وندنا شيو

وندنا شیوا (زېږېدلې: ۵ نومبر ۱۹۵۲ز کال) يوه هندي پوهانده، د ژوند د چاپېريال فعاله، د خوراک د خپلواکۍ وکيله، ايکو فمينيسټه (ايکوفيمينيزم د ښځمنپالنې د خوځښت يوه برخه ده چې د انسان او طبيعي نړۍ تر منځ په ځآنګړې ډول د ښځې او ځمکې تر منځ د اړیکو پر تصور ولاړه ده) او د نړيوال توب ضد ليکواله ده. په ډيلي کې ميشتې شيوا له شلو زيات کتابونه ليکلي دي. هغې ته ډېر ځله «د غلو دانو ګاندي» هم ويل کيږې، ځکه چې د هغې فعاليتونه د جي ايم او ضد خوځښت پر ضد دي (GMO: genetically modified organism يعنې په جنتيکي ډول تغير شوي ژوندي موجودات لکه ژوي او بوټي).

شيوا د نړيوال توب په اړه د نړيوالې ټولنې يوه مشره او د پلاوي غړې ده (نور يې جيري مانډر، رالف نادر او جيرمي ريفکين دي)، همدا راز د نړيوال توب ضد خوځښت کې يوه څېره ده. هغې د ګڼو دوديزو کارونو په ملاتړ کې بحثونه کړي، لکه د (رانچور پريم له خوا) د « *Vedic Ecology* » په نوم کتاب کې د هغې په مرکه کې. نوموړې د « Fundacion IDEAS » د علمي کميټې غړې ده، کومه چې د اسپانيې د سوسيال ګوند د مفکرينو پلاوی دی. هغې په ۱۹۹۳ز کال کې د مناسب ژوند جايزه تر لاسه کړې، دا هغه جايزه ده چې سويډني-الماني بشرپال (خېرخواه) «ياکوب ون اوکسکول» جوړه کړې او د نوبل جايزې د بديل په توګه ورته کتل کېږي. 

## د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
وندنا شيوا په دهرادون کې زېږېدلې وه. پلار يې د ځنګلونو ساتونکی و او مور يې کروندګره وه چې له طبيعيت سره یې مينه درلوده. هغې په نينتيال کې د «سينټ ميري صومعې په عالي ليسه» کې او همدا راز د دهرادون د عيسی(ع) او مريم صومعه کې زده کړې وکړې.

شيوا په چنديګړ کې د پنجاب په پوهنتون کې فيزيک ويلی او په ۱۹۷۲ز کال کې یې د لېسانس سند تر لاسه کړی. په «بابا» اتومي څېړنيز مرکز کې د يوې لنډې مودې وروسته، هغه کاناډا ته ولاړه، ترڅو  په ۱۹۷۸ز کال کې د «ګويلف» له پوهنتون څخه د ساينس فلسفې په برخه کې د ماسترۍ زده کړې تعقيب کړي، په دې پوهنتون کې د هغې د رسالې عنوان و « د روښنايې په تناوبي تصور کې بدلونونه». په ۱۹۷۸ز کال کې هغې د لويديځ اونټوريو پوهنتون څخه د فلسفې په برخه کې دوکتورا سند تر لاسه کړ چې تمرکز يې د فيزيک په فلسفې و. هغې خپله وروستۍ رساله د «د کوانتم په نظريه کې پټ متغيرونه او ځای» په نوم وليکله، په کومه کې چې هغې د پټو متغيراتو د نظريو رياضياتي او فلسفي مفاهيم تر بحث لاندې ونيول، کوم چې د «بيل» له قاعدې څخه دباندې دي. نوموړې وروسته په بنګلور کې د هندوستان د ساينس انستيتيوت او د هندوستان د ادارې انستيتيوت ته په ساينس کې د ګڼ څانګيزو څېړنو د تعقيب لپاره ولاړه.

## مسلک
وندنا شیوا د کرنې او خوراک په برخو کې د پرمختګونو په اړه ډېرې لیکنې او ويناې کړي. د معنوي ملکيت حقوق، د ژونديو تنوع، بايوټيکنالوژي، د ژونديو اخلاق او جنيتيکي انجنيري هغه ډګرونه دي، چېرته چې شيوا د فعالو مبارزو له لارې هلې ځلې کړي. هغې په افريقا، اسيا، لاتيني امريکا، ايرلينډ، سويټزيرلينډ او اتريش کې، د جنيتيکي اينجنيرۍ له لارې په کرنيز پرمختګ کې په مخالفت کولو د «ګرین مومينټ» (شين خوځښت) له اساسي سازمانونو سره مرسته کړي.

په ۱۹۸۲ز کال کې، هغې د ساینس، ټیکنالوژۍ او ایکولوژي لپاره څيړنيز بنسټ جوړ کړ. د همدې بنسټ په پايله کې په ۱۹۹۱ز کال کې «ناودانيا» جوړ شو، دا يو ملي خوځښت و، تر څو د ژونديو سرچينو تنوع او يووالی وساتي، په ځانګړي ډول اصلي تخمونه، د عضوي کرنې او مناسبې سوداګرۍ. ناودانیا چې معنا يې ده «نهه دانې» يا «نوې ډالۍ»، د RFSTE يو نوښت دی، تر څو د خوراکونو د توليدونکو له خوا د يو فصل د کرلو د وړانديزونو د منلو پر ځای، کروندګرو ته د متنوعو او ځانته کړای شويو فصلونو د ساتلو ګټې وښيي. دې نوښت په ټول هندوستان کې د تخم له څلوېښتو څخه زياتې زېرمې جوړې کړې، تر څو د متنوعې کرنې لپاره سيمه ييز فرصتونه پيدا کړي. په ۲۰۰۴ز کال کې، شيوا د انګلستان د شوماخر کالج په همکارۍ «بيګي ويدياپيټ» پيل کړ، دا «اترکنډ» د «ډون» په دره کې د پايدلي ژوند لپاره يو نړيوال کالج و.

د متنوع ژوند او معنوي ملکيت د حقوقو په برخو کې، د ساينس، ټيکنالوژي او ايکولوژي لپاره د څېړنې په بنسټ کې شيوا له خپلې ډلې سره، د غنمو، باسماتي وريژو او نيم (نيم ياسمين ته ورته بوټی دی چې دانې لري) په ناقانونه توګه د راټولولو چاره وننګوله. هغې د متنوعو ژونديو او ای پي ار قانون جوړولو په برخه کې د دولتي ماهرينو په ډلو کې هم خدمت کړی. 

د «ژوندي پاتې کېدل» (۱۹۸۸ز کال) کې په نوم د هغې لومړي کتاب، د درېيمې نړۍ ښځو تصوراتو ته بدلون وکړ، په ۱۹۹۰ز کال کې، نوموړې د ښځو او کرنې په اړه ايف ای او ته يو راپور وليکه چې عنوان يې و «په هندوستان کې ډېری کروندګر ښځې دي». هغې په کټمنډدو کې د غرونو د ودې لپاره نړيوال مرکز (ICIMOD) کې د جنډر برخه جوړه کړه او د ښځو چاپېريال او ودې سازمان (WEDO) د جوړونکي پلاوي غړې وه.

«له ځمکې سره سوله کول» په نوم د شيوا کتاب متنوع ژوند او د ټولنو او طبيعيت تر منځ اړيکې تر بحث لاندې نيولي. «په دې بنسټ، نوموړې د طبيعي تنوع ويجاړتيا د دوديزو ټولنو په ويجاړتيا په معنا بولي – هغه څوک چې د طبيعيت ژبه پېژني. «ډايويډ رايټ» د دې کتاب په يوه بيا کتنه کې ليکلي دي چې د شيوا په باور «کلی يوه نښه شوه، نږدې په ټولو ملتونو کې د «سيمه ييز» لپاره يوه استعاره».

شيوا د نړيوال توب په اړه د نړيوالې ټولنې، د ښځو چاپيريال او پرمختګ سازمان او درېیمې نړۍ شبکې په ګډون، په هندوستان کې د حکومتونو او تر څنګ يې له هندوستانه بهر د نادولتي ادارو لپاره د سلاکارې په توګه دنده پر مخ وړې ده. نوموړې د خوراک (غذا) د راتلونکي په اړه د يو کميسيون مشري کوي چې په ايټاليا کې د «توسکاني» سيمې له خوا تشکيل شوی دی او د هغې علمي کميټې غړې ده، کومې چې اسپانيې پخواني لومړي وزير «زپاټيرو» ته مشوره ورکوله. شيوا د WTO پر ضد د هندوستان د خلکو د مبارزو  د مرکزي جرګه ګۍ غړې ده. نوموړې د «د نړۍ راتلونکې شورا» سلاکاره ده. شيوا د ژونديو کروندګرۍ د هندوستان د حکومت په کميټو کې خدمت کوي. نوموړې په ۲۰۰۷ز کال کې د افکارو د اسهامو پلورنځای په پروژه کې ګډون کړی و. هغې د غېر عضوي سرو او خزنده ګانو د وژونکو درملو باندې د بنديز په اړه د سريلنکا حکومت ته هم مشورې وکړي، کومې چې په ۲۰۲۱ز کال کې وړاندې شوې وې چې د کرنې د توليداتو په کمښت کې يې په ګڼو برخو کې اغېز درلود، په ځانګړي ډول يې د چایو صنعت تر ډېره زيانمن کړ.

## فعاليت
شيوا په کرنه کې تنوع ته وده ورکړه، تر څو توليدات، تغذيه، او د کروندګرو عايدات زیات کړي او د همدې کار له امله په ۲۰۰۳ز کال کې هغه د ټايم مجلې له خوا د ژوند د چاپېريال د اتلې په توګه وپېژندل شوه. د کرنې په اړوند د هغې کار په ۱۹۸۴ز کال کې په پنجاب کې له تاوتريخوالي او د بوپال له ناورين وروسته پيل شو، د بوپال پېښه د «Union Carbide» شرکت د خزنده ګانو د وژلو درملو جوړولو له کارخانې څخه د ګاز د وتلو له امله منځ ته راغلې وه. د ملګرو ملتونو د پوهنتون لپاره د هغې مطالعاتو په پايله کې د «د شين انقلاب تاوتريخوالي» په نوم د هغې کتاب نشر شو.

له «ډايويډ بارسامين» سره په يوه مرکه کې شيوا استدلال وکړ چې د شنه اوښتون کرنې په مټ تشهير شوې د کيمياوي تخم بنډل زخيزه ځمکه له منځه وړې او ژوندی ايکوسيستم يې ويجاړ کړی دی. شيوا په خپل کار کې د ځينو معلوماتو حواله ورکوي چې د ادعا تر مخې اوسمهال ۱۴۰۰ داسې خزنده وژونکي شته چې شونې ده په ټوله نړۍ کې په خوراکي نظام کې داخل شي.

شيوا د نړۍ د راتلونکې شورا (WFC) د بنسټ اېښودونکو غړيو څخه ده. WFC په ۲۰۰۷ز کال کې جوړ شوی و «تر څو د هغو تګلارو د حللارو پر استازيتوب خبرې و کړي، کوم چې د راتلونکو نسلونو د ښېګڼو خدمت کوي». د دوی لومړی ترکيز د اقليم په خونديتابه و.

## سرچينې