open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د افغانستان ولايتونه

افغانستان له 34 ولایتونو څخه تشکیل شوی. د افغانستان، ولایتونه لومړني اجرائیوي تقسیمات دي. هر ولایت ځانته څو ولسوالۍ او یو مرکز لري. ولایتي اداری د هغو والیانو له خوا اداره کېږي چې د هېواد ولسمشر له خوا  ټاکل کېږي  له هر ولایته بیا دوه سناتوران د مشرانو جرگې لپاره غوره کېږي. یو یې د ولایتي شورا له خوا د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي، او دویم یې بیا د ولسوالیو شوراګانو] له خوا د درېیو کلونو لپاره غوره کېږي. 

شمال لوېديز او شمال ختيځ ولايتونه په سره رنگ او لوېديز او مرکزي ولايتونه په زرغون رنگ او ختيز، سوېل لوېديز او سوېل ختيز ولايتونه په شنه رنگ په نښه شوي. 


## باندنۍ تړنې

* http://en.wikipedia.org/wiki/Provinces_of_Afghanistan#cite_note-2
* د افغانستان ولايتونه 

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
وېشنيزه:افغانستان
سوخوی سو ٢٧

**سوخوی سو ۲۷** ( په روسی : Cy-27)د جت یوه یرغل کوونکی الوتکه ده چې د دښمن د الوتکو د منځه وړولو لپاره کارېږی. سوخوی سو ۲۷ کولای سی په شپه کې او د باران په وخت کې جگړه وکړی.دغه الوتکه د ۱۹۸۲ کال څخه د روسیې په هېواد کې او د ۱۹۹۶ کال څخه په چین کې جوړېږی. د چین الوتکې د جی-۱۱ په نوم یادېږی.

## تاریخ
د امریکایی الوتکې اېف-۱۵ ( F-15 ) تر جوړولو وروسته شوروي اتحاد غوښتل چه نوی ښکاري الوتکه جوړه کړي. د الوتکې لومړی ماډل په ۱۹۷۷ کال کې جوړ شو. د سوخوی لمړی الوتنه د می په میاشت کې عملی شوه. مگر په ۱۹۸۱ کال کې د سوخوی سو ۲۷ جوړښت پر مختگ وکړ او الوتنه یی د مارچ په میاشت کې عملی شو. د سوخوی سو ۲۷ جوړولو کار په ۱۹۸۲ کال کې د کونسومولسک په ښار کې پېل وکړ.

## د جی ۱۱ الوتکه
**جی ۱۱** ( په چینی: 歼击机) د سوخوی یو ډول ښکاری الوتکه ده چې په چین کې د ۱۹۹۴ کال څخه جوړېږی. د چین ولوسی جمهوریت په ۱۹۹۲ کال کې په روسیه کې ۲۶ الوتکې رانیول او تر رانیولو وروسته یی بیا د ۲۴ نورو الوتکو سپارښ ور کړ. په ۱۹۹۴ کال کې چین ته اجازه وه چه ۲۰۰ الوتکې جوړی وکړی او چین روسیی ته ۱،۲ میلیارد ډالره ورکړه. په اوس وخت کې د چین په ولوسی جمهوریت کې دوی د سوخوی د الوتکو ماډلونه جورېږی چې د جی ۱۱/ای ( 歼击机-11A) او جی ۱۱/بی ( J-11B) په نومونو یادېږی.

## توصیف
دغه الوتکه د المونیم او تیتان څخه جوړېږی. د رادار پوښ یی د تیتان او لیتیوم څخه دی. په سوخوی سو ۲۷ کې د فلی بی وایر ( Fly by wire)سیستم نصبېږی. په الوتکه کې یو رادر نصبېږی. نوموړی رادر کولای سی لس الوتکې ( هدفونه ) وڅاری. سوخوی سو ۲۷ کولای سی پر دوې هدفونو یوځل برید وکړی. د پیلوټ کابین په مخه کې د انفرارید سینزور نصبیږی او دغه سینزور د گلولو په حالت کې پر هدف باندی د پټ یرغل لپاره کارېږی.
سوخوی سو ۲۷ دوه د ټوربو جت ماشینونه لری. هر ماشین ۱۵۴۰ کیلوگرامه وزن لری.

## وسلې
د سوخوی سو ۲۷ په الوتکه کې یو ماشیندار نصبېږی چه د مرمی کالیبر یی ۳۰ م.م. دی.
سوخوی سو ۲۷ کولای سی د فضایی جکړو لپاره لس راکتونه ( توغندې ) ولری.

### د راکت وسلې
ښکاری الوتکه سوحوی سو-۲۷ کولای سی د روسی تر ټولو عصری هوا نه هوا ته رهبری شوی توغندې ولری. دغه توغندې د الوتکې تر تنې او تر وزرې لاندی نصبېږی. 
د توغندو د رسادلو ساخه کولای سی د ۶۰ کم.ځخه تر ۱۶۰ کم. أورې واوسی. دغه رهبری راکت د الوتکې د رادار په مرسته یا د اینفراریډ (infra red) د وړانگې (شعاع) په مرسته رهبری کېږی. 
* **R-77**
** R-77 تر ټولو عصری د هوا نه هوا ته رهبری شوی توغنده ده چې رهبری سیستم یی رادری دی. د توغندې رسیدو ساحه ۱۲۰ کلومتره ده.
* **R-73**
** R-73 د هوا نه هوا ته یوه رهبری شوی توغنده ده چې د انفرارېد رهبری سینزور لری.
## ځانگړنې
* د الونکې ډول: ښکاری الوتکه
* جوړونکی شرکت: سوخوی
* د الوتکې د سپرلې شمېره:
* اوږدوالی:
* سور:
* جگوالی:
* خالص وزن:
* له بارسره اخری وزن:
* د ځټکتیا اخری حد:.....کیلومتره په ساعت کې
* له ځمکې څخه په لوړه ارتفاع کې الوتکه ....متر
* په یوه ساه الوتنه ( په هوا کې بی له تېل سون ټوکو اخیستلو ) .......کیلومتره
* وړونکی وسلې:.....کیلوگرامه

## عکسونه


File:Chinese Su-27.JPG|جې-۱۱
File:Su-27 on landing.jpg|سو-۲۷
File:Ukraininan Su-27S.jpg|د اوکرائین سوجوی سو-۲۷
File:Su-27 Russian Knights 04.jpg|سو-۲۷
File:Su-27 armament.jpg|
File:Falcons of Russia aerobatic team Su-27 3.jpg|
File:Vympel-R-77-maks2009.jpg|R-77رهبری راکت



## سرچینې
* ترجمه

وېشنيزه:سوخوی الوتکې
وېشنيزه:چینايي الوتکې
وېشنيزه:روسي الوتکې
ادوزي

**ادوزي** د پښتنو د سړبني په ټو لنيزې ډلې پورې يوه اړونده قبېله ده چې دپنج پای څانگې پورې اره لري٠ددغې قبېلې شمېر پنځه زره کو رنۍ ښودل شوي دي،خو د شوروي مشهور اتنو گرافر ستا نيشفسکي د اتنو گرافيکو معلو ما تو له مخې دشلمې پېړۍ په نيمايي کې ددوی شمېر١٣٠ زره تنه ښودل شوی دی چې زياتره يې د کندهار د معروف په ولسوالۍ، د روزگان ولايت ددهراود په ولسوالۍ او همداراز د هلمند ولايت د گرمسير په ولسوالۍ کې مېشته دي.

## سرچينې

* *پښتني قبيلې و پيژنئ*، دکتو رلطيف ياد

وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
امام علي رحمانوف

**امام علي رحمان** (يا امام علي رحمانف، امامعلي رحمان) په ۱۹۹۲ عیسوی کال د پخوا نی شوروي د ړنگیدولو څخه وروسته کله چی د تاجیکستان لمړنی مشر تابه رحمان نبیف استعفا ته مجبور او د واکه څخه لری شو، د تاجیکستان د عالی شورا د ریاست باندی وټاکل شو . امام علی رحمانف تر دی دمخه لاهم د تاجیکستان د کرهڼی دسازمان ریس وو .

اما علی رحمان په ۱۹۹۴ عیسوی کال کی د تا جیکستان په ولسمشری باندی وټاکل شو . او پسله پنځو کالو په ۱۹۹۹ عیسوی کال کی د دوم ځل لپاره د اوو کالو په موده د ولسمشری دنده یی په غاړه واخیستل . خو د قانون پربنسټ یوه کس د دری پلا دپاره نسوای کولای چی ولسمشر ی باندی وټاکل شی . 

په ۲۰۰۳ عیسوی کال د تاجیکستان اساسی قانون د ځینو اصلاحاتو د پاره یوی پراخی ټولټاکڼی ته پریشودل شو . چی په دغه اصلاحاتو کی یوه هم دا ووچی امام علی رحمان و کولای سی بیا هم ولسمشری باندی وټاکل شی .

د چارواکو په وینا په دغه ټولټاکڼی ( رفراندوم) کی ۹۶٪ خلگ گډون کری وو . خو د حکومت مخالفین دا ونه منله او او پر دغه کار باندی نیوکی وکړلی او دا چی په دغه ټولټاکڼی کی د خلگو واټونه د پوره پوهی پر اساس ورکړ شوی نه وو.

وېشنيزه:د تاجیکستان هېوادمشران
وېشنيزه:هېوادمشران
سيمټيکس

200px|بټنوک|Semtex H
200px|بټنوک|Semtex 1A
**سیمټیکس** *(په انگرېزي: Semtex)* یوه پلاستيکي چاودونکې ماده ده چې په چکسلواکیا کې د ۱۹۵۴ کال څخه جوړېده . دغه چاودونکي توکي په اوس وخت کې د چېک په جمهوریت کې د برنو په ښار کې جوړېږي. سیمټیکس په پوځ کې او په کان کې کارېږی. سیمټیکس هم د ترهگرو لخوا کارېږي.

## د سیمټیکس ډولونه
سیمټیکس د پینټریټ او هیکسوژن څخه تشکیل کېږی. دغه چاودونکې ماده کولای شي د سور رنگ یا نارنجي رنگ ولري .سیمټیکس چې په پوځ کې کارېږي د سیمټکس اېچ يا د چيکي ژبې په وينگ (تلفظ) ورته (ها) وايي ( Semtex H ) په نوم یادېږي. دغه د سیمټکس ډول د ۱۹۶۴ کال څخه راهيسې جورېږي. سیمټیکس ها په ځانگړي ډول تر ۱۹۸۱ ز. کال پورې لیبیا ته لېږدېدل . له ۱۹۸۱ز. کال وروسته د چکسلواکيا حکومت د لېږد مخه ونيوله. 
سیمټیکس ۱ اې ( Semtex 1A) یو ډول سیمټیکس دی چې یوازې د استخراج لپاره کارېږي.

## تاریخ
ليبيا تر ټولو لوی د سیمټیکس اخیستوونکی و. ليبيا چې د سیمټیکس لویه زېرمه لرله دغه چاودونکي توکي د ایرلېنډ جمهوري پوځ (IRA ) ته ورکړه . په ۱۹۸۶ز. کال کې امریکا پر ليبيا برید وکړ. د دی له کبله په ۱۹۸۸ز. کال کې ترهگرو په امریکایي الوتکه کې د سیمټیکس (تقریبا ۴۰۰ گرامه) توکي پټ کړل او د الوتنې په وخت کې سیمټیکس وچاودېدل . امریکا د دغه برید څخه وروسته لیبیا تورنه کړه .

## منابع

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
پینټریټ

**پینټریټ** ( په انگرېزی : *Pentrite* )  د نیتروژن ترکیبونو څخه یوه غښتلی چاودونکي ماده ده چی د PENT په نومونو هم لري. دغه چاودونکی توگه په ځانگړي ډول د بمونو او پلاستیکی چاودونکی موادو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. خو دغه توگه په طب کی د زړه رنځونو د علاج لپاره هم کارېږي. پینټریټ لمړی ځل په ۱۸۹۱ کال کی په آلمان کی د بېړنهارډ ټولېنز لخوا جوړ شو او آلمانی پوځ دغه چاودونکی ماده د ۱۹۱۲  کال څخه کارېده. د نړۍ دویمه جگړې په وخت کی پینټریټ د بمونو او ماینونو د جوړولو لپاره استعمالیده. 
## توصیف
پینټریټ یو د بلور سپینه ماده ده چې په اسیتون( acetone (CH3)2CO) کې ویلېږی. پینټریټ  دښورې تيزاب  ( nitric acid) اود کوهول استېر                                                      ( Pentaerythritol
) څخه جوړېږی.نقطه ذوب یی ۱۴۱،۴ درجې دی
د چاودونکی سرعت یی  ٨٣٥٠ متره په ثانیه کې دی.د چاودونکی انېرژی یی ٥٨١٠ کیلو جاله  ( kj) په کیلو کې دی
د چاودونکی حرارت یی ٤٢٣٠ درجې ده

## د پینټریټ جوړول

C(CH2OH)4 + 4HNO3 ——— C(CH2ONO2)4 +4H2O

C5H8N4O12

وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
تکړښت

بټنوک|تکړښت
**تکړښت** یا **سپورټ** هر هغه تمرين يا فعاليت چې دخوښۍ، تفريح، وختتېری او د توجه د اړونې لپاره کېږي. هر هغه فعاليت چې لږ و ډېر تند جسماني زور يا حرکت ايجابوي. دغه فعاليت به يا عضوي بنسټ لري او يا به ځينې قاعدې ورته ايښول شوي وي. همدرانگه دغه فعاليت به يا د کورونو او کوچنيو ساحو څخه دباندې وي، لکه: فوټبال ، ښکار، وزلوبه... او يا به په همدغو ساحو کې وي لکه: باسکټبال، بولېنگ، سکواش، او نور.

## د وديز تکړښتونه
د افغانستان دوديز تکړښتونه لکه:نښه ويشتل، توپ ډنډه ، ډبره غورځول، لوړخېزوهل، وزلوبه، ښکار، غونسی، ملي اتڼ، نېزه وهنه، غيږنيونه، خوسی او داسې نور.

وېشنيزه:تکړښت
ملتون

**ملتون** (انگریزي: **company**) د سوداگریز سازمان یو بڼه ده.

وېشنيزه:ملتونونه
ساتنه

ساتنه په لاندې مفاهيمو کې کارېږي:
 
## چاپيريال
# چاپېريال ساتنه
بخت زمينه

**بخت زمينه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Bakht Zamina)* (زوکړه؟ - مړینه ۱۳۶۰ لمريز کال، کابل) د افغانستان يوه پښتنه سندرغاړې وه. 

## مخينه
بخت زمينه په کونړ ولايت کې زېږېدلې وه. هغه په خپلې ښکلا او خواږه غږ ډېره ژر اوڅاره شوه او د ډېرو اورېدونکیو په زړونو کې يې د یوې ښې او تکړه سندرغاړې په توگه ځای ونيو. تر اوسه په پښتو موسیقۍ کې  څوک پیدا نشو چې د هغې ځای په پښتو پاپ موسیقۍ کې ونيسي. 

## مړينه
بخت زمينه د ببرک کارمل د واکمنۍ پر مهال پر ۱۳۶۰ لمريز کال د نامالومو وسله والو له خوا په کابل ښار کې ووژل شوه.

## د ځينو سندرو سربيتونه يې

۱- ما له تا جدا کوينه. 

۲- زما ياري ده ډېره سخته.  

۳- زما خوږه جانانه، جار مې شه له تانه.  

۴- بي دیلداره مې، نه دی ژوند په کار. 

۵- زما د مینې یاره. 

۶- راشه راشه یاره، راشه زما خواله.  

۷- خلقي اختر دی مزه دار. 

۸- پښتو ټپې. 

۹- ښایسته ځان مې جور کړی په هنر. 

۱۰- اې سربازه یاره، خېژه په مورچل باندې.  

## انځورتون

دوتنه:بخت زمينه.PNG|بخت زمينه
دوتنه:بخت زمـينه.PNG|بخت زمينه
دوتنه:بخت زمـينه.png|بخت زمينه


## اخځليک
۱- http://voiceofwomenafg.blogspot.com/2018/04/blog-post_28.html 

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې‏
بريالی ولي

**بريالی ولي** يو افغان سندرغاړی دی.

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
رحيم شاه

**رحيم شاه** (انگرېزي: **Rahim Shah**) يو پښتون سندرغاړی دی، خو هغه يواځې په پښتو ژبه نه بلکه په اردو، پنجابي او سندهي ژبو هم سندرې وييلي.. نوموړي د سندرو وييلو پيل له پېښور ښار نه کړی خو دم مهال په کراچۍ کې مېشت دی او په همدغه ښار کې خپل هنري فعاليت ترسره کوي. په دې وروستيو کې رحيم شاه په يوې مرکه کې دا خبره په ډاگه کړه چې رحيم شاه د هغه اصلي نوم نه دی، او په اصل کې دا د هغه د مشر ورور نوم دی. د Qtv سره په يوه مرکه کې هغه دا هم ووييل چې د هغه اصلي نوم محمد خان دی. نوموړی دم مهال په پاکستان، افغانستان او په غربي نړۍ کې د پښتنو تر مېنځ يو ډېر مشهوره سندرغاړی دی.

## مخينه
د رحيم شاه اصلي نوم محمد رحيم دی. هغه په ۳ د اپرېل، ۱۹۷۴ ز. کال کې په کراچۍ ښار کې زېږېدلی ، خو پلارنی ټاټوبی يې سوات دی، رحيم شاه په خټه پښتون دی .
## په هند کې مينه وال
کله چې ر

حيم شاه د هارون پاچا پښتو سندره په اردو ژبه د "پهلې تو کبي کبي غم تا" په نامه ووييله نو دا سندره دومره مشهوره شوه چې گڼ شمېر مينه وال يې په هند کې پيدا کړل، چې بيا وروسته همدا سندره د هندي سندرغاړي الطاف راجا له خوا کاپي ووييل شوه. د رحيم شاه همدغه سندره د ده د شهرت او نوم وېستلو سبب شوه چې اوس هم په هند کې گڼ شمېر مينه وال لري.
## رحیم شاه په افغانستان کې
رحیم شاه په بي بي شیرینی او ماما دۍ سندرو سره ډیر د افغانستان خلکو زرو کې ځاي ونېوو.رحیم شاه ډیر خلک په افغانستان کې پیژني او هغي سره مينه لري.

## رحيم شاه او د لاهورپنجابوزمه فلمونه
نن سبا رحيم شاه پنجابي وزمه بازاري فلمونو ته سندرې جوړوي چې يو شمېر پښتانه ېې د هنر بدنامي بولي . رحيم شاه داسې خلکو ته سندرې په خپل غږ کې وايي چې د پښتنو د هنر ناوړه استازيتوب کوي . دغه وگړي په لاهور کې د پاکستاني حکومت په مالي مرسته د پښتنو د پنجابيانو سره ورته والي په موخه همډوله فلمونه جوړوي چېرې چې د پښتنو کولتور او دود سره په ټکر برسېره، اسلامي پولو ته هم پکې درناوی نشته. دغه ډول ناوړه د عياشي پر بنسټ جوړ شوي فلمونه د لاهور د اوسېدونکي آسف خان په نامه يو پخواني د پېښوري فلمونو لوبگر لخوا جوړېږي . آسف خان او زوی ېې ارباز خان دېته د آزادۍ او پرمختگ نوم ورکوي. د همدې له کبله په ډېرو پښتنو کې د رحيم شاه د پخواني هنر ارزښت ندی پاتې . د يوټيوب په پانه کې د يادو شويو فلمونو هرې ويډيو يي سندرې ته خلکو په ډېره کچه گيلې ، ماڼې او غندن لیکونه لیکلي . د همدې يوه بېلگه ېې په دغه تړنه د رحيم شاه سندره او د لاهور پنجاب وزمه فلم په کېکاږلو لیدلی شۍ .

## مشهورې سندرې
*بې وفا
*ډنگا ډتا
*غم
*چم چم
*چنا
*جهولا (هغه همدا ټوټه په ځانگړې ډول خپلې مور لپاره وييلې)
*پايل
*غنم رنگې
*ماما دی

## ډېسکوگرافي
### البمونه
تر دې دمه د رحيم شاه ثبت شوي البمونه په لاندې ډول دي:

*غم - لومړنی البم (1999)
*سبا رو (2001)
*ليلا
*پيرا
*چنا (2003)
*پيار نهي ملتا (2004)
*يارانه (2005)
*چېرچا (2007)
*ماما دی (جولای 2009)
* 
*

## باندنۍ تړنې
*د رحيم شاه رسمي وېبپاڼه

## سرچينې

وېشنيزه:د ۱۹۷۶ زېږېدنې
وېشنيزه:ژوندي خلک
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:د پښتو ژبې سندرغاړي
وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
رفيق شينواری

**محمد رفيق شينواری** د خيبر پښتونخوا يو پخوانی سندرغاړی او کمپوزر و.

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
اېمل زاخېل

**اېمل زاخېل** يو افغان سندرغاړی، سندرې جوړونکی او کمپوزر دی. نوموړی د افغانستان د نامتو سندرغاړي او هارمونيم غږونکي استاد محمد دين زاخېل او د پېژندل شوې سندرغاړې مېرمن قمرگلې ځوی دی.

پښتو ځوان سندرغاړى 'ايمل ذاخيل د سندرو کمپوزر ، د سندرو د شعر ليکونکى او ښه آرمونيه غږونکى د خداى بخښلي استاد دين محمد ذاخيل  او پښتو درنې سندرغاړې ميرمن قمر گل زوى دى . ايمل ذاخيل د پښتو موسيقي لپاره يوه ښکلې ډالى ده چې همدا اوس د ساحل په نامه په خپله لمړنۍ سي ډي کار کوي. د ايمل ذاخيل سندرو د خپلو هنري کارونو په لمړيو کې د افغانانو زړونه وړي دي او د خپل هنري ژوندانه لپاره دا هيله لري چې سولې او مينې ته خپل هنري ژوند قربان کړي. ايمل ذاخيل په دري او پښتو ژبو سندرې وايي.

## مخينه
thumb|اېمل زاخېل

## زده کړې

## د موسيقۍ په ډگر کې

## دندې

## لاسته راوړنې

## سرچينې

## باندنۍ تړنې

,a great composer,Song writer,Vocalist and a great Harmonium player is the son of Ustad Mohammad-Din Zakhel and Mermen Qamargul,both legendary musicians of Afghanistan.His Father, Ustad Mohammad-Din Zakhel a phenomenal composer and music director who's composes,such as "Da Zamong Zeba Watan", "Pa ro ro Kegda Qadamona Ashana and many more are still in the hearts and minds of many Afghans around the world.His mother Mermen Qamargul on the other hand is one of the greatest singer of all times who has sang more than 3,000 Great songs and has represented Afghanistan around the world.Emal Zakhel is blessed with the gift of Music and is currently working on his first album"Sahil".His recent achievements includes an outstanding Compose"Aye Da Zelgi Sara" performed at ATN awards in California,his recent Video clips,"Sta da Stergo balah Wakhelm',Aye Ishqa Na Murada, and "Sta Meena Kay Kalegum". were great hits among the Afghans around the world.Emal Zakhel is working towards singing variety of Songs in Dari,Pashtu and other Afghani Languages.His major goal in music is to continue to spread the massage of peace and love through Music.His Compose " Grana Watana" Sang by a great Singer Waheed Soroor and  his music work on some of the Afghan documantaries,Aired on Cnn and CBC shows Emal Zakhel's love towards his country and people of his Country.Emal Zakhel is a rising star and has many hopes in his musical career.

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
د افغانستان هوايي ځواک

**د افغانستان هوایي ځواک** د افغانستان د هغو ځواکونو څخه دی چې د دې هېواد په ملي امنیت کې اړین رول لوبوي . د افغانستان هوایي ځواک په ۱۹۲۴ زېږيز کال کې جوړ شو . په ۱۹۸۰زېږيز کال کې چې کله د افغانستان د خلق /پرچم ډيموکراتيک جمهوريت د روس په ملاتړ جوړ شو، نو روسيې خپل عصري وسلې او الوتکې د افغانستان حکومت ملاتړ لپاره ورکړې . په دې وخت کې د افغانستان په جگړه يیزو درندو وسلو کې د مېگ ۱۵،مېگ ۲۱، سوخوی سو-۷، سوخوی سو-۱۷، سوخوی سو-۲۰ الوتکې او د ميل می ۸ چورلکې شاملې وې . په ۱۹۷۶ زېږيزکال کې د بگرام په ښار کې پوځي هوایي ډگر جوړ شو. د ۱۹۷۹زېږيز کال په ډسمبر کې روسي پوځ پر افغانستان برید وکړ  او مهم ډگرونه یې ونیول. تر جگړې وروسته د افغانستان ډېرې الوتکې ړنگې شوې. په ۲۰۰۶ زېږيزکال کې د افغانستان هوایي ځواک د امریکایي اشغالگر پوځ او د ناټو د هېوادونو په مرسته بیا جوړ شو.
## تاریخ

د افغانستان هوایی ځواک په ۱۹۲۴ زېږيزکال کې د امير امان الله خان لخوا جوړ شو . دغه هوايي ځواک او الوتکې د کورنۍ جگړې په وخت د بچه سقا لخوا  په کال ۱۹۲۸زېږيز کې ويجاړ شو . په ۱۹۶۰ زېږيز کال کې دمېگ ۱۵ الوتکې افغانستان ته ولېږدول شوې او په ۱۹۷۷ زېږيز کال کې چکسلواکیا د اېرو ال-۳۹ الباتروس الوتکې د افغانستان هوایی ځواک ته ورکړې. په ۱۹۸۰ کال کی د افغانستان د پوځی الوتکو شمیر ۴۰۰ ته ورسېدلې.  د افغانستان د جگړې په وخت کې روسي پوځ افغانستان ته عصري بریدگرې چورلکې ولېږلې. روسي پوځ د میل می- ۲۴ چورلکو څخه د مجاهدینو له منځه وړلو لپاره کار اخیست. روسي پوځ په دې جگړې کې ۳۳۳ چورلکې له لاسه ورکړې.

## ۲۰۰۸
د افغانستان هوایي ځواک په ۲۰۰۸ کال کې بیا جوړ شو.

## ۲۰۲۱
د افغانستان هوایي ځواک په ۲۰۲۱  کال د اګست په میاشت کې بیرته لمنځه ولاړې او ځینې روزل شوې پیلوټانو هیواد پرېښودی.

وېشنيزه:د افغانستان پوځ
وېشنيزه:افغانستان
رحيم غمزده

**رحيم غمزده** (۱۹۳۶ ز. - ۱۶ د دېسمبر، ۲۰۱۱ ز) *(په انگرېزي:Raheem Ghamzada)* يو افغان سندرغاړی او شاعر و چې په پښتو ژبه يې گڼ شمېر سندرې وييلي. هغه د ورپېښې سرطاني ناروغۍ په پايله کې ومړ.

## مخينه
## زده کړې
## دندې
## هنري ژوند
## وتلې سندرې
# ته زما يار نه شوې
# یه زما ښکلیا جانانه زه جارشمه له تانه ما مه شړه له ځانه قربان دې شمه 

وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
زرڅانگه

کيڼ|250px|بټنوک|زرڅانگه
**زرڅانگه** يوه پښتنه سندرغاړې د خیبرپختونخوا د پښتنو ټولنه د پاکستان نه ده.**زر څانگه** پښتو موسیقي او سنډرو لويه شاهزادگي نوم خپل کرۍ دی.
هغه په1946 کال کې په ظفر ماماخیل په یو اورکې کلي کې د **مروت** د خیبر پختونخوا کې زیږدلي ده.په 1965 کال کې هغي واده وکرو.زرڅانگه څلور لورگانۍ او دو زمن لري او فقط دوهم زوي د هغي په نامه د **شهزاده** موسقی نرۍ ته پښه ایښي ده.زرڅانگه تل ویلي چي هغه د فولکلور موسقي سره مینه لري ځکه هغه ایل چي د خلک او ولس د هغي سندو سره مینه لري څه چي د د دیورند کرخي لر او بر دي۰که افغانستان دۍ که پاکستان وخیبر .څانگه د خپل خبرو کې دي باندي څرگندول کوي چي زه هیڅ کله موسقي د کاغذ او کتاب د لوری نه زده کووم ځکه هغه فولکلور دي .
## بهرنۍ تړنې
* د زرڅانگې مرکه (کی ريکارډ لخوا)
## سرچینې

وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:سندرغاړي
طاهر شباب

**طاهر شباب** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Tahir Shubab)* يو افغان سندرغاړی دی.

وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
ارين خان

**آرین خان** په افغانستان کې د پښتو ژبې  یو له څوانو سندرغاړو څخه دی چې په څنگ کې یی یو تکړه فلمي لوبگر ،او لوبغاړی هم دی . نوموړی په ۱۹۸۰ زیږیز کال د مارچ په ۷مه نېټه د ننگرهار ولايت د جلال آباد په ښار کې زیږدلي دی.
آرین خان لکه میليونو نور افغان کډوال په افغانستان کې د کورنیو جکړو له لامله کډې ته اړ شو چې له خپلې کورنی سره د پاکستان په لور ولاړ . او بیا هلته د پېښور په ښار کې میشت شو.
.

## سرچينې

وېشنيزه:افغان لوبگران
وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
امير محمد افضل خان

**امير محمد افضل خان** ( ۱۸۱۱ - ۱۸۶۷ ) د امير دوست محمد مشر زوى وو . محمد افضل د خپل پلار له مړينې نه درې كاله وروسته د افغانستان واك له خپل ورور امير شېر علي خان نه ونيو . دده له مړينې نه وروسته امېر شېرعلي خان بېرته د افغانستان امير شو .

وېشنيزه:د افغانستان پاچايان
وېشنيزه:افغانان
## حکومت
محمد افضل خان د هژل پلار امير دوست محمد خان له مړینې ۳ کاله وروسته له خپل ورور امیر شیر علی خان څخه قدرت په لاس کې واخیست، نوموړی د یو کال سلطنت وروسته ومړ. د نومړی له مړینې وروسته حکومت امير محمد اعظم خان ته پاتې ش.

## کورنۍ
## شخصیت
د پښتو ژبي د سندرغاړو نوملړ

#ابراهيم محمود
#احمد خان
#ارباب شاه
#ازرا ناز
#استاد ايوب
#اشرف گلزار
#اکاخېل
#اکبر حسين
#الماس خليل
#امجد خان
#امين الفت
#انعام
#انور خيال
#بخت زمينه
#بختيار خټک
#بريالی صمدي
#بهرام جان
#مومن خان بيلتون
#پير محمد
#تاج علي خان
#جانس خان
#جمعه گل خوشخوی
#حضرت باز
#حکيم جان ځاځی
#حيات گردېزی
#خالد خان
#خالد مالک
#خان زمان
#خان قرباغی
#خان ولي
#دروېش کاکړ
#دمساز مروت
#دولت قرباغی
#رحمان خان
#رحيم شاه
#رسول بادشاه
#رشيد خان
#رضوان منور
#رفيق شينواری
#زرڅانگه
#زرشاد علي
#زرين
#زيا خټک
#زيک افريدی
#ښاپېرۍ نغمه
#سبز علي خان
#سجاد
#سرپاز کوچی
#سردار يوسفزی
#سرفراز خان اپريدی
#سلما شاه
#سنگين اپريدی
#سيد علم
#شاز خان
#شالو
#شبنم
#شفيع محمد
#شکيلا ناز
#شمال
#شهباز خان
#صاحب زاده
#صديق مقبول
#ظفر اقرار
#عبدالخالق عزيز
#عبدالروف کندهاری
#عبدالله دوران
#عبيدالله جان کندهاری
#عظمت گل
#عظيم خان
#عمران خان
#عمران شاه
#فرزانه ناز
#فضل ربي
#فې خان
#فيضا فياض
#قديم
#قندي کوچۍ
#کشور سلطان
#کفايت شاه
#گل حسرت
#گل زمان
#گلاجان
#گلرېز تبسم
#گلزار علم
#گل محمد گلکی
#کمال گرديزی
#کمال مسعود
#لطيف جان بابی
#ليلا
#ماسټر رحيم گل
#مشال
#ماه جبين قزلباش
#محمدالله کټوازی
#مختار
#مسعود اختر
#مسعود کمال
#منگل
#ميرويس
#نازيه اقبال
#نصرالله
#نصير خان
#نظير محمد
#نعمت الله ارگانی
#نور محمد کوچی
#نياز ولي
#نېک پادشاه ځدران
#هارون پاچا
#هدايت الله
#هما
#همايون حيرت
#همايون
#هيکل
#وږمه
#عبیدالله کندهاری
#قمرگله
#مومن خان بیلتون وېشنيزه:سندرغاړي
#کرن خان
تورموروس

په لرغونو زمانو كې د افغانستان يوه نوميالۍ او مېړنۍ ټولواكمنه توموروس ( تهموروس ) نومېده . د هېروډوټ په كتاب كې د يوه پښتون قوم نوم د ماساگيت په نامه ، چې جنگيالي او مېړني خلك دي ، ياد شوى ، چې له امو ( جيحون ) نه دې خواته اوسي . دوى او سكائيان يو قوم بلل كيږي . سكا خو هماغه ساك دى چې اوس هم شته ، بيا يې ساكستان جوړ كړ او خلك يې سكزي وو . ماساگيت د دوى اړوند يو قوم دى .
د هېردوډوت له قوله ، خزر او د قفقاز ختيځه خوا كې پراخې سيمې دي ، چې پاى يې څرگند نه دى . ددغو سيمو ډېره برخه د ماساگيت هستوگنځى دى ، چې د پارس پاچا كوروش غوښتل هغه لاندې كړي . په دغه مهال د ماساگيت ټولواكمنه ، چې تورموروس نومېده ، د خپل مېړه له مړينې وروسته د پادشاهۍ پر پلاز ناسته وه . دا ډېره باتدبيره او مېړنۍ ښځه وه .
كوروش هغې ته پيغام واستاوه ، چې غواړي له دې سره واده وكړي ، خو سم ځواب يې تر لاسه نه كړ ، ځكه ټولواكمنه پوهېده ، چې د كوروش قصد دا نه دى ، بلكې غواړي ، چې د هغې هېواد لاندې كړي . كله چې ټولواكمنې منفي ځواب وركړ ، نو كوروش وليدل چې دده مطلوب تر لاسه نه شو ، هغه وو چې نظامي او د جگړې لاره يې غوره كړه . ټولواكمنې تورموروس كوروش ته داسې پيغام واستاوه : 
((اى پادشاه تاته نصيحت كوم ، له دې كاره لاس واخله ، ځكه په هېڅ توگه ته پخپل مقصود نشې بريالى كېداى . پخپل قوم او ملت چې حكومت كوې ، خوشال اوسه او زما سلطنت زما خلكو ته پرېږده . افسوس چې زما خبره به ونه منې ، نو واوره ، كه غواړې له ماساگيتانو سره خپل طاقت وازمويي ، نو پل پر رود مه جوړوه ، چې گران چار دى . زما لښكرې به له رود نه درې ورځې لاره شاته ولاړې شي او ته وړاندې راشه! يا دغومره لار ته شاته ولاړ شه ، چې زه درشم! ))
كوروش له خپلو مشاورينو سره مشوره وكړه . په پاى كې كوروش ته خپلو مشاورينو مشوره وركړه ، چې پرېږده دا درې ورځې لار شاته ولاړه شي .
(( كوروش چې د يوې ورځې لاره ووهله ، څه لښكر يې هلته پرېښود . پخپله بېرته د سيند په لوري ولاړ . د ماساگيت لښكرو پر دغو پارسي لښكرو حمله وكړه ، ټول يې مړه كړل . سپارگاپيښ د ټولواكمنې زوى د ماساگيت د لښكرو مشر او سپاه سالار وو . هلته يې وليدل ، چې ښه خواړه او مشروبات دي ، هغه يې له خپلو سپاهيانو سره وخوړل ، مست او خراب شول ، په دې وخت كې پارسيان راغلل او شاهزاده ، چې حالت يې خراب وو ، ونيوه .
كله چې شاهزاده په سد راغى ، ويي ليدل چې اسير دى ، ځان يې له غيرته مړ كړ . كله چې ټولواكمنه د خپل زوى له مرگه خبره شوه ، له خپل ټول طاقت سره په كوروش باندې راغله او سخته جگړه ونښته . د كوروش لښكرو ماته وكړه او پخپله كوروش اسير شو ، چې په افسانوي توگه يې مړ كړ . 
دغې محترمې ملكې د پسونو او غوايو له وينو ، چې په هماغه ورځ قصابانو حلال كړي وو ، يو لوى لوښى ډك كړ او امر يې وكړ ، چې د كوروش سر په وينو كې ډوب كړي . بيا يې كوروش ته وويل : (( وڅكه ظالمه چې وينې دې ډېرې خوښېدې !)) د كوروش سر تر هغو په وينو كې وو ، څو چې يې ساه وخته . 
دا د ايران يا پارس لومړنى لوى پادشاه دى ، چې د افغانانو په لاس ومړ . له نېكه مرغه دغه پښتانه قومونه اوس هم له خپلو نومونو سره شته او د دوى د جيحون دواړو غاړو ته اوسېدل . دا د غزنويانو تر مهال پورې همداسې وو . 
په دې ډول په وياړ سره ويلاى شو ، چې زموږ په هېواد كې دغسې يوې مېړنۍ او هېوادپالې ټولواكمنې پاچاهي كړې ، چې نوم يې بايد د تل لپاره په تاريخ كې ژوندى پاتې شي .
## اخځونه
# قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۶۱۷ - ۶۱۸ ، ۶۶۷ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .
## دا هم وگورئ
* سكائيان(ساكان)
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه
سلطان علاوالدين غلجی

**سلطان علاوالدين خلجی (غلجی)** (مړينه ۱۳۱۶ ز ) په هند کې د افغان کورنۍ دويم پاچا وو .

## مخينه
علاوالدين خلجي له ۱۲۹۶ د ۱۳۱۶ کال تر پايه په هند کې پاچا وو . 
## پر پلاز کېناستل
## د علاوالدين سوبې
## د «نویو مسلمانانو» له منځه وړل
## مارکيټي قاعدې
## وروستي کلونه
## د واکمنۍ ازرونه
## اخځونه
#http://ru.wikipedia.org/wiki/Алауд-дин_Хилджи
#

وېشنيزه:د ۱۳۱۶ ز.ک. مړينې
وېشنيزه:د غلجيو دور
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:د بوغمې نه مړه شوي کسان
وېشنيزه:د هند پاچايان
الوتکه! (فلم)

***الوتکه!***  د ۱۹۸۰ امریکایی پاروډي فلم دی چې د وروڼو ډیویډ او جیري زوکر لخوا لیکل شوی او لارښود شوی ، او جیم ابراهام د دوی په ډایریکټرۍ کې لومړی دی ، او د جون ډیویسن لخوا تولید شوی.

## قیصه
ټیډ سټرایکر یوازې د خپلې اوږدې مودې ملګرې ایلین ډیکنسن لخوا ګوښه شوی ، چې په ټرانس امریکن ایرلاینز کې د سرپرست په توګه کار کوي. د هغې د بیرته ترلاسه کولو په هیله، هغه په الوتکه کې هغه تعقیبوي، که څه هم هغه په ​​جګړه کې د څو نارینه وو له لاسه ورکولو راهیسې د وزر د هر څه په وړاندې ژوره کرکه درلوده. د الوتنې په جریان کې، هغه هڅه کوي چې څو ځلې ورسره اړیکه ونیسي، مګر لکه څنګه چې عمله او ډیری مسافر د خراب کب خوړلو له امله سخت ناروغه کیږي، هغه هیڅ چانس نلري چې هغې ته ورشي. په حقیقت کې، ټیډ سټرایکر داسې بریښي چې یوازینی روغ سړی وي چې د پیلوټ تجربه لري. اوس، دا په هغه پورې اړه لري چې مرغۍ په خوندي ډول په شیکاګو کې ښکته کړي، مخکې له دې چې مسمومیت پیل شي د تلفاتو لامل شي. مګر د ټیډ سټرایکر کرکه واقعیا یو جدي رواني ناروغي ده ، کوم چې خلاصیږي او درملنې ته اړتیا لري - همدا اوس.

## سرچینې


## بهرنۍ اړیکې

* 
* 
* 
* 
* 

وېشنيزه:امریکایی فلمونه
حرکت انقلاب اسلامي

**د حرکت انقلاب اسلامي گوند** یو جهادی گوند دی چې په افغانستان کې فعالیت کوي او مشري یې محمد نبي محمدي کوله. دا گوند اوسمهال هم فعالیت کوي مگر د خلکو تر منځ یې نفوذ ډیر کم دی.

وېشنيزه:افغاني گوندونه
ميخائيل دميترېويچ سكوبېلېف

جنرال **ميخائيل دميتريويچ سكوبېلېف** ( ۱۸۴۳ – ۱۸۸۲ ) يو نامتو روسى جنرال وو ، چې په روسي پوځ كې د سپين جنرال په نامه هم يادېده . ده په ۱۹ پېړۍ كې د روسيې له خوا د منځنۍ اسيا په اېلولو كې كارنده برخه درلوده ، پر خوقند باندې يې د روسي پوځ په يرغل كې گډون درلود او ددغې سيمې والي هم وو ، همدا راز په ۱۸۸۰ – ۱۸۸۱ كلونو كې د توركمن تكې د نيولو د يرغل مشر وو . پردې ټولو سربېره ، دى يو له هغو روسي جنرالانو څخه وو ، چې د افغانستان له لارې يې هند ته له لښكركشۍ سره ډېره لېوالتيا درلوده .
دويم فرهاد اشكاني

له ميلاد نه ۱۲۵ كاله مخكې د اشكانيانو ( پارسيانو ) پادشاه دويم فرهاد له يوه سلوكي پادشاه سره ، چې انتوخوس نومېد ، په جگړه شو . سكائيانو ( ساكانو ) ( لرغونو افغانانو ) د فرهاد ملاتړ وكړ ، خو فرهاد بيا په ساكانو مخ راواړاوه او له دوى سره يې جگړه پيل كړه . ساكانو ده ته ماتې وركړه ، پخپله هم د ساكانو له لاسه ووژل شو او سكائيانو ( ساكانو ) پارس لاندې كړ . د اشكانيانو پادشاه دويم فرهاد له كوروش نه وروسته دويم پارسي پادشاه وو ، چې ساكانو مړ كړ . پيروز ( فيروز ) يې هم دريم وو ، چې ووژل شو .

## اخځونه
* قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۵۵ مخ ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
الكساندر نيكولاېويچ رومانوف

کيڼ|250px|بټنوک|الکساندر نيکولايويچ رومانوف
**الكساندر نيكولاېويچ رومانوف** *(په روسي: Алекса́ндр II Никола́евич Освободитель)* ( دويم الكساندر ) ( د روسيې ټولواكمن ) د ۱۸۱۸ ز كال د اپرېل په ۱۷ په ماسكو كې زېږېدلى دى . دى د ۱۸۵۵ ز كال د فبرورۍ له ۱۹ نه ، د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ تر لومړۍ پورې د روسيې ټولواكمن ( امپراتور ) وو . دويم الكساندر د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ په لومړۍ نېټه د سانت پيتربورگ په ښار كې ، چې هغه مهال د روسي امپراتورۍ پلازمېنه وه ، په يوه ترهگريزه پېښه ( چاودنه ) كې ووژل شو . دده له مړينې نه وروسته دده زوى الكساندر الكساندروويچ رومانوف ( درېيم الكساندر ) د روسيې ټولواكمن شو .

## سرچينه
* http://ru.wikipedia.org/wiki/Александр_II

وېشنيزه:روسي واکمنان
ميا غلام محمد هندى

د افغانستان د نوميالي پادشاه اعليحضرت شاه زمان د واكمنۍ پر مهال انگليسانو د روحانيونو په جامه كې خپل څارگران ( جاسوسان ) افغانستان ته رالېږل ، چې د اسلام تر پردې لاندې به يې هم دسيسې جوړولې او هم به يې خپلو انگرېزي بادارانو ته پټ رپوټونه وركول . يو له دغو كسانو نه ميا غلام محمد هندى وو . په ۱۷۹۹ ز كال كې ميا غلام محمد هندى كندهار ته راغلى وو او د اسلام په جامه كې لكه د يوه روحاني په توگه په دغه ښار كې پټ اوسېده . دى د انگرېزانو پټ سړى وو ، چې غوښتل يې د يوې بلې دسيسې كار تر سره كړي . له ده سره نورو ملگرو كسانو لكه پاينده باركزي ، عظيم الكوزي ، رحيم عليزايي ، نورالله بابري ، اسلام پوپلزي ، حكمت سركاني ، سلطان نورزي ، خضر عليزي ، زمان پوپلزي ، جوانشير ارسلان ، جعفر جوان شير ، شريف قزلباش د ميا غلام محمد هندي په كور كې د شاه زمان د غورځولو دسيسه جوړه كړه . دغو افغانانو د هندوستان د خلكو د خلاصون ، د لوى افغانستان د تامين او د ايران دسيسو ته فكر ونه كړ او د يو فعال او نه ستړي كېدونكي پادشاه پر وړاندې راجگ شول . خو دغه دسيسه كوونكي افشاه او اعدام شول . د وزير فتح خان پلار سردار پاينده خان هم د همدغې دسيسه كوونكې ډلې غړى وو او له دوى سره يو ځاى اعدام شو .
انگليس جان ملكم ، چې دا مهال په ايران كې ناست وو او د ايران د پادشاه سلاكار هم وو ، په خپلو ليكونو كې خوشالي وښوده ، چې افغاني قومي مشران ، د هغې دسيسې په اثر ، چې د ميا غلام محمد هندي په وسيله ترتيب شوې وه ، وژل شوي او اوس ټول مربوط خلك د شاه زمان پرضد راپاڅېدلي دي .
## اخځونه
* قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۳۸۳ ، ۳۸۶-۳۸۷ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .

وېشنيزه: د افغانستان نوميالي
اسماني کتابونه او صحيفې

*تورات په موسى عليه السلام (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ )سورة البقرة87 آيت . 
*انجيل په عيسى عليه السلام (وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ) سورة الحديد27 آيت . 
*زبور په داود عليه السلام (وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُوراً {55}سورة الاسراء . 
*قرآن په حضرت محمد صلى الله عليه وسلم رانازل شوى . 
همداراز دوتلي مفسر علامه آلوسي بغدادي رحمه الله له وينا سره سم د صحيفو شميره سل ده چې پنځوس يې په حضرت شيث عليه السلام نازلې شوې وې . ديرش يې په ادريس عليه السلام نازلې شوې وې .لس يې په حضرت ابراهيم عليه السلام نازلې شوې 
اونورې لس يې په حضرت موسى عليه السلام دتورات تر نزوله مخکې نازلې شوې وې . والله تعالى اعلم باالصواب .

## سرچنه
ټول افغان ويبپاڼه

صحیفی څه ته ویل کیږی که په اړه یې دقیق معلومات راکړی شی.

وېشنيزه:اسلام
وحيدالله غازي خيل

**وحيدالله غازي خيل** د افغانستان يو وتلي او سياسي ژورنالست دى چي اوس په کاپل کي د کاپل پوست د اخپار سياسي مبصر او سياسي تحليلکر دى، د حقوقو او سياسي علوم له فاکولتي نه فارغ دى.

وېشنيزه:افغان سياستوال
پښويه

##### پښتو پښویه (گرامر)

گرامر دژبې د جوړښت علمي شرحې ته ویل کېږي او د تشریحي ژبپوهنې یوه ستره څانگه ده.
د الله نومونه

الله تعالی د هغو مبارکو نومونو او صفاتو شمېر چې په قرآن کريم کې مذکور دي نبي کريم صلی الله عليه وسلم نهه نوي (( يو کم سل )) ښودلي دي .

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إلَهَ إلاَ هُوَ الرَّحْمَنُ ، الرَّحِيمُ ، الْمَلِكُ ، الْقُدُّوسُ ، السَّلاَمُ ، الْمُؤْمِنُ ، الْمُهَيْمِنُ ، الْعَزِيزُ ، الْجَبَّارُ ، الْمُتَكَبِّرُ ، الْخَالِقُ ، الْبَارِئُ ، الْمُصَوِّرُ ، الْغَفَّارُ ، الْقَهَّارُ ، الْوَهَّابُ ، الرَّزَّاقُ ، الْفَتَّاحُ ، العَلِيمُ ، الْقَابِضُ ،الْبَاسِطُ ، الْخَافِضُ ، الرَّافِعُ ، الْمُعِزُّ ، المُذِلُّ ،السَّمِيعُ ، الْبَصِيرُ ، الْحَكَمُ ، الْعَدْلُ ، اللَّطِيفُ ، الْخَبِيرُ ، الْحَلِيمُ ، الْعَظِيمُ ، الْغَفُورُ ،الشَّكُورُ ، الْعَلِيُّ ، الْكَبِيرُ ، الْحَفِيظُ ، المُغِيثُ ، الْحسِيبُ ، الْجَلِيلُ ، الْكَرِيمُ ، الرَّقِيبُ ، الْمُجِيبُ ، الْوَاسِعُ ، الْحَكِيمُ ، الْوَدُودُ ، الْمُجِيدُ ، الْبَاعِثُ ، الشَّهِيدُ ، الْحَقُّ ، الْوَكِيلُ ، الْقَوِيُّ ، الْمَتِينُ ، الْوَلِيُّ ، الْحَمِيدُ ، الْمُحْصِئُ ، الْمُحْيِئُ ، الْمُبْدِئُ ، الْمُعِيدُ ،الْمُِميتُ ، الْحَيُّ ، الْقَيُّومُ ، الْواحِدُ ، الْمَاجِدُ ، الْوَاجِدُ ، الصَّمَدُ ، الْقَادِرُ ، الْمُقْتَدِرُ ،الْمُقَدِّمُ ، الْمُؤَخِّرُ ، الأوَّلُ ، الآخِرُ ، الظَّاهِرُ ، الْبَاطِنُ ، الْوَالِي ، الْمُتَعَالِي ، الْبَرُّ ، التَّاَّابُ ، الْمُنْتَقِمُ ، العَفُوُّ ، الرَّؤُوفُ ، مَالِكُ الْمُلْكِ ، ذُوالْجَلاَلِ وَ الإكْرَامِ ، الْمُقْسِطُ ، الْجَامِعُ ، الْغَنِيُّ ،الْمُغْنِي ، المَانِعُ ، الضَّارَّ ، النَّافِعُ ، النُّورُ ، الْهَادِي ، الْبَدِيعُ ، الْبَاقِِي ، الْوَارِثُ ، الرَّشِيدُ ،الصَّبُورُ

## سرچينه
د ټول افغان ويبپاڼه

وېشنيزه:اسلام
ايمان

**ايمان** په لغت کې باور ، يقين ، تصديق او امن ته وېلی کيږي ، ډاډ او اطمېنان ته وېلی کيږي ، او په شرعي اصطلاح کې فقهاو د ايمان جامخ تعريف داسې کړی دی:

«ايمان پر زړه باندې باور، تصدق او يقين او پر ژبه باندې اقرار ، او په اندامونو باندې شرعي عمل ته ويل کيږي ، په طاعت او نورو نېکو اعمالو سره ايمان زياتيږي ، په معصيت او گناه کولو سره کميږي .»

وېشنيزه:مذهب
داسلام كلمې

## اولــه : كلـمـهْ طـيبـه

لااِلـهَ اِلااللهُ مـُحَمّـَدٌ رَّسُـولُ اللهِ 
له خداى تعالى نه پرته بل دعبادت وړ (معبود) نشته محمدeدالله  رسو ل دى .

## دوهــمه : د شـهادت كلــمـه
 
*اَشهـَدُ اَنَ لا الـهَ الا اللهُ وَحـدَهُ لاشَـرِيكَ لَـهُ وَاَشهـَدُ اَنَ مُـحَـمَّداًعَـبدُه و َرَسـُولـُه 
*ژباړه : زه شاهدي وركوم چې دالله نه پرته بل خداى دعبادت وړ نشته هغه يو دى سيال نه لري، اوداشاهدي وركوم چې محمد e يي بنده او رسول دى.

## دريــمـه : د تـمجــيد كلــمــه
 
*سُبحَانَ اللهِ وَالـحَمدُللهِ وَلا اِلَهَ اِلااللهُ وَاللهُ اَكبَر وَلاحَولَ وَلا قُوَّۍ اِلا بِاللهِ العَلي العَظِيم
*ژباړه : خداى  پاك دى ستاينې هغه لره دي له خدايه پرته دعبادت وړ بل ذات نشته ، خداى  لوى دى له گناوو دساتنې اود نيكو كارونو دكولو توفيق يواځې هغه وركوي هغه دلويي او شوكت څښتن دى .

## څــلـورمـه : دتـوحيـد كلـمـه
 
*لااِلَهَ اِلااللهُ وَحدَهُ لاشَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلكُ وَلَهُ الـحَمدُ يُحيِى وَيُمِيتُ وهو حيّ ٌ لا يَمُوتُ اَبداً اَبداً ذُوالجَلالِ وَالاكرَامِ بِيَدِهِ الـخَير وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيءٍ قَدِير .
*ژباړه :له خدايه پرته دعبادت وړ بل ذات نشته ، سيال نه لري پاچاهي اوستاينې هغه لره دي، ژوندي كول اومړه كول يې په واك كې دي ، تل ترتله به ژوندى وي، دعزت اوشوكت څښتن دى او ښېگڼه يې په واك كې ده ، په هرڅه قادر دى .

## پنـځـمـه كلـمـه : د استـغـفا ر كلـمـه
 
*اَستَغفِرُاللهَ رَبِّي مِن كُلِّ ذَنبٍ اَذنَبتُهُ عَمَداً اَوخَطاً سِرّاً اَوعَلانِيَۍ وَاَتُوبُ الَيهِ مِنَ الذَّنبِ الذِي اَعلَمُ وَمِنَّ الذَّنبِ الذِّي لا اعَلَمُ اِنَّكَ اَنتَ عَلّامُ الغُيُوبِ وَسَتَّارُ العُيُوبِ وغَفََّارُ الذُّنوُبِ وَلاحَولَ وَلاقُوَّۍ اِلا بِاللهِ العَلّىِ العَظِيم .
*ژباړه : زه له هغه ذاته بښنه غواړم چې زما خداى دى، له هرې هغې گنا څخه چې په قصداويا مې په هېره سره كړې وي ، دهغه په درباركې له هرې گناڅخه چې ماته معلومه وي اويا نه وې توبه باسم 
په تحقيق سره خدايه ! په پټو رازونو خبر يې ! دعيبونو پټوونكى، دگناوو بښونكى يې ! له گناڅخه دساتنې اوښوكارونودكولو توفيق يواځې ته وركوې! په تحقيق سره دلويي اوشوكت څښتن يې !

## شپــږمــه : لـه كفـره دبـې زارۍ كلـمـه
 
*اَللـَّهُمَّ اِنِّي اَعُـوذُبِكَ مِنَ اَن اُشرِكَ بِكَ شَياً وَاَنَا اَعلَمُ بِهِ وَاَستَغـفِرُبِكَ لِما لا اَعلَمُ بِهِ تُبـتُ عَنـهُ وَتـَبراتُ مِنَ الكُـفرِ وَالـشِركِ وَالكَـذِبِ وَالغِـيبَۍ وَالبـِدعَـۍ وَالنَمِـيمَۍ وَ الفَـواحِشِ وَالبُهـتَانِ وَالـمعاصِي كُلِّهَا وَاَسلَمتُ وَاَقُـولُ لا اِلَهَ الِلاالله مُـحَمَّـدٌ رَّسُـولُ اللهِ 
*خدايه ! زه پرتا پنا غواړم له دې څخه چې له تاسره بل څه سيال وگڼم اوزه پرې پوهيږي اوله هغه شرك څخه چې پرې نه پوهيږم خدايه تاته توبه باسم له هر كفر، شرك، درواغو، غيبت ، بدت، چغل خوري، سپكوسپورو، تور لگولو اوټولو گناوو څخه، اوماايمان راوړى اووايم چې : له خداى تعالى نه پرته بل دعبادت وړ (معبود) نشته محمدeدالله  رسو ل دى .

## سرچينه
ټول افغان ويبپاڼه
الكساندر الكساندروويچ رومانوف

کيڼ|250px|بټنوک|الکساندر الکساندروويچ رومانوف
**لكساندر الكساندروويچ رومانوف** يا درېيم الكساندر (۲۶ د فېبروري) *(په روسي: Алекса́ндр III Алекса́ндрович)* د خپل پلا دويم الكساندر له مړينې نه وروسته د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ په ۲ د روسي امپراتورۍ پر پلاز كېناست او د ۱۸۹۴ ز كال د اكتوبر تر ۲۰ پورې د روسيې ټولواكمن وو . دى د ۱۸۹۴ ز كال د اكتوبر په شلمه په كريميا كې د لېواډا په ماڼۍ كې مړ شو . له دې سره سره چې روسان دى يو سوله خوښوونكى واكمن بولي ، خو په ۱۸۸۵ ز كالې روسانو د افغانستان پر خاوره يرغل وكړ ، چې له لنډې جگړې نه وروسته پنجده ، چې د افغانستان د خاورې يوه برخه وه ، روسانو ونيوله او د روسيې له خاورې سره يې يو ځاى كړه . دا پېښه دده د واكمنۍ پر مهال رامنځته شوه . د درېيم الكساندر له مړينې نه وروسته يې زوى نيكولاى الكساندروويچ رومانوف ( دويم نيكولاى ) د روسيې ټولواكمن شو .

## مخينه
دى د ۱۸۴۵ ز كال د فبرورۍ ۲۶ په سانت پيتربورگ كې زېږېدلې دى .

## سرچينې
*http://ru.wikipedia.org/wiki/Александр_III
*http://ru.wikipedia.org/wiki/Николай_II

وېشنيزه:روسي واکمنان
نيکولای گرېگورېويچ ستولېتوف

جنرال نيكولاى گريگورېويچ ستولېتوف ( ۱۸۳۴ – ۱۹۱۲ ) د روسيې د ولاديمير په ښار كې زېږېدلى دى . دى د ۱۸۷۸ ز كال د مى په مياشت كې د روسي امپراتور دويم الكساندر له خوا افغانستان ته د ديپلوماتيك استازي ( سفير ) په توگه ولېږل شو او په كابل كې يې له افغان واكمن امير شېرعلي خان سره د دوستۍ او همكارۍ يو يوولس توكيز تړون لاسليك كړ .

## اخځونه
*http://ru.wikipedia.org/wiki/Столетов,_Николай_Григорьевич

وېشنيزه:روسي جنرالان
چارلز مېتکاف ماک گريگر

ډگروال چارلز مېتكاف ماك گريگر ( ۱۸۴۰ – ۱۸۸۷ ) ، چې وروسته بيا بريد جنرال شو ، د دويمې افغان انگليس جگړې پر مهال يې په كندهار كې د افغانانو پر ضد جگړه كړې . له دغې جگړې نه وروسته د برتانوي هند د پوځونو ، چې لوى قوماندان يې جنرال رابرټس وو ، د ستر درستيز په توگه وټاكل شو او په ۱۸۸۰ – ۱۸۸۵ ز كلونو كې د برتانوي هند د پوځونو د كشف رئيس وو . ده د منځنۍ اسيا ځينو هېوادو ، له هغه شمېر نه افغانستان ته هم د كشف او څارگرۍ لپاره سفرونه كړي ، چې ددغو سفرونو پر مهال يې د بېلابېلو سيمو نقشې كښلې او نور مالومات يې راټول كړي دي .
ملا عاشق

د افغانستان نوميالى پادشاه اعليحضرت شاه زمان د واكمنۍ په وروستيو مهالونو كې له يوې خوا د ايرن او انگرېزانو له دسيسو سره مخامخ وو او له بلې خوا يې خپل ورور محمود او وزير فتح خان له هر ډول دسيسو او خيانتونو نه كار اخيست ، چې دى راوپرزوي . ددغو دسيسه كوونكو كسانو له شمېر نه يو هم ملا عاشق وو .
شاه زمان په ۱۸۰۱ ز كال كې له كابل نه د پېښور په لور ددې لپاره وخوځېد ، چې يو ښه لښكر راټول كړي . كله چې شينوارو ته ورسېد ، د ملا عاشق په كلا كې چې يوه كلكه كلا وه ، د دمې جوړولو لپاره پاتې شو . شاه زمان وليدل ، چې د خاين عاشق په كلا كې بندي دى او د كلا شاوخوا ټوپك والا خلك ولاړ دي .
دا مهال محمود كابل ته ورسېد او د شاه زمان له ايسارېدو خبر شو . محمود له كابل نه خلك ولېږل او اعليحضرت شاه زمان يې ونيوه او دده سترگې يې ړندې كړې او بيا يې بندي كړ .
د افغانستان په ملي تاريخ كې د ملا عاشق دغه ناځواني او خيانت يو ډېر نامطلوب حساس تاريخ دى . ملا عاشق په دغې كړنې سره بد نوم پرې ښود او له داسې اتل سره يې خيانت وكړ ، چې هندوستان ، ايران او روسيه دده له نامه سره ښورېدله . 
په ۱۸۰۳ ز كال كې د كابل ، كوهستان ، لوگر ، قلات او غزني غلځيو په گډه شاه شجاع ته بلنه وركړه ، چې كابل ته راشي . دا مهال وزير فتح خان په پېښور كې وو . په پايله كې محمود سدوزى يا ياغي محمود له واك نه گوښه شو او دده له درې كلنې واكمنۍ نه وروسته شاه شجاع پادشاه شو . شاه شجاع ، سمدلاسه جنرال احمد خان نورزايي كندهار ته واستاوه ، وزير فتح خان دا مهال كندهار ته تللى وو ، چې له دې نه وروسته دى او كامران دواړه وتښتېدل . ملا عاشق يې كابل ته راوغوښت . د كوه نور الماس چې دده په كلا كې شاه زمان اېښى وو ، هغه يې ځنې واخيست او دى يې په كابل كې لومړى محاكمه او بيا يې د خلكو تر مخه د يوه خاين په نامه اعدام كړ . په دې ډول له ملا عاشق سره هم زمانې وفا ونه كړه او يوازې يوه تاريخي بدنامي يې وگټله ، خو كومه ضربه چې ده لوى افغانستان ته ورسوله ، د ايران او انگليس لښكرو نه شو رسولاى . دوى ټول محمود سدوزى د شاه زمان ورور ، وزير فتح خان د پاينده خان زوى ، ملا عاشق ، نور باركزي او دراني سرداران او محمدزي ټول ملي تاريخ ته محكوم دي .
## اخځونه
# قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۳۹۰ - ۳۹۳ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
دويم نيكولاى

**دويم نيكولاى ( نيكولاى الكساندروويچ رومانوف )** د ۱۸۶۸ ز كال د مى په ۶ ( ۱۸ ) زېږېدلى دى . دى د خپل پلار له مړينې نه وروسته د ۱۸۹۴ ز كال د مارچ په دويمه د روسيې امپراتور شو . په ۱۹۱۷ ز كال كې چې كله په روسيه كې بلشويكي كودتاه وشوه ، نو دى له خپلې دندې نه گوښه كړاى شو . دويم نيكولاى د ۱۹۱۸ ز كال د جولاى په ۱۷ د روسيې د ايكاتېرينبورگ په ښار كې د بلشويكانو له خوا له خپلې ټولې كورنۍ سره ووژل شو .
## اخځونه
# http://ru.wikipedia.org/wiki/Николай_II
غرغښته سلېمانخېل كټوازۍ

اغلې **غرغښته** د محمد سرور لور ، په ۱۳۵۹ لمريز کال کې د پکتيکا ولايت د خيرکوټ په ولسوالۍ کې زيږيدلې ده. اصلي ټاټوبى يې د پکتيکا ولايت ، اوسنى ټاټوبى يې د کا بل ښار دى . 
اغلې غرغښته د ښوونې او روزنې د پوهنتون محصله ده .
## دندې
د محمد صديق فرهنگ د ښوونځي ښوونکې ، د پکتيکاولايت د ځوانانو د اتحاديې رئيسې ، ددغه ولايت د مدني ټولنى د ښوونې او روزنې د برخى مسئوولې ، د نړيوالو اړيکو مسئوولې او د کابل د ښوونکو په اتحاديې کې دسندونو او اړيکو مسئوولى.
اوسمهال د افغانستان په ولسي جرگه کې د پکتيکا ولايت وکيله ده .
## اخځونه
# http://www.parliament.af/pvp/showdoc.aspx?Id=1095

وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
سيد اسحاق گيلاني

بټنوک|سيد اسحاق گيلاني
ښاغلى **سید اسحق گیلانی** د سید علي گيلاني زوى په ۱۳۳۳ هجري لمريز كال كې د كابل په ولايت كې زيږيدلى دى . اوسنى ځاى يې هم د كابل ښار دى .
ښاغلي گيلاني د تهران د پوهنتون د حقوقو او سياسي علومو په پوهنځي كې لوړې زده كړې كړې دي او په دې څانگه كې ليسانس دى . 
پخوا د جنگي ډلو په کتار کې د پير سيد احمد گيلاني په جنگسالار گوند کې غړيتوب درلود او بیا د ارزاقو د رياست رئيس وو ، بيا يې د ملي امنيت د وزارت د لومړي مرستيال په توگه دنده ترسره كوله .اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتيكا ولايت وكيل دى.
ښاغلي سيد اسحق گيلاني واده كړى او دوه لوڼې لري .

## سرچينې
# http://www.parliament.af/pvp/showdoc.aspx?Id=1095

وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
نادر كټوازى

**نادر خان کټوازی** د حاجي امان الله زوى د پكتيكا په ولايت كې زيږيدلى دى . اصلي او اوسنى ټاټوبى يې د پکتيکا ولايت دى . نادر خان كټوازى د افغان سيد جمال الدين د ښوونې او روزنې له څانگې څخه فارغ شوى دى .
پخوا يې د ښوونكي په توگه دنده ترسره كوله او بيا د هند د سرتاسري پښتون جرگى غړى وو . اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتپكا ولايت وكيل دى .

## اخځونه
# http://www.parliament.af/pvp/showdoc.aspx?Id=1095

وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
پاچا خان ځدراڼ

بټنوک|پاچا خان ځدراڼ
**پاچا خان ځدراڼ** د حاجي عبدالله خان ځدراڼ زوى ، په ۱۳۲۸ هجري لمريز كال كې د پكتيا په ولايت كې زيږيدلى دى ، اصلي ټاټوبى يې د پكتيا ولايت ، اوسنى ټاټوبى يې د كابل ښار دى .
ښاغى پاچا خان ځدراڼ پخوا د پكتيا ولايت د قول اردو قوماندان وو ، بيا د پكتيا والي او د جنوبى ولايتونو تنظيمه رئيس وو . اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتيا ولايت وكيل دى . ښاغلي ځدراڼ واده كړى ، پنځه زامن او درى لوڼې لري .
## اخځونه
# http://www.parliament.af/pvp/showdoc.aspx?Id=1095

وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغان واليان
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
محمد خان بلوڅ

**محمد خان بلوڅ** يو لوى افغان ديپلومات وو ، چې د شاه اشرف د واكمنۍ پر مهال د عثماني توركيې دربار ته د سفير په توگه لېږل شوى وو . 
كله چې اعليحضرت شاه اشرف د افغان ايران پر پلاز كېناست ، نو يو شمېر لوى بهرني تېري يې په شاه وتمبول او ماتې يې وركړې ، چې له هغوى نه يو هم د ۱۷۲۶ ز كال د نوامبر په ۲۰ په همدان كې د افغان او توركي پوځونو ترمنځ جگړه وه . په دغه جگړه كې توركو شپېته زره جنگيالي جگړې ته رامخكې كړې ول ، په داسې حال كې چې د افغانانو لښكر دېرش زره وو . د جگړې په بهير كې د توركانو اولس زره كسان ووژل شول ، توپونه او پوځي سامان ترې پاتې شول او دوى وتښتېدل .
شاه اشرف له توركانو سره بيا هم د ښو اړېكو غوښوتونكى وو ، د توركانو يرغمل او زيات سامان يې بېرته وركړل . خپله بزرگواري يې د يوه افغان په صفت وښودله . تركانو شاه اشرف د ايران د پادشاه په توگه په رسميت وپېژاند او د سولې يو تړون لاسليك شو . توركانو خپل سفير د راشد پاشا په نامه د اشرف دربار ته ولېږه او د افغانانو له خوا هم محمد خان بلوڅ د سفير په توگه استامبول ته واستول شو .
كله چې افغاني سفير استامبول ته سفر كاوه ، د استامبول ښار ټول سپين رنگ شوى وو . پوځي قطعات ودرېدل او د توپونو يوويشت ډزې دده د هر كلي لپاره وشوې . د عثماني خلافت په مركز كې د هېڅ دولت پادشاه په دغه كچه نه وو استقبال شوى . افغان سفير د سپين سفر په نامه ياد شو او د توركو په تاريخ كې په همدغه نامه ياديږي . 
## اخځونه
# قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۷۷۱ - ۷۷۲ مخونه ، د ساپي د پښـتو څېړنو او پراختيا مركز له خوا د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
اريايان

دا ثابته شوېده چي اريائيان دوه زره او پنځه سوه ( ٢٥٠٠ ) کاله پخوا يو قوم و، چې د ايران او نورو منځنۍ اسيايي سيمو څخه اوسني افغانستان،پاکستان اوهند سيمو ته راغلي وو. دې قوم ځان ته ارين ويل چي د ښو خويونو خاوندان اويا داصيلو وگړو مانا لري .د(اريا) ټکی د سنسکريت ژبې ټکی دی چې مانا يې 《عزت والا》 يا 《مشر》 ده. دوي چې کله د هند ځمکې ته ننوتل نو هغه وخت په هند کې [دراوړ] قوم اباد و، اريايانو دراوړيان د هند د ځني سيمو څخه وويستل او هغه دراوړيان بيا د هند جنوبي سيمو ته لاړل او نن هم د هند په جنوبي سيمو کې دا دراوړيان په بېلابېلو توکمونو کې موجود دي په کومو کې چې تامل،مليالم،کنړا او تيلگو له ټولو لوی توکمونه دي، اريايان د هند په شمالي برخو کې اباد شول، اريايان ښايسته خلک و او علم او فن يي هم لرلو ، د لومړنيو تم ځايونو په اړه يې لا ډاډمن مالومات نشته ، خو دا څرگنده شوېده چي [افغانستان] ته د سير دريا او اموسند له شمالي لوري را تير شوي او په بلخ کي يې د لومړي مدنيت بنسټ ايښۍ دۍ .

د لومړنيو اريائيانو په ټولنيز ژوند کي کورنۍ ډير ارزښت درلود . کورنۍ ته يې (کولا ) ويل چي تر اوسه هم دا نوم په کهول کي ليدل کيږي . دڅو کورنيو څخه يوه قبيله جوړېدله چي د هغې قبيلې رئېس ته يې (پتي) ويل دڅوقبيلوڅخه يو ټبر(قوم)جوړېدئ چي هغه ته يې ( وېسه)اويا ( گرامه ) ويل.د پاچا د اوسېدلو ځای ته يې ( پور ) وايه چي دا درې نومونه تر اوسه هم په شېر پور ، ويس او بگرام کي ليدل کيږي .
 
اريا ئيانو بلخ ته تر رسيدلو وړاندي کوچياني ژوند درلود . د هغو څيړنو له مخي چي په ١٩٣٩ ميلادي کال د سمرقند په تال برزو کي تر سره شوې ، د يوه اريا ئې پاچا انځور ( تصوير ) د يوه خاورين لوښي پر مخ ولېدل شو . د پوهانو په باور دا د اريا ئېانو د لرغوني پاچا گيومرث انځور دۍ . په ويدي سرودونو کي هم د کوچيانو همدا پاچاد گيومرث په نوم ياد شويدۍ . په ويدي متن کي د پاچا د يادوني څخه دا په ډاگه کيږي چي اريا ئيانو په کوچاني ژوند کي هم د پاچاهۍ نظام درلود . 
 
اريا ئېانود خپلو اوسېدو سيمو ته (اريانا ويجه )يا ( اريانا ورشو ) ويل . هغه مهال چي اوسنۍ بلخ يا پخواني بُخِدي ته ورسېدل ، هلته يې ديوه نوي مدنيت بنسټ کښيښود . د بٌخدي لرغونۍ ښار يې دخپل لومړني پايتخت او اداري مرکزپه توگه وټاکه . د کوچاني [ژوند] تر څنگ يې په کرهڼه او بڼوالۍ لاس پوري کړ. د اوسېدلو لپاره يې ارت کورونه جوړ کړل . ښار يې جوړ کړ او دهغه ښار د ساتني لپاره يې پلن ديوالودنه او لوړ برجونه ودان کړل ، چي زياتي نښانې يې لا تر اوسه پاتي دي .
 
د څلور گونو ويدي ټولگيو څخه دا په ډاگه کيږي چي اريائيان د پرمختللو او شاعرانه ادبياتو خاوندان وه . ټاکلي ټولنيزمناسبات اوکورنۍ اړيکي يې درلودل .داسي ځانگړي اوډله ايزاخلاقي اصول او مقامونه يې په خپلو کي درلودل چي د خپلو روحاني او مذهبي شخصيتونودرنښت به يې د هغو په پلي کولو سره پر ځای کاوه .
 
په بٌخدي ( بلخ ) کي د اريا ئې وگړو زياتوالي هغوۍ اړ کړل چي د لويديځ او سهيل ختيځ پر لور په ډله ايزه توگه د ليږد او مهاجرت لړۍ پيل کړي . د لويديځ پر لور لومړۍ پخواني پارس يا اوسني ايران او بيا د او سنۍ ترکيې او تر هغه وړاندوکرښوهم تير شول .هغه ډله اريا ئيان چي دسهيل ختيځ پرخوايې مخه وکړه ، هغوۍ بيا لومړۍ دلرغوني هندشمالي او بيا مرکزي سيموته ورسېدل

## سرچنه
سلام فرهنگي ټولنه له ويبپاڼه څخه افغانستان معاصر تاریخ
اوستايې مدنيت

څه ناڅه زره کاله تر ميلادي پخوا کالونو کي داوستايې مدنيت بنسټ په بلخ يا پخواني بخدي کي کښيښودل شو .دې مدنيت  ته ځکه اوستايې وايې چي معلومات يې د هغه مذهبي کتاب پر بنسټ تر مورخينو رسيدلي چي د اوستا په نوم ياديږي . اوستا د زردشت يا سپينتمان له خوا ويل شوي نصحتونه دي چي د زردشت تر مړيني وروسته د هغه پيروانو دا نصيحتونه را ټول او داوستا په نوم يې ياد کړل .
 
د اوستا ماناد قانون او هدايت په توگه  زياته کارول شوېده  . لومړنې اوستايې متن  د غوايې پر پوستکي ليکل شوۍ و .  د سکندر دواکمنۍ پر مهال  د اوستا زياته برخه  چي پر پوستکو ليکل شوې وه ، وسوځول شوه  . د دې پوستوکو شميره   ١٢٠٠ يو زر او دوه سوه  ته رسېدل . تر سکندر وروسته د زردشتي ائېن  پيروانو د اوستا پاتي شوني را ټولي او د هغو پر بنسټ يې د اوستا پنځه برخي وليکلې چي د :  يسنا، وېسپرد ، وينديداد ، يشت  او وړوکي اوستا په نوم ياديږي .

زردشت  ٦٦٠ کاله د مخه تر مېلاد په بلخ کي زيږېدلئ دئ .  په شل کلنۍ کي منزوي شوئ او په ٤٢ کلنۍ کي يې دلار ښود دعوا وکړه . خپل نصحيتونه يې  پيل او گشتاسپ پاچا يې خپلي لاري ته  دعوت کړ .  گشتاسپ يې دعوت  ومانه او دهغه پيرو شو . زردشت په خپل ائېن کي اهورا مزدا د نيکئ  خدای او اهريمن د بدئ خدای گاڼه او د هغو دوو تر منځ يې مجادله او مقابله همېشنۍ گڼله . خپلو پيروانو ته به يې ويل چي د اهورامزدا لوری ته ودريږي  او د اهريمن له شره ځان وساتي . تر ټولو مهمي ويناوي يې  نيک فکر کول ؛ نيک ويل ؛  نيک کارکول ؛دي ، چي د اوستا يې متنونو په مرسته تر اوسه را رسېدلي دي .
   
د زردشت د نصيحتونو له شميره دا يوه بيلگه يادو چي په اوستا کي راغلې ده : ستاسو څخه پوښتنه کوم ای اهورا مزدا ! د هغه چا سزا څه ده ، چي د خپلي واکمنۍ لپاره د دروغو او بدو عملونو لاره خپله وي ؛ او هغه بد عمله چي  بېوزلو ، ناچارو او فقيرانو ته يې بيله ازار او ستمه بل څه نه رسيږي ؛ که څه هم چي د غريبانو او بزگرانو له لوري هغه ته کوم ازار نه رسيږي ؛ و ويل شوه چي : هيڅ يو ستاسو له ډلي دهغه بدعمله خبرو او حکم  ته غوږ مه نيسی ، ځکه چي هغه ستاسو کور کلۍ او ښار د اړتيا او فساد سره مخ کوي ، ځکه يې د سلاح په زور له خپله ځانه ليري کړۍ ! .
      
د اوستا يې مدنيت پر مهال اريا يې وگړو داسي دودونه درلودل چي تر اوسه هم د يو شمير قبيلو او قومونو په منځ کي معمول دي . د بيلگي په توگه  د نيزې وهلو لوبه ، د اس ځغلولو لوبه ، د کال د لومړی ورځي جشن ،اتڼونه ، د مېلو د ورځو سندري  ،موسيقي  او داسي نور ياودولای شو . اوستا د هغه مهال يو شمير سياسي کورنۍ او واکمنان هم را پېژني چي د افغانستان په تاريخ کي د ا برخه د کيسه يې تاريخ ( تاريخ اساطيري ) په نوم مشهوره شوېده .

## سرچنه
سلام فرهنگي ټولنه له ويبپاڼه څخه

وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
محمد عارف نورزى

**محمد عارف نورزى** د حاجي محمدموسى زوى په ۱۳۳۷ هجري لمريز كال د كندهار ښار په شپږمه ناحيه كې زيږيدلى دى . د دوى اصلې ټاټوبى د كندهار ښار او اوسنى ټاټوبى يې د كابل ښار دى . ده پر افغانستان باندې د پخواني شوروي اتحاد د سره پوځ له يرغل نه وروسته د كابل پوهنتون د كرنې په پوهنځي كې خپل تحصيلات ناتمامه پريښودل او جهاد ته ولاړ .

ده داومې فرقي د قوماندان ، داهل حل او عقد شورى غړى ، د مجاهدينو دولت د لس كسيزې شورى غړى او په موقته دوره كې د سپكو صنايعو او خوراكي موادو د وزير او د سرحدونو او قبايلو چارو د وزير په توگه دندې ترسره كړې دي . اوسمهال د ولسي جرگې لومړي نايب دى .

## سرچينه
# http://www.parliament.af/pvp/document.aspx?Cat=5 

وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي