د ځپې ځواک (طاقت)

د باد له څپو څخه د انرژۍ نيول د ځپې طاقت دی، تر څو ګټور کار ځينې واخيستل شي – د بېلګې په ډول، د برېښنا تر لاسه کول، د اوبو تصفيه کول، يا د اوبو پمپ کول. هغه ماشين چې د څپو له ځواک څخه ګټه اخلي، د اوبو انرژۍ بدلونکی (WEC) بلل کېږي.

څپې له هغه باد څخه منځ ته راځي چې د سمندر له سطحې څخه تېرېږي. تر هغه ځايه چې څپې پورته  د هوا د رفتار څخه په کراره خپرېږي، نو انرژي له باد څخه څپو ته لېږدول کېږي. د څپې د څوکې د هوا د لګېدو پر لور او له هوا څخه د خوندي لوري تر منځ د هوا د فشار توپيرونه او له سطحې سره د هوا سولېدل د قينچي کېدو د ضربې او د څپې د ودې لامل ګرځي. 

د څپې ځواک د سمندري له ځواک څخه جلا دی، کوم چې د لمر او سپوږمۍ د جاذبې قوې له امله منځ ته راغلې انرژۍ جريان تر لاسه کوي. د ماتېدونکو څپو، باد، کوريوليس اغېز، کيبلينګ او تودوخې د درجې او د تروشوالي د توپيرونو په ګډون، نور ځواکونه هم کولای شي چې جريانات پيدا کړي.

تر ۲۰۲۲ز کال پورې، د بادي ځواک، د اوبو ځواک، هستوي ځواک او لمريز ځواک په څېر د نورو نوي کېدو وړ سرچينو په پرتله د څپو ځواک د سوداګريزو فعاليتونو لپاره په پراخه کچه نه دی استعمال شوی. د دې ځواک د کارولو هڅه په ۱۸۹۰ يا له دې څخه مخکې پيل شوې ده، په بنسټيز ډول د دې ځواک د کثافت (غلظت يا ډبلوالی) له امله. د فوټوولټک تختو کثافت 1 kW/m2 دی (په يو متر مربع کې يو کيلوواټه)، په داسې حال کې چې باد د يوې ثانيې په اندازه په دولسو مترو کې په يو متر مربع يواځې يو کيلوواټ ته رسېږي؛ د بېلګې په ډول د سان فرانسسکو په ساحل کې د څپې کلني ځواک کثافت په یو متر کې پنځه ويشت کيلوواټه دی.

په ۲۰۰۰ز کال کې د « Islay LIMPET» په نوم په نړۍ کې د څپو د ځواک لومړۍ سوداګريزه اله د سکاټلينډ د «ايسلي» په ساحل نصب شوې وه او له ملي شبکې سره نښلول شوې وه. په ۲۰۰۸ز کال کې، لومړۍ ګڼ جنراتوري د څپو کارخونه د پرتګال په (Aguçadoura Wave Park) کې پرانيستل شوه. 

په پرانيستي سمندر کې د څپې د ځواک د سيستم د فعاليت د تاييد او ډاډمنتيا ازموينې کارول شوي دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، « CalWave Power Technologies, Inc» د سان ډياګو په ساحل کې، د خپل تجربوي واحد اله پر کار واچوله. 

د څپو د انرژي بدلونکي د هغې د کار کولو د اصولو پر بنسټ ډلبندي کېدای شي:

* د ښوځنده (ځنګېدونکو/يو خوا بل خوا ټال وهونکو) اوبو ستنې (د هوايي توربين سره)
* ښوځنده جسمونه (د هايډرواليکټريک موټر، هايډروليک توربين، خطي برېښنايي جنراتور سره)
* ډېرې لوړې (د ښکته سر هاډروليک توربين سره)

## فزیکي مفکوره
د ډېرو مايعو حرکتونو په څېر، د سمندري څپو او انرژۍ د بدلونکو تر منځ تعامل د يو لوړ ترتيب غېر خطي ښکارنده ده. دا د نه راټولېدونکي « Navier-Stokes» معادلاتو په استعمال سره بيانېدای شي

\begin{align}
\frac{\partial\vec{u}}{\partial t}+(\vec{u}\cdot\vec{\nabla})\vec{u}&=\nu\Delta\vec{u}+\frac{\vec{F_\text{ext}}-\vec{\nabla}p}{\rho} \\
\vec{\nabla}\cdot\vec{u}&=0
\end{align}
  

په داسې حال کې چې د مايع رفتار دی،  فشار دی،  کثافت دی، \vec u(t, x, y, z)   سرېښتناک والی دی او په هرې مايعې ذرې سوچه بهرنی ځواک دی (عموماً د جاذبې قوه). خو په عامو حالاتو کې، د څپو خوځښت د بادي څپو د تيورۍ په مټ تشریح کېږي، کوم چې په لاندې ډول فرض کېدای شي  

په داسې حال کې چې د مايع رفتار دی،  فشار دی،  کثافت دی،  سرېښناکوالی دی او  په هرې مايعې ذرې سوچه بهرنی طاقت دی (عموماً د جاذې قوه). خو په عامو حالاتو کې، د څپو خوځښت د بادي څپو د تيووۍ په مټ تشریح کېږي، کوم چې دا فرض کوي چې

* تقريباً د مايع حرکت نه څرخېدونکی دی
* د ابو په سطحه فشار تقريباً ثابت دی، او 
* د سمندر د فشار ژوروالی تقريباً ثابت دی.

په دې فرضيو (انګېرنو) کې تر ټولو اختلافي يې دويمه فرضيه ده؛ د سطحې د تشنج اغېزې يواځې د څو ډيسي مترو څخه د ډېرې اوږدې څپې لپاره ډېرې کمې دي.

### ايري معادلې
د لومړي شرط موخه دا ده چې حرکت د رفتار د وړتيا په مټ تشریح کېدای شي   \phi(t,x,y,z):

 {\vec{\nabla}\times\vec{u}=\vec{0}}\Leftrightarrow{\vec{u}=\vec{\nabla}\phi}\text{,}

کوم چې بايد د لاپلاس معادلې ته ځواب ووايي،

 \nabla^2\phi=0\text{.}

په یو بېلګه ييز جريان کې، ټينګوالی (سرېښتناک والی) د نيشت برابر دی او په مايع فعاليت کونکی يواځينی بهرنی قوت د ځمکې د جاذبې قوه ده.  \vec{F_\text{ext}}=(0,0,-\rho g)  . په دې حالاتو کې، د «Navier-Stokes» معادله په لاندې ډول راکمېږي

{\partial\vec\nabla\phi \over\partial t}+{1 \over2}\vec \nabla\bigl(\vec\nabla\phi\bigr)^2=
-{1 \over \rho}\cdot\vec\nabla p +{1 \over \rho}\vec\nabla\bigl(\rho gz\bigr),



کوم چې د برنولي د تحفظ په قانون کې (په ځايي توګه) مدغم کېږي:

{\partial\phi \over\partial t}+{1 \over2}\bigl(\vec\nabla\phi\bigr)^2
+{1 \over \rho} p + gz=(\text{const})\text{.}



### د ممکنه خطي جريان تيوري
د کوچنيو عرض لرونکو څپو او حرکتونو په اړوند د فکر کولو پر مهال، د دويمې درجې اصطلاح  \left(\vec{\nabla}\phi\right)^2 

 له پامه غورځول کېدای شي چې د برنولي خطي معادله ورکوي، 

{\partial\phi \over\partial t}+{1 \over \rho} p + gz=(\text{const})\text{.}



او درېيمې ايري مفروضې بيا په لاندې ډول دلالت کوي

\begin{align}
&{\partial^2\phi \over\partial t^2} + g{\partial\phi \over\partial z}=0\quad\quad\quad(\text{surface}) \\
&{\partial\phi \over\partial z}=0\phantom\,\,\quad\quad\quad(\text{seabed})
\end{align}


دا خنډونه په بشپړ ډول د «سينوسي» شکله (کوبه کوبه منحني شکل) څپې محلولونه ټاکي

\phi=A(z)\sin{\!(kx-\omega t)}\text{,}



چېرته چې د محلول د څپو د شمېر ټاکنه کوي او A(z)

 او \omega

 د پولې د خنډونو په مټ ټاکل شوي دي (او  k

) په ځانګړي ډول، 

\begin{align}
&A(z)={gH \over 2\omega}{\cosh(k(z+h)) \over \cosh(kh)} \\
&\omega=gk\tanh(kh)\text{.}
\end{align}


له دې وروسته د سطحې لوړوالی \eta

  په ساده ډول په لاندې ډول اخستل کېدای شي 

\eta=-{1 \over g}{\partial \phi \over \partial t}={H \over 2}\cos(kx-\omega t)\text{:}


اواره څپه د ايکس محور په استقامت مخ په وړاندې ځي.

#### پايلې
ښوځنده حرکت په سطحه تر ټولو لوړ وي او له ژورتيا سره په چټکۍ کمېږي. په هر حال، د انعکاس کوونکي ساحل سره نژدې د ژورو څپو (clapotis) لپاره، د څپې انرژي په ډېره ژورتيا کې د فشار د ښوځنده په توګه موجوده وي چې مايکروسيزم (کوچنۍ زلزلې) پيداکوي. په ډېره ژورتيا کې د فشار لوړوالی او ټيټوالی د څپې د ځواک لپاره ډېر کوچنی دی چې په زړه پورې و اوسي. 

د ايري څپو چلند دوه په زړه پورې نظامونه وړاندې کوي: د اوبو اوږدوالی د څپې له نيمايي څخه ډېر ژرو، لکه چې په سمندرونو او بحرونو کې عام دی او کمې ژورې اوبه، د کومو د څپو اوږدوالی چې د اوبو د ژوروالي څخه نږدې شل ځلې زيات وي. ژورې څپې سره تيت پرک وي: د لنډې څپې اوږدوالي څپې په تېزۍ سره خپرېږي او د اوږدې-څپې اوږدوالي څپې تر شا پرېږدي. د ژورو اوبو ګروپ رفتار د اړخ د رفتار نيمايي دی. د کمو ژورو اوبو څپې نه خپرېږي: د ګروپ رفتار د اړخ له رفتار سره برابر وي؛ او ورته څپې بې له کوم خنډ څخه خپرېږي. 

لاندې جدول په بېلا بېلو نظامونو کې د څپو د چلند لنډيز وړاندې کوي:

**د ژورو اوبو، کمو ژورو اوبو يا منځنۍ کچې ژورتيا په سطحه باندې د ايري جاذبې قوې څپې**

### د څپې د ځواک فارموله
په ژورو اوبو کې، چېرته چې د اوبو ژوروالی د څپې اوږدوالي له نيمايي څخه ډېر وي، د څپې د انرژۍ جريان په لاندې ډول وي


  P = \frac{\rho g^2}{64\pi} H_{m0}^2 T_e
    \approx \left(0.5 \frac{\text{kW}}{\text{m}^3 \cdot \text{s}} \right) H_{m0}^2\; T_e,


چې P به د څپې د لوړې درجې د اوږدوالي يو يونټ څپې د انرژۍ جريان وي، Hm0 د مهمې څپې لوړوالی وي، Te د څپې د انرژۍ موده وي، ρ د اوبو کثافت او g د جاذبې قوې په مټ چټکتيا وي. پورته فارموله وايي چې د څپې ځواک د څپې د انرژۍ مودې او د څپې د لوړوالي د مربع سره د تناسب وړ دی. که د مهمې څپې لوړوالی په متر کې اندازه شي، او د څپې موده په ثانيو کې اندازه شي، نو پايله به يې د «ويوفرنټ» (ويوفرنټ هغه سطحه ده چې د څپې فاز د هغې دپاسه ثابت وي) د اوږدوالي د يو متر پر سر د څپې ځواک په کيلواټونو (kW) کې وي.

د بېلګې په دول، له ساحل څخه څو کيلو متره لرې په ژورو اوبو کې، د درې متره څپې اوږدوالی او د اته ثانيو د څپو انرژۍ مودې سره، د متوسطو سمندري څپو په اړه فکر وکړه. د طاقت توليدولو لپاره حل کول په لاندې ډول دي


  P \approx 0.5 \frac{\text{kW}}{\text{m}^3 \cdot \text{s}} (3 \cdot \text{m})^2 (8 \cdot \text{s}) \approx 36 \frac{\text{kW}}{\text{m}},


يا د څپې لوړې څوکې د يو متر پر سر د ۳۶ کيلو واټه طاقت وړتيا.

په غټو توپانونو کې، د سمندر تر ټولو سترې څپې نږدې ۱۵ متره لوړې وي او د هغې موده نږدې ۱۵ ثانيې وي. د پورته فارمولې سره سم، دا ډول څپې د «ويوفرنټ» په هر متر کې شا اوخوا ۱.۷ ميګاواټه طاقت له ځانه سره لری.

د ځپې ځواک يوه اغېزناکه اله د څپې د جريان يوه د پام وړ برخه له ځانه سره نيسي. د پايلې په توګه، د الې په شاته برخه کې د څپې لوړوالی کمېږي.

د سمندر په حالت کې، د اوبو په سطحه د جاذبې قوې د څپو په يو واحد سيمه کې منځنۍ کچې انرژۍ کثافت د څپې د لوړوالي مربع سره متناسبه وي، د خطي څپې د تيروۍ سره په سمون کې:

E=\frac{1}{16}\rho g H_{m0}^2,

## سرچينې