رومي ژبې

**رومي ژبې** ، **لاتیني** یا **نوې لاتیني** (انګليسي : Romance languages) هغه ژبې دي چې د دریمې او اتمې پېړۍ په منځ کې د لاتیني ژبې څخه رامینځته شوي.  دوی د اندو - اروپا کورنۍ کې د اېټالوي ژبو فرعي ګروپ دي. د اصلي ویونکو د شمېر پراساس پنځه لوی رومي ژبې هسپانوي (480 ملیونه) ، پرتګالي (255 ملیونه) ، فرانسوي (77 ملیونه) ، اېټالوي (65 ملیونه) ، او رومانیایی (24 ملیونه) دي. د لویو ژبو په مینځ کې ، اېټالوي لاتین ته نږدې دی ، ورپسې هسپانوي ، رومانیایی ، پرتګالي او په پای کې فرانسوي. د ټولو رومانسي ژبو په پام کې نیولو سره، د ځایی ژبو په ګډون، سارډینیا د لاتین څخه لږ توپیر لري.    په هرصورت، ټولې رومانسي ژبې د کلاسیک لاتین په پرتله یو بل ته نږدې دي.

په ټوله نړۍ کې د رومانسي ژبو له 900 ملیون څخه ډېر ویونکي شتون لري، چې ډیری یې په امریکا ، اروپا او د افریقا په ځینو برخو کې دي. لوی رومانسي ژبې هم په پراخه کچه د غیر اصلي ویناوالو ترمنځ د منځګړو ژبو په توګه کارول کیږي.  دا په ځانګړې توګه د فرانسوي په اړه ریښتیا ده، چې په لویدیځ او مرکزي افریقا ، ماداګاسکر ، ماریشیس ، سیچلس ، اتحاد قمر ، جیبوتي ، لبنان او شمالي افریقا کې ویل کیږي (پرته له مصر ، چیرته چې دا د اقلیت ژبه ده).

څرنګه چې دا ستونزمنه ده چې د ژبې په څیر د یوې پیښې لپاره پریکړه کونکي کټګورۍ وټاکل شي، کوم چې ځینې وختونه د ژبو سلسله شتون لري، د عصري رومانسي ژبو د شمیر اټکل توپیر لري. د متقابل پوهاوي په پام کې نیولو سره، ډولبي 23 رومانسي ژبې حسابوي.  لاندې اوسنۍ، ژوندۍ ژبې او اضافي ژبې دي (پرته د Dalmatian ، چې مړه ده):

* **ابیرو-رومن** : پرتګالي ، ګالیشین ، میرانډا، استوریان ، لیونیز ، هسپانوي ، ارګونیز ، لادینو ؛
* **اکسیتان-رومن** : کاتالان / ویلینسیان ، اوکیتان ، ګاسکون ؛
* **ګالو-رومن** : فرانسوی / یویل, ارپیتان ;
* **رتي-روماني** : رومانش ، لادین ، فریولي ؛
* **ګالي-ایټالیا** : پیډمونټ ، لیګوریا ، لومبارډ ، ایمیلیانو-رومانولو ؛
* Italo- Dalmatian : ایټالوی ، **ټوسکان** ، رومانیسکو، کریسی ، ساساری ، سیسیلین ، نیپولیټان ، دلماتیان (په 1898 کې ورک شوی)، وینټی ، اسټریا ؛
* **سارډینیان**
* **شرقي رومي** : رومانيايي ، اسټرو-رومانيايي، ماګلينو -رومانيايي ، اروماني .

## نوم
*رومن* نوم د لاتیني صفت *رومانس* څخه راځي، چې معنی یې "رومن" یا "رومان" ده. د مثال په توګه، په دې ژبه کې د *رومانس لوکي* اصطلاح معنی لري "په روم کې خبرې کول" (دا د محلي لاتین معنی لري، د لاتین *لوقی* په مقابل کې "په لاتین کې خبرې کول" ( منځنۍ لاتین ) او *barbarice loqui* "په بربریت کې خبرې کول"). د *رومانس* یا "رومان" نوم له دې صفت څخه اخیستل شوی.

## تاریخ
د رومانس ژبې د ورناکولر لاتین تسلسل دی، د لاتین مشهور او عام ډولونه چې د روم امپراتورۍ د سرتېرو ، میشته کونکو او سوداګرو له خوا ویل کیږي ، لکه څنګه چې د روم د لوړو طبقو له خوا ویل شوي او لیکل شوي کلاسیک لاتین څخه جلا دي.  د 350 مخزېږديز او 150 مېلادي ترمنځ، د روم امپراتورۍ پراختیا، د خپلو اداري او تعلیمي پالیسیو سره، لاتین په لویدیځه اروپا کې حاکمه ژبه جوړه کړه. لاتین هم په سویل ختیځ انګلستان ، د افریقا رومي ولایت ، لویدیځ آلمان ، پنونیا ، او ټول بالکان کې قوي نفوذ درلود.

د امپراتورۍ د زوال په جریان کې، او په پنځمه او شپږمه پیړیو کې د لویدیځ نیمایي له سقوط او سقوط وروسته، د لاتیني ژبو ډولونه نور هم یو له بل څخه جلا شول، د لویدیځ ډیالوګونو سره د آلماني ژبو (په ځانګړې توګه د ګوتس او فرانک) لخوا خورا اغیزمن شوي. ) او د سلاویک له خوا ختیځې ژبي دوی ترلاسه کړې.   دا لغاتونه د کلاسیک لاتین څخه په چټکۍ سره جلا شوي او بالاخره د مختلف ډولونو سره د ژبو سلسلې ته وده ورکړه. د پرتګال، هسپانیا او فرانسې لخوا د 15 پیړۍ څخه د استعمار امپراتورۍ رامینځته شوي، خپلې ژبې نورو براعظمونو ته وغځولې، تر دې حده چې د رومانسي ژبو د ټولو ویونکو شاوخوا دوه پر دریمه برخه د اروپا څخه بهر ژوند کوي.

د نورو ژبو د نفوذ سره سره (د مثال په توګه د پروټو-رومانیک ژبو فرعي برخه، په ځانګړې توګه د براعظمي سلاتي ژبو ، او آلماني یا سلاویکي سوپر لیرز)، د ټولو رومانسي ژبو فونولوژي ، نحو او لغتونه په عمده توګه د ځایی ژبو له پرمختللو بڼو څخه جوړ شوي دي. لاتین. په هرصورت، د عصري رومانسي ژبو او د دوی د رومانسي پلرونو ترمنځ ځینې د پام وړ توپیرونه شتون لري. یوازې د یو یا دوه استثناوو سره، د رومانس ژبې د لاتین د تعدیل سیسټم له لاسه ورکړی، او په پایله کې د موضوع - فعل - اعتراض جملې جوړښت لري او په پراخه توګه وړاندیزونه کاروي.

## اوسنی حالت
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Map-Romance_Language_World.svg/350px-Map-Romance_Language_World.svg.png|بټنوک|هغه سيمې چې هلته په رومي ژبه هلته خبرطې کيږي
<div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#060; color:white;">&nbsp;</span>&nbsp;'''اسپانیایي'''</div>




تور رنګونه د ژبې رسمي حالت په ګوته کوي او روښانه رنګونه په پراخه کچه کارول کیږي مګر غیر رسمي ژبې څرګندوي.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Romance-procents.png/220px-Romance-procents.png|بټنوک|د ټولو رومي ژبو ويناوالو شمېر تر ۶۹۰ میلیونه تنو رسيږي (۲۰۰۷)
د اصلي ویونکو د شمېر له مخې ترټولو پراخه رومي ژبه هسپانوي ده ، ورپسې پرتګالي ، فرانسوي ، ایټالوي او رومانیایي ژبه ده چې په ګډه په اروپا او هاخوا کې پراخه سیمه پوښي او په لسګونو هیوادونو کې د رسمي او ملي ژبو په توګه خدمت کوي.

فرانسوی، ایټالوی، پرتګالی، هسپانوی او رومانیایی هم د اروپایی اتحادیی رسمی ژبی دی. د کاتالان ترڅنګ، دا ژبې د لاتینې اتحادیې رسمي ژبې هم وې. فرانسوي او هسپانوي د ملګرو ملتونو له شپږو رسمي ژبو څخه دوه دي. له اروپا بهر، فرانسوي، پرتګالي او هسپانوي مشهور دي او د خپلو اړوندو استعماري امپراتوریو څخه په مختلفو هیوادونو کې رسمي حیثیت لري.

هسپانوي په هسپانیه کې رسمي ژبه ده، د سویلي امریکا 9 هیوادونه (چې د لویدیځ نیمایي نفوس لري)، 6 د مرکزي امریکا هیوادونه (ټول د بیلیز پرته)، په مکسیکو کې، او په 3 هیوادونو کې کیوبا ، ډومینیکن جمهوریت ، او پورټو ریکو . په کارابین کې په دې ټولو هیوادونو کې، د لاتینې امریکا هسپانوي د اکثریت نفوس اصلي ژبه ده، چې هسپانوي ته د ترټولو پراخه ویل شوي اصلي روماني ژبې لقب ورکوي. هسپانوي په افریقا کې د استوایی ګیني رسمي ژبه ده.

په خپل اصلي ټاټوبي، پرتګال کې، پرتګالي د نږدې 10 ملیون خلکو لخوا ویل کیږي. د برازیل د رسمي ژبې په توګه، پرتګالي هم په دې هیواد کې د 200 ملیون څخه زیاتو خلکو لخوا ویل کیږي، همدارنګه په ګاونډیو هیوادونو کې، د پاراګوای ختیځ او د یوراګوای شمال ته، چې د نیمایي څخه لږ څه جوړوي. د جنوبي امریکا نفوس؛ له همدې امله، پرتګالي په یوه هیواد کې ترټولو پراخه خبرې شوي رسمي روماني ژبه ده. دا په شپږو افریقایي هیوادونو کې رسمي ژبه ده ( انګولا ، کیپ ورډ ، ګینا-بیساو ، موزمبیق ، استوایی ګیني ، او ساو توم او پرنسیپ ) او د دې وچې د 30 ملیون اوسیدونکو لخوا د لومړۍ ژبې په توګه ویل کیږي.  په آسیا کې، پرتګالي په ختیځ تیمور او مکاو کې د نورو ژبو سره رسمي دي، پداسې حال کې چې په آسیا کې ډیری پرتګالي خبرې کونکي - شاوخوا 400,000 - په جاپان کې د برازیل د جاپاني مهاجرت له امله ژوند کوي.  په شمالي امریکا کې، 1,000,000 خلک پرتګالي د خپلې لومړۍ ژبې په توګه خبرې کوي.  پرتګالي په ختیځ تیمور کې د ویونکو د شمیر له امله له فرانسوي وروسته په اوقیانوس کې دوهم خورا پراخه رومانسي ژبه ده. د هغې ترټولو نږدې خپلوان، ګالیشیا، د هسپانوي سره په اسپانیا کې د ګالیشیا په خپلواکه ټولنه کې رسمي حیثیت لري.

د اروپا څخه بهر، فرانسوي اکثرا د کاناډا په کیوبیک ولایت کې او د نیو برونزوک او اونټاریو په برخو کې په اصلي ژبه خبرې کیږي. کاناډا په رسمي ډول دوه ژبی دی، فرانسوي او انګلیسي د هغې رسمي ژبې دي. د کارابین په برخو کې، لکه هایټي ، فرانسوي رسمي حیثیت لري، مګر ډیری خلک د هایټی کریول د مورنۍ ژبې په توګه خبرې کوي. فرانسوي د افریقا په ډیرو برخو کې رسمي حیثیت لري، مګر اصلي ویناوال یې نسبتا لږ دي. د فرانسې په بهرنیو سیمو کې، د فرانسوي اصلي کارول مخ په زیاتیدو دي.

که څه هم ايټاليا له دويمې نړيوالې جګړې مخکې يو شمېر مستعمرې درلودې، خو د استعمار د دورې له پای ته رسېدو وروسته د دغو هېوادونو ژبه رسمي پاتې نه شوه. د پایلې په توګه، د ایټالیا او سویس څخه بهر، ایټالوی اوس یوازې په شمالي او سویلي امریکا او آسټرالیا کې د مهاجرینو ټولنو لخوا د اقلیتي ژبې په توګه ویل کیږي. ایټالوی یوازې په افریقا کې په ځینو پخوانیو ایټالوی استعمارونو کې ویل کیږي - لکه لیبیا ، اریتریا او سومالیا - په سوداګرۍ او حکومت کې د لوستو خلکو لخوا.

رومانیا استعماري امپراتورۍ رامینځته نه کړه، مګر رومانیایي ژبه په سویل ختیځ اروپا کې د خپلې اصلي خاورې هاخوا ویل کیږي، په سربیا ، بلغاریا او هنګري کې د رومانیایي نژاد نفوس لخوا د لږکیو ژبې په توګه، د پخوانۍ لوی رومانیا په ځینو سیمو کې (د 1945 څخه مخکې) او همدارنګه په اوکراین کې ( بوکوفینا ، بودجاک ) او په ځینو کلیو کې د دنیسټر او بګ سیندونو ترمنځ خبرې کیږي.  ارومینیان نن ورځ په بلغاریا ، مقدونیه ، البانیا ، کوسوو او یونان کې د ارومیانو لخوا ویل کیږي .  رومانیا هم د مدیترانې نورو هیوادونو ته هم خپریږي (په ځانګړي توګه نور روماني خبرې کونکي هیوادونه په ځانګړي توګه ایټالیا او هسپانیه) او نور ځایونه لکه اسراییل ، چیرې چې دا د نفوسو پنځه سلنه مورنۍ ژبه ده (د رومانیایی زیږیدلو یهودانو لوی شمیر له امله. هغه چې د دویمې نړیوالې جګړې وروسته رومانیا ته مهاجرت وکړ (اسرائیل مهاجر شوی) خپور شوی دی  او د ډیری نورو لخوا د دوهمې ژبې په توګه ویل کیږي.  او په نهایت کې، د پخواني شوروي په مولدووا جمهوریت کې شاوخوا 2.6 ملیونه خلک د رومانیایي ژبې په بڼه خبرې کوي چې دوی یې مالدوویان بولي.

د رومانتي ژبو ټول اصلي ويونکي په لاندې ډول وېشل شوي دي (په قوس کې د نړۍ ژبې درجه بندي سره):  

* هسپانوي ( هسپانوي خبرې کوونکې هېوادونه ) % 49 ( 2 )
* پرتګالي (پرتګالي ژبي هیوادونه ) 26٪ ( 6 )
* فرانسوی (فرانسوی ژبی هیوادونه ) 8.6٪ ( 18 )
* ایټالوی 7.7% ( 23 )
* رومانیا 3.0% ( 49 )
* کاتالان 0.9٪ ( د لومړیو 100 ژبو څخه نه )
* نور 3.6٪

کاتالان په اندورا کې رسمي ژبه ده، د هسپانوي سره په کاتالونیا کې، د والینسیا خودمختاره سیمه او په هسپانیه کې د بیلاریک ټاپوګان ، او په لا فرانسیا او اراګون کې پیژندل شوي (په رسمي توګه نه دي). سربیره پردې ، کاتالان د سارډینیا ټاپو کې د الیګرو ډیری اوسیدونکو لخوا ویل کیږي ، او د ښار یو له رسمي ژبو څخه ده. ګالیسیان ، د یو ملیون څخه ډیر اصلي ویناوالو سره ، په ګالیشیا کې د هسپانوي سره رسمي دی او د کاسټیل او لیون په ګاونډیو سیمو کې هم پیژندل کیږي. یو څو نورې ژبې سیمه ایز یا بل ډول محدود رسمي پیژندنه لري. د بېلګې په توګه په اسپانیا کې استوریان او اراګونیز ، په پرتګال کې میراندی ، په ایټالیا کې فریولی ، سارډینیان او ارپیتان او په سویس کې رومانچی .

نورې روماني ژبې تر ډېره د غیر رسمي تماس لپاره د ویلو شویو ژبو په توګه ژوندي پاتې دي. ملي حکومتونه په تاریخي توګه ژبني تنوع ته د اقتصادي، اداري یا نظامي مسؤلیت په توګه او همدارنګه د بیلتون غوښتونکو خوځښتونو د احتمالي سرچینې په توګه ګوري. له همدې امله، دوی د رسمي ژبو په پراخه کچه د ودې، په رسنیو کې د نورو ژبو کارولو محدودولو، د "ژبو" په توګه پیژندلو یا حتی د خپلو ویونکو په ځورولو سره د هغې د له منځه وړلو لپاره مبارزه کړې. د پایلې په توګه، دا ټولې ژبې د یونیسکو د ګواښ سره مخ شوي ژبو د سور کتاب له مخې د خطر سره مخ ګڼل کیږي ، د "زیانمنونکي" (د بیلګې په توګه سیسیلیان او وینیټي ) څخه تر "انتقاد له خطر سره مخ" ( ارپیتان او ډیری ډولونه اوکسیتان ). د شلمې پېړۍ له پای او د یوویشتمې پېړۍ له پیل راهیسې د لږکیو د حقونو په وړاندې د حساسیت زیاتېدل د دې لامل شوي چې ځینو دغو ژبو خپل له لاسه وتلی وقار او حقوق بېرته ترلاسه کړي. دا لا څرګنده نه ده چې ایا دا سیاسي بدلونونه به د لږکیو رومانسي ژبو د زوال سره د مبارزې لپاره کافي وي.

## لیکنه
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Abecedarium.png/200px-Abecedarium.png|کيڼ|بټنوک|200x200px| د لاتیني رسم الخط لیکونه
په ډیرو مواردو کې، رومي ژبې د لاتیني ژبې د لیکلو سیسټم ساتلی او د دوی د تکامل سره سم یې تطابق کړی دی. یوازینی استثنا د 19 پیړۍ پورې رومانیایي ژبه وه، کله چې د رومیانو له وتلو وروسته، سواد د سلیو تر اغیز لاندې د سیریلیک الفبا سره رامینځته شو. په شوروي اتحاد کې، سیریلیک الفبا د رومانیا ( مولداویان ) لپاره هم کارول کیده. د هسپانیې غیر عیسویانو هم د خپلو مذهبونو (عربي او عبراني) لیکلو لپاره د رومانیکي ژبو لکه لادینو او مستو - عربي لیکلو لپاره کارولې.

رومي ژبې د لاتیني حروفو سره لیکل کیږي، چې 23 توري A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S لري., T, V, X, Y, Z وروسته بیا په مختلفو لارو ایډیټ کیږي؛ د مثال په توګه، *V* توری په *V* (consonant) او *U* (vowel) ویشل شوی، او *زه* په *I* او *J* ویشل شوی. لاتیني لیک K او نوی لیک W، چې په پراخه کچه په آلماني ژبو کې کارول کیږي، په ندرت سره په ډیری رومانسي ژبو کې کارول کیږي (اکثره د نومونو او غیر همغږي بهرنیو کلمو لپاره).

## ډلبندي
د رومانسي ژبو طبقه بندي په طبیعي توګه ستونزمنه ده، ځکه چې دوی د ژبو د سلسلې په ډیری سیمو کې او په ځینو سیاسي تعصبونو کې شتون لري. لاتین (کوم چې د رومانس ژبه نه ده) او په ایټالیا کې څو ورکې شوې ژبې د هند-اروپایي کورنۍ ایټالوي څانګه جوړوي . 

## ورته والی
د توکمپوهنې  له مخې: 

## نمونې
د رومي ژبو او لاتیني ژبو تر منځ لیکسي او ګرامري ورته والی په لاندې مثالونو کې روښانه دي:

پښتو: هغه تل له خوړلو مخکې کړکۍ بندوي.

**رومن میشته کریولونه او پیډینز**

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Romance languages». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۸.

* Orbis Latinus, site on Romance languages

## بهرنۍ لینک

* مایکل دی وان، ''د لاتین ایتمولوژیکي قاموس او نور ایټالوي ژبې،'' بریل، ۲۰۰۸، ۸۲۶ مخ. (برخه په وړیا توګه آنلاین شتون لري)
* مایکل میټزیلټین، ''Las lenguas románicas estándar.'' ''د سوو فارماسیون د تاریخ تاریخ'' ، اوویډو، 2004
* اوربیس لاتینس، د رومانسي ژبو سایټ
* د رومانسي ژبو په اړه د هیو ولکنسن مقالې
* هسپانوي د رومانس ژبه ده، مګر دا د مینه والو ترمنځ د رومانس ډول سره څه تړاو لري؟ , dictionary.com
* د رومانسي ژبو مقایسه ګرامر 
* په رومانسي ژبو کې د کمپیوټر اصطلاحاتو پرتله کول
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations