open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عبدالحميد محتاط

کيڼ|250px|بټنوک|عبدالحميد محتاط
**عبدالحميد محتاط** (۱۳۲۳ ل. - ) *(په انگرېزي: Abdul Hameed Mohtaat)* د افغانستان د ډاکټر نجيب الله د کابينې يو لوړ پوړی چارواکی دی. هغه د مخابراتو پخوانی وزير، همداراز د لومړي وزير مرستيال او جاپان کې د افغانستان سفير پاتې شوی. کله چې په ۱۹۹۲ کال کې د ملگرو ملتونو او د افغانستان د حکومت تر مېنځ د يوه سياسي اېتلاف خبرې پيل شوې نو عبدالحميد محتاط خپل سياسي دريځ ۱۸۰ درجې بدل کړ او د جمعيت او شورای نظار کودتا ته يې لاره پرانيستله. هغه او د هغه گڼ شمېر ملگرو چې په ښکاره د پرچم د ډلې سره تړلي وه د صحنې تر شا د افغانستان د حکومت د مخالفينو ځواکونو سره نژدې ټينگې اړيکې درلودې او له دواړو خواوو يې خپل ځانته گټه پورته کوله. پدې وروستيو کې د آسټراليا مېشتو افغانانو لخوا د آسټراليا په حکومت نيوکه وشوه چې عبدالحميد محتاط ته يې سياسي پناه ورکړې او د هغه په بشري او اخلاقي جنايتونو يې سترگې پټې کړي چې هغه د خپلې واکمنۍ په وخت کې ترسره کړي. 

## مخينه
عبدالحميد محتاط په ۱۳۲۳ لمريز کال کې د پنجشېر په ولايت کې زېږېدلی. د پلار نوم يې محمد اکرم دی او هغه په خټه تاجک دی. مورنۍ ژبه يې پارسي ده او په انگرېزي، جاپاني او روسي خبرې کولی شي.

## زده کړې
هغه د افغانستان په پوځ کې يو پوځي افسر و او د وخت د حکومت لخوا اوکراين ته د لوړو زده کړو لپاره ولېږل شو. هلته په اوکراين کې يې په پوځي زده کړو او په ۱۳۴۸ لمريز کال کې يې د ټيلي کميونيکېشن کې ماسټري واخيستله او بېرته افغانستان ته ور وگرځېده. 

## دندې
* له ۱۳۴۸ ل - ۱۳۵۲ ل. د دفاع وزارت د هوايي ځواک افسر پاتې شوی.
* له ۱۳۵۲ ل. - ۱۳۵۳ ل. د افغانستان د مخابراتو وزير.
* له ۱۳۵۳ ل. - ۱۳۵۷ ل. د افغانستان د دفاع وزارت د هوايي ځواک افسر
* له ۱۳۵۷ ل. - ۱۳۶۶ ل. په جاپان کې د افغانستان لوی سفير او جگپوړی پلاوی.
* له ۱۳۶۶ ل. - ۱۳۶۷ ل. د افغانستان د لومړي وزير مرستيال
* له ۱۳۶۷ ل. - ۱۳۷۰ ل. د افغانستان د ولسمشر مرستيال.

## سرچينې

وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:پرچميان
وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:افغان سفيران
شکودا ۹ ټې اړ

**شکودا ۹ ټې اړ** (په چېکي: **Trolejbus Škoda 9TR**) یو  برېښناگاډي یا ترالي بس دي چی د ۱۹۶۰ کال څخه تر ۱۹۸۰ کال پورې په چېکوسلولکیا کی جوړېده او د نړۍ تر ټولو  گڼ شمیر لرونکي ترالي بس وو. 
## تاریخ
شکودا ۹ ټې اړ په ۵۰ کلو کی طرح شو او لمړني موډل یی په ۱۹۵۸ کال کی جوړ شو. دغه ترالي بس په ۷۰ کلو کی شوروي اتحاد، پولنډ، بلغاریا، هندوستان او افغانستان ته صادر شو.
## شکودا ۹ ټې اړ په [[افغانستان]] کی
[300px|thumb|left| چېکي برېښناگاډی په [کابل کی]]
د کابل د ترالي بس  ترانسپورت په ۷۰ کلو کی د چېکوسلواکيا په مرسته جوړ شو. په دی وخت کی ترالي بس د کابل ترانسپورټ تر ټولو ارزانه وسیله وه.تر ۱۹۷۹ کال پورې لمړنی خط جوړ شو دغه برېښناگاډي لاره د پامير سینما څخه سیلو ته غزیدلی وه. په دی کال کی ۲۵ ترالي بسونه د کابل د خلکو په ورک کی ورکړل شول. تر څو کلو وروسته دوې نوی لارې جوړې شوې او ۵۱ ترالي بسونه د چېکوسلواکیا څخه کابل ته صادر شول .کله چی په ۱۹۷۹ کال کی جگړه پېل شوه نو څو ترالي بسونه د بمونو پواسطه ویچاړ شول. په دی وخت کی په کابل کی هېڅ مستریان نه ول نو افغانانو  خراب شوي   ترالي بسونه نه ترمیمولی خو لازمې برخې یی د ترمیمولو لپاره د نورو ترالي بسونو څخه لاس ته راوړل.په ۱۹۹۲ کال کی وروستی ترالي بس له منځه ولاړي.

## سرچينې
*چېکي ترالي بسونه په کابل کی (انگرېزي ژبه) 
*چېکي ويکيپېډيا

وېشنيزه:برېښناگاډي
وېشنيزه:شکودا برېښناگاډي
د افغانستان د پوهنيز راډیو تلويزيون

**د افغانستان پوهنيز تلويزون** له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
## سرچينې

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
اريانا تلويزيون

**اريانا تلويزيون** له کابل څخه خپرېدونکی افغان تلويزوني چينل دی.

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
طلوع تلويزيون

**طلوع تلويزون** له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی. طلوع د لمر او طلوع نیوز ترڅنګ د موبي ګروي اړوند دي. یاد تلویزیون په ۲۰۰۳م کال کې لومړنی خصوصي افغان تلویزیون  چې خپلې خپرونې یې پیل کړې. 

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
باختر تلويزيون

**باختر تلويزون** له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
تمدن تلويزيون

**تمدن تلويزون** له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی. د دې چينل خاوند آصف محسني دی.

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
وطن تلويزيون

**وطن تلويزيون** له کابل څخه یو خصوصي خپرېدونکی افغان تلويزوني چينل دی. د یا تلویزیون خپرونې له هیواد نه بهر د فریکونسي په بڼه نیول کیږي.

وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
کیمره

بټنوک|300px|کيڼ|بیلا بیلې کیمرې

**کامره** (په انګلیسي: *Camera*) ﭘﻪ ﻓﻠﻢ ﮐﯥ ﺩ ﭘﺮﻟﭙﺴﯥ ﺍﻭ ﺗړﻟﻮ ﺍﻧځﻮﺭﻭﻧﻮ ﺩ ﺛﺒﺘﻮﻟﻮ ﻳﻮﻩ وسیله ﺩﻩ .
یاده وسیله د هرډول انځورونو اخیستلو او رواني حرکتونو د ثبت پروسه ترسره کوي، چي رواني حرکتونو ته موږ ویډیوګاني او ثابته بڼو ته انځورونه وایو. کیمره د معاصري نړۍ هغه جوړښت دی چي یوه لیکل سوې بڼه یا رسامي موږ ته په ډېر لنډ وخت او اسانه توګه داسي انځوروي چي جوړښت یې زموږ له سترګو تقریبا حقیقت ته ورنژدې وي، خو په حقیقي بڼه مکمل نه وي. نړۍ نن ورځ د بېلابیلو پرمختللو کامرو شاهده ده چي په انځورونو اخیستلو، سینماوو، ویډیو جوړولو او نورو کي ترې کار اخیستل کیږي.

## تاریخ
له تاریخي اړخه د کیمرې لمړنئ استعمال نولسمي زیږدیزي پېړۍ ته ورګرځي، چیري چي اروپایي پوهانو دغه څېز د لمړي ځل لپاره د کیمیا په علم کي وکاراوه. ورپسې په شلمه پېړۍ دې نوښت ستره وده وکړه او د کیمرو جوړولو کمپنیو له یوبل سره په سیالي کي پرمختللي کیمرې نړیوالو بازارونو ته وړاندي کړې. په یوویشتمه پېړۍ چي ساینس او ټکنالوجي د نړۍ هر کونج ته ورسېدل ورسره سم د کیمرې هنر هم په لویه کچه پراخه سو او داسي ډول انځورونو، ویډیوګاني او بېلابېل خدمات یې نړۍ ته وړاندي کړه چي تر دغه وخته یې سارۍ نه وو لیدل سوی.
وېشنيزه:انځورۍ
احمد ضيا مسعود

کيڼ|250px|بټنوک|احمد ضيا مسعود
**احمد ضيا مسعود** *(په انگرېزي: Ahmad Zia Massud)* د جميعت د گوند پخوانی وياند دی. هغه د افغانستان د ولسمشر لومړی مرستيال هم پاتې شوی او د احمد شاه مسعود ورور او د مسعود بنياد ريس هم دی. کله چې د افغانستان د ولسمشر د مرستيالۍ له دندې بې برخې شو نو د افغان دولت د مخالفينو په کتار کې ودرېد او د جبهه ملي په نامه يې يوه سياسي ټلواله جوړه کړه چې په دې ټلوالې کې يې خپل پخواني ملگري لکه عبدالله عبدالله، عبدالرشيد دوستم، محقق، لطيف پدرام او عبدالرب رسول سياف ورگډ کړل. دا سياسي ډله د افغانستان د فدرالي کېدو لپاره هڅې کوي او غواړي چې په افغانستان کې د سيمه واکيو له مخې خپل د نفوذ په سيمو کې د مرکزي حکومت لاس لنډ کړي او د تل خپل سياسي قدرت د خپل د نفوذ په سيمو کې ژوندی وساتي. احمد ضيا مسعود د افغانستان د پخواني ولسمشر برهان الدين رباني ځوم هم دی.

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د جميعت اسلامي گوند غړي
ليک پاکټ

کيڼ|250px|بټنوک|ليکپاکټ
**ليکپاکټ** *(په انگرېزي: Envelope)* د ليک لېږلو پاکټ دی.

## سایزونه
د ليک پاکټ په مختلفو شکلونو کي موجود دي ،ولي د نورم او استندردنړيوالي اداري په ISO  269. او DIN_678

‎کود معرفي کړي دي .

وېشنيزه:ليکتوکي
د هېوادونو لړليک د کورنيو توليداتو د ټوليز ارزښت له مخې

[بټنوک|کيڼ|350px|Countries by 2011 GDP (nominal) according to the [CIA World Factbook.]]
په دې ليکنه کې د نړۍ د هېوادونو د کورنيو توليداتو د ټوليز ارزښت له مخې په يو کال کې سره اوډل شوي. دلته ټولې شمېرني د امريکايي ډالر په ارزښت باندې شمېرل شوي 

## لړليک

## Graphical Depictions of the Largest Economies by Nominal GDP in 2011



## يادښتونه

:1.&nbsp; The GDP figure for some countries is an IMF estimate.
:2.&nbsp; Figures exclude Taiwan, and special administrative regions of Hong Kong and Macau.
:4.&nbsp; Data include the French overseas departments of French Guiana, Guadeloupe, Martinique, and Réunion.
:5.&nbsp; Excludes Kosovo.
:6.&nbsp; Hyperinflation and the plunging value of the Zimbabwean dollar makes Zimbabwe's nominal GDP a highly inaccurate statistic.
:7.&nbsp; Excludes data for Transnistria.
:8.&nbsp; Includes Former Spanish Sahara.
:9.&nbsp; Data are for the area controlled by the Government of the Republic of Cyprus.
:10.&nbsp; Covers mainland Tanzania only.
:11.&nbsp; Excludes Abkhazia and South Ossetia.

## سرچينې

## باندنۍ تړنې
* History charts of GDP in current US$ by Google, World Bank data.
عبدالهادي هادي

کيڼ|250px|بټنوک|عبدالهادي هادي
**عبدالهادي هادي** *(په [[انگرېزي ژبه|انگرېزي]]: Abdul Hadi Hadi)* يو افغان شاعر دی، چې په پښتو ژبه شعرونه ليکي.

## مخينه
عبدالهادي هادي د محمد حيدر زوی پر ۱۹۷۲ زېږدي کال (د بلې سرچينې له مخې پر ۱۳۴۸ لمريز کال) د سمنگان ولايت د ايبکو په ښار کې زېږېدلی دی . لومړنۍ زده کړې يې د ايبکو په ښار او نورې منځنۍ زده کړې يې يو څه په خوشال خان لېسه او يو څه يې په رحمان بابا لېسه کې سرته رسولې دی . د لېسې تر پای ته رسولو وروسته د کابل پوهنتون په ادبياتو پوهنځی کې شامل شو او هغه يې پای ته ورساوه.  
## دندې
عبدالهادي هادي لمړنۍ دنده د افغانستان په ليکوالو اتحاديه کې پيل کړه، خو په هېواد کې د حالاتو د ترېنگلتيا لامله دې ته اړوت چې د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر پاکستان ته کډوال شي . هلته يې په پېښور کې د افغانستان لپاره د بي بي سي راډيو په خپرونو کې د خبريال، ليکوال او پروډیوسر په توگه دنده پيل کړه، چې وروسته يې په کابل کې هم همدا دنده درلوده چې ۱۲ کاله يې دوام وکړ . هادي د ۲۰۰۲ ز کال له پیله او د ۲۰۰۳ ز کال تر پایه له بي بي سي راډیو سره د کار تر څنگ د لومړي ځل لپاره یواځې ادبیاتو ته د ځانگړې کړې "وریښم" په نوم مجلې خپرول هم پیل کړل چې دی یې پازوال چلوونکی وو او د میدیوتیک په مالي ملاتړ په چاپیده.

له ۲۰۰۴ ز کال تر ۲۰۰۹ ز کال تر جولای مياشتې يې د افغانستان د مخابراتو او معلوماتي تکنالوژۍ وزارت د دفتر لوی ریس، اداري ریس، د اسنادو اړیکتیایي چارو ریس او په دې ټوله موده کې له یادو دندو سره د یاد وزارت د ویاند او د اړیکه د میاشتینۍ مجلې مسول مدیر دنده هم په غاړه درلوده. هادي د ۲۰۰۹ ز کال په جولای کې استرالیا هیواد ته ولیږدید او په سیډني کې میشت شو چې د همدې کال په وروستیو کې یې په اسټرالیا کې د شمله په نوم یوازینۍ پښتو راډیو جوړه کړه چې تر اوسه یې خپرونې ښې روانې دي او سیدني میشتي افغانان یې په مینه اوري.

## چاپ شوي نښيرونه يې
# گل د شپې په څڼو کې (د شعرونو لومړۍ ټولگه)، خپرندوی: د افغانستان د ليکوالو ټولنه، د ۱۳۶۸ لمريز کال چاپ . 
# د اورونو پر تنابونو (د شعرونو دويمه ټولگه)، خپرندوی: د افغانستان د اطلاعاتو او فرهنگ وزارت، د ۱۳۶۹ لمريز کال چاپ . 
# مات غمي (د شعرونو درېمه ټولگه)، خپرندوی: د خوشحال فرهنگي ټولنه، د ۱۳۷۵ لمريز کال پېښور چاب . 
# ستا به باور نه راځي (د شعرونو څلورمه ټولگه)، د عبدالباري جهاني په لگښت، د ۱۳۸۰ لمريز کال چاپ . 
## د شعرونو څو بېلگې يې

## اخځونه
# http://www.ayenda.org/Mosaheba%20A.Q.Masoud%20Ba%20A.Hadi.pdf 
#http://lomritob.com/archives/5778 
# ستا به باور نه راځي (شعري ټولگه)، د ۱۳۸۰ لمريز کال چاب .  
#http://tkg.af/pashto/culture-and-art/literature/9124-هادي؛-د-دردونو-او-نهیلیو-انځورگر-شاعر

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
د افغانستان د خلق ديموکراتيک ګوند د مرکزي کميټې غړي

# ډاکټر نجيب الله
# اناهيتا راتبزاد
# سلطان علي کشتمند
# سلېمان لايق
# صالح محمد زېری
# عبدالظهور رزمجو
# عبدالوکيل
# غلام فاروق يعقوبي
# محمد اسلم وطنجار
# محمد رفيع
# نور احمد نور
# سيد محمد گلاب زوی
# فريد احمد مزدک
# محمود بريالی
# مير صاحب کاروال
# نظر محمد
# حيدر مسعود
# نجم الدين کاوياني
# نياز محمد
# احمد شاه سرخابي
# اسد الله حبيب
# احمد نبي اعظمي
# آصف دلاور
# ادينه سنگين
# امتياز حسن
# ببرک کارمل
# برهان غياثي
# بصير معنوي
# تازه خان ويار
# جانگل
# جميله پلوشه
# حبيب الله منگل
# خدايداد بشرمل
# خليل الله
# خليل الله کوهستاني
# دستگير پنجشېري
# دوست محمد
# ذبيع الله زيارمل
# راز محمد پکتين
# رحيم الله اصولي
# رحيم پهلوان
# سرور منگل
# سرروضه وال
# سيد اکرم پيگير
# سيد طاهر شاه پيکارگر
# سيد نسيم ميهن پرست
# سعادت گل آهنگر
# سيف الله
# شازار ليوال
# شاه محمد دوست
# شير آقا سرخک
# شير جان مزدوريار
# شهنواز تڼی
# ظاهر افق
# ظاهر حاتم
# محمد عارف صخره
# عبدالله بهار
# عبدالشکور خوشه چين
# عبدالرشيد آرين
# عبدالغفار لکڼوال
# عبدالرشيد وزيري
# عبدالستان سردلی
# عبدالحق علومي
# عبدالصمد ازهر
# عبدالحکيم
# عبدالقادر
# عبدالقادر آشنا
# عبدالقيوم نورزی
# عبدالمجيد سربلند
# عبدالواسع کارگر
# عبدالواحد فراهي
# عبدالفياز مهر ايين
# عبدالرحيم بها
# عزيز
# غلام دستگير
# غلام سرور يورش
# غلام قادر مياخېل
# غني هدفمند
# ډاکټر فاروق
# فدا محمد دهنشين
# فضل احمد طغيان
# فيض الله البز
# کاظم ملوان
# گل آقا
# گل داد
# محمد اسحق توخی

وېشنيزه:افغاني گوندونه
عبدالله څار

**عبدالله څار** د ارواښاد عبدالغفار زوى . پر کال ١٣٥٧ لمريز د ننگرهار ولايت دخوگياڼيو داگام په ولسوالۍ کې زوکړى دی لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې دپېښور په بېلابېلو ښوونځيو کې کړي ، او دثانوي دورې بري ليک يې په پېښورکې له التقوى عالي لېسې څخه پر کال ١٣٧٥ لمريز په اعلى درجه تر لاسه کړی دی. لوړې زده کړې يې په ننگرهار کې دحقوقو او سياسي علومو ددپلوماسۍ په څانگه کې کړي .
شعر لېکنه يې د ١٣٧٧ لمريز کال دنارنج گل له مېلې ( مشاعرې ) وروسته پېل کړې . چې تر دې دمه يې يوه ښايسته ټولگه شعرونه ليکلي دي .
محمد حکيم بشارت

**محمد حکيم بشارت** دفضل الرحيم زوى دميدان وردگو ولايت دنر خ ولسوالۍ دکريمدادو دکلي اوسېدونکى چې په ١٣٥٤هجري کال کې يې په دې نړۍ کې سترگې غړولې دي . لومړنۍ زده کړې يې دشهيد صابريار په لومړني ښوونځي ترسره کړي ، منځنۍ زده کړې يې دخالدبن وليد په لېسه کې او په کال ١٣٧٤ هجري کې دسيدجمالدين افغان له عالي لېسې څخه فارغه شوى او ١٣٧٩کال کې دکابل پوهنتون دژبو او ادبياتو دپوهنځي له پښتو څانگې څخه فارغ شوى. نوموړى د کابل پوهنتون او عرفان مجلو مهتمم پاتې شوى ، همدارنگه دکابل راډيو او خوست په راډيو گانو کې يې دوياند په توگه دنده ترسره کړې ، دپرواز مجلې فريلانس خبريال او دهيئت تحرير غړى ، دسولې او جنگ دراپور ورکونې دانيستيتوت خبريال ، دصبا مجلې خبريال او بيا ورپسې دهمدغې مجلې مرستيال او له دوه کلونو راهيسې تراوسه پورې په پژواک خبري اژانس کې دکاپي چيف ايډيټر په توگه دنده تر سره کوي .

## چاپ شوي اثار
نوموړى دوه اثر چاپ ته چمتو لري ١—په پښتو شفاهي ادبياتو کې دښځو ونډه ٢- دلنډو کيسو ټولگه .

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ګرېګوري کليز

**گریگوري کلیز**،

د مياشتې (ورځې): 
# جنوري (31)· 
# فېبروري (28 - 29)· 
# مارچ (31)· 
# اپريل (30)· 
# می (31)· 
# جون (30)· 
# جولای (31)· 
# اګست (31)· 
# سېپتمبر (30)· 
# اکتوبر (31)· 
# نومبر (30)· 
# ډېسمبر (31). 

## اخځونه
* http://en.wikipedia.org/wiki/Gregorian_calendar

وېشنيزه:گریگوري کلیز
وېشنيزه:کلیز
۲۰۱۲

**2012ز کال** (گریگوري).

2012ز کال= 1390 - 1391 لمريز ليږديز (1433 - 1434 سپوږميز ليږديز)

وېشنيزه:گریگوري کلیز
1391 لمريز

**1391 لمريز** (لمريز ليږديز)

1391 لمريز= 2012 - 2013ز کال (1433 - 1434 سپوږميز ليږديز).

وېشنيزه:لمريز کلیز
1433 سپوږميز

**1433 سپوږميز** (هجري سپوږميز)

1433 سپوږميز= 2011 - 2012ز کال (1390 - 1391 هجري لمريز)

وېشنيزه:1433 سپوږميز
محمد هاشم نيازي سنگر

**محمد هاشم نیازى سنگر**د عبدالهاشم زوى په ۱۳۴۸هجري لمريزكال كې دلغمان ولايت دالينگار ولسوالۍ په سنگر نومې سيمه كې زيږيدلى خپلې منځنۍ زده كړې يي په لغمان اوخوست كې تر سره كړي ، دژورنالیزم په برخه كې يي له هېواد څخه بهر ځانگړې زده كړې ،كړې دي. دكابل پوهنتون دژبو او ادبياتو له پوهنځي څخه فارغ شوى، دملنگې هيلې په نوم يي يوه شعري ټولگه دما مه هېروه په نوم يو ناول او نطاق دراډيو تلويزيو ن مهم عنصر دى، دنطاقۍ دفن په اړه كتابونه چاپ شوي دي .
نيازى سنگر دافغانستان په ملي راډيو تلويزيون كې دوياند او دجمهوري رياست په مطبوعاتی دفتر کې دخبريال په توگه دنده ترسره كوي .
دښاغلي نيازي سنگر دشعر دوه بيلگې دلته را اخلو .

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال 
وېشنيزه: افغاني ليکوال 
وېشنيزه: پښتانه 
وېشنيزه: افغانان 
وېشنيزه:خبريالان
آندری کاراطايف

بټنوک|250px|کیڼ|آندری کاراطایف
آندری کاراطایف (۱۷ د فبروري، ۱۹۶۱ ز. - ) *(په انگرېزي: Andrey Korotayev)* *(په روسی: Андрей Коротаев )* د يو مشهور رغاول شوي، مورخ.http://www.sociostudies.org/journal/articles/143130/ او ټولنپوهاند.

## يادښتونه

وېشنيزه:وټپوهان
وېشنيزه:ساينسپوهان
وېشنيزه:روسيه
وېشنيزه:روسي ساينسپوهان
وېشنيزه:فيلسوفان
وېشنيزه:تاريخپوهان
وېشنيزه:1961 زېږېدنې
عبدالحفيظ منصور

کيڼ|250px|بټنوک|عبدالحفيظ منصور
**عبدالحفيظ منصور** (۱۹۶۳ ز. - ) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Abdul Hafiz Mansoor)* د جميعت اسلامي د گوند او د ملي جبهې د اېتلافي گوند غړی دی. هغه په ۲۰۰۱ ز. کال کې د طالب حکومت د پرزېدو وروسته د افغانستان د راډيو تلويزون ريس شو. کله چې د رياست په چوکئ کېناسته نو لومړی يې په تلويزون کې د ښځينه سندرغاړو په ښکاره کېدلو بنديز ولگاوه. په ۲۰۰۳ ز. کال کې چې لويه جرگه جوړه شوه نو منصور خپل ځان د جرگې مشرتابه ته کانديد کړی و چې بيا صبغت الله مجددي ترې وگټله او د لويې جرگې ريس شو. هغه په ۲۰۰۴ ز. کال کې ځان د افغانستان په ولسمشريزو ټاکنو کې هم کانديد کړی و او نژدې 0,2% رايې يې ترلاسه کړې. منصور د حامد کرزي له سرسختو مخالفينو څخه دی او تل يې حامد کرزي په ديکتاتورۍ تورن کړی.

## مخينه
عبدالحفيظ منصور د پنجشېر په ولايت کې زېږېدلی دی. 

## سرچينې

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د جميعت اسلامي غړي
وېشنيزه:جنگسالاران
رسمي ژبه

يوه **رسمي ژبه** هغې ژبې ته ويل کيږي چې هغې ته په يوه هيواد، حکومت او يا سيمې که ور ته ځانگړی قانوني دريځ ورکړل شوی وي. په ځانگړي ډول د ولسونو رسمي ژبه يوه وي په کوم کې چې د هغه ولس  په محکمو، ولسي جرگې او پازوالنو کې کارول کيږي.

## سرچينه


وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:ژبني حقونه
عزيز التفاسير

عزیز التفاسیر د نامتو عالم مولوي سلطان عزيز (عزيز) اوولس كلن زيار پایله ده چې په ديارلسو ټوكو او څه د پاسه اوه نيم زره مخونو کې یې لیکلی دی. دا تفسیر د احاديثو په گاڼه سمبال، مستند، او له اسرائيلياتو او ضعيفو اقوالو څخه پاك او له ژوندنيو مسايلو سره تړلى تفسير دى. دا تفسیر د خلكو د پوهې مختلفو طبقو ته په پام سره په روانه پښتو ژبه د ايتونو ژباړه او تفسير، فقهي او عقيدوي احكام، شان نزول، صرفي او نحوي تحليلونه، د كلمو لغوي او شرعي معناگانې، عبرتناکې كيسې، د قرآن په رڼا كې ساينسي څيړنې او په روانو مختلفو پېښو تبصرې، د افغاني ټولنې ستونزو ته كتنه، او د هغو پوښتنو ځوابونه په خپل غېږ كې ځايوي چې د تلاوت په وخت كې چا ته په ذهن كې راپورته كېږي، او دې ته ورته گڼې نورې ځانگړتياوې لري.‬ د "عزيز التفاسير" ستره ځانګړينه دا ده چې هغه په پښتو ژبه لومړنى تحليلي او تشريحي تفسير دى چې له (146) علمي مستندو مراجعو څخه په كې استفاده شوې ده.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
محمد عارف صخره

250px|بټنوک|محمد عارف صخره
**محمد عارف صخره** د افغانستان د خلق د ډيموکراتيگ گوند د مرکزي کوميټې غړی او د ډاکټر نجيب الله د حکومتولۍ په وخت کې د ملي امنيت د وخت استخباراتي رياست (خ ا د ) (خاد) عمومي ريس و. دم مهال په هالنډ کې اوسېږي.

وېشنيزه:د افغانستان د خلق د ډيموکراټيک گوند سياستوال
راجا پروېز اشرف

**راجا پروېز اشرف** (اوردو: راجہ پرویز اشرف; زېږېدنه 26 ډسمبر 1950) يو پاکستاني سياستوال دی. کوم چې د ۲۰۱۲ زېږديز کال له جون څخه د پاکستان اوولسم او اوسنۍ لمړۍ وزيز هم دی. نوموړۍ د ۲۰۰۸ زېږديز کال د مارچ څخه تر ۲۰۱۱ زېږديز کال فبروری پورې د پاکستان د اوبو او برېښنا وزارت وزيز هم پاتې شوی.

وېشنيزه:پاکستاني سياستوال
محصول

**محصول** يا تولید **کیدای شي چې وي**:

**سوداگري**
*تولید (سوداگري), an item that ideally satisfies a market's want or need
**Product (project management), a deliverable or set of deliverables that contribute to a business solution
**پوهنې**
*تولید (بیولوژي), something manufactured by an organelle
*Product (chemistry), a substance found when a chemical reaction ends
*Product (mathematics), the result of multiplying
**تولید(ویشنیزه آندپوهنه), a more abstract product

**هنرونه او وختتیری**
*تولید (البوم), a musical recording by Norwegian group De Press
*Product, a three-CD compilation set by Buzzcocks
*.the .product, a notable "64K demo" by the demogroup Farbrausch
خپلواکي

**خپلواکي** هغه حالت ته وايي په کوم کې چې يو ولس، هېواد یا دولت په خپله خاوره کې بشپړ واک او اختيار ولري.

وېشنيزه:سياسي آندونه

## __LEAD_SECTION__

**خپلواکي** هغه ځواک یا حق دی چې پرته له کوم خنډ او خنډ پرته د خبرو کولو، عمل کولو او بدلون لپاره وغواړي. خپلواکي اکثرا د "خپل ځان د قوانینو ورکولو" په معنی کې د آزادۍ او خپلواکۍ سره تړاو لري.

په یو تعریف کې، یو څه "وړیا" دی که چیرې دا بدلون ومومي او په اوسني حالت کې محدود نه وي. فزیک پوهان او کیمیا پوهان دا کلمه په دې معنی کاروي. فلسفه او مذهب کله ناکله دا د ارادې یا د تقدیر د بدیل په توګه د خپلواکي ارادې سره تړاو لري.

په عصري لیبرال هیوادونو کې، خپلواکي یو حق ګڼل کیږي، په ځانګړې توګه د بیان خپلواکي ، د مذهب خپلواکي ، او د مطبوعاتو خپلواکي.
آية الکرسي

**آية الکرسي** د قرآن کريم د سورة البقره ۲۵۵ آيت دی. د دغه آيت عبارت او مانا په لاندې توگه دی:

## داهم وگورئ
قرآن

## سرچينې

وېشنيزه:قران
سردار محمد کبير خان

**سردار محمد کبير خان** (۴ د اکتوبر، ۱۸۹۵ ز. - ۱۹۶۵ ز. ) *(په انگرېزي:Sardar Muhammad Kabir Khan)* د امير حبيب الله خان او زرين تاج بېگم زوی و. هغه خپلې زده کړې په حربيه ښوونځي کې چې د کابل په باغ چارمرغا کې و تر سره کړي وې. هغه د افغانستان په پوځ کې يو جگپوړی پوځي افسر و. يو مهال هغه د صحت عامې ريس هم و. نوموړي څلور ودونه کړی وه لومړنۍ ماندينه يې يوه نورستانۍ وه چې تاجور خانم نومېده. دويمه ماندينه يې جان بېگم يوه چترالۍ وه درېمه ماندينه يې سايمه بېگم د نايب حبيب الله بېگ طرزي مشره لور وه او څلورمه ماندينه يې مرواريد يوه پنجشېرۍ وه. هغه په ۱۹۶۵ ز. کال کې د جلال آباد کابل په لويه لار کې په يوې ترافيکي پېښې کې ومړ. 

## زامن او لورگانې
هغه شپږ زامن او اووه لورگانې درلودې.

# جنرال محمد نظير جان سراج (د تاجور خانم زوی)
# ډاکټر احمد کبير خان سراج (د سايمه بېگم زوی)
# عزت الله جان سراج 
# محمد بشير سراج (د تاجور خانم زوی)
# عبدالکبير خان سراج (د سايمه بېگم زوی)
# کبيرالله خان سراج (د سايمه بېگم زوی)
# ذکيه بېگم(د مرواريد لور)
# گلالی بېگم(د سايمه بېگم لور)
# کلثوم بېگم (د تاجور خانم لور)
# بشيره خانم
# گوهر خانم
# مستوره خانم
# صابره بېگم(د تاجور خانم لور)

وېشنيزه:سرداران
وېشنيزه:محمدزيان
وېشنيزه:د امير حبيب الله خان زامن
سردار عبدالماجد خان سراج

**سردار عبدالماجد خان سراج** (۳۰ د اپرېل، ۱۹۰۱ ز. - ۶ د جولای، ۱۹۲۹ ز.) *(په انگرېزي: Sardar Abdul Majid Khan)* د امير حبيب الله خان او شگوفه بېگم زوی و. هغه د کابل د چارمرغا په حربي ښوونځي کې خپلې زده کړې بشپړې کړي وې او يو پوځي افسر و. هغه د سردار غلام علي جان يوازينۍ لور سارا بېگم سره واده کړی و. کله چې د سقاو ځوی حبيب الله کلکاني د حکومت واکمن شو نو هغه يې په ۶ د جولای ۱۹۲۹ ز. کال کې وواژه له هغه نه دوه زامن پاتې شول.

# سليمان خان ماجد سراج په ۱۹۲۹ ز. کال کې په ۱۵ کلنۍ کې ومړ
# پوهاند محمد ابراهيم خان ماجد سراج
سردار محمد امين خان

**سردار محمد امين خان** (۱۲ د اکتوبر، ۱۸۸۵ ز. - ۱۹۶۱ ز. تهران) د امير عبدالرحمان خان او بي بي نېک قدم زوی و. هغه د۱۹۰۱ ز. - ۱۹۱۷ ز. پورې د افغانستان د عدليې وزير وو. په ۱۹۱۷ ز. کې د پوځي مهماتو او ډيپوگانو ريس شو او له ۱۹۲۶ ز. - ۱۹۲۹ ز. د امير امان الله خان مرستيال او سلاکار شو. کله چې د سقاو ځوی د حکومت واکمن شو نو هغه تهران ته په ۱۹۳۰ ز. کال کې وشړل شو. هغه لومړی د سردار شيرين دل خان لور بلقيس خانم سره واده کړی و او له هغې نه يې دوه زامن پيدا کړل. بيا يې دويم ځل د سردار سکندر خان لور شهناز بېگم سره واده وکړ.

هغه درې زامن او اته لوڼې درلودې
# سردار محمد شکرالله خان رحماني (د شهناز زوی) 
# سردار محمد نعمت الله خان رحماني (د بلقيس زوی)
# سردار محمد فيض الله خان رحماني (د شهناز زوی) 
# زينب بېگم  
# زوبيده  بېگم[سردار بي بي](د شهناز لور) 
# عزيزه بېگم (د شهناز لور)
# حنيفه بېگم (د شهناز لور)
# محبوبه بېگم (د شهناز لور)
# فرخنده خانم (د شهناز لور)
# بهيجه بېگم(د شهناز لور)
# جليله بېگم(د شهناز لور)

وېشنيزه:افغان وزيران
سردار عزيزالله خان ضيايي

بټنوک|سردار عزيز الله خان
**سردار عزيز الله خان ضيايي** (۱۹ د مۍ، ۱۸۹۲ ز. کابل - ۱۰ د مارچ، ۱۹۳۴ ز. کابل) *(په انگرېزي:Sardar 'Azizu'llah Khan Ziai)* د سردار نصرالله خان او بلقيس چې لقب يې کوکو جان و، زوی وه. هغه له ۱۹۳۰ ز. - ۱۹۳۲ ز. پورې په ايران کې د افغانستان سفير و. نوموړی يو ليکوال هم و. هغه د ايران د شاهي کورنۍ د اعلی درجې همايوني نشان گټونکی هم و.

## کورنۍ
نوموړی د سراج الملت و دين امير المومنين امير حبيب الله شاه سرکار والا زوم هم و او د هغه لور رحيمه بېگم يې لومړنۍ ماندينه وه. دويم واده يې د يوې هزاره گۍ، زوبيده بېگم سره کړی و، درېيم واده يې د بهسودو يوې پېغلې، معصومه بېگم سره کړی و. له هغه نه څوارلس زامن او پينځه لورگانې پاتې شوې.

### زامن او لوڼې
# عزيز الرحمن خان ضيايي
# صيف الرحمن خان ضيايي (د رحيمې زوی)
# حبيب الرحمن خان ضيايي (د رحيمې زوی)
# عبيدالله خان ضيايي  (د زوبيدې زوی)
# عبدالرزاق خان ضيايي (د زوبيدې زوی)
# عبدالحکيم خان ضيايي (د بهسودۍ ماينې زوی)
# پوهاند عبدالعظيم ضيايي (د بهسودۍ ماينې زوی)
# ډاکټر عبدالرحيم خان ضيايي (د بهسودۍ ماينې زوی)
# ضيا الله خان ضيايي (د بهسودۍ ماينې زوی)
# حفيظ الله خان ضيايي  (د بهسودۍ ماينې زوی)
# روح الله خان ضيايي (د بهسودۍ ماينې زوی)
# عبدالروف خان ضيايي (د شيرين زوی)
# غلام محمد خان ضيايي (د گلشن زوی)
# عبدالسلام خان ضيايي (د گلشن زوی)
# رابعه بېگم (د زوبيدې لور)
# ماهره بېگم (د زوبيدې لور)
# مستوره بېگم (د زوبيدې لور)
# روح افزا بېگم (د بهسودۍ ماينې لور)
# عتيقه بېگم (د بهسودۍ ماينې لور)

وېشنيزه:افغان سفيران
عبدالرزاق خان ضيايي

**عبدالرزاق خان ضيايي** (۱۹۱۴ ز. کابل - ۱۹۷۱ ز. پراگ) *(په انگرېزي: Abdul Razaq Khan Ziayee)* د امير عبدالرحمن خان کړوسی او يو افغان ديپلومات و. هغه له ۱۹۶۸ ز. - ۱۹۷۰ ز. پورې د افغانستان د باندنيو چارو د وزارت دويم مرستيال و همداراز هغه له ۱۹۷۰ ز. - ۱۹۷۱ ز. په پراگ کې د افغانستان سفير و.

وېشنيزه:افغان سفيران
عبدالرحيم خان ضيايي

**عبدالرحيم خان ضيايي** له ۱۹۵۶ ز. - ۱۹۶۲ ز. پورې د کابل موزيم ريس او له ۱۹۶۳ ز. - ۱۹۶۸ ز. د کابل پوهنتون د تاريخ د پوهنځي ريس و. هغه د سردار نصرالله خان لمسی او د امير عبدالرحمن خان کړوسی هم و.
عبدالحکيم خان ضيايي

**عبدالحکيم خان ضيايي** (۱۹۱۵ ز. کابل - ) د سردار نصرالله خان لمسی او د امير عبدالرحمن خان کړوسی و. هغه خپلې لومړنۍ زده کړې په حبيبيه ليسې کې ترسره کړې بيا يې کابل پوهنتون کې د ساينس پوهنځي ته ومنل شو او زده کړې برياليتوب سره پای ته ورسولې، نورې زده کړې يې د جاپان په ټوکيو پوهنتون کې بشپړې کړې او د ساينس په څانگه کې يې ماسټري واخيستله تر دې وروسته د پاريس سوربون پوهنتون ته لاړ او هلته يې خپله دوکتورا واخيستله. کله چې بېرته هېواد ته راستون شو نو د پلان په وزارت کې يې د رياست دنده پرمخ بووله تر دې وروسته د ښوونې او روزنې وزارت ته لاړ او هلته يې هم د ريس په توگه دنده ترسره کړه. بيا د ښوونې او روزنې د وزير مرستيال شو. تر دې وروسته له ۱۹۶۴ ز. - ۱۹۶۷ ز. پورې د پلان وزير شو او د خپل د عمر په وروستيو کالونو کې د افغانستان د سترې محکمې ريس شو.

وېشنيزه:افغان وزيران
مستعمره

په **مستعمره** هيواد کې د چارو اداره او حاکميت د بل هيواد سره وى او د خپل حاکميت لپاره يي دليل دا وى چې د سيمى خپل اوسيدونکى د خپلو سياسى او اقتصادى چارو د سمبالښت وړتيا نه لرى او ترهغې چې دا وړتيا پيدانکړى د دوى تر کنټرول لاندى وى.
مخ (اناتومي)

بټنوک|د موناليزا يو پورټرېټ چې پر مخ يې يوه مرموزه موسکا څرگنده ده
**مخ** *(په انگرېزي: face)* د سر هغه برخه ده چې خوله، پزه، سترگې او غوږونه پکې څرگند ښکاري. مخ د شا بډنوم هم دی.

وېشنيزه:اناتومي
محمد ابراهيم خان ماجد سراج

**پوهاند ډاکټر محمد ابراهيم خان ماجد سراج** (۱۹۲۹ ز. کابل - ) *(په انگرېزي:Professor Muhammad Ibrahim Khan Majid Siraj )* له ۱۹۶۹ ز. تر ۱۹۷۳ ز. پورې د افغانستان د عامه روغتيا وزير و. هغه د سردار عبدالماجد خان سراج دويم زوی و.  

## زده کړې
هغه په استقلال لېسه کې خپل لومړنۍ او دويمې زده کړې بشپړې کړي وې او بيا کابل پوهنتون ته تللی و، تر هغې وروسته يې د پاريس  په پوهنتون کې لوړې زده کړې وکړې او بيا د امريکا د هارورډ پوهنتون کې يې د طبي زده کړې بشپړې کړې. 

## دندې
نوموړی د افغانستان د عامه روغتيا د وزارت وزير پاتې شوی او يو څه وخت په لوما لنډا پوهنتون کې د  پوهاند په توگه دنده پرمخ بوولې. هغه د محمد امين خان اعتمادي پخوانۍ مېرمن او د حبيب الله خان طرزي دويمې لور مېرمن صفيه بېگم  سره واده وکړ او بيا يې دويم ځل عزيزه بېگم سره واده وکړ او دوه لورگانې يې درلودل.

وېشنيزه:افغان وزيران
مخ (چاپي رسنۍ)

**مخ** *(په انگرېزي: Page)* د کتابونو يا هر هغې چاپي کاغذي رسنۍ پاڼې ته وييل کېږي چې پرې څه ليکل شوي يا کښل شوي وي او يو مفهوم له ځانه ارايه کړي.
بهاولنگر ولسوالۍ

بټنوک|250px|د بهاولنگر ولسوالۍ
**بهاولنگر ولسوالۍ** د پاکستان د پنجاب ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۲،۰۶۱،۴۴۷ وو. 

## سرچينې

وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ
وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
دويمه خور

د سپوږميز ليږديز کليز کې **دويمه خور** (ربیع الثانی) د هجري ليږديز کال څلورمه مياشت ده چې ۲۹ ورځې لري.

وېشنيزه:سپوږميز کليز
درېيمه خور

د سپوږميز ليږديز کليز کې **درېيمه خور** (جمادی الاول) د هجري ليږديز کال پينځمه مياشت ده چې ۳۰ ورځې لري.

وېشنيزه:سپوږميز کليز
د لوی اختر مياشت

د سپوږميز ليږديز کليز کې **د لوی اختر مياشت** (ذی الحجه) د هجري ليږديز کال دولسمه مياشت ده چې ۳۰/۲۹ ورځې لري. دغه مياشت په اسلامي کليز (سپوږميز کليز) کې دوهمه کچه مهمه او سپېڅلې مياشت گڼل کېږي ځکه چې په دغه مياشت کې د خدای (ج) مخلوق زړه پاکۍ او بدني توبې په لور يانې حج ته وردرومي. 
## د لوی اختر مياشت مخينه
## دغه مياشت کې پېښې
# په همدې مياشت کې بي بي فاطمه(رض) بنت محمد (ص) حضرت علي ابن ابي طالب (رض) سره واده کړی .
# ۲۳م سپوږميز کال په لوی اختر مياشت (ذو الحجه) کې د حضرت عمر ابن خطاب شهادت د ابو لؤلؤ ه فيروز په لاس شوی.
# په ۳۵م د سپوږميز کال په لوی اختر مياشت کې حضرت عثمان ابن عفان د مسلمانانو درېيم امير يا خليفه شو.
# ۶۰م سپوږميز کال په لوی اختر مياشت کې د معاويه ابن ابي سفيان مړينه شوې.
## سرچينې

وېشنيزه:سپوږميز کليز
سپوږميز لېږديز کليز

**سپوږميز لېږديز کلیز** (س ل) چې ورته هجري قمري (ه ق) کال هم وايي. 
سپوږميز ليږديز (هجري قمري) کال لکه د ليږديز لمريزکال  په څېر د اسلام د ستر پيغمبر حضرت محمد د مکې څخه مدينې ته د هجرت کولو څخه مروج شوي دي. حضرت محمد ص د مکې څخه مدينې ته په ۶۲۲ زکال کې د دسيپتمبر په ۱۳امه نيټه (جوليان) يا د ۶۲۲ ز کال د سپتمبر ۱۶ امه نېټه (گرگوري) د خالي (نۍ) په ورځ هجرت وکړ چې د لمړي سپوږميز کال د ربيع الاول د لمړۍ نيټې او د وري د ۲۴ امې نېټې سره سمون خوري. د ليږديز سپوږميزکال د پيل لومړۍ ورځ د جمعې (ادينې) ورځ ده چې د ۶۲۲ ز کال د جولای د ۱۶ امې نېټې (جوليان) يا د ۶۲۲ ز کال د جولای د ۱۹ امې نېټې (گرگوري) سره سمون خوري پيليږي.

ليږديز سپوږميز کال د 355/354 ورځو لرونکې دي چې دا ورځې په ۱۲ مياشتو:

## نور کالونه
* لمريز لېږديز کليز (هجري شمسي)
* گرېگوري کليز (زيږديز کال/ميلادي)

## سرچينې او ياداښتونه
* اکرمي موسی، گاه‌شماری ايرانی،  چاپځای: دفتر پژوهش‌های فرهنگی تهران: لومړی چاپ، کال ۱۳۸۰ ل، ۷۵ ام مخ.

وېشنيزه:سپوږميز کليز
وېشنيزه:کلیز
وېشنيزه:اسلام
پړانگ

بټنوک|پړانگ د پيشو له کورنۍ څخه ځنگلي ډوله سېکمنې پيشو څخه شمېرل کېږي
**پړانگ** يو ډول ځنگلي غوښه خوړونکی ځناور دی چې د پيشو له آره گڼل شوي او په هغو کې د ځنگلي پيشوگانو له کتاره غوښه خوړونکی ځناور گڼل کېږي .

وېشنيزه:پيشيان
پيشو

**پيشو** یا **اهلي پيشو** (په لاتين:*Felis silvestris f. catus*) یو اهلي غوښه خوړونکي ځناور دي چی د کورنۍ موږکان شکار کوي. . نوموړي پيشو په اوس وخت کی په اروپا، آسیا، آفریقا او امريکا کی ژوند کوي.
وېشنيزه:پيشيان
اېترنټ

**اېترنټ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:  Ethernet)* د اړيکتيايي سولگر (Computer networking ) د کورنۍ څخه يادېږي چې د سيمه ييزې اړيکتيا (LAN)(Local area network) په لړ کې کارېږي . په لومړي ځل اېترنټ د خرڅلاؤ لپاره په کال ۱۹۸۰م زېږدي کې راووت او په کال ۱۹۸۵م زېږدي کې د (IEEE802.3) په لنډون اوزارمعياري شو. اېترنټ په لويه کچه د تاروالې (LAN) رقابتي تخنيکونو ځايناستی دی.

وېشنيزه:ايترنټ
محمد صديق افغان

محمد صدیق افغان په ۱۳۳۶ ز کال چه له ۱۹۵۷ م کال سره سمون خوری د گران افغانستان پلازمینه د کابل ښار کښی سترگی نړی ته وغړولی.
ښاغلی افغان په نړی کښی د فلسفی ریاضی بنسټ کښیښود چی پر دی کړنی سره یی د ریاضی علم یوی نوی مرحلی ته دننه کړ او ویی کړای شول چی له یو معلوم څخه  په زرگونو مجهوله په لاس راوړی او دانتیگریشن په طریقه یی پر دوه اړخیز او دری اړخیزه (دوه بعدی او دری بعدی) توگه تر مطالعی لاندی ونیسی چه پایلو یی ډیرو نا حل شویو طبعی او اجبماعی مسایلو ته لار پرانسته 
دنوموړی داگام د بشریت په تاریخ کښی بی ساری بلل کیږی او دا لومړی گام دی چی ور سره اجتماعی علوم دریاضیکی اعدادوپر وسیله تحلیل او څیړل کیږی.
صدیق افغان د کیفی اعدادو مطالعه دکمی مطالعی پر څنگ کښی مطرح او عملی کړه  چی دی سره کیدای شی هغو موضوعاتو او پانگو ته لاس رسی پیدا شی چی په راتلونکی پوری اړه لری او راتلونکی بیان کړی.
د افغان اثرونه:
مربعات و مکعبات اسرارآمیز - دمحمد نقی بخشی په لیکنه.
نظم قران کریم ازدیدگاه ریاضی فلسفی - دمحمد نقی بخشی په لیکنه.
آرایه عکس بینوم نیوتون برای علوم کیهانی
تاریخ کشورها ازدیدگاه ریاضی فلسفی - د صدیق افغان لاس لیکنه.

## سرچينه
د نصیب الله ؛سمون لیکنه
ځنگلي پيشو

**ځنگلي پيشو** (په لاتين:*Felis chaus*) یوه وحشي پيشو ده چی په نژدې ختيځ او سهيلي آسیا کی ژوند کوي. نومږړي پيشو په ځانگړي ډول څرمښکۍ، مرغان، څونگښې، کبان،سویان او قرقاولان ښکار کوي.
## توصیف
ځنگلي پيشو لمړني ځل د *Die Säugethiere in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen* په کتاب کی د آلماني ځناورپوه  *یوهان کریستیان دانیل فون شربر* لخوا توصیف شوه. نوموړي پيشو په مصر، افغانستان، هندوستان، میانمار، تایلنډ، نیپال او چین کی په د سیندونو تر نژدي ژوند کوي. وزن یی د ۴ کیلوگرامو څخه تر ۱۶ کيلوگرامو پورې وی او اوږدوالي یی ۷۵ سانتمترو ته رسېږي. د ځنگلي پيشو د وړۍ رنگ ژیړ- سور یا نسواري دي. نوموري پيشو هر سال تقریبا ۴ ځوانکان لري د اميندواري دوره یی ۸ هفته ده.

## د ځنگلي پيشو ډولونه
*Felis chaus affinis ھمالیہ، نيپال, کشمير, 
* Felis chaus kutas بنگال، کچھ ولسوالی
*Felis chaus nilotica مصر
*Felis chaus furax     فلسطين، سوريه، عراق
*Felis chaus maimanah  ميمنه ولسوالۍ, د آمو سيند
*Felis chaus fulvidina ميانمار, تايلنډ, لاووس, کمبودیا
*Felis chaus prateri    هندوستان، سند
*Felis chaus kelaarti  هندوستان، سریلانکا
*Felis chaus oxiana   د آمو سيند، دوشنبه, د وخش سیند، ناحیۀ وخش

 وېشنيزه:پيشيان‎
جودو

**جودو** "پستې او نرمې لارې" ته وايي، خو په دې ختيځه جنگي لوبه کې چې يو سيال په کې له وسلې پرته د بل د بې رحمه وهلو ماهرانه ننداره وړاندې کوي، هېڅ ډول پوستوالى او نرمي نه ليدل کېږي.
دا لوبه په جاپان کې رامنځ ته شوې او پخه شوې ده او د حيرانۍ وړ نه ده چې همدغه هېواد په کې له کله نه چې جودو پر ١٩٦٤ کال د اولمپيک برخه گرځېدلې، تر ټولو ډېر طلايي مډالونه گټلي دي.

دا یو پيچلی سپورت دی چې نومرې په کې په غورځولو، نيولو او ټينگ ساتلو ورکول کېږي او پياوړتيا، چلونه، ځاني نظم او د تېري روحيه ټول په کې بنسټيزه ونډه لري.
د نورو جنگي لوبو په څېر په جودو کې سیال ته درناوی مهم عنصر دی او سيالي يې يو بل ته د سر په ټيټولو پيل او په همدغه ډول پايته رسېږي.
د لوبې موخه داده چې سيال د هغې توشکې له پاسه چې تاتامي نومېږي، پر ځمکه راغوځار شي.
لوبه د نارینه وو لپاره پنځه او د ښځو لپاره څلور دقیقې دوام کوي او موخه دا ده چې پر شا د سيال په غوځارولو او د ٢٥ ثانيو لپاره د هغه د ټينگ ساتلو او يا يې مخکې د تسليمولو له لارې پوره نومره چې "آيپون" ورته وايي، تر لاسه شي.
په جاپان کې تر ټولو مشهور جودو کوونکی یاسوهیرو یاماشیتا دى چې په ۲۰۳ پرله پسې پاړيو کې بريالى ختلى او پر ۱۹۸۴ کال یې د لاس انجلېس په اولمپیک کې د زنگانه له سخت ټپ سره سره، د سرو مډال گټلى و.

## سرچينه
د بي بي پښتو ښوونيز رپوټونه

وېشنيزه:لوبې
محمد اعظم اعظم

بټنوک|کيڼ|ډاکټر محمد اعظم اعظم
**ډاکټر محمد اعظم اعظم** (۲۱ د ډېسمبر، ۱۹۴۰ ز. - ۱۷ د نومبر، ۲۰۱۲ ز.) *(په انگرېزي: Mohammad Azam Azam)* د اشنغر سیمه د پښتونخوا د خاؤرې هغه اسمان دی، چې د ژوند په بېلابېلو اړخونو د ځلنده ستورو د زېږون سپېځلتیا ورته ترلاسه ده. د پښتو شاعرۍ اؤ پښتو ډرامې په حواله یؤ لوي نوم ډاکټر اعظم اعظم د دغه خاؤرې د رڼا څاڅکی دی.
## مخينه
ډاکټر محمد اعظم اعظم په کال 1940ء کښې د چارسدې رځړو نومې کلي کښې د خدای بخښلي حېدر خان کره زېږېدلی دی. 

## زده کړې
پېل زده کړه ئې د رځړو په ښوونځي کښې ؤکړه اؤ لسم نه و روستو F.Sc اؤ B.A ئې د اسلامیه کالج پېښور نه. په کال 1963ء کښې ئې د پېښور پوهنتون د پښتو څانگې نه M.S ؤکړه. 

## دندې
د زده کړې سره سره هغه وخت د اسلامیه کالج نه خپرېدونکې مجله (خېبرمېگزین) کې ئې د ایدیټر ذمه وارۍ ترسره کولې. هم دغه وخت 1968ء کې ئې د پښتو څانگې نه Ph.D هم ؤکړه اؤ بیا د پښتو څانگې چئیرمېن ؤټاکلی شو.
دسمبر 2000 کې د وظیفې نه ريټائرډ شو. بيا په پښتو ادبى بورډ کې ډائرېکټر اؤ وروستو په اکادمى ادبيات کې ريذيډنټ ډائرېکټر ؤټاکلی شو. 

د خپلې کورودانې، درې لوڼو اؤ یؤ ځوي سره ژوند تېروي اؤ دعا کوو، چې د پښتنې شاعرۍ اؤ پښتنې ډرامې دغه اتل دې د ژوند په هره پېرزو ؤنمانځلی شي.

## چاپ شوي آثار
# جنون اؤ ژوندون - شعري ټولگه
# رحمان بابا د ولس شاعر
# پښتو افسانه – تحقیق اؤ تنقید 
# پښتو ادب کې کردارنگاري
# لشې
# د عقيدت گلونه
# اندازونه
# پښتني رومانونه

### ډرامې
# خزان او گلونه
# ورکې لارې
# روښانه تيارې
# ناموس
# ځواني
# خوبونه
# سفر
# ستړی مه شې

## لاسته راوړنې
ملکي کچ باندې کال 1990ء کې تمغهٔ امتياز اؤ په کال 2009ء کې پرائډ اف پرفارمنس د ژبې اؤ کلتور د خدماتو په منښته ورکړی شو. کال 1963ء کې ئې د ريډيو پاکستان پېښور د پاره وړومبي ډرامه (خاندان) ؤلیکله اؤ دا ريډيو د پاره د گڼو لیکلو شوؤ ډارمو د لړۍ وړومبۍ برخه وه، چې وروستو پکې څهٔ ډرامې بیا د (لشې) په نوم خپرې هم شوې اؤ هم په دغه (لشې) ورته 1965ء کې د پاکستان رائټرز گلډ لخوا وړومبی اېوارډ هم ورکړی شو. دې نه اگاهو په (رخصت) نومې نظم ورته د غوره شاعرۍ په ډاډ (ادم جي اېوارډ) ورکړی شوی ؤ. په 1968ء کې د پاکستان رائټرز گلډ لخوا په (پښتو افسانه - تحقيق او تنقيد) نومې کتاب هم اېوارډ ورکړی شوی دی.

وېشنيزه:پښتانه ډرامه ليکونکي
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ذبيح الله حسن

**ډاکټر ذبیح الله حسن** د جاجي ادم خان زوی په کال ۱۹۶۸ کې پیدا شوی، په خټه خروټی او د پکتيکا ولايت داورگون دولسوالۍ اوسيدنکی دی. لومړنۍ زدکړې ېې په خپل کلي (چانخوا) کې کړي، په کال ۱۳۶۰ کې د روسي یرغل نه وروسته پاکستان ته کډوال شو طبې ليسانس يې د پسښور د خيبر ميډيکل کالج نه تر لاسه کړی. د پالیسي مطالعاتو له ادارې نه یې په اداره کې ډپلومه کړي. وروسته له هغې یې د یو کال لپاره لیډې ریډنگ روغتون ته خپل خدمات وړاندې کړل په ۱۹۸۹ کې دالنسا د روغتون سرپرست وټاکل شو په کال ۲۰۰۰ کې د نورو زدکړو لپاره لندن ته لاړو او هلته یې له خپل دیپلوم له دفاع نه ورسته د لوړو زدکړو ځلور کلنۍ دوره پیل کړه چې په کال ۲۰۰۴ کې یې په بریالیتوب سره بشپړ کړه ورپسې یې دسینټ مېري اور پسې د نارت میډیل سیکس روغتون د داخلې په ځانگه کې دنده پیل کړه او تر دې دمه د طبیب په توگه خپله دنده پر مخ وړي واده ېې کړی او څلور ماشومان لري د محصلۍ له لومړي کال(۱۹۹۰) را په دې خوا شعر لیکي خو د ډیرو زدکړو له کبله یې ونشوی کولای چې شعر ته د تحصل په دوران کې لازمه توجو وکړي همدا لامل وو چې د هغه وخت گڼ شمیر شعرونو یې هم بې درکه شوي خو له لوړو زدکړو ورسته یې شعري بهیر گړندی کړو او تر دې مهاله ۶ شعري ټولگې لري پر شعر برسیره د زده کړې په مهال يې په پاکستان کې د نوای وقت او د جنگ ورځپاڼو ته په سياسي او اجتماعي موضوعاتو په لسگونو مقالي ليکلي ، د شعر تر څنگ د کرکټ سره هم بې کچه مینه لري.

## لاندني اثار لري
# بهیر ( شعري ټولگه)
# داوښکو زنځیرونه( شعري ټولگه)
# شنې زرغونې په اوښکو کې( شعري ټولگه)
# په زخمونو کې سندرې په لسگونو مقالې ناچاپ
# شعري ټولگې

## ناچاپ
# شعري ټولگې

وېشنيزه:پښتانه شاعران
فضل حق شيدا

**فضل حق شیدا** (زوکړه د ۱۹۱۰ زېږدي کال د جون لومړۍ، چارسده - مړینه؟) د پښتو ژبې يو ليکوال او شاعر وو. 

## مخينه
فضل حق شیدا د ۱۹۱۰ زېږدي کال د جون میاشتې پر لومړۍ نېټه د چارسدې سيمې د محمود اباد نومي کلي د عبدالصمد خان کره زېږېدلی دی. پر ۱۹۲۷ ز کال له لسم ټولگي څخه فارغ او پر ۱۹۳۲ ز کال يې د پېښور اسلامي پوهنتون پای ته ورساوه. تر دې وروسته یی د بي ټي او پارسي ایم ای ازموينې په بریالیتوب سره پای ته ورسولې. هغه په گڼو ادارو کې په ښه شان خپل خدمات وړاندې کړي دي. د اطلاعاتو په نياوتون (محکمه) کې د ریاست پر څوکۍ پاتې شوی دی. 

شاعر او ليکوال شیدا نظم او نثر دواړه لیکلي دي. د جمال الدین افغاني په نوم نامتو کتاب يې په نثر کې ليکلی دی. د کلام ټولگه یې د «اسویلي» په نامه چاپ شوې ده. فکر یې لوړ، ژبه یې خوږه او سوچه وه. 

## د شعر بېلگې يې

غزل 

هر یو کاڼی په کیمیا باندی زر نه شو -   
هر یو څاڅکی په صدف کې گوهر نه شو 
 
که مې سل ځله اوچت کړه په هوا کې -  
بې وزرو کې پیدا څه وزر نه شو 

د لیدو د شوقه دواړه زما سترگې -  
دومره ډکې شوې چې هیڅ پرې نظر نه شو 

د نښتو ارزو پخپله بوتلو جال ته - 
دا مارغه په دام کې گیر په هنر نه شو 

که مې هر څومره په زوره ژړا وکړه -  
خو مجلس وو همه کوڼ پرې اثر نه شو 

## مړينه
روح یی ښاد او یاد یی تل پاتې. 

## چاپ شوي نښيرونه يې
۱- جمال الدین افغاني. 

۲-اسویلي (شعري ټولگه). 
  
## اخځليک
۱- https://pashtonwriters.webs.com/ 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
اکبر سيال

**اکبر سیال** (۱۹۶۳ ز کال د جنوري ۳) د پښتو ژبې يو شاعر دی. 

## مخينه
اکبر سیال پيژندگلو پر ۱۹۶۳ ز کال د جنوري پر ۳ دریمه د ملکنډ ايجنسۍ په بټ خیله کې زیږیدلی، خو د دوی د پلار نیکه کلی جندول مایار دی. نوموړي په ادبیاتو کې د ماسټرۍ سند اخيستی؛ په اسلام آباد کې د «پښتون کلچرل ایسوسي ایشن» په نوم د پښتو کلتور د پاره د مودو نه زیار باسي او په خیبر ټي وي کې د (پښتو ټکي په ټکي) پروگرام کوربه وي.  

داکبر سیال شعرونه يو گڼ شمیر سندغاړو ویلي، چې ورکې هارون باچا، سردار علي ټکر، نغمه، گلزار عالم، بختیار خټک ، سر فراز، نازیه اقبال او گڼ شمیر نور شامل دي. 

## چاپ شوي اثار
# ژوند جانان (شعري ټولگه). 
# رنگونه (شعري ټولگه). 
# په جنگ دې اور ولگي (شعري ټولگه). 
# دا پرهرونه به گنډل غواړي (شعري ټولگه). 
# اوښکې اوښکې مسکیتوب (شعري ټولگه). 
# زمونږ په کلي کې شر مه جوړوئ (شعري ټولگه). 
# په گلدرو دې ورول اورونه (شعري ټولگه). 
# خوشحال خان خټک د گندهارا تهذیب لوی نوم. (په جاپانۍ ژبه د خوشحال خټک د شعرونو ژباړه). د جاپاني لیکوال حدیتي ایشوزکا په مرسته ژباړلي دي.

## سرچينې
# https://www.mashaalradio.com/a/24654052.html
# https://www.mashaalradio.com/a/25754187.html

وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:پښتانه شاعران
ايشوبی

**ايشوبی** يو بند بېلر وي چې اوبه او يا هم نور اوبلنتوکي پکې ايشول کېږي. همدا ايشېدلي يا په بړاس بدل شوي مايعات بيا وروسته په نورو بېلابېلو پړاوونو کې کارېږي چې د کار سيمه يې ارته ده. ايشوبی د کور د تودو اوبو د زېرمې نه نيولې تر صنعتي کارځايونو او برېښناکوټونو پورې او آن د پخلي او کورني ژوند د پرمخ بېولو په هر چاره کې کارېږي. 

وېشنيزه:ايشوبي
غږتاندی

کيڼ|250px|بټنوک|غږتاندی
کيڼ|250px|بټنوک|غږتاندی
**غږتاندی** (په انگرېزي: Microphone) هغه برېښنايي آله ده چې په مرسته يې غږونه د ثبت او خپرېدو وړ گرځي.
لوړغږی

کيڼ|250px|بټنوک|لوړغږی
**لوغړږی** *(په انگرېزي: Loudspeaker)* هغه برېښنايي آله ده چې ثبت شوی غږ په لوړه کچه خپروي.
غږ

**غږ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Sound)* يوه مېخانيکي څپه ده چې د فشار په اهتراز سره په يوه جامد، اوبلن يا گازي محيط کې په بېلابېلو فريکوېنسيانو کې رامېنځ ته کېږي چې د اورېدو وړ دی .
آتريال فېبرېلېشن

**آتريال فېبرېلېشن** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Atrial fibrillation)* د زړه تر ټولو عامه ارېتمي (د زړه نامنظمه غورځېدنه) ده. دا حالت کېدای شي د ناپېژندل شوو اسبابو له مخې يا هم يو نازيانمنه حالت وي او له ځانه هېڅ نښې نښانې و نه ښيي، خو اکثراً آتريال فېبرېلېشن د زړه ټکان، بې هوشي، د ټټر درد او د زړه احتقاقي ناسوبتيا اړونده گڼل کېږي.

آتريل فېبرېلېشن د مغزي سکتې امکان ډېروي او د عامو خلکو په پرتله د آتريل فېبرېلېشن ناروغانو کې د مغزي سکتې د رامېنځ ته کېدنې وېره تر ۷ برابره ډېره ده، او دا په نورو عاملونو (لکه د وينې لوړ خج) هم اړه لري. آتريل فېبرېلېشن د نبض په کتلو سره پېژندل کېږي خو د شتون تثبيت يې د اېکوکارډيوگرام يا د زړه گراف په مرسته چې د P څپې نشتوالی او د زړه د بطنونو نامنظمه حرکت له مخې ښکاري، ترسره کېږي.

په آتريل فېبرېلېشن کې غيرمنظمه برېښنايي امپلسونه د سېنوآتريل غوټې لخوا رامېنځ ته کېږي. داسې نامنظمه برېښنايي څپې اکثراً د پلمونري وريدونو په بېخ کې رامېنځ ته کېږي او د زړه د بطنونو په لور د نامنظمه برېښنايي څپې په توگه خوځېږي او د زړه ټکان رامېنځ ته کوي. آتريل فېبرېلېشن په يوه ورځ کې څو واره له څو دقيقو نه تر څو ورځو پورې او يا هم د تل لپاره راپېښېدلی شي. يو شمېر طبي حالتونه د آتريل فېبرېلېش خطر ډېروي، په ځانگړي توگه د مېټرال سټېنوسېز (د زړه د مېټرال وال په تنگېدو کې) په وخت کې.  

د آتريال فېبرېلېشن درملنه د درملو پرته هم کېدای شي او هغه داسې چې د زړه ټکان نورمالې کچې ته راټيټ شي او يا د زړه رېتم نورمال حالت ته راوستل شي. هممهاله برېښنايي کارډيوورژن هم د زړه د رېتم په نورماله ستنولو کې کارېدلی شي. جراحي او د کتيتر پر بنسټ شته درملنې هم د په ځينو ناروغانو کې آتريال فېبرېلېشن د بياپېښېدنې مخه نيسي. هغه خلک چې د آتريال فېبرېلېشن په حالت اخته وي اکثراً د وينې د پرڼ کېدو ضد درمل لکه وارفارين د دې لپاره کاروي چې  مغزي سکتې د خطرونو په کتلو سره د وروستي نومېدلي حالت د پېښېدو مخه ونيسي.  څنگه چې عمر ډېرېږي، همداسې د آتريال فېبرېلېشن د پېښېدلو چانس هم ډېرېږي،  او هغه کسان چې عمرونه يې له ۸۰ کالو پورته دي په هغو کې ۸٪ د آترېال فېبرېلېشن ناروغي لري. د آتريال فېبرېلېشن اوندن حالت د مړينې د پېښېدو وېره په ډېروي. د ټولو مغزي سکتو درېيمه برخه د آتريال فېبرېلېشن په سبب رامنځ ته شوي.

وېشنيزه:د زړه ناروغۍ
عبدالعلي مستغني

بټنوک|کيڼ
**عبدالعلي مستغني**  (۱۲۵۳ کابل- ۱۳۱۲ لمريز لېږدي کال) د افغانستان يو پښتو ژبی او پارسی ژبی شاعر وو. 

## مخينه
عبدالعلي مستغني د ملا رمضان زوی دی، چې پر ۱۲۵۳ ل ل کال يې د کابل بالاحصار ته نژدي زیږیدلی دی. پلار یې ملا رمضان د کندهار د هوتکو قبیلې له مخورو څخه وو چې د امير شېر علي خان د واکمنۍ پر مهال يې په بالاحصار کې د ښوونکي په توگه دنده تر سره کوله. تر هغه وروسته د امیر عبدالرحمان خان د واکمنۍ پر مهال د هغه د زامنو سردار حبیب الله خان او سردار نصرالله خان ښوونکی وو او وروسته یې د کابل د مفتي په توگه دنده ترسره کوله. 

مستغني او د هغه کورنۍ له کندهاره وردگو ته کوچیدلي او همدا لامل وو چې ځان ته یې مستغني وردگي هم وایه.    هغه د خپل وخت دودیز علوم لکه فقه، صرف او نحو، حکمت، علم کالم او تصوف لوستي ول. ارواښاد استاد محمد صديق روهي د مولانا خسته له قوله لیکلي چې مستغني په نجوم، رمل، حساب او هندسه کې هم مطالعه درلوده. د مستغني صاحب شعرونه په سراج الخبار او کابل مجله کې خپاره شوي دي. هغه په دري ژبه کې د اشعارو څو لوی دیوانونه لري. 

ښاغلی حیدر ژوبل د عبدالعلي مستغني د دیوان په اړه وایي: «عبدالعلی مستغني از استادان شعر و داری طبع روان و صاحب کلیات است. کلیات او تا هنوز به چاپ نه رسیده، کلیات وی که در حیاتش ترتیب شده بود، پس از وفات به سرقت برده شد و تا امروز مفقود االثر است اما مرحوم پاینده محمد زهیر در اثنای معاونیت و ریاست دارالتالیف آثار پراگنده اش را از جراید، روزنامه ها و مجالت و مسودات گرد اورد و ښاغلی عبدالکریم پسر مستغني مرحوم نیز با وی از هیچ گونه کمک دریغ نه کرد. این کلیات فعالً در مطبعه معارف تحت طبع است. وی شاعر قصیده سرا بوده و در دوره خود در صف شاعران درجه اول قرار داشت.» 

## دندې

هغه په حبیبيه لیسه کې د ښوونکي دنده لرله او بیا په سراج الاخبار کې د ادبي برخې پازوال او ادیتر سو؛ نوموړی د کابل د ادبي انجمن غړی هم وو.    

عبدالعلی مستغني خپله لومړنۍ دنده په سراج االخبار کې له محمود طرزي سره د قلمي همکار په توگه پیل کړه او بیا په همدغه اخبار کې د ایډیتر په توگه پاتې شو. په دې دندو سربیره مستغني د ژوند په وروستیو کلونو کې د کابل ادبي انجمن غړی شو او د خپل ژوند ډیره برخه یې خپل ولس ته د علمي، ادبي او گټورو اثارو وړاندې کولو ته وقف کړ. 

## د مستغني شاعري

عبدالعلي مستغني سره له دې چې په شعر کې د یو لړ استادانو له خوا د استاد په نامه ستایل شوی، شعر ته یې د لرغونو او منځنۍ دورې د شاعرانو په څیر نه دي کتلي، بلکې شعر یې ټولنې ته د خدمت لپاره وقف کړی دی. 

مستغني لومړنی شاعر وو چې په شعر کې يې ورځنۍ پېښې، وییونه او طنزي توکي ځای کړي دي. د هغه د ټولنیزو شعرونو منځپانگه د خپلواکۍ ارمانونه، د نالوستۍ (بې سوادۍ) له بلا سره مبارزه، خلک په ټولنیزو پرمختگونو پوهول جوړوي. 

## مړینه
شاعر عبدالعلی مستغني د ۱۳۱۲ لمريز لېږدي کال د کب پر ۲۱ د شپېتو کلونو په عمر وفات شو. د نوموړي په مړینه باندې بېلابېلو شاعرانو ویرنې وویلي، چې یوه له هغو څخه د ایران ملک الشعرا محمد تقي بهار دی، چې د مستغني په مړینه باندې یې د غم اوښکې توی کړې دي. 

بهر تاریخ وفاتش زد رقم کلک بهار
عاقبت مستغني بیدل وداع روح کرد 

 

## سرچينې
۱- http://www.taand.com/archives/16438  

۲- http://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/Momand_ehsanula_de-mostaghni_czwandlik.pdf 

وېشنيزه:پښتانه شاعران
يوناني درمل

**یوناني درمل** (په انگرېزي: Herbal Medicine) یو ډول دودیز او په تجربو ولاړ طبابت دی چې د ناروغانو درملنه د بوټو څخه په جوړو شویو درملو کوي.
نوغپوهنه

**نوغپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Genealogy)* د کورنيو او ټبرونو د آر او نصب سپړلو او د هغوی د تاريخ موندلو پوهنه ده. د دغې پوهنې پوه ته نوغپوه او يا نوغپوهان وايي. په عربي کې ورته علم الانساب وايي او په پارسي کې ورته نسل شناسي يا تبار شناسي وايي.

وېشنيزه:نوغپوهنه
وېشنيزه:پوهنه
سيد احسان الله هېر

سيد احسان الله هېر يو افغان شاعر او ليکوال دی.

    سيد احسان الله هېر د سيد غلام احمد پاچا زوی د لغمان له ساداتو څخه دی ، په کابل کې زېږېدلی او رالوی شوی دی . لوړې زده کړې يې د کابل په طب پوهنځي کې سرته رسولي دي ، له کوچنيوالي څخه يې لوړ ادبي ذوق درلود ، د ادبي اثارو ژوره مطالعه يې کړې او د زړه په وينه او مينه يې خپل ادبي ذوق پاللی و.

   د لنډې کيسې په ليکنه کې يې پوره مهارت درلود ډېرې خوږې ، پخې او معياري لنډې کيسې يې ليکلي ، چې د هېواد په خپرونو کې خپرې شوې او د ((رنځور )) په نوم يې د لنډو کيسو يو ټولګه په ۱۳۴۶لمريز کال د پښتو ټولنې لخوا چاپ شوې ده،د هېر ګلونه په نامه د شعرونو يوه ټولګه هم لري چې تر اوسه نه ده چاپ شوې .

    د پښتونخوا نوميالي او د لغمان محلي شاعران يې نور ليکلي اثار دي . د يادونې وړ ده چې نوموړی د لنډې کيسې څپانده استعداد درلود ، خو د ثور غميزې په بهير کې له هېواد څخه وتلی اوس په انګلستان کې هستوګنه لري او داسې ښکاري چې ليکوالۍ ته يې شا کړې ، ځکه تر اوسه يې کوم اثر نه دی چاپ شوی .
محمد يوسف ويران

محمد يوسف ويران د پښتو ژبې يو شاعر و.

وېشنيزه:پښتانه شاعران
عبدالخالق واسعي

مولانا عبدالخالق واسعي چي د افغانستان د کندهار ولایت له نفوذ لرونکو اشخاصو څخه ګڼل کيږي دمولوی عبدالواسع شهید زوی، دمولوي عبدالرؤف خاکی لمسﺉ، دمولوي عبدالرحیم کړوسﺉ اود حبو اخوندزاده کوډﺉ دی . نوموړی د1319هجری ق کال دروژې میاشتي پر 20 نیټه پیداسوی دی . 

عبدالخالق واسعي دخپلي زمانې مروجه علوم له پلار څخه ترلاسه کړه اوتر هغه وروسته یې دقضاتو په ښوونځۍ اوګنج ښوونځۍ کي دښوونکي په توګه دنده اجرا کړه . مولانا واسعی ددې دندو سربېره دپښتو مرکې غړۍ هم وو چي وروسته دکندهار په ادبي انجمن کي غړیتوب ورکول سو . د ادبي انجمن په هاخوا عبدالخالق واسعي ځیني نوري وظیفې هم سرته رسولي دي اوپه څو کلونو کي یې دومره پرمختګ وکړ چي اخرپه مشرانو جرګه کي دکندهار ولایت انتصابي سناتور وټاکل سو . 

له ټولو رسمي کارونو وروسته مولانا عبدالخالق واسعی بیرته خپل پلرني ټاټوبي کندهار ته ولاړی اوهلته یې د قرآن کریم دحفظ سره یوځای دمسجد امامت هم په غاړه واخیست . مولانا په عربي ژبه کي ځانګړی مهارت درلودی اوله یادي ژبي څخه یې یوشمېر اثار هم ژباړلي دي .

مولانا عبدالخالق واسعي د1360 لمریز کال په وروستۍ ورځ د کابل په ابن سینا روغتون کي له دې نړۍ سترګي پټي کړې او وفات سو . جنازه یې سبا ورځ چي د 1361 لمړی نیټه ګڼل کیږي دکابل په شهداء صالحینو کي خاورو ته وسپارل سوه .
## ليکلي آثار
# تاليف
# پښتو خود آموز
# پښتني دودونه
# بشپړه ويناوې
# د روح الاجتماع ژباړه
# نړۍ په دوه زرم کال کې
# شخصيت څنگه وده کوي
# د روح التربيه ژباړه
# د روح الاعتدال ژباړه
# علم النفس او د هغه اغېزې په ښوونه او روزنه کې
# د الصحافه پښتو ژباړه
# د حصون حميديه پښتو ژباړه
عبدالرحيم ننگيالی

**عبدالرحيم ننگيالی** د پښتو او دري ژبې شاعر او ليکوال و.

وېشنيزه:پښتانه شاعران
ختيځ

**ختيځ** يو نوم دی چې يو جغرافي سمت ته اشاره کوي. ختيځ د څلورو جغرافي سمتونو او يا هم د قطب نما يو سمت دی چې يوه ځانگړي لور ته اشاره کوي. ختيځ د لوېديځ متضاد نوم دی.  ختيځ د لمر ختلو د ځای په مانا هم دی.
محمد شفيق وجدان

محمد شفيق وجدان يو افغان ليکوال و.

## ليکلي آثار
# فولکلور افغاني
# افغانستان قلب اسيا النابض (عربي)
پښتانه د ايران د پاچايۍ په تخت

**پښتانه د ايران د پاچايۍ پر تخت** يو تاريخي اثر دی. د دې کتاب ليکوال غوث خيبري دی.

وېشنيزه:پښتو کتابونه
جل وهنه

**جل وهنه** یو ډول ناروغي ده چې په تود چاپېریال کې د گرځېدو له امله رامنځ ته کېږي. په دې ناروغۍ کې د ناروغ د بدن تودوخه له ۴۰،۶ درجې د سانتي گراد څخه لوړه وي. د بدن د تودوخې دا لوړالی د تود او گرم چاپېرال له امله رامنځ ته کېږي. دغه حالت د تبې نه په دې توپیر کوي چې په تبه کې د بدن تودوخه په فزیکي ډول لوړېږي خو په جل وهنه کې د بدن تودوخه په فزیکي ډول نه لوړېږي، یوازې د چاپېریال د تاثیر له امله لوړېږی. د دې ناروغۍ درملنه په یخو تطبیقاتو سره کېږي.