open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د پښتو ژبې د ادب او کلتور تاریخي لاره

## د پښتو ژبې د ادب او کلتور تاریخي لاره
**پښتو ژبه** د هند-اریايي ژبو د کورنۍ یوه مهمه شاخ ده چې نه یوازې د افغانستان یوه له ملي او رسمي ژبو څخه ده، بلکې د سیمې په کچه د یو بډایه ادب او کلتور استازیتوب کوي. دا ژبه د پیړیو په اوږدو کې د بېلابېلو تمدنونو او تاریخي بدلونونو شاهده پاتې شوې او خپل ځانګړی هویت یې ساتلی دی.

### پښتو ادب: له پیل تر اوسه
د پښتو ادبیاتو تاریخ په دوو عمده برخو وېشل کېږي چې هر یو یې د خپل وخت ټولنیز او سیاسي حالات منعکس کوي:

* **کلاسیک ادب:** په دې دوره کې د پښتو شعر او نثر د عرفان، حماسې او اخلاقو پر محور څرخېده. د پټه خزانه په څېر اثار د دې ژبې د لرغونتوب ثبوت وړاندې کوي. لوی شاعران لکه خوشحال خان خټک، چې د تورو او قلم خاوند و، او رحمان بابا، چې د عرفان او مینې غږ و، د دې دورې روښانه ستوري دي.
* **معاصر ادب:** په نولسمه او شلمه پېړۍ کې پښتو ادب له نویو نړیوالو بهیرونو سره آشنا شو. په دې پړاو کې ناول، لنډه کیسه، ډرامه او ازاد شعر د پښتو ادبیاتو برخې وګرځېدې.

### کلتوري ارزښتونه او پښتونولي
د پښتو ژبې کلتور یوازې په ژبه پورې محدود نه دی، بلکې دا د یو ټولنیز قانون په مټ چې پښتونولي نومېږي، اداره کېږي. په دې کلتور کې ځینې ارزښتونه ډېر مهم دي:

**میلمه پالنه:** د پښتنو په کلتور کې میلمه ته درناوی یو سپېڅلی اصل ګڼل کېږي.

**ملي او احساسي تفکر:** د خپلې خاورې او عزت ساتنه د هر پښتون بنسټیزه دنده ده

**جرګه:** د ستونزو د هوارولو لپاره ټولنیزه پرېکړه یا جرګه د ډیموکراسۍ یوه لرغونې بڼه ده.

### پښتو په عصري دور کې
په اوسنیو حالاتو کې پښتو ژبه د تکنالوژۍ او رسنیو په ډګر کې د پرمختګ په حال کې ده. په انټرنیټ، ټولنیزو رسنیو او د پوهنې په سیسټم کې د دې ژبې کارونه زیاته شوې ده. سره له دې، پښتو ژبه د معیاري کولو او د علمي اصطلاحاتو د ژباړې په برخو کې لا هم کار ته اړتیا لري.

### اړوندې موضوعګانې

* د افغانستان کلتور
* خوشحال خان خټک
* پښتو متلونه

## سرچینې
د هلمند سیند تاریخي او حیاتي ارزښت

## د هلمند سیند تاریخي او حیاتي ارزښت
**د هلمند سیند** چې په تاریخي سرچینو کې د (هېل ماند) په نوم هم یاد شوی دی، د افغانستان تر ټولو اوږد سیند او د هېواد د سویل لوېدیځې سیمې د ژوند رګ ګڼل کېږي. دا سیند د بابا له غره څخه سرچینه اخلي او د سلګونو کیلومترو لارې په وهلو سره د سیستان حوزې ته توییږي. د دې سیند ارزښت یوازې په اوبو کې نه دي، بلکې د دې تر غاړو زرګونه کاله پخواني تمدنونه غوړېدلي او د سیمې په کلتوري او سیاسي تاریخ کې یې بنسټیز رول لوبولی دی.

د هلمند سیند د کرنې په برخه کې د افغانستان د اقتصاد ملا تیر جوړوي. د دې سیند په اوږدو کې پراخې دښتې او زرغونې درې پرتې دي چې د هېواد د ډېری برخو لپاره غله، میوې او نور زراعتي محصولات برابروي. په تېرو وختونو کې پر دغه سیند جوړ شوي بندونه لکه د کجکي بند، نه یوازې د اوبو په کنټرول کې مرسته کړې، بلکې د برېښنا په تولید کې یې هم د پام وړ ونډه لرلې ده. د دې سیند اوبه د سیمې د خلکو لپاره د ژوند او بقا یوازینۍ سرچینه ده او له همدې امله په ولسي ادبیاتو او سندرو کې هم ځانګړی ځای لري.

له تاریخي پلوه، د هلمند دره د بست د پخواني کړکیښ او ژوندیز تمدن او د لودي پښتنو د امپراتورۍ د مرکزونو شاهده و. د دې سیند په غاړو کې پرتې کنډوالې او تاریخي کلاګانې د دې سیمې د لرغوني مجد کیسې کوي. په اوسني عصر کې د دې سیند د اوبو عادلانه مدیریت او د اوبو د حقابې موضوع د سیمې په کچه د اهمیت وړ بحث دی. د هلمند سیند ساتنه او د هغې د اوبو په سمه توګه کارول د افغانستان د ایندې د زراعتي او اقتصادي پر ځان بسیاینې لپاره یو حیاتی شرط ګڼل کېږي.

## اړوندې لیکنې
د افغانستان سیندونه کجکي بند د افغانستان جغرافیه

## سرچینې
وېب‌اېم

وېب اېم يا وېب‌اېم () يوه پرانېستې، وړيا او لوړ کيفيت لرونکې گڼ رسنيزه دوتنې بڼه ده چې په اېچ‌ټي‌اېم‌اېل۵ کې د ويډيوگانو د شريکولو او وېشلو لپاره سکښتل شوې ده.
دا پروژه د گوگل شرکت له خوا د ۲۰۱۰ ز کال په فېبرورۍ کې معرفي شوه. او د بي‌اېس‌ډي منښتليک سره سم د ټولو لپاره د لاسرسي وړ ده. 
وېب‌اېم د ميټروسکا پېژنيال پربنسټ کار کوي. په لومړيو کې وېب‌اېم د وي‌پي‌۸ ويډيو او وربيس اډيو ژوندي‌بهيرونو ملاتړ کاوه. په ۲۰۱۳ز کال کې دا د وي‌پي‌۹ او اوپوس اډيو ځای پرځای کولو لپاره هم‌مهاله شوه.  وسمهال دا د ای‌وي‌۱ کوډيک ملاتړ هم کوي.
## سرچينې
ګرځنده ځمکپېژندنه

**د سیارو جیولوژي،** یا **ګرځنده ځمکپېژندنه** یا هم **سیاروي ځمکه پېژندنه** چي **د ستورپوهني** یا **ایکزوجیولوژي** په نوم هم پیژندل کیږي، د سیارو ساینس یوه څانګه ده چي د اسماني اجسامو لکه سیارو او د هغوی اړوند سپوږمۍ ، اسټروایډونو ، لکۍ لرونکو ستورو او اسماني ډبرو د جیولوژي سره تړاو لري.   

د سیارو په جیولوژي کي داسي موضوعات راځي لکه د ځمکنیو سیارو دننه جوړښت د ملکیتونو او پروسو ټاکل، د سطحي پروسې لکه اور غورځونه ، د اغیزو کریټرونه، او همدارنګه د فلویل او ایولین هغه عمل چي د تطبیق وړ وي. سره له دې چي د دوی بهرنۍ طبقې د ګازونو تر پوښښ لاندي دي، بیا هم ستري سیارې ددغه جیولوژي په ډګر کي شاملي دي، په ځانګړې توګه کله چي د دوی داخلي برخي ته راځي.
د هندوکش د جیوپولیټیک او طبیعي اهمیت

## د هیندوکش د جیوپولیټیک او طبیعي اهمیت
**هیندوکش** د اسیا په زړه کې یو له خورا سترو او ستراتیژیکو غرنیو لړیو څخه دی چې د افغانستان د جغرافیایي جوړښت ملا تیر جوړوي. دا غرنۍ لړۍ چې نږدې اته سوه کیلومتره اوږدوالی لري، نه یوازې د هېواد د اوبو اصلي سرچینه ده، بلکې په تاریخي لحاظ یې د منځنۍ اسیا او سويلي اسیا ترمنځ د یو طبیعي خنډ او پله په توګه رول لوبولی دی.

### جغرافیایي او هایدولوژیکي ځانګړنې
د هیندوکش لړۍ د پامیر له لوړو څوکو پیل او د هېواد تر مرکزي برخو پورې غځېدلې ده. د دې لړۍ تر ټولو لوړه څوکه د نوشاخ په نوم یادېږي چې د بدخشان په ولایت کې موقعیت لري. دا غرونه د افغانستان د سیندونو لکه د کابل سیند، هلمند او د تخارکندوز امو سیند د اوبو اصلي زېرمې دي. د واورو او طبیعي یخچالونو شتون په دې سیمه کې د کال په اوږدو کې د سیندونو د بهیر توازن ساتي، چې د هېواد د کرنې او برېښنا تولید لپاره حیاتي ارزښت لري.

### تاریخي او کلتوري اغېزې
په تاریخي لحاظ، هیندوکش د فاتحانو، سوداګرو او کلتورونو د لېږد لاره وه. د سالنګ او ورېښمو لارې تاریخي تېرېدنې دا ثابتوي چې د دې سختو درو او لوړو څوکو سره سره، انسانانو تل د ارتباط لارې پکې موندلي دي. په دې سیمه کې مېشت قومونه د خپل ځانګړي کلتور، ژبې او دودونو درلودونکي دي چې د پېړیو په اوږدو کې یې د غرني ژوند سره سمون موندلی دی.

### اقتصادي فرصتونه او ننګونې
د هیندوکش په زړه کې د قیمتي ډبرو او کانونو لکه لاجوردو، زمردو او سرو زرو پراخې زېرمې شتون لري چې د افغانستان د اقتصادي راتلونکي لپاره خورا مهمې دي. خو له بلې خوا، د سیمې سختو جغرافیایي حالاتو او د ټرانسپورټي زیربناوو کمښت د دې لامل شوی چې له دغو سرچینو څخه ګټه پورته کول ستونزمن شي. همدارنګه، د اقلیم بدلون او د یخچالونو ویلې کېدل یو جدي چاپیریالي ګواښ دی چې د سیمې پر ژوند مستقیمه اغېزه لري.

## اړوندې لیکنې
د افغانستان جغرافیه د نوشاخ څوکه د ورېښمو لاره

## سرچینې
د غزنوي پیر معمارۍ او په اسیا کې د هغه ارزښت

## د غزنوي پير معمارۍ او په اسیا کې د هغه ارزښت
د غزنوي سترواکۍ پير په اسلامي معمارۍ کې د یو ځانګړي او تحول لرونکي عصر پیل ګڼل کېږي. په دې دوره کې چې مرکزیت یې د غزني ولايت تاریخي ښار و، د معمارۍ یو داسې سټایل رامنځته شو چې د منځنۍ آسيا، پارس او د هند د نیمې وچې د هنري دودونو ترکیب و. غزنوي معمارانو د خښتو په کارولو او د هندسي نقاشیو په پنځولو کې داسې مهارت درلود چې تر هغې وړاندې په سیمه کې بې ساري و. د دې دورې ودانۍ یوازې د استوګنې لپاره نه، بلکې د واکمنۍ د عظمت او کلتوري پراختیا د سمبولونو په توګه ودرول شوې.

### د معمارۍ ځانګړنې او سټایلونه
د غزنوي دورې د ودانیو یو له مهمو ځانګړنو څخه د ستورو په بڼه د منارونو جوړول او د هغو پر مخ د کوفي خطاطۍ په واسطه د کتیبو کښل دي. د سلطان محمود او سلطان مسعود په وخت کې د غزني ښار د ودانیو، جوماتونو او ماڼیو له امله د "مشرق د ناوې" په نوم شهرت موندلی و. په دې ودانیو کې د ګچو کارول، د مرمر ډبرو تراشل او د خټینو خښتو په واسطه د پېچلو ډیزاینونو جوړول هغه تخنیکونه وو چې وروسته د غوري او تیموري دورې معمارانو ته د نمونې په توګه پاتې شول.

### د لشکر بازار او بګرام ماڼۍ
د هلمند  په سیند غاړه د لښکر بازار تاریخي کمپلیکس د غزنوي دورې د مدني معمارۍ یوه غوره بېلګه ده. دا ځای چې د پاچاهانو د استوګنې او د پوځ د مرکز په توګه کارول کېده، د خپل وخت د پرمختللي ښار جوړونې ښکارندویي کوي. د دې ماڼیو په دیوالونو کې موندل شوې رنګینې انځورګرۍ او د اوبو د لګولو سیسټمونه ښيي چې غزنویان د تجمل او اسانتیاوو په برابرولو کې لوړ ذوق درلود. دا ډول بنسټونو د سیمې په نورو برخو کې هم د نوو ښارونو د جوړېدو لپاره لاره هواره کړه.

### تاریخي میراث او اوسنی حالت
که څه هم د وخت په تېرېدو او د چنګیزي بریدونو له امله د غزنویانو ډېری اثار له منځه لاړل، خو پاتې شوي منارونه او د روضې په سیمه کې تاریخي قبرونه لا هم د دغه تمدن د پرتم کیسه کوي. د دغو ابداتو ساتنه نه یوازې د افغانستان د کلتوري هویت لپاره مهمه ده، بلکې د اسلامي معمارۍ د تکامل د مطالعې لپاره یو بنسټیز سرچینه ګڼل کېږي. د دغو اثارو د بیا رغونې او تخنیکي ساتنې لپاره نړیوالو هڅو ته جدي اړتیا لیدل کېږي ترڅو د راتلونکو نسلونو لپاره خوندي پاتې شي.

## اړوندې لیکنې
د غزني منارونه سلطان محمود غزنوي د افغانستان تاریخي ابدات

## سرچینې
پامیر او د هغه ستراتیژیک ارزښت

## پامیر او د هغې ستراتیژیک اهمیت
د پامير لوړه سیمه چې د "نړۍ د بام" په نوم هم شهرت لري، د اسیا په زړه کې یو له خورا مهمو جیوپولیټیکو او طبیعي سیمو څخه شمېرل کېږي. دا سیمه د سترو غرنیو لړیو لکه 

، قراقرم او کونلون د یوځای کېدو نقطه ده. د پامیر جغرافیایي موقعیت د پېړیو په اوږدو کې د امپراتوریو ترمنځ د یوې طبیعي پولې په توګه رول لوبولی او اوسمهال د افغانستان، تاجيکستان، چين او پاکستان ترمنځ د یوې ستراتیژیکې څنډې په توګه پېژندل کېږي. د دې سیمې لوړوالی او اقلیمي شرایط داسې دي چې یوازې ځانګړي نباتات او پکې د بقا وړتیا لري.

د پامیر په درو او لوړو دښتو کې مېشت ولسونه د خپل ځانګړي کلتور او تاریخ درلودونکي دي. له تاریخي پلوه، دا سیمه د ورېښمو لارې یوه مهمه برخه وه چې ختیځه اسیا یې له لوېدیځو تمدنونو سره نښلوله. په اوسني عصر کې د پامیر د حیاتي تنوع (Biodiversity) ساتنه او  د واخان ملي پارکمدیریت د نړیوالو سازمانونو لپاره ځانګړی ارزښت لري. د واورین پړانګ او مارکوپولو هوسۍ په څېر نادره ژوي په دغو لوړو څوکو کې ژوند کوي، چې دا سیمه د چاپېریال پوهانو لپاره په یوه ژوندي لابراتوار بدلوي.

د پامیر اوبه او طبیعي زیرمې د سیمې د هېوادونو لپاره حیاتي سرچینې دي. د هغو یخچالونو ویلې کېدل چې په پامیر کې موقعیت لري، د امو سیند او نورو سیمه ییزو سیندونو د اوبو اصلي منبع جوړوي. که څه هم د سختې یخنۍ او ستونزمنې جغرافیې له امله دلته زیربنایي کارونه لږ شوي، خو په نږدې راتلونکي کې د سیمه ییز اتصال او ټرانزیټ په برخه کې د پامیر رول خورا مهم بلل کېږي. د دې سیمې د طبیعي او کلتوري میراث ساتنه د افغانستان د ملي هویت او نړیوال اعتبار یوه برخه ده.

## اړوندې لیکنې
واخان د افغانستان غرونه د ورېښمو لاره

## سرچینې
د بدخشان لاجورد او تاريخي ارزښت

## د بدخشان لاجورد او تاریخي ارزښت
`لاجورد` چې یو له خورا قیمتي او تاریخي ډبرو څخه شمېرل کېږي، له زرګونو کلونو راهیسې د `بدخشان` په لوړو غرونو کې موندل کېږي. دا شنه او ځلانده ډبره نه یوازې د افغانستان د کانونو د شتمنۍ سمبول ده، بلکې په لرغوني نړۍ کې یې د یو ارزښتمن سوداګریز توکي په توګه رول لوبولی دی. لهمصر څخه تر بین النهرین او له هند څخه تر روم پورې، د بدخشان لاجورد د شاهي ماڼیو، د فرعونانو د ماسکونو او د مذهبي اثارو په ښکلا کې کارول شوي دي. د دې ډبرې شتون په لرغونو قبرونو او معبدونو کې دا ثابتوي چې د بدخشان غرونه د نړۍ د پخوانیو تمدنونو لپاره د قیمتي توکو اصلي سرچینه وه.

د لاجوردو د استخراج او سوداګرۍ تاریخ د ورېښمو لارې له غوړېدو سره نږدې تړاو لري. په هغو وختونو کې چې ټرانسپورټي اسانتیاوې خورا محدودې وې، د بدخشان له ستونزمنو درو څخه تر مدیترانې پورې د دې ډبرو رسول یو ستونزمن او خطرناک کار و. همدا لامل و چې لاجوردو د سرو زرو په څېر ارزښت درلود او د قدرت او شتمنۍ نښه ګڼل کېده. د سارګون او حمورابي په پېر کې د دغو ډبرو تجارتي لاره د نړۍ یو له پخوانیو اقتصادي شریانونو څخه وه، چې د کلتورونو او تمدنونو ترمنځ یې د فکري او مادي تبادلې زمینه برابره کړې وه.

په اوسني عصر کې د بدخشان  لا هم د افغانستان د اقتصاد یوه مهمه برخه ده، خو د هغو استخراج او پروسس عصري ټکنالوجي او دقیق مدیریت ته اړتیا لري. د دغه کلتوري او طبیعي میراث ساتنه او په قانوني ډول د کانونو کیندنه کولی شي د هېواد په عوایدو کې مثبت بدلون راولي. که چېرې د لاجوردو صنعت په مسلکي ډول تنظیم شي او په نړیوالو بازارونو کې د افغانستان په نوم معرفي شي، نو دا به نه یوازې د بدخشان د خلکو په ژوند کې ښه والی راولي، بلکې د افغانستان د کانونو سکټور به هم په نړیواله کچه سیال کړي.

## اړوندې لیکنې
د افغانستان کانونو وزارت بدخشان د ورېښمو لاره

## سرچینې
د بست کلا او په اریانا دوره کې د هغه ارزښت

## د بست کلا او په اریانا دره کې د هغه ارزښت
**د بست کلا** د افغانستان د سویل لوېدیځ په هلمند ولايت کې یوه له خورا پخوانیو او د معمارۍ له پلوه بډایه تاریخي ابداتو څخه شمېرل کېږي. دا کلا چې د هیرمند او ارغنداب سیندونو د یوځای کېدو نقطې ته نږدې پرته ده، د پېړیو په اوږدو کې د بېلابېلو تمدنونو، په ځانګړي ډول د غزنویانو او غوریانو د واکمنۍ په پیر کې د یو مهم ستراتیژیک او کلتوري مرکز په توګه رول لوبولی دی. د بست کلا معمارۍ یوازې د نظامي اهدافو لپاره نه وه، بلکې د اسلامي هنر او معمارۍ د تکامل یو ژوندی انځور وړاندې کوي چې په سیمه کې یې سارۍ لږ لیدل کېږي.

د بست کلا تر ټولو مشهوره برخه د هغې تاریخي محراب یا کمان دی چې د خښتو په جوړښت کې د یو ځانګړي هنري شهکار په توګه پېژندل کېږي. د دغه کمان پر مخ کارول شوې هندسي بڼې او د کوفي خطاطۍ کتیبې د دولسمې میلادي پېړۍ د معمارانو د لوړ ذوق او تخنیکي مهارت ښکارندويي کوي. د کلا په دننه کې د اوبو د لګولو سیسټم، تر ځمکې لاندې لارې او د استوګنې برخې ښيي چې په دغه سیمه کې ښار جوړونه د وخت له اړتیاوو سره سمه په خورا پرمختللې بڼه ترسره شوې وه. دا ابده د خپل جغرافیایي موقعیت له امله د هند او پارس ترمنځ د سوداګریزو کاروانونو لپاره د یوې خوندي پناه ځای په توګه هم کارول کېده.

په اوسني عصر کې د بست کلا  د وضعیت ساتنه د افغانستان د کلتوري میراثونو د مدیریت په برخه کې یو جدي بحث دی. د اقلیمي بدلونونو، طبیعي تخریب او په تېرو لسیزو کې د مسلکي پاملرنې کمښت د دې لامل شوی چې د کلا ځینې برخې له جدي ګواښ سره مخ شي. د یونیسکو او نورو نړیوالو کلتوري بنسټونو په همکارۍ د دغې تاریخي ساحې علمي سروې او بیا رغونه کولای شي نه یوازې د هېواد تاریخي هویت خوندي کړي، بلکې په سیمه کې د کلتوري ګرځندوی (Cultural Tourism) لپاره هم لاره هواره کړي. د دې ساحې لرغونپوهنیز ارزښت د اسیا په کچه د اسلامي دورې د ښاري ژوند د پوهېدو لپاره یو بنسټیز شرط ګڼل کېږي.

## اړوندې لیکنې
لشکرګاه د افغانستان تاریخي کلاګانې غزنویان

## سرچینې
ای خانم یوناني باختري تمدن اغیزې

## ای خانم او د یوناني باختري تمدن اغېزې
**ای خانم** د افغانستان په شمال کې د تخار په ولایت کې یو له خورا مهمو لرغونو ښارونو څخه دی چې د یوناني او باختري کلتورونو د یوځای کېدو استازیتوب کوي. دا ښار چې د آمو او کوکچې سیندونو د یوځای کېدو پر ځای پروت دی، په څلورمه مخکې له میلاد پېړۍ کې د سکندر مقدوني تر فتوحاتو وروسته جوړ شوی و. ای خانم په اسیا کې د هیلینیسټیک (Hellenistic) معمارۍ او کلتور یو له خورا بشپړو نمونو څخه شمېرل کېږي چې پکې د یوناني تمدن عناصر لکه جمنازیوم، تیاتر او ستون لرونکې ماڼۍ په خورا مهارت سره ځای پر ځای شوي وو.

د دې ښار معماري د ختیځ او لوېدیځ د هنر یو بې سارۍ ترکیب وړاندې کوي. که څه هم د ودانیو جوړښت او نقشه په بشپړ ډول یوناني وه، خو په ځینو برخو کې د سيمه ييزو باختري موادو او د معمارۍ د سټایلونو نښې هم لیدل کېږي. په ای خانم کې موندل شوې ډبرینې کتیبې، چې د دلفي له معبد څخه د اخلاقو اصول پکې رانقل شوي وو، دا ثابتوي چې دا ښار د پیړیو لپاره په اسیا کې د فلسفې، ادب او پوهې یو لوی مرکز پاتې شوی و. د دې سیمې کلتوري اغېزې د ګندهارا پر وروستي هنر هم د پام وړ اغېزې درلودې.

په اوسني عصر کې د ای خانم تاریخي ساحه د لرغونپوهانو لپاره د "ختیځ یونان" په نوم پېژندل کېږي. که څه هم دې ساحې ته په تېرو لسیزو کې د جګړو او غیر قانوني کیندنو له امله زیانونه اوښتي، خو د اروپایي لرغونپوهانو، په ځانګړي ډول د فرانسوي متخصصینو (DAFA) څېړنې د دې ښار د عظمت په روښانولو کې خورا مهم رول لوبولی دی. د ای خانم د اثارو ساتنه او مطالعه نه یوازې د افغانستان د تاریخ لپاره، بلکې د نړۍ د کلاسیک تمدن د تاریخ د پوهېدو لپاره یو بنسټیز ضرورت دی.

## اړوندې موضوعګانې
یوناني-باختري پاچاهي سکندر مقدونی د افغانستان لرغونپوهنه
په افغانستان د لمریزې انرژۍ د کارونې ظرفیت

## په افغانستان کې د لمريزې انرژۍ د کارونې ظرفیت
**لمریزه انرژي** د افغانستان په څېر هېواد لپاره چې په اوسط ډول په کال کې له درې سوه څخه زیاتې لمرینې ورځې لري، د برېښنا د تولید تر ټولو پایښت لرونکې سرچینه ګڼل کېږي. د جغرافیایي موقعیت له مخې، دا هېواد د اسیا په هغه برخه کې پروت دی چې د لمر د وړانګو شدت پکې لوړ دی، چې دا ځانګړنه د پاکې انرژۍ د پراختیا لپاره یو بې ساري فرصت برابروي.

### جغرافیایي موقعیت او تخنیکي ظرفیت
افغانستان د هغو هېوادونو په کتار کې راځي چې د فوتوولټیک (Photovoltaic) سیسټمونو لپاره خورا مناسب اقلیم لري. په سویلي او لوېدیځو ولایتونو لکه کندهار، هلمند او نیمروز کې د لمر د وړانګو کچه د کال په ډېری میاشتو کې په لوړه کچه وي. څېړنې ښيي چې افغانستان د زرګونو میګاواټه برېښنا د تولید وړتیا لري، چې که په سمه توګه مدیریت شي، نه یوازې کورنۍ اړتیاوې پوره کولای شي، بلکې بهر ته د انرژۍ د صادراتو جوګه هم کېدای شي.

### اقتصادي او محیطي ګټې
د لمریزې انرژۍ پراختیا د افغانستان په اقتصادي وده کې د پام وړ رول لوبولای شي. د وارداتي برېښنا پر ځای د کورني تولید کارول د اسعارو د وتلو مخه نیسي او په لېرو پرتو سیمو کې، چې د برېښنا ملي شبکې ته لاسرسی نه لري، د ژوند اسانتیاوې برابروي. له بلې خوا، دا انرژي له چاپیریال سره په بشپړه توګه همغږې ده او د شنو خونو د ګازونو په کمولو کې مرسته کوي، چې د اقلیمي بدلون د منفي اغېزو په مخنیوي کې یو مثبت ګام دی.

### ننګونې او خنډونه
سره له دې چې ظرفیت شتون لري، خو د زیربناوو نشتوالی، د لومړنۍ پانګونې لوړ لګښت او د مسلکي کدرونو کمښت د دې لامل شوي چې له دې طبیعي ډالۍ څخه پوره ګټه پورته نشي. د نړیوالو پانګوالو هڅول او د کورنیو شرکتونو ملاتړ کولای شي دا خنډونه له منځه یوسي او افغانستان د انرژۍ په برخه کې پر ځان بسیا کړي.

## اړوندې لیکنې
د افغانستان برېښنا بیا تازه کېدونکې انرژي د افغانستان کانونو وزارت

## سرچینې
د افغانستان تاریخي ابدات او د هغو ساتنه

## د افغانستان تاریخي ابدات او د هغو ساتنه
**د افغانستان تاریخي ابدات** د دې هېواد د څو زره کلن تاریخ، تمدن او کلتوري هویت ښکارندويي کوي. افغانستان د اسیا په زړه کې د تمدنونو د لاري په توګه د بېلابېلو تاریخي دورو لکه یوناني، بودايي او اسلامي پیرونو نښې په ځان کې لري. دا ابدات نه یوازې د هېواد ملي شتمني ده، بلکې د بشري تاریخ د پوهېدو لپاره نړیوال ارزښت لري.

### مهم تاریخي ځایونه او د هغوی ارزښت
د افغانستان په هره برخه کې داسې تاریخي ابدات شتون لري چې د هغو د جوړښت هنر او معمارۍ سټایل د نړۍ پام ځانته اړولی دی. د هرات جامع جومات،د پکتیا تاریخي کلا، د تخار د ای خانم تاریخی تمدن، د کندهار ۴۰ زینه اږ د هلمند د بست کلا د غزنویانو د دورې منارونه، د غور ولایت د جام منار او د کابل تاریخي کلاګانې د دې هېواد د معمارۍ د عروج بېلګې دي. دغه ځایونه د پیړیو په اوږدو کې د سیاسي او کلتوري بدلونونو شاهدان پاتې شوي او د هرې دورې ځانګړی هنر یې په خپل ځان کې خوندي کړی دی.

### د ابداتو د ویجاړېدو لاملونه
په تېرو څو لسیزو کې د افغانستان تاریخي ابدات له ګڼو ننګونو سره مخ شوي دي. د جګړو ویجاړۍ، د لرغونو اثارو غیر قانوني کیندنې او د اقلیمي بدلونونو اغېزې هغه لاملونه دي چې ډېری تاریخي ځایونه یې د له منځه تلو له ګواښ سره مخ کړي دي. د مسلکي بیا رغونې نشتوالی او د خلکو په منځ کې د دغو اثارو د ارزښت په اړه د پوهاوي کمښت هم د دغه کلتوري میراث د زیانمنېدو سبب شوی دی.

### د کلتوري میراثونو د ساتنې لارې چارې
د تاریخي ابداتو ساتنه یو ملي او نړیوال مسؤلیت دی. د دې لپاره چې دا اثار راتلونکو نسلونو ته په سالم ډول ولېږدول شي، اړینه ده چې د لرغونو سیمو د ساتنې لپاره ځانګړي قانوني چوکاټونه پلي شي. د مسلکي انجینرانو او تاریخپوهانو تر څارنې لاندې د ابداتو بیا رغول او د ګرځندوی (Tourism) صنعت وده کولای شي د دغو ځایونو په ساتنه او د هېواد په اقتصاد کې مثبت رول ولوبوي.

## اړوندې لیکنې
د جام منار د افغانستان موزیمونه د هرات کلا

## سرچینې
د توره بوره غرنۍ لرۍ تاریخي ارزښت

## د توره بوره غرنۍ لړۍ او ارزښت
**توره بوره** د افغانستان په ختیځ ننګرهار ولايت  کې د سپین غره د لړۍ یوه برخه ده چې د هېواد په معاصر تاریخ کې یې مهم رول لوبولی دی. دا سیمه د سمندر له کچې څخه په لوړ ارتفاع کې پرته ده او د خپلو ژورو درو، غارونو او سختو ډبرینو لارو له امله شهرت لري. له جغرافیایي پلوه، توره بوره د استراتیژیک اهمیت لرونکې ده ځکه چې د ډیورنډ کرښې ته نږدې پرته ده او د پېړیو په اوږدو کې یې د یوې طبیعي کلا په توګه د سیمې د خلکو لپاره د دفاعي سنګر رول لوبولی دی.

د دې سیمې اقلیم د کال په ډېری میاشتو کې سوړ وي او غرونه یې په ګڼو ځنګلونو پوښل شوي دي. د توره بوره په سیمه کې د اوبو طبیعي چینې او سیندونه شتون لري چې د ننګرهار د پچیر او اګام ولسوالیو په زرغونتیا کې بنسټیز رول لري. په تېرو څو لسیزو کې دغه سیمه د نړيوالو سیاسي او نظامي جګړو مرکز پاتې شوې ده، چې له امله یې د دې سیمې طبیعي جوړښت او ځنګلونو ته د پام وړ زیانونه اوښتي دي. اوسمهال د دې سیمې بیارغونه او د ځنګلونو ساتنه د چاپیریال ساتنې د ادارو لپاره یو لومړیتوب ګڼل کېږي.

## اړوندې موضوعګانې

* سپین غر
* ننګرهار
* د افغانستان جغرافیه

## سرچینې
لوګر او د عنیک میس لویه حوزه

## لوګر او د عینک  میس تاریخي حوزه
لوګر ولایت د افغانستان په ختیځ کې یو له ستراتیژیکو ولایتونو څخه دی چې د کابل په سویل کې پروت دی. دا ولایت د تاریخ په اوږدو کې د کابل د دروازې په توګه پیژندل شوی او د لوګر سیند په اوږدو کې د هغې حاصلخیزه درې د لومړنیو انساني تمدنونو لپاره یو مناسب استوګنځی و. له جغرافیایي پلوه، لوګر د منځنۍ اسیا او سویلې اسیا ترمنځ د سوداګریزو لارو په اتصال کې مهم رول درلودلی دی. د دې سیمې لرغونتوب یوازې په اسلامي دوره پورې محدود نه دی، بلکې موندل شوي اثار ښيي چې دا جغرافیا د بودایي او اریایي تمدنونو یو له خورا بډایه مرکزونو څخه وه.

د لوګر په تاریخ کې د "میس عینګ" سیمه یو نړیوال شهرت لري. دا سیمه نه یوازې د نړۍ د مسو یو له سترو کانونو څخه ده، بلکې د یو خورا لوی بودایي کمپلیکس کوربه هم ده چې قدامت یې له لومړۍ څخه تر اوومې میلادي پېړۍ پورې رسېږي. په مس عینک کې موندل شوي معبدونه، مجسمې او کتیبې دا ثابتوي چې دا ځای په وریښمو لاره کې یو مهم مذهبي او صنعتي مرکز و. د اروپایي لرغونپوهانو په وینا، مس عینک د نړۍ یو له هغو نادرو ځایونو څخه دی چېرته چې صنعت (د مسو استخراج) او مذهب (بودیزم) په یوه ګډه جغرافیا کې په همغږۍ سره وده کړې وه.

د لوګر کلتوري هویت د علم او ادب سره هم ژوره اړیکه لري. دغه ولایت د پېړیو په اوږدو کې د هېواد په سیاسي او کلتوري ډګر کې مهم شخصیتونه وړاندې کړي دي. د لوګر د خلکو ټولنیز جوړښت پر دودیزو ارزښتونو ولاړ دی او د کرنې په برخه کې د هغوی مهارت دا سیمه د پلازمینې کابل لپاره د خوراکي توکو په یوه اصلي منبع بدله کړې ده. د مس عینک د اثارو ساتنه او په مسلکي ډول د کانونو مدیریت د افغانستان د راتلونکي اقتصادي او تاریخي اعتبار لپاره یو بنسټیز لومړیتوب ګڼل کېږي.

## اړوندې لیکنې

* مس عینک
* کابل
* د افغانستان لرغوني اثار

## سرچینې
ژ

## ژ (توری)
**ژ** د پښتو الفبا څوارلسم توری دی چې د فونوټیکي پلوه د "غږلېږدونکی لېږدیز" (Voiced postalveolar fricative) غږ استازیتوب کوي. دا توری په پښتو، او نورو ژبو کې  ګډ دی، په پښتو ژبه کې د "ژ" توری د ډېرو بنسټیزو ویيونو (لغاتو) په پیل او منځ کې راځي، لکه: ژوند، ژبه، او ژمی.

د یونیکوډ (Unicode) په نړیوال سیسټم کې دا توری د `U+0698` کوډ په نوم ثبت شوی دی. له ګرافیکي پلوه دا توری د "ر" له توري څخه مشتق شوی چې په سر باندې درې ټکي لري. د پښتو په کلاسیک او معاصر ادب کې د دغه توري سم کارول د ژبې د سوچه والي او د هغې د تاریخي ريښو (چې له اوستايي او زاړه پارسي سره نږدېوالی لري) د ساتنې لپاره خورا مهم ګڼل کېږي.

## تخنیکي مشخصات

## سرچینې
م

**م** د پښتو الفبا يو دېرشم توری دی چې په فونولوژیکي لحاظ " (Voiced bilabial nasal) غږ استازیتوب کوي. په  غږیز الفبا (IPA) کې د دغه توري ارزښت په /m/ نښه ښودل کېږي. دا توری په پښتو ژبپوهنه کې یو له باثباته فونیمونو څخه دی چې په مورفولوژیکي کچه د لومړي کس (متکلم) د فعلونو او ضمیرونو په نښه کولو کې بنسټیز ګرامري رول لري.

### تخنیکي مشخصات

## سرچینې
ف

**ف** د پښتو الفبا درویشتم توری دی چې په فونولوژیکي لحاظ د "بې‌غږه شونډیز-غاښیز سولېدونکي" (Voiceless labiodental fricative) غږ استازیتوب کوي. دا توری په نړيوال غږیز الفبا (IPA) کې د /f/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، "ف" یو له هغو تورو څخه دی چې د فونیمیک (Phonemic) تنوع په رامنځته کولو کې رول لري او د کلمو په فونوټیکي جوړښت کې د غږیز هویت یوه برخه ده.

### تخنیکي مشخصات

## سرچینې
ۍ

## ۍ (توری)
**ۍ** د پښتو الفبا له ځانګړو او هویتي تورو څخه دی چې په فونولوژیکي لحاظ د "نږدې-کامی غږیز" (Close-front unrounded vowel) استازیتوب کوي. دا توری په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /i/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، دغه توری د "ښځینه ی" په نوم هم یادېږي، ځکه چې د ښځینه نومونو، صفتونو او په فعلونو کې د ښځینه جنس د ښودلو لپاره کارول کېږي. د دغه توري شتون د پښتو ژبې د ګرامري جنسیت (Gender) په تشخیص کې بنسټیز رول لري.

### فونیتیکي او مورفولوژیکي ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، "ۍ" یو اوږد غږیز (Long Vowel) توری دی چې تل د کلمې په پای کې راځي. دا توری په پښتو کلمو لکه: ډوډۍ، نړۍ، او ښادۍ کې کارول کېږي. له ګرامري پلوه، دا توری د واحدې ښځینه غایبې نښه ده او د پښتو ژبې په نحوي جوړښت کې د کلمو ترمنځ مانیز جلاوالی رامنځته کوي. د دغه توري ګرافیمیکي جوړښت (چې دوه ټکي یې په عمودي ډول لاندې ایښودل کېږي) په نړیوالو سیسټمونو کې د پښتو د ځانګړي فونیمیک هویت نښه ده.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د "ۍ" توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
ئ

## ئ (توری)
ئ د پښتو الفبا له پنځو ياګانو څخه ده چې په فونولوژیکي لحاظ د نږدې-کامي غږیز (Close front unrounded vowel) استازیتوب کوي. دا توری په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /y/ یا په ځینو حالتونو کې د غبرګغږ (Diphthong) په توګه د /ay/ نښه ورکوي. د پښتو ژبپوهنې په تفکر کې، دا توری د امري یا همزه لرونکې ی په نوم پېژندل کېږي او د فعلونو په صرفي جوړښت کې یو له خورا مهمو ګرامري نښو څخه ګڼل کېږي.

### فونیتیکي او ګرامري ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، ئ یو ځانګړی غږیز توری دی چې تولید یې د خولې په مخکینۍ برخه کې ترسره کېږي. دا توری په پښتو کلمو لکه: راځئ، خورئ، او کړئ کې کارول کېږي. له ګرامري پلوه، ئ په لاندې برخو کې اساسي رول لري: د امر نښه: کله چې یو چا ته د کار د کولو امر یا غوښتنه کېږي (دویم کس جمع). د فعل پای‌لیک: په اوسمهال او راتلونکي زمانه کې د دویم کس جمع (تاسو) لپاره د فاعلي نښې په توګه راځي. د دغه توري ګرافیمیکي بڼه (چې د ی پر سر کوچنۍ همزه لري) په ډیجیټل سیسټمونو کې دا توری له نورو څلورو یاګانو څخه جلا کوي او د متن په کمپیوټري شننه کې د امري جملو په تشخیص کې مرسته کوي.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د ئ توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
ه

**ه** د پښتو الفبا څلور دېرشم توری دی چې په فونولوژیکي لحاظ د بې‌غږه هنجري سولېدونکي (Voiceless glottal fricative) غږ استازیتوب کوي. دا توری په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /h/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، ه یو له خورا متحرکو تورو څخه دی چې د کلمو په پای کې د غږیز (Vowel) په توګه د ګرامري جنسیت او حالت په ټاکلو کې بنسټیز رول لوبوي.

### فونیتیکي او ګرامري ځانګړنې
د پښتو په ژبپوهنه کې، ه په دوو جلا بڼو کارول کېږي: بیان لرونکې ه: کله چې د کلمې په پیل یا منځ کې راځي او د /h/ غږ ورکوي (لکه: هو، لمر، هڅه). خفي یا پټه ه: کله چې د کلمې په پای کې راځي او د غږیز /hee/ په څېر تلفظ کېږي. دا بڼه د ښځینه نومونو د نښې په توګه کارول کېږي (لکه: ښځه، مڼه، هیله). د دغه توري سم کارول په ډیجیټل لټون او د متن په کمپیوټري شننه کې د پښتو جملو د ګرامري تحلیل لپاره حیاتي دي.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د ه توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
د اوبو بند

**د اوبو بند** یو انجینري جوړښت دی چې د روانو اوبو یا ځمکنيو سیندونو د جریان د مخنیوي، کنټرول او زېرمه کولو په موخه جوړېږي. دا تاسیسات د بشري تمدن په وده، د کرنې په پراختیا او د انرژۍ په تولید کې حیاتي رول لري. د اوبو بندونه نه یوازې د اوبو سطحه لوړوي، بلکې د سېلابونو د مخنیوي او د وچکالۍ پر مهال د اوبو د تنظیم لپاره هم کارول کېږي.

د اوبو بند د جوړښت، موادو او هدف له مخې په بېلابېلو ډولونو وېشل کېږي، چې مهم یې خاورین بندونه، کانکریټي بندونه او د ډبرو ډک بندونه دي.

د اوبو بند څه ته ویل کېږي؟

په تخنیکي او هایډرولوژیکي لحاظ، د اوبو بند یو داسې خنډ دی چې د سیند په اوږدو کې د اوبو د راګرځولو لپاره جوړ شوی وي ترڅو یوه مصنوعي جهيل یا زېرمه (Reservoir) رامنځته کړي.

د اوبو بندونه لاندې بنسټیزې دندې ترسره کوي:

۱. **د اوبو زېرمه کول:** د کرنې، څښاک او صنعتي موخو لپاره د اوبو ساتنه.

۲. **د برېښنا تولید:** د اوبو له فشار او حرکت څخه د هایډرو الیکټریک انرژۍ په واسطه د برېښنا تولید.

۳. **د سېلابونو کنټرول:** د بارانونو او سېلابونو په موسم کې د اوبو د ویجاړونکي جریان مخنیوی.

۴. **د ځمکې لاندې اوبو تغذیه:** د بندونو په واسطه د ځمکې لاندې اوبو د کچې لوړول او ساتل.

تخنیکي مشخصات

د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د دې اصطلاح ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
ز

## ز (توری)
**ز** د پښتو الفبا دیارلسم توری دی چې په فونولوژیکي (Phonological) لحاظ د "ژغېدونکي غاښیز سولېدونکي" (Voiced alveolar fricative) غږ استازیتوب کوي. دا توری د پښتو ژبې په فونیمیک سیسټم کې یو له مرکزي غږونو څخه دی چې په نړيوال فونټیکي الفبا (IPA) کې د /z/ په نښه ښودل کېږي. د پښتو ژبپوهنې په تفکر کې، "ز" د هغو تورو په ډله کې راځي چې د ژبې په تاریخي تحول کې له لرغونو اریایي ریښو څخه راپاتې دي او د کلمو په مورفولوژیکي بدلون کې بنسټیز رول لوبوي.

د پښتو ژبې د ترمینالوژۍ او نړيوال ډیجیټل سیسټم پر بنسټ، د دغه توري تحلیل په لاندې ډول دی:

### ګرافیمیکي او فونوټیکي ځانګړنې (Phonetic Features)

### پښتو ژبپوهنه کې، دا توری د "زوی"، "زړه" او "زما" په څېر بنسټیزو ویيونو کې کارول کېږي. د دغه توري سم کارول او د هغې د مخرج پېژندنه په ډیجیټل نړۍ کې د پښتو ژبې د فونولوژیکي هویت او د هغې د اریایي ریښو د ثابتولو لپاره حیاتي دي.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات (Technical Specifications)
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړيوالو سيسټمونو (Unicode) لپاره، د "ز" توري ډیټا په لاندې جدول کې ترتیب شوې ده:

## سرچینې
ګ

## ګ (توری)
**ګ** د پښتو الفبا اته ویشتم توری دی چې په ژبپوهنه کې د "کامي ژغېدونکي چاودیدونکي" (Voiced velar plosive) غږ استازیتوب کوي. دا توری په پښتو فونولوژۍ کې یو له بنسټیزو تورو څخه دی.

په نړیوال یونیکوډ (Unicode) سیسټم کې دغه توری د `U+06 ګ` په کوډ ثبت دی. د انګلیسي په فونټیکي الفبا (IPA) کې د دغه توري غږ د /ɡ/ په نښه ښودل کېږي. له تاریخي پلوه، د "ګ" توري په سر کې د دایرې ایښودل د پخوانیو خطاطانو یو ابتکار و ترڅو د پښتو ژبې د غږونو تنوع په عربي رسم الخط کې خوندي کړي. دا توری نه یوازې په پښتو، بلکې په ځینو نورو سیمه ییزو ژبو کې هم د پښتو په پیروي د همدې نښې سره منل شوی دی.

## تخنیکي او ژبني مشخصات

## سرچینې
ض

## ض (توری)
ض (dzat)د پښتو الفبا اتلسم توری دی چې په فونولوژیکي لحاظ د "ژغېدونکي غاښیز چاودیدونکي" (Voiced dental plosive) غږ استازیتوب کوي. په پښتو ژبپوهنه کې، دا توری د "دواد" په نوم یادېږي او په نړیوال غږیز الفبا (IPA) کې د /d/ غږ سره سمون لري، چې د پښتو ژبې په عام تلفظ کې له "د" سره یو ډول ادا کېږي. دا توری په پښتو کلمو کې د مانیز جلاوالي او د پور شویو کلمو د ریښې پېژندنې لپاره کارول کېږي.

### فونیتیکي او مانیزې ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، ض یو غږ اایستونکی (Voiced) غږ دی. که څه هم په عربي ژبه کې دا توری له ځانګړي مخرج (د ژبې څنډه) څخه ادا کېږي، خو په پښتو کې یې فونیټیکي ارزښت د "د/dzat" غږ ته ورته دی. دا توری په پښتو کلمو لکه: ضعیف، ضربه، او قضا کې کارول کېږي. د دغه توري ګرافیمیکي ارزښت په ډیجیټل سیسټمونو کې د متنونو د کره والي او د کلمو د سمې رېښې (Etymology) ساتلو لپاره اړین دی.

### تخنیکي او نړیوال مشخصات
د کمپیوټري ژبپوهنې او نړیوالو سیسټمونو لپاره، د ض توري ډیټا په لاندې ډول ده:

## سرچینې
ق

## ق (توری)
ق د پښتو الفبا څلورويشتم توری دی چې په فونولوژیکي لحاظ د "اوږد غږ ژور‌  له خولې څخه د تنفس ایستلو  حالت لري" (Voiceless uvular plosive) غږ استازیتوب کوي. دا توری په نړيوال غږیز الفبا (IPA) کې د /q/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، د دغه توري تلفظ په بېلابېلو لهجو کې توپیر کوي؛ په ځینو سیمو کې د "ک" په څېر او په ځینو کې په خپل اصلي مخرج (د ستوني له ژورې برخې) ادا کېږي.

### فونیمیک او ساختماني تحلیل
د پښتو ژبې په ډیجیټل او ګرامري جوړښت کې د "ق" توري ځانګړنې په لاندې ډول دي:

**د پورویيونو هویت:** دا توری په هغو لغتونو کې راځي چې له عربي، فارسي یا ترکي څخه پښتو ته داخل شوي دي (لکه: قلم، قهر، قانون).

**ګرافیمیکي بڼه:** په لیکدود کې په څلورو حالتونو (ق، قـ، ـقـ، ـق) راځي او په یونیکوډ سیسټم کې د پښتو د الفبا د یوې برخې په توګه په رسمیت پېژندل شوی دی.

**غږیز بدلون:** په شفاهي ادبیاتو او ولسي پښتو کې ډېر ځله د "ق" غږ په "ک" بدلېږي، خو په رسمي لیکدود کې د کلمو د اصلي بڼې ساتل اړین ګڼل کېږي.

### تخنیکي مشخصات

## سرچینې
ظ

## ظ (توری)
ظ د پښتو الفبا يوويشتم توری دی چې په فونولوژیکي(Voiced dental fricative) غږ استازیتوب کوي. دا توری په نړيوال غږیز الفبا (IPA) کې د /z/ په نښه ښودل کېږي. په پښتو ژبپوهنه کې، ظ د هغو تورو له ډلې دی چې د عربي پوروييونو له لارې پښتو ته داخل شوي او د کلمو په اېټیمولوژیکي تحلیل کې مهم رول لري.

### فونولوژیکي او ګرافیمیکي ځانګړنې
د پښتو په غږپوهنه کې، که څه هم ظ د مخرج له مخې له ز، ذ، او ض سره توپیر لري، خو په عام تلفظ کې یې غږیز ارزښت یو شان دی. د دغه توري کارول په لاندې برخو کې اړین دي:

د کلمو توپیر: د مانیز ګډوډۍ مخنیوی کوي؛ د بېلګې په توګه "نظر" او "نذر" د ظ او ذ په واسطه له یو بل بېلېږي. رسم الخط: ظ په لیکني بڼه کې د ط توري ته ورته دی، خو د یو پورته ټکي په لرلو سره ترې جلا کېږي. ډیجیټل معیار: په یونیکوډ سیسټم کې دا توری یو ځانګړی کوډ لري چې د پښتو متنونو په لټون او ډلبندۍ کې مرسته کوي.

### تخنیکي مشخصات

## سرچینې
شګه

= شګه =
شګه یو طبیعي،  زروي کلکه ماده ده چې د ډبرو د ویلې کېدو، باد او اوبو له اغېزو څخه جوړېږي. د شګې ذرات د قطر له 0.063 میلی مترو تر 2 میلي مترو پورې وي. شګه په سیندونو، سمندرونو، دښتو او غرنیو سیمو کې موندل کېږي.

## جوړښت
تر ټولو عامه شګه د سیلیکا (SiO₂) څخه جوړه ده چې د کوارتز ډبرو په شکل موجود وي. ځینې سیمې شګه له کلسیم کاربونیټ او نورو معدني موادو هم لري. د شګې رنګ او ترکیب د ځای په لحاظ توپیر لري.

## اندازه او طبقه
علمي تعریف له مخې، شګه هغه ذرات ګڼل کېږي چې قطر یې له 0.063 میلی مترو تر 2 میلی مترو پورې وي. د دې نه کوچني ذرات سیلت او له دې لویې ډبرې یا ریګ ګڼل کېږي.

## د رامنځته کېدو طریقې
شګه د اوږدې مودې لپاره د ډبرو د ماتېدو له امله جوړیږي. باد او اوبه دا ذرات لېږدوي او په ځینو سیمو کې د شګو غونډاري جوړوي.

## ځایونه او چاپېریال
شګه په سیندونو، سمندر ساحو، دښتو غونډارو او ډیلټا سیمو کې موندل کېږي. شګه د ساحلي ساتنې او طبیعي اکوسیستم په جوړښت کې هم رول لري.

## کارونه
شګه د انسان لپاره ډېر اهمیت لري. د سمنټو او کانکریټ لپاره کارول کېږي. د ښیښو او ګلاس جوړولو کې د سیلیکا سرچینه ده. د فلټر کولو، رنګ جوړونې، ریخته ګري او نورو صنعتي پروسو لپاره هم استعمالیږي.

## د چاپېریال ستونزې
بې‌رویه د شګې استخراج د سیندونو بستر، د اوبو بهیر او د ژويو هستوګنځای ته زیان رسوي. په ډېرو سیمو کې د شګې د ډېر استعمال له امله د طبیعي زیرمو فشار زیات شوی دی.

## شګه او پایداري
ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام (UNEP) راپور کې شګه د مهم طبیعي منابعو په توګه یاد شوې چې د چاپېریال ساتنې، استخراج مدیریت او د پایدار استعمال لپاره پلان ته اړتیا لري.

## سرچینې
Britannica Encyclopedia  United Nations Environment Programme (UNEP) Report on Sand and Sustainability  US Geological Survey (Silica and Sand Information)
اجمل ښکلی

اجمل ښکلی (۱۳۶۲ شمسی)د پښتو ژبې شاعر دی.‎  ‎اجمل ښکلي د کابل پوهنتون د پښتو ژبې او ادبياتو په پوهنځي کې د تدريس تر څنګ تر ‏دې دمه ګڼ څېړنيز اثار، ژباړې او درسي لکچرونه چمتو کړي او د ځينو کره کتونکو په ‏اند چې د پښتو معاصري ادب تيوري په برخه کې يې پر ځاى  او نوښتيزې هڅې کړې ‏دي‎.‎
  
 
  
 
 
  
 
 

## کتابونه
*سبکوپوهه
## سرچینی
.کابل پوهنتون چاپ شوی کتاب دافغانستان لیکوال او شاعران ۸۰ مخ اجمل شکلی شاعر

وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:نوميالي افغانان
ص

## ص (توری)
ص د پښتو الفبا اوولسم توری دی. دا توری په فونيټیکي لحاظ یو "بې‌غږه غاښیز سولېدونکی" (Voiceless dental fricative) غږ دی. په نړيوال غږیز الفبا (IPA) کې د /ts/ په واسطه ښودل کېږي. که څه هم په پښتو ژبه کې د دغه توري تلفظ له "س" او "ث" سره  څه ناڅه یو شان غږ لري، خو د کلمو په رېښو پېژندنه (Etymology) او د لیکدود په کره والي کې اساسي رول لري.

### ګرافیمیکي او فونولوژیکي تحلیل
د پښتو ژبې په ډیجیټل او مانیز جوړښت کې، د "ص" توري شتون د لاندې ګټو لپاره اړین دی:

**د رېښې ساتنه:** دا توری تر ډېره په هغو کلمو کې راځي چې له عربي څخه پښتو ته داخلې شوې دي (لکه: خاص، صورت، اصلاح).

**مانیز جلاوالی:** د "ص" په واسطه د هغو کلمو مانا بېلېږي چې له "س" سره ورته غږ لري خو مانا یې توپیر کوي.

**تخنیکي ثبات:** په یونیکوډ سیسټم کې دا توری یو ځانګړی کوډ لري چې د متنونو په اتوماتیک پروسس او لټون کې مرسته کوي.

### تخنیکي مشخصات

## سرچینې
د تالقان سیند

## د تالقان سیند /   (Də Tālqān Sīnd / Taloqan River)
   د تالقان سیند د افغانستان په شمال ختیځ کې د  یو له مهمو  سرچینو څخه دی چې د امو سیند د حوزې یوه برخه جوړوي. دا سیند د هندوکش له لړۍ څخه سرچینه اخلي او د تالقان ښار او د هغې شاوخوا کرنیزو ځمکو په خړوبولو کې بنسټیز رول لري. د جغرافيايي موقعیت له مخې دا سیند د تخار د اقتصاد او کرنې شریان ګڼل کېږي. د تالقان سیند هایدولوژیکي جوړښت د څو کوچنیو سیندونو له یوځای کېدو څخه رامنځته کېږي چې مهمې سرچینې یې د ورسج او فرخار له درو څخه راځي. د سیند اوبه د کال په اوږدو کې د واورو د ویلې کېدو له امله بدلون مومي چې د پسرلي په موسم کې یې کچه لوړېږي او په اوړي کې د کرنې لپاره په زیاته پیمانه کارول کېږي. د سیند دا تګلوری نه یوازې د اوبو لګولو لپاره ګټور دی بلکې د سیمې د ځمکې لاندې اوبو په تغذیه کې هم مهم رول لري. له اقتصادي پلوه د تالقان سیند د تخار ولایت په زرګونو جریبه ځمکه خړوبوي چې پکې د وریژو، غنمو او میوو باغونه شامل دي. په تېرو کلونو کې د دې سیند پر غاړو د تحکیماتو او د اوبو د مدیریت لپاره بېلابېلې پروژې پلې شوي ترڅو د موسمي سیلابونو د زیان مخه ونیول شي او اوبه په سمه توګه وویشل شي. د سیند په اوږدو کې جوړ شوي کانالونه د تالقان ښار د زرغونتیا او د سیمې د خلکو د معیشت اصلي سرچینه ده. د چاپېریال ساتنې له نظره د تالقان سیند د سیمې په ایکوسیستم کې د پام وړ اغېز لري. د سیند غاړې د بېلابېلو نباتاتو او مرغانو لپاره یو خوندي ځای رامنځته کړی دی. په اوسني وخت کې د اقلیم بدلون او د بارانونو کمښت د سیند پر اوبو منفي اغېز کړی چې د اوبو د مدیریت عصري سیسټمونو ته اړتیا ډېروي ترڅو د راتلونکي وچکالۍ مخنیوی وشي.

## سرچینې
ګډ

## ګډ (لغوي او پنځیدو تحلیل)
ګډ (G-d په پښتو ژبه کې د یووالي، ترکیب، ګډون او اشتراک مانا لېږدوي. دا کلمه په بنسټیز ډول هغو څېزونو یا مفاهیمو ته کارول کېږي چې له دوو یا څو بېلابېلو برخو څخه جوړ شوي وي یا په یوه ځانګړي عمل کې څو لوري برخه لري. په ټولنیز او مادي چوکاټ کې دا کلمه د جلاوالي ضد ده او د پیوستون ښودنه کوي. د دغې کلمې کارونه په پښتو ژبه کې په دوه ډوله ده. په مادي ډول کله چې موږ د ګډو اوبو یا ګډې ځمکې یادونه کوو، موخه مو دا وي چې دا مال په یوه شخص پورې اړه نه لري بلکې د څو کسانو ترمنځ شریک دی. په معنوي او ټولنیز ډول دا کلمه په اصطلاحاتو کې ډېره راځي لکه ګډ ژوند، ګډ هدف یا ګډه ژبه، چې دلته د همغږۍ او ګډې همکارۍ مانا ورکوي. دغه راز په نظامي او سیاسي ډګر کې د ګډو عملیاتو یا ګډو ګټو اصطلاحات هم ډېر کارول کېږي. د لیکدود له نظره ګډ یو بدلون موندونکی صفت دی چې د جنس او شمېر په بدلېدو سره یې بڼه اوړي. د واحد  لپاره ګډ، د واحد ښځینه لپاره ګډه، د جمع نارینه لپاره ګډ او د جمع ښځینه لپاره ګډې کارول کېږي. په انګلیسي ژبه کې د دې کلمې تر ټولو نږدې انډولونه Common، Shared، Mixed او Joint دي. کله چې د دوو شیانو د یوځای کېدو خبره وي نو Mixed او کله چې د ملکیت او شراکت بحث وي نو Common یا Shared کارول کېږي. د ګډ کلمې فونیټیکي جوړښت له پښتو ځانګړو تورو څخه جوړ شوی دی. په دې کلمه کې ګ، ډ او په پای کې یو خفیف غږ شامل دی. د ګ توری یو ژور او وزن لرونکی غږ دی او ډ توری یو غږېدونکی (Retroflex) غږ دی چې په نړیوال غږیز الفبا کې ځانګړی نښان لري. له ایټیمولوژیکي پلوه دا کلمه په پښتو کې رېښه لري او له پېړیو راهیسې د ټولنیز یووالي او شریکو ارزښتونو لپاره کارول کېږي.

## سرچینې
اوڅار

## د اوڅار مانا او تحلیل
اوڅار (Aussar په پښتوکې  د شهرت، نامتوب، څرګندوالي او مشهور والي مانا لېږدوي. دا کلمه هغو کسانو، پېښو یا شیانو ته منسوبېږي چې د خلکو ترمنځ وپېژندل شي او په ټولنه کې ځانګړی نوم وګټي. په ادبي او کلتوري بحثونو کې اوڅار د نامتو یا مشهور کلمو یو کره او اصیل پښتو انډول ګڼل کېږي چې په کلاسیکو او عصري متنونو کې په پراخه کچه کارول شوی دی.
د دغې کلمې مانیز کارونه په پښتو ادب کې خورا دقیق ده. کله چې یو شاعر، لیکوال یا سیاسي شخصیت ته اوڅار ویل کېږي، موخه دا وي چې د هغه اثار یا کړنې په پراخه کچه منل شوي او د عامو خلکو په حافظه کې ځای لري. په ځینو مواردو کې دا کلمه د هغو حقایقو لپاره هم راځي چې د لمر په څېر روښانه او څرګند وي. د اوڅار کلمه د پټ یا ګوښه کلمو په مقابل کې ولاړه ده او د یو شي د مانیز او ټولنیز ظهور ښودنه کوي. د ګرامر له نظره اوڅار یو بدلون موندونکی صفت دی چې په جمله کې د موصوف له جنس او شمېر سره سم بدلون مومي. د واحد نارینه لپاره اوڅار، د واحد ښځینه لپاره اوڅاره، د جمع نارینه لپاره اوڅار او د جمع ښځینه لپاره اوڅارې بڼې کارول کېږي. په انګلیسي ژبه کې د دې کلمې تر ټولو نږدې انډولونه Famous، Prominent، Celebrated او Noted دي. په رسمي اسنادو کې کله چې د یو وتلي شخصیت یادونه کېږي، نو د Prominent انډول ورته خورا مناسب دی. د اوڅار کلمې فونیټیکي جوړښت له پښتو غږونو څخه جوړ دی چې پکې الف، و، څ، ا، او ر شامل دي. په دې کې د څ توری چې یو بې‌غږه غاښیز چاودیدونکی-سولېدونکی غږ دی، د کلمې په تلفظ کې یو ځانګړی شرنګ رامنځته کوي. له ايټیمولوژیکي پلوه دا کلمه په پښتو کې رېښه لري او د څرګند له کلمې سره نږدې مانیزه او جوړښتي اړیکه لري.

## سرچینې
د احمد شاه بابا دیوان

## د احمد شاه بابا ديوان ( لیکنیزه بڼه)
د احمد شاه بابا ديوان د پښتو ادب د کلاسيکې دورې يو له ارزښتمنو اثارو څخه دی چې دا ځانګړې خطي نسخه په ۱۱۶۳ هجري قمري کال کې لیکل شوې ده. دغه اثر د احمد شاه بابا د وفات څخه ۲۳ کاله وړاندې ليکل شوی، له همدې امله ګومان کېږي چې دا به په نړۍ کې د دې ديوان يوازينۍ او بې‌سارې نسخه وي. د دې نسخې شتون د پښتو شعر او د ابدالي دورې د ليکني بڼې په پېژندلو کې بنسټيز رول لري.

### ظاهري بڼه او د ليک ډول
د دغه کتاب ليک بڼه په نسخ پښتو خط ده چې د هندي کاغذ پر مخ ليکل شوې ده. د کتاب پاڼې جدول شوې دي او د متن د ښکلا او وضاحت لپاره سرليکونه په شنګرف یا سور رنګ ورکړل شوي دي. د کرښو تر منځ عمودي کرښې راکښل شوې دي چې د بيتونو نظم ساتي. یو ځانګړی خصوصیت یې دا دی چې د مقطع په بيتونو کې د احمد شاه نوم په مستطيل ډوله چوکاټونو کې راګير شوی دی.

### تخنيکي مشخصات او پوښ
دغه نسخه ۱۷۶ برګې يا پاڼې لري چې اندازه یې ۱۶ په ۲۲ سانتي متره کې ده. د کتاب پوښ له سور رنګې څرمنې څخه جوړ شوی چې په ټکداره مجدول بڼه ډیزاین شوی دی. پر پوښ باندې د ترنج او نيم ترنج نقشونه په ډېر مهارت کيندل شوي چې د اثر تاريخي او هنري ارزښت يې څو چنده کړی دی. د کتاب په وروستيو پاڼو کې د افغانستان د ملي ارشیف شين رنګی مهر په دايروي بڼه لګېدلی چې د دې نسخې د رسمي ثبت او خونديتوب نښه ده.
بټنوک|د احمد شاه بابا دیوان لیکنیزه بڼه
بټنوک|د احمد شابابا دیوان
بټنوک|د احمد شاه بابا دیوان
دا مهم خطي اثر اوسمهال د افغانستان په ملي ارشيف کې د خطي نسخو په ځانګړي زېرمتون کې ساتل کېږي. د دغه اثر د موندلو او لاسرسي لپاره د ۱۴۸ بر ۳ محفظې او د ۷۹۱ مسلسل شمېرې تخنيکي کوډونه کارول شوي دي ترڅو څېړونکي وکولی شي په اسانۍ سره ورته لاسرسی ولري.

## سرچینې
د افغانستان ملي ارشیف، د خطي نسخو د ثبت دفتر.
خوشحال خان خټک او بازنامې

## <code>خوشحال خان خټک</code> او بازنامې (خطي بڼه)
د پښتو ژبې دغه منظوم اثر د ښکار په فن، د بازانو په روزنه او د هغوی په بېلابېلو ډولونو باندې بحث کوي.
بټنوک|خوشحال خان خټک او بازنامې
ښکار په لرغونې زمانه او په تېره بیا په اسلامي دوره کې د مسلمانانو ترمنځ یو منلی دود او د ژوند د مهارتونو برخه ګڼل کېده. دغه دود د اسلام د پیغمبر حضرت محمد (ص) له زمانې څخه نیولې تر خواجه احمد ستوولي پورې رواج درلود. په هغه وخت کې به ښکاریانو د ښکار په پیل کې ځانګړې دعاګانې لوستلې؛ کله به یې چې د ښکار اراده وکړه (سبحان ربي العظیم) به یې ویل او کله به یې چې مرغۍ یا باز ښکار ته خوشې کوله، نو درې ځله به یې د (یا رزاق) ذکر کاوه. د همدې لرغونو دودونو په تعقیب، خوشحال خان خټک د ښکار فن ته په ځانګړې پاملرنې سره د بازنامې په نوم دا اثر ولیکه. له نېکه مرغه د دغه اثر دوه نسخې په ملي آرشیف کې شتون لري چې یوه یې په دري او بله یې په پښتو ژبه ده. د بازنامې دغه پښتو نسخه په پنځوسو پاڼو کې د فرنګي نیلي کاغذ پر مخ په ساده لاس لیکل شوې ده. د کاغذ اندازه یې ۱۷ په ۱۰ سانتي متره ده او د متن ساحه یې ۱۴ په ۸ سانتي متره کې راګیر شوې ده. د کتاب پوښ له زرغون ټوکر څخه جوړ شوی او قاعده یې په ګلانو تزیین شوې ده. که څه هم په دې نسخه کې د لیکلو دقیق کال نه لیدل کېږي، خو د لیکلو بڼه او د کاغذ ډول ښيي چې دا نسخه د ۱۳مې او ۱۴مې هجري پېړۍ په لومړیو کې د کاتب غلام احمد لخوا کښل شوې ده. د پاڼو په متن کې کاتب په املايي تېروتنو کې ډېر افراط کړی دی. د بېلګې په توګه د (مې) پر ځای یې یوازې (م) کارولی او (په هسې) یې په (پهسې) بڼه کښلی دی. په ځینو ځایونو کې یې د (ه) پر ځای (ي) او د (پ) پر ځای (ب) کارولی دی. د متن یوه بېلګه چې په غلطه بڼه کښل شوې (بیا یې کشنوه بلاس اواز بري مه کړه) ده، چې سمه بڼه یې (بیا یې کشنوه په لاس اواز پرې مه کړه) کېږي. د دغه منظوم اثر پیل په دې بیت شوی دی: خدایه ته په زړه کې اچوې دا مینې، چې په ښکار دې مبتلا کړم ته مې وینې. همدارنګه د کتاب پای په دې بیت شوی دی: چې ضرور نه وي دارو لره تر لرې، نور به ختم کړم په دا د باز خبرې. دغه نسخه اوسمهال د افغانستان په ملي آرشیف کې د ۳۷-۲۲ لست او ۴۴۲۳ سریال شمېرې لاندې د څېړونکو لپاره خوندي ده.

## سرچینې
د افغانستان ملي آرشیف، د خطي نسخو د ثبت دفتر.
د رحمان بابا دیوان

## د رحمان بابا ديوان  خطي بڼه
 د پښتو ژبې له نامتو اثارو څخه يو يې د رحمان بابا ديوان دى چې په ملي ارشيف كې د شته پښتو اثارو په منځ كې د سرو زرو په شان د ارزښت لري .
بټنوک|د رحمان بابا دیوان
د رحمان بابا د ديوان دغه ځانګړې نسخه په ۱۲۲۵ هجري قمري کال کې ليکل شوې ده. د دغه اثر د لومړي مخ په سر کې یوه مذهب سرلوحه شتون لري او سرليکونه یې په کوچنيو نازکو ګلانو سينګار شوي دي. د متن د کرښو لاندې موازي کرښې رسم شوي او د سرو زرو په اوبو د موږک غاښ په سټایل ښکلي شوي دي. د پاڼو په اړخونو کې ښکلي شاعرانه ګلونه او پاڼې په ډېر مهارت سره نقاشي شوي دي. د دې اثر تر ټولو لویه ځانګړنه دا ده چې په هره پاڼه کې د شعرونو تر څنګ میناتوري او انځورګري هم شوې ده. دغه نقاشۍ چې د هندي سبک ښکارندويي کوي، ټولټال ۸۱۱ انځورونه لري چې دا یو بې‌ساری هنري کار ګڼل کېږي. دا نادره نسخه ۲۷۰ مخونه لري چې په نازک کشمیري کاغذ لیکل شوې او ځینې مهمې کلمې یې په لاجوردي رنګ ليکل شوي دي. د دغه اثر پیل له بسم الله وروسته په دې بیت سره شوی دی چې: ګوره هسې کردګار دي رب ځما، چې صاحب د هر اختیار دي رب ځما. او د ديوان په پای کې راغلي دي: ته له زړه سره اټکل وکړه رحمان، تمت. کاتب په وروستۍ پاڼه کې یادونه کړې چې دا ديوان یې د عطا محمد خان اخندزاده د واکمنۍ پر مهال د محمد امين خان نسقچي باشي په غوښتنه ليکلی دی. د دغه اثر ظاهري حالت اوسمهال یو څه لکه دار دی او ځینې پاڼې یې له شيرازې بېلې شوي دي. د کتاب اندازه ۲۱ په ۱۵ سانتي متره ده او پوښ یې له قهوه یي رنګه څرمنې څخه جوړ شوی دی. دا اثر د ملي آرشیف د خطي نسخو په خزانه کې په ۴/۱۷ فهرست کې ثبت او ساتل کېږي.

## سرچینې
د افغانستان ملي ارشیف، د خطي نسخو د ثبت او پېژندنې دفتر.
غټ

## غټ (لغوي پېژندنه)
غټ په پښتو ژبه کې یو صفت دی چې د اندازه، حجم، کچې یا اهمیت له مخې د یو شي د پراخوالي او لوړوالي ښودنه کوي. دا کلمه د کوچني یا وړه کلمو ضد ده او په مادي او معنوي دواړو برخو کې کارول کېږي. په فزیکي لحاظ غټ هغه موجود یا جسم ته ویل کېږي چې په فضا کې ډېره ځای نیسي یا یې ابعاد له نورو ورته اجسامو څخه زیات وي.

د غټ کلمه په بېلابېلو متنونو کې بېلابېل مانیز اړخونه لېږدوي. د فزیکي جسامت په برخه کې دا کلمه د حجم او اندازې د لویوالي لپاره کارول کېږي لکه کله چې د غټ غره یا غټ کتاب یادونه کوو. په ټولنیزو اړیکو کې دا کلمه د مقام او عزت د ښودلو لپاره هم کارول کېږي چې مراد ترې مشر یا یو نومیالی سړی وي. همدارنګه په مجازي ډول د یوې مهمې پېښې یا جدي موضوع لپاره هم کارول کېږي لکه غټه خبره یا غټ کار.

د پښتو ګرامر له مخې دا کلمه د جنس او شمېر له مخې بدلون مومي. د واحد نارینه لپاره غټ او د واحد ښځینه لپاره غټه کارول کېږي. د جمع په حالت کې د نارینه لپاره غټ او د ښځینه لپاره غټې راځي. په انګلیسي ژبه کې د دې کلمې تر ټولو نږدې انډولونه Big او Large دي. کله چې مبالغه پکې وشي نو خورا غټ ورته ویل کېږي چې په انګلیسي کې له Huge یا Massive سره سمون لري.

د دغې کلمې په فونیټیکي جوړښت کې د پښتو دوه مهم غږونه شامل دي چې یو یې غ دی او دا یو ژغېدونکی سولېدونکی غږ ګڼل کېږي. بل توری یې ټ دی چې یو بې‌غږه غاښیز کامي چاودیدونکی غږ دی او په نړیوال غږیز الفبا کې ځانګړی ځای لري.

## سرچینې
لوی

## د (لوی) مانا او جوړښتي تحلیل
**لوی** په پښتو ژبه کې یو له هغو ارزښتمنو صفتونو څخه دی چې په یو وخت کې د کمیت او کیفیت دواړو ښودنه کوي. دا کلمه په بنسټیز ډول د یو شي د مادي پراخوالي، اوږدوالي یا حجم د زیاتوالي لپاره کارول کېږي خو په معنوي لحاظ د برترۍ، عظمت او لوړ مقام نښه ده. په ادبي او فلسفي متنونو کې لوی هغه مفهوم ته ویل کېږي چې له عادي کچې څخه بهر وي او پر شاوخوا چاپیریال اغېز ولري. د دې کلمې په مانیز کارونه کې د پام وړ تنوع شتون لري. په فزیکي ډګر کې کله چې یو جسم ته لوی ویل کېږي نو موخه یې دا وي چې هغه جسم په فضا کې زیاته ساحه نیولې ده لکه د لوی سیند یا لویې دښتې په یادونه کې. په ټولنیز نظام کې د لوی کلمه د قدرت او تجربې د ښودلو لپاره کارول کېږي لکه د لوی اختر یا لویې جرګې په اصطلاحاتو کې چې دلته د کلمې مانا له فزیکي حجم څخه وتلې او د اهمیت او اعتبار مانا یې خپله کړې ده. د ژبپوهنې له نظره دا کلمه په پښتو ګرامر کې د بدلون منونکو صفتونو په ډله کې راځي. د نارینه او ښځینه جنسونو لپاره یې بڼه اوړي چې په واحد ښځینه کې لویه او په جمع ښځینه کې لویې ویل کېږي. په انګلیسي ژبه کې د دې کلمې مانیز انډولونه د کارونې ځای ته په کتو توپیر کوي چې پکې Great غټ د عظمت لپاره، Large د فزیکي پراخوالي لپاره او Big د عمومي لویوالي لپاره کارول کېږي. په ډیجیټل سیسټمونو او د لغتونو په ډلبندۍ کې دا کلمه د مبالغې په حالت کې د خورا لوی یا خورا عظیم په بڼه ثبتېږي. د لوی کلمې فونیټیکي جوړښت په پښتو غږپوهنه کې خورا ساده خو مانا لرونکی دی. دا کلمه له ل، و او یوې نرمې ی څخه جوړه شوې ده چې د تلفظ په وخت کې په ستوني باندې فشار نه راوړي او یو روان غږ تولیدوي. له ایټیمولوژیکي پلوه دا کلمه په اریایي ژبو مې ژوره ريښه لري او په تاریخي متنونو کې یې مانا تل له بریا، قدرت او پراخوالي سره تړلې پاتې شوې ده.

## سرچینې
سمسور

## سمسور
د شادابۍ، تازه والي او د طبيعي ښکلا په مانا يو اصيل پښتو لغت دی.

**سمسور** په پښتو ژبه کې د زرغون، آباد او تازه په مانا راځي. دا لغت د هغو سيمو لپاره کارول کېږي چې ډېرې ونې، بوټي او اوبه ولري. په ادبياتو کې د سوکالۍ او د وطن د ودانۍ نښه ګڼل کېږي. دغه لغت د صفت په توګه د ځمکې، باغ او حتی د انسان د ژوند د حالت لپاره هم کارول کېدای شي کله چې موخه ترې خوشحالي او وده وي.

## سرچينې [https://www.patakhazana.com/ سرچینه]
• پښتو تشريحي قاموسونه.
څرک

## څرک
**څرک** په پښتو ادبیاتو کې د ډېر نازک، ژور او ځینې وخت نالیدلي حالت د څرګندولو لپاره کارول کېږي. دا کلمه د داسې شی یادونه کوي چې په ظاهري سترګو نه ښکاري، خو په احساساتو، نیت او چلند کې شتون ولري. په ادبي ستومالوژۍ کې څرک هغه نری اثر ګڼل کېږي چې د انسان په خبرو، فکر او اړیکو کې ځان څرګندوي. په ولسي کارونه کې دا کلمه د اړیکې د کمېدو، رښتینې خو لږې پاملرنې، یا د یو چا د نه راضي کېدو لپاره راځي. د مثال لپاره، کله چې دوه کسان سره خوابدي شي یا د یو کار د نه ترسره کولو خبرې وکړي نو وایي "زه به یې یو څرک هم ونه کړم". په دې وینا کې شخص د پرېکون، بې اعتنایي یا د نه ورکولو ټینګ نیت ښکاره کوي. د پښتو ادب کې څرک د احساساتو د نرمو خو ژورو خوځښتونو لپاره مهم ځای لري. څومره چې یو حالت ښکاره نه وي، همغومره د څرک د کارونې اړتیا پیدا کېږي. د انسان په خبرو کې وړې نښې ګاه د لویو بدلونونو پیل وي. ادیب د همدې وړو نښو، نری غږ او پټ حالت له لارې د اړیکو رنګونه بیانوي.

سرچینه
کاکړۍ غاړې

کـــــــاکړۍ غاړۍ 
**کاکړۍ غاړې** د پښتو فولکلوريکې موسیقۍ او ولسي ادبیاتو یو ځانګړی او لرغونی صنف دی چې په ځانګړې توګه په سهېلي پښتونخوا (کويټه، پښین، ژوب او شاوخوا سیمو) کې دود دی. دا غاړې د جوړښت له مخې لنډې، خو د مانا له پلوه خورا ژورې او د پښتني ژوند رښتینې عکاسي کوي.

## ادبي جوړښت
کاکړۍ غاړې معمولاً دوه مېسرې لري چې په وزن او تال کې له لنډیو (ټپو) سره توپیر لري. د دې صنف موسیقي او ویلو انداز ځانګړی دی چې ډېری وخت د اټن په مهال یا په ازاده فضا کې د شپنو او ولسي خلکو لخوا په ډله ییزه بڼه ویل کېږي.

## کلتوري منځپانګه
په کاکړۍ غاړو کې د سیمې جغرافیایي ځانګړنې، د هجرت دردونه، د غرو ځنګلو کیسې، مینه او د پښتني ننګ موضوعات ځای پر ځای شوي دي. دا د ولسي پوهې او د تېرو نسلونو د تاریخي پېښو یوه لویه خزانه ګڼل کېږي چې تر ډېره له سینې په سینه رالېږدول شوې ده.

سرچینه: