د هند-چين سرحدي اختلاف

د هند او چین سرحدي لانجه د خاورې د دوو لویو او څو کوچنیو جلا جلا ټوټو د حاکمیت پر سر یو روان اختلاف دی. د چین اکسای لومړی قلمرو د چين په‌واسطه د اویغورسین کیانګ د خپلواکې سیمې او د تبت د خپلواکې سیمې د يوې برخې په توګه اداره کېده او د هند په‌واسطه د لاداخ اتحادیې د قلمرو په توګه ادعا کېده؛ دا د کشمیر او تبت په نامسکوني ارتفاعاتو کې تر ډېره ویجاړې ځمکې دي چې د سین کیانګ – تبت لویه لاره ترې تېريږي، خو په څنډو کې د پام‌وړ څړځايي ځمکې لري. بله لانجمنه خاوره په سویل کې د مک ماهون کرښه ده، هغه سیمه چې مخکې د شمال ختيځ د سرحدي اژانس په توګه پېژندل کېده او اوس‌ مهال د اروناچل پردیش په نوم د هند په‌واسطه اداره کېږي. د مک ماهون کرښه په ۱۹۱۴ کال کې د سیملا کنوانسیون برخه وه چې د چین له هوکړې پرته د هند، بریتانیا او تبت ترمنځ لاسلیک شوه. چین دا تړون ردوي او وايي چې تبت د سمیلا کنوانسیون/معاهدې د لاسلیک پر مهال هېڅ‌کله خپلواک نه و. 

د هندو-چين جګړه په ۱۹۶۲ کال کې په دواړو لانجمنو سیمو کې پېښه شوه. چیني پوځيانو په لویدیځ کې په لاداخ کې د هند پر سرحدي پوستو برید وکړ او په ختيځ کې د مک ماهون له کرښې څخه تېر شول. په ۱۹۶۷ کال کې په سیکیم سیمه کې یوه لنډمهاله نښته رامنځته شوه. په ۱۹۸۷ او ۲۰۱۳ کال کې د دواړو کرښو د حقیقي کنترول پر سر احتمالي نښتې په بریالیتوب سره راکمې شوې. یوه نښته چې د بوتان او چین تر منځ د بوتان تر ولکې لاندې سرحدي سیمه په کې ښکېله وه په ۲۰۱۷ کال کې هندي او چیني سرتېرو ته د اوښتيو زیانونو په دوام راکمه شوه. په ۲۰۲۰ کال کې پرلپسې شخړې رامنځته شوې او د ۲۰۲۰ کال په جون کې د مړیو شمېر لسګونه تنو ته ورسېد. 

هغه تړونونه چې د سرحدي مسئلې د وروستي حل په تمه لاسلیک شوي وو، په ۱۹۹۳ او ۱۹۹۶ کلونو کې پرې هوکړه شوې وه. چې «د باور جوړوني اقدامات» او د کنترول حقیقي کرښه په کې شامله وه. د سرحدي مسئلې د په نښه کولو لپاره د مشترکې کاري ډلې (JWG) په څېر رسمي ډلې د سرحدي موضوع لپاره رامنځته شوې. چې د دیپلوماتیکو او پوځي متخصصو ډلو په مرسته پر مخ وړل کېدې. په ۲۰۰۳ کال کې د سلا او همغږۍ میکانیزم (WMCC) په نوم د اختلاف د حل یو بل کاري میکانیزم رامنځته شو. 

## مخینه/پسمنظر

### اکسای چین
د چین اکسای له استوګنې څخه تشه یوه پرېښودل شوې سیمه ده چې له کاراکاش سیند څخه د شاوخوا ۱۴۰۰۰ فوټه (۴۳۰۰) فاصلي او تر کنګلي څوکو پورې د سیند له سطحې څخه د ۲۲۵۰۰ فوټه (۶۹۰۰) ارتفاع په لرلو تر ټولو ټيټه سیمه ده. مساحت يې شاوخوا ۳۷۲۴۴ کیلومتره مربع (۱۴۳۸۰ مایل مربع) دی. د یادې سیمې نړېدل په دې معنا وو چې له دې لارې د لرغونو سوداګریزو ټاکلو لارو له تېرېدلو پرته یې هېڅ د پام‌وړ انساني ارزښت نه درلود، چې په اوړي کې يې له سین کیاګ او تبت څخه د یاک‌يانو کاروانونو ته لنډه لار جوړوله. 

په لویدیځه برخه کې د سرحدونو اړوند يو له لومړنیو تړونونو څخه په ۱۸۴۲ کال کې د دوګرا او تبت تر جګړې وروسته صادر شو. د پنجاب د سیک سترواکۍ په ۱۸۳۴ کال کې لاداخ د جامو له ایالت سره ضمیمه کړی و. په ۱۸۴۱ کال کې هغوی له يو پوځ سره پر تبت برید وکړ. تبتي ځواکونو د سیکانو پوځ ته ماته ورکړه او په‌خپل وار سره لاداخ ته دننه شول او د لیاه ښار يې محاصره کړ. تبتیانو او سیکانو د سیک پوځيانو له‌خوا تر پلټنې وروسته د ۱۸۴۲ کال په سېپټمبر کې یو تړون لاسلیک کړ چې پر بنسټ یې د بل هېواد په پولو کې هېڅ ډول درغلي يا لاسوهنه نه کېده. په ۱۸۴۶ کال کې د سیکانو له‌خوا د بریتانیا ماته بریتانیا ته د لاداخ حاکميت د لېږد لامل شوه او بریتانوي کمیشنرانو له چيني چارواکو سره د کتنې هڅه وکړه تر څو د خپلې مشترکې پولې په اړه ورسره خبرې وکړي. که څه هم دواړه لوري په پوره اندازه راضي وو چې یوه دودیزه پوله د طبعي عناصرو په واسطه تعریف شوې او په رسمیت پېژندل شوې او سرحدي کرښه نه وه مشخصه شوې. سرحدونه په دواړو انتهاوو کې چې د پانګونګ سیند او د قراقورام بندر و په ښه ډول تعريف شوي وو، خو د چين د اکسای سیمه يې تر منځ په لویه کچه نه وه تعریف شوې.  

#### د جانسون کرښه
ډبلیو اېچ جانسون، د هند له سروې سره يو ملکي مامور و، چې په ۱۸۶۵ کال کې يې د «جانسون کرښه» وړاندیز کړه چې د چين اکسای په جامو او کشمیر کې یې ځای پر ځای کړه. دا د دونګان د بلوا وخت و هغه مهال چې چين د سین کيانګ کنټرول نه درلود، په دې توګه دا کرښه هېڅ‌کله چینایانو ته وړاندې نه شوه. جانسون دا کرښه د جامو او کشمیر مهاراجا ته وړاندې کړه، چې وروسته يې داسې ادعا وکړه چې ۱۸۰۰۰ کیلومتره مربع د هغه په خاوره کې موقعیت لري او د ځينو راپورونو پر اساس يې د کان لون په غرونو کې د سانجو تر بندر پورې د شمالي خاورې ادعا لرله. د جامو او کشمیر مهاراجا په شهيدالله (معاصر زیدالله) کې یوه کلا جوړه کړه او د څو کلونو لپاره یې د کاروانونو د خوندیتوب لپاره هلته سرتېري ځای پر ځای کړل. په نهایت کې ډېری سرچينو شهیدالله او د پورتني کاراکاش سیند د سین کیانګ په خاوره کې ځای پر ځای کړه. (له متن سره ضمیمه نقشه وګورئ) د فرانسیس یونګ هاسبند په وينا چې د ۱۸۸۰ لسیزې په وروستیو کې يې دا سیمه وپلټله په شهیدالله کې یواځې یوه متروکه/پرېښول شوې کلا موجوده وه او هېڅ د استوګنې کور هلته نه شته و- دا یواځې د کوچیو قرغیزیانو لپاره یوه مناسبه پوسته او مناسب مرکز و. دا متروکه کلا ظاهراً څو کاله مخکې د دوګریانو په‌واسطه جوړه شوې وه. چينایانو په ۱۸۷۸ کال کې سین کیانګ بیاځلي فتح کړ او په ۱۸۹۰ کال کې د دې موضوع اړوند تر پرېکړې کولو مخکې هغوی د شهیدالله مسئله په مخ کې لرله. په ۱۸۹۲ کال کې چین د قراقورام په بندر کې سرحدي نښګر نصب کړل. 

په ۱۸۹۷ کال کې د بریتانیا پوځ یو افسر ښاغلي جان ارداغ سرحدي کرښه د یارکند سیند په شمال کې د کون لون غرونو په اوږدو کې وړاندیز کړه. هغه مهال بریتانیا د روسیې د پراختيا په اړه اندېښمنه وه، ځکه چين کمزوری شوی و، او ارداغ داسې استدلال کاوه چې د هغه کرښه ډېره د دفاع وړ ده.  د ارداغ کرښه په عملي ډول د جانسون د کرښې سمول وو چې د «جانسون – ارداغ کرښې» په نوم پېژندل کېږي.   

#### د مکارتني – مکدونالډ کرښه
په ۱۸۹۳ کال کې په سن پترزبورګ کې د هونګ تاچن په نوم یو لوړپوړي چيني چارواکي د سیمې نقشې په کاشغر کې د بریتانیا کونسل جنرال جورج ماکارتني ته ورکړې چې په جزئیاتو کې له یو بل سره همغږي وو. بریتانیا په ۱۸۹۹ کال کې یو سم/اصلاح شوی سرحد وړاندیز کړ، چې په لومړیو کې د مکارتني په‌واسطه وړاندیز شو او د هند د عمومي قومندان ارباب الګین په‌واسطه يې پراختيا ومونده. دا سرحد د لینګزي تانګ دښتې چې د هند لاکتسانګ غرونو په سویلي څنډه کې موقعیت لري او د چین اکسای د چين د لاکتسانګ غرونو د شمالي څنډو تر منځ ځای پر ځای کېږي.  دا سرحد د ځينې دلیلونو له مخې د انګلیسي چارواکو له‌خوا د قراقوم غرونو په اږدو کې وړاندیز او ملاتړ شو. د قراقوم غرونه یوه طبعي پوله جوړه کړه چې د اباسین سیند تر حوضې پورې يې د بریتانيا پولې ټاکلې او د تاریم سیند د  اوبو حوضه يې د چين په کنترول کې پرېښوه او پر دغه لاره د چين کنترول په مرکزي اسیا کې د روسیې له پرمختګ څخه مخنیوی کاوه.  بریتانویانو دا کرښه چې د مکارتني-مکدونالډ کرښې په نوم پېژندل کېږي په ۱۸۹۹ کال کې د ښاغلي کلود مک دونالد په‌واسطه په یو یادښت کې چینایانو ته وړاندې کړه. د چېنګ دولت دغې یادښت ته ځواب ورنکړ. د ځینې مبصرینو په وینا چين باوري و چې دا یوه منل شوې کرښه ده. 

## سرچينې