د کوویډ-۱۹ سینوفارم بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین

**د کوویډ-۱۹ سینوفارم بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین** چې د کوویډ-۱۹ د بي‌.بي.‌ای.‌بي.‌پي واکسین او بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین په نومونو هم پېژندل کېږي، د کوویډ-۱۹ ناروغۍ د غیر فعال ویروس یو واکسین دی چې د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت جوړ کړی دی [د دغه انستېتیوت نوم په دوو ډولونو لیکل کېږي، له همدې امله د واکسین مخفف هم دوې بڼې لري]. د دغه واکسین د درېیم پړاو ازمېښتونه په ارجنټاین، بحرین، مصر، مراکش، پاکستان، پیرو او متحدو عربي اماراتو کې بشپړ شول چې څه باندې ۶۰۰۰۰ ګډونوال یې لرل. دغه واکسین د کوویډ-۱۹ لپاره د غیر فعال ویروس د نورو واکسینونو لکه (CoronaVac) او (Covaxin) په څېر تکنالوژي کارولې ده. د محصول نوم یې (SARS-CoV-2 Vaccine) دی چې باید له بل دې ته ورته محصول (CoronaVac) سره غلط نه‌شي.

په متحدو عربي اماراتو او بحرین کې د درېیم پړاو د ازمېښتونو پایلو چې په جاما مجله کې خپرې شوې، وښوده چې دا واکسین ۷۸.۱ سلنه د هغو کسانو په مقابل کې اغېزناک دی چې د ناروغۍ علامې لري او ۱۰۰ سلنه د هغو کسانو لپاره اغېزناک دی چې حالت یې نازک دی. د ۲۰۲۰ کال په ډسمبر میاشت کې متحدو عربي اماراتو لنډمهالې پایلې خپرې کړې چې د دغه واکسین ۸۶ سلنه اغېزناکتیا یې وښوده.

که څه هم mRNA واکسینونو لکه «د کوویډ-۱۹ فایزر-بیو اېن‌ټېک واکسین» او «د کوویډ-۱۹ مډرنا واکسین» تر ۹۰ سلنه پورته اغېزناکتیا وښوده، خو د هغه ډول واکسینونو لپاره په ځینو هېوادونو کې د توزېع ننګونې موجودې دي، ځکه چې د کلک انجماد امکاناتو ته اړتیا لري. بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین بیا داسې دی چې په معمولي تودوخه کې په یخچال کې لېږدېدای او ساتل کېدای شي.

دا واکسین د اسیا، افریقا، سوېلي امریکا او اروپا په ځینو هېوادونو کې د واکسیناسیون په کمپاینونو کې کارول کېږي. سینوفارم په پام کې لري چې په ۲۰۲۱ کال کې یو میلیارد ډوزه واکسین تولید کړي. د دغه کال تر مې میاشت پورې یې ۲۰۰ میلیون ډوزه واکسین وړاندې کړی و.

د روغتیا نړیوال سازمان د ۲۰۲۱ کال د مې میاشتې په ۷مه نېټه بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین په کوواکس (COVAX) کې د کارولو لپاره تایید کړل. سینوفارم له کوواکس څخه د ۱۷۰ میلیون ډوزه واکسین د پېرلو تړونونه لاسلیک کړي دي.

د دغه واکسین نامه ته ورته یو بل د غیر فعال ویروس واکسین هم شته چې د کوویډ-۱۹ سینوفارم ډبلیو.ای.بي.پي واکسین نومېږي.

## طبي استفادې
دا واکسین د عضلاتو له لارې په ډېلټویډ عضله (deltoid muscle) کې تزریق کېږي. لومړۍ دوره یې دوه ډوزه ده او د درېیم تقویتي ډوز لپاره یې د اړتیا لپاره کوم سند نه‌شته. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) یې د ډوزونو تر منځ د ۳ تر ۴ اونیو واټن سپارښتنه کوي. 

### اغېزناکتیا
په بحرین کې د ټېسټ منفي تحلیل (تر دویم ډوز د ۱۴ ورځو وروسته مهال پر بنسټ) له ۱۸ څخه تر ۵۹ کلنو لویانو لپاره د واکسین اغېزناکتیا ۹۰ سلنه وښوده او ۹۱ سلنه (۸۷-۹۴٪) یې د ۶۰ کلنو او تر هغه پورته کسانو لپاره وښوده. که څه هم د روغتیا د نړیوال سازمان کارپوهان د دغه واکسین پر ټولیزه اغېزناکتیا ډاډمن وو، خو د ځینو کسانو لپاره یې د بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین د خوندیتوب په اړه پر شته وړتیا ډېر کم باور څرګند کړ چې په دې کې د نورو ناروغیو لرونکي کسان، امېندوارې ښځې او عمر خوړلي اشخاص شامل وو، دلیل یې دا و چې دغه ډول اشخاصو په څېړنو کې کم حضور درلود.

د ۲۰۲۱ کال په اپرېل میاشت کې د ابوظبۍ د عامې روغتیا د مرکز یوې څېړنې وښوده چې دغه واکسین په روغتونونو کې د بستري کېدو په مخنیوي کې ۹۳ سلنه او په ځانګړو پالنو کې د منل کېدو په مقابل کې ۹۵ سلنه اغېزه لرلې ده. دغې څېړنې د کوویډ-۱۹ په هغو ناروغانو کې هېڅ مړینه ونه ښوده چې دواړه ډوزونه یې ترلاسه کړي وو. څرګنده نه وه چې په دې څېړنه کې څو کسانو ګډون کړی و.

د جولای میاشتې په لومړۍ نېټه د ارجنټاین د روغتیا وزارت راپور ورکړ چې واکسین تر لومړي ډوز وروسته د مړینې کچه ۶۲ سلنه او تر دویم ډوز وروسته ۸۴ سلنه راکمه کړې ده.

د جولای په ۲۲مه نېټه د پیرو د روغتیا ملي انستېتیوت راپور ورکړ چې دغه واکسین د ۳۶۱۰۰۰ کسانو د ډېټا تر تحلیل وروسته د مړینې کچې تر ۹۴ سلنې پورې را کمه کړې ده.

د اګسټ میاشتې په ۱۳مه نېټه په پیرو کې د ۲۰۲۱ کال له فبرورۍ څخه تر جولای میاشتې پورې د ۴۰۰۰۰۰ روغتیايي کارکوونکو په مرسته یوې څېړنې چې تر ډېره د لامبډا او ګاما بڼو د خپرېدو پر مهال وشوه، وښوده چې واکسین تر دوو ډوزونو وروسته د سرایت په مقابل کې ۵۰ سلنه (۴۹-۵۲٪) او د مړینو په مقابل کې ۹۴ سلنه (۹۱-۹۶٪) اغېزناکتیا لرله. تر یوه ډوز وروسته د سرایت په مقابل کې اغېزناکتیا ۱۷ سلنه (۱۵-۲۰٪) او د مړینو په مقابل کې ۴۶ سلنه (۳۰-۵۹٪) وه.

د اګسټ میاشتې په ۲۴مه نېټه په بحرین کې پر یو میلیون کسانو د یوې غیر تصادفي څېړنې لومړنیو پایلو چې په دې کې ۵۶۹۰۵۴ کسانو بي.ای.بي.پي واکسین کړی و، وښوده چې دغه واکسین د ناروغۍ سرایت، په روغتونونو کې د بسترېدو او مړینو کچه کمه کړې ده، په تېره هغه مهال چې د دغې ناروغۍ ډلټا بڼه غالبه شوه. خو له دې سره سره یې اغېزناکتیا بیا هم د فایزر-بیو اېن‌ټېک، اکسفورډ-سټرازنکا او سپوټنیک‌وي هومره نه وه.

## تاریخچه

### لومړی او دویم پړاو
د ۲۰۲۰ کال په اپرېل میاشت کې چین د کوویډ-۱۹ واکسین لپاره کلینکي ازمېښتونه تایید کړل چې دا واکسین د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت (BIBP) او د ووهان د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت (WIBP) تولید کړي دي. دا دواړه د کوویډ-۱۹ لپاره د غیر فعال ویروس کیمیايي واکسینونه دي.

د اکتوبر میاشتې په ۱۵مه نېټه د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت د بي.ای.بي.پي واکسین لپاره د کلینیکي څېړنو د لومړي پړاو (۱۹۲ لویانو) او دویم پړاو (۴۴۸ لویانو) پایلې خپرې کړې چې ویې ښوده دغه واکسین په ټولو ازمویل شویو ډوزونو کې خوندي دی. د SARS-CoV-2 په مقابل کې انټي باډي‌ګانې له ټولو ترلاسه کوونکو څخه په ۴۲مه ورځ وایستل شوې. په دغو ازمېښتونو کې له ۶۰ کلنو پورته اشخاص شامل وو.

#### درېیم پړاو
د ۲۰۲۰ کال په جولای میاشت کې سینوفارم خپل ازمېښتونه په اماراتو کې له ۳۱۰۰۰ داوطلبانو سره د «جي۴۲ هېلت کېير» (G42 Healthcare) شرکت په همکارۍ پيل کړل. د ۲۰۲۱ کال په جولای میاشت کې سینوفارم د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د درېیم پړاو ازمېښتونه له ۱۸۰۰ داوطلبانو سره پیل کړل.

د ۲۰۲۰ کال په سپټمبر میاشت کې سینوفارم په کازابلانکا او رباط کې پر ۶۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل. په سپټمبر میاشت کې مصر پر ۶۰۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل.

په اګسټ میاشت کې سینوفارم په بحرین کې خپل ازمېښتونه پر ۶۰۰۰ کسانو پیل کړل چې وروسته دا شمېره ۷۷۰۰ کسانو ته لاړه شوه. په همدې میاشت کې اردن هم پر ۵۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل.

په سپټمبر میاشت کې پیرو پر ۶۰۰۰ کسانو ازمېښتونه پيل کړل چې وروسته یې شمېره ۱۲۰۰۰ کسانو ته لوړه شوه. د جنورۍ په ۲۶مه نېټه د پلسیبو ګروپ یو داوطلب د کوویډ-۱۹ د اړوندې سږيو ناروغۍ له امله مړ شو.

په سپټمبر میاشت کې ارجنټاین پر ۳۰۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پيل کړل.

په پاکستان کې کراچۍ پوهنتون پر ۳۰۰۰ داوطلبو کسانو ازمېښتونه وکړل.

### اجازه‌نامې
په چین کې سینوفارم د ۲۰۲۰ کال په جولای میاشت کې د بیړنۍ استفادې اجازه ترلاسه کړه. د ۲۰۲۰ کال د ډسمبر میاشتې په ۳۰مه نېټه د چین د طبي محصولاتو ملي ادارې بي.ای.بي.پي واکسین د عمومي استفادې لپاره تایید کړل. د ۲۰۲۱ کال په جولای میاشت کې چین د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه.

د ۲۰۲۰ کال په سپټبمر میاشت کې متحدو عربي اماراتو د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه او د همدې کال په ډسمبر میاشت کې یې بشپړه اجازه تصویب کړه. د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشت کې متحدو عربي اماراتو د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه.

د ۲۰۲۰ کال د نومبر میاشتې په ۳یمه نېټه بحرین د لومړۍ کرښې کارکوونکو لپاره د دغه واکسین د بیړنۍ استفادې اجازه صادره کړه او د ۲۰۲۰ کال په ډسمبر میاشت کې یې دا واکسین تایید کړ.

د ۲۰۲۱ کال د مې میاشتې په ۷مه نېټه د روغتیا نړیوال سازمان د کوویډ-۱۹ لپاره په نړیواله کچه د لاسرسي وړ واکسینونو په ډله کې دا واکسین د بیړنۍ استفادې لپاره د مجازو واکسینونو په نوملړ کې اضافه کړ.

د ۲۰۲۱ کال په مې میاشت کې زامبیا دا واکسین د استفادې لپاره تایید کړ.

د ۲۰۲۱ کال په جون میاشت کې فلپین دا واکسین د بیړنۍ استفادې لپاره تایید کړ.

## سرچينې