ویرا روبین

ویرا فلورانس کوپر روبین (زوکړه: د ۱۹۲۸ زکال د جولای ۲۳مه – مړینه: د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر ۲۵مه) امریکايي ستورپوهه وه چې د کهکشان د څرخ د کچې په ټاکلو کې یو له مخکښانو بلل کیږي. نوموړې د کهکشاني څرخ د منحني ګانو په څېړنې سره د کهکشان د وړاندوینه شوي زاویوي او د کهکشان د مشاهده شوي حرکت ترمنځ اختلاف کشف کړ. د کهکشان په څرخ کې د ستونزې د موندلو په برخه کې د هغې چارو د تیارې مادې د شتون اړوند شواهد وړاندې کړل. د هغې د چارو پایلې په راتلونکو لسیزو کې تائید شوې. 

روبین په واسار کالج کې د ستورپوهنې د یوازنۍ زدکړیالې په توګه د خپلو علمي چارو په پیل کولو سره په کرنل پوهنتون او جورج ټاون پوهنتون کې د ماسټرۍ زدکړو ته مخه کړه، چېرې چې نوموړې په کهکشانونو کې د هابل جریان انحرافات مشاهده کړل او د کهکشاني ټولګو د شتون اړوند یې شواهد وړاندې کړل. نوموړې د خپل مسلکي ژوند په اوږدو کې د خپلو چارو له امله د نورو جایزو او ویاړونو سربېره د بروس مډال، د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال او د علومو ملي مډال ترلاسه کړ. 

روبین خپل ژوند د ساینس په برخه کې د ښځو څخه په ملاتړ ولګاوه او د ستورپوهنې سره د لېواله ښځینه زده کوونکو د روزنې له امله یې شهرت درلود. نوموړې په دغه برخه کې د ډېری کسانو لپاره یوه مخکښه مېرمن وه چې له امله یې په ۲۰۱۵ زکال کې د ویرا کوپر روبین د علومو د ملي بنسټ د رصد خانې ودانیزې چارې پیل شوې. د نیویارک ټایمز له خوا د نوموړې میراث د کاینات پوهنې په نظریه کې «کوپرنیکي مقیاس ته بدلون ورکول» بلل کیږي. 

## لومړنی ژوند
ویرا کوپر د ۱۹۲۸ زکال د جولای په ۲۳مه د پنسلوانیا په فیلادلفیا کې وزیږېده. نوموړې له ځانه دوه مشرې خویندې لرلې. پلار او مور یې د ختیځې اروپا یهود کډوال وو؛ پلار یې پساک کوبچفسکي (فیلېپ کوپر) نومېده چې د لیتوانیا په ویلینوس (هغه مهال د پولنډ برخه و) کې زیږېدلی و او د برېښنا انجینر و؛ هغه متحده ایالاتو له کډوالۍ وروسته خپل نوم انګریزي ته واړوه. هغه په بېل ټلیفون کمپنۍ کې کار کاوه. ده د بساربیا (اوسني مولداویا) له وګړې روز اپلبام سره واده وکړ. دوی دواړو په بېل کمپنۍ کې ولیدل؛ چېرې چې روز د خپل واده تر مهاله دلته کار کاوه. 

کوپرانو په ۱۹۳۸ زکال کې واشنګټن ډي سي ته کډه وکړه، دلته ۱۰ کلنې ویرا د خپل کور له کړکۍ څخه ستورو ته په کتو له ستورپوهنې سره لېوالتیا پیدا کړه. هغه په یاد راوړې چې «ما هغه مهال د ځواب ویلو په پرتله له پوښتنې کولو سره ډېره لېوالتیا لرله؛ ما په ډېر لږ عمر کې پرېکړه وکړه چې موږ په یوه ډېره پېچلې او هڅو ته په اړتیا لرونکې نړۍ کې ژوند کوو». نوموړې د خپل پلار په مرسته یو نیمګړی تلسکوپ جوړ کړ او د آسماني اجرامو مشاهدې او تعقیب ته یې مخه کړه. دې په کولیج عالي لیسه کې زده کړې وکړې او په ۱۹۴۴ زکال کې ترې فارغه شوه. 

د روبین مشره خور، روث کوپر برګ، څارنواله وه چې وروسته یې د متحده ایالاتو په دفاع وزارت کې د اداري حقونو د قاضۍ په توګه دنده ترسره کړه. 

## زده کړې
روبین ته دا الهام پیدا شوی و چې د لیسانس په کچه زده کړې په واسار کالج کې وکړي – هغه مهال دا په بشپړه توګه یو ښځینه کالج و – همدارنګه هغې له ماریا میچل څخه په الهام دغه کالج غوره کړی و چې په ۱۸۶۵ زکال کې نوموړې همالته ښوونکې وه. هغې د خپل ښوونځي د یوه ښوونکي لارښوونه چې علمي مسلک ځانته غوره نه کړي او هنرمنده شي له پامه وغورځاوه. نوموړې له في بتا کاپا ټولنې څخه فارغه او په ۱۹۴۸ زکال کې یې د ستورپوهنې د لیسانس سند ترلاسه کړ؛ چې دغه کال د ستورپوهنې له څانګې څخه یوازنۍ فارغه وه. هغې هڅه وکړه چې ماسټري په پرېنسټون پوهنتون کې کړي، خو دغه چاره یې د خپل جنسیت له امله ونشو کولای. پرېنسټون تر راتلونکو ۲۷ کلونو پورې د ستورپوهنې په برخه کې هېڅ ښځینه زده کوونکې نه منله. ورته مهال نوموړې په هاروارډ پوهنتون کې د زده کړو وړاندیز رد کړ. 

روبین په ۱۹۴۸ زکال کې له رابرټ جاشوا روبین سره واده وکړ چې د کارنل له پوهنتون څخه یې ماسټري لرله.

روبین په کارنل پوهنتون کې د ماسټرۍ زده کړې پیل کړې او په ۱۹۵۱ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. هغې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال د ۱۰۹ کهکشانونو حرکات وڅېړل او د هابل له جریان څخه یې د انحراف لومړني مشاهدات ترسره کړل. نوموړې له ستورپوه مارتا کارپنټر سره په کهکشاني ډینامیکو کار وکړ؛ دوی خپله دغه څېړنه د فیلېپ موریسون، هانس بته او ریچارډ فاینمن تر نظر لاندې بشپړه کړه. له دې سره چې د دغې څېړنې پایله چې ګویا د کهکشانونو مداري حرکت د یو خاص قطب پر لور شتون لري، رد شوې خو دغه نظریه یې چې کهکشانونه د حرکت په حالت کې دي سمه وه او له امله یې پریمانه څېړنې ترسره شوې. د هغې دغو څېړنو همدارنګه له کهکشانونو څخه د عالي مختصاتو لرونکي سیسټم (supergalactic plane) شواهد وړاندې کړل. دغه اطلاعات او معلومات چې هغې کشف کړل؛ پرېمانه بحثونه یې را وپارول. له دې سره چې نوموړې د امیدوارۍ پر مهال هڅه وکړه څو خپلې دغې هڅې د امریکا د ستورپوهنې ټولنې ته وړاندې کړي، خو غوښتنه یې رد شوه او دغه مقاله هم له یاده وویستل شوه. 

روبین د دوکتورا زده کړې په جورج ټاون پوهنتون کې وکړې؛ دغه مهال دا په واشنګټن ډي سي کې یوازنی پوهنتون و چې د ستورپوهنې په برخه کې یې د دوکتورا په کچه سند ورکاوه. 

نوموړې د ۲۳ کلونو په عمر چې امیدواره هم وه د دوکتورا په کچه یې زده کړې پیل کړې او د زده کړو پر مهال یې په کور کې یو نوی زیږېدلی ماشوم هم درلود. هغې له فرانسېس هایډن سره زده کړو ته مخه کړه چې بیا نوموړي جورج ګامو ته ور معرفي کړه چې جورج ټاون ته په نږدې جورج واشنګټن پوهنتون کې یې تدریس کاوه او بالاخره د نوموړې د دوکتورا لارښود شو. د هغې د دوکتورا پای لیک په ۱۹۵۴ زکال کې بشپړ شو او دا پایله یې وړاندې کړه چې کهکشانونه په کایناتو کې د تصادفي توزیع پر ځای یو بل ته څېرمه موقعیت لري؛ هغه بحث پارونکې نظریه چې د نورو ستورپوهانو له خوا د دوه لسیزو لپاره وه نه لټول شوه. نوموړې د خپلو زده کړو پر مهال له ستړي کوونکي جنسيتي تبعیض سره مخ وه. آن په یوه مورد کې هغې اجازه وه نه مونده د خپل لارښود په دفتر کې ورسره وګوري، ځکه چې دغه مهال ښځو کاتولیک پوهنتون ته د تګ اجازه نه لرله. 

### جایزې او ویاړونه

* د علومو د ملي اکاډمۍ غړیتوب (په ۱۹۸۱ زکال کې یې غړې شوه)
* د پاپي علومو د اکاډمۍ غړیتوب
* د امریکا د فلسفي ټولنې غړیتوب
* د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال (۱۹۹۶ زکال)
* د ښځو او علومو په برخه کې د وایزمن جایزه (۱۹۹۶ زکال)
* د کاینات پوهنې اړوند د ګروبر نړیواله جایزه (۲۰۰۲ زکال)
* د پاسفیک ستورپوهنې له ټولنې څخه د کاترین ولف بروس د سرو زرو مډال (۲۰۰۳ زکال)
* د علومو له ملي اکاډمۍ څخه د جمیز کرېګ واټسون مډال (۲۰۰۴ زکال)
* د ریچټمیر یادګاري جایزه 
* د علومو په برخه کې د ډېکسون جایزه
* د علومو اړوند ملي مډال (۱۹۹۳ زکال)
* د آډلر د یو عمر افلاکي لاسته راوړنو جایزه 
* د امریکا له ملي راډیويي رصد خانې څخه د جانسکي لکچرشېپ جایزه
* د امریکا د ستورپوهنې له ټولنې څخه د نوریس راسل لکچرشېپ جایزه
* د هاروارډ پوهنتون، یل پوهنتون، سمېت کالج، ګرینل کالج او پرینسټون پوهنتون څخه افتخاري دوکتوراوې

## شخصي ژوند
ویرا روبین په ۱۹۴۸ زکال کې له رابرټ جاشوا روبین سره واده وکړ او په ۲۰۰۸ زکال کې د مړینې تر مهاله ورسره پاتې شوه. په کرنل کې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال د هغې ماشوم وزیږېد او د ماشومانو د لویولو پر مهال یې خپلو څېړنیزو چارو ته دوام ورکړ. د هغې ټولو څلورو زامنو د طبیعي علومو او ریاضیاتو په څانګو کې دوکتوراوې اخیستې دي: ډېوېډ (زوکړه: ۱۹۵۰ زکال) د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې په اداره کې ځمکپوه دی؛ جوډیټ یانګ (۱۹۵۲ – ۲۰۱۴ زکال) د ماساچوستس په پوهنتون کې ستور پوه و؛ کارل (زوکړه: ۱۹۵۶ زکال) په ایروین کې د کالیفورنیا د پوهنتون ریاضي پوه دی او آلن (زوکړه: ۱۹۶۰ زکال) بیا په پرېنسټون پوهنتون کې ځمکپوه دی. د روبین زامنو وروسته وویل چې دوی ته یې مور علمي ژوند د خوښې وړ او اسانه ګرځولی و؛ په دې سره یې مور د دوی الهام بخښونکې وه څو خپله پوهان شي. 

## سرچينې