تمدن

[بټنوک|250px|د [نيويارک (ښار)|نيويارک ښار مرکز.  ښارونه د انسانانو د تمدن آر نښه ده.]]**تمدن** (civilization) هغې پېچلې یا اخښل شوې ټولنې ته ویل کېږي، چې د ښاري پراختیا، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ، د حکومت بڼې، او د اړیکو سمبولیک سیسټمونو (لکه لیکلو) سره پېژندل کېږي.

تمدنونه تر ډېره سره تړلي دي او ډېری وختونه د مرکزیت، د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو (د انسانانو په شمول)، کاري تخصص، د پرمختګ کلتوري ریښه لرونکو ایډیالوژیو او برتري پالنو، تاریخي او یادګاري معماریو، مالیې، او پر کرنه او پراختیا غوښتنې د ټولنیزې تکیې په څېر ګډې ځانګړتیاوې لري.

په تاریخي توګه "یو تمدن" اکثرا د لوی او "ډېر پرمختللي" کلتور په توګه پېژندل شوی، چې په ضمني توګه د کوچنیو او ظاهرا لومړنیو کلتورونو برعکس بلل کېږي. په دغه پراخ مفهوم کې، یو تمدن د کوچیانو د مالدارۍ او څړځایونو د کلتورونو، نوولیتیک یا نوو ډبرو ټولنو یا ښکار راټولونکو په ګډون له غیر متمرکزو قبایلي ټولنو سره توپیر لري. که څه هم، ځینې وختونه دا تمدنونه له هغو کلتورونو سره هم توپیر لري چې په خپله په تمدنونو کې موندل کېږي. تمدنونه هغه ګڼ میشته تنظیم شوي استوګنځایونه او سیمې دي چې پر طبقاتي ټولنیزو ټولګیو وېشل شوې وي او واکمن اشراف او د هغوی تر لاس لاندې ښاري او کلیوالي وګړي پکې وي چې په پراخه کرنه او مالدارۍ، کان کیندنې، کوچنيو تولیداتو او سوداګرۍ کې بوخت وي. تمدن ځواک متمرکز کوي او پر نور طبیعت، د نورو انسانانو په ګډون، د انسان کنټرول پراخوي.

تمدن، لکه څرنګه چې د هغه له ایتمولوژي یا د کلمې له ریښې (په لاندې برخه کې یې وګورئ) څخه ښکاري، یو داسې مفهوم دی چې په اصل کې له ښارونو او ښارګوټو سره تړاو لري. د تمدنونو لومړنی ظهور په عمومي توګه د نوولیتیک یا نوو ډبرو د انقلاب له وروستیو پړاوونو سره تړاو لري، چې د ښاري انقلاب او د دولت جوړونې نسبتا چټک بهیر کې خپل اوج ته رسېږي، هغه سیاسي پرمختګ چې د واکمنو اشرافو له راڅرګندېدو سره تړاو لري.

## د مفهوم تاریخچه
انګلیسي کلمه (*civilization*) د ۱۶مې پېړۍ له فرانسوي کلمې *civilisé* ("متمدن") څخه، او همدا راز له لاتیني کلمې *civilis* ("مدني") څخه اخیستل شوې، چې له *civis* ("وګړی یا ښاري") او *civitas*  ("ښار") سره تړاو لري. په دې اړه تر ټولو بنسټیزه لیکلې نسخه د نوربرټ الیاس "د تمدن بهیر" (۱۹۳۹) ده، چې پکې د منځنۍ پېړۍ له درباري ټولنې څخه تر لومړنۍ عصري دورې پورې د ټولنیزو ادابو او رواجونو ریښې راسپړي. د تمدن فلسفه کتاب (۱۹۲۳) کې بیا البرټ شویټزر دوه نظرونه بیانوي: یو خالص مادي او بل هم مادي او اخلاقي نظر دی. د نوموړي په وینا، د نړۍ بحران د بشر له لوري د تمدن د اخلاقي مفکورې له لاسه ورکولو څخه راټوکېدلی، او وایي: "د ټولو پرمختګونو مجموعه چې انسان په هره عملي حوزه کې او له بل هر لید څخه ترلاسه کړي، لکه څنګه چې دا پرمختګونه د انسانانو له معنوي بشپړتیا سره مرسته کوي همداسې د ټولو پرمختګونو پرمختګ هم بلل کېږي".

نورو اړوندو کلمو لکه "انسانیت یا ادب" (civility) د ۱۶مې پېړۍ په منځ کې وده وکړه. د "تمدن" (civilization) اخیستل شوی نوم، چې معنا یې "متمدن حالت" دی، یو ځل بیا په ۱۷۶۰ لسیزه کې له فرانسوي څخه راغلی. په فرانسوي کې لومړی ځل په ۱۷۵۷ کال کې د ویکتور ډي ریکیتي، او مارکیس ډي میرابیو له لوري کارول شوی، او په انګلیسي کې یې بیا لومړی ځل کارول آدم فرګوسن ته منسوب دي، چا چې په ۱۷۶۷ کال کې د مدني ټولنې د تاریخ په اړه په خپله مقاله کې لیکلي: "نه یوازې افراد له ماشومتوب څخه تر ځوانۍ پورې، بلکې بشپړ نسلونه له بې ادبۍ څخه تر تمدن پورې پرمختګ کوي". له همدې امله دا کلمه د بربریت یا بې رحمۍ برعکس، د روشنګرۍ دورې د پرمختګ د ځانګړنې فعال تعقیب بلل کېږي.

د ۱۷۰۰ کلونو په وروستیو کې او د ۱۸۰۰ کلونو په لومړیو کې، د فرانسې د انقلاب پر مهال، "تمدن" په مفرده بڼه کارېده نه د جمع په بڼه، چې له همدې کبله په ټولیزه توګه د ټول انسانیت د پرمختګ معنا لري. په فرانسوي کې اوس هم همدا ډول کارېږي. د "تمدنونو" کلمه د شمېر وړ اسم په توګه کارول په ۱۹مه پېړۍ کې کله نا کله کارېدلې، مګر د شلمې پیړۍ په وروستیو کې خورا عامه شوې ده، چې ځینې وختونه یوازې د کلتور معنا لري (چې په اصل کې دا خپله یو نه شمېرل کېدونکی اسم دی، خو د توکمپوهنې په محتوا کې د شمیرلو وړ نوم ترې جوړ شوی). یوازې په همدې عمومي مفهوم کې ښایي د "منځنۍ پیړۍ تمدن" په اړه خبره وشي، کوم چې د الیاس په نظر به یو اوکسیمورو یا د متضادو کلمو کارولو حالت وي.

## ځانګړنې
ټولنیزو پوهانو لکه وي ګورډن چایلډ د یو شمېر داسې ځانګړنو یادونه کړې، چې له مخې یې یو تمدن د ټولنې له نورو ډولونو څخه بېلېږي. تمدنونه د خپل ژوند د وسیلو، د ژوند ډولونو، د اوسېدو د ماډلونو، حکومتي بڼو، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ، اقتصادي نظامونو، سواد او نورو کلتوري ځانګړتیاوو له مخې له یو بل سره توپیر لري. اندریو نیکیفوروک استدلال کوي چې "تمدن د انسان پر تړل شوو عضلاتو تکیه لرلې. د غلامانو انرژي یې د فصلونو کښت کولو، امپراتورانو جامو اغوستلو او د ښارونو په جوړولو کې کارېده" او په دې توګه نوموړی غلامي تر عصري دورې مخکې د تمدنونو یوه عامه ځانګړنه ګڼي.

## تاریخچه
د "تمدنونو" د ځایناستي په توګه د نړۍ د تاریخ تصور یو بشپړ عصري تصور دی. په اروپا کې د کشف په دوره کې راڅرګندېدونکې ماډرنیټه له نیولیتیک یا نوو-ډبرو او میسولیتیک یا منځ-ډبرو پړاو سره چې د ډېرو هغو خلکو کلتورونه وو چې دوی ورسره مخ کېدل، په بشپړ تضاد کې وه. د "تمدن" اصطلاح لکه څنګه چې اوس په عام ډول پېژندل کېږي، یوه مرکزي پېچلي دولت، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ او د کار تخصص ته اشاره لري چې تړاو یې لومړنیو امپراتوریو ته رسېږي او د برونزو دورې په لومړیو کې په حاصلخېز یا زرخېز هلال سیمه (Fertile Crescent) کې شاوخوا ۳۰۰۰ مخزېږد کلونو کې رامنځته شوي دي. ګورډن چایلډ د تمدن ظهور د دوو پرله پسې انقلابونو په پایله کې بولي: یو یې د نوو ډبرو انقلاب (Neolithic Revolution) دی چې د مېشتو ټولنو د پراختیا لامل شو او بل یې هم ښاري انقلاب (Urban Revolution) دی.

## د تمدنونو زوال یا پرځېدا
تمدنونه په دودیز ډول له دوو لارو څخه د پای ته رسېدلو هغو په توګه پېژندل کېږي. یا په بل پراخېدونکي تمدن کې د یوځای کېدو له لارې (لکه څنګه چې لرغونی مصر په هېلېنیسټیک یا یوناني کلتور کې او بیا وروسته په رومي تمدنونو کې مدغم شوی و)، یا هم د سقوط یا پرځېدو او د ژوند ساده بڼې ته د بېرته راستنېدو له لارې، هغسې لکه په تور دوره کې چې پېښېږي.

د تمدن د سقوط اړوند بېلابېل ډوله توضیحات وړاندې شوي دي. ځینې یې پر تاریخي مثالونو تمرکز کوي، او نور یې بیا پر عمومي تیورۍ تمرکز کوي.

## راتلونکی
سیاسي عالم سامویل هانټینګټن استدلال کړی چې د ۲۱مې پېرۍ مشخصه ځانګړنه به د تمدنونو ټکر وي. د هانټینګټن په وینا، د تمدنونو تر منځ شخړې به د ملت-دولتونو او ایډیالوژیو ترمنځ د شخړو ځای ونیسي، کوم چې د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ ځانګړنه وه. که څه هم دا نظریات د اډوارډ سید، محمد اسدي او امرتیا سېن په څېر نورو پوهانو له خوا په کلکه ننګول شوي دي. رونالډ انګلارټ او پیپا نوریس استدلال کړی، چې د اسلامي نړۍ او لویدیځ ترمنځ د "تمدنونو ریښتینی ټکر" په سیاسي ایډیالوژیو کې د توپیر پر ځای د مسلمانانو له لوري د لویدیځ د لېبرال جنسي ارزښتونو د ردولو له امله دی؛ که څه هم دوی یادونه کوي چې همدغه نه زغم به ښایي بالاخره د (ریښتینې) ډیموکراسۍ د ردولو لامل کېږي. سېن بیا په خپل کتاب "هویت او تاوتریخوالی" کې پوښتنه کوي چې ایا خلک باید د یوه داسې فرضي "تمدن" پر لیکو سره ووېشل شي، چې یوازې د مذهب او کلتور له مخې تعریف شوی؟ هغه استدلال کوي چې دا چاره ډېری نور هغه هویتونه له پامه غورځوي چې خلک جوړوي او یوازې پر توپیرونو د تمرکز لامل کېږي.

## سرچينې
وېشنيزه:تمدونونه
وېشنيزه:هڅوب
وېشنيزه:ټولنه