو شمېر اهم کانونه هم شته چې د ډبرو سکاره او شوکاڼې (تالک) دي. د دې ولسوالۍ اکثره غرونه په ځنگلونو پټ او د خلکو کاروبار يې د لرگيو سوداگري ده. د اچين ولسوالۍ درې روغتيايي مرکزونه، د هلکانو درې لېسې او لس لومړني ښوونځي لري چې په دغو ښوونځيو کې دوه د نجونو ښوونځي شامل دي.

## د اچين کلي
دا ولسوالۍ د لاندينيو کلو نه جوړه شوې:
# وچ کوټ
# سروبي
# سنگوړۍ
# نرگس دره
# چينه
# گرگوخېل
# باغ دره
# دمگل رحيم دادخېل
# حيدرخېل
# پيخي خوړ
# ده سرک
# ميدانک
# هجوم کلا
# کوزه
# بره پيخه
# پيخه اچين
# کهی
# کوشتل
# باندر
# تريلی گردي
# بټن
# اسدخېل
# سره کلا
# لندی
# انځری
# چهل گزی
# صندوق
# لوخۍ
# بهرام خېل
# کنډر

## داهم وګوری
د امریکا د ۲۰۱۷ کال د ننگرهار هوايي برید په همدي ولسوالي کی تر سره سو امریکا په هغه برید سره خپل تر ټولو لوی  میزایل وازمایه چی هغه ازموینی ته یی دداعش سره د جګړۍ نوم ورکړ .
## سرچينې

وېشنيزه:د ننگرهار ولايت ولسوالۍ
ازره ولسوالۍ

**ازره** د لوگر ولايت يوه ولسوالۍ ده
چې په ۲۰۰۶ ملادی کال کې یې ۵۵۰’۱۴ تنه وګړې لرل.

وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
محمد آغې ولسوالۍ

**د محمد اغې ولسوالۍ** د لوگر لومړنۍ ولسوالۍ ده چې له پلازمینې کابل سره ۴۰ کیلو متره واټن لري. ددې سیمې تسمیه په دې ډول ده، چې له غزني څخه دوه وروڼه د محمد اغا او جمال اغا په نامه لوگر ته راغلل.

محمد اغا یې په لوگر کې مېشت شو او جمال اغا یې په شمالي کې، چې اوس هم د شمالي په کاپيسا کې د جمال اغه په نامه د یوه ځای نوم دی. محمد اغه د همدغه لومړني ورور نوم دی چې اوس د لوگر یوه لویه ولسوالۍ په ده پورې مربوطه ده.
د لوگر دغه تاریخي سیمه او ولسوالۍ له کولتوري پلوه ډېره بډایه سیمه ده. لکه د سلطان صیب غر، زرغون ښار، شاهي کلا، مغل خېل، گمران او داسې نور د فرهنگي ارزښتونو له پلوه ډېرې زېرمې لري. همداډول په دغه سیمه کې طبیعي کانونه ډېر زیات دي؛ د بېلگې په توکه د عینکو مس، د سليمان د غرونو لړلۍ چې په لوگر کې ده. دغه غره ته تور غر وايي چې ډېرې ارزښناکې ډبرې لري، چې دې ډبرو کې ۶۰ سلنه اوسپنه او کرومیت گډ دي. ددې ډبرو را ایستنه اوس په ناقانونه توگه دوام لري. دغه سیمه د روسانو د یرغل پر مهال سخته ځپل شوې او خلک ېې تر دې مهاله له اقتصادي ستونزو سره لاس و گریوان دي، خو بیا هم له مدني او کولتوری ژوند څخه برخمن دي.

## د محمد آغې ولسوالۍ کلي
# زيد آباد
# پل کندهاری
# داوو
# مس عينک
# دشت سقاوه
# ځاځی کلی
# کتب‌خیل
# سفیدسنگ
# سرخ‌آب
# مغل خیل

وېشنيزه:ولسوالۍ
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
وېشنيزه:محمد اغې ولسوالۍ
وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
پل علم ولسوالۍ

کيڼ|250px|بټنوک|پل علم
**پل علم ښار** د افغانستان د لوگر ولايت مرکز دی، د پل عالم ښار د اوسیدونکو شمیر د  108.000 وگړو په شاوخوا کې اټکل شوی دی .

وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ

وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
د افغانستان د کريکټ ملي لوبډله

کيڼ|250px|بټنوک|د افغانستان د کريکټ د ملي لوبډلې نخښه
**د افغانستان د کريکټ ملي لوبډله** په رسمي ډول په ٢٠٠١ کې جوړ شو، خو په ٢٠٠٩ز کال کې يې په نړيوالو لوبو کې لوبه وکړه او پرله پسې برياوو يې په ملي او نړيواله کچه د مينه والو پام ځان ته واړاوه. د افغانستان د ملی لوبډلی اوسنی کپتان محمد نبي عيسی خېل دی او د کپټان مرستیال محمد شهزاد دی. د دی لوبډلی منیجر د پاکستان کریکټ لوبډلی پخوانی لوبغاړی کبیرخان دی.

د افغانستان د کريکټ ملي لوبډله له نن شاوخوا 15 کاله مخکې د ملي المپیک ادارې د کريکټ په نوم فدراسیون کې په پېښور کې د افغان مېشتو کډوالو له خوا رامنځته شوه، په داسې حال کې چې د فوټبال والیبال او ورته نورو لوبو په شان فدراسیونونه لا وار له مخه له اوږده تاریخ سره موجود وو. په دغه 15 کلن تاریخ کې د افغانستان د کريکټ ملي لوبډلې په کورنۍ او نړیواله کچه په بېلابېلو لوبغالو له بېلابېلو لوبغاړو سره د بریاوو او ناکامیو له لارې په نړیوالو ځان وپېژانده او په آسیايي کچه په ښې ځلېدا سربېره یې دوه ځلې نړیوال کپ سیالیو ته لار ومونده.
د افغانستان د کریکټ ملي نولس کلنه لوبډله هم په دی وروستیو کی فعاله او په ډیرو بین المللی لوبو کی ځلیدلی ده.

## لوبغاړی
د افغانستان د کرکټ د ملی لوبډلی لوبغاړینوروز منگل ، کریم خان صادق، ریس احمدزی، دولت احمدزی، نبي عیسی خېل، هستي گل عابد، اصغر ستانکزی، شفیق الله شفیق، احمدشاه احمدي،  حمید حسن، سمیع الله شینواری،شاهپور ځدراڼ،محمد شهزاد محمدي اسدالله ، خالقداد او میرویس.

## د کریکـټ ۲۰۱۰ کال ۲۰ اوریز نړیوال جام
د افغانستان کریکټ تیم د متحده عربی اماراتو د ټیم پر وړاندی له بری وروسته او له ۱۰۱ پاینتونو سره،د لمړی ځل لپاره د ۲۰۱۰ کال په نړیوال ۲۰ اوریز جام کی گډون وکړ. دا لوبی چی د کارایبین جزایرو کی له ۳۰ اپریل تر ۱۶ می ۲۰۱۰ تر سره شوی، افغانستان خپله دواړه لوبی د هند و جنوبی آفریقاپه وړاندی ماته وخوړه او بل پړاو ته یی لاره ونه مونده.

## د کريکټ ۲۰۱2 کال ۲۰ اوریز نړیوال جام

د افغانستان ملی کريکټ تیم د ۲۰۱۲ شل اوریز نړیوال جام په چوکاټ کی چی په سری لانکا کی تر سره شو په خپل گروپ کی له هند او انگلند سره ولوبید خو د دواړو لوبو په بایللو سره بل پړاو ته یی لاره پیدا نکړه او له لوبو د پړاو نه لری شو.

وېشنيزه:ملي لوبډلې
عبدالستار سيرت

**عبدالستار سیرت** ( ۱۵ د اکټوبر، ۱۹۳۵ - ) (په انگرېزي: *Abdul Satar Sirat*) کې زېږېدلی دی . په خټه اوزبک ـ افغان دی . دی د افغانستان د وروستني پاچا ظاهر شاه د کورنۍ نژدې غړی دی . ډاکټر عبدالستار سیرت د افغانستان د وروستني پاچا ظاهر شاه په حکومت کې د عدليې وزیر پاتې شوی .

## زده کړې
ډاکټر عبدالستار سیرت خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې په افغانستان کې سرته رسولي او تر هغه وروسته ېې لوړې زده کړې د مصر په الازهر پوهنتون کې او د امریکې په کولمبيا پوهنتون نیويارک او همدارنگه ېې د دوکتورا سند په دیني علومو کې له پېسیفیک پوهنتون کلفورنيا څخه ترلاسه کړي دي.

## دندې
ډاکټر عبدالستار سیرت له ۱۹۶۴ زېږيز څخه تر ۱۹۶۹ زېږيز پورې د کابل په پوهنتون کې د استاد په توگه دندې ترسره کړي . همدارنگه ېې د افغانستان د وروستني پاچا محمد ظاهر خان په وخت کې د عدلیې وزير په توگه دنده درلوده .

## سرچینې
* http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/world/2001/war_on_terror/after_the_taleban/a_s_sirat.stm

وېشنيزه:افغانان
خروار ولسوالۍ

خروار دلوگر یو له تاریخي سیمو څخه ده او په اداری حساب اوسمهال یوه ولسوالۍ گنل کیږي،چې له غزني سره گډه پوله لري.پر کال ۴۲۲هجري سپوږمیز کې امیر مسعود دښکار په تکل خروار او خارمرغ سیمې ته تللی و.

د استاد علامه حبیبي په وینا:دادوه سیمې (خروار اوخارمرغ) غزني ته نږدې یانې اوسني لوگرپه خروار ولسوالۍ کې چې هغه مهال دغزني په مربوطاتو پورې اړوندې وې ښکارځایونه وو.نوموړی دلیل دا راوړي،چې امیر معسود دروژې په ۱۳مه نیټه له غزني څخه لاړ او په ۲۳مه ورځ بیرته راستون شو.په دې مانا چې امیر مسعود لس ورځې په همدغه سیمه(خروار) کې په ښکارکولو تیرې کړې وې.(۱۶)دا خروار اوس هم دیوې ولسوالۍ په جوله دلوگر په لودیځ کې پروت دی،چې ورکې آِکاخیل،سهاک، یو کلی شنیواري، اندړ  ي،ککوزي او ځینې نور قومونه میشته دي.خروار یو د اوبو بند هم لري، چې دخروار د اوبو بند په نامه یادیږي.پاتې شوه د خارمرغ کلیمه چې پورته مو يادونه وکړه.دخار وروستۍ کلیمه(مرغ)دسمسور او زرغون په مانا دی او په افغانستان کې دمرغ او مرغې په نامه سیمې شته دي.په اوستا کې هم ددې کلیمې آر مریغهMaregha شته ده،چې دچمن په ماناراغلې ده.(۱۷)

خو دحبیبي صیب د(خارمرغ) کلیمه چې ده ېې ذکر کړی دی. اوس ېې کومه نښه نه تر سترگو کیږي او دلوگر په اړوندو سیمو کې تر دې نامه لاندې کومه سیمه نه شته،خو کیدای شي،چې دغه سیمه دغزني په مربوطاتو کې دکومې سیمې نوم وي او یا هم داسیمه اوس په بله بڼه یا نامه اوښتی وي. د مرغې په خروار بیا کټ مټ دپخوا په څیر ژوندی دی.حبیبي صیب په خپلو څیړنو کې ویلي دي،چې دا دوه سیمې یو دبل څنگ ته پرتې دي،چې داسې نه ده .لومړنۍ سیمه(خروار) سمه ده او په لوگر کې پرته ده خوددویمې سیمې په اړند کومه سیمه په لوگر کې منسوبه نه ده.

دخروار لرغونې سیمه په خپل زړه کې یوه بله کولتوري سیمه ساتلې ده،چې لرغونتیا ېې سلگونه کلونه وړاندې زمانو ته رسیږي او داسیمه کافرکوټ نومیږي.کافر کوټ په خروار کې یوه سیمه ده،چې ورکې یو لرغونی ښار میندل شوی او له دغه زاړه ښار څخه د سروزرو، سپینوزرو او گچو څخه جوړې شوې مجسمې او لوښي ترلاسه شوي.دلرغونپیژندونکو په وینا قدامت ېې دبودایانو(۲۶۰ز) او کوشانیانو(  ۱۶۵ز)زمانو ته رسیږي،چې څه دپاسه اتلس سوه کلن لرغونتوب لري.په دې توگه په خروار کې کافرکوټ دزرگونو کالونو کولتوري، تاریخي او مذهبي سیمه او مینه اوسیدلې ده.یادونه: د مرغې په نوم سیمه اوس هم د خروار او زرمت ترمینځ د غرو په مینځ کې یو سمیه شته چې سیلمان زي ورباندې میشت دي. ښایي چې همدا سیمه وي چې نوم یې تر اوسه هم مرغه ده. 

وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
خوښی ولسوالۍ

**خوښې** د لوګر ولایت اړ وند یوه ولسوالۍ ده چې په ۲۰۰۶ کال کې یې 127’15 وګړې لرل.

وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
د کېمبرېج پوهنتون

**د کېمبرج پوهنتون** په برتانيا کې د لويو څېړنو لوی پوهنتون دی . کېمبرج پوهنتون په ټوله انگرېزي ژبې هېوادونو کې او په خپله انگلنډ کې دوهم تر ټولو لرغونی پوهنتون بلل کېږي. د پخوا وخت لومړنيو مرهلو کې د کېمبرج پوهنتون ته ېې کېنټب ويلې دا لنډون د کېنټېبريجينسس نوم دی چې دغه بڼه ېې لاتيني بلل کېږي.

د کېمبرج پوهنتون د پوهانو يو خپلمنځي اتحاديې نه د کېمبرج په ښار کې رامېنځ ته شو. د۱۲۰۹ زېږيز له لاسوندونو څخه ښايي چې د پوهنتون بنسټ په هماغه کال کې د آکسفورډ پوهنتون څخه د ځينو ناندريؤ په درشل کې رامنځته شو . د آکسفورډ او کېمبرج پوهنتونونه واړه يوشانې مسلکي همغږي لري او تر ډېره د يوشانوالي له کبله آکسيبرج نومول شوي . د کلتوري او خپلمنځي ټولنيزو گړندتيا ترڅنگ دواړه پوهنتونونه د ناندريؤ او سياليؤ اوږد تاريخ لري .

وېشنيزه:د برتانيې پوهنتونونه
وېشنيزه:پوهنتونونه
د سره صليب نړيواله ټولنه

بټنوک|250px|کیڼ|سور صلیب
**د سره صلیب نړيواله ټولنه** په ۱۸۶۳ز کال د اکتوبرپه ۲۹ مه د هتري دونان په برکت د جینوا په نړیوال کنفرانس کې جوړه شوه.هنري دونان د جینوا ښار اوسېدونکی بشر دوست انسان وو. هنري دونان، چې یو سوداگر وو. د ۱۸۵۹ ع کال په دوبي کې د ایټالیا د شمال په سولفرینو کې د اتریش او د ایټالیا او فرانسې د گډو ځواکونو د خونړۍ جگړې شاهد وو.
 
ده په دې جگړې کې ولیدل چې په زرگونو ټپیان ،بې له دې چې مرسته ورسره وشي، ساه ورکوله، حال دا چې که طبي مرسته ورسېدلې وای ، اکثره به ژوندي پاته شوي وو. په ۱۸۶۲ ع کال ده په خپل مشهور اثر «د سولفرینو یوه خاطره»چاپ کړ.په دې کتاب کې ده د دغه جنگ وحشتناکې صحنې د قلم په ژبه بیان کړې .ده همداراز وړاندیز وکړچې د جگړې په وخت دې د ټپیانو د درملنې لپاره د نړۍ د ټولو هیوادونو یوه مرستندویه ټولنه جوړه شي. دونان همداراز د یوه نړیوال تړون وړاندیز هم وکړ چې په جگړې کې ښکېلې خواوې به مرستندویو موسسو او ټپیانو ته څه نه وايي.
 
د جینوا په کنفرانس کې ،چې د ۱۸۶۳ ع کال د اکتوبرله ۲۶ څخه تر ۲۹ پوري د نړۍ د ۱۶ هیوادونو د۳۴ استازو په گډون جوړ شو،برخوالو د غونډې په وروستۍ ورځ(د اکتوبر۲۹) د ټپي پوځیانو د درملنې او پاملرنې لپاره د یوې نړیوالې مرستندویې ټولنې له جوړېدو سره موافقه وکړه. د دې ټولنې لپاره د سویس د بیرغ برعکس پر سپین بیرغ د صلیب سره نښه غوره شوه.
 
د سره صلیب نړیوالې کمېټې په دوو نړیوالو جگړو(لومړۍ او دوهمه) کې له ټپیانو، د اسیرو عسکرو د نومونو له ثبت، بندیانو،کډوالو او قربانیانو سره د مرستې په برخه کې د پام وړ مرستې وکړې.
 
د افغانستان په روانه جگړه کې هم دا موسسه ډېر مهم رول لوبوي .د اسیرو طالبانوله کورنیو سره تماس نیسي او د هغوی خپلوانو ته د خپلو عزیزانو په باب مالومات ورکوي.

وېشنيزه:سور صلیب
وېشنيزه:نړیوالې ټولنې
نفرتيتي

بټنوک|نفرتیتي
**نفرتيتي** ( ۱۳۷۰ م.ز. - ۱۳۳۰ م.ز.) (مصري ژبه Nfr.t-jy.tj) د لرغوني مصر د پاچا څلورم امېنهوتېپ (Amenhotep IV) (Akhenaten)چې وروسته ېې خپل نوم په آخناتون واړاؤه او ۱۷ کاله ېې د دغه ۱۳۳۶ م.ز. شاوخوا کې سلطنت پرمخ بووه ملکه ېې وه . دنفرتيتي د نوم مانا ( ښکلا راغله ) ده . د نفرتیتي د شالید او شتمني په هکله ډېر مالومات نشته ، يوازې داسې گڼل کېږي چې نفرتیتي د هغه وخت د يوه لوړپوړي پوځي بولندوی لور وه .

نفرتيتي ډېر ستايننومان درلودل له هغو ځينې پدې ډول دي ؛ له آره شهزادگۍ (iryt-p`t) ، د لوړو ستاینو مېرمن (wrt-hzwt) ، د لوړشان و شوکت مېرمن (nbt-im3t) ، د مينې خواږه (bnrt-mrwt) ، د دوه هېوادونومېرمن (nbt-t3wy) ، د ځانگړي باچا لور ، د هغې ميين (hmt-niswt-‘3t meryt.f) ، د لوی باچا لور ، د هغې میین (hmt-niswt-wrt meryt.f) ، د ټولو مېرمنو مېرمن (hnwt-hmwt-nbwt) ،او د لر او بر مصر لاسبرې مېرمن (nwt-Shm’w-mhw).
د دې شهرت د همدې پژۍ له خوا پلاس راغی . همدا نيمه پژۍ د برلين په نيوس موزيم کې ښي اړخ ته پرته ده . دغه پژۍ د لرغوني مصر تر ټولو ډېره کاپي شوی اثر بلل کېږي. دغه پژۍ ېې د مشهوره پژۍ جوړوونکي تټموس کار بللی دی . او همدا پژۍ ېې د هغه په پژۍ کار ځای کې موندلې وه . 
ځينې څېړونکي په دې اند دي چې نفرتيتي د خپل د خاوند د مړينې څخه وروسته مخکې لدې چې يوولسم فرعون التوت عنخامون ېې لوړه واوري د مصر حاکمه د فرعوننفرتيتي تر نوم لاندې پاتې شوې وه . خو دا اند بیا هم د کتنې او څېړنې لاندې دی .

وېشنيزه:د لرغوني مصر ملکې
مصري ژبه

**مصري** يا **مصري ژبه** يوه گڼ آريزه د افريقا په لويه وچه کې د افریقا ـ اسیا تر نامه لاندې د ژبې له کورنۍ څخه د مصر يوه لرغونې ژبه گڼل کېږي . د همدې ژبې د لیکلو د لرغونو لاسوندونو څخه داسې ښايي چې تر ۳۴۰۰ مخزېږدي پورې ېې لرغونتيا رسېږي . کومه چې د ژبو په کتار کې تر ټولو لرغونې ژبه ثبت شوې ده . مصري ژبه تر اوومې زېږدي پېړۍ پورې په مصر کې وېل کېده او د کوپټک چې عربي کې ورته قبطي وايي د ( رسم ډوله لیک) په بڼه کې لیکل کېده . د نن ورځې د مصر ملي ژبه د مصر عربي ژبه ده . دې ژبې په تدریجي توگه وروسته د اسلام د امپراتورۍ د غځېدو څخه په ورځني ژوند کې د کوپټک مصري لرغونې ژبې ځای ونیؤ ه . قبطي لرغونې مصري ژبه تر نن پورې د يونان په قبطيواله کلیسا کې چې د عيسايي برخې دودپالو (گريک اورتوډاکس) نومېږي يوه ورځينۍ مذهبي د عبادت ژبه ده . دا ژبه هم خورا په لويه کچه خلگ لري .

**مصري ژبې او پېرونه**
ژبپوهانو د مصر ژبې په ټولگو وېشلي او په شپږو پېرونو ېې بېلې کړي دي .

آرکايک مصري ( مخکې له ۲۶۰۰ مخ .ز ، د لومړي ټول واکمنۍ پېر ژبه ) 

لرغونی مصري پېر ( ۲۶۸۶ مخ .ز ــ ۲۱۸۱ مخ. ز ، د زاړه پېر د سلطنت ژبه )

منځوی مصري پېر ( ۲۰۵۵ مخ.ز ــ ۱۶۵۰ مخ.ز ، د منځوي پېر سلطنت څخه تر د آمرنا پېر پورې ېې د ادبیاتو روانه لړۍ تر ۴مې هجري پېړۍ پورې ) 

وروسته مصري پېر( ۱۰۶۹ مخ.ز ــ ۷۰۰ مخ.ز ، د درېمې پرمختللي پېر څخه آمرنا پېر ته ) 

(ديموتيقي)( ۷مې مخ.ز پېړۍ ــ ۵مې هجري پېړۍ ، د روميانو د وخت څخه وروسته پېر ته )

کوپټک (قبطي) پېر ( ۱ړۍ هجري ـــ ۱۷مې هجري ، لومړنيو د روميانو وخت څخه و لومړنيو نويو وختونو پورې)

په عربي کې ورته نومان پدې ډول دي 

* الهيروغليفية (هېروگليف ) کيڼ|250px|بټنوک|هېروگلیف

* الديموطيقية (دیموتیقي) کيڼ|250px|بټنوک|دیموتیقي

* الهيراطيقية (هیراتیقي) کيڼ|250px|بټنوک|هیراتیقي

* القبطية (قبتي ، قبطي) کيڼ|250px|بټنوک|قبتي (قبطي) 

* الحساب عند قدماء المصريين د لرغني مصر شمېر پوهنه يا حساب کيڼ|250px|بټنوک|د لرغوني مصر شمېرې ، عدد 
 کيڼ|250px|بټنوک|د ځينو لیکنو تشریح او غږونه)

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:پخوانی ژبې
هوروس

بټنوک|250px|
**هوروس** د لرغوني مصر په مذاهبو کې د مهال يو تر ټولو لرغونی او ډېر پېژندل شوی نوع الوهیت يا  معبود بت ؤ. دغه بت ته د مصر د گنډې زوزاتو له ټول ټال مهاله تر د يوناني ـ روميانو مهاله پورې  عبادت کېده . د مصر پوهانو لخوا د هوروس بتانو راز راز د لرغوني مصر په تاریخ کې ثبت شوي دي د دغه بتانو پالنه په توپیريز ډول کېده .ددغو بتانو توپیرونه ېې د بتانو له بڼو ،د بتانو د پالنې په مهالونو،  د بتانو په جوړښت کې دکارشويو توکو له مخې کېدل. ددغو توپيرونه ېې د بتانو ترمنځ د ترينگلتياؤ له مخې نه کېده .د پيلنيؤ مهالونو له لاسوندونو څخه داسې ښکاري چې هوروس لکه څنگه چې باز دی ښايي چې د  پخواني مصري مذهبونو د پلازمېنې ساتدوی و يو لوی خدای هم گڼل کېده او همدارنگه ېې د ملي خدای په نوم خلکو پېژانده او هوروس د ايسيس او د اوسېريس زوی خو په ځينو نورو روايتونو کې ېې هېدور ته د هوروس مور ويلې او کله هم ېې د هغه بت ښځه گڼله .هوروس د مصر په ډېرو زیارتځايونو کې خیرات وېشه په ډېره جوته توگه ېې د اسمان ، د جگړې، او د دفاع الاهه هم بلله :
ايسيس

کيڼ|250px|بټنوک|ايسيس
**ايسيس** د طبيعت  خدايگوټی او د لرغوني مصر يو له سترو خدايگوټو څخه وو.

وېشنيزه:د مصر اساطير
اوسيريس

کيڼ|250px|بټنوک|اوسېريس
**اوسيريس** د لرغوني مصر له خدايانو څخه وو.

وېشنيزه:د لرغوني مصر خدايان
جنگسالار

د **جنگسالار** د ويي مانا په څو ډوله له سیاسي او ټولنيزو سیندونو څخه توپيریز افاده او تشریح کېدای شي همدارنگه د هرې ټولنې د خلکو لخوا په راز راز مانا ؤ سره ښکاره کېدی شي . دلته د جنگسالار عمومي په عامه توگه مانا رااخلو . يو جنگسالار هاغه کس يا شخص ته ويل کېږي څوک چې د جنگي افکارو سالاري يا مشري کوي . په بله مانا گونديمار هم د جنگسالار مانا ورکوي . په افغاني ټولنه کې د جنگسالار وی د هغو اشخاصو لپاره کارېدلی کوم چې د ۱۹۹۰ زېږيز کال څخه تر ۱۹۹۷ زېږيز پورې په کورنيؤ جنگونو کې ښکېل پاتې شوي .

وېشنيزه:جنگسالاري
رودولف کلاوزيوس

کيڼ|250px|بټنوک|رودولف کلاوزيوس

**روډولف يوليوس اېمانوېل کلاوزيوس** (۲ د جنورۍ، ۱۸۲۲ ز. ــ ۲۴ د اگسټ، ۱۸۸۸ ز.) (زېږن نوم: روډولف گوتليېب) يو جرمنی پږنپوه (فيزيکپوه) او شمېرپوهاند او همدا رنگه د ترموډاينمکس پوهنې پنځوونکی يادېږي . د سادي کارنوټ د کارنوټ څرخ په هکله کښلې فارمولې باندې ېې بیا له سره کتنه وکړه او د تودوخې تيوري ېې لا بشپړه او په جوتو بنسټونو ېې روښانه کړه . د کلاؤزيوس يوه ډېره مهمه رساله په کال ۱۸۵۰ م زېږيز کې وپسولل شوه . په هغه رساله کې کلاؤزيوس لومړی د ترموډاينمکس د دوهم قانون بنسټيزه اندونه رابرسېره کړي و بیا وروسته ېې په کال ۱۸۶۵م زېږيز کې د اېنټروپي مفکوره راوپېژندله .

## زده کړې
کلاؤزيوس په کؤسلين (اوسينی نوم کوزلین ) کې د پوميرانيا په ولایت کې وزېږېد . هغه خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل پلار په ښوونځي کې پيل کړې . وروسته د څو کلونو د سټټين (اوسینی نوم ، زچېچن) جمنازيوم (دويمه دوره چې تر ديارلسمه پورې وي ) ته ولاړ . کلاؤزيوس په کال ۱۸۴۴م زېږيز کې خپلې لوړې زده کړې د شمېرپوهنې او پږنپوهنې په ډگر کې وکړې او د برلین له پوهنتونه په بري سره راووت . کلاؤزيوس سره په څنگ کې د نوميالي پوهاندو نومان لکه هېنريک ماگنوس ، يوهان ډيريشلټ او ياکوب سټينر له يوه پوهنتونه يادېږي . هغه په کال ۱۸۴۷م زېږيز کې د ليوپوډ ون رانکه سره يوځای د تاريخ زده کړې هم ترسره کړې . کلاؤزيوس خپله د ډاکټرۍ بری لیک د نوراغېزې د زمکې په چاپېريال سکالو باندې د هاله پوهنتون څخه ترلاسه کړ .
 
## دندې
کلاؤزيوس په نوموړي کال کې د برلین پوهنتون د رايل آرټلري او انجنيري برلین او پريواتدوزنت پوهنځيو کې د پروفیسور په توگه کار پیل کړ . په کال ۱۸۵۵ م زېږيز کې هغه د اي ټي اېچ زؤريښ د لوړو زده کړو په انسټيټيوټ کې خپله د پروفیسورۍ دنده پیل کړه . همدارنگه دی هلته تر ۱۸۶۷م زېږيز پورې پاتې شو . د وخت روان کال په موده کې دی ورزبورگ ته کډه شو او دوه کاله وروسته په ۱۸۶۹ م زېږيز کې بون ته لاړ. 
په کال ۱۸۷۰ م زېږيز کې کلاؤزيوس د فرانکوـ پروشين جگړې کې د امبولانس ټولی منظم کړ . په نوموړي جگړه کې دی ډېر سخت ټپي شو، دغو ټپونو دی د بیخي لپاره شل کړ . د کلاؤزيوس مېرمن آډيل هايد رامپهم (Adelheid Rimpham )د ماشوم په زېږون په کال ۱۸۷۵م زېږيز ومړه . دوی د شپږو ماشومانو مور او پلار وه . کلاؤزيوس خپل استادۍ ته تر پايه دوام ورکړ .

## علمي کارونه

د کلاؤزيوس د ډاکټرۍ تيسز رساله د رڼا د منعکسې اغېزې په هکله دی چې رابرسېره کوی ، څنگه مونږ په رڼا ورځ شین اسمان وينو؟ همدارنگه ېې د لمر چاپېره د سرې رڼا او د لمر پرېوتو پر وخت ېې سره رڼا د څېړنې لاندې نیولې وه .

## لاسته راوړنې

کلاؤزيوس د وسپنې سلیب (Iron Cross) جایزه هم د هغه خدمتي کړنو په درشل کې وگټله.
محمد نبي محمدي

کيڼ|250px|بټنوک|مولوي محمد نبي محمدي، د روسانو په وړاندې جگړه کې يو جهادي مشر و
[کيڼ|250px|بټنوک|مولوي محمد نبي محمدي، د [روسان|روسانو په وړاندې جگړه کې يو جهادي مشر و]]

وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:جهادي مشران
شفيق مريد

**شفیق مُرید**(په انگرېزي: Shafiq Mureed) يو اماتور سندرغاړی دی چې په پښتو او دري ژبو سندرې وایي. شفیق مُرید د افغانستان د لغمان ولایت اوسیدونکی دی او په خټه پښتون دی.ښاغلی موريد (مُريد) د (ښایسته افغانستان) سندرې په ویلو سره د هیواد د اطلاعاتو او کولتور وزارت څخه ستاينيزه(جایزه) تر لاسه کړې. د شفیق مرید او سیتا قاسمي په غبرگو غږونو کې د (تاسره مینه لرم)تر نامه سندرې ، دواړو ته پېژندگلوي ورکړه او د افغانستان په هرې سيمې کې یې مینه وال پیدا کړل.

## مخينه
## زده کړې
## ستاينيزې
## سرچينې

وېشنيزه:سندرغاړي
گوربت

**گوربت** يا **گوربته**(په )
د ځنګلي مارغانو له ډلې څخه هغه يو مارغه دی چې د قوي خپړې او پنجو لرونکی او د ډېر غټ او وړوکي ښکار جوګه دی. دغه مارغه د نړۍ په هر ګوټ کې خپل خپل وخت باندې د کډوالۍ ژوند تېروي. يواز ې په سويلي قطب کې نه لیدل کېږي او تر ډېره د سوېلي اروپا، قفقاز، افريقا، هند او تېبېت په غرونو کې ځالې جوړوي. دوی د ډول ډول ښکارپه خوړلو عادت دي.

د ګوربت په چورګوړو کې ښځينه ذات ېې ډېر غټ او قوي وي او وېل کېږي چې د ښځينه ذات ېې خپل ورور باندې غالبه وي او کله کله هم ورباندې برید کوي او مړ کوي ېې.
يو وخت به د افغانستان غرونه او ځنگلونه له باز او شهباز ډکې وې. د وردگو او لوگر غرونو لارې د گوربتو له ځالو ډکو ول. په عربي نړۍ په تېره بيا خليج کې مالدارو خلکو د گوربتو او بازانو پېرلو سره پښتنو هم د گوربتو او بازانو نيول او خرڅولو ته مخه کړه چې وسمهال يې نسل په ختمېدو دی. 

## د گوربت انځورونه

دوتنه:An adult and a juvenile white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) fighting.jpg|ځوان سپينه لکۍ لرونکی گوربت د جگړې پرمهال
دوتنه:African fish eagle (Haliaeetus vocifer) Ethiopia.jpg|افريقايي کب خوره گوربت
دوتنه:Bald eagle in a nosedive.jpg|ښکاري ساتل شوی گوربت د الوت پرمهال
دوتنه:Eagles together.jpg|گوربت بېلابېل ډولونه

## سرچينې

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
شمالي باز

**شمالي باز** *([[لاتين ژبه|په لاتين]]: *Accipiter gentilis*)*  یو ښکاري مرغه دي چي په اروپا، شمالي امريکا، ترکيه، ايران، افغانستان، چين او جاپان کی ژوند کوي.
 

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
د افغانستان د اوسنيو واليانو لړليک

دا د افغانستان د ولایتونو د شتهوالیانو اوسنۍ لښتیال دی.
## والیان

## سرچينې
آلوچه

بټنوک|250px|کيڼ|آلو
**آلو** (الوچي) يو ډول کوچنۍ خوږه غوندې مېوه ده، نری پوټکی او تور، سور يا ژېړ رنگ لري چې سره آلو، تور آلو او ژېړ آلو ورته وايي، آلو زرد آلو (مندتو) نه څه ووړ غوندې دی.

آلو چی په انگریزی کی ورته plum او gage وایی، د سخت زړو میوو له ډلی څخه شمیرل کیږی. دا میوه د Prunus تر جنس لاندی راځی.

## سپیشزونه او انواع یی

د آلو سب جنس یا Prunus په دریو فرعی برخو باندی ویشل شوی دی:
اول یی هغه ډول دی چی پاڼی یی ټولی یوځای دی او داخلی خواته منشعبی دی. گلان یی د یو څخه تر دریو پوری ټول یوځای وی. میوه یی چی کله پخه شی ډیره نرمیږی. او مهم سپیزونه یی په لاندی ډول دی، 
***[[Cherry plum|P. cerasifera]]* (cherry plum)
***[[Prunus cocomilia|P. cocomilia]]* (Italian plum)
***P. consociiflora"
***P. domestica* (species of most "plums" and "[[prune]]s" sold as such)
***P. insititia* (damsons)
***P. simonii*
***P. spinosa* (blackthorn or sloe)
* دوهم ډول یی د Prunocerasus تر سب جنس لاندی راځی ، پانی یی داخل ته انشعاب کوی. گلان یی د ۳ څخه ۴ پوری یوځای وی. او میوه یی نرمیږی. 
***P. alleghaniensis* (Allegheny plum)
***P. americana* (American plum)
***P. angustifolia* (Chickasaw plum)
***P. hortulana*
***P. maritima* (beach plum)
***P. mexicana* _(Mexican plum)
***P. nigra* (Canada plum, Black plum)
***P. × orthosepala* (*P. americana* × *P. angustifolia)
***[[Prunus subcordata|P. subcordata]]* (Klamath, Oregon, or Sierra plum)
* دریم ډول یی د Armeniaca د جنس اړوند دی چی پاڼی یی ټولیږی ،‌گلان یی ډیر کوچنی ساقه لری ، میوه یی بخملی یا په سطح واړه اغزی ماننده ساختمانونه لری.‌
***[[Apricot|P. armeniaca]]* (apricot)
***P. brigantina*
***[[Prunus mume|P. mume]]* (Chinese plum, Japanese apricot)
***P. sibirica*

## د کرلو لاری چاری یی
## د نوم ایښودنی سرچینه
## تولید
## مآخذونه

وېشنيزه:مېوې
 وېشنيزه:آلوگان