بریدګرې نوعې

**بریدګرې نوعې** یا مهاجمې نوعې هغه بېګانه ارګانېزمونه دي چې نفوس یې له حده ډېرېږي او خپل نوي چاپېریال ته زیان رسوي. که څه هم چې ډېری بېګانه یا نوي چاپېریال ته را کډه شوې نوعې د نورو نوعو په نسبت خنثا یا ګټورې دي، خو بریدګرې نوعې پر مېشت‌ځای او بیولوژيکي سیمو منفي اغېز کوي او د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او/یا اقتصادي زیانونو لامل کېږي. همدا راز دا اصطلاح د هغو ځايي یا بومي نوعو لپاره هم کارول کېدای شي چې په غدايي شبکه کې یې د انساني بدلونونو تر راتلو وروسته د خپل بومي یا ځايي چاپېریال لپاره مضرې کېږي – د بېلګې په توګه بنفش سمندري کیشپ چې د کلفورنیا د شمالي ساحل په اوږدو کې یې کلېپ ځنګلونو ته د دغو ځنګلونو تر طبیعي ښکاري یعنې د کلفورنیا تر سمندري سمور ډېر زیانونه اړولي دي. له شلمې پېړۍ را وروسته بریدګرې نوعې پر یوه جدي اقتصادي، ټولنیز او ژواک چاپېریالي ګواښ بدلې شوې دي.

پر پخوانیو ایکوسیستمونو د ژوندیو موجوداتو تهاجم یا تېری یوه طبیعي پدیده ده، خو هغه بېګانه‌والی چې انسان تسهیل کړی دی، د تهاجم کچه او جغرافیايي محدوده یې ډېره زیاته لوړه کړې ده. انسانانو د زرګونو کلونو لپاره په تصادفي او قصدي ډول عمل کړی چې له لومړنیو کډوالیو څخه یې پیلېږي، د اکتشاف په عصر کې چټکېږي او بیاځلي د نړیوالې سوداګرۍ له پیل سره لا ډېر سرعت مومي. د بریدګرو نباتي نوعو پام وړ بېلګې کوډزو، انډین پامپاس واښه، انګلیسي پیروتی، جاپاني ناټویډ او د زېړو غنمو ګل دي. د بریدګرو حیواناتو په بېلګو کې د نیوزلنډي خټین حلزون، وحشي خوګ، اروپايي سویې، کورنۍ پیشو او نولۍ نومونه یادولی شو.

## لاملونه
معمولاً یوه بېګانه نوعه باید تر دې وړاندې چې په یوه نوي ځای کې مهاجمه شي، د نفوس په ټيټ تراکم کې ژوندۍ پاتې شي. د نفوس په ټيټو تراکمونو کې ښايي د بېګانه نوعو لپاره ستونزمنه وي چې په یوه نوي ځای کې تکثیر وکړي یا خوندي پاتې شي، له دې امله ښايي یوه نوعه تر ځای پر ځای کېدو وړاندې څو څو ځله یوه ځای ته لاړه شي. د انسان د خوځښت الګوګانې لکه هغه بېړۍ چې د بندرونو لوري ته حرکت کوي یا له بندرونو څخه ځي او یا هغه موټرونه چې په لویو لارو کې ښکته او پورته ځي، د ځای پر ځای کېدو لپاره ګڼ فرصتونه رامنځته کوي. پوهان د ایکوسیستم او نوعې فکتورونه د هغو میکانیزمونو تر منځ غوره ګڼي چې که ترکیب شي، په نویو بېګانه نوعو کې تهاجم رامنځته کوي.

### ایکوسیستمي میکانیزمونه
په ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو کچه او له دغو سرچینو څخه د موجوداتو د استفادې کچه پر ایکوسیستم د اضافي نوعو اغېزې مشخصوي. په پایدارو ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو د استفادې تعادل موجود دی. دغه میکانیزمونه هغه وضعیت تشرېح کوي چې په هغه کې ایکوسیستم له داسې ګډوډۍ سره مخ شوی چې د ایکوسیستم بنسټیز ماهیت بدلوي.

کله چې د ځنګل‌سوځېدنې په څېر بدلونونه پېښېږي، عادي تسلسل د ځايي وښو او بوټو په ګټه دی. هغه بېګانه نوعه چې کولای شي تر ځايي نوعو چټکه وده وکړي، له داسې سرچینو استفاده کولی شي چې د ځايي یا بومي نوعو لپاره د لاسرسي وړ وې. نایتروجن او فاسفورس په دغسې شرایطو کې تر ډېره محدودوونکي عوامل یا فکتورونه دي.

## منفي اغېزې
بریدګرې نوعې کولای شي پر هغو مېشت‌ځایونو او سیمو ناوړه اغېزې وکړي چې تهاجم یې پرې کړی دی او له دې امله ښايي د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او اقتصادي زیانونو لامل شي.

### ایکولوژيکي اغېزې
اروپايي ټولنه «بېګانه بریدګرې نوعې» د هغو نوعو په توګه تعریفوي چې یو خو د خپل تیتوالي له طبیعي سیمې بهر دي او دویم دا چې ژواک بېلابېلوالی ګواښي. بیوټیک تهاجم د نړیوال ژواک بېلابېلوالي د له منځه تګ له پنځو لویو عواملو څخه یو عامل بلل کېږي او د سیاحت او نړیوالتوب په دلیل د ډېرېدو په حال کې دی. دا ښايي د خوږو اوبو په هغو ایکوسیستمونو کې صدق وکړي چې په کافي اندازه تنظیم شوي نه دي، که څه هم چې قرنتینونو او د بالاسټ اوبو قوانینو وضعیت ښه کړی دی.

بریدګرې نوعې ښايي د رقابتي اخراج، د مېشت‌ځایونو د بې‌ځایه کولو یا له اړوندو ځايي نوعو سره د ترکیب له لارې ځايي نوعې د انقراض یا له منځه تګ لوري ته بوځي. له دې امله پر اقتصادي اغېزو سربېره د بېګانه نوعو تهاجم ښايي په ګڼو ځایونو کې د ژوندیو موجوداتو په جوړښت، ترکیب او نړیوال خپرښت کې پراخ بدلونونه راولي چې په پایله کې د نړۍ د ژویو او نباتاتو د هم‌جنس کېدو او د ژواک بېلابېلوالي د له منځه تلو لامل کېږي.

### چاپېریالي اغېزې
بریدګرې نوعې او د کنترول هڅې یې کولای شي پر عامه روغتیا اوږدمهالې اغېزې ولري. د بېلګې په توګه هغه افت وژونکي چې د افت د یوې خاصې نوعې د درملنې لپاره کارول کېږي، خاوره او سطحي اوبه ککړولای شي. پر ایکوسیستمونو د انسان د تېري له امله د اېچ.ای.وي په څېر ناروغۍ رامنځته شوې او ګڼ نفوس یې له ګواښ سره مخ کړی دی. بېګانه مرغان (لکه کوتره)، داړونکي یا خوله‌لګوونکي ژوي او حشرات (لکه غوماشې، کیک، سپږې، افریقايي مچ او دې ته ورته افتونه) کولای شي د انساني ناروغیو د لېږدوونکو په توګه عمل وکړي. د ثبت شوي تاریخ په جریان کې د ملاریا، ژېړې تبې، لکه دارې تبې او بوبونیک طاعون په څېر انساني وباوې د دغو لېږدوونکو له لارې پراخې شوې دي. د یوې بېګانه ناروغۍ یوه وروستۍ بېلګه د لوېديځ نیل ویروس دی چې انسانان، مرغان، تي لرونکي حیوانات او خزنده‌ګان وژني.

### اقتصادي اغېزې
د بریدګرو نوعو د مدیریت او کنترول لپاره په نړیواله کچه هر کال ۱.۴ ټریلیونه ډالره لګښت کېږي. ځینې بریدګرې نوعې د سیمې پر اقتصاد منفي اغېز کولی شي.

#### متحد ایالتونه
د بریدګرو نوعو اقتصادي لګښتونه په کرنه او ځنګلدارۍ کې د تولیداتو د بایللو او د مدیریت د لګښتونو له لارې پر مستقیمو لګښتونو وېشلی شو. د بریدګرو نوعو اټکلیز زیان او د کنترول لګښت یوازې په متحدو ایالتونو کې په کلني ډول څه باندې ۱۳۸ میلیارده ډالره دی. د تفرېح او سیاحت د عایداتو د له منځه تګ له لارې هم اقتصادي زیانونه پېښېدای شي. کله چې د تهاجمونو اقتصادي لګښتونه د تولید د زیان او د مدیریت د لښګتونو په توګه محاسبه کېږي، په دې دلیل چې ژواک چاپېریالي زیانونه په پام کې نیسي، کم دي. که پیسې د نوعو له منځه تګ، د ژواک بېلابېلوالي له منځه تګ او یا هم د ایکوسیستمي خدمتونو له منځه تګ ته ځانګړې شي، د بریدګرو نوعو د اغېزو له امله رامنځته شوي لګښتونه ډېر لوړېږي.

#### اروپا
په اروپا کې د ۱۹۶۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ د بریدګرو بېګانه نوعو ټولیز اقتصادي لګښتونه شاوخوا ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره (د هغو نامعلومو لګښتونو په ګډون چې ښايي په رښتیا پېښ شوي وي یا نه وي) یا ۷۸ میلیارده امریکايي ډالره (یوازې هغه لګښتونه چې پېښېدل یې لیدل شوي وي) اټکل شوي دي. دغه اټکلونه ډېر محافظه‌کارانه دي. د دغې ډېټا پر بنسټ ولاړو ماډلونو رښتینی کلنی لګښت په ۲۰۲۰ کال کې ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره وښود.

ایټالیا له څه باندې ۳۰۰۰ بېګانه نوعو سره یو داسې اروپايي هېواد دی چې تر ټولو ډېرې بریدګرې نوعې لري. پر اقتصاد د بېګانه بریدګرو نوعو اغېزې له مدیریتي لګښتونو نیولې د محصولاتو تر ویجاړۍ او زېربنايي زیانونو پورې یوه پراخه ساحه رانغاړي. د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ په ایټالیا کې د بریدګرو نوعو له امله ټولیز اقتصادي زیان شاوخوا ۸۱۹.۷۶ میلیونه امریکايي ډالره (۷۰۴.۷۸ میلیونه یورو) اټکل شوی دی. له دې سره سره، دلته یوازې ۱۵ ثبت شوې نوعې داسې اټکلیز لګښتونه لري چې د باور وړ دي، له دې امله ښايي رښتیني لګښتونه تر یادو شویو پیسو ډېر زیات وي.

## سرچينې