اټومي برېښناکوټ

300px|بټنوک|کيڼ
300px|کيڼ|بټنوک
300px|بټنوک|کيڼد برېښنا د تولید په موخه هستوي تعاملاتو ته اټومي انرژي (nuclear power) وايي. اټومي انرژي د اټومي انشقاق (fission)، اټومي ویجاړېدو (decay) او اټومي وېلې کېدنې (fusion) تعاملاتو نه ترلاسه کېدای شي. اوسهمال، د اټومي انرژۍ نه ترلاسه کېدونکې نږدې ټوله برېښنا په هستوی برېښناکوټونو کې د یورانیمو او پلاټینیمو د اټومي انشقاق  له لارې تولیدېږي. د هستوي ویجاړېدو پروسس د وایګار ۲ (Voyager 2) په څېر ځینو فضايي څېړنو کې د راډیوایزوتوپ تېرموالیکټریک جنراټورونو په څېر په نیچه اپلېکېشنونو (niche applications) کې کارول کېږي. نړیوالې څېړنې لاهم د اټومي ویلې کېدنې نه د برېښنا په تولید تمرکز لري. 

په ۲۰۱۹ز کال کې، ولسي (ناپوځي) اټومي انرژۍ ۲۵۸۶ تېراواټ ساعته (TWh) برېښنا برابره کړه، چې د ټولې نړۍ د برېښنا تولید نږدې ۱۰ سلنه جوړوي او د اوبو له برېښنا نه وروسته د لږ کاربن کاروونکې برېښنا دویمه تر ټولو ستره سرچینه ده. د ۲۰۲۱ز کال د سپتمبر تر میاشتې پورې، په نړۍ کې ۴۴۴ ولسي انشقاقي ریکټورونه (fission reactors) شته، چې ټول برېښنايي ظرفیت يې ۳۹۶ ګېګاواټه (GW) دی. د ۵۳ اټومي برېښنايي ریکټورونو جوړېدو کار روان او ۹۸ نور په پلان کې دي، چې په ترتیب سره به ۶۰ ګېګاواټه او ۱۰۳ ګېګاواټه ظرفیت لري. امریکا متحده ایالتونه د اټومي ریکټورونو تر ټولو ستر سامانونه لري چې په یوه کال کې د [اتومي وړانګو] له خپراوي پرته، له ۸۰۰ تېراواټ ساعته ډېره برېښنا تولیدوي او د ظرفیت منځنی ضریب يې ٪۹۲ دی. ډېری هغه ریکټورونه چې د جوړېدو کار يې روان دی ،په اسیا لویه وچه کې درېیم نسل ریکټورونه دي. 

اټومي انرژي د نورو سرچینو په پرتله د انرژۍ په هر واحد کې د مرګ ژوبلې تر ټولو ټیټه کچه لري. سکاره، پترول، طبیعي ګاز او د اوبو برېښنا هر یو د هوا ککړتیا او پېښو رامنځته کېدو له امله د انرژۍ په هر واحد کې د ډېرې مرګ ژوبلې لامل شوی دی. په اټومي برېښناکوټونو کې رامنځته شوې پېښې، دغه دي: په ۱۹۸۶ز کال کې په شوروي اتحاد کې د چرنوبیل غمېزه، په ۲۰۱۱ز کال کې په جاپان کې د فوکوشیما داييچي اټومي غمېزه او په ۱۹۷۹ ز کال کې په امریکا متحده ایالتونو کې د تري مایل آیلنډ (Three Mile Island) یوڅه محدوده پېښه. 

بحث د اټومي انرژۍ پر سر دی. د اټومي انرژۍ پلویان، لکه: د نړۍ اټومي انجمن (World Nuclear Association) او د اټومۍ انرژۍ ژوندچاپېریال پالونکي (Environmentalists for Nuclear Energy) دلیل راوړي چې اټومي انرژي په خپله د انرژۍ یوه خوندي او پاېښتي سرچینه ده چې د کاربن خپراوی راکموي. د اټومۍ انرژي مخالفین، لکه: ګرین-پییس (Greenpeace)، د راتلونکې ساینسپوهان (Scientists for Future) او NIRS په نامه ادارې بیا وايي چې: اټومي انرژي خلکو او ژوندچاپېریال ته ډېر ګواښونه  رامنځته کوي او د پاېښتي انرژۍ د بدیلو سرچینو په پرتله ډېره قېمته ده او ډېر په ورو ځای پر ځای کېږي. 

## اصل او سرچینه
اټومي انشقاق په ۱۹۳۸ ز کال کې څه باندې څلور لسیزې وروسته له هغه کشف شو چې د راډیواکټيویټي پر ساینس او نوي اټومي فزیک پر تفصیلاتو چې د اټوم اجزاوې یې تشرېح کولې، کار وشو. ډېر ژر وروسته له هغه چې د انشقاق بهیر کشف شو، دا معلومه شوه چې د اتم انشقاقي هسته کولای شي، د لانور اټومي انشقاق لامل شي او په دې توګه یو خپل پاېښتي (self-sustaining) ځنځیري غبرګون رامنځته کړي. کله چې په ۱۹۳۹ز کال کې دا کار په تجربې سره ثابت شو، په ډېرو هېوادونو کې ساینسپوهانو له خپلو حکومتونو وغوښتل چې، د اټومي انشقاق څېړنو ملاتړ وکړي، تر څو د دویمې نړیوالې جګړې په درشل کې یوه اټومي وسله جوړه کړي. 

په متحده ایالتونو کې، دا څېړنیزې هڅې د شیکاګو پایل-۱ (Chicago Pile-1) په نامه د لومړني بشري اټومي رېاکټور د جوړولو لامل شوې چې بیا په ۱۹۴۲ز کال کې د دسمبر په ۲مه نېټه ګټې اخیستنې ته چمتو شو. د دې رېاکټور جوړول، د منهاټن پروژې (Manhattan Project) برخه وه چې متحدینو هڅه کوله، د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې اټومي بمونه جوړ کړي. د همدې چارې په پایله کې په لومړنيو اټومي وسلو کې د کارونې لپاره د تسلیحاتي درجې (weapons-grade) پلاټینوم، د تولید په موخه کې د واحدې موخې ډېر ستر تولیدي رېاکټورونه جوړ شول. امریکا د لومړي ځل لپاره اټومي وسله، د ۱۹۴۵ز کال په جولای میاشت کې وازمویله او درې ګونه آزموینه يې هغه وخت وه، چې یوه میاشت وروسته يې پر هیروشیما او ناګاساکي اټومي بمبارد وکړ. 

په بریتانیه کې د کالدر هال (Calder Hall) اټومي برېښناکوټ، د نړۍ لومړنی سوداګریز اټومي برېښناکوټ.

که څه هم لومړنیو اټومي آلو پوځي ماهیت درلود، په ۱۹۴۰مه او ۱۹۵۰مه ز لسیزه کې زښته ډېره خوشبیني موجوده وه چې اټومي انرژي د ارزانه او ناپایه برېښنا د چمتو کولو ظرفیت لري. په لومړي ځل د ۱۹۵۱ز کال د د سمبر میاشتې په ۲۰مه نېټه د یوه اټومي رېاکټور په وسیله برېښنا تولید شوه، چې شاوخوا ۱۰۰ کیلوواټه وه. دا چاره په ایډاهو کې له آرکو سره نږدې په EBR-1 تجربوي سټېشن کې ترسره شوه. په ۱۹۵۳ز کال کې، د امریکا ولسمشر دویت ایزنهاور په ملګرو ملتونو کې "د سولې لپاره اټومونه" تر عنوان لاندې وینا وکړه او له اټومي انرژۍ نه "د سوله ییزو" کاروونو د چټکې پراختیا پر اړتیا یې ټینګار وکړ. ورپسې د ۱۹۵۴ز کال د اټومي انرژۍ قانون رامنځته شو، چې له مخې يې د امریکا د رېاکټورونو ټکنالوژي په چټک ډول له محرمانه ګټکورۍ نه راووته او خصوصي سکټور د یادې ټکنالوژۍ د پراختیا لپاره وهڅول شو. 

### د برېښنا لومړنی تولید
د امریکا سمندري ځواک لومړنۍ اداره وه چې عملي اټومي ځواک يې رامنځته او د اوبتلونو او الوتکو لېږدوونکو بېړیو د چلولو په موخه يې S1W رېاکټور جوړ کړ. لومړنی اټومي اوبتل، USS Nautilus، د ۱۹۵۴ز کال د جنورۍ په میاشت کې سمندر ته واستول شو. د S1W رېاکټور د اوبو فشاري رېاکټور (Pressurized Water Reactor) و. دا طرحه ځکه غورچاڼ شوه، چې د بدیلو طرحو په پرتله د کارکړنې لپاره ساده، راغونډه او اسانه وه او په دې توګه په اوبتلونو کې د کارونې لپاره ډېره جوړه وه. دا پریکړه لامل شوه چې PWR رېاکټور د برېښنا تولید لپاره غورچاڼ شي او په دې ډول په راتلونکو کلونو کې د ولسي برېښنا پر بازار تلپاتې اغېز ولري.

د ۱۹۵۴ز کال د جون میاشتې په ۲۷مه نېټه، په شوروي اتحاد کې د اوبنینسک (Obninsk) اټومي برېښناکوټ د نړۍ لومړنی اټومي برېښناکوټ وچې د برېښنا شبکې لپاره یې شاوخوا پنځه میګاواټه برېښنا تولید کړه. د نړۍ لومړنی سوداګریز برېښناکوټ، د بریتانیې په وېنډسکېل سیمه کې د کالډرهال برېښناکوټ دی چې د ۱۹۵۶ز کال د اګسټ میاشتې په ۲۷مه نېټه د برېښنا ملي شبکې سره ونښلول شو. د لومړني نسل د یو شمېر نورو رېاکټورونو په څېر، دې برېښناکوټ هم د برېښنا او پلاټینوم-۲۳۹ د تولید دویمي موخه لرله، چې پلاټینوم-۲۳۹ بیا په بریتانیا کې د اټومي وسلود نوي جوړېدونکي پروګرام لپاره و.

### لومړنۍ پېښې
لومړنۍ سترې اټومي پېښې، په ۱۹۵۷ز کال کې رامنځته شوې، یوه په شوروي اتحاد کې د کایشتیم (Kyshtym) غمېزه او بله په بریتانیا کې د وېنډسکېل (Windscale) اورلګېدنه وه. په امریکا کې په اټومي رېاکټور کې لومړنی ستره پېښه، په ۱۹۶۱ز کال کې په ایډاهو ملي لابراتوار کې د امریکا د پوځ په تجربوي اټومي انرژۍ رېاکټور، SL-1، کې رامنځته شوه. دا ناکابو شوي ځنځیري فعل او انفعال د بخار د یوې چاودنې لامل شو، چې درې تنه عمله پکې ووژل شول او [هر څه] وېلي شول. بله جدي پېښه، په ۱۹۶۸ز کال کې هغه مهال رامنځته شوه، چې دوه مایع فلزي سړېدونکې رېاکټور چې په K-27 شوروي اوبتل کې نصب و، د سون توکو کموالي سره مخامخ شول، په شاوخوا هوا کې ګازي انشقاقی محصولات خپاره شول او په پایله کې یې ۹ تنه عمله ووژل شوه او ۸۳ نور ټپيان شول. 

## تاریخ
لمړی اټمی بتۍ په امریکا کی جوړ شو. خو دغه اټمی بتۍ یوازې د پلوټونیوم د جوړولو لپاره کارېده. لمړی اټمی د برېښنا ټیسن په بریطانیا کی جوړ شو. په ۱۹۵۴ کال کی په شوروی اتحاد کی یو اټمی د بریښنا فابریکه جوړه شوه.  

وېشنيزه:اټومي تخنيک