د فضا ښکېلاک

د تشيال ابادي (په تشيال کې مېشتېدل يا له ځمکې نه بهر استعمار- نېواک هم بلل کېږي) له ځمکې پرته په نورو اسماني  اجسامو باندې د طبيعي سرچينو دايمي ځای پر ځای کول او له طبيعي سرچينو يې ګټه اخیستل دي. په دې ډول، دا د انسان د فضايي الوتنې او تشيال د مرکزونو له فعاليتونو ور هاخوا، په تشيال کې د انساني شتون يوه بڼه ده. 

په فضا کې د ابادۍ په پلوۍ او مخالفت کې ډېر دلايل ويل شوي دي. په فضا کې د ابادۍ دوو ډېرو مشهورو پلوي دلايلو کې يو دا دی چې په سياروي چاپيريال کې د يو ناورين د رامنځ ته کېدو په حالت کې (که طبيعي وي، که د انسان له خوا جوړ شوی وي) د انساني تمدن او کروي ژوند پاتې کېدل او دويم يې په فضا کې د اضافي سرچينو مهيا کېدل ، کوم چې کولای شي، انساني ټولنه پراخه کړي. په فضا کې د اباديو پر ضد تر ټولو عامو نيوکو کې دا اندېښنې شاملې دي، چې که چېرې له فضا نه هم د توکو په څېر يو څه جوړ شي، نو شونې ده چې له مخکې نه د پياوړو ګټې لا پسې پياوړې شي، لکه لويې اقتصادي او نظامي ادارې؛ دلته په ځمکه د يو ډول سرچينو د لګولو په پرتله د ډېرو زياتو موکو لګښتونه، د جګړو، اقتصادي نابرابرۍ او چاپيرياليز انحطاط په څېر له مخکې نه شته زيان رسونکي کارونه به زيات شي.  

تر اوسه په فضا کې هېڅ راز ابادي نه ده شوې. په فضا کې ابادي به داسې بې سارې بېلګه وي، چې ډېرې ټولنيزې- سياسي پوښتنې به وزېږوي. يواځې د يوې بنسټيزې زېربنا جوړول د ګڼو تخنيکي او اقتصادي ګواښونو يوه ستونزمنه ټولګه ده. د فضا ابادۍ ته په عمومي ډول د يوې انتظامي او مادي جوړښت د ابادۍ په سترګه کتل کېږی، کوم چې نږدې ټولو (يا ټولو) انسانانو ستر شمېر اړتياوې بهر په فضا کې پوره کولای شي، په داسې يو چاپيريال کې، کوم چې د انساني ژوند لپاره بېخي مخالف دی او له ځمکې نه د هغې پالنه او تمويل شونی نه دی. په دې کې به ټيکنالوژۍ ښکېلې وي، لکه اداره شوی چاپيرياليز ژوند ملاتړ کولو نظامونه، چې تر اوسه يې په ګټور ډول جوړېدل په خپل ځای پاتې دي. له داسې ناڅرګندو مسائلو سره به مخامخ کېدل وي، چې انسانان به څه ډول د اوږدې مودې لپاره په داسې چاپېريال کې وده وکړي او څه ډول به ورسره چلند وکړي. د ځمکې له سطحې نه مدار ته د يوه شي د استولو د زيات لګښت له امله (د  فالکون هيوي په مټ د ځمکې تر ټولو ټيټ مدار ته د يو کيلو ګرام استولو لپاره نږدې ۱۴۰۰ امريکايي ډالر، يا د يو پاونډ د استولو لپاره د ۶۴۰ امريکايي ډالرو لګښت) به اوسمهال، د يوې فضا ابادۍ پروژه په ډېر لوړ لګښت تمامه شي.  

د يوې پراخې اندازې بنسټ له خوا، که دولتي وي يا شخصي وي، تر اوسه په  فضا کې د ابادۍ لپاره هېڅ راز طرحه نه ده جوړه شوې. خو بيا هم په فضا کې د مېشت ځايونو د جوړېدو لپاره د کلونو په اوږدو کې ګڼ وړانديزونه، اټکلونه او طرحې جوړې شوې دي او په فضاکې د اباديو ډېر شمېر ملاتړي او ډلې فعالې دي. د فري مين ډايسن په څېر ډېرو مشهورو ساينسپوهانو په فضا کې د ابادۍ پلوي کړې ده.

له تخنيکي اړخه، په دې اړه پرمختګونه روان دي، تر څو فضا ته ارزانه لاسرسی پيدا شي (د بيا کارېدو وړ پيليدونکي نظامونه به تر مدار پورې يو کيلو وزن په شل امريکایي ډالره لګښت ورسوي) په خپله (اتومات ډول) د زېربناوو او جوړښتونو د لارو چارو د جوړولو لپاره کارونه تر لاس لاندې دي.

## تعريف
دا اصطلاح په پراخه کچه کارول شوې ده، په فضا کې د هر ډول دايمي انساني شتون، ان د روبات شتون، په ځآنګړي ډول د «مېشت ځای» له اصطلاح سره په تړاو هم عملي کېږي، په غیر دقيق ډول په فضا کې د انسان د استوګنځای، له تحقيقاتي مرکزونو نه نيولې بيا په فضا کې په خپله پايدونکې ټولنې هو دا اصطلاح په ځان کې رانغاړي.

د کالونۍ (مستعمره- ابادي) او «کالونايزيشن» (استعمارول/نيول/ابادول) لغت (لفظ) په ځمکه کې د ابادۍ له تاريخ سره نښتې اصطلاحات دي، له کومو نه چې د انساني جغرافيې تر څنګ يوه سياسي اصطلاح هم جوړه شوې. په فضا کې د هر ډول دايمي فعاليت يا ودې لپاره د دې ټکي په پراخه کارولو نيوکې شوې دي، په ځانګړي ډول له دې ټکو نه د استعمارګر او بې توپيره معنا اخیستلو پر مهال.

په دې معنا سره نوې ابادي يا مستعمره يو جوړ استوګنځای دی، چې خپله سيمه لري او له هغې نه د استوګنو یا د دوی د مرکز لپاره ګټه اخستل کېږي. نو دې معنا ته په کتنې سره يو انساني بهرنی مرکز، چې شونې ده په فضا کې يو استوګنځای وي، ان تر دې چې په فضاکې يو استوګنځای هم په خپله په يوه ابادۍ نه شي بدلېدای. که څه هم د سوداګريزې کارخانې په څېر شرکتونه ډېر ځله په کالونۍ يا مستعمره بدليږي. 

## تاريخچه
د «فرانسيس ډريک» او «کرسټف کولمبس» په څېر د راتلونکو نېواکګرو لپاره لومړي دا وړانديزونه چې سپوږمۍ ته ورسېږي او د هغو خلکو لپاره چې بیا به په سپوږمۍ کې ژوند کوي، په لومړي ځل د اولسمې پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې د «جان ويلکينز» له خوا د يوې نوې سيارې په اړوند وينا کې وړاندې شوې.

د تشيال د نيولو لپاره لومړی پېژندل شوی کار د The Brick Moon  په نوم د يو ځای پر ځای شوي سټلايټ (مصنوعي سپوږمکۍ) په اړه يو خيالي اثر و، چې په ۱۸۶۹ ز کې د «ايډوارډ ايوريټ هيل» له خوا خپور شو. په ۱۸۹۷ز کال کې «کرد لاسويتس» هم د فضا د نيولو په اړه لیکنې وکړې.   

د توغندیو د علومو مخکښ روسی تبعه «کونسټنټين تسيولکووسکي» د Beyond Planet Earth (د ځمکې له سيارې ورهاخوا) په نامه په خپل کتاب کې چې د ۱۹۰۰ په شا اوخوا کې ليکل شوی، د فضا د ټولنې د عناصرو په اړه اټکل کړی دی. « تسيولکووسکي» خپل فضايي مسافر مجبورول، چې په فضا کې شنې خونې جوړې او فصلونه وکري. تسيولکووسکي باور درلود، چې فضا ته تګ به له بشپړ انسان سره مرسته وکړي، د تلپاتې والي او سولې پايلې به ولري.

د ۱۹۲۰ز لسيزې په اوږدو کې،«جان ډيسمنډ برنل، هرمناوبرت، ګايډو ون پيرکيټ او هرمن نورډنګ» دې اند ته نوره وده هم ورکړه. ورنر وان بروان  په ۱۹۵۲ز کال کې د «کوليرز» په عنوان خپله لیکنه کې خپل اندونه څرګند کړل. په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ز لسيزو کې، «ډينډريج ايم کول» خپل نظريات څرګند کړ. 

په دې موضوع، يو بل مهم کتاب په ۱۹۷۷ز کال کې د « The High Frontier: Human Colonies in Space» (لوړې  پولې: په تشيال کې انساني ابادۍ) په نوم د  « Gerard K. O'Neill» له خوا ليکل شوی کتاب و، په همدې کال له هغه وروسته « T. A. Heppenheimer» له خوا د « Colonies in Space» (په فضا کې ابادۍ) کتاب وليکل شو.

په ۲۰۰۳ز کال کې «مارين جی ډايسن» د « Home on the Moon; Living on a Space Frontier» (په سپوږمۍ کور؛ د فضا په پوله کې ژوند) وليکه؛ «پيټر اکارټ» « Lunar Base Handbook» (د سپوږميز مرکز لارښود) په ۲۰۰۶ز کال کې وليکه او له هغه وروسته «هاريسن اشميت» په ۲۰۰۷ز کال کې د « Return to the Moon» (سپوږمۍ ته ستنيدل) په نوم کتاب ولیکه. 

### د فضا ټاټوبی
په ۱۹۷۷ز کال کې، د « Salyut 6 » په نوم لومړی تشيالی دوامدار استوګنځای د ځمکې په مدار کې  واچول شو او بيا يې ISS ځای ونيو، دا استوګنځای په فضا کې تر ټولو نژدې بهرنی استوګنخای دی.

## موقعيتونه
مکاني موقعیت د فضايي استعمار د پلویانو تر منځ یو پرله پسې د اختلاف ټکی دی. د دې مستعمره شویو موقعیتونو ځای کېدای شي سيارې، کوچنۍ سياره، طبيعي سپوږمکۍ يا اسماني وړوکې سياره يا يو څرخېدونکی جسم وي. 

### ځمکې ته نژدې فضا

#### سپوږمۍ
د مستعمره کېدو لپاره سپوږمۍ تر بحث لاندې نيول شوې ده، دا ځکه چې ځمکې ته نژدې ده او د تیښتې چټکتيا یې کمه ده، (په ستورپېژندنه کې فرار يا تېښته د جاذبې قوې له مرکز نه د يو جسم ځانګړې لرې کېدو ته ويل کېږي). په ځينو سيمو کې په زياته اندازه يخ کولای شي چې د سپوږمۍ د ابادۍ د اړاتياوو په برابرولو کې مرسته وکړي، په هر حال، د اتموسفير کمښت د فضايي ځلا (وړانګو غورځېدو) يا اسماني ډبرو نه سپوږمۍ نه شي خوندي کولای، په همدې بنسټ د خونديتابه لپاره د سپوږميزو «لاوا» نلکو د ساحو وړانديز شوی دی. د سپوږمۍ د سطحې د کمې جاذبې قوه هم يوه اندېښنه ده، ځکه دا نه ده معلومه چې ايا 1/6g په اوږده موده کې د انسان د روغتيا ساتنې لپاره بسنه کوي که نه. په يووېشتمه پېړۍ کې په سپوږمۍ کې د يو مرکز جوړولو لېوالتيا زياته شوه، تر څو دا مرکز د مريخ د نيولو لپاره يوه واسطه (منځګړی ځای) و اوسي. داسې وړانديزونه وشول، چې په سپوږمۍ کې د څېړنې کلي، کان کيندنې او سوداګرۍ اسانتياوې جوړې شي، چې دایمي استوګن ولري. 

#### لګرنج نقطې
له ځمکې سره نژدې يوه بله شونتيا پياوړې ځمکه –د سپوږمۍ د لاګرنج نقطې L4 او L5 دي، په کومه نقطه چې يوه فضايي ابادي د نامعلوم وخت لپاره لامبو ووهي. L5 ټولنې بنسټ په يادو سيمو کې د فضا د مرکزونو په جوړولو سره اباديو ته د ودې ورکولو په موخه کېښودل شو. « Gerard K. O'Neill» په ۱۹۷۴ز کال کې وړانديز کړی چې  L5 نقطه، په ځانګړي ډول، څو زره لامبو وهونکو استوګنځايونو لپاره برابر ګرځېدای شي او په دې سيمه کې د کم ژور اغېزمن پوټينشيل له امله به استوګنځايونو ته تګ او بېرته راستنيدلو، د اسانه سفر شونتيا رامنځ ته کړي.

## سرچینې