کیڼ اړخه آزادي پالنه

کیڼ اړخه آزادي پالنه چې د مساوات غوښتونکې آزادي پالنې، کیڼ وزره آزادي پالنې یا ټولنیزې آزادي پالنې په نوم هم یادېږي، یوه سیاسي فلسفه او د آزادي پالنې یوه بڼه ده چې په فردي آزادۍ او ټولنیزې برابرۍ ټینګار لري. کیڼ اړخه آزادي پالنه د سیاسي او ټولنیزو نظرونو څو اړوندو، مګر جلا لارو ښکارندویي کوي. په کلاسیکه کارونه کې، د استبداد ضد کیڼ اړخه سیاستونو بڼو، لکه: آنارشیزم، په ځانګړې توګه ټولنیز آنارشیزم ته اشاره کوي چې د هغه پلویان په ساده توګه هغه ته د آزادي پالنې، کمونیزم او آزادي پاله مارکسیزم نوم ورکوي، چې په ټوله کې ورته آزادي پاله سوسیالیزم ویل کېږي. د شین خوځښت د کیڼ وزر یوه برخه، د مورای بوکچین د ټولنیزې ایکولوژي پلویانو له ډلې، هم عموماً کیڼ اړخه آزادي پالان ګڼل کېږي.

په متحده ایالتونو کې، کیڼ اړخه آزادي پالنه، د آزادي پالانو د خوځښت د کیڼ وزر ښکارندویي کوي، له سیاسي مقامونو سره د علمي فیلسوفانو، لکه: هیلل اشتاینر، فیلیپ ون پاریج او پیتر والنټاین تړاو، چې د ځان مالکیت د برابري غوښتنې له طبیعي لیدلوري سره یوځای کوي. دا کار د مالکیت او شتمنۍ په اړه د آزادي پالنې نظرونو د توپیر لپاره، معمولاً د کیڼ – ښي او سوسیالیستي – سرمایه داري کرښو په دوام ترسره کېږي. که څه هم آزادي پالنه په متحده ایالتونو کې له کلاسیک لېبرالیزم او مینارشیزم سره تړل شوې ده، سربېره پر دې چې ښي اړخه آزادي پالنه له کیڼ اړخه آزادي پالنې څخه لا ډېره پېژندل شوې، د دې اصطلاح سیاسي کارونه، تر هغه وخته پورې په ځانګړې توګه د سرمایه دارۍ ضد، آزادي پاله سوسیالیزم او ټولنیز آنارشیزم سره تړلې وه او د نړۍ په ډېرو برخو کې داسې یوه ټولنه لا هم غالبه ده.

کیڼ اړخه سوسیالیسټ آزادي پالان د سرمایه دارۍ او د تولیدي وسایلو د خصوصي مالکیت پرخلاف دي. کیڼ اړخه آزادي پالان د طبیعي سرچینو د خصوصي مالکیت پلوي نه دي، یا هم کاملاً ورسره مخالف دي او د کیڼ اړخه آزادي پالانو برعکس استدلال کوي چې د شخصي ملکیت بشپړو حقونو رامنځته کولو لپاره، له طبیعي سرچینو سره د خپلې کاري نیرو په هکله نه ادعا کوي او نه یې هم ورسره ګډوي او باور لري چې طبیعي سرچینې، څه بې ملکیته او څه هم په ګډ ملکیت کې، باید په مساوي غوښتونکې توګه وساتل شي. هغه کیڼ اړخه آزادي پالان چې د خصوصي مالکیت په باب لږ څه نرم دي، د مالکیت بېلابېلو نظرونو او نورمونو لکه د ګټې اخیستنې حق څخه ملاتړ کوي، یا هم د اشټاینر – والنټاین مکتب په شان چې ځایي یا آن نړیوالې ټولنې ته تاوان د ورکړې شرط په کې ایښودل شوی. هغه نور فکري جریانونه چې له کیڼ اړخه آزادي پالانو سره پېژندل شوي، دا دي: د جورج هنري د ځمکنۍ مالیې نظریاتو او د پیره جوزف پروډون د متقابل پلوي پلویان او د درېیم سامویل کونکیڼ د آګوریزم په ګډون د کیڼ وزره بازاري آنارشیزم (یا بازارپلوي کیڼ اړخه آزادي پالنه). د کیڼ اړخه آزادي پالنې انتقاد په عمده توګه آنارشیزم پورې تړلی دی او د تمدني کارنامو په باره کې د یوټوپیانیزم، مستبد حاکمیت او ورانکارۍ ادعاګانې په کې شاملې دي.

## پېژند
هغه کسان چې د کیڼ اړخه آزادي پاله یا ښي اړخه آزادي پاله په توګه یادېږي، عموماً داسې تمایل لري چې ځان یوازې آزادي پالونکي وبولي او خپلې فلسفې ته د آزادي پالنې نوم ورکړي. دې موضوع ته په کتو سره، ځینې سیاسي شنونکي او لیکونکي د آزادي پالنې بڼې په دوه یا څو برخو لکه کیڼ اړخه آزادي پالنه او ښي اړخه آزادي پالنه، وېشي، ترڅو د مالکیت او شتمنۍ طبیعت په هکله آزادي پاله لیدلوري په ډاګه کړي. په متحده ایالتونو کې، د آزاد بازار سرمایه دارۍ ضد پلویان په شعوري ډول ځانونو ته د کیڼ اړخه آزادي پالانو نوم ورکوي او ځان د کیڼ اړخو آزادي پالانو یوه برخه ګڼي.

په دودیز ډول، آزادي پالنه یوه اصطلاح ده چې د فرانسوي آزادي پاله کمونیسټ او د Le Libertaire مدیر، ژوزف دژاک له خوا، د کیڼ اړخه سیاست یوې برخې په معنا وکارول شوه چې د نولسمې پېړۍ له منځه تر پایه پورې په مکرر ډول آنارشیزم او آزادي پاله سوسیالیزم ته د اشارې لپاره کارول کېده. سباسټین فوره، یو بل فرانسوی آزادي پاله کمونیست، د ۱۸۹۰مې ز لسیزې په منځ کې، کله چې د فرانسې درېیم جمهوریت د (lois scélérates) په اصطلاح ناوړه قوانین نافذ کړل. چې له مخې یې په فرانسه کې پر آنارشیستي خپرونو بندیز ولګېد، د یوه نوي Le Libertaire په خپرولو پیل وکړ. د کاتو انسټیټوټ څخه د آنتوني کومګنا په وینا: بنیامین ټکر، آزادي پاله سوسیالیسټ، اولنی امریکایی وو چې د ۱۸۷۰مې لسیزې په پای او د ۱۸۸۰مې ز لسیزې په پیل کې یې د آزادي پالنې اصطلاح وکاروله.

د یوې اصطلاح په توګه، کیڼ اړخه آزادي پالنه د بېلابېلو سیاسي اقتصادي فلسفو بڼو ته د اشارې لپاره کارول شوې چې په کې په فردي آزادي ټینګار شوی. د شلمې پېړۍ په منځ کې د ښي اړخه عصري پراختیا سره چې د آزادي پالنې اصطلاح یې په ګډه ټاکلې وه، ترڅو له آزادې سرمایه دارۍ او پیاوړي خصوصي حقونو مالکیت، لکه: د ځمکې، بېخبینا(زیربنا )او طبیعي منابعو څخه دفاع وکړي. کیڼ اړخه آزادي پالنه ډېری وخت، د دې دوه بڼو، په ځانګړې توګه د مالکیت حقونو، د تفکیک لپاره کارول کېږي.

په داسې حال کې چې ښي اړخه آزادي پالنه، آزادې سرمایه دارۍ (لکه د موري روتبارد آنارشیکې سرمایه داري او د رابرټ نوزیک منارشیزم) ته اشاره کوي، سوسیالیسټي آزادي پالنه بیا د یو څو محدودو کسانو په لاس د قدرت هرډول تمرکز (څه له سیاسي اړخه او څه هم له اقتصادي پلوه) د آزادي مخالفه ګڼي او ځکه په ورته وخت کې د دولت او سرمایه دارۍ دواړو د لغوه کېدو پلوي کوي. د جنیفر کارلسون په وینا: ښي اړخه آزادي پالنه په متحده ایالاتو کې د آزادي پالنې غالب ډول دی، په داسې حال کې چې کیڼ اړخه آزادي پالنه په وروستیو درېیو لسیزو کې د لویدیځې اروپا په ډیموکراسۍ کې د سیاست په غالب اړخ بدله شوې. سوسیالیسټي آزادي پالنه په پراخه کیڼ اړخه آزادي پالنه کې خپلې اصلي معنا ته رسېدلې ده. کیڼ اړخه آزادي پالنه کې،«له غیر متمرکزه کسانو نیولې چې غواړي دولتي ځواک محدود او انتقال کړي، تر سنډیکالیسټانو چې غواړي هغه په ټوله کې له منځه یوسي» شامل دي. آن کولی شي. فابیان او سوسیال ډیموکراټان، څوک چې غواړي اقتصاد ټولنیز کړي، خو د دولت لپاره لا هم محدود رول ویني، هم احاطه کړي.

د ټولنیز او سیاسي فلسفې په اړه د راتلج ملګرو کتاب د تعریف په اساس، کیڼ اړخه آزادي پالنه لږ تر لږه درې معناوې لري:په خپله زړه معنا کې، په ټوله کې د عمومي آنارشیزم یا په ځانګړې توګه د ټولنیز آنارشیزم مترادفه ده. وروسته بیا د آزاد بازار د آزادي پاله خوځښت کیڼ اړخ یا کونکیڼیټ وزر یوه اصطلاح شوه او له هغه وخته راهیسې د بازار پلوي خو سرمایه دارۍ ضد، زیاتره فردپلوه آنارشیسټ، د آګوریزم او موچوالیزم په ګډون موقعیتونه تر پوښښ لاندې راولي. ډېری د خواخوږۍ مفهوم په دلالت (لکه راډیکاله فیمینیزم یا د کارګرۍ خوځښت) چې معمولاً د آنارکو – کاپیتالیزم له خوا څخه نه شریکېږي. په درېیمه معنا او په دې وروستیو کې د هغه موقعیت لپاره کارول شوې، چې شخصي او فردي مالکیت د طبیعي منابعو سره د مساوات غوښتنې لیدلوري سره یوځای کوي، د دې موضوع ډېری پلویان آنارشیستان نه دي.د سټانفورډ پوهنغونډ فلسفه، کیڼ اړخه آزادي پالنه له ښي اړخه آزادي پالنې څخه بېلوي او داسې استدلال کوي:آزادي پالنه ډېری وخت د «ښي - وزر» عقیدې په توګه په پام کې نیول کېږي. په داسې حال کې چې، دا په دوه دلیلو غلطه ده. لومړی، د اقتصادي پر ځای – په ټولنیزو مسایلو، آزادي پالنه «کیڼ» اړخ ته تمایل لري. دا له هغو قوانینو سره مخالفت کوي چې په لویانو کې توافقي او خصوصي جنسي اړیکې محدودوي، (لکه د همجنسبازۍ جنسي اړیکې، د ښځې او میړه غیره جنسي اړیکې او منحرفې جنسي اړیکې)، هغه قوانین چې د نشه‌یي توکو کارونه محدودوي، هغه قوانین چې په خلکو مذهبي لیدلوري یا عملونه تحمیلوي او د اجباري پوځي خدمت مخالف دي. دویم، د آزادي پالنې د ښې پېژندل شوې بڼې یعنې ښي اړخه آزادي پالنې سربېره، یوه بله بڼه هم شتون لري چې د «کیڼ اړخه آزادي پالنې» په نوم پېژندل کېږي. دواړه بشپړ شخصي مالکیت تاییدوي، خو د طبیعي مناسبو او غیر مناسبو سرچینو، لکه: (ځمکه، هوا، اوبه او نورو) د تصاحب او اختیار په اړه سره توپیر لري. 

## سرچينې