د ګارګرانو ځان-مدیریت

د کارګرانو ځان-مدیریت، چې د کار مدیریت او اداري ځان-مدیریت هم بلل کېږي، د اداري مدیریت یوه بڼه ده چې د یوې ادارې د کاري ځواک په برخه کې د ځان-لارښوونکي کاري بهیر پر بنسټ ولاړ دی. ځان-مدیریت کول د سوسیالیزم یوه مشخصه ځانګړنه ده، چې د ځان-مدیریت لپاره وړاندیزونه د سوسیالیستي خوځښت په تاریخ کې څو ځله څرګند شوي او د ډیموکرات، فردي آزادي پلوو او د مارکېټ پلوه سوسیالیستانو او همدارنګه انارشیستانو او کمونستانو له خوا په بېلابېلو ډولونو ملاتړ شوي. 

د ځان-مدیریت زیات ډولونه شته. په ځینو ډولونو کې، ټول کارګر غړي د ټولنو له لارې په مستقیم ډول سازمان اداره کوي پداسې حال کې چې په نورو ډولونو کې په غیر مستقیم ډول کارګران د متخصصو مدیرانو د ټاکنې له لارې مدیریتي دندې پر مخ وړي. په ځان-مدیریت کې کېدای شي د کارکونکو څارنه او د ټاکل شوو پلاوو له خوا د یوې ادارې نظارت، د متخصصو مدیرانو ټاکنه، یا پرته له متخصصو مدیرانو څخه، ځان-لارښوونکی مدیریت ګډون ولري. د ځان-مدیریت موخې کارګرانو ته د دوی په ورځنیو چارو کې د لویې خپلواکۍ په ورکولو سره د کړنو ښوالی، مورال لوړول، د بیګانکۍ د احساس کمول او د کارکوونکو د مالکیت له احساس سره یوځای د استثمار له منځه وړل دي.  

هغه شرکتونه چې ځان-مدیریت یا په خپله مدیریت کېږي، د کارګرانو له لوري د اداره شوي شرکت په نوم یادېږي. ځان-مدیریت په تولیدي سازمان کې د حقوقو د کنټرول په معنی دی چې د مالکیت له موضوعاتو څخه او دا چې سازمان د کوم اقتصادي نظام پر بنسټ چارې مخ ته وړي، توپیر لري. د یوې ادارې ځان-مدیریت ښایي د هغې د کارمندانو له مالکیت سره سمون ولري، خو ځان-مدیریت د عامه ملکیت د سازمانونو په چاپېریال کې، او همدارنګه په محدوده کچه په خصوصي شرکتونو کې د همغږۍ په بڼه او په هیئت مدیره کې د کارکونکو د استازیتوب په بڼه کې هم شتون درلودلای شي. 

## اقتصادي تیوري
یو اقتصادي نظام چې د ځان-مدیریت شوو تصدیو څخه را منځ ته شوی وي، ځینې وختونه د اشتراکي اقتصاد، ځان-مدیریت شوي اقتصاد، یا د کوپراتیف اقتصاد په نوم بلل کېږي. دا اقتصادي ماډل د مارکیټ سوسیالیزم او غیر متمرکز پلان شوي اقتصاد یوه لویه نسخه ده، او له داسې اند څخه سرچینه اخلي چې خلک باید د هغو پریکړو په بهیر کې د ګډون وړتیا ولري چې د دوی هوساینه اغېزمنه کوي. په شلمه پېړۍ کې د ځان-مدیریت شوي مارکیټ سوسیالیزم لوی پلویان اقتصاد پوهان لکه بنیامین وارډ، جاروسلاو وانیک او برانکو هوروات وو. هوروات وايي چې یوازې اشتراک د پام وړ نه دی، بلکه د دودیزو اداري تشکیلاتو او ټولواکه مدیریت په پرتله له اقتصادي پلوه خورا ګټور دی لکه څنګه چې د اقتصادي سنجشونو پر مټ ښودل شوي چې په پرېکړه کې پراخ ګډون د مثمریت د زیاتوالی لامل کېږي. هوروات چې د ۱۹۸۰ کلونو په لومړیو کې یې د سوسیالیستي یوګوسلاویا له لیدلوري لیکنه وکړه، وړاندیز وکړ چې لویه نړۍ هم د یو ځان-مدیریته سوسیالیستي سازمان په لور روانه ده.

### د کاري ځواک له خوا مدیریت شوی شرکت
د کاري ځواک له خوا د مدیریت شرکت تیوري د ځان-مدیریت شوو اداري بڼو چلند، فعالیت او ماهیت تشرېح کوي. که څه هم ځان-مدیریت شوي (یا د کاري ځواک له خوا مدیریت شوي) شرکتونه ښایي د کارګر مالکیت (د کارکوونکي مالکیت) سره سمون ولري، دا دواړه جلا مفکورې دي او یوه یې په بله دلالت نه کوي.  

#### نوی کلاسیک اقتصاد
د دودیزې نوي کلاسیک اقتصادي تیورۍ پر بنسټ، د رقابتي بازار په اقتصادي نظام کې د کارګر (د یوه نمونه شرکت کاري ځواک) د پانګې د شتمنۍ مالکیت باید د شرکت په فعالیت باندې د ژوره اغېزه ونلري. 

په نوي کلاسیک دود کې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو شرکتونو په اړه زیاتې څېړنې د دې شرکتونو په فرض شوې اعظمي کچه (د فعالیت تابع یا د ګټې او تاوان تابع) د موضو په شاخوا (د بیلګې په توګه د دې پوښتنې ته ځواب چې "د کاري ځواک له خوا مدیریت شوي شرکتونه څه شی اعظمي کوي؟"، د بېلګې په توګه د هر کارګر پر سر عاید یا ګټه) او د هغې د اغېزو په شاوخوا را څرخېږي. په دې دود کې د کاري ځواک له لوري د مدیریت شوي شرکت لومړی ماډل په ۱۹۵۸ کال کې د امریکایی اقتصاد پوه بنیامین وارډ له خوا چې د یوګوسلاو شرکتونو شننې ته لېواله و، وړاندیز شو. د وارډ په وینا، د دودیز پانګوال شرکت د فعالیت د برعکس چې د بهرنیو مالکینو ګټې اعظمي کوي، د کاري ځواک له خوا مدیریت شوی شرکت هڅه کوي د هر کارګر عاید اعظمي کړي. د دې فرضیې پر بنسټ، وارډ یوه شننه وړاندې کړ چې د کاري ځواک له خوا مدیریت شوو شرکتونو باندې یې نیوکه درلوده. په ځانګړې توګه، نوموړي استدلال وکړ چې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوی شرکت د عرضي منحني منفي میلان لري: یعنې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوي شرکت له لوري د تولید شوو محصولاتو د بازار په نرخ کې زیاتوالی به و نشي کړای چې تولید زیات کړي او نوي غړي استخدام کړي. ورپسې دا جوته شوه چې یو اقتصادي سیستم چې د کارګرانو له خوا له مدیریت شوو شرکتونو څخه را منځ ته شوی وي، کېدای شي له کاري ځواک د نامطلوبې ګټې او د بیکارۍ د لوړې کچې په لور تمایل ولري. د وارډ ماډل د اوسې ډومر له لوري نور هم پراخ شو او د جاروسلاو وانیک په لاس عمومي شوی. 

دا خالصې تیوریکې شننې په ۱۹۷۱ کال کې د یوګوسلاوي اقتصاد پوه برانکو هوروات له لوري، چې په حقیقت کې د کاري ځواک له خوا د موجوده مدیریت شوو یوګوسلاوي شرکتونو او د دوی د غړو له خوا د کارول شوو کړنلارو د تجربوي تحلیل لپاره یې استدلال وکړ، تر نیوکو لاندې راغلې. په ځانګړې توګه، هغه یادونه وکړه چې د کال په پیل کې کارګران خپل عاید ثابت ټاکي او بیا یې د شرکت د عاید پر بنسټ عیاروي. هغه وایي چې د چلند دا قاعده، که د تیوریک ماډل یوه برخه وګڼل شي، پدې دلالت کوي چې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوي شرکت د مارکېټ چلند د "دودیز" شرکت، چې موخه یې د ګټي اعظمي کول دي، له فرضي چلند سره ډیر ورتوالی لري او د وارډ او د هغه د پیروانو له تیورویو سره په ټکر کې دی.  

معاصر کاناډایي اقتصاد پوه ګریګوري ډاو یوه څېړنه چې د تجربوي مطالعاتو په یوه لویه برخه ولاړه وه، له نوي کلاسیک لیدلوري څخه یې د کاري ځواک له خو د مدیریت شرکتونو په اړه پراخه تیوریکي څېړنه ترسره کړې، چې د پانګې پر بنسټ د مدیریت شوو شرکتونو په پرتله یې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو شرکتونو د کمښت په تشریح کولو تمرکز وکړ. 

### کلاسیک اقتصاد
په نولسمه پېړۍ کې، د ځان-مدیریت شوي اقتصاد اند په لومړي ځل د انارشیست فیلسوف او اقتصاد پوه پییر جوزف پروډون له لوري په بشپړه توګه وړاندې شو. دا اقتصادي ماډل دوه اړخیز پاله ونومول شو ترڅو پدې نظام کې د وګړو ترمنځ دوړه اړخیزه اړیکې او په آزاد بازار کې د ښکېلو کوپراتیفونو کړنې  روښانه کړي. 

کلاسیک لیبرال فیلسوف او اقتصاد پوه جان سټوارټ مېل په دې باور و چې د کارګر له خوا تاسیس شوي او د هغوی تر ملکیت لاندې کوپراتیفونه به بالاخره د دوی د لوړ مثمریت او ځواکمن هڅوونکي جوړښت له امله د رقابتي بازار په اقتصادي نظام کې دودیزو پانګوالو (د پانګې پر بنسټ مدیریت شوي) شرکتونو ځای و نیسي. په داسې حال کې چې مېل او کارل مارکس دواړه په دې اند وو چې د کارګر ډیموکراتیک مدیریت به په اوږد مهال کې د سلسله مراتب (تشکیلاتي) مدیریت په پرتله ډېر اغېزمن وي، مارکس د بازار په اقتصاد کې د دودیزو پانګوالو شرکتونو د ځایناسۍ لپاره د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو یا د هغوی تر ملکیت لاندې شرکتونو د لیدلوري په اړه هیله مند نه و. په مثمریت کې د دوی د مزیت او برلاسۍ تر څنګ، د لوېدیځ د بازار په اقتصادي نظامونو کې د کارګرانو له خوا مدیریت شوی شرکت په نسبي توګه په ندریت لیدل کېږي.  

د کمونیستي ټولنې د یوې ځانګړنې په توګه، کارل مارکس د تولیدونکو د آزادې ټولنې نظریه وړاندې کړه، چې په کې د ځان-مدیریت پروسې د مرکزي دولت دودیز لیدلوري ځای نیسي. دا مفکوره د مارکسیستي مفکورې سره تړاو لري چې د ځان-بیګانګي له تیوري څخه مخکښه کېږي.  

### شوروي ډوله اقتصادي پلان جوړونه
شوروي ډوله اقتصادي ماډل لکه څنګه چې په پخواني شوروي اتحاد او ختیځ بلاک کې عملي شو، د سوسیالیستانو له خو په شرکتونو کې د کارګرانو په برخه کې د پراخه ځان-مدیریت او مدیریتي عامل د نشتوالي له امله تر نیوکه لاندې ونیول شو.  

## سرچينې