د اقلیمې بدلون اقتصادي اړخ

د اقلیمي بدلون اقتصاد د اقلیم د بدلون اقتصادي اړخونه بحث کوي، دا کولی شي هغه تګلارې رامنځته کړي چې حکومتونه یې د دغو بدلونونو په ځواب کې په پام کې نیسي. یو شمیر فکتورونه دغه اقلیمي بدلون او د اقلیم د بدلون سیاست ستونزمنوي، چې دا یو اوږدمهاله او نړیواله ستونزه ده چي ګټه او مصارف یې دواړه په غیر برابر ډول د هېوادونو په منځ کې وېشل شوي دي او د اقلیم د بدلون په اړه علمي اجماع او عامه نظر دواړه باید په پام کې ونیول شي.

د اقلیم د بدلون اغېزې ممکن د اوږدې مودې لپاره دوام وکړي، لکه د سمندر د سطحې لوړوالی چې د زرګونو کلونو لپاره به بېرته خپل لومړنې حالت ته ور نه شې. د اوږدې مودې وخت او ناڅرګندتیا د نړیوالې تودوخې سره تړاو لري او دا د دې لامل شوی چي شنونکي د راتلونکې چاپیریال ، ټولنیزو او اقتصادي بدلونونو «سناریو» رامنځته کړي. دا سناریوګانې کولی شي، له حکومتونو سره د دوی د پریکړو احتمالي پایلو په پوهېدو کې مرسته وکړي.

د اقلیم د بدلون په اغېزو کې ځینی  موارد شامل دي، لکه: د ژویو تنوع له لاسه ورکول ، د سمندر د سطحې لوړوالی، د هوا د ځینو سختو پېښو د شمېر او شدت زیاتوالی او د سمندرونو تیزابي کېدل. اقتصاد پوهانو هڅه کړې چې د دغو اغېزو ارزښت په پیسو پیدا کړي، خو دا ارزونه کېدای شي جنجالي وي. د نړیوالې تودوخې په وړاندې دوه اصلي ځواب ویونکې تګلارې؛ یوه يې د شنو خونو ګازونو (GHG) اخراج  را کمول چي په حقیقت کې د اقلیم د بدلون کمول دي او دویمه تګلاره، د نړیوالې تودوخې له اغېزو سره موافقت کول دي د بېلګې په توګه د سمندر د سطحې لوړېدو په ځواب کې د بندونو رامنځته کول دي.

د نړیوالې تودوخې د ناڅرګندتیا په وړاندې یو له ځوابونو نه د ترتیبي  پرېکړو کولو ستراتیژي غوره کول دي. داستراتیژي په ګوته کوي، چې د نړیوالې تودوخې په اړه پریکړې ممکن په نیمګړو معلوماتو سره ترسره شي، خو دا پریکړې به احتمالي اوږدمهاله اغېزې ولري. حکومتونه کولی شي، د نړیوالې تودوخې په وړاندې د خپل غبرګون تګلاره د یوې برخې په توګه د خطر مدیریت وکاروي. د بېلګې په توګه: د خطر پر بنسټ چلند د اقلیم د اغېزو کمیتونو لپاره کارول کېدای شي، کوم چې په اقتصادي توګه یې اندازه کول ستونزمن دي، د نمونې په توګه: په سیمه ییزو خلکو باندې د نړیوالې تودوخې اغېزې.

وروستيمطالعات په ډاګه کوي چې د اقلیم د بدلون له امله اقتصادي زیانونه کم اټکل شوي او کېدای شي، دا سخته وي چي د خطري پېښو احتمال غیر معمولي وي. تمه کېږي چې کاربن لرونکي صنعتونه او پانګه اچوونکي به د پام وړ زیاتوالی تجربه کړي، چې د نړۍ په اقتصاد کې احتمالي اغېزې لري. د شنو خونو ګازونو او د نړۍ د تودوخې ورو ورو کمولو لپاره، مالي سیسټم او د نړۍ اقتصادونه باید سمون وکړي.

## غلظت او تودوخې
لکه څرنګه چې مخکې یادونه وشوه، د اقلیم د بدلون اغېزې په اتموسفیر کې د GHG د کلني اخراج په پرتله، د GHGs د غلظت له مخې ډېر ټاکل کېږي.

### تودوخه
په اتموسفیر کې د GHG غلظت د اقلیم د حساسیت له مخې د نړیوالې منځنۍ تودوخې د بدلونونو سره تړاو لري. د راتلونکې نړیوالې تودوخې اټکلونه د اقلیم د حساسیت مختلف اټکلونو له خوا اغېزمن کېږي. د GHGs د اتموسفیر غلظت کې د ورکړل شوي زیاتوالي لپاره، د اقلیم حساسیت لوړ اټکلونه وړاندیز کوي چې په راتلونکې کې به ډېره تودوخه رامنځته شي، په داسې حال کې چې د اقلیم د حساسیت ټیټ اټکلونه وړاندیز کوي چې په راتلونکې کې به لږه تودوخه واقع شي. ټیټ ارزښتونه به د اقلیم د لږو او سختو اغېزو سره مطابقت ولري، په داسې حال کې چې لوړ ارزښتونه به له ډېرو او سختو اغېزو سره سمون ولري.

په ساینسي ادبیاتو کې ځینې وخت د اقلیم د حساسیت «غوره اټکل» یا  په «احتمالي» ارزښتونو باندې تمرکز کېږي. په هرحال، د خطر مدیریت له نظره چي وروسته به بحث پرې وشي، له «احتمالي» کچو نه بهر ارزښتونه اړین دي، که څه هم دا ارزښتونه لږ احتمال لري. دوی د اقلیم له ډېرو سختواغېزو سره تړاو لري (د خطر احصایوي تعریف = د اغېزې احتمال × د اغېزې  سختوالی). 

شنونکو دا هم لیدلي دي چېد اقلیم د حساسیت په اړه ناڅرګندتیا د اقلیم  بدلون اقتصادي اټکلونو باندي اغېزې کوي. د لګښت او ګټو تحلیل (CBA) نه د تګلارې لارښود کېدایشي ،د ګومارل شوې انګیرنې پر بنسټ خورا متفاوت وي. Hassler et al د یو لړ اټکلونو ازمېښت کولو لپاره د اړونده ارزونې ماډلینګ کاروي او هغه څه چې په حد کې پېښېږي.

## اغېزې
د اقلیمي بدلون اقتصادي اغېزې په جغرافیه کې توپیر لري او په سمه توګه اټکل کول يې ستونزمن دي. څیړونکو خبرداری ورکړی چې اوسنی اقتصادي ماډلینګ کېدای شي، د اقلیم د بدلون اغېزې ټولې په نظر کې نه وي نیولې او د نوي ماډلونو اړتیاوو ته اشاره کوي،چېد احتمالي زیانونو دقیق انځور وړاندې کړي. 

نړیوال زیانونه د ۱۹۷۰ز لسیزې راهیسې د سختو موسمي پېښو له امله په چټکۍ سره مخ په زیاتېدو لګښتونه څرګندوي. ټولنیز-اقتصادي عواملو د نړیوال زیانونو د لیدلو بهیر کې مرسته کړې لکه د نفوس وده او د شتمنۍ زیاتوالی. د ودې یوه برخه له سیمه ییزواقلیمي عواملو سره هم تړاو لري، دبېلګې په توګه: د اورښت او سیلابونو پېښو کې بدلون. دا ستونزمنه ده چې په لیدل شوي لړی باندې د ټولنیزو-اقتصادي فکتورونو او د اقلیم د بدلون نسبي اغېزې اندازه کړی.

د ۲۰۱۹ز کال ماډل کولو مطالعې وموندله چې، د اقلیم بدلون د نړیوالې اقتصادي نابرابرۍ سره مرسته کړې. په سړو سیمو کې بډایه هېوادونه د اقلیم له بدلون نه لږې اقتصادي اغېزې احساس کړي او یا یې احتمالي ګټه اخیستې، په داسې حال کې چې په ګرمو سیمو کې غریبو هېوادونو به خورا لږه وده کړې وه که چیرې نړیواله تودوخه رامنځته شوې نه وای.

د اقلیم د بدلون په وجه رامنځته شوې ټولې اقتصادي اغېزې اټکل کول ستونزمن کار دی، خو د تودوخې لوړو بدلونونو لپاره زیاتوالی راځي. یوې څېړنې وموندله چې د پېړۍ په پای کې په نړیوال ناخالص تولیدGDP کې ۳.۵ سلنه کمښت راځي، که چیري تودوخه له۳ درجو سانتي ګراد پورې محدوده وي. د اکسفورډ په اقتصاد کې د لوړ اخراج سناریو کې، تر ۲۰۵۰ز کال پورې د تودوخې ۲ درجې زیاتوالی به د نړۍ GDP له ۲.۵٪-۷.۵٪ را کم کړي. په دي حالت کې به تر ۲۱۰۰ز کال پورې د تودوخې درجه ۴ درجو ته لوړه شي، کوم چې کولی شي د نړۍ ناخالص تولید ۳۰سلنه په خورا بد حالت کې راټیټ کړي.

## سرچينې