ازاد بازار

**ازاد بازار** (انگرېزي: f*ree market*) یو ډول وټيز غونډال دی چې کاپیتالزم (سرمایه داری) نظام هم ورته وایی چې پدې سیستم کی ټول خدمات او اجناس (ټوکي) د مالکینو یا سرمایه دارانو  لخوا تولید او عرضه کیږي، ټول اقتصادي تصمیمونه د مالکینو لخوا نیول کیږي، دولت پکې سهم نلری او همدارنگه قیمت په مارکیټ کی د عرضه او تقاضا له مخې ټاکل کیږي. د تقاضا په لوړیدو سره قیمت لوړیږی او په کمیدو سره یی قیمت کمیږی. برعکس د عرضه په لوړیدو سره قیمت کمیږی او په کمیدو سره یی قیمت لوړیږی چې دا پخپله یو میکانیزم دی چې قیمت تعینوي. پس د قیمتونو په ټیټیدو سره مالکین نه غواړی چې عرضه وړاندې کړي. کله چې عرضه په مارکیټ کی کمه شوله نو پدې وخت کی په قیمتونو باندې مستقیماً تاثیر لری.

برعلاوه په ازاد بازار اقتصادي سیستم کی رقابتی مارکیټونه هم وجود لري چې دا هم په قیمت باندې تاثیر لري او دا موضوع په الگوپولي او مونوپولي پورې اړه لري.

په اقتصاد کې ازاد بازار هغه سیسټم دی، چې په هغه کې د توکو او خدماتو بیې د بازار له جبر پرته په ازاد بازار کې د پېرودونکو او پلورونکو له خوا په خپله تنظمېږي. په ازاد بازار کې د عرضې او تقاضا قوانين او قوې د دولت او يا بل واک له مداخلې پرته له هغو مداخلو ازاد دي، چې د بازار د جبر د مخنيوي لپاره ترسره کېږي. د بازار د دې ډول منع شویو جبرونو بېلګې عبارت دي له: اقتصادي امتیازات، انحصار او مصنوعي کمښت. د ازاد بازار د مفکورې پلويان دا له يوه منظم بازار سره په ټکر کې بولي، چې په هغه کې دولت د بازار د جبر له کمولو پرته د بل هر دليل لپاره د شتمنيو په تبادله کې مداخله کوي.

پوهان د ازاد بازار مفهوم د مطالعې په برخو کې د همغږي بازار له مفهوم سره جلا ګڼي لکه سیاسي اقتصاد، نوی بنسټیز اقتصاد، اقتصادي ټولنپوهنه او سیاسي علوم. دا ټولې برخې په اوسني بازار کې د موجوده بازار سیسټمونوپرارزښت ټینګار کوي، چې د عرضې او تقاضا له ساده ځواکنه بهر دي، چې د تولیدي محصول او وېش د کنټرولپه موخه د دېځواکونو د فعالیت کولو لپاره ځایرامنځته کوي. که څه هم ازاد بازارونه عموماً په معاصر استعمال او مشهور کلتور کې له پانګوالۍ سره تړلي دي، خو ازاد بازارونه هم د مارکېټ سوسیالیزم په ځینوډولونو کې اجزا بلل شوي دي.

د نظري مفکورېنیوکهښايي د بازار د پام وړ حاکمیت، د معاملېځواک نابرابريیا د معلوماتو د انډول کولو د مخنیوي لپاره د تنظیم د سیسټمونود ستونزو واقعیتونه په پام کې ونیسي،څو بازارونو ته اجازه ورکړي چې په ازاده توګه کار وکړي.

په تاریخي توګه آزاد بازار له نورو اقتصادي تګلارو سره په مترادف ډول کارول شوی. د مثال په توګه د لیزز فایرد پانګوالۍ پلويان ښايي دې ته د آزاد بازار پانګوالۍ په توګه مراجعه وکړي؛ځکه دوی ادعا کوي چې دا ډېره اقتصادي آزادي ترلاسه کوي.

## اقتصادي نظامونه

### پانګوالي
پانګواليیو اقتصادی نظام دی، چی د تولید د وسیلو د شخصي مالکیت او د ګټې لپاره د هغوی د فعالیت پر بنسټولاړ دی. د پانګوالۍ په مرکزي ځانګړنو کې د پانګې جمع کول، رقابتي بازارونه، د نرخ سیسټم، شخصي ملکیت او د ملکیت حق پېژندل،په خپله خوښه تبادله او مزد کار شامل دي. د پانګوالۍ بازار په اقتصاد کېپرېکړه کول او پانګه اچونه په پانګه او مالي بازارونو کې د شتمنۍ، ملکیتیا تولیدوړتیا د هر مالک له خواټاکلکېږي، په داسې حال کې چې نرخونه او د توکو او خدماتو وېش په عمده توګه د توکو او خدماتو بازارونو کې د سیالۍله خواټاکلکېږي.

اقتصاد پوهانو، تاریخ پوهانو، سیاسي اقتصاد پوهانو او ټولنپوهانو د پانګوالۍ په اړه په خپلو تحلیلونو کې بېلابېل نظرونه وړاندې کړي او په عمل کېیېبېلابېلډولونه پېژندلي دي. په دې کې لیزز -فایریا د ازاد بازار پانګوالیزم، دولتي پانګوالیزم او پرمختیايي پانګوالیزم شامل دي. د پانګوالۍ بېلابېلډولونه د ازادو بازارونو مختلفې درجې، عامه ملکیت،د ازادې سیالۍ په وړاندې خنډونه او د دولت له خوا تصویب شوي ټولنیزېتګلارې لري. په بازارونو کې د سیالۍ کچه او د مداخلې او مقرراتو رول او همدارنګه د دولت د ملکیت ساحه د پانګوالیزم په مختلفو ماډلونو کې توپیر لري.  تر کومه حده چې بېلابېل مارکېټونه ازاد دي او د شخصي ملکيت ټاکلو اصول د سياست او سياست مسله ده. د اوسنۍپانګوالۍ اقتصادونه تر ډېره مخلوط اقتصادونه دي، چې د ازاد بازار عناصر له دولتي مداخلې او په ځینو مواردو کېله اقتصادي پلان جوړونې سره یوځای کوي.

بازار اقتصاد د حکومت په زیاتروډولونو او په ډېرو مختلفو وختونو، ځایونو او کلتورونو کېشته. عصري پانګوالې ټولنې د پیسو پر بنسټ د ټولنیزو اړیکو د نړیوال کولو له خوا نښه شوي، د کارګرانویوه دوامداره لویه او د سیسټم پراخه طبقه چې باید د مزد لپاره کار وکړي (پرولتاریه) او یوه پانګوال طبقه چې د تولید وسیله لري، په لوېدیځې اروپا کې وده کړې. یوه پروسه چې د صنعتي انقلاب لامل شوه. پانګوال نظامونه چې د مختلفو درجو مستقیمې دولتي مداخلې لري، له هغه وخت راهیسې په لوېدیځه نړۍ کې واکمن شوي او خپرېدو ته دوام ورکوي. له اقتصادي ودېد پانګوالۍ ټینګه اړیکهښودل شوې ده.

### جورجیزم
کلاسیک اقتصاد پوهان لکه ادم سمیټ وايی، چې د ازاد بازار اصطلاح له هر ډول اقتصادي امتیازاتو، انحصارونو او مصنوعي کمښتونونه پاک بازار ته اشاره کوي.دوی وايي دا په دېمعنا ده، چې اقتصادي کرایه،چې دوی یې د بشپړې سیالۍ له نشتوالي نه د ګټې په توګه تشریح کوي، باید د وړیا سیالۍ له لارې د امکان تر حده کمه یا له منځهیوړل شي.

اقتصادي تیوري وړاندیز کوي، چېځمکې او نورو طبیعيزېرمو ته بېرتهراستنېدل اقتصادي کرایې دي، چېد بشپړې ناانعطافه عرضې له امله نه شي کمېدای. ځینې ​​اقتصادي مفکرین د ښه فعالیت لرونکي بازار لپاره د لازمي اړتیا په توګه د دې کرایې شریکولو پر اړتیاټینګار کوي. وړاندیزکېږي، چې دا به دواړه د منظمو مالیاتو اړتیا له منځهیوسي، چېپر سوداګرۍمنفي اغېز لري (د وزن ضایع وګورئ) او همدارنګه هغه ځمکې او سرچینې خوشې کوي چې اټکل شوي یا انحصار شوي، دوه ځانګړنې چې سیالي او د ازاد بازار میکانیزم ته وده ورکوي. وینسټنچرچیل د دې نظر ملاتړ په لاندې بیان کې وکړ: «ځمکه د ټولو انحصارونو مور ده» امریکایي اقتصاد پوه او ټولنیز فیلسوف هنري جورج د دې مقالې ترټولو مشهور پلوی و، غوښتلیې دا د ځمکې د لوړ ارزښته مالیې له لارې ترسره کړي، چې د نورو ټولو مالیاتوځای ونیسي. د هغه د نظریاتو پیروانتر ډېره جورجیسټانیا جیویسټیسټان او جیولبرټران بلل کېږي.

لیون والراس د نیوکلاسیک اقتصاد له بنسټ اېښودونکودی، چې د عمومي توازن تیورۍ په جوړولو کېیې مرسته کړې له دې سره یې ورته نظر درلود. هغه استدلال وکړ، چېازاده سیاليیوازې د طبیعيزېرمو او د ځمکې د دولتي ملکیت په شرایطو کې واقع کېدای شي. پر دې سربېرهد عایداتو مالیه له منځه وړلکېدای شي؛ځکه چې دولت به د ورته سرچینو او تصدیو د ملکیت له لارې د عامه خدماتو د تمویل لپاره عاید ترلاسه کړي.

### لایزز-فیر
د کارل پاپپر په وینا د ازاد بازار مفکوره متضاده ده؛ځکه چې د مداخلو د مخنیوي هدف لپاره مداخلې ته اړتیا لري.

که څه هم لایزیز فیر په عام ډول له پانګوالیزم سره تړاو لري، له سوسیالیزم سره ورته اقتصادي نظریه شته، چې کیڼ اړخیا سوسیالیست لایسز فیر ورته ویلکېږياو د ازاد بازار انارکیزم، د ازاد بازار ضد پانګوالیزم او د ازاد بازار سوسیالیزم په نوم هم یادېږي، چې له لایزیز فایر کپیټلیزمسره توپیرلري.څرنګه چې د لایزیز فیرنیوکه کوونکي پوهېږي، دوی استدلال کوي، چېد لیزیز فایر سیسټم به د پانګوالۍ او سوسیالیستي ضد وي. د امریکا انفرادیت پال انارکیزم لکه بنیامینټیکرځان د اقتصادي ازاد بازار سوسیالیستانو او سیاسي انفرادیستانو په توګه لیدلی،په داسې حال کې چې استدلال کوي د دوی«انارکیستي سوسیالیزم»یا«انفرادي انارکیزم»«منظم مانچسټریزم» و.

### سوسیالیزم
د ازاد بازار پر بنسټ د سوسیالیزمبېلابېلډولونهله ۱۹مې پېړۍ راهیسېشته. د ازادو بازارونو لومړني د پام وړ سوسیالیستي پلویانو کې پییر جوزف پروډون، بنیامینټکر او د ریکارډین سوسیالستان شامل دي. دا اقتصاد پوهان په دېاند وو، چې د پانګوالۍ په استثماري شرایطو کې رښتینيازاد بازارونه او داوطلبانه تبادله نشته. دا وړاندیزونه د کارګر کوپراتیفونو بېلابېلډولونه دي، چې د ازاد بازار په اقتصاد کې فعالیت کوي لکه متقابل سیسټم چې د پروډونله خوا وړاندیز شوی، د دولتي ملکیت تر شرکتونو پورې چې په غیر منظم او ازاد بازار کې فعالیت کوي. د سوسیالیزم دا ماډلونه باید د مارکیټ سوسیالیزم له نورو ډولونو سره یوځای نه شي (د بېلګې په توګه د لینګ ماډل) چې د عامه ملکیت تصدۍ د اقتصادي پلان کولو له بېلابېلو درجو سره همغږيکېږيیاهغه چې د پانګېښه نرخونه د کم لګښتهقېمت له لارېټاکلکېږي.

## سرچينې
وېشنيزه:اقتصاد