open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محمود غزنوي جومات

د سلطان محمود غزنوي جومات د پاکستان په شمال کې تر ټولو زوړ جومات دی چې په ۱۹۸۵ ز کال کې په پاکستان کې د اېټاليا لرغونپوهنې ماموريتي ډلې ومونده. دا جومات د زړې دورې اسلامي معمارۍ او ودانۍ جوړولو استازيتوب کوي.

## عربي ليکنو موندنه
۱۹۸۴ ز کال کې په ناڅاپي ډول د راجا گيرا د کلا لاندې د غونډۍ لمنو کې په تور مرمر باندې په عربي ژبه يو کښل شوی ليک وموندل شو.
دا ليکنه په ۴۴۰ سپوږميز (۱۰۴۶-۱۰۴۹ ز) کال په اوږدو کې د غزنوي پوځي مشر امير نستگين ( چې په تاريخ کې يې ذکر نه دی راغلی، يوازې همدې ډبرليک کې نوم راغلی دی) له خوا د جومات بنسټ اېښودلو ښکارندويي کوي.
## ۱۹۸۵-۱۹۹۹ ز کلونو سيمه ييزې کيندنې
د ۱۹۸۵-۱۹۹۹ ز کلونو منځ کې چې د دې سيمې کومې کيندنې وشوې، په هغې کې څرگنده شوه چې دا جومات له لرگيو څخه جوړ شوی وو، او په چت او ستنو کې يې لرگي د گندهارا د معمارۍ په دود کارول شوي وو.
## ودانۍ جوړولو بڼه
د کنډوالو له کيندنو وروسته د دې جومات د ۳۰ فوټه لوړو دېوالونو نښې، يوه هديره، عامه خونې، د زده کوونکې خونې او د اوبوبيزې ژرندې پاتې شونې وموندل شوې، ترڅنگ يې د بودايي ستوپا (سټوپې) نښې هم راښکاره شوې چې د جومات تر جوړولو دمخه دلته موجوده وه.

دې جومات مستطيلي شکل او  ټول ۲۸ متره په ۲۱ متره کې پراخوالی لرلو.
## سرچينې
گور کتري

**گور کتري**، **گورکاتري** يا **گور کترۍ** (اېنکو او اوردو: گورکهتری) (چې د کشتري قبر مانا لري چې په زاړه اريايي قومونو کې جنگيالۍ پوړۍ ته کشتري ويل کېده د خيبر پښتونخوا په پېښور کې يو لرغون‌ځی دی  چې د مغلو دورې کې د شاه جهان د لور جهان ارا بيگم له خوا د کاروان‌سرای په توگه جوړ شوی وو. 
## پېښليک
گورکتري په خيبر پښتونخوا ايالت په پېښور کې يوه لرغونې سيمه ده چې په مربع شکل پرته ده، چې په ۱۶۴۱ ز کال کې د شاه جهان د لور  جهان ارا بيگيم له خوا د کاروانسرای په توگه جوړ شوی وو.

الېگساندر کونينگهم گور کتري هغه ځای بولي چېرته چې پخوا چې د کنيشکا ستوپا موجوده وه، احمد حسن داني بيا دا هم وموندله چې دلته پخوا د بودا برج کاسه هم په همدې ځای وه

مشهور چينايي گرځندوی شوان زانگ چې د اوومې زېږديزې پېړۍ لومړيو کې يې له گندهارا ليدنه کړې، په خپلو يادښتونو کې دا ښار او کنيشکا ستوپا په ډېر درناوي ياد کړي دي. همدارنگه هغه په خپلو يادښتونو کې د يوې سيمې يادونه کړې چېرته چې **د بودا لويه کاسه **ساتل شوې وه؛ډېری تاريخ پوهان استدلال کوي چې دا سيمه همدا گورکتري سيمه ده. مغلي سترواک بابر هم په خپل ژوندليک **بابرنامه** کې د دې سيمې څخه د ليدنې پېښه ذکر کړې ده.

د شپاړسمې زېږديزې پېړۍ په لومړيو کې د مغل سترواک شاه جهان لور جهان ارا بيگم په دې لرغونځی کې يوه کيږدۍ جوړه کړه، او دا ځای يې په کاروانسرای بدل چې د **سرای جهان اباد** نوم يې پرې کېښود، هغې په دې کاروانسرای کې د مسافرينو د اسانتيا په موخه د سرای دننه يو جومات، د سونا حمام او دوه څاه گانې هم جوړې کړې.

سيکانو دا ځای د خپل اجير جنرال پاولو اويتابيل په استوگنځي او رسمي مرکزي دفتر بدل کړ چې له ۱۸۳۸ ز څخه تر ۱۸۴۲ ز پوې د پېښور والي وو.دوی هلته د شيوا هندو مندر هم جوړ کړ.
پوهاند اېس اېم جعفر په خپل کتاب **پېښور:تېر، اوس او راتلونکی** کې دا ځای د هندوانو زيارتځی بللی چېرې چې هندوان د سردوکر رسم (سر خرېيلو) دود ترسره کوي. له ۱۹۱۷ ز څخه تر ۲۰۰۲ ز کال پورې گورکتري د پوليسو د مرکزي دفتر او د اوروژنې د مرکز په توکه کارول کېده.
## ودانۍ جوړښت
گور کتري ۱۶۰ په ۱۶۰ متر مربع ودانۍ ده چې د پېښور په سوېل ختيځ اړخ کې موقعيت لري، دا دوه مهمې دروازې لري، د گورک نات مزدک يې منځ کې  او سمڅي جوړښتونو ټولگه او ودانۍ يې د دې ودانۍ په سوېلي او لوېديځ اړخ کې موقعيت لري.
## کيندنې
د گور کتري سيمې لومړنۍ کيندنۍ په ۱۹۹۲ او ۱۹۹۳ کلونو کې ډاکټر فرزند علي دوراني په عمودي ډول پيل کړې چې د بوديجي د نشتوالي له کبله کار بشپړ نه شو، خو هغه تاييد کړه چې د ښار بنسټ لږ تر لږه درېيمې مخزېږديزې پېړۍ ته رسيږي.
دوهم ځل لپاره په ۲۰۰۷ ز کال کې د گورکتري شمال ختيځ اړخ کيندنې پيل شوې چې د دې کيندنو په پايله کې دا څرگنده شوه چې پېښور په سوېلي اسيا کې تر ټولو زوړ ژوندی ښار دی.
## د گور کتري ځينې انځورونه

File:Gorkhatree Tehsil gate.JPG|د گور کتري پارک ته د ننوتلو لار
File:Gorakhnath Temple inside.jpg|په گور کتري کې هندو مزدک
File:Gorakhnath Temple in Peshawar Old City, Pakistan.jpg|د پېښور گور کتري کې د گوراکنات مندر
File:Old Firebrigade in Gorkhatree, Peshawar.jpg|اوروژنې زړه اداره
File:Gorkhatree_Entrance_Gate.jpg|گور کتري ته د ننوتلو يو نژدې ليد
File:Avitable Plaque in Gorkhatree.jpg|د سکهانو د دورې د جنرال پاولو اویټبل د پخواني استوګنځي نښه کوونکې تخته
دوتنه:Gorkhatree Peshawar.jpg|گور کتري د پېښور يو پخوانی يادگار


## سرچينې
هتشپسوت

**هتشپسوت** (واکمني  مخکي تر زیږد) د توتموس فرعون لویه شاهي میرمن او د مصر د اتلسمي شاهي کورنۍ شپږمه فرعوني واکمنه وه، چې لومړی یې د پاچا په توګه او بیا یې په 1479 مخکي تر زیږد کي د پاچا ملکې په توګه چاري په لاس کي درلودې.  یاده مېرمن د مصر دوهمه پېژندل سوې ښځه وه چې په پوره ځواک سره یې ددغه هیواد چاري اداره کولې. 

هتشپسوت د لومړي توتموس او د شاهي کورنۍ د لویې میرمنې احموس لور وه. د نوموړي د میړه او دویم ناسکه ورور ټوټموس له مړیني وروسته د مصر د حکومت مشرتوب دریم ټوټموس فرعون ته (چي په دوه کلنۍ کي یې تخت په لاس راوړی وو) پاته سو. هتشپسوت دا وخت د ټوټموس د مرستیالي په توګه دنده سرته رسول، خو د خپل واک په راتلونکو کلونو کي یې واک دومره پراخه سو چي د فرعون مقام یې په غاړه واخیست او د ټوټموس سره په څنګ کي یې بشپړ شاهي لقب ځان ته غوره کړ. هتشپسوت د نارینه وو او ښځو دواړو ځانګړتیاوي استعمالولې او غوښتل یې دا مفکوره په ولس کي عامه کړي چي دا له شاهي پلوه هم مور او هم پلار غوندي ده.  د حتشپسوت واکمني په مصر کي د پراخي سوکالۍ او عمومي سولي دوره وه. هغه د لرغوني مصر یوه له خورا تکړه انجینرانو څخه ګڼل کېدله، چي د لویي کچي ساختماني پروژو څارنه به یې کوله لکه د کارنک د عبادتځای ودانۍ ، سور منار ، سپیوس آرټیمیډوس ودانۍ او تر ټولو مشهوره یې په دیر البحاري سیمه کي د هتشپسوت د مړو معبد وو. 

هتشپسوت د تاریخونو پر بنسټ ښایي د دریم تتموس د واکمنۍ په ۲۲ کال کي مړه سوې وي.  د نوموړي تر مړيني وروسته د دریم توتموس د واکمنۍ په پای او د هغه د زوی دوهم امن حوتپ د واکمنۍ په ترڅ کي د مصر د تاریخ له اثارو څخه د هتشپسوت مجسمې ویجاړي او یادګارونه یې خراب سول. همدارنګه یې د هغې ډیري لاسته راوړني نورو فرعونانو ته منسوب کړې.

## سرچينې
https://www.jstor.org/stable/20694765
سليمان غرونه

د **سليمان غرونه** يا **کسې غرونه** () د هندوکش د غرونو سوېلي لړۍ ده چې له زابل، کندهار، پکتيا، وزيرستان، ډېره اسماعيل خان، شمالي بلوچستان تر سوېلي پنجاب پورې غځېدلې ده.
د غرونو دا لړۍ د پکتيا له شمال نه د گردېز شمال ختيځ کې له سپين غر سره يو ځای کيږي چې د غرونو دا لړۍ** کوه سليمان** نوميږي چې هره څوکه يې ځانته بېل نوم لري. په پښتو کې يې مشهور د **کسي غر** دی. او لوړه څوکه يې تخت سليمان نوميږي.
 چې  لوړوالی لري.

د پښتنو د ولسي کيسو له مخې د دې غر د پاسه د حضرت سليمان (ع) تخت جوړ و يا د هغه تخت دلته و. يو بل داستان کې وايي چې د حضرت نوح(ع) کشتۍ د دې غر په څوکه ايساره شوې وه. 

## دا هم وگورئ
* هندوکش
* سپين غر
* پښتانه
* بلوڅان

## سرچينې
شهباز گړۍ

**شهباز گړه** يا **شهباز گړۍ** د خېبر پښتونخوا مردان ولسوالۍ کې يو تاريخي ځای او کلی دی چې د ۲۹۳ مترو په لوړوالي پروت دی.

دا سيمه د مردان ښار نه شاوخوا ۱۲ کيلومتره لرې پرته ده چې غرونه، شنې ونې، پراخې ځمکې او د کلي منځ کې يو کوچنی سيند لري، دې ښېگڼو دا سيمه مسافرو او پوځيانو ته له نورو سيمو ځانگړې کړې وه او هغوی به تل دلته خپل پړاو اچاوه او څو ورځې به دلته پاتې کېدل او د راتلونکي يون لپاره به يې له همدې ځايه پلان او تصميم جوړاوه.. چې د شهباز گړې همدې ځانگړتيا له مخې د پښتنو منځ کې دا متل مشهور دی چې **د ستړو ځای شهباز گړه ده**

د اشوکا تاريخي ډبرې چې ځايي خلک يې هکولو گوټ بولي او نور ځايونه لکه مېښه او سنډا د دې سيمې د ليدو وړ ځايونه دي.. چې د شهباز گړې همدې ځانگړتيا له مخې د پښتنو منځ کې دا متل مشهور دی چې **د ستړو ځای شهباز گړه ده**

## موقعيت
شهباز گړه د درې لرغونو لارو په تقاطع کې موقعيت لري:
#کابل - پشکلاوتي (اوسنۍ چارسده)
# سوات او بونير لار
# د اباسين سيند په غاړه د هوند او ټېکسلا لار
دا ځای چې اوسمهال د مردان - سوابۍ لويه لار کې موقعيت لري، يو وخت د بودايانو پرمختللی ښار وو، چې شاوخوا يې بودايي څله‌ځايونه (خانقاگانې) او سټوپې وې.
### د اشوکا ډبرليکونه (فرمانونه)

شهباز گړۍ د لرغوني هندي ډبرليکونو موقعيت دی چې په دوه لويو ډبرو په خروشتي ليکدود کښل شوي دي.  چې له خورا ارزښت برخمنې دي، ځکه چې دا په بر صغير کې د ليک لومړنۍ بېلگه گڼل کيږي. دا ډبرليکونه د درېيمې مخزېږديزې پېړۍ (۲۷۲-۲۳۱ م ز)، جريان کې د موريا واکمنۍ د سترواک اشوکا له خوا په خروشتي ليکدود ليکل شوي دي.
دا ډبرليکونه د ۲۰۰۴ ز کال د جنورۍ په ۳۰ مه نېټه د يونېسکو نړيوالو ميراثونو د لنډمهاله نوماندو کلتوري ميراثونو ډله کې شامل شول. 
د ډبرليک ژباړه ډبرو ته نږدې په يوه دړه ليکل شوې ده، دا سيمه د هغه وگړو لپاره چې تاريخ او تاريخي سيمو سره لېوالتيا لري، يو په زړه پورې ځای دی.

## د شهباز گړۍ د ډبرليکونو انځورونه

File:A closer view of the rock - Ashoka Major Rock Edict.jpg|۱۲ م فرمان
File:Upper Rock Inscription at Shahbaz Garhi, Mardan.JPG|۱-۱۱ فرمانونه
File:A view of the second rock in the mountain - Fourteen rock edicts of Ashok.jpg|۱۳ او ۱۴ فرمانونه
File:A distance view of the second rock - Ashoka Major Rock Edict.jpg|خونديتوب چت
File:Shahbazgarhi Edicts 7 and 12.jpg|د دوو ډبرليکونو پاکول.
File:Dhrama Dipi inscription in the Shahbazgarhi First Edict in the Kharosthi script.jpg|د شهباز گړۍ په لومړي ډبرليک لومړي فرمان کې د *"[[Dharma|Dhrama]]-[[Lipi (script)|Dipi]]"* ويوکی په خروشتي ليکدود.


## سرچينې
سید کلا تپه

**سید کلا تپه** د افغانستان په کندهار کي یوه لرغونې سیمه ده. دا سیمه شاوخوا ۸ متره لوړه او ۲۰۰ × ۲۰۰ متره مساحت لري، او د تاریخ څخه مخکي دوره په قوي شواهدو وړاندي کوي، چي د څلورمي او دریمي مخکي تر زیږد زریزي په دوره کي د دې سیمي د پراخ میشت ځای ثبوت په ډاګه کوي، او یاده سیمه یې د هلمند تمدن اړوند ښودلې ده.  

## کیندني

په ۱۹۷۰ لسیزه کې د جیم جی شیفر لخوا په دې ځای کي محدودي کیندني ترسره سوې، چي پر بنسټ یې دوې دانې ۱۰ متره مربع او یوه دانه ۶ په ۲ متره کي ساحه کشف سوه. د کیندنې په ترڅ کي شپږ طبقې ولیدل سولې. یو له دې طبقو څخه یوه هدیره وه چي د کوشان او ساسانیانو تر واکمنیو پوري رسیږي.

په سید کلا کي څلور تاریخي ځایونه پیژندل سوي دي، چې ټول یې د مونډیګک له تمدن سره اړه لري. 

په دې کیندنو کي چي کوم ځایونه د یاد تمدن تر دوهمي او دریمي دورې پوري اړه لري، د اډوب یو دیوال دی چي د درو مترو په پراختیا سره جوړ سوی دی او دوه نور دیوالونه یې د خټو څخه ډک سوي دي. سربېره پردې بېلابېل کورونه هم پکښي شتون لري، چي یوازي یوه خونه لري.  

## آثار

هغه لوښي چي په سید کلا تپه کي موندل سوي دي، د مونډیګک له تمدن سره ورته دي، چي د شاوخوا ۹۶ کیلومترو په واټن ورسره موقعيت لري. ددې لوی شمېر ټوټې په لاسونو او ځیني یې د کوهل په څرخ جوړي سوي دي.

دلته د شته سیرامیکونو سطحه تر ډیره حده نرمه سوې غوندي ده، مګر ځیني د ټوکرۍ په بڼه ټوټې هم لري. ددې ترڅنګ د نال سټایل په شکل نور سیرامیکونه هم شتون لري، او همدارنګه یو شمېر نور یې د سیند په دره کي د اړوند امري کلتور سره ورته والی لري. په سیمه کي رنګ سوي سیرامیکونه د ټول سیرامیک د حجم له شاوخوا 10٪ څخه ډیره برخه نه جوړوي.

د سید کلا تپې په کلي کي د ډبرو وسایل، د هډوکو اثار، د ډبرو د لوښو ټوټې، د اوبدلو سپینډلونه، د بېلابیلو موادو څخه جوړ سوي مڼې او د برونزو مختلف شیان موندل سوي دي. سربیره پردې په دې ځای کي ځیني مهرونه چي هندسي نقشونه لري، د غواګانو او انسانانو مجسمې چي له خټو څخه جوړې سوي دي هم پیدا سوي دي.

## مخینه

د سید کلا تپي له اولي تر شپږمي طبقې تر ډیره پوري د منډیګک له دریمي تر شپږمي طبقو سیرامیک سره ورته والی لري، کوم چي د 2400 څخه تر 3500 مخکي تر زیږد پوري مخینه لري.

## سرچينې
https://books.google.com.af/books?id=T__DHAAACAAJ&redir_esc=y
تولو نادو

**تولو نادو** يا **تولونادو** یا **تولوناد** د هند په سوېل ختيځ ساحل کې يوه سيمه او وړانديز شوی ايالت دی.
د تولونادو وگړي تولويان يا **تلوېر** دي چې په تولو ژبه چې د دراويدي ژبو يوه ژبه ده خبرې کوي او د تولو نادو سيمې ډېرکي وگړي دي.
سوېلي کناډا چې يوه پخوانۍ ولسوالۍ ده، د اوسنۍ دکشينا کناډا(کودلا)، چيکماگلور (الياماگلنور)، حسن (پاسانو) اوډوپي د کرناټکا ايالت د شيموگا ولسوالۍ ځينې برخې، د کاسرگوډ ولسوالۍ (کاسرود) او د کيرالا ايالت د کنور سيمې په تولونادو کې شاملې سيمې دي. دا سيمې د تولوور کلتوري سيمه جوړوي.

په تاريخي توگه تولونادو سيمه د گنگاوالي سيند (اوترا کناډا ولسوالۍ) او د پاينور (کنور ولسوالۍ) ترمنځ موقعيت لري.
اوسمهال تولوناډو د کرناټکا ايالت د دکشينا کناډا او اوډپي ولسواليو او د کيرالا ايالت د کاسرگوډ ولسوالۍ څخه جوړه سيمه ده. دا سيمه کوم رسمي اداري واحد نه دی، بلکې يوه کلتوري سيمه ده.

منگلور چې د پراخوالي او نفوس له مخې څلورمه لويه ولسوالۍ ده، د تولوناډو تر ټولو لوی ښار دی.
اوډپي او کاسراگوډ د دې سيمې دوه نور لوی ښارونه دي.  

## داهم وگورئ
* تولويان
* تولو ژبه
* هند
## سرچينې
سواتی

**سواتی** یا **محمد حسین سواتی** يو پښتون فلمي ستوری دی. نوموړی د سواتي په نامه ځکه مشهور دی چي پلرنی ټاټوبی یې سوات دی.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
تولو ژبه

تولو ( ) د دراویډي ژبو له ډلې يوه ژبه ده چې ويونکي يې په دکشينا کناډا او د سوېل لوېديځ هند په کرناټکا کې د اودوپي په سوېلي برخه کې 
او د کيرالا د کاساراگوډ ولسوالۍ په شمالي برخو کې هم اوسيږي. د تولو ژبې ويونکو ته تولووا يا تولويان وايي او استوگنيزه سيمه يې په غير رسمي ډول تولو نادو بلل کيږي.

د هند ۲۰۱۱ ز کال د سرشمېرنې له مخې په ټول هند کې د تولو ژبې ۱٫۸۴۶٫۴۲۷ تنه ويونکي ثبت شوي دي.
دا شمېره په ۲۰۰۱ ز کال کې ۱،۷۲۲،۷۶۸ تنه وه، په ټوليزه توگه د تولو ژبو ويونکي سرشمېرنه ځينې ستونزې لري، ځکه چې ډېری تولويان د کډوالۍ ژوند تېروي او ډېری وخت په کډوالي سيمو کې دوی د کناډا ژبې په ويونکو کې شمېرل شوې دي.

تولو په ټوله تولو نادو کې ډېره ويل کېدونکې او لومړنۍ ژبه ده چې د کرناټکا لوېديځه برخه، د دکشينا کناډا، اوډوپي ولسوالۍ او د کيرالا، کاساراگوډ ولسوالۍ شمالي برخه پکې شامله ده. د تولو ژبې پام‌وړ شمېر ويناوال په مهاراشتر، بنگلور، چېنای، انگليسي ژبې هېوادونو او خليجي هېوادونو کې هم اوسيږي.
د ۱۵ مې پېړۍ راهيسې د تولو ژبې د منځنيو پېړيو بېلابېلې ليکنې په تولو ليکدود ليکل شوي دي 
په ۱۷ مې پېړۍ کې **سري بهگاوتو** او **کاويري** په نوم دوه تولو **حماسې** هم په تولو ليکدود ليکل شوي دي. 

تولو ژبه په شفاهي ادب کې د خپلو حماسي شعرونو له مخې مشهوره ده، چې د پردانا په نوم ياديږي. د سري حماسه او کوټي او چېنايا کيسه د تولو ادب د همدې کته گورۍ څخه دي.

د هندي باليود سينما او هاليوډ سينما مشهوره ادارکاره پريانکا چوپړا هم تولو ژبې ويونکې ده.
## سرچينې
املوک درې ستوپه

**املوک درې ستوپا** يا **املوک درې ستوپه** چې د خيبر پښتونخوا ايالت په سوات ولسوالۍ په املوک دره کې موقعيت لري د لرغوني گندهارا د بودايي تمدن يوه برخه ده.
داسې انگېرل کيږي چې دا سټوپه به په درېيمه زېږديزه پېړۍ کې جوړه شوې وي.
دا سټوپه لومړی ځل په ۱۹۲۶ ز کال کې د هنگري-برېتانيايي لرغونپوه سر اورېل سټين له خوا کشف شوه، وروسته په ۶۰ او ۷۰ لسيزو کې د ډومينيکو فاسينا له خوا وڅېړل شوه.

دا ستوپه يو څلورڅنډي جوړښت لري چې ۴ متره پېړوالی لري چې له يو نيم کروي گونبد سره پوښل شوی چې ۷ متره لوړوالی او ۲۱ متره قطر لري چې له شاوخوا سيمې ښه په اسانۍ سره ليدل کيږي.

که څه هم دا په سوات کې د بودايي سټوپو يوه غوره بېلگه ده خو تر ډېره د غيرقانوني کيندنو په پايله کې تخريب شوې او خوندي نه ده.
## د املوک درېې ستوپې انځورونه

دوتنه:The Amluk Dara stupa (1).jpg|املوک درې ستوپې دننه د بودا مجسمه
دوتنه:Amlok dara stupa2.jpg|املوک درې ستوپې ګونبز
دوتنه:Amlok dara stupa 3.jpg|املوک درې ستوپې دننني کوچني جوړښتونه او کوټې
دوتنه:Amlok dara stupa 4.jpg|د املوک درې يو لرليد


## سرچينې
په افغانستان کي د ۱۹۷۹ کال پاڅونونه

**په افغانستان کي د ۱۹۷۹ کال پاڅونونه** د افغانستان د خلق ګوند یا خلق حکومت په وړاندي د بېلابیلو ماویستانو، اسلامپالو او لږکیو ډلو له خوا د پاڅونونو یوه لړۍ وه. دا پاڅونونه د یوشمېر بهرنیو هیوادونو لکه د ایران د نوي اسلامي جمهوریت، متحده ایالاتو او پاکستان په ملاتړ ترسره کېدل، چي په وړاندي یې د افغان پوځ لخوا سخت غبرګون او ځپونکي عملیات ترسره سول.   ډیری اسلامي ډلي چي په جلاوطنۍ کي یې د پخواني ولسمشر داود خان تر نسکورېدلو وروسته روزنه ترلاسه کوله، د خلق دیموکراتیک حکومت په وړاندي د جهاد نغاره وډنګوله، او پاڅونونه یې بالاخره داسي ځای ته ورسېدل چي د شوروي-افغان جګړې او ورپسې کورنیو جګړو ته یې لاره هواره کړه.

د پاڅونونو لړلیک:

* د ۱۹۷۹ کال د هرات پاڅون
* د چنداول پاڅون
* د بالاحصار پاڅون
د بالاحصار پاڅون

**د بالاحصار پاڅون** هغه پاڅون وو چي د ۱۹۷۹ کال د اګست په پنځمه نیټه د افغانستان د پلازمیني کابل په جنوبي څنډه کي د بالاحصار په تاریخي کلا کي رامنځته سو. په دې پېښه کي پاڅونوالږ او د افغان پوځ یوشمېر یاغي افسرانو یاده کلا لاندي کړه، او د حکومت په وړاندي یې د جګړې اعلان وکړ. ددوی په ځواب کي د خلق حکومت د میګ الوتکو او د توپخانې د ټانک بریدونو څخه کار واخیست، او ټول یې له یوه مخي وځپل.  

د پاڅون قومانده د افغانستان د خلکو د مارکسیستي ښاخ یا انقلابي ډلي (RGPA) د غړي فیض احمد لخوا ترسره سوه، او د افغانستان د مجاهدینو د آزادۍ د جنګیالیو د جبهې لخوا یې ملاتړ کېده، چي د حکومت ضد ماویست او منځلارو اسلامي ډلو یوه متحده جبهه ګڼل کېده.  

د پنځه ساعته خونړي جګړې وروسته لسګونه ماویست کدرونه قتل او ونیول سول، او حکومت په چټکۍ سره د کلا واک بیرته ترلاسه کړ. د ارګپا د مرکزي کمیټې ځیني غړي لکه محمد محسن، محمد داود او نور د پلچرخي په زندان کي د دار تختې پورته سول. حکومتي لارۍ چي د لاوډسپیکرونو سره ګرځېدې د کابل په شاوخوا کي یې اعلان وکړ چي ددوی پوځي اقدام د "خلکو د رژیم" په وړاندي د یوې نړیوالي امپریالیستي دسیسې په غچ کي ترسره سو.

## سرچينې
*Revolution Unending: Afghanistan, 1979 to the Present* by Gilles Dorronsoro, 2005
لبنا قرطبیه

**لبنا قرطبیه** (مړینه ۳۷۴ هجري کال، چي د ۹۸۴ زیږدیز کال سره سمون لري  ) په اندلس کي د مسلمانانو د واکمنۍ پر مهال د خلیفه الحکم المستنصر بالله کاتبه (لیکونکې) وه.  نوموړې مېرمن په اصل کي یوه هسپانوۍ مینځه وه،  چي وروسته په قرطبه کي د اموي خلیفه ځانګړې منشي او لیکواله سوه. لبنا د خپل وخت یوه ښه لیکونکې، ګرامر پوه، شاعره، د ریاضي ماهره او په ساینس کي هم څه اندازه ښکېله وه. هغه په ۳۷۴ هجري کال کي وفات سوه.

لبنا د قرطبې په کتابتون کي د ډېرو لیکونو د تیاتر، لیکلو او ژباړي مسؤلیت په غاړه درلود. لبنا او حسداي بن شارع په مدینة الزهرا کي د مشهور کتابتون د جوړولو له امله زیات شهرت درلود. 

د عربي تاريخي سرچینو له مخي د خلیفه الحکم په واکمنۍ کي د مدینة الزهرا په کلتوري تولید کي ښځینه قشر پراخه ونډه درلوده، او د ښار په ځینو څنډو کي له ۱۷۰ څخه ډیرو تعلیم یافته ښځو د ارزښتناکو نسخو د کاپي کولو مسؤلیت او چوپړ په غاړه درلود.

## سرچینې
https://rehlatandalusia.com/%D9%84%D8%A8%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AF%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A9/
تريستان داکونا

**تريستان داکونا** يا **ټريستان ډاکونا** چې په عام ډول **تريستان** بلل کيږي، په سوېلي اتلانتيک سمندر کې د اورشيندونکو ټاپوگانو يوه لرې پرته ټاپوډله ده. دا سيمه د برېتانيايي سمندري سيمې سينټ هېلېنا ، اسېنشن او تريستان دا کونا له درېوو برخو جوړه ده چې خپل اساسي قانون لري.

دا سيمه د تريستان داکونا په نوم د استوگنې وړ ټاپو څخه جوړه ده چې شاوخوا ۱۱ کيلومتره قطر او ۹۸ کيلومتره مربع پراخوالی لري، 

د ۲۰۱۸ ز کال د اکتوبر مياشتې پورې د دې تاپو ټول اوسېدونکي ۲۵۰ تنه وو، اوسمهال د دې سيمې ټول نفوس د 
۲۴۶ — ۲۹۳ تنو ترمنځ وو. چې ټول يې د برېتانيا بهرنيو سيمو تابعيت لري. په پاتې ټاپوگانو کې يوازې گوپ ټاپو د هواپېژندنې تمځی په توگه د سوېلي افريقا کارگر لري، نور ټاپوگان يې د استوگنې وړ نه دي. 
تريستان داکونا هوايي ډگر نه لري، دلته د تگ راتگ يوازېنۍ لار د کښتۍ له لارې سفر دی، چې تر ټولو نږدې سيمه ورته سوېلي افريقا ده چې له تريستان داکوانا څخه ۳۲۱۸ کيلومتره واټن لري او د کښتۍ له لارې ۶ ورځنی سفر دی.

## سرچينې
د ملا عمر پټ ژوند

**د ملا عمر پټ ژوند** د هالنډۍ لیکوالې بيټي ډام دخوا لیکل سوی کتاب دی، چې د طالبانو د تحریک مشر او بنسټګر ملا محمد عمر مجاهد‌ ژوند ته پکښې کتنه سوې ده، ددې کتاب ترټولو جالبه خبره دا وه چي په لومړي ځل پکښي د ملا محمد عمر د اوسېدن‌ځای یادونه وسوه او دا چې هغه د افغانستان په زابل ولايت کې د امریکا یوې پوځي اډې ته په پېنځه‌کيلومترۍ کې د یوه کور په پټه خونه کې اوسېده او هم‌هلته یې خپل ژوند دلاسه ورکړ.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
په بدو کې د نجونو ورکړه

**په بدو کې د نجونو ورکړه** يا **سوره** يو دود دی، چي د پاکستان

، او هند ترڅنګ د افغانستان 

 په ځینو سيمو او ځینو نورو هېوادونو کې د خپلمنځي بدۍ او جگړې د له منځه وړلو په موخه ترسره کېږي.

هغه خلک چې د دې دود پلويان دي داسې اند لري چې؛ په بدو کې د نجونو ورکړه د افغانانو ترمنځ يو پخوانی دود دی چې له مخې کله چې يو څوک بل څوک ووژني؛ نو د قومي مشرانو په منځنگړيتوب او پرېکړه يوه يا څو نجونې د مقتول کورنۍ ته په بدو کې ورکوي، چې په دې سره د دوی دوښمني په دوستۍ بدله شي، خو په حقيقت کې اوسمهاله هيڅکله داسې نه کيږي، بلکې د دوی ترمنځ دا دوښمني لازور اخلي، ځکه هلته د مقتول کورنۍ پر دې نجلۍ ډېر ظلم او زياتی کوي او حتی د پلار کور ته يې هم نه پرېږدي او نه يې د کورنۍ کوم څوک په ډېری مواقعو کې له هغه سره ليده کاته کولای شي، چې دا کړنه په خپله د دوه کورنيو ترمنځ کرکه او نفرت لا زياتوي.

د رسمي سرچينو له مخې په تېرو نهو کلونو کې د بدو ورکولو ۴۱ قضيې ثبت شوي چې له دې ډلې ۱۱ هغه يې يوازې په ۲۰۲۰ ز کال کې ثبت شوي دي، په افغانستان کې د بشري حقونو خپلواک کمېسيون مطبوعاتي مشر ذبيح هللا فرهنگ وايي له ۲۰۱۱ تر ۲۰۲۰ ز پورې د افغانستان کې د بدو ورکولو ۳۰ قضيې ثبت شوي دي.

د خپلواک او مدني ابتکار مؤسسې د ۲۰۱۳ ز کال د اپرېل مياشتې په ۲۶ مه يو سروې خپره کړه په دې ټولپوښتنه کې د هېواد ۹ بېلابېلو ولسواليو له زرو څخه ډېرو کسانو برخه اخيستې وه د دوی په وينا په هېواد کې دا دود کمرنگه شوی دی، چې دا د افغاني ټولنې لپاره يوه ښه زېری گڼل کېدای شي.

## په رسمي بڼه په بدو کې دنجونو ورکولو منع
که څه هم تر ډېره د نړۍ هېوادونو او د هغوی قوانين د سيمه ييزو دودونو سره سم وضع کيږي، خو بيا هم وخت ناوخت دولتونه کوښښ کوي چې د خپلې ټولنې ناسم دودونه اصلاح او که  اصلاح وړ نه وي، بيخي له منځه يوسي، دا چې په سوره کې د نجونو ورکول يو بد او ناکاره دود دی، نو په دې اړوند په افغانستان کې لومړی ځل د غازي امان الله خان د واکمنۍ پرمهال په بدو کې د نجونو ورکول منع شول؛ خو د دغه سمون پال پاچا له واکمنۍ کلونه وروسته چې ګڼ واکمن چې د واک پر ګډۍ کښېناستل د دې دود مخنیوی ونه شو.
اوس په ځوانانو کې هم تر ډېره د ټولو ناوړه دودونو د ورکولو احساس شته چې د بدو له منځه وړلو لپاره یې هم غږ پورته شوی.
## دا هم وګورئ
## سرچينې
بيټي ډام

**بيټي ډام** یو هالنډۍ څېړنیزه جورنالسټه او «د ملا عمر پټ ژوند» کتاب ليکواله ده چې د نړۍ د تر ټولو نوم‌ورکي/لږ ليدل سوي هېوادمشر، ملا محمد عمر ژوند ته پکښي کتنه سوې ده.
## لومړنی ژوند او زده کړه
د ۲۰۰۲ څخه نيولې بیا تر ۲۰۰۵ پورې، بيټي ډام د امسترډام پوهنتون د نړیوالو اړیکو په برخه کې زدکړې ترسره کړې او په سیاسي علومو کي یې مهارت ترلاسه کړ.

په ۲۰۱۹ کال کې، اغلې ډام خپله دوکتورا د بروکسل پوهنتون څخه پیل کړه. ډام په افغانستان کې د خپلو جورنالیسټیکي تجربو په اړه یوه آټو-اتنوګرافیک ژورنال ولیکۍ،او خپل ژورنال یې د میراثي رسنیو لکه «نیویارک ټایمز» او «اسوشیټیډ پریس» د هغه ژورنالو سره مقایسه کړ چې د افغانستان په اړه یې لیکلي وه.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
جوليان

جوليان (مانا د اولياوو څوکۍ) د خيبر پښتونخوا ايالت هريپور ولسوالۍ کې يو بودايي څله‌ځي او پوهنتون کنډوالې دي چې تاريخي مخينه يې دوهمې زېږديزې پېړۍ ته رسيږي. او د پنجاب ايالت ټېکسلا ته نږدې موقعيت لري.

جوليان د مهرا مورادو په سيمه کې د نږدې خانقاه (څله‌ځی) سره يوځای، د ټېکسلا د کنډوالو د کيندنو يوه برخه جوړوي، چې په ۱۹۸۰ ز کال د يونيسکو د نړيوال ميراثځی په توگه ثبت شوې وه.  
## موقعيت
د جوليان لرغونی پوهنتون او بودايي خانقا او تاريخي کنډوالې چې د يونېسکو نړيوال ميراثځي په توگه منل شوې دي، د خيبر پښتونخوا ايالت په هريپور ولسوالۍ کې له اسلام اباده ۳۰ کيلومتره لرې د يوې غونډۍ پرسر چې ۳۰۰ متره جگوالی لري، موقعيت لري او د ورختللو لپاره بايد په جوړو شويو پوړيو (زينو) ورپورته شې. 
## پېښليک
جوليان په دوهمه زېږديزه پېړۍ کې جوړ شوی وو، چې ترڅنگ يې مهرا مورادو هم په همدې وخت کې جوړ شوی وو، چې د ۴۵۰-۴۶۰ ز کال په جريان کې د سپينو هونانو د يرغل پرمهال وېجاړ شو، وروستيو هوني پاچاهانو لکه ميهيرا کولا د سيمې بودايان ځورول چې له کبله يې دا ځای بيا هيڅکله بېرته ونه رغول شو.

## د جوليان انځورونه

Image:Jaulian_taxila.jpg|د جوليان کنډوالو يو ليد
Image:JaulianTomb.JPG|په جوليان کې يو عبادتي سټوپه
Image:JaulianNavel.JPG|روغتيا بښونکی بودا 
Image:JaulianInscription.JPG|په جوليان کې د يوې پژۍ (مجسمې) لاندې ليکنه
Jaulian Monastery foreigner.jpg|بهرني لباس کې عبادت کوونکی (هندو-سیتیان)
Image:JaulianStairs.JPG|د جوليان دوهم پوړ ته د ختلو زينې
Image:JaulianWindow.JPG|د جوليان پوهنتون د زده کوونکو د خونې کړکۍ
Image:JaulianPool.JPG|مذهبي غسل لپاره حوض
Jaulian Stupa A11 reliquary.jpg|د جولیان څخه د سټوپا په شکل اثار
Image:JaulianMill2.JPG|د غلو دانو اوړه کولو لپاره ژرنده
Image:JaulianTaxilaSilverReliquaryAndContent.jpg|جوليان څخه ترلاسه شوی د سپينو زرو يو ثبوت چې اوسمهال برېتانيايي موزيم کې نندارې ته وړاندې کيږي.
Taxila map.jpg|جوليان د سرکاپ شمال ختيځ ته موقعيت لري.


## سرچينې
ربع الخالي

**ربع الخالي**  یوه صحرا ده  چي د عربي ټاپووزمي د جنوبي دریمي حصې لویه برخه په ځان کي رانغاړي. دا صحرا شاوخوا 650000 کیلومتره مربع ځمکه پوښي چي د سعودي عربستان ، عمان ، متحده عربي اماراتو او یمن یوشمېر برخي پکښي شاملي دي.  ربع الخالي د لویي عربي صحرا یوه برخه ګڼل کیږي.

## معلومات

### جغرافيايي څرنګوالی
د ربع الخالي صحرا  اوږده او  پلنوالی لري.  د سمندر له کچي څخه ددې صحرا لوړوالی تر  پوري دی،  او پکښي شته شګه د فیلډسپار د شتون له امله سور نارنجي رنګ لري. 

د صحرا په ځینو سیمو کي د مالګي دښتي هم سته، لکه په ختیځه څنډه کي د ام الصمیم سیمه.  

#### جهیلونه
د ربع الخالي دښتي د منځني اوږدوالي په لړۍ کي د کلسیم کاربونیټ، جپسم، مارل یا سختي جوړي سوي سیمي هم شتون لري چي یو وخت د څه اندازه جهيلونو ځای وو. د اټکل له مخي دا جهيلونو د ۶۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰ کالو دمخه او له ۳۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰ کالو دمخه شتون درلود. داسي انګیرل کیږي چي یاد جهیلونه د اوسني موسمي غوندي بارانونو سره ورته د یو "وحشتناک باران" په پایله کي رامینځته سوي وي، او ښايي یوازي یې څو کاله دوام کړی وي. 

شواهد ښيي چي په ربع الخالي کي جهيلونه د مختلفو نباتاتو او ژوو کورونه وه. دلته د ۳۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰ کاله پوري پخوا د انسانانو د فعالیت شواهد هم سته، لکه د چقمقي ډبرو وسایل او داسي نور، خو د انسانانو اصلي پاتي شوني نه دي موندل سوي. 

### اقلیم
ربع الخالي سیمه د " ډیري وچي " سیمي په توګه طبقه بلل سوې ده، چي کلنی اورښت یې په عمومي توګه د  او د جنوري په میاشت کي د ورځني اوسط نسبي رطوبت شاوخوا 52٪ او د جون - جولای په میاشت کې 15٪ وي. 

### تېل او نفت
په ربع الخالي کي د شیبه د تیلو ساحه په ۱۹۶۸ کال کي کشف سوه. همدارنګه جنوبي غوار چي په ۱۹۴۸ کال کې کشف سو، په نړۍ کي د تېلو تر ټولو لویه سیمه ده او د سویل په لور د خالي کوارټر شمالي برخو ته غځېدلې ده. 

### تګ راتګ
د عمان او سعودي عربستان ترمنځ یو سړک   د ربع الخالي له لاري د ۲۰۲۱ کال په سپتمبر کي بشپړ سو.  دا سړک  ترمنځ اوږدوالی لري، چي د عمان له ابري څخه د سعودي عربستان په ختیځ کي تر الاحسا پوري غځېدلی دی، او په په عمان کي د بت، الخټم او العین لرغونو ځایونو څخه هم تیریږي.
مولوي غلام نبي هوتک

**مولوي غلام نبي هوتک** د افغان واکمن او طالبانو بنسټګر ملا محمد عمر مجاهد پلار او اوسني ملي دفاع وزير ملا محمد يعقوب مجاهد نيکه وو. نوموړی د افغانستان د کندهار ولایت د خاکرېز ولسوالۍ په چا همت کلي کې نړۍ ته سترګې پرانیستې.

## دا هم وګورئ
* ملا محمد عمر
* ملا محمد يعقوب
* طالبان
* کندهاریان
* هوتک
## سرچینې
د جنسي تناسب له مخې د نړۍ خپلواکو هېوادونو نوملړ

د انسانانو جنسي تناسب په يوه نفوس کې د هرې ښځې په پرتله د نارينه وو پرتله کېدونکی شمېر دی، دلته موږ پر هغې بحث نه کوو، دلته زموږ موضوع **د نړۍ خپلواکو هېوادونو کې د جنسي تناسب لړليک** دی.

## څېړندود
دا جدول د نړيوالو حقايقو کتاب څخه راخيستل شوی دی، چې د متحده ايالاتو د مرکزي څارگرې ادارې له خوا د نارينه وو او ښځينه وو جنسي تناسب راښيي. که چېرې د نړيوالو حقايقو کتاب او د هېواد د سرشمېرنې مالوماتو ترمنځ توپير وي، نو د هېواد سرشمېرنې مالومات يې پرځای وکاروئ.
د ۱ څخه پورته تناسب، د بېلگې په توگه ۱٫۱ په دې مانا ده چې د ښځو په پرتله نارينه ډېر دی (د هرې مېرمنې لپاره ۱٫۱ نارينه رسيږي)، خو که چېرته ۰٫۸ وي، دا په دې مانا چې د ښځو په تناسب سړي لږ دي (هرې ښځې ته ۰٫۸ سړي رسيږي)، د ۱ تناسب په دې مانا چې د ښځو او سړيو شمېره سره مساوي ده.
thumb|250px|بېلابېلو هېوادونو کې د جنسي تناسب ښوونکې نخچه

## هېوادونه

## سرچينې
د اوبو او انرژۍ وزارت

**د اوبو او انرژۍ وزارت** د افغانستان د حکومت یو وزارت دی. د امریکا له خوا پر افغانستان تر برید وروسته یاد وزارت ته دنده وسپارل سوه ترڅو د افغانستان هغو سیمو ته چي له انرژۍ بې برخي سوي وي، د بریښنا د بیا رسولو لپاره خپلي هڅي پیل او همږغي کړي. په یادو سیمو کي تر ټولو اغیزمنو ساحو په جنوبي ولایتونو پوري اړه درلوده. د ۲۰۰۳ کال د جون په ۱۷مه د اسیا پراختیایي بانک موافقه وکړه چي د افغانستان د انرژۍ او اوبو وزارت ته ۵۰ ملیونه امریکایي ډالره پور ورکړي. دا پور په راتلونکو دریو کلونو کي په افغانستان کي د برېښنا د تولید، وېش او لیږد په پروژو ولګول سو.
جګجیت سینګ اروړا

ډګر جنرال **جګجیت سینګ اروړا**    (زوکړه 13 فبروري 1916 - مړینه 3 می 2005) یو هندي لوړ پوړی پوځي افسر وو، چي د بنګله دیش د آزادۍ د جګړې او د 1971 کال د هند-پاکستان جګړې پر مهال د ختیځي جبهې عمومي قوماندان ګڼل کېدی. نوموړي د جګړې په ختیځه جبهه کي د ځمکنیو ځواکونو د عملیاتو تنظیم او رهبري ترسره کړه، چي په ختیځ پاکستان کي د ګډو پاکستاني وسله والو ځواکونو د سختي ماتي لامل سوه او په پایله کي یې د بنګله دیش هیواد رامنځته سو. 

جنرال اروړا د ختیځ پاکستان د والي او د پاکستان د پوځ د ختیځي جبهې د قوماندان ډګر جنرال عبدالله خان نیازي څخه د تسلیمۍ سند ترلاسه کړ، او په دې توګه یې دغه هیواد ته تاریخي شرم پرېښود.

جنرال اروړا د هند له پوځ څخه له تقاعد وروسته د اکالي دل سره یوځای سو او په راجیه سبها کي یې د پارلمان د غړي په توګه دنده ترسره کړه.
د قوشتپې کانال

د **قوشتپې کانال** د افغانستان په شمال کي د آمو سیند څخه د اوبو اړولو لپاره یو کانال دی. تمه کیږي چي ددغه کانال اوږدوالی به ۲۸۵ کیلومتره وي او په ټولیزه توګه به ۵۵۰،۰۰۰ هکتاره دښته په کرنیزو ځمکو باندي بدله کړي. د قوشتپې کانال د بلخ ولایت څخه پیل کیږي او د جوزجان څخه په تېرېدو سره په فاریاب ولایت کي پای ته ورسیږي. 

په افغانستان کي د طالبانو تر واک لاندي اوسني حکومت ددې کانال پروژه په لومړیتوبونو کي ګرځولې ده او د ۲۰۲۲ کال په لومړیو کي یې چاري پیل سوې.  د پلانیټ لابراتوار لخوا چمتو سوي انځورونه ښیي چي د اپریل 2022 څخه تر فبروري 2023 پوري د کانال له 100 کیلومترو څخه ډیره برخه کیندل سوې ده.  ددې پروژې لومړی پړاو د ۲۰۲۳ کال په اکتوبر کي بشپړ سو،   چي ورپسې یې دوهم پړاو سمدلاسه پیل او د ۲۰۲۴ کال تر دسمبر پوري یو اتیا سلنه بشپړ سوی دی.   

## نوم

د ځینو سرچینو په وینا دا کانال د افغانستان د جوزجان ولایت د قوش تیپه ولسوالۍ په نوم نومول سوی دی.  د "قوش" کلمه یوه ترکي کلمه ده چي معنی یې "جوړه" یا "غبرګولي" ده.  له همدې امله د کانال نوم "د دوه غونډیو کانال" بلل کیږي.

## د آمو سیند د اوبو کارونه

د شوروي اتحاد په دوره کي د څلورو پخواني د شوروي اتحاد اړوند جمهوریتونو لکه قرغزستان ، تاجکستان ، ترکمنستان او ازبکستان ترمنځ د آمو سیند د اوبو د ویش لپاره یو رسمي تړون رامنځته سو، خو څرنګه چي دا تړونونه د شوروي اتحاد دننه وه، نو ځکه د افغانستان ګټو پکښي شتون نه درلود. کله چي په ۲۰۲۲ کال کې د کانال د جوړولو چاري پیل سوې، افغانستان لا هم د پولو ترمنځ د سیندونو د اوبو کارولو په اړه د کوم سیمه ییز یا نړیوال تړون غړی نه وو.  د افغانستان شته حکومت استدلال وکړ چي افغانستان د آمو سیند د اوبو کارولو بشپړ حق پرته له کوم رسمي تړون څخه لري، ځکه یوه ستره برخه یې د هیواد په شمال کي تېرېدل او جریان یې هم تر یوې کچي د افغانستان له اوبو څخه وو.  

## سرچينې
عطا محمد بېباني

**عطا محمد بېباني** يو افغان طنزيه شاعر دی چي تر ډېره په پښتو ژبه شاعري ليکي. د عطا محمد بېباني د شعرونو سوژې تر ډېره اداري فساد، جګړې، خیانت او نورو ټولنیزو ستونزو ته ځانګړې شوي دي . 

## دا هم وګورئ
* کندهاریان

## سرچينې
حاجي بشير نورزی

**حاجي بشير نورزی** يا **حاجي بشر نورزی** یا هم **«د منځني ختیځ پابلو ایسکوبار»**، يو افغان سوداګر او د طالبانو د غورځنګ مرستیال‌بنسټګر دی. 

نوموړي د طالبانو د تحريک په جوړولو، منظمولو او د جنگیالیو په راټولولو کې د ترټولو مخکښه څېرو څخه وو. د طالبانو د غورځنګ د پیل په شپو او ورځور کې ددې ډلې شاوخوا ټول مصرف حاجي بشر نورزي د خپل جېبه وکړ، په دې مصارفو کې، د جنګیالیو جېب‌خرڅ، کالي، موټران او زیات‌شمېر وسلې شاملې وې.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
د پوهنې وزارت

**د پوهنې وزارت** یا **د افغانستان د پوهني وزارت** په افغانستان کي د پالیسۍ جوړولو، تنظیم او د پوهني د څار مسؤلیت لري.  ددې وزارت مرکزي دفتر په پلازمېنه کابل کي دی. 

د پوهني وزارت د افغانستان د پوهني په سکتور کي د پرمختګونو په اړه د خلکو د خبرولو لپاره یو شپږ کلن راپور چمتو کوي.

## وزیران
د جعفر ایکسپریس بريد

**د جعفر ایکسپریس بريد** يا **پر جعفر ایکسپریس اورګاډي برید** يو  وسله‌وال بريد وو چي د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ د مجيد بريګېډ، اس‌ټي‌او‌اس او د فتح سکواډ د ځانګړو سرمچارانو ډلې په ګډه ترسره کړ.

دغه رېل‌ګاډۍ د کوټې څخه پېښور ته روانه وه او شاوخوا ۴۰۰ وګړي پکښې سپاره وه، د راپورونو له مخې بریدګرو په تونل شاوخوا ته د رېل‌ګاډۍ پټلۍ په چاودیدونکي توکو د کاره و ایستل او تر هغه وروسته یې پر رېل‌ګاډۍ ټکان پیل کړه. بلوڅو وسله‌والو په دغه بريد کي د ۶ امنيتي سرتيرو د وژلو او ۱۰۰ يرغمالولو دعوه وکړه. بي‌ال‌اې و پاکستاني حکومت ته د ۴۸ ساعتونو وخت ورکړ، ترڅو ټول سیاسي بلوڅ بندیان خوشې کړي کنې نو ټولو یرغماليانو ته به د بلوڅ کلتور پر اساس «په بلوچستان کي د عامو وګړو د وژلو او ازارولو» په تور سزا ورکول سي. خو وروسته بیا هم بي‌ال‌اې ځینې وګړې د سپین‌نیتۍ پر اساس خوشې کړل.

## دا هم وګورئ
*

## سرچينې
د کرني او مالدارۍ وزارت

**د افغانستان د کرني، اوبولګولو او مالدارۍ وزارت** د افغانستان د حکومت د کابینې یو وزارت دی چي د افغانستان د کرنې د پالیسۍ د مدیریت چاري په غاړه لري.

یاد وزارت د نورو چارو تر څنګ د هلمند او ارغنداب درو د ادارې کار هم څاري.
د سید علمه کلی هوايي برید

د **سید علمه کلی هوايي برید** د افغانستان د یرغل پرمهال د هوايي برید د لارې د ځان د برید ډزو یوه لویه پیښه وه. امریکانی هوایي پوځیان وغوښتل چې د افغانستان د ارزګان ولایت د ترینکوټ ښار په سید علمه کلی کې پر طالبان سرتېرو د هوایي بمباري بمونه وغورځوي. خو هغوی یو ناسمي وکړ چې په خپل امریکایان او د افغان ډیمکراټیکي پوځیانو باندې خوشي کړي دي. دغه د ۱۳۸۰ کال د لیندۍ میاشت په ۱۴مه نیټه هغه وخت وشوه کله چې یو امریکایی پوځی چې د هوایي بریدونو د غوښتنې مسؤل وو، په ناڅاپي ډول د بي-٥٢ سټراټوفورټرېس بمباري الوتکی غلطه کړه تر څو د امریکایی ځانګړو ځواکونو او د دوی د لسګونو افغان متحدینو لخوا نیول شوې غونډۍ باندې برید وکړي.

## پیښې
دوه ورځې وړاندې، د امریکا د پوځ د ځانګړو ځواکونو هغه وخت کېپتن جېسن امرین ( د الپا ۵۷۴ عملیاتي وېش مشري کوله) او افغان پرګنیز مشر حامد کرزی د سید علمه کلی په لور د پرمختګ د مخکې د ترینکوټ او شاولي کوټ په ښارونو کې په جګړه بوخت وو. طالبان د ښار څخه ووتل، او آمرین او کرزی ښار ته ننوتل. وروسته د هغه چې دواړو په مرکزي دپتر کې خبرې وکړې، امیرین د بل اپسر سره د نورو هوایی بریدونو په اړه د خبرو اترو د پاره لاړه. د کښندې د زده کولو پرمهال، د دغوی نږدې غونډۍ ته یوه لویه چاودنه وشوه، کله چې د دغوی د خپل بم څخه وو. امرین ټپي شو، په دغه سې څرنګوالی کې چې په غونډۍ کې ډیری کسان ووژل شول یا ټپیان شول. یوې پوځي څېړنې څرګنده کړه چې د امریکا د هوايي ځواک جنګي کنټرولر چې د سید علمه کلی د مرکزي دپتر څخه راغلی وو، تېروتنه وکړه: د هغه د جي پي اېس اخېستونکی تخنیکي تېروتنې د امله، هغه نه پوهیدله چې هغه په غلطۍ سره د هوايي برید د پاره خپل همغږي بي-٥٢ سټراټوفورټرېس ته ورکړې وه چې په اخره کې یې په غونډۍ کې د ۲،۰۰۰ پونډه جې ډي اې اېم بم وغورځول، چیرته چې ډیری امریکایان او افغانان پروت وو.

## مرګ او ژوبله
د امرین درې ملګري مړه شول

* بادار حوالدار جېپرسن ډېویس، ۳۹ کلن، د واتاوګا، ټېنېسي څخه
* د لومړی صف حوالدار ډېن پېټیتوري، ۳۲ کلن، د چېشایر، ماساشوسېڅ څخه
* حوالدار عمله براین پروسر، ۲۸ کلن، د بېکرزپیلډ، کالیپورنیا څخه

۱۰ افغانان هم مړه شول. ۴۰ افغانان او امریکانیان، په کې هم چې امرین شاملېږي، ټول ژوبله شول. او هغه ژوبله شوي کسان د رېمسټاین هوایي ډګر ته لېږل شوي دي، چې په جرمني کې پروت دی.

*
ماڼو

**ماڼو** چې جمعه **ماڼوگان **کيږي () یو خوشبویه، مېوه دار بوټی دی. خلک يې د سپېلنو په څېر نظر ماتي لپاره لوگی کوي.
ماڼو د گل لرونکو بوټو له نسله دی چې د مورديانو کورنۍ غړی دی، د لومړي ځل لپاره په ۱۷۵۳ ز کال کې د سوېډيني بوټي‌پوه کارلوس لينا له خوا تشريح شو.
**ماڼو** يوه توربخنه مېوه نيسي چې په پښتو کې ورته **ماڼوگان**، **کروسکې** او **بيغۍ** هم وايي.
د هند لويې وچې نه ماڼو عربي هېوادنو او له هغه ځايه مديترانې سواحلو ته يوړل شو.

د ماڼو ونه تر ۵ مترو لوړوالی لري او تل شنه وي، له پاڼو يې خوشبويه غوړ ويستل کيږي، گل يې وړوکی او سپين رنگه وي، مېوه يې توره وي، چې په پخلي کې د خوند او خوشبويي لپاره کارول کيږي.
## د ماڼوگانو انځورونه

دوتنه:Myrtus communis in Schönbrunn - The Maria Theresa Bridal Myrtle.jpg|د ماڼو ونه
دوتنه:Starr 080304-3229 Myrtus communis.jpg|د ماڼو گل
دوتنه:Myrtus communis5.jpg|د ماڼو مېوه يا ماڼوگان
دوتنه:Myrtus communis6.jpg|بټنوک|ماڼوگانو بڼ

## داهم وگورئ!
* سپېلني
## سرچينې
ملا محمد يونس اخندزاده

**ملا محمد يونس اخندزاده** د افغانستان د کندهار ولایت په شاولي کوټ ولسوالۍ کي نړۍ ته سترګې پرانیستې. نوموړی د طالبانو د لویو مشرانو څخه دی، او د ۲۰۲۱م کال د سپټمبر د ۷مې نېټې څخه تر دا مهاله د افغانستان د کلیو د پراختیا او بیارغونې د وزیر په توګه دنده ترسره کوي.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
ملا عبدالمجيد اخوند

**ملا عبدالمجيد اخوند** د افغانستان د کندهار په په لمړۍ ناحیه کې کي نړۍ ته سترګې پرانیستې. ښاغلي ملا عبدالمجيد اخوند په ځوانۍ کي د کندهار د نقشبندي طریقت مشهور شیخ رواڼي چې په حاجي بابا مشهور وو په مشرۍ د شوروي خلاف جهاد وکړ، او د شوروي د ماتې سره سم په پښه ټپي سو او تر ډېرې مودې پر کور پاته سو. خو در ښه کېدو وروسته، په یوه جهادي تنظیم کې چې مشري يې مولوي خالص یې  کوله، ملا عبدالمجيد آخند ته د يوې ډلګۍ مشرتوب ور وسپارل سو. کله چې بیا د طالبانو غورځنګ رامنځته سو، نو ملا عبدالمجی د ډنډ چوک په شاوخوا کي د ملا محمد عمر سره ولیدل، کله چې طالبانو د کندهار ښار فتح کړ، نو ملا عبدالمجید آخند ته ځيني مسئولیتونه ورپه غاړه سوه. کله چي طالبان پر ټول هېواد واکمن سول، نو ملا عبدالمجید اخند ته د ملا محمد عمر په امر د جلال آباد ښار د ګمرک مسئول وټاکل سو ، او په ډېره لنډه موده کي بیا چې د ملا محمد عمر په امر د کابل ښاروال وټاکل سو او  شاوخوا درې نیم کاله یې د ښاروال په توګه دنده ترسره کړه. پر دې سربېره نوموړی د لوی ملا صاحب په امر د کندهار ګمرک مرستیال مشر، د هلمند ښاروال او د زابل ولایت د شهر صفا ولسوالۍ ولسوال هم پاته سو. پر افغانستان د امريکا د شل کلن اشغال په دوره کي د ملا عبدالمجيد آخند د زوی او ورور په شمول د کورنۍ ۶ غړي ووژل سول، په همدې دوره کې ملا عبدالمجید آخند د طالبانو دپاره د کندهار ولایت د نظامي کمیسیون غړی او بیا د شهیدانو او معلولینو د کیمسیون مسؤل پاته سو. کله چي جمهوریت سقوط وکړ، نو د مولوي ھیبت الله اخوندزاده د فرمان پر اساس ملا عبدالمجید آخند د شهیدانو او معلولینو چارو وزیر ټاکل سو.
## دا هم وګورئ

## سرچینې
ملا محمد عیسی آخوند

ملا محمد عیسی آخوند په ۱۹۵۸م کال کې د کندهار ولایت د سپین بولدک ولسوالۍ په میرګیان کلي کي نړۍ ته سترګې پرانیستې. نوموړی د طالبانو په تېره دوره کې د اوبو، روغتیا ساتنې او برېښنا وزیر وو. هغه په دې حکومت  د کانونو او پټرولیم وزیر او د کابل ښاروال تېر سوی دی. ملا محمد عیسی آخوند دا مهال د افغانستان د ټولګټو وزیر دی.

 
## دا هم وګورئ
## سرچینې
نور احمد آغا

نور احمد آغا، چې د احمد ضیا آغا په نوم هم پیژندل کیږي، د ۲۰۲۴ کال د جولای په لومړیو کې د افغانستان مرکزي بانک (د افغانستان بانک) مشر وټاکل سو. د دې ټاکنې څخه درمخه، هغه د ۲۰۲۱ کال د مني راهیسې نوموړی په همدغه بانک کي مرستیال مشر وو. هغه په ۲۰۰۹ کال کې د طالبانو لپاره د مالي چارو د دفاکتو مسئول په توګه دنده ترسره کوله او د راپورونو له مخې په ټول افغانستان کې د ډلې و سيمه‌ييزو قوماندانانو ته د پیسو د وېش مسئول وو. نوموړی نور احمد آغا د ملګرو ملتونو د بندیزونو په لیست کې د TAi.156 په نامه شامل دی. احمد ضیا آغا په ​​۱۹۷۴م کال کې په کندهار ولایت کي نړۍ ته سترګې پرانیستې. 
## دا هم وګورئ
## سرچینې
سعد وقاص

سعد وقاص یو پاکستانی سوداگر او د املاکو پانگوال دی چې په ۱۹۸۹ ز کال د جون په ۱۶ مه فيصل اباد کې زېېږېدلی دی او اوسمهال په دوبۍ، متحده عربي اماراتو کې میشت دی. هغه د امبر هومز مدیریت شریک دی، چې په متحده عربي اماراتو کې د عیش و عشرت ملکیتونو او پانګونې مشورې کې تخصص لرونکی مخکښ شرکت دی. د سوداګرۍ او املاکو په برخه کې د قوي پس منظر سره، وقاص د لوړ ارزښت معاملو اسانتیا او د ستراتیژیک پانګونې بصیرت وړاندې کولو سره د دوبۍ د ملکیت بازار په جوړولو کې کلیدي رول لوبولی دی.

## سرچينې
وڼیڅي

**وڼېڅي** چي په عام ډول د **ترینو** په نوم هم یادېږي او په ځیني وختونه کې **څلګري** هم ورته وایي، د پښتو یو ځانګړی ژبګوټی دی او د ځینو سرچینو پر بنسټ یوه بېله ژبه هم ګڼل کېږي. وڼېڅي په ځینو مواردو کې د پامیري ژبي له مونجي سره ورته والی لري.  یاده ژبه د ځینو سرچینو له مخې د پښتو ژبې د یوې ډېري لرغوني که پخوانی بڼي استازیتوب کوي. 

وڼیڅي د پاکستان په بلوچستان ایالت کې د ترینانو لخوا وایل کېږي، چي په دودیزه او کړکېښي توګه د اوسنی پاکستان د شمالي بلوچستان اړوند د سنجاوي په هرنايي ولسوالۍ او په چوتر سیمه کي استوګنه لري.  دغه ژبه د نه پاملرني له امله اوس وخت له ګواښ سره مخ ده.

## مخینه

پوهاند پروډز اوکټور سکجروی وايي: 

### څېړنه

لومړنۍ پېژندل شوې ژبپوهنیزه څېړنه په ۱۹۲۹ کال کې د جورج مورګېنسټیرن لخوا پر وڼېڅي ترسره شوې ده. له هغه وروسته بېلابېلو ژبپوهانو لکه جوزف ایلفنبین پر دغې لرغونې پښتو ژبګوټي کار او څیرنه ترسره کړي دي. پښتون لیکوال سید خیر محمد عارف په خپل لیکی "ترین او ترینو" کې د وڼېڅي یو کوچنی ژباړن هم ځای پر ځای کړی دی. خو د دغې ټولو سره د وڼېڅي د پوهېدو لپاره ډېر کار پاتې دی. 

### شاعري
د وڼېڅي شاعر نظام الدین نظامي ترین، چې د چاوتر د سیمي یو ترين دی، هم په دغې ژبه کې شعرونه لیکلي دي. همدغه رنګه سندرغاړي خيام ترين په وڼېڅي کې سندري هم وايلي دي.

## سرچينې
ستره محکمه

ستره محکمه د هېواد تر ټولو لویه او د قانون اړوند تصميم نيونې آخري ځای دی. د طالبانو د اوسني حکومت پر مهال، محکمه د قضايي حکم د بیا کتنې بشپړه خپلواکي او واک نه لري. د افغانستان ستر مشر (اميرالمؤمنين) د قانون د تصمیم او تفسیر حتمي او ترټولو لوی واک لري او کولای سي د هرې محکمې پریکړه رد کړي. د افغانستان اوسنی قاضي القضات  او د سترې محکمې مشرعبدالحکیم حقاني دی.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
منير شاکر

**مفتي منير شاکر** ()   يو پاکستانی اسلامي عالم، د لښکر اسلام وسله والې ډلې بنسټگر  او د پښتون ژغورنې غورځنگ غړی و، چې په سيمه کې د پاکستاني پوځ د عملياتو مخالف گڼل کېده.

هغه  د **مولوي رحمت الله** زوی و  چې د خيبر پښتونخوا ايالت د کورم ولسوالۍ په مخيزۍ کلي کې زېږېدلی وو، هغه خپلې دينې زده کړې د کراچۍ په **جامعه بنوريه** کې ترسره کړې، وروسته يې د **اورمړو جامع جومات** کې د** ندای قرآن** په نوم مدرسه هم جوړه کړه.

مفتي منير شاکر يو زړور، رېښتينی او حق ويونکی عالم وو، چې زموږ د زمانې يو له تر ټولو بې پروا، بې وېرې او رېښتيا ويونکو ديني عالمانو څخه وو.
هغه د دیوبندي مکتب فکر د پنج پیر څانګې استازی و او د "اشاعت توحید" تنظیم غړی هم پاتې شوی و.
دی د پښتون قومي جرګې غړی هم و او د ۲۰۲۴ کال اوکتوبر جرګې کې یې له ګډونوالو د پښتنو حقونو ته د وفادارۍ لوړه هم اخېستې وه.

## شيخ سيف الرحمن سره شخړه
مفتي منير شاکر په ۲۰۰۴ ز کال کې د لښکر اسلام په نوم يوه وسله واله ډله جوړه کړه، په باړه کې يې د يوې اېف اېم راډيو له لارې خپرونې هم پيل کړې، دې وخت کې د ده او پير سيف الرحمن چې په ۱۹۸۰ ز کال له افغانستان باړې ته ورغلی وو او همالته استوگن وو، نظر اختلاف پيدا شو، چې پير سيف الرحمن يې هم په مقابل کې اېف راډيو جوړه کړه، چې دا مخالفت وروسته وسله والې نښتې ته واووښت د ۲۰۰۶ ز کال د مارچ په ۲۹ مه مفتي شاکر د پير سيف الرحمن پروړاندې د لويې جگړې چمتووالی ونيوه، دا چې د دوی دواړو ترمنځ نښتو او جگړو په سيمه کې ناامني جوړه کړه، نو ۶ مياشتې وروسته دواړه مفتي شاکر او پير سيف الرحمن د قامي جرگې د پرېکړې له مخې له باړې نه په وتلو محکوم شول. له دې وروسته د لښکر اسلام ډلې مشري د منگل باغ لاسته ورغله چې وروسته بيا په ۲۰۰۸ ز کال کې پر دې ډلې بنديز ولگېده.

## مړينه
وروسته له هغې چې مفتي منير شاکر پېښور شگي قلعه توحید اباد کې د خپلې مدرسې مخې ته د مازیگر پر وخت په یوه چاودنه کې ټپي شو،  چې د ۲۰۲۵ ز کال د مارچ په ۱۵ مه يې په ليډي ريډينگ هسپتال کې ساه ورکړه.

## دا هم وگورئ!
* مولانا سميع الحق حقاني
* مولانا حميدالحق حقاني

## سرچينې
د اشوکا د کندهار یوناني ډبرلیکونه

**د اشوکا د کندهار یوناني فرمانونه** یا **ډبرلیکونه** د هندي امپراتور اشوکا (چي ۲۶۹-۲۳۳ مخکي تر زیږد یې واکمني کوله) یو له مهمو ډبرینو فرمانونو څخه ګڼل کیږي، چي په یوناني او پراکرت ژبو باندي لیکل سوي دي. دا فرمانونه په ۱۹۶۳ کال کي د کندهار په زاړه سیمه (چي په سیمه ییزه لهجه کي ورته زوړ ښار وایي) کي وموندل سول.  داسې انګیرل کیږي چې زوړ کندهار یا زوړ ښار د زیږد څخه څلور پېړۍ مخکي د لوی سکندر لخوا رامنځ ته سو، او ځان ته یې د لرغوني یوناني ژبي نوم Ἀλεξάνδρεια Ἀραχωσίας ( د اراکوزیا اسکندریه ) غوره کړ.

د اشوکا یاد فرمانونه د چونې ډبري پر یوه تخته باندي لیکل سوي دي، چي ښایي د هغه زمانې د یوې ودانۍ اړوند ډبره وي، او اندازه یې  ده. همدارنګه  ضخامت لري. په فرمانونو کي د لیک د مفهوم پیل او پای نسته، ترڅو دا ښیي چې لیکنه د پام وړ اوږده وه، او ممکن د اشوکا ټول ۱۴ فرمانونه پکښي شامل وي.  هغه تخته چي لیکنه ورباندي لیکل سوې وه یو وخت د کندهار په بازار کي د جرمني ډاکټر سیرینګ لخوا وپېرل سوه، چي بیا فرانسوي لرغونپوهانو دا وموندله چي دا د زاړه کندهار سره اړه لري. دا تخته وروسته د کابل موزیم ته ولېږدول سوه،  خو د ۱۹۹۲ او ۱۹۹۴ کلونو ترمنځ د احمد شاه مسعود، حکمتیار، رباني او نورو جنګسالارانو د جګړې له امله د موزیم د لوټ کېدو وروسته یې پته ورکه سوه، او اصلي ځای یې نه دی معلوم.

## شاليد

یوناني واکمنیو د موریان امپراتورۍ په شمال لویدیځ کي چي اوس مهال د پاکستان پلازمیني اسلام آباد ته نږدې موقعيت لري، د لرغوني ګندهارا او د ګیدروسیا په سیمه یعني اوسني سویلي افغانستان کي له زیږد څخه شاوخوا 323 کاله ترمخه د سکندر اعظم د جګړو او استعماري هڅو وروسته دلته شتون وموند. ددوی شتون د اشوکا د واکمنۍ پرمهال د لرغوني افغانستان په سیمه کي د پام وړ تاریخي مخینه لري. 

## منځپانګه

د اشوکا په ډبرلیک کي د ۱۲م فرمان د پای (چي اخلاقي احکام بیانوي) او د ۱۳م فرمان د پیل (چي د کالینګا له جګړې وروسته د پاچا پښیماني بیانوي) یوناني نسخې سته، چي هغه بیا د نورو لویو ډبرو د فرمان یوه برخه جوړوي.  

په لیکنه کي کارول سوې یوناني ژبه د ډېري لوړي کچي معلومیږي او د هغه وخت فلسفيانه بڼي او افکار په ښه توګه روښانه کوي. دا لیکنه د دریمي مخکي تر زیږد پیړۍ اړوند د یوناني نړۍ د سیاسي ژبي ژوره پوهه هم په ډاګه کوي. لیکنه د لرغوني افغانستان په کندهار کي د یو پاخه یوناني کلتور شتون څرګندوي.
خارا خوتو

خارا خوتو يا خارا خوټو (، (*Khar Khot*); 'تور ښار') چې **هېيشويچېنگ** يا **هېيشوي** ښار هم بلل کيږي، د چين په لوېديځ منځنۍ منگوليا کې يو پرېښودل شوی ښار دی چې په ۱۰۳۲ ز کال کې جوړ شوی دی، دې ښار د تانگوتيانو د لوېديځې ژيا کورنۍ د واکمنۍ پرمهال وده وکړه او اتزينا ښار په توگه پېژندل کېده، کوم چې د مارکوپولو په سفرونو کې هم ياد شوی دی او ايجين بينر د دې ښار په نوم نومول شوی دی.
## پېښليک
د خارا خوتو ښار بنسټ په ۱۰۳۲ ز کال کې ايښودل شوی دی چې په يوولسمه پېړۍ کې د لوېديځې ژيا د سوداگرۍ يو پرمختللی مرکز گڼل کېده.د دې ښار  لوړ او  پلن دېوالونو پاتې شونې کڼدوالې اوس هم شته.  
بهرني دېوالونه يې له ختيځ تر لوېديځ  او له شماله سوېل ته  اوږدوالی لري.

دا دېوال لرونکې کلا (ښار) د لومړي ځل لپاره په ۱۲۲۶ ز کال کې د چنگېز خان له خوا ونيول شوه، خو د پراخې خپرې شوې انگېرنې برعکس دې ښار د مغولو د واکمنۍ پرمهال هم خپلې ودې ته دوام ورکړ. (د عادت سره سم چنگېز ټول نيول شوي ښارونه ړنگول، خو دلته داسې ونشول).
د قوبلای خان په وخت کې دا ښار د لوېديځې ژيا کورنۍ د وخت په پرتله درې چنده نور هم پراخ شو.
د توغون تېمور په مشرۍ د شمالي يوان کورنۍ د مرکزي دښتې د بيانيولو لپاره خپل چمتووالی په **خرا خوتو** کې پيل کړ.
دې ښار د کراکروم شانگدو او هامي سره نښلوونکې څلورلاري کې موقعيت درلود.

د **مارکوپولو سفرونو** کې مارکوپولو د **اتزينا** يا **ايډزينا** په نوم يو ښار يادونه کوي

کله چې تاسو کمپيچو ښار پرېږدئ؛ نو تاسو به د دولس ورځو مزل وروسته اتزينا ښار ته ورسېږئ، کوم چې د شگلنې دښتې په څنډه کې شمال ته پروت دی، دا د ټانگوټ ولايت پورې اړه لري.
خلک يې بوت پرست دي چې ډېر اوښان او غواگانې لري او دا هېواد ډېر ښه بازان روزي دواړه ډوله ساکر او لانر.

په خارا خوتو کې د مغولو ماته د مينگ کورنۍ په کالنيو کې داسې تشريح شوې :  د هونگ په پنځم کال (۱۳۷۲) جنرال فينگ شينگ او  د هغې پوځونه ادزينا ته ورسېدل، ښار ساتونکی بويان تېمور تسليم شو او چينايي سرتيري بوجيان، يوژيان او يوپانيا غرونو ته ورسېدل، د هغې وزير وتښتېده او ۲۷ تنه نور د لس زرو يا زياتو اسونو او غواگانو سره ونيول شول، له ماتې وروسته يا شايد د اوبو د کمښت له کبله ښار پرېښودل شو او په کنډوالو بدل شو. د پراخې دښتې دننه د دې ښار خورا لرې موقعيت دا ښار د لوټمارانو څخه ساتلی وو.

## د خار خوتو ښار د کڼدوالو انځورونه

دوتنه:Khara-khoto (cropping).jpg|د چين د خارا خوتو د کڼدوالو يو ليد
دوتنه:Celebrated suburgan at Kharakhoto in June 1909.jpg|د ۱۹۰۹ کال د جون په ۱۲مه د کوزلوف د عملیاتو د غړو لخوا د خاراخوتو د کلا څخه بهر د لویدیځې ژیا فرعي سیمې (سټوپا) د ویجاړولو پرمهال.
دوتنه:Inner Mongolia Museum colour-painted clay statue of Maitreya.jpg|د لوېديځې ژيا واکمنۍ مهال د خاراخوټو څخه ترلاسه شوې د میتریه رنگه خټينه پژۍ
دوتنه:Khara-khoto.jpg|خارا خوتو دېوال
دوتنه:Kharakhoto BLP221 PHOTO392-29-85.jpg|اورېل سټين اخيستی انځور. په سوېل ختیځ کونج کې یو مقبره (شايد جومات وي)، چې له ختیځ څخه لیدل کیږي.


## سرچينې
بختي رحمان

**بختي رحمان** يا **بخت‌رحمان** يو پښتون ګپ‌شپي، ښه‌طبيعته شخصيت او د ټولنیزو رسنیو ستوری دی چي د افغانستان او پښتونخوا په شمول په شاوخوا ټولو پښتون‌میشتو سیمو کي ګڼ شمېر مینه‌وال لري.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
شمشیر غار

**شمشیر غار** د افغانستان په سویلي کندهار کي د لرغوني زمانې اړوند غارونو یوه سیمه ده. دا سیمه د کندهار ښار څخه شاوخوا ۱۵ مایله لویدیځ او د پنجوایي ولسوالۍ څخه ۳.۵ مایله شمال ختیځ ته پرته ده.

## جغرافیه

د شمشیر غار لوړوالی ۱۱۹۳ متره دی، چي د ارغنداب سیند څخه شاوخوا ۱۰۰ متره لوړوالی لري. دې ځای ته تر ټولو نږدې کلی بادوان نومیږي.

شمشیر غار پنځه دالانونه لري، چي لومړئ یې ۱۱ متره، دویم یې ۱۷ متره او نور یې هم هر یو ۱۱ متره اوږدوالی لري.

## تاریخ

د لوئس ډوپري د ۱۹۵۱ کال د څېړنو له مخي شمشير غار د پلیوسین په دوره کي رامینځته سوی دی. نوموړی ادعا کوي چي په دې غار کي د انسانانو د ژوند شواهد شاوخوا ۲۰۰۰ کاله وړاندي مخینه لري او تر ۱۲۲۲ کال پوري یې دوام درلود، څو چي په همدې زمانه کي مغولي امپراتورۍ افغانستان لاندي کړ. 

د تاریخي شالید پر بنسټ په شمشیر غار کي د انساني تمدن درې اصلي دورې شتون لري:

**د کوشان لومړۍ دوره** : دا په ۱۰۰ مخکي تر زیږد کلونو کي پیل سوه او دوې پیړۍ یې دوام وکړ.

**د کوشان دوهمه دوره** : په ۱۰۰ زیږدیز کال کي پیل او په ۳۰۰ کي پای ته ورسېده. دا دوره د ځینو فلزاتو په مرسته پیژندل کیږي.

**د کوشانیانو دریمه دوره** : په ۳۰۰ زیږدیز کال کي پیل او تر څلورو پیړیو پوري وغځېده. دا دوره د ځینو لرغونو انځورونو په مټ پیژندل سوې ده.

**د مسلمانانو د فتحي دوره** : د ۷۰۰ کال را وروسته پیل سوه او د مغولانو د واکمنۍ سره پای ته ورسېده.
مراسي غونډۍ

**مراسي غونډۍ** د افغانستان په کندهار کي د برونزو د دورې اړوند یو لرغونې سیمه ده.  دا سیمه له کندهار ښار څخه شاوخوا 27 کيلومتره واټن لري او د پنجوايي ولسوالۍ په 6.5 کیلومتره کي پرته ده.

## جغرافیه

موراسي غونډۍ د موراسي کلي ته نږدې په ۳۴° ۹۰' شمالي طول البلد او ۶۵° ۳۰' ختیځ عرض البلد کي پرته ده. دا غونډۍ د ځمکي له سربېرني کچي شاوخوا ۳.۵ متره لوړوالی لري. 

## تاریخ

موراسي غونډۍ په ۱۹۵۱ کال کي د لوئس ډوپري لخوا کشف سوه.  نوموړي په دې سیمه کي څلور خندقونه وموندل، چي یوازي یې تر ټولو لوی هغه (۲×۶ متره) د ۶.۶ مترو په ژوروالي کي د جراثیم ضد خاوري لپاره کیندل سوی وو. د راډیو کاربن تاریخ له مخي دا ځای د ۲۰۰۰/۲۵۰۰ مخکي تر زیږدیز کلونو د استوګني لپاره کارول سوی دی. د مراسي څلورمي طبقې اړوند برخي ګډوډي سوي دي، او د سویلي آسیا د لومړني تاریخي دورې (له ۵۰۰ مخکي تر زیږدیز را وروسته) او اسلامي دوري څخه لرغوني لوښي پکښي شامل وه. 

اوسني شواهد په ډاګه کوپ چي مراسي غونډۍ د برونزو د دورې یو کوچنی کرنیز کلی و، چي د وربشو په کرلو او د پسونو، وزو او غواګانو په پالنه یې اقتصادي اړتیاوي پوره کولې.
ویلهلم رونټګن

**ویلهلم رونټګن** (زوکړه 1845، مارچ 26 _ مړینه 1923، فبروري 10) یو جرمنی فیزیکپوه وو، چا چي د اکس وړانګه (X rays) رامنځ ته کړه، او له همدې امله په نړۍ کي د نوبل جایزې لمړی ګټونکی سو. 

نوموړي یاده جایزه په ۱۹۰۱ کال کي د فزیک په برخه کي لاسته راوړه.  

## سرچينې
د احد غر

**د احد غر** د مدينې منورې په شمال کي یو غر دی. دا غر  لوړ او  اوږدوالی لري. 

د احد غر د اسلام د ستر پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه مبارک د قبیلې (قریشو) ترمنځ د اسلام د دوهمي ستري غزا ځای ګڼل کیږي. یاده غزا (جګړه) د مارچ په ۱۹مه، ۶۲۵ زیږدیز کال کي د مدینې د یوې کوچنۍ مسلماني ټولني او د عربستان په شمال لویدیځ کي د مکې د مشرکانو ترمنځ پېښه سوه.