تروتسکیزم

تروتسکېزم مارکسیزم ته اړونده سیاسي آیډیالوژي او د هغو څانګه ده چې د اوکرایني – روسي انقلابي لئون تروتسکي، د کیڼ اپوزیسیون د یو شمېر نور غړو او څلورم انټرنشنال په واسطه یې پراختیا ومونده. تروتسکي خپل ځان یو ارتودوکس مارکسېست، انقلابي مارکسیستي، بلشویک – لینینیست؛ د مارکس انګلز او درې واړو (ولادمیر لینین، کارل لیبکنشت، روزا لوکزامبورګ) پیرو باله. هغه د کارګري طبقې د خپلواکۍ او ټولیزې دیموکراسۍ پر بنسټ د مخکښ پرولتاریا ګوند، پرولتاري اڼټرنشنلېزم او پرولتاري دیکتاتورۍ (د «بورژوازي دیکتاتورۍ» پر خلاف چې مارکسېستانو هغه کپیټلېزم بلله) د رامنځته کولو ملاتړ وکړ. تروتیسکانو په ستالینیزم نیوکه کوله، ځکه دوی د تروتسکي د دایمي انقلاب له نظریې څخه په ملاتړ په یو هېواد کې د سوسیالیزم اړوند د ستالین د نظریې مخالفت کاوه. تروتسکي همدارنګه په بروکراسي او دیموکراتیک ضد جریانونو نیوکې کولې ،هغه چې د ستالین تر مشرۍ لاندې شوروي اتحاد کې یې وده کړې وه. 

ولادمیر لینین او تروتسکي په ایدیالوژیکي اختلافاتو سربېره، په ۱۹۰۳ زکال کې په لندن کې د سوسیال دیموکراتانو له کانګرس وړاندې او د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال له یو بل سره نږدې و. لینین او تروتسکي هم له ایدیالوژیکي او هم له شخصي پلوه د روسیې د انقلاب او د هغو د پایلو پر مهال یو بل ته نږدې و او تروتیسکانو او یو شمېر نورو تروتسکي «د رهبر همکار/دویم رهبر» باله. تروتسکي له انقلاب وروسته د سرو لښکرو اصلي رهبر و. په پیل کې یې د لینینېزم له یو شمېر اړخونو سره مخالفت وکړ، خو بالاخره دې پایلې ته ورسېد چې د منشویکانو او بلشویکانو ترمنځ اتحاد ناشونی دی او له بلشویکانو سره مل شو. تروتسکي د اکتوبر په انقلاب کې له لینین سره په خوا کې کلیدي رول درلود. لینین د تروتسکي په اړه ولیکل: «تروتسکي لا له ډېر وړاندې دا ویلي و چې اتحاد ناشونی دی. هغه دا درک کړې وه او له هغه مهاله له ده غوره بل هېڅ بلشویکي شتون نه درلود».

د ۱۹۲۷ زکال په پیل کې، تروتسکي له کمونېست ګوند او د شوري اتحاد له سیاستونو واېستل شو. تروتسکي د همدغه کال په اکتوبر میاشت کې د ستالین په امر له واکه ګوښه کړای شو او په نومبر میاشت کې د شوروي اتحاد له کمونېست ګوند (بلشویکي ډلې) وایستل شو. د ۱۹۲۸ زکال په جنوري میاشت کې آلما – آتا (اوسني الماتي) ته تبعید شو او بیا د ۱۹۲۹ زکال په فبروري میاشت کې د شوروي اتحاد له جمهوریتونو تبعید شو. تروتسکي د څلورم انټرنشنال د مشر په توګه د هغه څه له امله چې ده په شوروي اتحاد کې د کارګرانو پرولتاریايي اداره بلله (degenerated workers' state) خپل تبعید ته دوام ورکړ. د ۱۹۴۰ زکال د اګست په ۲۰ مه تروتسکي په مکسیکو ښارکې د شوروي اتحاد د داخلي امنیت د هسپانوي الاصله جاسوس رامون مرکادر تر برید لاندې راغی او راتلونکې ورځ په روغتون کې ومړ. د هغه وژنه سیاسي ترور بلل کېږي. د کمونېست ګوند نږدې ټول تروتیسکان له ۱۹۳۷-۱۹۳۸ زکال پورې د لویې تصفیې پر مهال اعدام شول او عملا په شوروي اتحاد کې د تروتسکي ټول داخلي نفوذ له منځه لاړ. نیکیتا خرشچوف واک ته ورسېد او د نورو تروتیسکانو د اعدام لیست یې لاسلیک کړ او د ستالین شخصیتي نقد یې بېرته راژوندی کړ. تروتسکي او د هغه ګوند د خرشچوف د حکومت پر مهال هم د شوروي اتحاد دښمن بلل کېده.

په ۱۹۳۸ زکال کې د فرانسې په درېیم جمهوریت کې د تروتسکي د څلورم انټرنشنال بنسټ هغه مهال کېښودل شو، کله چې تروتسکیستانو استدلال وکړ چې کمینټرن یا درېیم انټرنشنال په نه جبران کېدوني ډول د ستالینېزم پر وړاندې له منځه تللی او له همدې امله په نړیواله کچه سیاسي قدرت ته د کارګري طبقې د هدایت توان نه لري. 

## تروتسکیستي خوځښتونه

### لاتین امریکا
تروتسکېزم په یو شمېر وروستیو ټولنیزو بدلونونو په ځانګړې توګه د لاتین امریکا په ټولنیزو بدلونونو کې ونډه لرلې. 

د بولیویا تروتسکیست ګوند (*Partido Obrero Revolucionario*, POR) د ۱۹۴۰ مې ز لسیزې په وروستیو او د ۱۹۵۰ مې ز لسیزې په لومړیو کې په یو لوی ګوند واوښت او له نورو ډلو سره په خوا کې یې د بولیویا د ملي انقلاب پر مهال او له هغو وروسته یې اصلي رول ولوباوه.

په ارجنټاین کې د کارګرانو انقلابي ګوند (Partido Revolucionario de los Trabajadores, PRT) په ۱۹۶۵ زکال کې د دوه کیڼ اړخو سازمانونو، د امریکا د انقلابي او وګړیزې جبهې (*Frente Revolucionario Indoamericano Popular*, FRIP) او ورکرز ورډ (Worker's Word) ډلې له یوځای کېدو رامنځته شو. په ۱۹۶۸ زکال کې د کارګرانو انقلابي ګوند په پاریس کې له څلورم انټرنشنل سره یوځای شو. همدغه کال د خلکو د انقلابي ځواک (ERP) په نامه هغو ته اړوند سازمان په ارجنټاین کې رامنځته شو چې د ۱۹۷۰ مې ز لسیزې پر مهال په سویلي امریکا کې په پیاوړي کلیوالي چریکي خوځښت واوښت. PRT په ۱۹۷۳ زکال کې څلورم انټرنشنال خوشی کړ. د کثیفې جګړې پر مهال PRT او ERP دواړه د ارجنټاین د نظامي رژیم له خوا وځپل شول. د ERP قوماندان رابرټو سانتوچو د ۱۹۷۶ زکال په جولای کې ووژل شو. د PRT د بې رحمانه  د ځپلو له امله له ۱۹۷۷ زکال وروسته دغه ګوند هېڅ فعالیت ترسره نه کړ. 

د ونزویلا ولسمشر هوګو چاوېز د ۲۰۰۷ زکال د جنوري په لسمه د خپلې لوړې د مراسمو څخه دوه ورځې وړاندې د خپلې کابینې ترمنځ د قسم کولو پر مهال ځان تروتسکېست وباله. د ونزویلا تروتسکېستي سازمانونه چاوز تروتسکېست نه بولي او یو شمېر هغه د بورژوايي ملت پال په توګه توصیف کوي؛ په داسې حال کې چې نور هغه یو ریښتونی انقلابي رهبر بولي چې د مارکسیستي تحلیل د نه لرلو له امله ترې لویې تېروتنې شوې دي.

### آسیا
د ۱۹۲۰ مې لسیزې په وروستیو کې په چین کې بېلابېلې کیڼ اړخې مخالفې ډلې د کمینټرن سیاست پر ضد له کومینتانګ څخه د ملاتړ په موخه له تروتسکي سره د تعامل په لټه کې وې. په ۱۹۳۱ زکال کې د تروتسکي په ټینګار، د چین په کمونیستي ټولنه کې بېلابېلې ډلې له یو بل سره یو موټۍ شوې او د تروتسکي سند (په چین کې د سیاسي وضعیت او د بلشویک – لینینېست اپوزیسیون د دندې سند) یې تصویب کړ. د دغې اتحادیې په مخکښو غړو کې Chen Duxiu، Wang Fanxi او Chen Qichang شاملېدل. دغه اتحادیه د ملت پال دولت او د چین کمونیست ګوند تر تعقیب لاندې ونیوله.

د ۱۹۳۰ مې لسیزې پر مهال په فرانسوي هندوچین کې د تاتوتاو تر مشرۍ لاندې ویتنامي تروتسکېزم په ځانګړي دول کوچینچین په سایګون کې تر ټولو مهم جریان و. په ۱۹۲۹ زکال کې د فرانسې په کیڼ اپوزیسیون *La Vérité* کې تا تو تاو کمنټرن تورن کړ چې چینايي کمونیستان یې (په ۱۹۲۷ زکال کې) له کومینتاګ څخه د ملاتړ له امله هدیرو ته لېږلي. 

### اروپا
د څلورم انټرنشنال فرانسوي برخه، انټرنشنلېست کمونېست ګوند (PCI) و. هغه مهال چې په ۱۹۵۲ زکال کې څلورم انټرنشنال خپله مرکزي کمېټه له واکه ګوښه کړه، ګوند وپاشل شو؛ بیاځلي په ۱۹۵۳ زکال کې هغه مهال وپاشل شو کله چې خپله څلورم انټرنشنال ووېشل شو. نورې جنجالونه د دې پر سر راپیدا شول چې د الجزایر په جګړه کې له کومې خپلواکې ډلې باید ملاتړ وشي. 

د ۱۹۸۰ مې  ز لسیزې پر مهال د بریتانیا په کارګر ګوند کې انټرېسټ ملیشه ډلې د پارلمان د درېیو غړو په لرلو او د لیورپول په ښاري شورا د اغېزمن کنټرول په لرلو سره په کارګر ګوند کې فعالیت کاوه. دغه ګوند چې په ۱۹۸۶ زکال کې د خبریال مایکل کرېک له خوا د «بریتانیا پنځم مهم سیاسي ګوند» وبلل شو، چې د ۱۹۸۹ – ۱۹۹۱ زکلونو ترمنځ په رایو ضد مالیاتي خوځښت کې یې مهم رول ولوباوه او ان په پراخه کچه دا فکر کېده چې د بریتانیا د لومړۍ وزیرې مارګرت تارچر د دولت د سقوط لامل به وګرځي.

## سرچينې