د شمالي کوریا اقتصاد

شمالي کوریا پلان شوی مرکزي اقتصاد لري چې له جوچه فلسفې پیروي کوي او د بازار تخصیص ته د اړوندو طرحو رول پکې محدود شوی، خو اوس دغه رول مخ پر زیاتوالي دی. له دې سره هم شمالي کوریا تر نن ورځې پورې په پلان شوي متمرکز اقتصاد باندې خپلې پابندۍ ته دوام ورکړی. سربېره پر دې د یو لړ اقتصادي آزادیو له امله په ۲۰۱۶ زکال کې د دغه هېواد د ناخالصو داخلي تولیداتو کچه ۲۸.۵۰۰ میلیارد ډالرو ته ورسېده؛ په ځانګړې توګه وروسته له هغه چې کیم جونګ اون په ۲۰۱۲ زکال کې واک ته ورسېد، ورته مهال د یو لړ ځانګړو قوانینو او مصوباتو اړوند د مخالفتونو راپورونه هم شته دي. له ۱۹۹۰مې لسیزې راهیسې په دغه هېواد کې د غیررسمي بازار چارو زیاتوالی لرلی او دولت هم هغه زغملي دي. دغه بازارونه جانګ ماډانګ بلل کېږي چې د ۱۹۹۰مې لسیزې له اقتصادي پاشلتیا څخه وروسته رامنځته شول؛ او له امله یې دولت نه شو کولای خپلو وګړو ته خواړه ووېشي. 

له ۱۸۸۹ زکال څخه تر ۱۹۹۲ زکال پورې د شوري اتحاد پاشل کېدو، چې په ځانګړې توګه د شمالي کوریا یو له اصلي ملاتړ کوونکو څخه و، د دغه هېواد پر اقتصاد فشار راووړ څو له سویلي کوریا سره د اقتصادي راکړې ورکړې په ګډون خپلې بهرنۍ اقتصادي اړیکې بیاځلي تنظیم کړي. اوس مهال چین د شمالي کوریا تر ټولو لوی سوداګریز شریک دی. د دغه هېواد جوچه فلسفه د نړیوالو بندیزونو په چاپېریال کې دننه د دغه هېواد د ځان بساینې لامل ګرځېدلې. په داسې حال کې چې لا هم د دغه هېواد اقتصاد د دولتي صنایعو او ټولیزو کروندو تر کنټرول لاندې دی، خو ورته مهال بهرنۍ پانګونو او د شرکتونو خپلواکۍ هم په کې زیاتوالی موندلی دی. 

شمالي کوریا د کوریا له جګړې وروسته د ۱۹۷۰مې لسیزې تر نیمايي پورې له خپلې سوېلي ګاونډۍ کوریا سره په یوه کچه سړی سر ناخالص تولیدات لرل، خو د ۱۹۹۰مې لسیزې په ورستیو او د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې په سړي سر حساب د دغو تولیداتو کچه له ۲۰۰۰ ډالرو څخه لږ شوه. په ۲۰۱۸ زکال کې سویلي کوریا ته اړوند د کوریا بانک د دغه هېواد د ناخالصو تولیداتو وده -۴.۱٪ اټکل کړه. په ۲۰۲۱ زکال کې د سویلي کوریا د اتحاد وزارت د لومړي ځل لپاره دا پخلی هم وکړ چې د شمالي کوریا خصوصي سکتور له دولتي څخه مخکې شوی دی. 

## بهرنۍ سوداګري
د شمالي کوریا د سوداګریزو شریکانو اړوند شمېرې د ملګرو ملتونو او د پیسو د نړیوال صندوق په څېر د نړیوالو بنسټونو او همدارنګه سویلي کوریا ته اړوند د یووالي د وزارت له خوا راغونډېږي. 

همدارنګه اټکل شوی چې د ۱۹۸۸ زکال او ۱۹۹۰ کال ترمنځ له شوروي اتحاد څخه د دغه هېواد د وسلو وارداتو د ټولې شمالي کوریا د وارداتو ۳۰٪ برخه جوړوله او همدارنګه دغه هېواد له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۹ زکال پورې د وسلو له صادراتو څخه نږدې ۴ میلیارده ډالر ترلاسه کړي چې دغه مهال د شمالي کوریا د ټولو صادراتو ۳۰ سلنه برخه کېده. په ۱۹۹۶ کې د شمالي کوریا د وسلو د صادراتو اسمي ارزښت ۵۰ میلیون ډالر اټکل شوی و. 

اوس مهال نړیوالو بندیزونو تر یوه بریده د دغه هېواد د بهرنۍ سوداګرۍ مخه نیولې؛ دغه بندیزونه د شمالي کوریا له خوا د ټولیزې وژنې د وسلو پراختیا ته اړوند دي. د متحده ایالاتو ولسمشر بارک اوباما د ۲۰۱۱ زکال په اپرېل میاشت کې هغه اجرایوي فرمان تائید کړ چې له مخې یې «متحده ایالاتو ته له شمالي کوریا څخه د هر ډولو توکو، خدماتو او یا ټکنالوژۍ مستقیم او غیرمستقیم واردات منع شول». په دغه هېواد باندې په نورو عملیاتي بندیزونو کې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۶۹۵، ۱۷۱۸، ۱۸۷۴، ۱۹۲۸، ۲۰۸۷ او ۲۰۹۴مو ګڼو پرېکړه لیکونو بندیزونه شامل دي. په ۲۰۱۸ زکال کې راپورونو وښووله چې سوداګریزو بندیزونو (د صادراتو نږدې بشپړ ممنوعیت او له هېواده بهر د هغو د حسابونو کنګل کولو) په جدي توګه د دغه هېواد پر اقتصاد منفي اغېز کړی دی. 

### د شمالي او سویلي کوریا اقتصادي اړیکې
د شمالي او سویلي کوریا اقتصادي اړیکو په نږدې دېرشو تېرو کلونو کې پام وړ لوړې او ژورې لرلې دي. د شمال او سویل ترمنځ اړیکې د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو او د ۲۰۰۰مې لسیزې په ډېره برخه کې د سویلي کوریا د ولسمشر کیم ډای - جونګ د سن شاین پالیسۍ (د ځلانده لمر پالیسي) له امله تودې وې. د سویلي کوریا د دولت په هڅونې سره ګڼ شمېر شرکتونو هوکړه وکړه په شمالي کوریا کې پانګونه وکړي څو له دې اړخه ورته اوښتي زیانونه بېرته رفع کړي، په دې شرط که په شمال کې یې پانګونې ګټه وکړي. 

په ۱۹۸۸ زکال کې له شمالي کوریا سره د سوداګرۍ د کولو اړوند د سویلي کوریا د دولت له پرېکړې وروسته د سویلي کوریا شرکتونو د شمالي کوریا د توکو واردولو ته مخه کړه. مستقیمه سوداګري بیا د ۱۹۹۰ زکال په منۍ کې د دواړو کوریا ګانو د لومړیو وزیرانو له ناستې وروسته د ۱۹۹۰ زکال په سپټمبر میاشت کې پیل شوه. په دې سره د دوی د سوداګرۍ کچه د ۱۹۸۹ زکال له ۱۸.۸ میلیون ډالرو څخه په ۱۹۸۹ زکال کې ۳۳۳.۴ میلیون ډالرو ته زیاته شوه، ورته مهال د دغو توکو د تړلو ډېرۍ چارې هم په شمال کې کېدلې.

له سویلي کوریا سره سوداګري په ۲۰۰۸ زکال کې د سوېلي کوریا د ولسمشر په توګه د لي میونګ بانک له ټاکل کېدو وروسته کمه شوه؛ ده د اټومي مسایلو اړوند په شمالي کوریا باندې د فشار راوړو په موخه د سوداګرۍ د کمولو له ټاکنې څخه کار واخیست. د ۲۰۰۷ او ۲۰۱۳ زکلونو ترمنځ د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ کچه له ۱.۸ میلیارد ډالرو څخه ۱.۱ میلیارد ډالرو ته راکمه او پاتې سوداګري هم د کیسونګ صنعتي پارک له لارې ترسره کېدله. ورته مهال دغه پارک د سیاسي ترینګیتاوو د شتون له امله په مکرر ډول د تړل کېدو له ګواښ سره مخ شوی دی.

### چین
د شوروي اتحاد له پاشل کېدو وروسته، چین د شمالي کوریا اصلي سوداګریز شریک و. دغه دوه اړخیزه سوداګري له ۲۰۰۷ زکال وروسته په پام وړ کچه زیاته شوه. په ۲۰۰۷ زکال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ۱.۹۷ میلیارد ډالرو (د سویلي کوریا ۱.۷ ټریلیون وونه) په ارزښت سوداګري کېده. دغه کچه په ۲۰۱۱ زکال کې ۵.۶ میلیارد ډارو ته زیاته شوه. د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ ۵۷٪ برخه د شمالي کوریا له خوا وارداتو او ۴۲٪ ېې صادراتو جوړوله. 

۲۰۱۳ زکال ته اړوندې چینايي شمېرې شيي چې په ۲۰۱۳ زکال کې چین ته د شمالي کوریا د صادراتو کچه ۳ میلیارد ډالر او واردات یې هم ۳.۶ میلیارد ډالر و. په ۲۰۱۵ زکال کې چین ته د دغه هېواد د صادراتو کچه ۲.۳ میلیارد ډالر ښوول شوې وه. 

### ګډې پانګونې
د سویلي کوریا یو شمېر شرکتونو د انیمېشن او کمپیوټري پروګرامونو په څېر برخو کې د شمالي کوریا له اړخ سره ګډې پانګونې کړي دي او ورته مهال چینايي سوداګر د چین او شمالي کوریا په پوله کې ګټمنه سوداګري مخته وړي. د ۲۰۰۷ زکال پر مهال په شمالي کوریا کې د ۲۵۰ چینايي شرکتونو اړوند یوې سروې ښوولې چې ګڼ شمېر دغو شرکتونو بډې ورکړې دي. په سئول کې د ABB په نامه د برېښنا د تولیدي سویډني – سویسي شرکت مشر رابرټ سوټر څرګنده کړې چې اوس مهال دغه شرکت په شمالي کوریا کې خپل ځایګی له لاسه ورکوي، «دا هماغه ډول ده چې څو کلونه وړاندې په چین کې داسې وشول. تاسو باید دلته وی او باید باور رامنځته کړئ». له دې سره د سویلي کوریا یو شمېر شرکتونه د کائسونګ د صنعتي سیمې په پرمختللې صنعتي برخه کې فعال دي او ورته مهال چینايي شرکتونه هم د سوداګرۍ او تولید په بېلابېلو فعالیتونو کې ونډه لري. اروپايي شرکتونو هم د ۲۰۰۵ زکال پر مهال په پیونګ یانګ کې د اروپا سوداګریزه ټولنه تاسیس کړه چې په عملي بڼه یې د سوداګرۍ د خونې رول درلود او د اروپايي ګډو پانګونو او نورو سوداګریزو چارو استازولي یې کوله. 

## سرچينې