open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د سیستان حوزه

**د سیستان حوزه** یوه داخلي حوزه ده چي د افغانستان د سوېل لویدیځي لویي برخي او د ایران د سویل ختیځي کوچنۍ برخي په ځان کي رانغاړي. دا د نړۍ یو له وچو سیمو څخه ګڼل کیږي او د اوبو څنډه یې د سیندونو یو سیسټم دی چي د افغانستان له لوړو سیمو څخه د تازه اوبو جهیلونو او مارشونو له لوري رابهیږي. د هلمند سیند ددې حوزې تر ټولو ډیري اوبه رامنځ ته کوي، چي په عمومي توګه د هندوکش د غرونو د واورو په واسطه تغذیه کیږي، خو ځیني نور سیندونه هم سته چي ددې حوزې یو شمېر سرچینې برابروي.  

د بیسالټ غونډۍ چي د خاجي غر په نوم هم پیژندل کیږي، د سیستان سیند د جهيلونو او مرشونو تر څنګ راپورته کیږي.
د حراء غار

د **حراء غار** یا **غار حراء** د مکې ښار په ختیځ کي د 634 متره په لوړوالي باندي یو غار دی، چي له مسجد الحرام څخه څلور کیلومتره فاصله لري.

د اسلامي تاریخونو پر بنسټ غار حراء هغه ځای ګڼل کیږي چيري چي پر حضرت محمدﷺ لمړنۍ وحي نازلي سوې. یاد غار د جبل نور ( دنور غر ) په لوړه کي واقع دی چي پخپل ځان کي د پنځو کسانو د ځایولو ظرفیت لري.
جاوايي ژبه

**جاوايي ژبه** د اندونېزیا د جاوا ټاپو د مرکزي او ختیځو برخو څخه د جاوايي وګړو ژبه ده، د لوېدیځې جاوا په شمالي ساحل کې د ۹۸ مېلیونو څخه ډېر جاوايي وګړي (د اندونیزیا د ټول نفوس له ۴۲٪ څخه ډېر) په جاوايي ژبه خبرې کوي.    دا ژبه  د جاوا ټاپو په نوم نومول شوې ده، چې د نړۍ ترټولو ګڼ مېشتی ټاپو دی چې نږدې ۱۴۰ مېليونه تنه پکې ژوند کوي. جاوايي ژبه په د دودیز جاوايي ليکدود ليکل کيږي چې رومي توري پکې کارول کيږي او لومړي ځل لپاره په ۱۹مه پېړۍ کې د هالنډيانو له خوا وړانديز شو. 

## دا هم وګورئ

* جاوايي ليکدود

## سرچينې

وېشنيزه:ويکيډاټا سره تړلي مخونه
ګرينلينډي ژبه

**ګرینلینډي ژبه** (په ګرينلينډي ژبه: kalaallisut) د ایسکیمو-الیوت ژبډلې يوه ژبه ده  چې په ګرینلینډ او ډېنمارک کې د ۵۷,۰۰۰ وګړو له خوا ویل کیږي. دا ژبه په کاناډا کې د اېنويټ ژبې لکه اېنوکتېتوت ژبه ته ډېره ورته ده.

د ګرینلینډي ويوکو ډېری برخه د نیاسکیمو - الیوټ ژبې څخه سرچينه اخلي. ګرینلینډي په اتلسمه پېړۍ کې د ډېنمارکي ښکېلاک له پیل راهیسې په لاتیني ليکدود لیکل شوې او له هغه وخت راهیسې یې د ډېنمارکي ژبې څخه ډېری پور کلمې اخیستې او پدې وروستیو کې له انګلیسي څخه هم ورته ډېر لغات راننوتې دي.

د دې ژبې اصلي او غالبه وينګ، کالالیسوت یا لوېدیځه ګرینلینډي ده، چې د ۲۰۰۹ کال د جون راهیسې د ګرینلینډ د خپلواکې سیمې له خوا د رسمي ژبې په توګه غوره شوې. د دې ژبې له رسمي کولو څخه د ګرينلينډ د حکومت موخه د ډېنمارکي ژبې پر وړاندې مبارزه او د ګرينلينډي ژبې ترويج او هغې ته وده ورکول وو،  معیاري ګرینلینډي د لوېدیځې ژبې د مرکزي وينګ پراساس دی چې د ګرینلینډ پلازمېنه نوک او شاوخوا سیمو کې عامه ده. د دې ژبې نور وينګونه د ټونومیسوټ یا ختیځ ګرینلینډي او انوکټون یا شمالي ګرینلینډي په نوم پېژندل کیږي.

## تاريخ
ګرینلینډي په ۱۲۰۰ زېږديز کې ګرينلينډ ته د ټوبي خلکو کډوالۍ سره سم ګرينلينډي ژبه هم ګرينلينډ ته راغله. هغه ژبې چې پخوا په ګرینلینډ کې ویل کیدې نامالومې دي. د ګرینلینډي لومړي توضیحات د ۱۶۰۰ کلونو پورې اړه لري. د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې د ډېنمارکي مبلغينو په راتګ او په ګرینلینډ کې د ډېنمارکي ښکېلاک له پیل سره، د ګرینلینډي لغتونو او ګرامر کتابونو تالیف پیل شو. د پاول ایګډ په نوم یو مبلغ په ۱۷۵۰ کې لومړی ګرینلینډي قاموس او په ۱۷۶۰ کې لومړی ګرامر کتاب ولیکه.

په ۱۷۰۰ سليزه کې د ډېنمارکي ښکېلاک څخه په ۱۹۷۹ کې د ګرینلینډ د خپلواک حکومت تر پیل پورې، په ګرينلينډ کې ډېنمارکي ژبې په پوره زور او شور سره خپره شوه او ګرينلينډي ژبه تل د ډېنمارکي ژبې تر اغېز لاندې وه. په ۱۹۵۰ لسیزه کې د ډېنمارکي ژبې پالیسۍ چې موخه یې د ډېنمارکي ژبې پیاوړتیا وه، د لومړنیو زده کړو وروسته، زده کړې او رسمي دندې په ډېنمارکي ژبه ترسره کېدلې.

له ۱۸۵۱ څخه تر ۱۹۷۳ پورې ، ګرینلینډي په یوه پېچلې ليکدود چې د مبلغ ژبپوه سمویل کلینشمیټ لخوا اختراع شوی و، لیکل شوې وه. په ۱۹۷۳ کې، یو نوی ليکدود معرفي شو چې هدف یې د وينګ سره د ليکلو نژدې کول وو، کوم چې د کلینشمیت د وخت راهیسې د پام وړ بدلون موندلی. دا اصلاحات اغېزمن وو، او له کلونو راهیسې په ګرینلینډ کې د سواد کچه په ډراماتیک ډول لوړه شوې ده.

بل پرمختګ چې ګرینلینډي ژبه يې پیاوړې کړې د ګرینلینډي ټولنې د "ګرینلینډ کولو" پالیسي ده چې په ۱۹۷۹ کې د کورني قانون تړون سره پیل شوې. په ښوونيزه او رسمي چارو کې د ګرينلينډي ژبې په رسمي کولو سره ، دې پالیسي هغه پخوانی تمایل بېرته واخیست چې د دې لامل شوی و چې دا حاشیه پریږدي ، او په پایله کې ، ګرینلینډي یوازینۍ ژبه شوه چې زده کونکي پرې خپلې زده کړې کوي.  

د ۲۰۰۹زېږديز کال د جون څخه دمخه، ګرینلینډي د ډېنمارکي ژبې ترڅنګ د ګرینلینډ رسمي ژبه وه. له هغه وخت راهیسې، ګرینلینډي یوازېنۍ رسمي ژبه شوه. دې کار ګرینلینډي د اصلي امریکایی ژبې یو ځانګړی مثال رامینځته کړی چې د قانون لخوا د نیمه خپلواک هېواد یوازېنۍ رسمي ژبې په توګه پېژندل شوې. په هرصورت، د دې ژبې وضعیت لاهم د یونیسکو لخوا "زیانمنونکی" ګڼل کیږي.  په هېواد کې د سواد کچه ۱۰۰٪ ده.  د یونسکو د راپور له مخې، د لوېدیځ معیاري ژبو د پراخوالي له امله، نورې ژبې له خطر سره مخ دي، او اوس د ختیځې ګرینلینډي ژبو د ساتنې لپاره اقدامات کیږي. 

## سرچینې

وېشنيزه:اتنلوګ ۲۲ له مخې د ژبپوهنې ليکنې
میر نصیر خان (اول)

**میر نصیر خان** یا میر نصیر خان بلوچ د ۱۷۴۷ او ۱۷۹۴ ز کلونو ترمنځ د کلات خان وو.نصیر خان د کلات د خانانو څخه تر ټولو ستر خان ګڼل کیږي، چي واکمني یې د افغانستان له دراني واکمنۍ سره په یوه وخت کي شتون درلود او له افغان واکمن احمد شاه بابا سره یې هم ښې اړیکي درلودې.

## واکمني

نصیر خان په ۱۷۴۸ کال کي د احمدشاه ابدالي له لوري د حاجي خان پر ځای د کلات مشر وټاکل سو. نوموړي د خپلي اوږدې واکمنۍ پر مهال ۲۵ پوځي سفرونه ترسره کړل او د احمد شاه ابدالي سره د خراسان او د پاني پت په دریمه جګړه کي هم ګډونوال وو. د سند د تالپور د سلطنت په وړاندي د هغه جګړې د دې لامل سوې ترڅو په سیمه کي دده واک په بشپړه توګه ومنل سي. د یادوني وړ ده چي نصیر خان په پنجاب کي د سیکانو او په ختیځ پارس کي د تون او تبس د علي مردان خان په وړاندي د جګړو مشري هم کړې ده. 

### د خپلواکۍ اعلان
نصیر خان په هند کي د احمد شاه ابدالي سره په بېلابیلو سفرونو کي ملګری وو. د نوموړي له لوري د احمد شاه ابدالي سره د کلات تړون له مخي یاده سیمه د افغانستان اړوند یوه خپلواکه ساحه وپېژندل سوه.
د هاروت سیند

د **هاروت سیند** یا **ادرسکن سیند** د افغانستان اړوند یو سیند دی چي د سیستان په حوزې پوري اړه لري.  ددې سیند سرچینه د هرات ولایت د سوېل ختیځ په غرونو کي پرته ده، او اوږدوالۍ یې د هامون د سمندرګي په لور شاوخوا  دی.  

د هاروت سیند په اوږدو کي د اوبو لګولو لپاره بېلابېل کانالونه شتون لري. د یادوني وړ ده چي د خوشک سیند هم هاروت سیند ته ننوځي.
د ستالینګراد جګړه

**د ستالینګراد جګړه** د دویمې نړیوالې جګړې یو له مهمو او پرېکنده جګړو څخه ګڼل کیږي. دا جګړه د شوروي اتحاد په وړاندي د آلمان د پوځي یرغل په ترڅ کي د سټالینګراد (اوسني وولګوګراد ) په ښار کي ترسره سوه، او د 1942 کال د اګسټ له 21 نیولې بیا د  1943 کال د فبروري تر 2 نېټې پوري روانه وه.    

پر سټالینګراد برید د ۱۹۴۲ کال په دوبي کې پیل سو، او د آلمان هوايي ځواک د ځمکنیو سرتیرو له رسیدو مخکي د پرله پسې هوايي بمباریو بریدونو په ترسره کولو سره ښار ټول په کنډوالو بدل کړ. 

د سټالینګراد د جګړې په جریان کي که څه هم جرمني ځواکونه وتوانېدل ترڅو د شورويانو د سخت مقاومت سره سره ټول ښار لاندي کړي، خو د سره پوځ د وروستۍ دفاعي کرښي په ماتولو کي دوی پاته راغلل، او یاده کرښه د ولګا سیند لویدیځي غاړي ته پرته وه.

د ۱۹۴۲ کال د نوامبر په ۱۹ نېټه شورويانو یو پوځي یرغل چي نوم یې " د یورانیس عملیات " وو، پیل کړ او په ښار کي یې د جرمني د شپږم پوځ  د ښې او چپ اړخونو له ملاتړه برخمن رومانیايي فوځ تر اور لاندي ونیوی. د رومانیا یاد ځواکونه د دوی د جرمني سیالانو په پرتله ناتوانه وه، او له شورويانو سره تر سختي جګړې وروسته یې نه یوازي ماته وخوړه، بلکي په ښار کي دننه یې د جرمني ځواکونو د شپږم فوځ اړوند د څلورمي قول اردو شاوخوا 250,000 ځواکونه هم د شورویانو محاصرې ته پرېښودل. د رومانیايي ځواکونو داسي یو دم پرځېدل او په ژمي کي د محاصرې پرله پسې دوام د جرمنيانو مقاومت کمزوری کړ، او د یخنۍ او لوږې له امله د عسکرو په منځ کي ستړیا هم رامنځ ته سوه. ددې ترڅنګ د وسلو او مهماتو کمښت او د شورویانو خونړي بریدونو د ټول فوځ حالت خراب کړ. خبره هغه وخت ډېره خرابه سوه کله چي هټلر له جرمني څخه د شپږم فوځ سرتیرو ته امر وکړ چي سیمه پرېنږدي، بلکي د نورو جرمني سرتیرو تر راتګه پوري جګړې ته همداسي دوام ورکړي. د هټلر دې پریکړي د جرمني شپږم پوځ د بریالیتوب پرځای بشپړ وپرځاوه، او قومندان فریدریش پاولوس د فبروري په 2، 1943 کي د ټولو هغه ځواکونو سره چي ژوندي پاته وه تسلیم سو.  

د تاریخونو پر بنسټ د ستالینګراد په جګړه کي د انسانانو تلفات شاوخوا دوه ملیونه قربانیان وه، چۍ دا د جګړې په تاریخ کي ترټولو خونړي او ناولې نښته وګڼل سوه.
د حمورابي قانون

**د حمورابي قانون** یا **د حمورابي قوانین ** د بابل د قوانینو یوه ټولګه وه چې ۲۸۲ مادې يې درلودې او د بابل د پاچا حمورابي لخوا چي د بابل شپږم پاچا (د ۱۷۹۲ مخزېږديز تر ۱۷۵۹ ممخزېږديز پورې یې واک ترسره کړ) هم بلل کیږي په یوه لویه لیکنه کې ثبت شوی دی. 

حمورابي قانون په انساني تاريخ کې لومړنی ليکل شوی قانون دی چې له مخې يې يو واکمن خپل ملت په ليکللي ډول ټاکلي مقررات وړاندې کړې دي.
حمورابي (۱۸۱۰–۱۷۵۰ مخزېږديز) د لرغوني بابل د لومړۍ سلسلې شپږم پاچا وو، د هغې د واکمنۍ دور د (۱۷۹۲–۱۷۵۰ م.ز) کلونو ترمنځ وو، د حمورابي قانون د هغه وخت د خلکو ترمنځ اقتصادي او خپلمنځي اړيکې تنظيمولې او د حمورابي په وينا چې د هغه د قوانينو ټولګه د مردوک (د لرغوني يونان يو خدای) له لوري په هغه نازل شوي دي. 

حمورابي قانون په ۱۹۰۱ زېږديز کال کې کشف شو او ژباړه يې په ۱۹۰۲ زېږديز کال کې د ژان وينسنټ شل له خوا خپره شوه. او اصلي بېلګه يې په کابو په بشپړه توګه په هغه ډبرليک کې موجوده ده چې د ګوتې اشارې په ډول جوړه شوې ده.
دا قانون په اکدياني ژبه په مېخي ليک ليکل شوی او د ماګان له لارې چې اوسمهال متحده عرب امارات او عمان ګڼل کيږي، سومر ته لېږدول شوی دی.

دا قانون اوسمهال د پاريس په لوور موزيم کې نندارې ته ايښودل شوی دی او له هغې جوړې شوې نسخې په بېلابېلې پوهنتونونو کې ايښودل شوي دي.

## د قوانینو ټولګه

د حمورابي قوانین په دوولسو برخو ویشل سوي دي:

* لومړۍ برخه: د قضا او شاهدانو په اړه له لمړۍ څخه تر پنځمي مادې پوري په ځان کي رانغاړي.
* دویمه برخه: د غلا او لوټ اړوند 6-26 مادې لري.
* دریمه برخه: د اردو او لښکر د چارو په اړه 26-41 مادې لري.
* څلورمه برخه: د 42-100 مادې لري چي د کروندو، باغونو او کورونو په اړه دي.
* پنځمه برخه: د 100-107 مادې لري، چي د عمده پلورنځیو، سوداګرو او کوچنیو سوداګرو قوانین بیانوي.
* شپږمه برخه: د شرابو اړوند 108-111 مادې لري.
* اوومه برخه: د پلور اړوند 112-126 مادې لري.
* اتمه برخه: د 127-195 مادې لري چي د کورنیو چارو او حقونو او د هغوی د غړو په اړه دي.
* نهمه برخه: د 196-227 مادې لري چي، د تړونونو، قراردادونو او ژمنو څخه د سرغړوني لپاره د خسارې او جریمې پورې اړه لري.
* لسمه برخه: د 228-240 مادې لري، او د قیمتونو او د کورونو او کښتیو د جوړولو فیس او د هغوی قیمتونو اړوند دي.
* یوولسمه برخه: د 241-277 مادې لري، چي د څارویو او خلکو لپاره د معاش په اړه دي.
* دولسمه برخه: د 278-282 مادې لري، او د غلامانو د حدودو او د هغوی د حقونو او وظیفو په اړه دي.
## سرچينې
د اوسپنیز پول جګړه

**د اوسپنیز پول جګړه** (    ) یوه پوځي نښته وه چي د بازنطین امپراتورۍ او د اسلامي خلافت د مسلمانو ځواکونو ترمنځ په 637 زیږدیز کال کي ترسره سول. دا جګړه د اسلام په لومړیو فتوحاتو کي ډېره اغېزمنه جګړه وه او د شام او سوریې د سیمې د بیرته ترلاسه کولو لپاره یې د ختیځ روم د واکمنۍ وروستۍ هڅي له خاورو سره خاوري کړې.

د اوسپنیز پول جګړه د اوسپني یوه پول ته څېرمه رامنځ ته سول، چي د سوریې د حما ښار ته نژدې د اورونټس سیند پر غاړه باندي موقعیت لري. د رومیانو لښکر د امپراتور هرکلیوس ورور تیوډور تر قوماندې لاندي هڅه وکړه ترڅو د خالد بن ولید په مشرۍ د مسلمانانو د پرمختګ مخه ونیسي.

خالد بن ولید د اوسپني له پله څخه د بازنطیني پوځ د د را اړولو په موخه یو تکتیکي شاتګ وکړ او رومیان یې په ځان پسي تر پله دېخوا ته راوکښل.  له پله څخه تر اوښتلو وروسته رومیان بېله دې چي ځان منظم کړي د مسلمانانو په محاصره کي بند او د تیودور په ګډون ټول ووژل سوه. 

د اوسپنې د پله په جګړه کي د مسلمانانو بریا په سوریه کي ددوی واک ځواکمن کړ او خالد بن ولید د اسلامي تاریخ د سترو قوماندانانو په توګه ومنل سو.
حمورابي

بټنوک|300x300px| نخچه چې د حمورابي (۱۷۵۰-۱۷۹۲ ق م) د وخت بابل راښيي
**حمورابي** (په اکدي ژبه:Ammurāpi) له ۱۷۹۲ مخزېږديز څخه تر ۱۷۵۰ مخزېږديز (42 کاله) پورې د بابل شپږم پاچا و. د خپل پلار له ګوښه کېدو وروسته هغه د بابل سترواک شو او په دې موده کې یې د بابل پولي تر بين النهرين سیندونو پراخې کړې او د خپلې واکمنۍ پر مهال یې ایلام ، د لارسا ، اشنونا او ماري ښارونه فتح کړل. 

د هغه ترټولو ارزښتمن يادګار د حمورابي قانون دی چې په یوه تیږه ليکل شوی دی. دا نسخه د ۸ فوټه اوږدې (۲.۴ مترو) په اوږدوالي د یوې ولاړې ډبرې په سر ليکل شوې او په ۱۹۰۱ کې د ایران په سوسا کې وموندل شوه. حمورابي په ټوله نړۍ کې د خپلې پوهې له امله مشهور دی ځکه په وخت کې چې خلک په سختو شرایطو کې وو، حمورابي د هغوی د تنظيم لپاره يو داسې قانون ليکلی دی.

## واکمنۍ کلونه
حمورابي د بابل د سلطنت يو واکمن وو،  چې په ۱۷۹۲ مخزېږديز کې د پلار له ګوښه کېدو وروسته د بابل امپراتور شو.  بابل د بين النهرين يو پخوانی هېواد وو،  چې د حاصلخیزو کرنیزو ځمکو د کنټرول لپاره یې جګړه کوله.  که څه هم په بين النهرين کې ډېر ګډژوند کلتور عام نه و، د بابل خلک په منځني ختیځ کې د خپل ښه کلتور له کبله مشهور وو. د حمورابي نه مخکې امپراتورانو د سیندونو په مینځ کې خپل واک ټینګ کړ او د خپلې واکمنۍ په جریان کې یې د برسیپا ، سیپر او کیش ښارونه فتح کړل. نو حمورابي د تخت له ترلاسه کولو وروسته خپله سيمه د پخوانیو بابلي امپراتوریو په مقابل کې یوه کوچنۍ امپراتوري وګڼله. د حمورابي د پاچاهۍ په لومړیو ورځو کې د ایلام له ختیځ څخه د بابل ګاونډیو هېوادونو، د شمشي اباد له شمال څخه  اشنا هم د دجلې سیند کنټرولاوه او لارسا هم د سیند ډیلټا کنټرولوله. 

د حمورابي د واکمنۍ لومړۍ څو لسیزې په سوله ییزه توګه تېرې شوې. حمورابي له خپلو واکونو څخه په استفادې یو لړ عامه کړنې ترسره کړې. د نورو شیانو په منځ کې، هغه د ښار دېوالونه د دفاعي موخو او د معبدونو پراخولو لپاره پیاوړي کړل.  په ۱۸۰۱ مخزېږديز کې، د ایلام ځواکمن سلطنت ، چې د زاګروس غرونو په اوږدو کې یې مهمې سوداګریزې لارې بندې کړې، او په بين النهرين يې بريد وکړ د دې جګړې په پايله کې د بين النهرين متحده ځواکونه له ماتې سره مخامخ شول د اشونا سلطنت له منځه یوړل شو، او یو شمېر ښاري دولتونه ویجاړ شول.  د خپل موقف د ټینګولو لپاره، ایلام هڅه وکړه چې د بابل او لارسا سلطنت ترمنځ جګړه پیل کړي.  ایلام چې د دغو دوو هېوادونو له یووالي څخه وېره درلوده، حمورابي ته یې پوځي مرستې برابرې کړې. په دې جګړه کې د لارسا له ماتې وروسته حمورابي یو له سترو قدرتونو څخه شو او په ۱۷۶۳ ق م کې یې د بين النهرين ټوله ټیټه سیمه تر خپل واک لاندې راوسته. 

حمورابي په سوېل کې د جګړې پر مهال له ایلام څخه د سرتېرو او پوځي مرستو د کمښت له امله ستونزو سره مخ شو. حمورابي د بين النهرين د شمال د فتح کولو فکر وکړ او له ایلام څخه یې اشونا ونیوله.  بیا د بابل پوځ د بين النهرين پاتې شمالي هېوادونه او خپل متحده ماري  يې فتحه کړل؛ په هرصورت، دا جګړه پرته له کوم جنجاله پای ته ورسېده. په څو کلونو کې، حمورابي بریالی شو چې ټول بين النهرين د خپلې واکمنۍ لاندې سره متحد کړي. یوازې د منځنیو سیندونو برخې لکه حلب او کانت او لوېدیځې سوریه خپله خپلواکي ساتلې وه.    په هرصورت، حمورابي د خپلو قوانینو د ډبرې په ستن کې ادعا وکړه چې هغه د ټول بين النهرين امپراتور دی. 

د حمورابي د سترې امپراتورۍ اړوند د ډبرو یو زیات شمېر ستنې او ۵۵ لیکونه موندل شوي دي.  دا لیکونه د حمورابي ورځنۍ واکمني، سېلاوونو او کليز او نورو اړينو کارونو اړوند دي.  په ۱۷۵۰ کې د حمورابي له مړینې وروسته، د بابل حکومت د حمورابي زوی سامسو ایلونا ته وسپارل شو. 
## سرچينې
سید محمد ګلابزوی

تورن جنرال **سید محمد ګلابزوی** (په ۱۹۵۱ زیږدیز کال کي زېږېدلی) یو افغان سیاستوال دی. ګلابزوى د ځدراڼو د قوم اړوند يو پښتون او له پکتيا ولايت سره اړه لري. ګلابزوی د هوایی ځواک د میخانیک روزني له لاري د هوایي ځواک په کالج کي زده کړي لاسته راوړي دي. د هوایی ځواک د افسر په توګه هغه د داود خان د 1973 کودتا څخه ملاتړ وکړ چي د پاچا ظاهر شاه واکمني یې نسکوره کړه، او د هوایی ځواک د قوماندان د مرستیال په توګه یې انعام ترلاسه کړ. په 1976 کي ګلابزوی د رادار ټیکنالوژۍ د زده کړي لپاره شوروي اتحاد ته لاړ. 

ګلابزوی د حفیظ الله امین له خوا د افغانستان د کمونست خلق دیموکراتیک ګوند (PDPA) د خلق په ډله کي ګمارل سوی وو، او د 1978 کال د ثور په انقلاب کي یې لږ رول درلود، کوم چي نوموړی یې PDPA (د افغانستان د خلکو دیموکراتیک ګوند) ته ورساوه. د ثور تر کودتا وروسته نوي ولسمشر نورمحمد تره کي نوموړی د مرستیال او وروسته د مخابراتو وزیر وټاکه.  په کمونیستي رژیم کي د کورنیو شخړو تر زیاتېدو وروسته ګلابزوی له امین څخه ځان لري کړ، او د افسرانو له یوې ډلي سره په یوځای کېدو یې د امین په وړاندي دسیسه جوړه کړه، چي په کي اسلم وطنجار او اسدالله سروري هم شامل وه. څرنګه چي د دوی یاده کودتا ناکامه سوه، نو ځکه یې د ۱۹۷۹ کال د سپټمبر په ۱۴ مه د شوروي په سفارت کي پناه واخیستل. د ۱۹۷۹ کال د ډسمبر په میاشت کي ګلابزوی او د هغه متحدینو د شوروي ځواکونو د لارښود په توګه په افغانستان باندې د شوروي له یرغل سره مرسته وکړه. 

د شورویانو له لوري د حفیظ الله امین تر وژني وروسته کارمل اړ سو چي د خلق له سیالي ډلي سره ددوی د نفوذ له امله تړون ترسره او ځیني چوکۍ ورته پریږدي. د پخلايني په دې تړون کي ګلابزوى چي يو مشهوره خلقي وو، د کورنيو چارو وزير وټاکل سو او په دې توګه د څارندوی ("د انقلاب د مدافعینو") په قومانده کي چي د یو درانه وسله وال نیمه پوځي جنډرمیري ځواک وو، ځای پر ځای سو.  ګلابزوی د یادي دندي سربېره د امين له مړيني وروسته د خلق د ډلي مشرتوب هم لاسته راوړ.

د ۱۹۸۸ کال د نومبر په میاشت کي د خلق او پرچم تر منځ د نویو کړکیچونو په ترڅ کي ګلابزوی له خپلي دندي لیري او د پرچمي ولسمشر محمد نجیب الله له خوا مسکو ته د سفیر په توګه واستول سو. نوموړي په عین وخت کي په رومانیا او فنلینډ کي د DRA سفیر په توګه دنده ترسره کړه. ویل کیږي چي ګلابزوی دا وخت روسانو ته د نجیب الله د احتمالي ځای ناستي په توګه خپل وړاندیز هم سپارلۍ وو.  د ۱۹۹۰ کال د مارچ په میاشت کي د جنرال شاهنواز تڼی له ناکامې کودتا وروسته ګلابزی له نورو خلقیانو سره له ګوند څخه وشړل سو  او له 1990 څخه تر 1992 پوري یې مخکي تر دې چي مسکو ته کډه سي په ارمنستان کي استوګنه ترسره کړه.

د اسلامي جمهوریت تر منځ ته راتګ وروسته په 2005 کي ګلابزوی د افغانستان په ولسي جرګه کي د خوست ولایت د استازي په توګه وټاکل سو. 

ګلابزوی په حقوقو او نظامي علومو کي د ماسټرۍ سندونه لري، او له همدې کبله یې د داخلي امنیت په کمیټه کي دنده درلوده.
د ملازګرد جګړه

**د ملازګرد جګړه** په 1071 زیږدیز کال کي د اګسټ پر 26 نېټه د الپ ارسلان تر قوماندې لاندي د سلجوقی امپراتورۍ د ځواکونو او د رومانس ډیوجینز تر قوماندې لاندي د بازنطین امپراتورۍ د ځواکونو ترمنځ د منزکیرت ښار ته نږدې (د اوسنۍ ترکیې د موش په ولایت مالزګرد سیمه کي) کي پېښه سول. دا جګړه په تاریخ کي یو له خورا اغیزمنو جګړو څخه شمیرل کیږي چي له کبله یې په اناطولي کي د ترک مسلمانانو استوګنه هم پیل سوه.  په یاده جګړه کي د بازنطین امپراتورۍ ماتي دوی د لویدیځې اروپا له مسیحیانو څخه د مرستي غوښتني ته اړ ایستل، چي همدغه پېښه د صلیبي جګړو د پیل کېدو لامل سوه. 

د تاریخونو پر بنسټ د بازنطینی امپراتورۍ په خاوره کي د ترکانو بریدونه او د دوی پرمختګ د طغرل بی له وخته پیل سوی و او الپ ارسلان په وخت کي یې دومره زیاتوالۍ وموند، چي بازنطین امپراتوري یې له ستونزو سره مخ کړه. بازنطین امپراطوري ددوی د مخنیوي لپاره د جګړې چمتووالی ونیوی او دلوی شمېر لښکر سره یې د مسلمانانو پر خاوره باندي یرغل ترسره کړ، خو د شمېر له لوړوالي سره سره د بازنطیني لښکر د مشرانو د خیانتونو او همدارنګه د الپ ارسلان لخوا د اغیزمنو تاکتیکونو کارولو په جګړه کي ددوی حالت خوارځواکه کړ او د سلجوقیانو په وړاندي یې شرموونکې ماته وخوړه. د جګړې تر پای ته رسېدو وروسته رومي واکمن (رومانوس دیوجینس) د مسلمانانو له لوري ژوند ونیول سو او الپ ارسلان ته یې وړاندي کړ. دا په تاریخ کي لومړی ځل وو چي د بازنطینی امپراتورانو څخه یو امپراتور د مسلمانانو له لوري ونیول سو او د دوی لښکر هم په بشپړه توګه له منځه ولاړی.

الپ ارسلان د بازنطین امپراطوري نیول سوي واکمن دیوجانس رومانوس ته دده ګناه وبخښل او ددې ترڅنګ یې د جوړجاړي یو تړون هم ورسره لاسلیک کړ، خو ددې تړون لږ وخت لا نه وو تېر سوی چي بریدونه بیا پیل سوه او سلجوقي سلطنت یې داځل مجبوره کړ چي د اناطولي لویه برخه له رومیانو څخه په بشپړه توګه ونیسي، او په دې توګه د روم سلجوقیانو واکمني رامنځ ته سول. د ملاذګرد جګړه د اسلامي نړۍ په تاریخ کي ځکه مهمه ده چي دې جګړې په بغداد کي د عباسي خلافت کمزوري ریښې یوځل بیا قوي کړې او ددې ترڅنګ یې د ختیځ روم پلازمینه ( اوسنئ استانبول ) تر داسي ګواښ لاندي کړ چي اروپایي دولتونه یې مجبوره کړه ترڅو د مسلمانانو په وړاندي صلیبي جګړې پیل کړي. د یادوني وړ ده چي د ملاذګرد جګړې د عثماني ترکانو لپاره په راتلونکو دوو پیړیو کي د واک ترلاسه کولو زمینه هم برابره کړه.
پر کویټ د عراق یرغل

**پر کویټ د عراق یرغل** د ۱۹۹۰ کال د اګست په ۲ مه پیل سو او له همدې سره د خلیج جګړه هم رامنځ ته سول. د ۱۹۹۰ کال د اګسټ پر څلورمه نېټه د کویت دولت ته له ماتي ورکولو وروسته عراقي ځواکونو د راتلونکو اوو میاشتو لپاره دغه هیواد په نظامي توګه بشپړ لاندي کړ.  د صدام حسین له لوري یاد برید په نړیواله کچه سخت وغندل سو، او د ملګرو ملتونو امنیت شورا (UNSC) یو شمیر پریکړه لیکونه تصویب کړل چي له مخي یې له عراق څخه د کویټ له خاورې څخه د وتلو غوښتنه وکړه، خو عراقي ځواکونو د کویټ اشغال ته دوام ورکړ او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ټول امرونه یې شاته وغورځول. دجګړې تر پای ته رسېدو وروسته د عراق له لوري په لمړي سر کي د کویت جمهوریت د یوه ګوډاګي دولت په توګه رامنځ ته او عراق د ۱۹۹۰ کال د اګست په ۲۸ نیټه ټول هیواد له خپلي خاوري سره ونښلاوه، چي په دې ترڅ کي شمالي کویت د صدامیات المتله ولسوالي وګرځېدل، او سویلي کویت د نوي کویټ په نوم جلا سیمه سوه.  د 1990 کال د نومبر په میاشت کي د UNSC 678 پریکړه لیک تصویب په رسمي توګه عراق ته وخت وټاکه ورکړ، ترڅو د 1991 د جنوري تر 15 نیټې پوري پرته له کوم شرطه بیرته ووځي او که داسي ونکړي نړیوال به یې په زور وباسي. څرنګه چي د عراق له لوري د ملګرو ملتونو پرېکړه لیک ونه منل سو نو ځکه له دغه هیواد سره د جګړې په پر د ملګرو ملتونو امنیت شورا د امریکا په مشرۍ د پوځي ائتلاف د غونډي اجازه ورکړه.

امریکایي ایتلاف هم په 17 جنوري 1991 کال کي د جګړې په پیل کولو باندي لاس پوري کړ او د بمبارۍ په ترسره کولو یې عراق شاتګ ته اړ ایستی. عراقي ځواکونو په دې اړو دوړ کي یوځل د اسراییلي ښارونو په ویشتلو سره هڅه وکړه چي نړیوال مسلمان ځواکونه د ځان ملګري کړي او جګړې ته مذهبي رنګ ورکړي خو دې هڅي کومه پایله ورنکړه او امریکایي ځواکونو د درنو تلفاتو په ور اړولو سره عراقي حکومت له کویټ څخه پر شا کړ. عراقي ځواکونو د وتلو پر وخت د خپلي دویمي هڅي په ترسره کولو باندي د کویټ د تېلو څه باندې 700 څاګانو ته اور واچاوه مګر دا ستراتیژي هم د ایتلاف د پرمختګ په مخنیوي کي ناکامه سوه او د 1991 د فبروري په 28 نېټه د عراق پوځ د لویو تلفاتو په ورکولو سره کویټ نور پرېښود.

د عراق او کویټ د جګړې په اړه تاریخ پوهان بېلابیل نظریات وړاندي کوي چي له هغوی څخه یو هم د کویټ 14 میلیارده ډالره پور وو، کوم چي عراقي حکومت ته د کویټ له لوري ورکول سوی وو او کله چي یې صدام د معافیت غوښتنه وکړه کویټي حکومت یې له معافیت څخه نټه وکړه او په پایله کي یې یاده جګړه رامنځ ته سول. د معاصرو سیاسي تاریخونو پر بنسټ کویټ هیواد 14 میلیارده ډالره پور هغه مهال عراق ته ورکړی وو کله چي دغه هیواد له ایران سره په جګړه ښکیل سو، خو کله چي یاده جګړه پای ته ورسېدل کویټ د نفتو د تجارت له کبله د تیلو د نړیوال قیمت په کښته ټاکلو کي صدام حسین د ځان دښمن کړ او پایله یې په یوه وېروونکي جګړې باندي پای ته ورسېدل.
69 (سکسي ماډل)

**نهه شپېته** یا **69** یو سکسي ماډل دی چې پکې دوه کسان خپل ځانونه داسې تنظیموي چې د هر یوه خوله د يوبل تناسلي غړو ته نږدې وي ترڅو دواړه په یو وخت کې یو بل ته د خولې سیکس ترسره کړي.     جنسي شريکان داسې سره تنظيم وي لکه د انګرېزي 69 تورې چې سرونه يې سرچپه وي او هماغسې مثال لري نو ځکه دا نوم پرې پوخ شوی دی.  د انګرېزي ژبې 9 او 6 تورې چې سره يو شي يعنې دا چې د نر سر د ښځې لاندې او د ښځې سر د نر لاندې وي.

په لومړي کې دا نوم په فرانسوي ژبې کې راپيدا شوی وو چې بيا وروسته په انګرېزي او نورو ژبو کې عام شو، د دې نوم مانا دا ده چې دواړه جنسي شريکان کولای شي چې د يو بل خولې حس کړي او د خولې سکس تجربه کړي. دا ډول جنسي اړيکې ته د خولې سکس ويل کېږي خو ځينې وخت د اصلي سکس مخکې دا کار کېږي ترڅو د يوبل تناسلي غړي لانده کړي او هم په ورته مهال خوند واخلي بيا وروسته له دې نورمال سکس وکړي.

## ورته ليکنې
سکسي ماډلونه

ډاګي سټایل

ميشېنري 

ښځه لوړه
## سرچينې
غيرانتفاعي سازمان

**غير انتفاعي سازمان** يو ناګټندويه سازمان وي چې د خپلو خدمتونو او فعاليتونو په بدل کې هېڅ ګټه نه ترلاسه کوي. داسې سازمانونه ټولې هغه چوپړتیاوې چې يوې خاصې طبقې يا په عمومي ډول ټول خلکو ته يې کوي، په وړاندې يې له ګټه اخیستونکو هيڅ بدل نه ترلاسه کوي.

یو غیرانتفاعي يا ناګټندوی سازمان ښايي د خپل کار له لارې پيسې هم وګټي خو دغه پيسې مستقيم د ګټې اخيستونکو له خوا نه وي، د بېلګې په توګه؛ دا ډول سازمانونه ښايي د نورو خلکو يا سازمانونو يا آند حکومتونو مالي مرستې ترلاسه کړي، يا هغه کار چې کوي يې ګټه ورته ورسوي، يا په ټولنيزو رسنيو کې د فعاليت له امله يا ورته نورو کارونو کې پيسې وګټي.

## کړنلارې
ناګټندويه سازمانونه تر ډېره د خیریه ټولنو په څېر وي خو د خیریه ټولنو خلاف يوازې د غریبو انسانانو لپاره ځانګړي نه وي، موخې يې د بې وزلو يا عامو انسانانو ته مرستې او خدمتونه وړاندې کول دي.

د بېلګې په توګه د يونيسف سازمان يو ناګټندويه سازمان دی چې د افغانستان، عراق، سوريې او ځينې افريقايي هېوادونو غریبو ماشومانو ته د زده کړې توکي او خوراکي مواد ورکوي همدا راز په یادو سيمو کې خلکو ته د اوبو څاګان او داسې نور خدمتونو ترسره کوي خو په بدل کې له ګټه اخیستونکو هېڅ نه ترلاسه کوي.

دا ډول سازمانونه تر ډېره د حکومت يا عامو خلکو له خوا مالي ملاتړ ترلاسه کوي. يوه بله بېلګه يې همدا ويکيپېډيا ده چې تاسو اوسمهال پکې دا ليکنه لولئ, ويکيپېډيا هم په ورته توګه يو ناګټندويه وړیا آنلاين سازمان دی چې مالومات خپروي په بدل کې يې ګټه نه ترلاسه کوي، خو د نورو خلکو او پروژو لخوا مالي ملاتړ ترلاسه کوي.

## ډولونه
ناګټندويه سازمانونه بېلابېل ډولونه لري او په هره برخه کې خپله ځانګړې تګلاره لري، د بېلګې په توګه ځينې يې په آنلاين توګه خلکو ته ګټې رسوي لکه د ويکيپېډيا وړيا پوهنغونډ. او ځينې يې په واقعي نړۍ کې د بې وزلو يا عامو خلکو سره مرستې کوي لکه د يونسيف سازمان.

ناګټندويه سازمانونه ښايي د رسنۍ، فلمونو، سندرو او ډېرو نورو برخو کې فعاليتونه ترسره کړي.

## ورته ليکنې
سازمان

انسټیټوټ 

خیريه ټولنه 

## سرچينې
الکامل في التاریخ (بشپړ تاریخ)

**الکامل فی التاریخ**  (**[[پښتو]]** : بشپړ تاریخ) د عزالدین ابن اثیر لخوا چي په ابن اثیر الشیبانی هم مشهوره دی یو لیکل سوی تاریخي کتاب دی. په دې کتاب کي د نړۍ له پیله رانیولې بیا تر 628 هجري سپوږمیز پوري ټولي پیښي د کلونو په ترتیب سره بیان سوي دي.  عز الدین ابن اثیر خپل یاد اثر د سلطان صلاح الدین ایوبي په زمانه کي بشپړ او تالیف کړ، او د صلیبي جګړو مهمي پیښي یې هم پکښي راوړي دي.
یو زر او یوه شپه

***یو زره او یوه شپه*** (   د منځني ختیځ د فولکلوري داستانونو ټولګه ده چي په عربي ژبه کي د اسلامي زرین دور په اوږدو کي لیکل سوې او چاپ سوې ده. یاد اثر په انګلیسي ژبه کي ***د عربی شپې*** په نوم هم پیژندل کیږي ، او د انګلیسي ژبي د لومړۍ نسخې سرلیک یې د (*عربي شپې تفریح*) نومېدی. 

د یو زر یوې شپې اثر په بېلابیلو وختونو کي د لویدیځي آسیا، مرکزي آسیا، سویلي آسیا او شمالي افریقا په اوږدو کي د مختلفو لیکوالانو، ژباړونکو، او پوهانو لخوا راټول سوی دی. په دې اثر کي ځیني کیسې د لرغونو او منځنیو پیړیو له عربي ، سنسکرت ، پارسي او میسوپوتامیا ادب سره اړه لري  خو ډیري کیسې یې په اصل کي د عباسي او مملوک د دورې لوک کیسي دي. 

د یو زر یوې شپې د متن ډیره برخه په نثر کي ده، او ځیني ځایونه د نظم په بڼه هم د سندرو او معماونو او د لوړ احساساتو څرګندولو لپاره کارول سوې ده.
د ورزقان پېښه (2024)

**د ورزقان د هیلي کوپټر غورځیدلو پېښه** یا **د ایران د ولسمشر د هیلي کوپټر غورځیدل** د ۲۰۲۴ کال د می په ۱۹ مه د ایران په ورزګان سیمه کي د یوې بیل ۲۱۲ هلیکوپتر د غورځېدلو پېښه وه چي تبریز ته پر لار رامنځ ته سول.  په یاده چورلکه کي د ایران هیواد اړوند ولسمشر ابراهیم رئیسي، د بهرنیو چارو وزیر حسین امیر عبداللهیان، د ختیځ اذربایجان والي مالک رحمتي، په ختیځ اذربایجان کي د ستر رهبر استازۍ او په تبریز کي د جمعې د لمانځه امام محمد علي الهاشم هم سپاره وه.

د ورزقان پېښه په داسي حال کي رامنځته سوه چي ولسمشر رئیسي د ایران په ختیځ آذربایجان ولایت کي د اذربایجان سره پر پوله د جولفا ښار ته نږدې د سفر په حال کي وو.   

د خراب موسم له امله د اوږدو ساعتونو لټون او ژغورني هڅو وروسته د ایران د ولسمشر اجرایوي مرستیال د مئ په 20 نېټه د ولسمشر او د هغه د ملګرو د مړیني اعلان وکړ، او د ورزقان د پیښي له امله په ایران کي ملي ماتم اعلان سو.
د ضیاء الحق مړینه

د پاکستان شپږم ولسمشر محمد ضیاء الحق د ۱۹۸۸ کال د اګست په ۱۷ مه د ستلج سیند ته څېرمه په بهاولپور کي د الوتکي د لوېدو په پېښه کې مړ سو. په یاده پېښه کي د ضیاء الحق نږدې مرستیال اختر عبدالرحمن، امریکايي دیپلومات آرنولډ لیویس رافیل او ۲۷ نور کسان هم ووژل سوه.

د ضیاء الحق د مړیني پېښه په رسمي توګه څو ساعته وروسته د پاکستان په راډیو او پاکستان ټلویزیوني شبکې کي د مشرانو جرګې د رییس غلام اسحاق خان له خوا اعلان سوه.
جنرال حمید ګل

ډګر جنرال **حمید ګل**  ( &#x200E; 20 نومبر 1936 - 15 اګست 2015) یو پاکستانی درې ستوری جنرال او د دفاعي چارو شنونکی وو. حمید ګل د 1987 او 1989 کلونو ترمنځ د پاکستان د استخباراتي ادارې ( ISI )د عمومي رییس په توګه یوه نامتو څېره ګڼل کېده. نوموړي د خپلي دورې په جریان کي د شوروي - افغان جګړې پر مهال د CIA سره په همږغي د امریکا څخه د پیسو او وسلو په بدل کي د شوروي ځواکونو په وړاندي د افغان مقاومت ډلو ته د ISI د یوه استخباراتي ملاتړي په توګه مهم رول ولوباوه. 

حمید ګل ددې ترڅنګ په پراخه کچه د کشمیر د آزادۍ جنګیالیو ته د پټ ملاتړ په پار خورا زیات مشهوره وو.  د 1989 کال  راهیسي د کشمیر په لانجمنه سیمه کي حمید ګل د خپل ګاونډي سیال هند په وړاندي د پاکستان د جیوستراتیژیکو پالیسیو د "ګاډ فادر" په توګه شهرت ترلاسه کړ.   همدارنګه په افغان شوري جګړه، او افغان کورنۍ جګړه کي له مجاهدینو، طالبانو او القاعده له جنګیالیو سره د ISI اړیکي او د حمید ګل سیاسي او استخباراتي کړني ددې لامل سوې ترڅو نوموړی د سیمي په کچه یو ستر سیاسي لوبغاړۍ وګڼل سي.

حمید ګل په 1988 کي د IJI په جوړولو کې هم مهم رول ولوباوه، هغه محافظه کار سیاسي اتحاد چي د صدراعظمې بې نظیر بوټو د پیپلز ګوند سره د مخالفت لپاره جوړ سوی وو. 

حمید ګل د 2015 کال د اګست په 15 نېټه د مغزي سکتې له امله مړ سو.
د جلال اباد جګړه (۱۹۸۹)

**د جلال اباد جګړه** چي **د جلال اباد د عملیاتو** په نوم هم یادیږي، د ۱۹۸۹ کال په پسرلي کي د افغان کورنۍ جګړې د پیل یوه برخه وه.  یاده جګړه په پېښور کي د امریکا، عربي هیوادونو او پاکستان له ملاتړه برخمنو اوو ګوندونو اتحادیې (د اوو افغان مجاهدینو ډلو یو اتحاد چي د افغان لنډمهاله حکومت یا " جلاوطن حکومت " په نوم هم پېژندل کېدی)،   له لوري د پاکستان د استخباراتو په ملاتړ په جلال آباد کي د افغانستان د جمهوري دولت په وړاندي ترسره سول.   

د جګړې پر مهال که څه هم مجاهدينو په ډېره چټکۍ سره د جلال اباد هوايي ډګر او ثمرخېل (چي د شوروي د ٦٦ مي فرقې د توپچي لوا پخوانۍ قرارګاه وه) ژر ونيول خو افغان وسله وال پوځ يې برید ورشنډ کړ او له خپلو پاکستاني ملاتړو سره یې شرموونکې ماته ورکړه.

## نښته

د جلال اباد په جګړه کي د حکمتیار د حزب اسلامي، د عبدالرسول سیاف اتحاد اسلامي او عرب جنګیالیو چي په ټولیزه توګه ۱۴۰۰۰ کسان کېدل برخه اخیستې وه. د جګړې لمړئ برید د ۱۹۸۹ کال د مارچ په پنځمه پیل سو او په لومړي سر کي د مجاهدینو لپاره ځکه په زړه پوري وو چي له ځوابي برید مخکي یې د جلال اباد هوايي ډګر ونیوی. 

د هوایي ډګر تر نیولو وروسته د افغان ځواکونو هغه برخه چي په ډګر کي دننه میشته وه، نژدي وو چي تسلیم سي خو له بهر څخه د تازه دمه افغان ځواکونو خونړي برید ددوی حوصلې ټینګي کړي او د جګړې نقشه یې ددوی په ګټه وڅرخول. 

افغان هوايي ځواک د جګړې په ډګر کي هره ورځ شل الوتني کولې، او ټول هغه ځمکني ځواکونه چي له مجاهدینو، پاکستانيانو او عربو سره جنګېدل د پراخ هوايي ملاتړ له لاري یې پرېمانه مرستي ترلاسه کړې. د An-12 په نوم ترانسپورټي الوتکي چي د بمونو د لېږلو دنده یې مخته وړل، د مجاهدینو له سټینګر توغندیو له ګوزارونو څخه په ډېره لوړه کچه الوتني کولې، او نه یوازي د مجاهدینو فیر ورباندي اغېز نه کاوه، بلکي کلسټر بمونه یې هم استعمالول او د مجاهدینو ترڅنګ يې د پاکستاني او عربي  استخباراتي جنګیالیو ملاوي غوټي ماتي کړې. ها خواته له کابل څخه د افغان ځواکونو په ملاتړ د سکاډ توغندیو خونړي بریدونه ترسره کېدل او په دې ترڅ کي یې 400 دانې میزایل د مجاهدینو پر لیکو باندي وتوغول.

د مجاهدینو مورال چي یوازي پر پاکستاني جنرالانو او عربي جنګیالیو ولاړ وو د افغان حکومت په میزایلو باندي بې حده کمزوری سو، او د جګړې توان یې نور له لاسه ورکړ.   ویل کیږي چي د جلال اباد جګړه د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال پر لندن د V2 له بریدونو وروسته د بالستیک توغندیو تر ټولو متمرکزه جګړه وه.   

د می د میاشتي په نیمایي کي مجاهدینو د جلال آباد د دفاع په وړاندي خپل لمړنئ پرمختګ ترسره او وتوانېدل چي مخ په وړاندي ولاړ سي خو د جولای په میاشت کي دوی په ثمرخېلو کې د فوځي اډې د بیرته نیولو څخه د افغان اردو په مخنیوي کي پاته راغلل او افغان ملي اردو وتوانېدل ترڅ دوی له یادي اډې څخه په بشپړه توګه وشړي. د اډې له نیولو سره سم د جلال اباد حکومت بیرته د نجیب الله تر واک لاندي راغی او مجاهدینو، پاکستانیانو او عرب جنګیالبو تر ۳۰۰۰ پوري تلفات ورکړه. د عرب خارجي جنګیالیو تلفات په یاده شمېره کي تر ۳۰۰ زیات وه او د راپورونو له مخي نږدې 12,000-15,000 ملکي وګړي هم ووژل سوه. همدارنګه 10,000 جنګیالي په یاده نښته کي د جګړې له ډګر د ډېرو درنو نښتو له ترهي وتښتېدل.  افغان پوځ په یاده جګړه کي د خپلو شاوخوا ۱۵۰۰ کسانو د مرګ ژوبلې خبر ورکړ  او د جګړې په پای کي د مجاهدینو ترمنځ د اختلاف له کبله د ګلبدین حزب اسلامي د رباني پر جمعیت اسلامي ځواکونو برید وکړ، چې په پایله کي یې د احمدشاه مسعود ۳۶ تنه قوماندانان ووژل سول. مسعود ددې پیښي د غچ اخیستلو په موخه د پیښي ټول عاملین پیدا او په دار وځړول.

## سرچینې
د وړيا ليکبڼې جواز

**وړيا ليکبڼې جواز يا پرانيستې ليکبڼې اجازه**  د ليکبڼې کارولو لپاره يو وړیا او پرانيستې سرچینې جواز **دی** چې اېس آی اېل انټرنېشنل لخوا رامینځته شوی. دا جواز د اېس آی اېل انټرنېشنل لخوا د ډېری یونیکوډ ليکبڼو لپاره کارول کیږي لکه جینټیم پلس، چیرس اېس ایل ، انډیکا ا ونور.  د ليکبڼو دا وړیا فونټ جواز د ۲۰۰۵ زېږديز کال په نومبر کې خپور شو، او شپږ میاشتې وروسته د GPL ليکبڼې استثنا  خپره شوه.

وړیا پوستغالو ټولنه هم دا جواز د وړیا په توګه پېژني، په ګوته کوي چې یو ساده هیلو ورډ پروګرام به کافي وګڼل شي او د پلورلو پر مهال باید د دې جواز سره یوځای شي.  د دیبیان پروژه هم د همدې موافق ده. 

## شرایط
د ليکبڼې دا وړيا لايسنس  په حقیقت کې د وړیا سافټویر لایسنس دی، نو د دې جواز لاندې ليکبڼو د کارولو، تبديلولو او وړيا وېشلو حق هرڅوک لري (تر هغې چې بدل شوې ليکبڼه بايد د دې پرانيستې وړيا ليکبڼې د جواز اجازت نامې سره سم وي). په هر صورت دا ډول ليکبڼې ليکوال کولی شي چې اعلان وکړي چې د ليکبڼې نوم خوندي شوی او د بدلولو وړ نه دی.

## سرچينې
د مرکزي استخباراتو اداره (CIA)

د **مرکزي استخباراتو اداره** یا په لنډه توګه (  ) د متحده ایالاتو د فدرالي حکومت اړوند اصلي استخباراتي او نړیواله اداره ده. ددې ادارې مرکزي دفتر په لانګلي، فییرفیکس کاونټي، ویرجینیا سیمه کي د پوټوماک سیند په اوږدو کي موقعیت لري او کارمندان یې د متحده ایالاتو په سفارتونو او د نړۍ په بیلابیلو نورو سیمو کي کار کوي.   یاده اداره د متحده ایالاتو د یوازینۍ خپلواکي استخباراتي ادارې په توګه د ملي استخباراتو مشر ته راپور ورکوي. 

د مرکزي استخباراتو اداره درې اصلي چاري سرته رسوي، چي د بهرنیو حکومتونو، شرکتونو او اشخاصو په اړه د معلوماتو راټولول، د دې معلوماتو تحلیل او څېړنه او د متحده ایاالتو د نورو استخباراتي ادارو لخوا راټول سوي معلومات ګڼل کیږي.

د ملي امنیت معلوماتو ارزولو او د متحده ایاالتو لوړ پوړو پالیسي جوړونکو ته د وړاندې کولو لپاره د متحده ایالاتو د ولسمشر په غوښتنه باندي یاده اداره د خپلو کارمندانو، د متحده ایاالتو اردو، یا نورو شریکانو لخوا پټ فعالیتونه او ځیني تاکتیکي عملیات ترسره او یا هم څیړي.      

په 2013 کي واشنګټن پوسټ راپور ورکړ چي سي آی اې د متحده ایالاتو د استخباراتي ټولنو تر منځ ترټولو لویه بودیجه درلوده. ویل کیږي چي د سي آی اې یوه لویه څانګه یا د معلوماتي عملیاتو مرکز خپل تمرکز له تروریزم سره د مبارزې و سایبیري عملیاتو ته اړولی دی. 

د FBI برعکس CIA د قانون پلي کولو فعالیت نه لري او په ابتدايي توګه په بهر کي د استخباراتو په راټولولو او یوازي د محدودو کورني استخباراتو دنده په غاړه لري. CIA د متحده ایالاتو د استخباراتي ټولني په اوږدو کي د بشري استخباراتي فعالیتونو د همغږي کولو د ملي رییس په توګه دنده ترسره کوي او یوازینۍ اداره ده چي په قانوني توګه د ولسمشر په غوښتنه د پټو کړنو د پلي کولو او نظارت کولو واک لري. دې ادارې د پلان جوړوني، همغږي کولو، د شکنجې روزني او تخنیکي ملاتړ په ګډون ډیری بهرنیو سیاسي ډلو او حکومتونو ته ملاتړ چمتو کړی دی، او د بېلابیلو رژیمونو په ډیری بدلونونو، ترهګریزو بریدونو او د بهرنیو مشرانو په پلان سوي وژنو کي یې برخه اخیستې ده.

له 2004 را وروسته سي آی اې د ملي استخباراتو د ریېس تر دفتر لاندي اداره وګڼل سوه او ځیني واکونه یې د ملي استخباراتو مشر ته لیږدول سوي دي، دا ځکه چي د سپتمبر د 11 د بریدونو په ترڅ کي د CIA د نفوذ اندازه پراخه سول.
د جلال اباد جګړه (۱۸۴۲)

**د جلال آباد جګړه** په 1842 زیږدیز کال کي د کابل ختیځ ته په 90 کیلومتره فاصله کي د افغان-انګلیس د لومړۍ جګړې پر مهال د افغانانو او انګلیسي ځواکونو ترمنځ پېښه سول. د افغانانو له لوري په یاده جګړه کي د انګلیسي ځواکونو تر پنځه میاشتي محاصرې وروسته نورو تازه دمه انګلیسي سرتیرو د یو ځوابي برید په پایله کي افغانان له جګړې پر شا او کابل ته په تګ مجبوره کړه.

## نښته

د تاریخونو پر بنسټ د انګلیسي ځواکونو پوسته د سړک په اوږدو کې د یوې کلا سره موقعيت درلود، چي د جنرال سر رابرټ سیل تر مشرۍ لاندې شاوخوا 2,000 سرتیري پکښي موجود وه. د ۱۸۴۲ کال د جنورۍ په میاشت کي له کابل څخه د برتانوي ځواکونو د وتلو پر مهال د جلال آباد ښار د افغان ځواکونو له خوا محاصره او پر انګلیسي ځواکونو یې بریدونه پیل کړه. انګریزانو د خپلو درنو وسلو په مټ وکړای سول تر څو د افغانانو بریدونه پر شا وتمبوي، او په دې ترڅ کي یې د هغوی څخه 300 پسونه هم ونیول. 

له پنځو میاشتو محاصرې وروسته جنرال سیل د افغان ځواکونو په وړاندي خونړي برید ترسره او د هغوی د اصلي کمپ، سامانونو، دوکانونو، ټوپکونو او اسونو یې تر نیولو وروسته یې دوی کابل ته پر شا کړه.

د جلال آباد په جګړه کي د افغانانو شاتګ او انګرېزانو بري ددوي حوصلې ډیري لوړي کړې او ملکه ایزابیت جنګېدونکو انګلیسي فوځیانو ته ځانګړي انعامات ومنل. همدارنګه په برتانیا کي یوه سیمه هم ددغه جګړې د یادوني په پار د جلال اباد د بارکونو په نوم ونومول سوه. ویل کیږي کله چي انګلیسي فوځیان د هند له لاري بیرته برتانیې ته د ستنیدو په حال کي وه، هر ګاریشن د هغوی د درناوي لپاره د لسو توپو سلامي ډزي وکړې.
زکریا موسوي

**زکریا موسوي** (    ** ; د 1968 کال د مئ په 30 زیږیدلی) د القاعدې یو فرانسوی غړی دی چي د متحده ایالاتو د فدرالي محکمه د ادعا له مخي یې د 9/11 د بریدونو د یوه برخه وال په توګه د متحده ایالاتو د اتباعو د وژلو دسیسه جوړه کړې وه. نوموړی دا وخت د فلورینس، کولوراډو په فدرالي ADX سوپرمیکس زندان کي د پارول له امکان پرته د عمر قید موده تیروي. 

د معلوماتو پر بنسټ موسوي یوازینی کس دی چي د سپټمبر د یوولسمي د بریدونو په تړاو د امریکا په یوې محکمې کي محکوم سوی دی.
د پلټنو فدرالي اداره (اف بي آی)

**د فدرالي پلټنو اداره**  په لنډه توګه   د متحده ایالاتو د ملي استخباراتو او امنیت اداره او د دې هیواد اصلي فدرالي او قانون پلي کونکۍ بنسټ ګڼل کیږي. دا اداره چي د متحده ایالاتو د عدلیې وزارت تر واک لاندي فعالیت کوي، د متحده ایالاتو د استخباراتو د ټولنې غړې هم ده او د متحده ایالاتو لویي څارنوالي او ملي استخباراتو ته راپور ورکوي. د تروریزم سره د مبارزې، استخباراتو او جنایي پلټنو په برخه کي د مخکښ سازمان په توګه FBI د فدرالي جرمونو له 200 څخه تر زیاتو سرغړونو باندي واک لري.  

د FBI ډیری فعالیتونه ځانګړي دي او د ملي امنیت په ملاتړ کي د دې ادارې کار د برتانیې MICEX او د روسیې د فدرالي امنیت خدماتو سره پرتله کیږي. د مرکزي استخباراتي ادارې (CIA) پر خلاف چي د قانون پلي کولو واکونه نلري او یوازي په بهر کي د استخباراتو په راټولولو تمرکز کوي، اف بي آی په اصل کي یو کورنی سازمان دی، چي د متحده ایالاتو په لویو ښارونو کي 56 ساحوي دفترونه او له 400 څخه ډیري ادارې په کوچنیو ښارونو کي لري. د FBI په یوه سیمه ایز دفتر کي د FBI یو لوړ پوړی استازی د ملي استخباراتو د رییس په توګه هم دنده ترسره کوي.  

د خپل کورني تمرکز سره سره اف بي آی د پام وړ نړیوال فعالیت هم لري او په ټوله نړۍ کي د متحده ایالاتو په ډیپلوماټیکي اتشې کي 60 قانوني دفترونه یا (LEGATs) او 15 فرعي دفترونه لري. یاد بهرني دفترونه په اصل کي د بهرنیو امنیتي خدماتو سره یوځای د همغږۍ وظیفه مخته وړي او په عامه توګه په کوربه هیوادونو کي یو اړخیز عملیات نه ترسره کوي. اف بي آي همدارنګه کولای سي ځیني وختونه په بهر کي پټ عملیات ترسره کړي،  سره ددې چي د مرکزي استخباراتو اداره محدود داخلي فعالیت لري. د ادارې دغه فعالیتونه عموما د دولتي ادارو ترمنځ همغږي ته اړتیا لري.

د پلټنو فدرالي اداره یا FBI په 1908 کي د پلټنو د بیورو (BOI یا BI) په توګه رامنځ ته سول، خو وروسته یې نوم په 1935 کي د پلټنو فدرالي ادارې ته بدل سو. د FBI مرکزي دفتر په J.اډګر هوور، واشنګټن ډي سي کي موقعیت لري.
کې جي بي (KGB)

**د بهرنیو چارو د امنیت کمیټه** یا په لنډه توګه ( انګلیسي : **KGB** ) د 1954 د مارچ له 13 نیټې نیولې بیا د 1991 د ډسمبر تر 3 نیټې پوري د شوروي اتحاد اړوند یوه امنیتي او استخباراتي اداره وه. د پخوانیو ادارو لکه Cheka, GPU, OGPU, NKGB, NKVD او MGB د مستقیم ځایناستي په توګه دا اداره د شوري اتحاد د وزیرانو په شورا پوري تړلې وه. 

کې جي بي "د اتحادي-جمهوریت د قضاء" اړوند لویه دولتي اداره وه، چي داخلي امنیت، بهرني استخبارات، د استخباراتو ضد او د پټو پولیسو دندي یې ترسره کولې. ددې ادارې سره نښتو دفترونو د روسیې SFSR پرته د شوروي اتحاد په هر جمهوریت کي فعالیت کاوه، چیري چي به د KGB مرکزي دفتر، ډیری اړوند وزارتونو، دولتي کمیټې او دولتي کمیسیونونو هم شتون درلود.

کې جي بي اداره په اصل کي یو نظامي خدمت وو چي د اردو د قوانینو او مقرراتو په ډول د شوروي اردو یا MVD داخلي سرتیرو په څیر اداره کېدی. پداسي حال کي چي د KGB ډیری آرشیفونه لا اوس هم محرم پاته دي، خو دوې آنلاین مستندي سرچینې یې شتون لري.  

ویل کیږي چي د کې جي بي اصلي دندي د بهرنیو استخباراتو چاري، عملیاتي پلټنیز فعالیتونه، د شوروي اتحاد د دولت د پولو ساتنه، د کمونست ګوند او د شوروي حکومت د مرکزي کمیټې د مشرتابه ساتنه، د حکومت د اړیکو تنظیم او امنیت او همدارنګه د ملتپال، مخالف، مذهبي او نورو شوروي ضد فعالیتونو په وړاندي مبارزه وه.  د 1991 کال د دسمبر په 3 نېټه کې جي بي په رسمي توګه له منځه ولاړه او په نوې روسیه کي د بهرنيو استخباراتو خدمت (SVR) رامنځ ته سو، چي ورپسې د فدرالي امنیت خدمت (FSB) په نوم نوي ځایناستي ادارې یادي چاري په غاړه واخیستې.
د پټو استخباراتو سازمان (MI6)

**د پټو استخباراتو سازمان** (  (چي **د MI6** په نوم یادیږي (  ) یعني د پوځي استخباراتو مرکزي دفتر، شپږمه څانګه) د انګلستان د اصلي استخباراتي خدماتو په توګه پېژندل سوې اداره ده چي اصلي دنده یې د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه د پټو معلوماتو راټولول او څېړنه ده. د MI6 اداره د بریتانیا یو له مهمو ادارو څخه ده، او د دې استخباراتي خدماتو مشر مستقیم د برتانیا د بهرنیو چارو وزیر ته راپور ورکوي.

د بریتانیا استخباراتي اداره له لسګونو کلونو راهیسي یو له هغه ادارو څخه ګڼل کیږي چي په منځني ختیځ، هندوستان، افغانستان، عرب خلیج، د دویمي نړيوالي جګړې اړوند هیوادونو او د نړۍ په ګوټ ګوټ کي یې د برتانیا لپاره ستري چوپړتیاوي ترسره کړي دي.
سیر أعلام النبلاء (کتاب)

**سیر أعلام النبلاء** ( **[[پښتو]]** : د سترو شخصیتونو ژوند لیکونه ) د بیوګرافیکي علومو یو کتاب دی چي د حافظ ابو عبدالله شمس الدین الذهبي لخوا لیکل سوی دی.

## د کتاب په اړه

سیر أعلام النبلاء یو له خورا نامتو ژوندلیکونو څخه ګڼل کیږي چي لوستونکی او څیړونکي دواړه ترې ګټه پورته کولای سي، او دا د یو لوی کتاب په توګه د اسلامي نړۍ تاریخ هم دی.

د سیر أعلام النبلاء د لیکوالانو او اشخاصو ژوند لیکونه د صحابه کرامو له دورې څخه راپیل بیا د لیکوال تر دورې پوري لیکل سوي دي.
لېري سانګر

**لارنس مارک سنجر** یا **لېري سنجر**  (د جولای په ۱۶ مه، ۱۹۶۸ کي زېږېدلی) یو امریکایی د انټرنیټ پروژه جوړونکی او فیلسوف دی چي د جیمي ویلز سره یې په ګډه د ویکیپیډیا ویبپاڼي پروژه رامنځ ته کړه. سنجر د ويکيپېډيا د نوم جوړولو ترڅنګ د دې پروژې د ډېرو لومړنيو لارښوونو لپاره اولنۍ مسودې لکه د " بې طرفه نقطه نظر " او " ټول قواعد له پامه غورځول " چمتو کړې. سنجر د ویکیپیډیا څخه دمخه د نیوپیډیا، د انلاین پوهنځی مدیر مدیر وو. نوموړي وروسته په نورو پوهنیزو پروژو لکه *د ځمکې د انسایکلوپیډیا* ، Citizendium، او Everipedia باندي کار وکړ. او همدارنګه یې د غیر انتفاعي امریکایی سیاسي پوهنغونډ Ballotpedia ته مشورتي دنده هم ترسره کړه. 

پداسې حال کي چي سنجر په کالج کي د تعلیمي موخو لپاره د انټرنیټ کارول پیل کړي وه، نوموړی په 2000 کي د انلاین انسائیکلوپیډیا نوپیډیا سره د مدیر په توګه یوځای سو. د نیوپیډیا له ورو پرمختګ څخه د ناهیلۍ په پایله کي سنجر د ویکي کارولو وړاندیز وکړ، ترڅو د نیوپیډیا د بیاکتني پروسې له لاري د مقالو غوښتنه وکړي، او همدغه بدلون په 2001 کال کي د ویکیپیډیا د پراختیا او پیل لامل سو. سنجر په لومړي کال کي د نیوپیډیا د مدیر په توګه او د ویکیپیډیا د فعاله مرسته کونکي په توګه خپلي دندي ته دوام ورکړ، خو د 2002 په مارچ کي له دندي بیرته ګوښه او پروژې یې پریښودې. د ویکیپیډیا د شریک بنسټ ایښودونکي په توګه د سنجر دریځ اوس هم د ویلز لخوا تر پوښتني لاندي دی  مګر په عمومي توګه دا خبره د نورو له لخوا منل سوې ده.  

سنجر په 2007 کي استدلال وکړ چي د خپلو وړتیاوو سره سره ویکیپیډیا د مهارت او واک ته د درناوي د نشتوالي له امله اعتبار او دقت نلري.
جيمي وېلز

**جیمي ډونال ویلز** (د اګست په 7، 1966 زیږیدلی) چي **د جیمبو ویلز** په نوم هم پیژندل کیږي، د انټرنیټ متشبث، ، او پخوانی مالي سوداګر دی. نوموړی د غیر انتفاعي وړیا پوهنغونډ ويکيپېډيا او د انتفاعي ويکي کوربه خدمت Fandom (پخواني ويکيا) شريک بنسټ ايښودونکی دی. جیمي ویلز په نورو آنلاین پروژو لکه بومیس، نیوپیډیا، ویکی ټریبیون او WT ټولنیز باندي هم کار کړی دی.

ویلز د الاباما په هنټسویل کي زیږیدلی دی او زدکړي یې د رینډولف په ښوونځي کي لاسته راوړي دي. تر ښوونځۍ وروسته یې په ترتیب سره د ابرن پوهنتون او د الاباما پوهنتون څخه په مالي برخه کي د لیسانس او ماسټرۍ سندونه ترلاسه کړي دي، او مخکي له دې چي دوکتورا بشپړه کړي په دوو پوهنتونو کي یې د ښوونکي دنده هم ترسره کړه. همدارنګه یې د شیکاګو آپشنز ایسوسی ایټس د څیړنې رییس په توګه هم کار وکړ.

په 1996 کي ویلز او دوه ملګرو یې بومیس رامنځ ته کړ، هغه ویب پورټل چي د جنسي انځورونو د ښودلو لپاره پیژندل کیږي. د 2001 کال د جنورۍ په 15 نېټه ویلز د لیري سنجر او نورو ملګرو سره ویکیپیډیا په لاره واچوله، او یو داسي وړیا خلاص منځپانګۍ پوهنغونډ یې جوړ کړ چي ډېر ژر د چټکي ودي او شهرت څخه برخمن سو. ویلز که څه هم په تاریخي توګه د ویکیپیډیا د یو شریک بنسټ ایښودونکي په توګه پیژندل سوی دی، خو هغه ددې خبري مخالفت وکړ او ځان یې یوازینی بنسټ ایښودونکی اعلان کړ.

ویلز د ویکیمیډیا بنسټ په بورډ کي چي هغه بیا د ویکیپیډیا په جوړولو کي مرسته کوي کار ترسره کوی، او د دې بورډ لخوا دټاکل سوي "د ټولنې بنسټ ایښودونکې" مشرتوب په غاړه لري. د ويکيپېډيا په جوړولو کي د نوموړي د رول له امله هغه په 2006 کي د " نړۍ د 100 تر ټولو اغېزمنو خلکو " په نوم پېژندل سوی دی.
د جلال اباد هوايي ډګر

**د جلال اباد هوايي ډګر** چي **د ننګرهار هوايي ډګر** په نوم هم یادیږي،  د کابل – جلال اباد سړک ته څېرمه د شاوخوا  په فاصله کي د جلال اباد سویل ختیځ ته چي د افغانستان د ننګرهار ولایت مرکز دی موقعيت لري.  یاد ډګر د هیواد د ترانسپورت او ملکي هوايي چلند وزارت (MoTCA) اړوند یو کورنی هوایی ډګر دی او نه یوازي  د ننګرهار بلکي د ګاونډیو کونړ ، نورستان او لغمان ولایتونو خلکو ته د ملکي خدماتو ترڅنګ د دفاع وزارت لخوا د نظامي موخو لپاره هم کارول کیږي. د هوايي ډګر شاوخوا امنیت د افغان ملي امنیتي ځواکونو لخوا چمتو کیږي، او د سمندر له سطحي شاوخوا  څخه پورته دی. 

د جلال اباد د هوايي ډګر د اسفالټ ځغاستلیکه شاوخوا  اندازه لري. همدارنګه 18 هیلیپډونه، یو شمیر هنګرونه او ودانۍ چي د نظامي موخو لپاره کارول کیږي هم پکښي موجود دي. جلال اباد هوایي ډګر ته د افغانستان نور تر ټولو نږدې لوی هوايي ډګرونه په لویدیځ کي د کابل نړیوال هوايي ډګر او په ګاونډ سويل کي د خوست هوايي ډګر پراته دي.

د جلال اباد هوايي ډګر پخوا د امریکا د وسله والو ځواکونو او ملکي قراردادیانو لخوا کارول کېدی او دوی د فارورډ عملیاتي بیس فینټي څخه کار پکښي ترسره کاوه. په تیرو وختونو کې د نړیوال سوله ساتي ځواک (ایساف) غړو او وروسته د غوڅ ملاتړ ماموریت (RSM) هم له دې هوایي ډګر څخه کار اخیستی دی.

## مخینه

د جلال اباد هوايي ډګر کار په ۱۹۵۰ لسیزه کي هغه مهال پیل سو کله چي د افغانستان پاچا ظاهر شاه واکمن وو  او د متحده ایالاتو په مرسته د 1960 لسیزي په وروستیو کي په عصري ډول جوړ سو.  د شوروي – افغان جګړې پر مهال شوروي اتحاد یاد ملکي هوايي ډګر په پوځي اډه بدل کړ، چي په جلال اباد کي د افغان مل Mi-24 سکواډرون لخوا کارول کیدی.  په ۱۹۸۹ کال کي د پاکستان له ملاتړه برخمنو مجاهدینو د جلال اباد هوايي ډګر د یوې جګړې په ترڅ تر برید لاندي ونیوی، خو ددوی برید د ډاکټر نجیب د حکومت له لوري ناکامه سو او شرموونکې ماته یې وخوړه.  په افغانستان کي د اسلامي جمهوریت پر مهال د ناټو ځواکونو لخوا د طالبانو سره د دوی د لسیزو اوږدې جګړې په ترڅ کي جلال اباد هوایي ډګر د پام وړ رول ولوباوه.
د خوست نړیوال هوايي ډګر

**د خوست نړيوال هوايي ډګر** چي مخکي د **خوست هوايي ډګر** په نوم يادېدی د افغانستان د خوست ولایت مرکز په ختیځه برخه کي پروت دی. دغه هوايي ډګر د هېواد د ترانسپورت او ملکي هوايي چلند وزارت تر واک لاندي دی او د کورنیو او نړیوالو الوتنو لپاره ترې کار اخیستل کېږي.  همدارنګه د دفاع وزارت دا د بیړنیو مرستو او نورو موخو لپاره هم کاروي.

د خوست هوایی ډګر د سمندر له کچي د  په لوړوالي باندي پروت دی چي د اسفالټ  د سطحي ترڅنګ یوه ځغاستلیکه لري .   دا ډګر د لویې پکتیا ټولي سیمي ته هوايي چاري ترسره کوي. 

خوست ته نور نږدې لوی هوايي ډګرونه شمال ته د کابل نړیوال هوايي ډګر، شمال ختیځ ته د ننګرهار هوايي ډګر، سوېل لویدیځ ته په کندهار کي احمدشاه بابا نړیوال هوايي ډګر او لوېدیځ ته د غزني هوايي ډګر پراته دي.

## مخینه

د ۱۹۸۰ لسیزي د شوروي – افغان جګړې پر مهال د خوست هوايي ډګر د شوروي اتحاد د یرغلګرو ځواکونو لخوا لاندي سو.  وروسته په افغانستان کې د متحده ایالاتو په مشرۍ د 2001-2021 جګړې پرمهال امریکایانو ددغه ډګر چاري په لاس راوړې. دوی هلته یوه نظامي اډه جوړه کړه چي د فارورډ عملیاتي اډې چپمن په نوم پیژندل کېده.

په خوست هوایي ډګر کي درې لویې پیښي چي ټولي یې د 1980 لسیزي د مجاهدینو په جګړه کي ترسره سوې او د شوروي لخوا انتونوف این-26 الوتکي هم پکښي استعمال سوې په ځانګړې توګه د یادوني وړ دي. 

همدارنګه د 2009 کال په ډسمبر کي د CIA اوه کارکونکي په نږدې فارورډ عملیاتي اډې چپمن (FOB Chapman) کي د یوه ځانمرګي برید په ترڅ کي ووژل سول. یاد ځانمرګۍ بریدګر د اردن هیواد اړوند همام بلاوي نومېدی چي د واسکټ په اغوستلو یې په اډه کي ځان ته چاودنه ورکړه، او د اډې د قومندان ترڅنګ یې د سي آی اې اجنټان او ملکي قراردادیان ووژل.

د ۲۰۱۱ کال په وروستیو کي د خوست د هوايي ډګر د پراخولو کار پیل  او ددغه ولایت او کابل تر منځ ملکي مسافرینو ته اجازه ورکړل سوه چي د کار تر بشپړیدو پوري د ناټو د *سهارباغ هوايي ډګر* څخه کار واخلي.  

د خوست هوايي ډګر په رسمي ډول د ۲۰۲۱ کال د جولای په میاشت کي د ولسمشر اشرف غني له خوا هله پرانستل سو،  کله چي نوموړی هلته د دوبۍ څخه د الوتني د مسافرو هرکلي ته ورغلی وو.
شېخ اده بالي

**شېخ اده بالي** یا **ادیبالي** ( ۱۲۰۶-۱۳۲۶  ) د عثماني ټولواکمنۍ د بنسټ ایښودونکي سلطان عثمان اول ښوونکی او د هغه د لمړۍ مېرمني رابعه بالا ختون پلار وو. د نوموړي په اړه ځیني سرچینې په دې باور دي چي شېخ د عثمان د دویمي مېرمنې مال خاتون پلار هم وو. 

د تاریخونو له مخي ادیبالي د عثماني امپراتورۍ روحاني بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي.  شیخ د عثماني خلافت د لومړي قاضي په توګه د خپلي دورې له ډیرو فقهاوو سره لیدلي وه او د هغوی څخه یې زدکړي لاسته راوړي وې.
د ګرشک بند

د **ګرشک بند** د افغانستان د هلمند ولایت د ګرشک ښار تر څنګ د یوه کانال پر سر باندي جوړ سوی دی. یاد بند د ثقل یو بند دی چي د اوبو او بریښنا فابریکه لري، او د  په اندازه شمال ختیځ لوري ته د کانال استخراجي جوړښت هم دی چي د هلمند سیند څخه د ګرشک بند ته اوبه چمتو کوي.

د 2003 کال تخنیکي ژورنال په ډاګه کړې ده چي د ګرشک بریښنا بند په 1945 کي د اوبو لګولو په یوه کانال کي جوړ سوی وو، او دوه ویجاړ سوي او ناپاکه (1.2) میګاواټه واحدونه یې هم درلودل چي ترمیم به یې 3 ملیون ډالر لګښت ولري.
د سافټویر انجینیرۍ ډيپارټمنټ

د سافټوير انجنیرۍ ډيپارټمنټ په پوهنتون کې د انجنيرۍ پوهنځي یوه برخه ده، چې د سافټوير انجنیري راسپړي. په اوسنۍ پېړۍ کې د دې برخې اهميت خورا د پام وړ دی او په ټولې نړۍ کې دې برخې ته ډېره پاملرنه کېږي ځکه چې په ورځني او ننني ژوند کې ورته اړتيا ډېره ليدل کېږي.

دا ليکنه د ديپارټمنت د سپيناوي لپاره ده، ډيپارټمنټ په پوهنځي کې د برخې مانا لري، هره پوهنځي هم بېلابېل ديپارټمنټونه لري. د سافټوير انجنیرۍ د پېژندنې لپاره يې اصلي مخ ته ورشئ: ⁦

← د سافټوير انجنیري
د سافټوير انجنیري

د **سافټوير انجنیري** (په انګرېزي: Software Engineering) د انجنيرۍ يوه څانګه ده، د سافټویر جوړول داسې یو صنعت دی، چې فابرېکې او خامو موادو ته اړتیا نه لري. کمپيوټر ته د یو سافټویر جوړول؛ پروګرام لیکنې او مسلکي پوهې ته اړتیا لري.

## پېژندنه

## کار او اغېزې

## کارېدنې

## ورته ليکنې

## سرچينې
څېړنتون

**څېړنتون** يا **لابراتوار** د څېړنو لپاره يوه اداره يا ځای دی چې پکې د یو ځانګړي شي په اړه څېړنې کېږي