اقلیمي حساسیت

اقلیمي حساسیت هغه معیار دی چې څرګندوي د ځمکې سطحه د یو څرګند عامل وروسته چې په اقلیمي سیسټم کې د بدلون لامل ګرځي څومره ګرمه یا سړېږي، د بېلګې په توګه ښيي چې د کاربن ډای اکساید د غلظت د دوه چند والي له امله اتومسفیر څومره ګرمېږي. له تخنیکي پلوه اقلیمي حساسیت د شعاعي اغېز (radiative forcing) پر وړاندې په نړیواله کچه د ځمکې د سطحې په تودوخه کې په منځنۍ کچه بدلون دی، چې ځمکې ته د راتلونکې او له هغو څخه د وتونکې انرژۍ ترمنځ د توپیرونو څخه سرچینه اخلي. اقلیمي حساسیت په اقلیم پوهنه کې یو کلیدي معیار دی او د هغو اقلیم پوهانو د څېړنو مرکزي نقطه جوړوي چې غواړي د انساني فعالیتونو له امله د نړیوال ګرمښت پایلې درک کړي. 

د ځمکې سطح په مستقیم ډول په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید او همدارنګه د نایتروجن اکساید او میتان په څېر د نورو ګلخانه یي ګازونو د زیاتوالي له امله ګرمېږي. ورته مهال د ځمکې د سطحې ګرمښت بیا په خپل نوبت سره په اقلیمي سیسټم ثانوي اغېز لري؛ د بېلګې په توګه په اتومسفیر کې د اوبو بخار زیاتېږي چې دا خپله هم یو ګلخانه یي ګاز دی. ساینس پوهان په کره بڼه نه پوهېږي چې اقلیمي غبرګونونه څومره قوي دي؛ له همدې امله دا ستونزمنه ده چې په یوازې توګه دې د ګلخانه یي ګازونو د غلظت له مخې د ګرمښت کره کچه مالومه کړای شي. که چېرې مالومه شي چې اقلیمي حساسیت د علمي ارزونو په اټکلونو کې لوړ ځایګی لري بیا نو د پاریس د هوکړې موخې ته رسېدل ستونزمنه چاره کېږي چې هڅه کوي د نړیوالې تودوخې زیاتوالی له ۲ سانتي ګراد درجو (۳.۶ فارنهایت درجې) څخه په کمه کچه کې وساتي. 

اقلیمي حساسیت دوه اصلي ډولونه لري چې یو یې لنډ مهالی «اقلیمي تېرېدونکی غبرګون» دی، چې ښيي په نړیوال ګرمښت کې په منځنۍ کچه اټکل شوی زیاتوالی هغه مهال رامنځته کېدای شي چې په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید د غلظت کچه دوه چنده شي. بل ډول یې هم اوږد مهالی «تعادلي اقلیمي حساسیت» دی، دا چې د کاربن ډای اکساید د غلظت د دوه چند توب له امله په نړیوال ګرمښت کې په منځنۍ کچه اټکل شوی زیاتوالی ثابته بڼه ومومي. اقلیمي حساسیت د دریو کړنلارو پر مټ اټکل کېږي: د صنعتي مهال را وروسته د تودوخې او د ګلخانه یي ګازونو د زیاتوالي مستقیم مشاهدات، په غیر مستقیمه بڼه د اټکل شوې تودوخې او یا هم د ځمکې د تاریخ د ډېرو پخوانیو وختونو له نورو اندازه کوونکو لارو چارو څخه ګټنه او همدارنګه د کمپیوټرونو پر مټ د اقلیمي سیسټمونو د بېلابېلو اړخونو کمپیوټري موډل جوړونه. 

## مخینه
ځمکې ته د انرژۍ په توګه د لمر د وړانګو د رسېدو او بېرته له ځمکې څخه فضا ته د تودوخې د غبرګون چټکتیا باید تعادل ومومي، که چېرې داسې وه نه شي د ځمکې د سیارې ګرمونکې ټوله انرژي کېدای شي په هر یو مهال کې زیاتوالی او یا هم کموالی ومومي چې له امله یې په ټولیزه توګه ځمکه ګرمه او یا هم سړېږي. د رسېدونکې او وتونکې انرژۍ د کچې ترمنځ د نه تعادل محرک شعاعي اغېز یا نوري اجبار بلل کېږي. ګرمه سیاره، تودوخه په چټکۍ سره فضا ته منعکسه کوي او له همدې امله د لوړې تودوخې او زیرمه شوې انرژۍ ترمنځ نوی تعادل رامنځته کېږي. ورته مهال د سیارې ګرمښت هم ضربه واردونکې اغېزې لري چې د غبرګون یا فیډبک په یوه شدت ورکوونکې کړۍ کې زیاته تودوخه رامنځته کوي. اقلیمي حساسیت هغه معیار دی چې څرګندوي شعاعي اغېز په تودوخه کې په کومه کچه د بدلون لامل ګرځي. 

### شعاعي اغېز
شعاعي اغېز (radiative forcing) په معمول ډول د متر مربع مساحت له مخې د واټ پر حساب (W/m2) ټاکل کېږي چې اوسط کچه یې د ځمکې په تر ټولو لوړه سطحه کې چې د اتومسفیر څخه د پورته سطحې (تروپوپاز) په توګه تعریف کېږي، محاسبه کېږي. د دغه اغېز کچه ځانګړي فیزیکي محرک ته اړوندېږي او یوې ځانګړې پام وړ مهالیزې دورې ته په نسبت ورکولو سره د خپلې اړوندې ګټنې لپاره تعریف کېږي. 

شعاعي اغېز په نړیواله تودوخه کې د اوږد مهاله بدلونونو لامل ګرځي. ګڼ شمېر عوامل د شعاعي اغېز په رامنځته کېدو کې ونډه لري: د ګلخانه یي اغېزو له امله لاندې خوا ته د تشعشعاتو زیاتوالی، د سیارې په مدار کې د بدلونونو له امله د لمر د وړانګو په لوېدو کې بدلونونه، په لمریزه ځلا کې بدلونونه، په هوا کې د معلقو ذراتو مستقیمې او غیرمستقیمې اغېزې (د بېلګې په توګه د ورېځو د پوښښ پر مټ په البېډو کې بدلونونه) او همدارنګه د ځمکې څخه د ګټنې په ډول کې بدلونونه (ځنګل وهنه او یا هم د منعکس کوونکي یخي پوښ له منځه تلل). په معاصرو څېړنو کې د ګلخانه یي ګازونو له امله رامنځته کېدونکی شعاعي اغېز په سمه توګه واضح شوی.

### کلیدي شمېرې
په اتومسفیر کې د کاربڼ ډای اکساید کچه د ۱۸مې پېړۍ له کچې څخه چې ۲۸۰ پي پي ام (ppm یا parts per million) وه په ۲۰۲۰ زکال کې ۴۱۵ پي پي ام ته زیاته شوه. دغه زیاتوالی له صنعتي انقلاب څخه راپیل شو هغه مهال چې انسانانو د ډبرو د سکرو په څېر د فوسیلي سون توکو سوزولو ته مخه کړه. له دې امله چې کاربن ډای اکساید یو ګلخانه یي ګاز دی، مانع ګرځي چې د ځمکې له اتومسفیر څخه تودوخه ووزي. په ۲۰۱۶ زکال کې په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید کچې د صنعتي انقلاب له مهال سره په پرتله ۴۵٪ زیاتوالی درلود، په داسې حال کې چې د کاربن ډای اکساید د زیاتوالي په پایله کې د غیرخطي اغېزو له امله د شعاعي اغېز کچې په ورته دوره کې له ۵۰٪ څخه زیات زیاتوالی درلود. په اتلسمه پېړۍ کې د صنعتي انقلاب له را پیلېدو وروسته تر ۲۰۲۰ زکال پورې د ځمکې تودوخې څه باندې یوه سانتي ګراد درجه (شاوخوا دوه فارنهایت درجې) زیاتوالی درلود. 

### ټولنیز اهمیت
له دې امله چې د اقلیمي بدلون د کمښت اقتصادونه د خالص صفر کچې ته د کاربن له رسولو سره زیاته اړیکه لري، د اقلیمي حساسیت اټکل پر اقتصاد او پالیسۍ جوړونه پام وړ اغېزې لرلی شي. یوې څېړنې ښوولې چې د اقلیمي غبرګون د لېږد لپاره د قطعیت د شتون د ارزښت نیمايي کول به لامل وګرځي چې په ټریلیونونو ډالر سپما شي. ساینس پوهان په راتلونکي کې په تودوخه باندې د ګلخانه یي ګازونو د اغېزو د زیاتوالي په کره اټکلونو ډاډمن نه دي، ځکه چې د اقلیمي حساسیت زیاتوالی د تودوخې د پام وړ زیاتوالي په معنی دی او دا اړینه بولي چې اقلیمي اقدامات په ډېر احتیاط ترسره شي. که چېرې مالومه شي چې په لوړه سطحه کې اقلیمي حساسیت هماغه ډول دی چې ساینس پوهان یې اټکل کوي، بیا نو د ۲ سانتي ګراد درجو تر کچې پورې د هوا په تودوخه کې د زیاتوالي څخه د مخنیوي په موخه د پاریس د هوکړې ټاکل شوې موخه نه شي ترلاسه کېدلای او د تودوخې زیاتوالۍ بیا حد اقل له دغې کچې اوړي. یوې څېړنې ښوولې چې که چېرې تعادلي اقلیمي حساسیت (اوږد مهالی معیار) له ۳.۴ سانتي ګراد درجو (۶.۱ فارنهایت درجو) څخه لوړ وي، د ګلخانه یي ګازونو خپراوی په کافي چټکه کچه نشي راکمېدلی څو د ۲ سانتي ګراد درجو موخه پوره کړي. هر څومره چې اقلیمي سیسټم د ګلخانه یي ګازونو په غلظت کې د بدلونونو په نسبت حساس وي، بیا نو ډېر احتمال شتون لري چې په څو لسیزو کې به تودوخه د اوږد مهالې اوسط کچې څخه ډېره زیاته او یا هم ډېره کمه شي. 

## سرچينې