open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گرو نانک

**گرونانک** د شېخوپوره ولسوالۍ په تلوندي (ننني نانکانه صاحب) کې په ۱۴۴۹ز کال يوه کهتري کورنۍ کې زېږېدلی. که څه هم گروهانک په ښوونځي کې چندانې زړه کړې نه وې کړې، خو بيا هم د ځوانۍ له دور څخه يې په ژورو سوچونو او فکرونو کې ډوب ؤ.
دې له هر ډول دنوي کروبار څخه بېزار ؤ، او چندانې زړه يې وسره نه لږېده. پلار يې له ځان سره بزگرۍ کې ولگاوه، مگر ده به هرهغه څه په فقيرو او غريبو وېشل چې له زمکې به يې ترلاسه کړل، پلار يې لدې کارونو څخه تنگ شو، نو په کلي کې يې ورته هټۍ جوړه کړه، هورې يې هم همدا حال ؤ، ټوله هټۍ يې په مسکينانو او نادارو ووېشله. پلار يې ناچار دې د خپل زوم څنگ ته چې په سلطانپور کې اوسېده، ورولېږه. هورې يې له نواب دولت خان لودي سره کاروبار پېل کړ. ده پوره ۸ کاله د هغه په کاله کې کار وکړ. پدې اته کاله کې به هر سهار په تياره کې  د سيند غاړې ته وتو، او له خپل ملگري ... سره به يې په يخه هوا کې لمبل، بيا به ژور غور و فکر کې ډوب ؤ.
د سکانو د مذهبي کتابونو په حواله دې يوه ورځ نوموړي سيند ته ووت جامې يې د سيند پر غاړه پرېښودې او د لامبو په نيت ورگډ شو، مگر کله چې د اوبو منځ ته ورسېد، نو همداسې ډوب شو، خلکو شورماشور جوړ کړ، نواب دولت خان لامبووهونکي راوغوښتل چې دده مړی پيدا کړي، مگر پدې ونه توانېدل. درې ورځې پس دی له هماغه ځاى څخه راووت، او دا شعار يې ورکاوه چې (نه هندو نه مسلمان، بلکه ټول يو انسان). پدې ډول دا د سکانو يو شعار وگرځېد.  کله چې به چا ورڅخه پوښتنه وکړه نو ده به په ارامه او کراره ځواب ورکړ. سکان پدې گروهه دي چې دده له الله سره کتنه وشوه. او هغه ورته لارښوونه وکړه چې خلک سمې لارې ته راوبولي. هغه لارښوونې چې بابانانک ته وشوې ترڅو خلک ورته راوبولي په دې ډول دي چې: (څښتن يو دى، د چا نوم چې حق دى، نه پنا کېدونکې، غېر مخلوق او په خپل ځان متکي ذات دى.
لدې ورځې څخه وروسته نانک د حاکم نوکړي پرېښوده، او د ۳۰ کلونو په عمر يې د بلنې کار پېل کړ.
ده د پرله پسې سفرونو يوه لړۍ پيل کړه، چې ددې لړۍ په لړ کې يې د هند په ټولو مهمو ځايونو او د مسلمانانو د زيارتونو څخه ليدنه وکړه، دې چې به کوم ځآى ته ورسېد نو د هغه ځاى له ملنگانو، مريدانو، پنډتانو او راهبانو سره به يې هغوې د مذهبي گروهو او رسومو د بې گټې زباتولو کوښښ کاوه.
خلکو ته به يې د ښو اخلاقو او رښتيا ښوونه کوله....

گرونانک د ۷۰ کلونو په عمر کال ۱۵۳۹ز کې ومړ او دوه زامن ورڅخه پاتې شول. د سريچن په نامه زوى يې د اداسي په نامه ډلې بنسټ کېښود.
گرونانک له خپل مرگ څخه لږه موده مخکې خپل يو نږدې مريد انگد د سکانو د گرو په توگه خپل ځاېناستې وټاکه.
د ځاېناستوب د رسم ترسره کولو څخه وروسته يې دا اعلان وکړ چې انگد همدې گرونانک دى، او د همده اروا به په هغه کې ورگډه شي.
نانک لا له مخکې څخه د اروا د راگرځېدو تناسخ اروا خبره کړې وه، مگر د انگد په اړه لدې اعلان څڅه وروسته دا گروهه (تناسخ) په سکانو کې ښه پخه شوه، چې د نانک اروا به د هر راتلونکي مشر گرو ته ورلېږدول کېږي.

وېشنيزه:ختيځ فيلسفوفان
وېشنيزه:هندي فيلسفوفان
وېشنيزه:د ۱۴۶۹ زېږېدنې
وېشنيزه:د ۱۵۳۹ مړينې
وېشنيزه:هندو مذهبي لارښودان
وېشنيزه:د پنجابي ژبې شاعران
وېشنيزه:د مذهبونو بنسټ اېښودونکي
كوريتيبا

[310px|left|thumb|Curitiba: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=25_25_47_S_49_16_19_W 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]

70px|right

**كوريتيبا** (*Curitiba*) - ښار برازيل.

## انټرنټ

http://www.curitiba.pr.gov.br
http://www.curitiba-brazil.com
Commons:Curitiba

وېشنيزه:د برازيل ښارونه
پنجشیر ولایت

**پنجشیر** د افغانستان په شمال ختیځ کي د هیواد یو له کوچنیو ولایتونو څخه دی، چي اووه ولسوالۍ او ۵۱۲ کلي لري. ددې ولایت نفوس د ۲۰۱۳ کال د اټکل له مخې 100’146 تنه ګڼل سوی دی، او پلازمینه یې بازارک نومیږي.

پنجشېر ولایت په ۲۰۰۴ز کال کي د پروان ولایت څخه بېل او ځانته درجه ورکړل سوه. ددې ولایت په شمال کې بغلان او تخار، ختیځ کې بدخشان او نورستان، سوېل کې لغمان او کاپیسا او لویدیځ کي پروان ولایت موقعيت لري.

## وګړي
د پنجشېر ولایت اوسېدونکي تاجکان، هزاره او پښتانه کوچیان دي، چي تر ټولو لوی توکم یې تاجک ګڼل کیږي. هزاره ګان او تاجک ددې ولایت په ولسوالیو او مرکز کي ژوند کوي، خو کوچیان یې په عمومي توګه د خاواک په دره کي چي د افغانستان یو له تاریخي درو څخه ګڼل کیږي، میشت دي.

## نوم
د پنجشېر د نوم په اړه تاریخ پوهان په دې اند دي چي یاده کلمه له دوو لفظونو (پنج) او (هیر) څخه جوړه ده چي پنج یې د پنځه او هېر د سیند مانا ورکوي، یعني پنځه سیندونه. د اسلامي نړۍ مشهوره سیاح ابن بطوطه بیا د هير کلمه په غر سره ژباړلې ده، او مانا یې د پنځو غرونو ورکړې ده.

## ځمکپوهنه
پنجشېر ولایت د افغانستان پلازمیني کابل ته په شمال ختیځ کي د 120 کیلومتره په واټن باندي د هندوکوش په غرونو کي پروت دی. ددې ولایت ځمکه له سمندر څخه 2217 متره پورته ده، چي په ځینو سیمو کي دا اندازه تر 6000 مترو پوري رسیږي. د پنجشېر ولایت اوږدوالۍ له دالان سنګ سیمي څخه تر کوتل انجمن پوري 125 کیلومتره شاوخوا اټکل سوی دی.

## پوهنه
## ولسوالۍ
# انابه ولسوالۍ
# بازارک ولسوالۍ
# پريان ولسوالۍ
# خنج ولسوالۍ
# دره ولسوالۍ
# روخه ولسوالۍ
# شوتل ولسوالۍ

## تاریخ

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
سرپل ولايت

**سرپل** دافغانستان له څلوردریشو ولایتونو څخه یو ولایت دی چی د هیواد په شمال کی موقعیت لري. د سرپل ولایت مرکز د سرپل ښار دی. د دری ژبه د نورو ژبو په پرتل ډیره د سرپل په ولایت کی استعمالیږي. د سرپل ولایت اکثریت وگړی ازبکان، پښتانه، او هزاره گان دی خو د ولایت په څینو سیمو کی عرب او تاجک هم ژوند کوي.

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
سمنگان ولايت

thumb|289px|شمال|سمنگان
**د سمنگان ولايت** د بلخ او بغلان ولايتونو ترمنځ پروت دی. سمنگان ولایت د هیواد په شمالی سیمه کی موقیعت لرې. ددې ولایت جنوب لورته د هندوکش د چنغور غاښ او د ایبکپه برخه کې هوارې زراعتی [ځمکې]] اوشمال لورته د آبدان میر علم شگلنې دښتې، د آمو د سیند شاوخوا ساحه پوښلې ده. ددي ولایت خلک له بزکشی او د غرڅو له ښکار سره ډیره مینه لري. دا ولایت د شفتالو، پستی، آلو، زردالو او بادام ډیر باغونه لري. د هغی سیمی خلک د غالیو او لاسي صنایعو په گنډلو کې ډیر مهارت لري.

## تاريخ
دا ولایت یو روښانه او لرغونی تاریخ لري. حضرت سلطان،دخلم غونډی، د بودیزم په سبک لوی سوړی او غارونه د سرخرنگ خټینې مجسمې او تخت رستم ددې ولایت مهم تاریخې ځایونه دی. د کشفیاتو له مخې ډیرې سوړې او مغارې موندل شوي دي او دا ثابتوي، چی د سمنگان نوم هم ازبکي او تاریخي ریښه لري، ځکه چې په ازبکې کې(سومونگ،ایان) دی، چې مانایې د سوړو اوسیدونکیو په مفهوم ده. تر میلاد(۵) پیړی وړاندی د رستم تخت له تیږی څخه جوړ کړای شوی دی. د خلم د ښار شمال لور ته په ۸ کیلومتری کې له غونډی څخه یو شمیر مجسمې ترلاسه شوي دي، چې دا ټول څیزونه د سمنگان لرغونتوب ثابتوی. 

## هوا
ددې ولایت هوا گرمه او وچه ده. په اوړي کې د تودوخی لوړه درجه ۲۵ او ۳۰ درجې سانتی گرید وی او په ژمی کې -۵ او -۱۰ ته راښکته کیږی. د کلني اورښت اندازه یط د ۳۰۰ او ۴۰۰ ملې مترو په شاو خوا اټکل شوې ده. 

## توليدات
الوبخارا، الو، پسته،چارمغز، زردالو او زیره یې مهم پیداواردی. غنم،وریجې، وربشې او جوار پکې ښه حاصل ورکوي. په دی ولایت کې هندواڼې په یو ځانگړي کیفیت تولیدیږي او د پزکشی آسونه په فني دود روزل کیږی. د تاشقرغان(سمنگان) سیند یې د ابو ستره منبع ده. دا ولایت(۲۲۲۰۰۰) اکړه آبی او (۷۳۰۰۰) اکړه للمی ځمکه لري.
ددې ولایت(۶۸۸۵۰۰) جریبه ځمکه د چنار، پنجه چنار،توت، زردالو،الو، الوبخارا او شفتالو ونو نیولې ده. 

## اداري جوړښت
ددې ولایت اداری واحدونه په لاندې ډول دی.





ټول مساحت ۱۶۲۰۰	۳۱۲۵۲۴	ټول نفوس

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
د افغانستان معاصر تاريخ (کتاب)

**د افغانستان معاصر تاريخ** د مير غلام محمد غبار لخوا ليکل شوي کتاب دی چې د افغانستان په اړه ډېر ښه تاريخي معلومات لري.

وېشنيزه:کتابونه
شريعت

**شریعت** (په عربي کی: **شریعة**) د اسلام اخلاقي نظام او مذهبي قانون دي چی د اسلام د مذهبي سرچینو په اساس جوړ شوي دي. شریعت د مسلمانانو د ژوند عمومي موضوعات لکه اقتصاد، سیاست، سوداگرۍ، تړونونه، کورنۍ، جنسی مسایل او پاکوالی او ټولنه دی، حل کوي. قرآن کریم ، د محمد رسول الله احادیث (حدیثونه)، اجتماع، قیاس، الاجتهاد، الاستحسان، الاستصحاب، د شریعت د مهمو سرچینو څخه دي. کله چی شریعه په اسلامي هېواد کی اساسی قانون وي نو د قاضيانو لخوا تفسیر کېږي.

وېشنيزه:اسلام
آرگېنين

**آرگېنين** (لنډون: **Arg** يا **R**) يو الفا-امينو اسيد دی. د دغه امينو اسيد <small>L</small>-بڼه د ۲۰ طبيعي امينو اسيدونو په کتار کې راځي چې کوډونونه يې CGU، CGC، CGA، CGG، AGA، او AGG دي. په تيورو ژويو کې، آرگېنين د نيم-اهم يا لږ اهميت لرونکی اړين امينو اسيد په ټولگي وېشل شوی، خو دا بيا د يوه فرد د ودې د پړاو او روغتيايي حالت پورې اړه لري چې دا ښکاره کړي چې آرگېنين يې بدن ته څومره اړين امينو اسيد دی. نوي پيدا شوي ماشومانو کې د آرگېنين اړتيا ډېره ليدل کېږي، نو په همدې خاطر د غذايي ارزښت له مخې ماشومان د آرگېنين د ماشومانو لپاره يو ډېر اهم امينو اسيد دی. آرگېنين د لومړي ځل لپاره په ۱۸۸۶ زېږيز کال کې د سويسي کيمياپوه ايرنسټ شولټز له خوا د باقلي د بزغلي نه بېل شوي او تر کتنې لاندې نيول شوي.

## جوړښت
## سرچينې
### غذايي سرچينه
### ژونجوړښت
### په پروټينو کې
### د مختلوني په توگه
### د ساده هرپس د ويروس په درملنه کې
### د برار هورمون
آرگېنين د برار هورمون توليد زياتوي.
د نارينؤ د عضلاتو پر ودې د همدغه امينو اسيد د اغېزو راپور لا تر اوسه پورې په څرگنده توگه نه دی ثبوت شوی.

## سرچينې





## باندنۍ تړنې
*  د NIST د کيميا کمپيوټري کتاب 
* L-آرگېنين 

وېشنيزه:بنسټيزه امينو اسيدونه
وېشنيزه:اهم امينو اسيدونه
د چينايي فيلسوفانو لړليک

دا ليکنه **د چينايي فيلسوفانو لړليک** په ځان کې رانغاړي.

## [[کانفيوشينيزم|کانفيوشيني]] فيلسوفان
*كنفيوشيوس (Kongzi), virtue ethicist.
*Zisi (Kong Ji), proportedly Confucius' grandson, Mencius' teacher, and composer of the Doctrine of the Mean.
*Mencius (Meng Zi), idealist who said human nature is originally good.
*Xun Zi (Hsün Tzŭ), realist who said human nature is originally evil.
*Dong Zhongshu (Tung Chung-shu), integrated Yin Yang cosmology into Confucianism.

## [[تاويزم|تاويست]] فيلسوفان
*Laozi (Lao Tzŭ), illusive founder of Taoism and author of the Tao te Ching (Book of the Way).
*Zhuangzi (Chuang Tzŭ), mystical and relativistic skeptic.
*Lie Yukou, said to be the author of the Daoist book *[[Liezi]]*.
* Wang Pi, Three Kingdoms philosopher

## د پخوانيو مکتبونو نور فيلسوفان
*Mozi (Mo Tzŭ), utilitarian and founder of the Moist school.
*Hui Shi, relativistic Logician who influenced Zhuangzi.
*Gongsun Long, Logician who was known for his paradoxes.
*Han Feizi, synthesizer of Legalist theories.

## بودايي فيلسوفان
*لين جي (لين چي), founder of the Linji school of Chan (Zen) Buddhism in China, a branch of which is the Rinzai school in Japan.

*Huineng The 6:th buddhist patriarch of the Chan (Zen) Scholl in China, he established the concept of "no mind".

*ژآوژوو A famus chan (Zen) master during the 8th century, noted for his wisdom. Became known for his subtile teaching methods and his use of gongans.

## [[نوی کانفيوشينيزم|نوي-کانفيوشيني]] فيلسوفان
*Zhu Xi (Chu Hsi), rationalist and leading figure of the School of Principle.
* Tu Wei-ming, ethicist
*Wang Yangming, idealist and leading figure of the School of Mind.

## د نوي پېر فېلسوفان
* Feng Youlan (Fung Yu-Lan), rationalist who integrated Neo-Confucian, Taoist, and Western metaphysics.
* Han Yu, founded Neo-Confucianism, essayist, and poet.
* Jin Yuelin Logicial positivist and logician.
* بروس لي martial artist, instructor, and actor.

وېشنيزه:فلسفې ته اړونده لړليکونه
*
وېشنيزه:چينايي فلسفه
وېشنيزه:فيلسوفان
ابن طفيل

ابن طفيل پوره نوم ابوبکر محمد بن عبدالملک بن محمد بن محمد الطفيل دى.

دی خالص عربي ځوځات څخه ؤ، نو ځکه ورته د اسلامي اندلس فېلسوف وايي.
ده په شمېرپوهنه، رنځپوهنه، فلسفه، او شېر ويلو کې ښۀ وړتيا ترلاسه کړه. د يو څه وخت لپاره د غرناتې له حاکم سره شخصي سلاکار په توگه کار وکړ، او بيا د امي يوسف ابي يعقوب بن عبدالمومن (د مهدوي کورنۍ دويم امير ؤ، چې په ۵۸۰هجري سپوږميز کال ومړ) وزير او رنځپوه په توگه دندې ترسره کړې.

## زېږېدنه
د ابن طفيل پيداېښټ کال ۴۹۴هجري سپوږميز کال، چې له ۱۱۰۱ز سره سمو خوري ، د اش نومي سيمې کې زېږېدلې دى. 

آش له غرناتې څخه څه کم ۴۰ څلوېښت ميله د شمال ختيځ په لور پروت دى.

## فلسفي افکار او نظريات

### د فارابي او نورو مخکينيو فلاسفه ؤ په فلسفي افکارو تنقيد
ابن طفيل د د خپلو هم عصره فلاسفه ؤ او پوهانو په اړه داې وايي: 
زموږ معاصرين کوم چې د له هغو متقدمينو څخه وروسته راغلي، هغوي خو يا مبالغه کوي، يا له اصلې موضوع څخه خبر نه دي. يا د هغوي اصلي حالات موږ ته مالوم نه دي. د ابي نصر الفارابي کوم کتابونه چې موږ ترلاسه کړي دي، ډېرې يې په منطقي مسائلو کې ليکل شوي دي. دده د فلسفې اړوند کتابونو کې زياتره شکوک او شبهات ليدل کېږي. ده د (مله الفاضله) کتاب کې دا په زبات رسولې چې له مرگ څخه وروسته به شريره نفسونه په ډېر تکليف کې تر يوې نه اټکل کېدونکې زمانې پورې پاتې وي. 

مگر د (مدينه الفاضله) په نامه کتاب کې يې په صراحت سره ويلي دي، چې شرير نفسونه به معدوم او ورکړ شي. البته بشپړو (کامل) نفوسه به تل ترتله ژوند په نصيب وي. لدې څخه وروسته د (اخلاق) په نامه کتاب کې يې د انسان د نېکمرغۍ په اړه يوڅۀ بحث کړې، او داسې ليکې چې دا نېکمرغي په همدې دنيوي ژوند کې ترلاسه کېداى شي. له دې څخه وروسته دده يو بل قول مخې ته راځي، چې وايي: له دې څخه پرته چې نور هرڅه دي، چټيات، بې مانا او هسې د زړو بوډاگانو کيسې دي. پدې ډول فارابي ټول مخلوق د څښتن تعالى له رحمت څخه مايوسه کړل. دا د هغه داسې خوېدنه ده، چې هېچېرې هم د بښلې وړ نده، او د کومې تلافي هم شونې نده. 
د نبوت په اړه دده فاسده عقايد دا دي، چې هغه (نبوت) د يو ځانگړي خيالي قوت پايله ده، له دې سره سره يې فلسفه په نبوت باندې په يو څو داسې امورو باندې غوره گڼلې چې دلته يې روښانول اړين نه برېښِي. 

### د ابن سينا په فلسفې نيوکه

## دا هم وگورئ

## سرچينې

وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:فيلسوفان
ابن باجه

**ابن باجه** (په عربي: أبو بکر محمد بن يحيى بن الصائغ) پوره نوم ابوبکر محمدبن يحيى او لقب يې صائغ يا ابن باجه دى. دی د منځنيو پېړيو لوېديځپوهان د (Ayempace) په نامه پېژني. دی د اندلس له نامتو پوهانو څخه ؤ، چې په رنځپوهنه، شمېرپوهنه، ستورپوهنه، او فلسفه کې يې پوره لاس درلود. له دې څخه پرته يې ټنگ ټکور په ځانگړي توگه (عود غږونه)کې پوره مهارت درلودو له وجې فارابي سره پرتله کېده. ابن باجه د يوولسمې پېړې په وروستۍ برخه کې ومړ.

کله چې ځوان شو، نو په ۱۱۱۸ز کال يې د اشبېلې لار ونيوله، او هورې يې استوگنه غوره کړه. او د منطق کتابونو ليکلو لپاره يې ځان وقف کړ. د نوموړو کتابونو څخه يې يو د اسکوريال په کتابتون کې شته، چې دا کتاب يې د شوړال په څلورمه کال ۵۱۲هجري سپوږميز کال ليکلې ؤ.

## د ابن باجه دندې

## ليکنې
# شرح کتاب السماع الطبيعي- د ارستو
# قول على بعض کتاب الآثار العلويه- د ارستو
# قول على بعض کتاب الکون و الفساد- د ارستو
# قول على بعض المقالات الاخيره من کتاب الحيوان- د ارستو
# تآلیف اشراقیة
# رسائل ابن باجة الإلهیة
# کلام علی شیء من کتاب الأدویة المفردة لجالینوس
# کتاب التجربتین علی أدویة ابن وافد
# کتاب اختصار الحاوی للرازی
# کلام فی المزاج بما هو طب

## د تدبير المتوحد د کتابگوټي لنډيز

## د ابن باجه د فلسفې شننه

## د نوم بدلونه

## د ابن باجه زده کوونکي او ددوي فن

## سرچينې

* تاريخ فلاسفه الاسلام، ليکوال: محمد لطفي جمعه، چاپځاى: مصر

وېشنيزه:فلسفه
باجه, ابن
باجه, ابن
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فيلسوفان
ويدونه

**ویدونه** (سانسکرېت **  "پوهه") د متن هغه سترې بشپړې ټولگې دي چې په لرغوني هند کې منځته راغلې دي.  دا ویدونه په خپل ځان کې د هندی ادب یوه زړه او سپېڅلې طبقه جوړوي. 

د هندي کولتور له مخې، وېدونه د انسان جوړښت او ليکنې نه اړوند دي. بلکه دا د څښتن له لورې وحې کړاى شوي کتابونه دي، او له هغه څخه سرچينه اخلي،دا وحې د هندو مذهب په پېغمبرانو (رېشيانو) باندې رانازلې شوې دي.

د هندوانو پر وړاند دا سپېڅلي کتابونه د الهي وحى درجه لري،  نو لدې امله يې د سروتي *[[śruti]]* يا هغه څه چې اورېدل شويې وي، په نامه يادوي. ").  
ويدي منترونه ددې مذهب په لمانځنو، مذهبي غونډو او داسې نورو د خوشاليو غونډو  کې لوستل کېږي.

هغه مذهبي او فلسفي ډلې چې د هند په نيمه وچه کې منځته راغلي، د وېدونو په اړه، يو له بله بېل نظر لري. د هندي فلسفې ښوونځيو چا چې وېدونه د خپلو فلسفي ښوونځيو 

دوه نورو هندي فلسفي ډلو بوديزم او جېنيزم وېدونه په بشپړ ډول رد کړل، او له منلو څخه يې انکار وکړ، او ځانته، ځانته لارې يې خپلېکړې.  
په هندي فلسفه کې دا ډلې د ويد نه منونکو ښوونځيو په نامه يادېږي. 

## د ويد مانا
ويد د پوهې، پوهېدلو، يادولو، سوچ کولو، غور و فکر کولو، پېژندنې او ادراک په ماناؤ دى.
ويد د هغه پوهنيز ادب نوم دى، کوم چې هندوانو د زرگونو کلونو په شاوخوا کې د خپلو کولتوري، ادبي، سياسي، او ټولنيزو چارو د کړو وړو څڅه رامنځته کړي دي. *ویدونه* چې د انگليسي ويي (Vidas) ژباړه ده، د ويد جمع ده، چې يو يې وېد راځي، وېدونه د څلورو هندو مذهب سپېڅلي کتابونو څخه عبارت دى. دا کتابونه د هندي فلسفې کره سرچينې گڼل کېږي. د هندو مذهب دا کتابونه په اصل کې د هندو کولتور، ادب او دود و دوستور یو پوهنغونډ گڼلې شو.

## سرچينې


وېشنيزه:فلسفه 
وېشنيزه:هندي فلسفه 
وېشنيزه:ختیځه فلسفه 
وېشنيزه:وییپانگه 
وېشنيزه:هندي وییپانگه
عمراخان مسعودی

ښاغلۍ عمراخان مسعودي ( ٥٧ ) اوه پنځوس کاله وړاندي د لوگر ولايت په محمد اغه ولسوالۍ کي سترگي نړۍ ته پرانستي دي .

## زده کړې
لومړنۍ زدکړي يې په محمد اغه کي تر سره کړي ، بيا يې د منځنۍ ښونځۍ او لېسې زدکړي د هيواد پلازمينه کابل کي بشپړي کړي او د کانکور تر ازمويني وروسته يې د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو پوهنځۍ څخه د ليسانس دپلوم تر لاسه کړيدۍ . 

## دندې
د زدکړو د پای ته رسيدو سره سم يې د هيواد په فرهنگي چارو کي چوپړ ته دانگلي او پر له پسې ديرش کاله يې د افغانستان ملي موزيم کي د مسلکي کارپوه په توگه دنده تر سره کړيده . د خپلي کورنۍ سره يوځاې د هيواد په غيږ کي اوسيدلۍ او د ټولو ناخوالو سره سره د کابل د اسمايې غره په شان هسک پاته شويدۍ .

## تړلې موضوع

**د هالېنډ هېواد ته د افغانستان د ملي موزيم د رئيس يون
حماس

**د حماس اسلامي غورځنگ** د (حرکة المقاومة الاسلامية) لنډيز دی، ددې ويي مانا ده، غښتلې او زړور. دا غورځنگ د فلسطين يو له خپلواکۍ غوښتونکيو غورځنگونو څخه دی، چې هم سياسي، ټولنيز او پوځي اړخونه لري. د حماس ډله د اسراييلو د زور زياتي په مقابل کې د فلسطينيانو د حقوقو مدافع ډله ده، چې د شېخ احمد ياسين په لاس کال ۱۹۸۷ز د غزې په تړانگه کې جوړ شو.
## سرچينې

وېشنيزه:حماس
وېشنيزه:فلسطیني جهادی گروپونه
وېشنيزه:فلسطیني سیاسي گوندونه
وېشنيزه:اخوان المسلمون
وېشنيزه:سهیونیزم بډ
احمد ياسين

**احمد اسماعیل یاسین** (۱۹۳۷-۲۰۰۲تقریبا ۶۸ کلن) چې په **شیخ احمد یاسین** پېژندل کېږي، د فلسطین د مقاومت اسلامی غورځنگ بنسټگر او د غزې د اسلامي ریاست رییس وو.)
## ژوند
شېخ احمد یاسین په ۱۳۱۷هجری لمریز چې له ۱۹۳۷ز کال سره سمون خوری، د غزې د تړانگې د مجدل ښارگوټی، په الجوري نومي ځای کې زېږېدلې دی. 
درې کلن ؤ، چې پلار یې ومړ، او له خپلې کورنۍ سره د ۱۹۴۸زکال له جگړې څخه وروسته د غزې تړانگې ته مهاجر شو.

شېخ احمد یاسین په ځوانه ځوانۍ کې د یوې ترافیکي پېښې له امله فلج شو، مگر دې پېښې اتل شېیخ له ټولنیزو، سیاسي او خپلواکۍ غوښتونکیو فعالیتونو څخه راونه گرځاوه. زده کړې یې په همدې نیمه ځان پشپړې کړې، او د عربي ادب او اسلامی ښوونې ښوونکي په تو
گه یې خپل فعالیتونه پرمخ بوتلل. د غزې په تړانگه کې به يې په جوماتونو کې خپل تبلیغ کاوه، او د لږ وخت په تېرېدو سره د غزې له نوموتو ویناوالو څخه وشمېرل شو.

## سیاسي فعایتونه
شېخ احمد یاسین په ۱۹۸۳زکال داسرایلو لخوا وسلې ساتلو او پوځي غورځنگ جوړونې په تور ونیول شو. او د محکمې لخوا په ۱۳ کاله بند محکوم شو.

### حماس
ده په ۱۹۸۷ز (۱۳۶۶هجري لمریز) کال د یو شمېر فعالو ملگرو په ملتیا په غزه کې د «حماس اسلامي غورځنگ» بنسټ کېښود.

په ۱۹۸۵ز کال د اسراییلو او حماس غورځنگ ترمنځ د اسیرانو د بدلون په لړ کې شېخ احمد یاسین پس له ۱۱ میاشتو بنده را خوشی شو. په ۱۹۸۸ز کې اسراییلي ځواکونو دده په کور برید وکړ او تحدید یې کړ، که له خپلو کارونو لاس پر سر نشي، نو لبنان ته به یې تعید کړي.
د ۱۶ اکتوبر ۱۹۹۱ز د اسراييلو نظمامي محکمې د خپل قانون له مخې، چې دې ځوانان د اسرایيلي ځواکونو په تښتونه او وژنه تورن کړ او د تل لپاره یې په بدن محکوم کړ.
## سرچينې:
وېشنيزه:حماس
وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
د حزب الله اسلامی غورځنگ

**حزب الله** ( په عربی کې: المقاومة الإسلامية في لبنان) یا د لبنان د اسلامی مقاوت غورځنگ یوه اسلامی سیاسي او پوځي ډوله ډله ده، چې د لبنان په هېواد کې شتون لري.داغورځنگ د ۱۹۸۰ز کلونو په لومړیو کې د روح الله خمیني د سیاسي اسلام په اېډیالوجۍ راولاړه شوه، او د بنسټ ډبره یې کېښودل شوه.

 
دا ډله د لبنان په کورنۍ جگړې کې د ایران د پاسداران انقلاب سپاهیانو لخوا وروزل شوه. او د ایران د مالی، سياسي او مذهبي تایید وړ وگرځېد
. حزب الله درې بنستیزې موخې لری، چې هغه عبارت دی له:
* لومړی: له لبنان څخه د لودیځ امپریالېستۍ د اثارو ورکونه.
* دویم: د لبنان .... مجازات کوونه.
* درېیم: په لبنان کې د شیعه اسلامی واکمنۍ منځته راوړنه.د حزب الله ډله د ځينو هېوادونو په لړلیکونو کې د یوه اورپکې ډلې په توگه ثبت ده.

## د حزب الله په اړه د مخالفینو نظر
د لبنانی حزب‌ الله لارښود د اسراییل او حزب الله د جگړې په لومړی تلین، کی برخه لری . دغه ډله یوه عربی مسلمان ډله ده چی اسرایلیانو ته د لمړی خل لپاره د ماتی ترخه خوند و ر په برخه کړل . د ایران د فا رس خبری اژانس د رپورت سره سم ، د اسراییلو ، لومړی وزیر اېهود اولمرت له لبنان سره جگړه کې له ماتې وروسته د حزب الله ډ لې په اړه وویل ، چې دا ډ له نه ختمېدونکې او نه ماتېدونکې بللې .
## لارښودان
* صبحي طفېلي
* سېد عباس موسوي
* سيد حسن نصرالله
## تړلې موضوعگانې
* سېد عباس موسوي
* سيد حسن نصرالله
## سرچینې
* د مهر خبری اژانس
* هفته نامه سیاسی،فرهنگی و اجتماعی «صبح صادق» شماره ۲۶۰ صفحه:۸

## بهرنې تړن
* د حزب الله رسمي گورتځای
* د منځني ختیځ بهران
* سپاهیان محمد وب‌گاه غیررسمی ایرانی حامی حزب‌الله لبنان 

وېشنيزه:غورځنگ
وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
وېشنيزه:حزب الله
داود جنبش

بټنوک|ډاکټر داود جنبش د بي بي سي پښتو څانگې ټلويزوني خپرونې پرمهال

**ډاکټر داود جنبش** *( په [[انگرېزي ژبه]]: Daud Junbish)* د افغانستان د راډيو ټلويزيون يو پخوانی راډيو ژورناليست او د بي بي سي پښتو څانگې راډيو خبريال ، خبرچمتو کوونکی ، ژباړن او د ځينو ټولنيزو کتابونو ژباړن او د ژورنالیزم پوهنځۍ لپاره د دوه ټوکه لوست کتابونو لیکوال دی . داود جنبش د افغانستان د کونړ ولايت اوسېدونکی دی ، خو د عمر ډېره برخه ېې پلازمېنه کابل کې تېره کړې . 

## مخينه
محمد داود جنبش په هرات کې زېږېدلى، خو پلرنى ټاټوبى يې د کونړ ولايت څوکۍ ده.

## زده کړې
زده کړې يې له جلال آباد نه پيل کړي خو د افغانستان د شمال ، لوېديځ او ختيځ په بېلابېلو سيمو کې يې اوږدې کړې دي. تر ښوونځي وروسته يې د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو پوهنځى تعقيب کړى او چې ترې فارغ شوى د همدغه پوهنځي په ژورناليزم څانگه کې استاد شوى دى.

پر ١٩٨٧ کال پخواني شوروي اتحاد ته د زده کړو له پاره تللى او د مسکو له دولتي پوهنتون نه يې د ډاکټرۍ ډېپلوم تر لاسه کړى دى.

## دندې
له ١٩٩٤ کال راهيسې د بي بي سي له پښتو او دري څانگو سره لومړى په مسکو کې د خبريال او بيا په لندن کې د پروډيوسر په توگه کار کوي.

داود جنبش واده کړى او درې بچيان لري: دوه لوڼي او يو زوى.

## لیکوالي او ژباړې
په ليکنو کې يې د کابل پوهنتون د محصلانو له پاره د دوو درسي کتابونوتاليف او د يو شمېر څېړنيزو مقالو يادونه کېدلى شي. دوه کتابونه يې له روسي ژبې نه پښتو کړي چې په ١٩٨٠ کلونو کې د افغانستان په جگړو کې د ښکېلو دوو جنرالانو خاطرې دي.

## سرچينې
https://www.bbc.com/pashto/news/story/2007/03/070329_og_s7_junbish.shtml

http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcmediaaction/authors/Daud_Junbish

وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
وېشنيزه:افغان خبريالان
وېشنيزه:د کونړ ولايت اوسېدونکی
د مخ زېږيز پېر د فيلسوفانو لړليک

**ديو جانس كلبي
**انتيستيس
**اپلاتون
**ارستو
**سقرات
**ډېموكرېټس
کلبي

**كلبي** و هغه فېلسوف ته ويل كېږي، چې د كلبيانو د فلسفي ښوونځي لاروې وي. په دې ښونځي كې زياتره ملنگان او ناداره كسان راټولېدل، چې متوکلين يې بولي، پرته له دې چې کار روزګار وکړي، راهبانه ژوند خوښوي او د رزق مسئله قسمت پورې تړي.
سيد حسن نصرالله

**سید  حسن نصرالله** د حزب الله پوځي او سیاسي  ډلې سرمنشي او پوځی مشر وو، چي په ۱۹۹۲ کال کي د  عباس الموسوي تر وفات وروسته د حزب الله لارښود شو او د نژدې ختیځ په سیاست کې مهم رول ولوباوه.

حسن نصرالله په ۱۹۶۰ کال کې د بیروت په ختیځ کې زېږېدلی دی او په ۲۰۲۴ کال کي د سپټمبر میاشتي پر ۲۷ نېټه د لبنان په بیروت کي د اسراییلو له لوري په یوه برید کي ووژل سو . په ۱۹۷۵ کال کې په لبنان کې کورنۍ جگړه پېل شوه او حسن نصرالله د خپل کورنۍ سره البازوریه ته ولاړ. حسن نصرالله د اسلام سره ډېره علاقمندی لرل او د دی لپاره د قرآن کریم د زده کړي لپاره نجف ته ولاړ. حسن نصرالله د آية الله العظمى السيد محمد باقر الصدر په مدرسې کې تر ۱۹۷۸ کال پورې زده کړه کوله. هغه په ۱۹۷۸ کې لبنان ته راستن شو او د امل د مؤسسې سره یوځای شو.کله چی په ۱۹۸۲ کال کې د صهیونیست رژیم پر لبنان برید وکړ نو حسن نصرالله د حزب الله سره یوځای شو. په ۱۹۸۹ کې حسن نصرالله د قرآن د زده کړي لپاره د قم ښار ته ولاړ. په ۱۹۹۲ کال کې د عباس الموسوي تر وژنې وروسته  حسن نصرالله د حزب الله لارښود شو.

## حسن نصرالله او حزب الله
شیخ حسن نصرالله د ایران په مرسته حزب الله په عصری پوځی او سیاسی مؤسسه تبدیل کړ. حزب الله د ۱۹۹۲ کال څخه د لبنانی د پارلمان د حزبونو څخه دی. د ۲۰۰۵ کال څخه حزب الله په لبنانی حکومت کې وزیران لري. د ۱۹۹۲ کال څخه حزب الله د لبنان په سوېل کې مدرسې، روغتونونه جوړوی او د المنار په نوم تلوېزيون او د النور په نوم راديو لري چې پرې بېلابېل خپرونې کيږي، د حزب الله پوځی برخه چی د المقاومة الإسلامية په نوم یادېږی تقریبًا ۱۰۰۰ جنگیالان لری مگر د جگړې په وخت کې د جنگیالانو شمېر ۱۰،۰۰۰ تنو ته رسېدلای شی
حزب الله هم دیوې ځانگړې ادارې بنسټ کېښود چې دغه اداره ( الشهید ) د شهید بنسټ په نوم یادېږی. دغه مؤسسه د شهیدانو د کورنیو څخه ملاتړ کوی.
## مړينه

د ۲۰۲۴ زېږديز کال د سېپتمبر په ۲۷ مه نېټه، داسراييلو دفاعي ځواکونو وياند اعلان وکړ چې اسراييلو هوايي ځواک، په بيروت کې د حزب الله په مرکزي دفتر د حسن نصرالله د وژلو په موخه بريد کړی دی. د حزب الله اړوند سرچينو رويټرز ته ويلي دي چې هغه ژوندی دی، د دې ترڅنګ د ايران خبري اژانس تسنيم خبر ورکړ چې هغه او سید هاشم صفی‌الدین «ژوندي» دي. يو جګپوړي ايراني چارواکي رويټرز ته په اشاري سره وويل چې ايران د هغوی د وضعيت څېړلو په حالت کې دی.

په بله ورځ اسراييلي ځواکونو ادعا وکړه چې حسن نصرالله د هوايي بريد پرمهال دضاحيه ناحيې د يوې ودانۍ په ځمکتل  کې چې د بيروت په سوېل کې موقعيت لري وژل شوی دی. څو ساعته وروسته د نوموړي د وژل کېدو خبر د حزب الله له لوري هم ومنل شو.

د حماس اسلامي غورځنګ، فلسطين اسلامي جهاد، کتايب حزب الله، حشد شعبي او انصارالله یمن هر يوه د يوې بيانيې په خپرولو د غمرازۍ ښودنه کړې. سيد علي خامنه يي ايران اسلامي جمهوريت لارښود، د هغه له مرګ وروسته، ۵ ورځې ماتم اعلان کړ.

## سرچینې
*http://cs.wikipedia.org/wiki/Hasan_Nasrall%C3%A1h

وېشنيزه:حزب الله
وېشنيزه:شيعه مسلمانان
قبله

مذهبونه سره يوه خوله دي چې کعبه قبله ده، خو دهغه چا د قبلې په اړه چې نږدې دی او قبله ويني، او هغه څوک چې لرې دی او قبله نه ويني سره مخالف شوي دي. احنافو ، حنبليانو، مالکيانو او له اماميانو څخه ځينو يې ويلي دي: د لرې سړي قبله هماغه خوا ده چې پر هغه خوا کعبه واقع ده نه خپله کعبه. شافعيانو او ډيرو اماميانو ويلي دي: بې له څه توپيره د لرې او نږدې سړي له پاره خپله کعبې ته کول واجب دي، نو که په عين کعبه يې باور راغی چې معلومه ده هماغه مخامخ قبله ده، او که نه نو په گومان دې کفايت وکړي. ښکاره خبره ده چې له لرې څوک نه شي کولی دا قول حقيقت وگڼي، ځکه د استونزه په داسې حال کې چې ځمکه کروي ده محاله ده، پر همدې بنا د لرې سړي قبله هغه خوا ده چې کعبه هغې خوا ته واقع ده نه خپله کعبه. 

## پر قبله ناپوه
هغه څوک چې د قبلې پيژوندل ورته گران وي، واجبه ده چې حقيقت و پلټي او زيار وباسي تر څو پوه شي او يا گومان وکړي چې قبله پر يوه بيله خواده. که باور او يا گومان يې رانه غۍ څلورگونو مذهبونو بې له شافعيانو او ځينو اماميانو ويلي دی: هرې خوا ته يې چې وغوښتل لمونځ دې وکړي د هغه لمونځ صحيح دی او بيا کول يې پرې واجب نه دي. 

ډيرو اماميانو ويلي دي: بايد د امر د منلو له پاره، په دې خاطر چې پر واقع باندې يې عمل تر سره کړی وي څلور و خواووته دې لمونځ وکړي، او که د څلور ځلې او څلورو خواوو ته د لمونځ کولو وخت نه ؤ يا بې وسه شو چې څلورو خواو ته لمونځ وکړي، کومو خواوو ته چې کولی شي لمونځ دې وکړي. 

## مسئله
که پرته له قبلې کوم بل لوري ته لمونځ وشي او بيا وروسته سهوه معلومه شي، اماميانو ويلي دي: که دلمانځه به مينځ کې معلومه شي چې ښۍ يا کيڼه خوا ده، پاتې نور لمونځ دې مخامخ د قبلې پر خوا وگرځوي، خو که قبلې ته يې شا وي لمونځ باطل او بيا يې دې له سره وکړي، او که د لمانځه تر پای ته رسولو وروسته د قبلې لوری معلوم شو، په داسې حال کې چې وخت وي بايد له سره يې وکړي او که نه نو همغه پاتې دې وکړی. 

اوله اماميه وو څخه ځينو يې ويلي دي: هر کله چې له قبلې څخه کوږوالی کم وي که دلمانځه پر وخت وي يا پر ته له لمانځه په نورو وختو کې د هغه بيا له سره کول نه دي په کار، خو که د ختيځ يا لويديځ پر خوا وي. 

که پر لمانځه باندې و بيا يې دې له سره وکي، او تر لمانځه پرته په نورو وختو کې دلمانځه بيا کول لازم نه دی په داسې حال کې چې خپل لمونځ يې په خپل وخت کي يا بې له وخته داسې کړی وي چې قبلې ته يې څټ وي بايد لمونځ له سره وکړي.احنافو او حنبليانو ويلي دي: هر کله چې د قبلې موندلو له پاره يې پلټنې او زيار وايستاو هيڅ لوري د هغه له نظره غوره والی نه لاره او هغه يې يوې خوا ته وکړ بيا چې وروسته تيروتنه ښکاره شوه، که په لمانځه کې و (لمونځ يې کولو) کولی شي هر لوري ته چې د ده باور وي او يا هر خوا چې غوره ورته ښکاري د قبلې په اړه ترجيح ورکړي، همغې خوا ته دې مخ واړوي، خو که تر لمانځه تمامېدلو وروسته پوه شو، لمونځ يې صحيح دی او فرق نه کوي چې که د لمانځه په حال کې وي يا ترې وروسته. 

د مالکي او حنبلي مذاهبو په نزد هغه سړی چې هلې ځلې او زيار نه باسي او تر لمانځه وروسته پوه شي چې لمونځ د قبلې پر خوا دی. د هغه لمونځ باطل دی، خو دا حنافو او اماميانو په نزد، که پرته له دې چې شک ورته پيدا شي، لمونځ دې وکړي، داسې چې د لمانځه د پيليدو پر وخت د قبلې پر خوا باوري وي، لمونځ يې صحيح دی، ځکه په دې حال کې هغه د نږديوالي نيت او قصد لري.

وېشنيزه:اسلام
بهاءالله

[thumb|280px|[د بهاالله زيارت]]
**مرزا حسين علي بهاالله** ("Glory of God") (نومبر 12، 1817 - می 29، 1892), چې په کوچنيوالي يې نوم مرزا حسين علي وه د بهايي دين بنسټگر دی.

وېشنيزه:مذهب
واصل بن عطا

أبو حذيفة واصل بن عطاء (700 - 748)، چې په غزال سره مشهور ؤ، د حسن بصري له زده كوونكيو څخه ؤ. 
له خپل ښوونكي (حسن بصري) سره د لوى گناه مرتكب په اړه له جنجال څخه وروسته د هغه له ښوونيزې كړۍ څخه ووت، او ځانته حلقه يې جوړه كړه، چې د همدې بېلتون له وجې د د معتزله په نامه ونومول شول.

## تړلې موضوع
* معتزله

## سرچينې
#	^ http://www.alhawali.com/index.cfm?method=home.showFahras&id=1000043&ftp=Alam  
#	^ http://www.rafed.net/books/aqaed/almelal-wa-alnahal-3/23.html 

وېشنيزه:مسلمان فرلسوفان
وېشنيزه:فيلسوفان
اشاعره

**اشاعره** يوه كلامي ډله ده، چې د ابو الحسن اشعري لخوا يې بنسټ اېښودل شوې، او له همدې وجې ورته اشعري وايي. دې ډلې د اسلامي عقيدې او د دين د حقايقو د زبات لپاره د فلاسفه ؤ او معتزليانو سره په خپلو مناظرو او مباحثو كې له عقلي او كلامي برهان او دلايلو څخه گټه اخيستې.

## بنسټ اېښودنه او نامتو غړي

### ابو الحسن الاشعري:
پوره نوم يې ابو الحسن علي بن اسماعيل، چې د نسب لړۍ يې ابو موسى الاشعري ته رسېږي. په كال ۲۷۰هجري سپوږميز په بصرې ښار كې زوكړې دى. او په فكري ژوند كې له درېيو مرحلو څخه تېر شوې.

## تړلې موضوع

## دا هم وگورئ
## بهرنې تړن
## سرچينې
محمد اقبال

**ډاکټر محمد اقبال** دهند د نیمې وچې نامتو شاعر، فېلسوف، متفکر او د ختیځ نابغه بلل کېږي . دغه شاعر ته د علامه لقب په پاکستان او هند کې ورپه برخه شوی دی . علامه اقبال به په اوردو او فارسي ژبه کې شاعري کوله او همدا ددوي د مشهورتيا له ټولو لوی سبب وو.علامه محمد اقبال په کال 1877ء کې د سيالکوټ په ښار کې وزېږېد.

## مخینه
علامه ډاکټر محمد اقبال د سیالکوټ په ښار کې د شېخ نورمحمد په کور کې زېږېدلی دی. له آره افغان دی چې د غزني ولایت پورې تړاؤ لري او بیا د کشمیر په لور کډه شوي. پلار یې په سوداگریزه لړۍ سیالکوټ ته راغلی او هملته مېشت شوی. د پاکستان پنجاپیان دی د کشمیر گڼي او د پښت يې هندو پنډتان گڼي ، خو دا مالومات ناسم دي.

## زده کړې
علامه اقبال غزنوي لاهوري د وخت د دود لمخې کورنۍ او مدرسې زده کړې ترسره کړې بیا يې هند کې په کال ۱۸۹۳م زېږدي کې منځينۍ زده کړې تر ۱۰مه بشپړې کړي دي.

## مړینه
د اسلامی فلسفې او پوهې دا روښانه ستورې د اپرېل په ۲۱مه کال ۱۹۳۸ز سهر وختي له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې، او له خپل رېښتیني څښتن ته ورغې.
زیارت یې د لاهور شاهي جومات عمومي دروازې سره(ختیځ لور ته) جوړ دی، چې د پوځ لخوا یې شپه او ورځ پیره کېږي.

## لیکنې

*ناله یتیم*د علامه اقبال لومړنې اثر ؤ، چې په ۱۸۹۹ کال پ هغه غونډه کې چې د حمایت الاسلام ټولنې لخوا به جوړېده، واوروله. د علامه اقبال لیکنې په ټولییزه توگه عبارت دی له:

:
* علم‌الاقتصاد: په وټه ایزه پوهنه کې په اردو ژبه لومړنې کتاب، چاپ ۱۹۰۳ په لاهور کې.
* په پارس کې د فلسفې پراختیا (سیر فلسفه در ایران)
* د هند پېښلیک
* اسرار خودی
* رموز بیخودی
* پیام مشرق
* بانگ درا
* زبور عجم
* جاویدنامه
* په اسلام کې د دیني فکر بیا راژوندی کوونه
* مثنوی مسافر
* بال جبرئیل
* ضرب کلیم
* ارمغان حجاز
* گډوډ یادښتونه

سرچینې

## د علامه اقبال فلسفي نظريات

### له مرگه وروسته ژوند

له مرگه وروسته ژوند يا د اروا د تلپانې كېدنې مسئله يوه داسې مسئله ده، چې د ډېوېډ هيوم په څېر ستر فېلسوف هم دا خبره منلې، چې د اروا مسئله د عقل او پوهې باندې نه بلكه د عقيدې او ايمان پر بنسټ هوارېداى شي. 
د علامه اقبال هم پدې گروهه دى، چې د اخرت د ژوند ايقان له فلسفي اندواند (نظرياتو) څخه نه رازېږېېږي، بلكه ددې آر او سرچينه ايمان دى.

(زما جذباتي ژوند په داسې پېښه كې راگرې دى، چې د انساني شعور د تل تر تله پاېښت كې له كلك ايمان څخه پرته د يوې شېبې ند هم نشم تېرولاى. دا ايمان ماته د اسلام له پېغمبر صلى الله عليه وسلم څخه د چا د سپېڅلي ذات لپاره چې زما زړه ټوپونه وهي، رابښل شوې دى.

علامه اقبال په يو بل ځاى كې داسې ليكي:

(پدې اړه ډېرې چارې له انساني عقل څخه بهر دي، چې دا امور او چارې د ايمان، بصيرت او سرچينو څخه پيدا كېږي.

ددې سرچينو اړيكه له فلسفې سره نده.)

له سره، سره علامه ددې خبرې مخالفت (بډوالې) نه كوي، چې په عقلي او نظرياتي كچه ددې مسئلې سره تعرض وشي.

د عقل او وجدان په اړه د علامه اقبال يو ځانگړې نظر درلوډ. هغه د عامو وجدان خوښو په څېر عقل له يوه څېر مې نه ردولو. بلكه دا يو گټور او اړين څېړز گڼي لكه تر يوه بريده:

عقل د هغو حقايقو كوم چې وجدان پيدا كړې دي، څخه ليدنه كوي، او دهغو وجداني حقايقو يا يووالو (وحدتونو) ترمنځ اړيكې جوړوي.

## سرچينې

** اقبال كا نظريه بقاى دوام، ليكوال: ... ، اردو بازار، لاهور-پاكستان

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:ختيځ فيلسفوفان
وېشنيزه:هندي فيلسوفان
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:فيلسوفان
سيير بهادرزاده

**سيير بهادرزاده** لومړنی افغان دی چې د نړېوالې اتلولۍ اعزاز يې ترلاسه کړی. ده په ډېر لنډ وخت کې په ټوله نړۍ کې د شوټو آکا د گډوډ-جنگي لوبو د سپک وزن اتلولي ترلاسه کړه چې په همدې توگه يې خپل پلرني هېواد افغانستان ته لوی وياړ ور په برخه کړ.

## ژوندليک
سيير بهادرزاده په ۱۷ د اپرېل، ۱۹۸۴ کال په کابل ښار کې زېږېدلی دی. په افغانستان د کورنيو جگړو په وروسته هغه د خپلې کورنۍ سره نېدرلېنډ ته مهاجر شو او د ۱۹۹۹ کال د اکتوبر له مياشتې راپدېخوا په هماغه هېواد کې اوسېږي.

### زده کړې
سيير بهادرزاده خپلې لومړنۍ زده کړې په خپل پلرني ټاټوبي کې ترسره کړي او بيا وروسته چې کله دی او دده کورنې په ۱۹۹۹ کال کې نېدرلېنډ ته مهاجر شوه نو، په نوي هېواد کې يې د نوو ننگونو تر څنگ د هغه هېواد ژبه زده کړه او همداسې يې خپلې زده کړې پرمخ بوولې. د ژبې د کورسونو نه وروسته نوموړي د ايټي هيلېسوم لېسې ته لار ومونده او په ۲۰۰۱ کال کې يې د هماغې لېسې نه خپل بری ليک ترلاسه کړ او د لوړو زده کړو په تکل يې د انشېډ په پوهنتون کې د پوستکاليو د انجنيرۍ په څانگه کې په سبق پېل وکړ. په ۲۰۰۴ کال کې يې د نړېوالې سوداگرۍ او ژبو په څانگه کې د آرنهېم پوهنتون ته ولاړ او تر درې کلونو وروسته يې د همدغه پوهنتون نه د نړېوالې سوداگرۍ په څانگه کې خپل بری ليک ترلاسه کړ.

سيير بهادرزاده ته الله (ج) نه يواځې فيزيکي ځواک ورکړی بلکه دی د فکري وړتيا خاوند هم دی. نوموړی د خپل د هېودا د ژبو سره سره په انگرېزي، آلماني، نيدرلنډي او اسپانيوي ژبو غږېدی شي.

## د جگړه ايزو لوبو پيل
### د اتلولۍ لوبه
### ريکارډونه

## سرچينې

## دا هم وگورۍ

## باندنۍ تړنې
* د سيير بهادرزاده وېبپاڼه 
* په myspace کې د سيير بهادرزاده پېژنليک
* په YouTube کې د سيير بهادرزاده د لوبو ويډيو
* په YouTube کې د سيير بهادرزاده د لوبو ويډيو

وېشنيزه:د ۱۹۸۴م کال زېږدنې
امام شافعي

**امام شافعي** ابو عبدالله محمد بن ادريس بن العباس شافعي المطلبي په ۱۵۰هجري سپوږميز (په هغه كال وزېږېد، كله چې امام اعظم رحمه الله وفات شو) پيدا شوې. او په ۲۰۴هجري كال په مصر كې وفات شوې. دې د حديثو په علومو كې د امام مالك رحمه الله شاگرد پاتې شوې. دارنگه يې له امام محمد (چې د امام اعظم له سترو زده كوونكيو څخه ؤ) هم زده كړه كړې، چې په دې اړه خپله امام مالك رحمه الله وايي:

ما له امام محمد څخه دومره پوهه ترلاسه كړې، چې د يوې ښې اوښې بار ترې جوړېږي.

وېشنيزه:اسلامپوهان
د سېټريک اسيد څرخ

thumb|left|400px|د سېټريک اسيد د څرخ پړاونه
**د سېټريک اسيد څرخ**، چې د **ټرايکاربوآکسېليک اسيد څرخ** (**TCA څرخ**) يا د  **کرېبس څرخ** په نومونو سره هم يادېږي، د کټلايز شوي انزايمونو د کيميايي تعاملونو يوه لړۍ ده. دا کيميايي څرخ په ټولو هغو ژونديو سلولونو کې چې د سلولي سااخيستنې په کړنه کې له آکسيجن نه کار اخلي پېښېږي. په ايوکاريوټ سلولونو کې د سېټريک اسيد څرخ د مايټوکونډريا په مېټرکس کې سرته رسي. د لومړي ځل لپاره د سېټريک اسيد څرخ د توکيو او تعاملونو موندنه د البېرټ شېنټ گيورگي او د هانس آډولف کرېبز د څېړنو په پايله کې وموندل شول.

په اېروبيکو ژوانديو کې د سېټريک اسيد څرخ مېټابوليکو پړاوونو يوه برخه ده چې کاربوهايډرېټونو، غوړو او پروټينو د کيميايي ادلون بدلون په شتون کې کاربون ډای آکسايډ او اوبو بدلولو سره د کارولو وړ اېنرژي توليدوي. همداسې نور اړونده تعاملونه چې په ميټابوليک پړاوونو کې پېښېږي هغه دي چې په گلايکوليسېز او د پايروېټ آکسيډېشن په پروسو کې د سېټريک اسيد څرخ د رامېنځ ته کېدو نه دمخه رامېنځ ته کېږي خو آکسيډېټيف فاسفوريلېشن بيا د سېټريک اسيد څرخ نه وروسته رامېنځ ته کېږي.

وېشنيزه:سلولي سااخيستنه
وېشنيزه:مېټابوليکې لارې
صاحب شاه صابر

بټنوک|صاحب شاه صابر
**صاحب شاه صابر** (زوکړه ۱۹۵۶ زېږدي کال، پښتونخوا، ملکنډ - مړینه ۲۰۰۷ زېږدي کال د اپرېل ۳) د کوزې پښتونخوا يو نوميالی ليکوال او شاعر وو.  
## مخينه
صاحب شاه صابر د خيبر پښتونخوا د ملاکنډ ولسوالۍ په سخاکوټ کلي کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زدکړې يې د ملاکنډ ښوونځي کې کړې وې؛ بیا د ملاکنډ ښوونځي څخه يې تر لسم ټولگي زده کړې وکړي او نورې زده کړې يې په پېښور کې وکړې. تر دې وروسته يې له پېښور پوهنتون څخه په پښتو ادبياتو کې د ماسټرۍ تر کچې زده کړې وکړې. بیا یې دويمه ماستري د اوردو ژبې په ادبياتو کې ترلاسه کړه. تر دې وروسته يې په سياسي علومو کې خپله درېيمه ماسټري هم ترسره کړه. همدارنگه یې اېم ـ فل بيا یې د څېړندويي په برخه کې خپله د دوکتورا بریلیک ترلاسه کړ. 

صاحب شاه صابر شعرونه وتلو سندرغاړو د سندرو له لارې خپاره کړي او د پښتو نامتو سندرغاړي کرن خان هم د خدای بښلي صاحب شاه له شعري ټولگې څخه د سندرو يو البوم جوړ او خپور کړی دی. 

## مدني اکر

## د شعر بېلگې يې

په کابل مه وروئ 

مه وروئ 

نور د بارودو باران مه وروئ 

کابل زمونږ د مينې کور دى 

مه وروئ 

کابل زمونږ د سترگو تور دى 

مه وروئ  
 
## مړينه
صاحب شاه صابر پر ۲۰۰۷ زېږدي کال له دې نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه. 

## چاپ شوي نښېرونه

ښاغلي صاحب شاه صابر د پښتو ادبي بڼ ته ډېر شعري اثار پنځولي او علمي کتابونه یې هم لیکلي. د هغه هنري او علمي نښېرونه پخ دې ډول ديː 

۱- تکل (شعري ټولگه). 

۲- خوبونه (شعري ټولگه). 

۳- واورې او گلونه، کړکیسې (افسانې). 

۴- په پښتو شاعرۍ کې ټولنیز مافیت (ایم فل تېسیز). 
 
۵- په پښتو ادب کې تحقیق او تنقید (علمي نښېر). 
 
۶- تنقید او د تنقید ډولونه. 

۷- د تنقید تاریخ (علمي نښېر). 

۸- پښتانه او پښتو ټپه (علمي نښېر). 
  
۹- رڼا او گلونه (مقالې). 

۱۰- ام ـ فېل مقاله. 

## باندنۍ تړنې
په ويکي شعرونه کې د صاحب شاه صابر شعرونه 

## اخځليک

۱- https://www.sbs.com.au/language/pashto/audio/who-was-sahib-shah-sabir  

۲-https://www.tolafghan.com/articles/6118 
 
۳- https://www.mashaalradio.com/a/30529080.html 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
گورجېس

**گورجېس** د سسلي په ليونټني (Leontini) ښار كې په ۴۸۳مخزېږد كې زېږېدلې دى. د مړينې كال يې ۳۷۵مخزېږد ښودل كېږي. دې په ۴۲۷مخزېږد كال د يوه استازي په توگه آتن ته ولاړ. يو كتابگوټې چې (On not being or Nature) نومېږي. د ده په نظرياتو باندې د زينون ښكاره اغيزې ښكاري، او د همدې زينون جدلي نظرياتو دې تشكيك (Scepticism) خواته مائل كړ. د زينون د جدلياتو موخه د پارمنيډز د نظرياتو صحت زباتول ؤ. موږ دا ويلاى شو، چې هغه د يوې مثبتې موخې لپاره منفي لاره وكاروله. مگر گورجېس د گورجېس پر وړاندې هېڅ مثبت مقصد نه ؤ. نو پدې ډول دده نظريات خالص تشكيكي (Sceptical) نظريات جوړ شول.

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:د 487 م.ز.پ زېږېدنې
وېشنيزه:د 376 م.ز.پ مړينې
وېشنيزه:لرغوني يوناني مبلغين
وېشنيزه:سوفيستان
وېشنيزه:لرغوني يوناني فيلسوفان
وېشنيزه:د سيسيلياني يونانيان
وېشنيزه:فيلسوفان
نيوجي جومات

بټنوک|نیوجی جومات

**نیوجی مسجد** د چین په پلازمېنه بېجینگ کې ډېر لرغونې جومات دى، چې په ۹۹۶ز كال جوړ شوې. 
دا جومات د بېجينگ په مسلمان مېشتې ژوان وو په سيمه كې واقع دى، د اټكل له مخې ۱۰۰۰۰ مسلمانان په دې ځاى كې اوسېږي.

دا جومات په شپږ زره متر مربع ساحه كې جوړ شوې، او په چين كې د اسلامي او چيني كولتور ښكارندويي كوي، هغه داسې چې دا جومات له بهر څخه د چين د نورو ودانيو په څېر د چين د كولتور او تمدن نمونه ښكاري، مگر كله چې دنننه ورشې، نو بيا د اسلامي تمدن او كولتور ښكارندويي كوي. 

په ۹۹۶ز كال جوړ شوې دا جومات د منگ كورنۍ لخوا په ۱۴۴۲ز كال يو ځل  بيا له سره جوړ شو، او د چنگ كورنۍ په پير كې (۱۶۹۶ز) يو ځل بيا ددې جومات ساحه يوځل بيا پراخه كړاى شوه.

په ۱۹۴۹ز كال د چين ولسي جمهوريت له جوړېدو څخه وروسته دا جومات درې ځلې له بيا جوړونې او سېنگار څخه تېر شوې، چې دا كلونه عبارت دي له: ۱۹۵۵ز، ۱۹۷۹ز، او ۱۹۹۹ز څخه.

د بېجين بلدياتي حكومت په دې سيمه كې د استوگنې لپاره يو پلان پيل كړې، چې د نيوجي چارچاپېره ۳۵.۹ اېكړه زمكه كې به ۷زره او پينځه سوه كورنيو ته استوگنځايونه جوړ كړي، چې لدې ټولو كورنيو څخه ۵۸سلنه مسلمانان جوړوي. داسې ښكاري، چې د چين حكومت له دې پلان څخه به د نيوجي مسلمانه سيمه په يوه سوداگريزه سيمه بدله شي، او ددې سوداگريزه سيمې مركز بۀ ارومرو د نيوجي جومات وي.

## تړلي ليكنې

عید گاہ مسجد، کاشغر

د ژیان جامع جومات
وېشنيزه:جوماتونه
وېشنيزه:د چين جوماتونه
اناکزیمېنډر

له تېلېز څڅه وروسته د ايونيا دويم فيلسوف انېكزېمنډر ؤ. اناكزېمېنډر د تېلېز وطندار او زده كوونكې ؤ. دې له تېلېز څخه تقريبا ۴۰ كاله وروسته زېږېدلې ؤ (نو پدې ډول دده د فكر و نظر وخت بايد چې له ۵۴۰مخزېږد كال څخه پيل شي). دده په اړه چې كوم مالومات نن سبا ترلاسه كېږي د هغو مفكرينو څخه دي، چې له ده څخه وروسته زوكړو فېلسوفانو څخه ترلاسه شوي دي. د لرغونيو پيرونو رواياتو مطابق ده يو كتابگوټې وليكله، مگر له بدقسمتۍ څخه يې هغه كتابگوټې ضايع شو. دې يو ذهني او تخليقي مفكر ؤ، او په جغرافيه او ستورپېژندنې په علومو كې يې ځانگړې ځاى درلود. دې لومړنې كس ؤ، چې د گردې نړۍ نقشه يې جوړه كړې وه.

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:لوديځ فيلسوفان
وېشنيزه:لرغونې فيلسوفان
وېشنيزه:لرغوني يوناني فيلسوفان
هرم

**هرم** (جمع: اهرام)، چې كوټه كول، دلۍ كول هم بلل کيږي، هغه اريانوونكي لرغوني جوړښتونه دي، چې د نن ورځې ساينس او ټكنالوجي يې ځان پورې اريانه كړې ده، او تردې دمه پورې څوك پدې ندي توانېدلي، چې دا مالومه كړي، چې آيا دا د انسانانو كار ؤ، او كه د كوم بل خلايي مخلوق. 
اهرام د هغو درې ضلعي څو مخيزه جوړښتونو څڅه عبارت دى، چې د يوځاى كېدو محور يې  په يوه ټكي باندې ولاړ وي.  
د اهرام بنسټ كېداى شي، چې څوضلعي وي، يا به څلور ضلعي وي، او يا هم درې ضلعي. 
ډېرى لوديځ زمكپوهان او انسانپوهان پدې گروهه دي، چې دا ودانۍ د انسان جوړونه نه ده، بلكه د كوم بلې سيارې د مخلوق جوړونه ده. 

دا اهرام د لرغونې پير د ساينسي پرمختگ يو ښه ثبوت گڼلې شو.  ددې ډبرينو جوړښتونو شكلونو په تېرو ۱۰۰۰ كلونو څخه راپدېخوا د نړۍ پوهان، فيلسوفان، صوفيان او ستورپوهان لپاره د بحث او مباحثې يوه گرمه موضوع جوړه شوې ده.  ددې پوهانو د بحث اصل موضوع د مصر نامتو هرم چيوپس دى.  د ډبرو دا غونډۍ له زرگونو كلونو څخه راپدېخوا د انساني ذهنونو او ادراكو لپاره يوه نه حل كېدونكې معما او چلېنج جوړ شوې. 

## لرغوني څلي
د اهرامو شكلونه د ځينو لرغونو تمدنونو لخوا جوړ شوي دي، چې موږ به يې په لڼډ ډول راواخلو:

### چين

د چين په هېواد كې هم ډېر اهرام ترسترگو كېږي، چې د جوړښت له مخې د مصر اهرامو ته ورته دي، دا اهرام پراخه او لوړ دي. د (Qin) لومړنې امپراتور سېركا ۲۲۱زېږد كال (د نن ورځېXi'an ښار) هم د يوه ستر هرم لاندې ښخ كړاى شوې ؤ. 
په همدې راتلونكې پېړيو كې د حان كورنۍ په درځنونو سلطنتي واكمن د همدې ډول اهرامو لاندې ښخ كړاى شول.

### مصري اهرام

هرم
وېشنيزه:د څلو ډَولونه
وېشنيزه:هندسي شكلونه
امام احمد بن حنبل

**احمد بن محمد بن حنبل** *([[عربي ژبه|په عربي]]: أحمد بن حنبل)* په ۱۶۴ هجري کال په بغداد کې پيدا شوی. پالار يې په اصل کې د مروې له خلکو څخه و، نوموړي په کوچيني والي خپل پلار له لاسه ورکړی و، او مور يې د هغه ښوونه پالنه او گرويږنه په غاړه اخيستيې وه، د هغه ژوند ټول له فقر او ټنگلاسې سره ټړلی و، او د خپل ورځني قوت لايموت له پاره به يې په کرونده کې کار کولو، او يا په يې د کتابي نسخو په بدل کې مزدوري اخيسته، احمد لومړی قران مجيد حفظ کړ، او په ۱۶ کلنۍ کې يې له محدثينو او فقيانو څخه ډير حديثونه او فقه زده کړه، چې دهغوی له جملې څخه ډير مشهور يې له امام شافعي او قاضي ابو يوسف او وکيع بن الجراح څخه وو. 

ابن خلکان وايي: احمد د امام شافعي له خاصو شاگردانو او پيروانو څخه دی، هغه د بغداد له محدثينو او فقيانو څخه عالوه د اسلام نورو ډيرو ښارونو ته لکه يمن، مکې، مدينې، بصرې، کوفې او سوريې ته سفرونه وکړل او هر ښار ته به چې ورسيد، محدثينو ته به ورغۍ او حديثونه به يې راټولول. 

د احمد د محدث والی اړخ پر فقې والي باندې غوره دی، له دې کبله دهغه فقه له حديثو او سنتو څخه اخيستل شوې ده، ابن حنبل به خپل ځان ته محدث ويلو ، نه فقهي ، مجتهد او مفتي، هغه به د حديثو له مخې فتوا ورکوله که پر کومه مسئله کې به يې د حديثو منبع ونه موندله بيا به د محبوريت له مخې هغه اجتهادي استنباط او کله کله به يې قياس ته لاس اچولو. 

د احمد بن حنبل پيروان د حديثو په پلوۍ او له قياس ا اجتهاد سره په رائيه ورکولو کې دومره وړاندې په مخالفت کې تللي، چې ان ضعيف حديثونه او واحد خبر يې پر قياس ا رائيه باندې غوره بللی دی. 

په پای کې د ۲۴۱ هجري کال د ربيع الاول په دوولسمه په بغداد کې وفات شو او هماغلته ښخ شو. 

دا و د پنځه گونو مذهبونو د امامانو د ژوندانه لنډ بيان، خو د پنځه گونو مذهبونو د کتاب له ژباړې څخه موخه داده چې مسلمانان يو د بل پر فقې مسائلو سره خبر شي، او پوره شي چې په فقهې مسئلو کې ډير لږ اختلاف دی او بايد د دوی تر مينځ دبې ځايه دښمنۍ او کينې سبب نه شي، ځکه هغو ی ټول مسلمانان او د پيغمبر اکرکرم صلی الله عليه وآله وسلم پر پله باندې سره روان دي.

وېشنيزه:څلور امامان
وېشنيزه:لس اسلامي مذهبونه
وېشنيزه:سني اسلام
وېشنيزه:حنبلي مذهب بنسټ اېښودونکې
وېشنيزه:حنبلي مذهب پوهان
وېشنيزه:اسلام
امام مالک بن انس

**مالک بن انس** بن مالک ابو عبدالله اصبحی په ۹۳ هجري کال کې د مدينې د شمال پر ذوالمره نومې ځای کې دنيا ته راغۍ. 

لومړی يې د قرآن کریم پر يادولو او قرائت پيل وکړ، بيا يې له ربعه لارای څخه فقه او حديث زده کړل، تر هغه وروسته له ابن شهاب زهري او نافع مولي عبدالله بن عمر و بن هرمز چې د مدينې له فقيانو او محدثينو څخه و، د حديثو علم زده کړ. 

د هغه فقي مسئلې د احاديثو پر بنا والړې وې، له دې کبله د هغه د علم او فقاهت درجه تر نورو اهل سنتو فقيانو په حديثو کې لوړه ده. 

ډيرو به يې د احکامو په استنباط او استخراج کې له قياس څخه کار اخيسته مالک د ۱۷۹ هجري کال د جمادی الاول په څوارلسمه ورځ په مدينه منوره کې وفات شو.
محمد عالم خان

**امير محمد عالم خان** (۱۸۸۰-۱۹۴۴ز) كې د مغولي واكمنۍ وروستې امير ؤ، چې په بخارا يې واكمني كوله.  كه څه هم بخارا د تزاري روسيې تر واك لاندې وه، خو دې امير وكړاى شول، چې له ۱۹۱۱ز د جنورۍ له درېيمې تر ۱۹۲۰ز ۳۰ اگست پورې خپل امارات پدې ښار كې نه يواځې وساتي، بلكه خپله خپلواكي هم ترلاسه كړي.  دا امير د چنگېز خان له نسل څخه ؤ.

امير عالم خان په ۱۳ كلنۍ كې د خپل پلار امير عبدالاحد خان لخوا د سان پيټرزبورگ ښار ته د يوه درې كلنې ښوونيزې دورې لپاره ولېږه ترڅو هورې په جنگي او دولتي  چارو كې خپلې زده كړې وكړي.  په ۱۸۹۶ز كال د روسي واكمنۍ لخوا ورته بخارا د واكمنۍ وليعهدۍ تاج ورپه سر كړ. لدې كار سره سم دې د بخارا په لور وخوځېد. هورې يې له پلار سره د ملك چارې سمبالولې، پس له دوه كاله د ناسف سيمې د والي په توگه وگومارل شو، او پوره دولس كاله په نوموړي دنده پاتې شو. لدې ځاى څخه بيا شمالي ولايت كرمينا ته ولېږل شو، او د دوه كالو لپاره يې هلته ولايت چارې ترسره كړې، تردې چې په ۱۹۱۰ز كال يې د پلار د مرگ خبر ترلاسه كړه.

وېشنيزه:اميران
وېشنيزه:د ۱۸۸۰زوكړې
وېشنيزه:د ۱۹۴۴ مړينې
وېشنيزه:د ازبكستان تاريخ
موساد

**موساد څارګره استخباراتي اداره** د نړیوالو څارګریزه ادارو ترمنځ یوه پېچلې اداره ده، چې په اسرائیل هېواد پورې اړه لری.
ددې ادارې بشپړ نوم (The institute for intelligence and special services) چې مانا یې «د څارګریزو او ځانګړو خدمتونو انسټېټیوټ) دی. دا اداره د خپلې بڼې د اداﺭو یوه بې سارې ځواکمنه اداره ده، دا اداﺭه ځان د امریکا تر څارګرې ادارې (سي.آی.اې) هم ځانته ډېر اﺭﺯښت وﺭکوي.

thumb|200px|left|د موساد څارگرې ادارې نښان- موساد

## پېښلیک

## د موساد څانګې
د موساد اداره ۸ څانگې لری. د کورنۍ سازمانونو څانګې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه چي په پټه توګه کار کوی. 

* **د اطلاعاتو راټولوونکې څانګه**: د موساد ستره څانګه ده، چې د څارګریزو عملیاتو دنده پﺭ غاړه لری.
* **د سیاسي او مرستندویه چارو څانګه (وادات)**: دا برخه سیاسي فعالیت او له دوست هېوادونو سره د څارګرېزو مرستو په څېر دندې ترسره کوي.
:د واداد غړی په لاندې ډول دی:
::# د نظامي اطلاعاتو مدیر چې په *[[آمان]]* یادېږي.
::# د کورنیو چارو اطلاعاتي مدیر *[[شین بت]]* 
::# د عمومي امنیت سازمان مدیر *[[شاباک]]* 
::# د بهرنیو چارو وزارت د چارو لارښود او جوړوونکي (دا مرکز د سیاسي او ډېپلماټیک جاسوسۍ په توګه کاروي).

## د موساد څانگې
د موساد اداره ۸ څانگې لری. کورني سازمانونو څانگې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه په پټه توگه کار کوی. 

* **د اطلاعاتو راټولوونکې څانگه**: د موساد ستره څانگه ده، چې د څارگریزو عملیاتو د مسؤلیت په غاړه لری.
* **د سیاسي او مرستندویه چارو څانگه (وادات)**: د سیاسي فعالیت او له دوستو هېوادونو سره د څارگرېزه مرستو ترسره کولو څانگده ده.
:د واداد غړی په لاندې ډول دی:
::# د نظامی اطلاعاتو مدیر چې په *[[آمان]]* یادېږي.
::# د کورنیو چارو اطلاعاتي مدیر *[[شین بت]]* 
::# د عمومي امنیت سازمان مدیر *[[شاباک]]* 
::# د بهرنیو چارو وزارت د چارو لارښود او جوړوونکې (دا مرکز د سیاسي او ډېپلماټیک جاسوۍ په توگه کارول کېږي)

## پټ عملیات
### بریالي عملیات
* د موساد د کومانډو لخوا په ۱۹۸۶ز کال د اېټاليا هېواد څخه د مردخای وانونو په نامه سړي تښتونه او په پټه توګه تر خپل هيواده د هغه لېږد. نوموړې سړې په دې تورن ؤ، چې د لومړي ځل لپاره یې د دیمونا اټومی بټې په نامه د اسراییلو د اټومي وسلې جوړونې راز ښکاره کړ.  
* د فلسطین د مقاومت اسلامي غورځنګ بنسټګر شيخ احمد ياسين شهادت چي د مارچ پر ۲۲ په کال ۲۰۰۴ کي ترسره سو. د هغه شهادت نړیوال غبرګونونه راوپارول. او په دې اړه یو پرېکړه یک هم د امنیت شوﺭا لخوا مخکې وړاندې سوه، حال دا چې د ۱۱ موافقو او ۳ مخالفو رایو په ورکولو سره ومنل شو، خو د تل په څېر د امریکا لخوا په وېټو کولو سره دا پرېکړه بې پايلې وبلل شوه.
* دې اداﺭې په د ۲۰۲۰م کال د نومبر پر ۲۷مه د ايران اټومي ساينسپوهمحسن فخري زاده د ايران په تهران ښار ترور کړ.
* د ۱۱ اپریل ۲۰۲۱ د ایران پر نطنز بټۍ سایبري برید.

### ناکامه عملیات

## د موساد مشران
* رئوبن شیلواخ (۱۹۵۲ - ۱۹۴۹)
* ایسر هرئل (۱۹۶۲ - ۱۹۵۳)
* مثیر عمیت (۱۹۶۸ - ۱۹۶۳)
* تسوی زامی (۱۹۷۴ - ۱۹۶۸)
* ایتسخاک خوفی (۱۹۸۲ - ۱۹۷۴)
* ناخوم ادمونی (۱۹۸۹ - ۱۹۸۲)
* شبتای شاویت (۱۹۹۶ - ۱۹۸۹)
* دانی یاتوم (۱۹۹۸ - ۱۹۹۶)
* افرائیم هلوی (۲۰۰۲ - ۱۹۹۸)
* مئیر داگان (تر دې مهاله - ۲۰۰۲)

## دا هم وگورﺉ
* هاگانا
* د نړیوالو څارگریزو ادارو لړلیک

## سرچیې
* د موساد وېب پاڼه (په انگریزي ژبه)
* انگلېسي پوهنغونډ
* موساد، لیکوال: رونالډ پاین.
وېشنيزه:څارگرې ادارې
امام محمد

د امام محمد کنیت ابو عبدالله، او د شېباني ته یې نسبت د نسب له مخې نه دی، بلکه د ولا له مخې دی. 
بشبړ نوم یې محمد بن الحسن الشیباني دی. 
امام محمد رحمه الله د اما اعظم رحمه الله له نوموتو زده کوونکیو څخه دی، او همدې ؤ، چې د حنفي مذهب په پښو ودرولو کې یې خپل مهم رول ولوباوه. 

په کومه ورځ چې امام اعظم صېب ومړ، په هغه ورځ د امام محمد رحمه الله عمر ۱۸ کاله ؤ، نو همدا وجه ده، چې امام محمد د امام اعظم صېب څخه ډېره گټه پورته نکړای شوه، مگر ده د حنفي فقهې پوهه او زده کړه له امام ابو یوسف رحمه الله څخه ترلاسه کړه، او لوړو پوړیو ته پکې ورسېد. دارنگه یې له امام اوزاعی رحمه الله او امام ثوری رحمه الله څخه هم درس او تدریس وکړ. درې کاله له امام مالک رحمه الله سره پاتې شو، او د حدیثو، فقه او د آراو ځانگړې پوهه یې ورڅخه ترلاسه کړه.

## د امام محمد ځانگړتیاوې

## لیکنې او اثار
### په لیکنو یې شننې او شرحې لیکل

## سرچینې
* امام اعظم رحمةالله علیه، لیکوال: ابو زهره مصري.

وېشنيزه:۶۹۹زوکړې
وېشنيزه:۷۶۷ مړینې
وېشنيزه:سني اسلام
وېشنيزه:حنفي مذهب
وېشنيزه:حنفيان
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
وېشنيزه:تبع تابعین