د ځمکې په اتومسفیر کې کاربن ډای اکسایډ

کاربن ډای اکسایډ د ځمکې په اتوموسفیر کې یو مهم ګاز دی. دا د کاربن د دوران یوه نه بېلېدونکې برخه ده. د کاربن دوران یو بایو جیو کیمیاوي دوران دی چې کاربن په کې د ځمکې د سمندرونو، خاورې، ډبرو او بایوسفیر تر منځ تبادله کېږي. نباتات او نور فوټواټوټروفونه د فوټوسنټېز عملیې په مرسته له لمریزې انرژۍ څخه کار اخلي تر څو د اتوموسفیر له کاربن ډای اکسایډ او اوبو څخه کاربوهایډرېټ تولید کړي. نږدې ټول نور ژوندي موجودات د انرژۍ او کاربني مرکباتو د اصلي سرچینې په توګه له فوټوسنټېز عملیې څخه په ترلاسه شوي کاربوهایډرېټ پورې تړلي دي. کاربن ډای اکسایډ د ۴.۲۶ مایکرو متر (۲۳۴۷ cm−1) او ۱۴.۹۹ مایکرومتر (۶۶۷ cm−1) څپو په واټن کې ماورای بنفش وړانګې جذبوي او خارجوي او بالاخره دا یو ګلخانه‌يي ګاز دی چې د ګلخانه‌‌‌‌‌يي اغېزې له لارې د ځمکې د سطحې په تودوخه کې مهم رول لوبوي.

په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ غلظت شاوخوا ۵۰۰ میلیون کاله مخکې د کمبرین دورې په جریان کې په هر میلیون کې ۴۰۰۰ برخې لوړ و او په تېرو دوو میلیون کلونو کې د کواټرنر د کنګلونو په جریان کې تر ۱۸۰ پورې ټیټ و. د تېرو ۴۲۰ میلیون کلونو لپاره د تودوخې بیا جوړ شوي سوابق ښیي چې په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ غلظت (۴۰۰ میلیون کلونه مخکې) د ډیونین دورې په جریان کې او بیا (۲۰۰ تر ۴۰۰ میلیون کاله مخکې) په ټریاس دوره کې په هر میلیون کې ۲۰۰۰ برخو ته رسېدلی و. د صنعتي انقلاب له پیل راهیسې د نړیوال کلني کاربن ډای اکسایډ غلظت ۵۰ سلنه ډېر شوی دی، د ۱۰۰۰۰ کلونو په جریان کې د ۱۸مې پېړۍ تر نیمایي پورې ۲۸۰ ته او د ۲۰۲۲ کال تر مې میاشتې پورې ۴۲۱ ته رسېدلی دی. اوسنی غلظت په ۱۴ میلیونه کلونو کې تر ټولو لوړ غلظت دی. د کاربن ډای اکسایډ دا زیاتوالی انساني فعالیت ته منسوب دی، په ځانګړي ډول د ځنګلونو له منځه وړل او د فوسیلي سون‌توکو سوځول يې لوی لاملونه ګڼل کېږي. د ځمکې په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ او نورو اوږدمهاله ګلخانه‌يي ګازونو زیاتوالي د نړۍ تودوخه ډېره کړې ده. د ۳۰ سلنه او ۴۰ سلنه تر منځ کاربن ډای اکسایډ د انسانانو له‌خوا اتوموسفیر ته خپرېږي او په سمندرونو کې منحلېږي او هلته کاربونیک اسید جوړوي چې د سمندر د پي.اېچ د تعادل پر بدلون اغېز کوي.

## پخوانی غلظت
د کاربن ډای اکسایډ غلظت د ځمکې په ۴.۵۴ میلیارد کلن تاریخ کې ډېر بېلابېل دی. داسې انګېرل کېږي چې د ځمکې تر جوړېدو لږ وروسته د ځمکې په لومړي اتوموسفیر کې غلظت موجود و. دویم اتوموسفیر چې تر ډېره پورې له نایتروجن او کاربن ډای اکسایډ څخه جوړ و، له اتشفشان څخه د وتونکو ګازونو په مرسته تولید شو او هغو ګازونو تکمیل کړ چې په ځمکه کې د لویو ستوریو د درنې بمبارۍ په وروستیو کې تولید شوي وو. د کاربن ډای اکسایډ د خپرښت لویه برخه ډېر زر په اوبو کې منحل شوه او د کاربونېټ په رسوباتو کې داخله شوه.

د سیانوباکتري فوټوسنټېز په مرسته د ازاد اکسیجن تولید په ځمکه کې د اکسیجن د ناورین لامل شو چې د ځمکې دویم اتوموسفیر یې پای ته ورساوه او د ځمکې درېیم اتوموسفیر (اوسنی اتوموسفیر) یې تر نن ۲.۴ میلیارده کاله مخکې رامنځته کړ. د کاربن ډای اکسایډ غلظت شاوخوا ۵۰۰ میلیون کاله مخکې د کمبرین دورې په جریان کې په هر ملیون کې تر ۴۰۰۰ برخو ډېر و چې په تېرو دوو میلیون کلونو کې د کواټرنر د کنګلونو په جریان کې تر ۱۸۰ پورې را ټيټ شوی دی.

## اتومسفیري کاربن ډای اکسایډ او د کاربن دوران
اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ د ځمکې د کاربن په دوران کې مهم رول لوبوي چې له امله یې کاربن ډای اکسایډ د فوټوسنټېزاو کاربونیټ د رسوب په څېر طبیعي پروسو له لارې له اتوموسفیر څخه ایستل کېږي. د بېلګې په توګه د چونې ډبرې جوړوي او د نورو طبیعي پروسو لکه تنفس او د کاربونیټ رسوباتو د تېزابي انحلال په مرسته یې بېرته فضا ته اضافه کوي. په ځمکه کې د کاربن دوه پراخ دورانونه موجود دي چې د ګړندي کاربن دوران او د ټکني کاربن دوران بلل کېږي. د ګړندي کاربن دوران په بایوسفیر کې د چاپېریال او ژوندیو شیانو تر منځ د کاربن حرکت ته ویل کېږي، په داسې حال کې چې په د ټکني کاربن په دوران کې د اتوموسفیر، سمندرونو، خاورې، ډبرو او اتشفشانونو تر منځ د کاربن حرکت شامل دی. دواړه دورانونه په داخلي ډول یو له بل سره تړلي دي او د اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ تړښت اسانه کوي.

د اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ طبیعي سرچینې له اتشفشانونو څخه وتلي ګازونه، د عضوي موادو سوځېدل، د ځنګل سوځېدل او د ژوندیو هوازي موجوداتو تنفسي پروسې دي. د کاربن ډای اکسایډ په مصنوعي سرچینو کې د تودوخې، برېښنا او ترانسپورت لپاره د فوسیلي سون‌توکو سوځول او ځینې صنعتي پروسې لکه د سمنټو جوړول شامل دي. اتومسفیري کاربن ډای اکسایډ د بېلابېلو مایکرو ارګانېزمونو له‌خوا د تخمیر او حجروي تنفس په مرسته هم تولیدېږي. نباتات، اوبړۍ او سیانوباکتریا د فوټوسنټېز له لارې کاربن ډای اکسایډ کاربوهایډرېټ ته بدلوي. دوی د دغه تعامل لپاره اړینه انرژي د کلوروفیل او نورو رنګونو په مرسته د لمر د وړانګو له جذب څخه ترلاسه کوي. اکسیجن چې د فوټوسنټېز د فرعي محصول په توګه تولیدېږي، اتوموسفیر ته خوشې کېږي او وروسته د هیټروټروفیک ارګانېزمونو او نورو نباتاتو له‌خوا د تنفس لپاره کارول کېږي او دوران یې په کاربن سره بشپړېږي.

## سرچينې