په افغانستان کې د چاپېریال ساتنې مسئلې

په افغانستان کې دچاپېریال ساتنې مسئلې له تېرو څو لسیزو سیاسي ناخوالو پخوانۍ دي. ځنګلونه د کرنیزو بندونو جوړولو او څړځایونو باندې د بدلېدو له امله تش شوي دي، هغه لاملونه چې یوازې د وګړو له مدرنې ودې سره زیات شوي دي. په افغانستان کې د چاپېریال ساتل او اقتصادي اندېښنې، دوه متضاد کارونه نه دي؛ په کرنه او مالدارۍ باندې د څه باندې ۴۴ سلنه خلکو بوختیا، د خلکو د اقتصادي هوساینې لپاره د چاپېریال ساتنې سلامتي حیاتي بلل کېږي. په ۲۰۰۷ ز کال کې د روغتیا نړیوال سازمان یو راپور خپور کړ، چې له مخې یې افغانستان د غیر افریقايي هېوادونو په ډله کې په ټیټه کچه کې و، چې د چاپېریالي ګواښونو له امله یې مړینه لرله.

## د ځنګلونو وهل
ډېر خلک د بوټو راټولولو او د پستې او بادامو چې په شمالي مرکزي سیمو کې په طبیعي ځنګلونو کې شنه کېږي، له صادراتو نه یې د عوایدو ترلاسه کولو لپاره په ځنګلونو بسیا دي. په تخار او بادغیس ولایتونو کې د پستې ۵۰ سلنه ځنګلونه له منځه تللي دي. د وروستیو څو لسیزو جګړو په ترڅ کې، د سیمې اوسېدونکي او پوځي ملېشې لکه د شمال ائتلاف د ځنګلونو له لرګیو نه د سون توکو لپاره کار اخیستی او دغو ځواکونو ونې  یې پرې کړې دي، څو د دوی د مخالفینو په پټن ځایونو بدلې نه شي.په دې سربېره، له ځنګل نه د څړ ځای او صادراتو لپاره د زړي( خستې) راټولولو په توګه، په ظاهره د پستې د ډېرو ونو د شنه کېدو مخنیوی کوي.

افغانستان خپل نږدې نیمايي ځنګلونه له لاسه ورکړي. ګڼ ځنګلونه چې د هېواد په ختیځ ننګرهار، کونړ، نورستان او نورو ولایتونو کې دي، د چارتراشو مافیا له ګواښ سره مخامخ دي. سره له دې چې د ونې پرې کول غیر قانوني دي، خو هغه ګټه چې ګاونډي پاکستان ته د چارتراشو له صادراتو ترلاسه کېږي، ډېره ده. لامل یې دا دی چې د پاکستان حکومت په کلکه د خپلو ځنګلونو ساتنه کوي، نو له دې امله د چارتراشو مافیا په افغانستان کې ونې پرې کوي. دغه چارتراش نه یوازې پېښور، بلکې اسلام اباد، راولپنډۍ او لاهور ته هم لېږدول کېږي او هلته د ګران بیه مبلونو اوفرنیچرونو په جوړولو کې کارول کېږي. 

د ځنګلي پوښښ له کموالي سره، ځمکه لږ حاصلخیزه کېږي، د کلیوالو ژوند له ګواښ سره مخامخ کېږي او د سیلابونو بهېدل  د کرنیزو ځمکو او کورونو د ویجاړېدو لامل کېږي. د بوټو له منځه تلل، د سیلابونو د زیاتوالي لامل کېږي او دغه کار نه یوازې خلک له ګواښ سره مخامخ کوي بلکې، د خاورې د زړښت لامل شوي او کرنې ته د لاس رسي ځمکې کچه کموي. د افغانستان د کرنې او مالدارۍ وزارت (MAIL) له نړیوالو سازمانونو سره په همغږۍ کې هڅه کوي، څو په هر پسرلي کې د میلیونونو نیالګیو په خښولو سره، د مارچ ۱۰ چې په هېواد کې د نیالګي خښولو د ملي ورځې په نوم نومول شوې، افغانستان بیا زرغون او دغه ستونزه حل کړي. 

افغانستان د ۲۰۱۸ ز کال د ځنګل طبیعي منظرو تمامیت په شاخص کې، د منځنۍ کچې ۸.۸۵/۱۰ نمرې لرونکی دی او دغه هېواد د ۱۷۲ هېوادونو له ډلې په پینځلسمه لیکه(رده) کې راولي. 

## ژو ژوند
په افغانستان کې د ژو ژوند  د ښکار د مخنیوي او د دوی د ځالو له منځه تلو په برخه کې د دولت د لږ زېربناوو او وچکالۍ له امله له ګواښ سره مخامخ دي. افغانستان او د ژویو د خوندیتوب ټولنې (WCS)  د ۲۰۰۶ ز کال کې  د ژویو د ژوند او د دوی د ځالو د خوندیتوب لپاره د واخان دهلیز او فلات مرکزي سیمو په اوږدو کې درې کلنه پروژه پيل کړې ده. 

**په انقراض کې له ګواښ سره مخامخ ډولونه**

* واورین پړانګ (علمي نوم): *Uncia uncia*)
* ښکروره دمانۍ اوزه (علمي نوم): *Capra aegagrus*)
* مارخور (علمي نوم): *Capra falconeri*)
* پامیری غرم / مارکوپولو غرڅه (علمي نوم: *Ovis ammon polii*)
* وحشي پسه اوریال (علمي نوم): *Ovis orientalis*)
* خرس (علمي نوم): *Ursus thibetanus*)
* سیبري دُرنای (علمي نوم ): *Grus leucogeranus*) 

* په انقراض کې له ګواښ سره مخامخ ډولونه(علمي نوم: *Oxyura leucocephala*)
* سپین سرې هیلۍ (علمي نوم): *Marmaronetta angustirostris*))
* مرمري هیلۍ (علمي نوم ): *Haliaeetus leucoryphus*)
* پالاس سمندري ګوربت (علمي نوم): *Aquilla clanga*)
* لوی خالداره ګوربت (علمي نوم: *Aquilla heliaca*)
* شاهي ګوربت (علمي نوم): *Falco naumanni*)
* کوچنی کرک (علمي نوم): *Crex crex*)
* کوچنی خرک (علمي نوم): *Falco naumanni*)
* ټولنیز کولي چرګ (علمي نوم: *Vanellus gregaria*)
* زېړسترګې کوتره (علمي نوم: *Columba hodgsonii*)

د سمندر او د پغمان غرني سمندر د ډولونو په اړه، چې د هندوکش په غرونو کې پيدا کېږي، لږ معلومات شته.

## د اوبو مدیریت
*ډېر معلومات: د افغانستان د بندونو نوملړ، د افغانستان د سیندونو نوملړ  او په افغانستان کې اوبه*

د افغانستان ډېرې خوږې اوبه، د چټکو سیندونو له لارې ګاونډيو هېوادونو ته بهیږي. له طبیعي پلوه ګاونډي هېوادونه، له دغو اوبو ګټه اخلي نه افغانستان. د افغانستان د اوبو سرچینو اساسي ګواښ وچکالي ده، چې میلیونونو افغانانو ته د خوړو کمښت لامل کېږي. د ۱۹۹۵ او ۲۰۰۱ ز کلونو ترمنځ کرنیزې ستونزې ښارونو ته د زرګونه کورنیو د کډه کېدو لامل شوې. وچکالي د دې لامل شوې، څو داوبو ترلاسه کولو لپاره ژورې څاه ګانې وکېندل شي او دغه کار د ځمکې لاندې اوبو د کمښت لامل شي، چې په پایله کې د ځمکې لاندې اوبو سرچینې چې د بیا ډکېدو لپاره په باران متکي دي، تشې شي. 

د یونیسف ادارې د شمېرو له مخې، د افغانستان نږدې ۶۷ سلنه خلک د څښاک پاکو اوبو ته لاس رسی لري. تمه کېږي په راتلونکې کې دغه شمېره زیاته شي، په ځانګړي ډول په کابل کې د شاه وعروس او شاه توت بندونو له جوړولو وروسته. هغه لوی سازمانونه چې له افغانستان سره د اوبو د ښه مدیریت په برخه کې مرسته کوي، هند او المان دي. 

له ۱۹۹۸ تر ۲۰۰۳ ز کال پورې د سیستان تالابونو نږدې ۹۹ سلنه وچ شوي وو، د پرلپسې وچکالیو او اوبو مدیریت نشتوالي په پایله کې  تالابونه چې د خړپيلیکان او مرمري هیلیو د نسل د زېږېدو مهم ځایونه بلل کېږي، له نږدې ۵۰۰۰ کلونو راهیسې  د کرنیزو ځمکو خړبولو لپاره یې اوبه برابرې کړې دي. د دغو تالابونو اوبه د هلمند او فراه له سیندونو برابرېږي چې د ۲۰۰۱ تر ۲۰۰۳ کلونو ترمنځ له منځنۍ کچې نږدې ۹۸ سلنه ټېټې شوې. د هېواد په نورو برخو کې د طبیعي بوټو له منځه تلل، د خاورې د زړښت لامل شوي او تر ۲۰۰۳ کال پورې د شن طوفانونو نږدې ۱۰۰ کلي له منځه یو وړل.

د افغانستان د اوبو ځینې بندونه دا دي:

* په هرات ولایت کې د سلما بند
* بامیان ولایت کې د امیر بند
* کندهار ولایت کې د هلې بند
* ننګرهار کې د درونټې بند
* هلمند ولایت کې د کجکي بند
* نیمروز ولایت کې د کمال خان بند
* کابل ولایت کې د نغلو بند 
* کابل ولایت کې د قرغې بند 
* د غزني او پکتیکا ولایتونو ترمنځ د سردې بند

## ککړتیا
په وروستیو کلونو کې د ښاري خلکو شمېر زیات شوی. له ۲۰۰۳ ز کال راهیسې  له ۵ میلیون زیات وګړي چې په پاکستان او ایران کې کډوال وو بېرته افغانستان ته راستانه شوي دي. د دغو کډوالو ډېری یې هغه کسان دي چې له کلیوالي سیمو  د سیلابونو له امله کډوالي ته اړ شوي دي او کابل ښار چې پلازمېنه ده،  په کې مېشت شوي دي. 

### د هوا ککړتیا
په ټوله نړۍ کې د نورو ښارونو په څېر، د افغانستان په ښارونو کې د هوا ککړتیا د روغتیا لپاره جدي ستونزه ده.

### صنعتي او داخلي ضایعات
افغانستان له ډېرې مودې راهیسې، د چټلو اوبو سیستم د نه لرلو له ستونزې سره مخامخ دی. په ۲۰۰۲ ز کال کې د ملګرو ملتونو د چاپېریال ساتنې پروګرام څرګنده کړه چې، د ښار په ډېرو برخو کې د خطرناکو شرایطو رامنځته کولو په حال کې  د ضایعاتو د سم مدیریت سیستم نشتوالی وو. د کابل ښار په پينځمه او شپږمه ناحیو کې کورني او طبي ضایعات په واټونو کې اچول کېدل. انساني ضایعات، د فاضلابو په خلاصو لارو کې خوځېدل او د کابل سیند ته بهېدل او د څښاک اوبه یې ککړولې.

په کابل، کندهار او هرات ولایتونو کې د کثافاتو د خښولو پرځای، له لویو چټل دانیو کار اخیستل کېږي، چې تر ډېره نږدې سیندونه او د اوبو زیرمې ورڅخه نه ساتل کېږي. د روغتونونو ضایعات کله نا کله په دغو لویو چټل دانیو کې وړل کېږي چې له باکتریاوو او ویروسونو سره د هوا د ککړتیا  لامل کېږي.

## سرچينې او ياداښتونه