اتریشي مکتب

اتریشي مکتب د اقتصادي نظریاتو هترودکس مکتب دی چې له میتودولوژیکي فرد پالنې څخه د دقیقې پیروي څخه ملاتړ کوي او څرګندوي چې ټولنیزې ښکارندې په منحصره بڼه د افرادو له انګېزو او اعمالو څخه سرچینه اخلي. د اتریشي مکتب نظریه ورکوونکي باوري دي چې اقتصادي نظریه باید په منحصره توګه د انساني عمل له اساسي اصولو څخه سرچینه واخلي. 

اتریشي مکتب د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په ویانا (د اطریش پلازمېنه) کې د کارل مینګر، یوګین فون بوم – باوریک، فریدریش فون ویزر او د نورو له چارو سرچینه اخلي. له میتودولوژیکي پلوه دغه مکتب له تاریخي مکتب (چې بنسټ یې له جرمني څخه و) سره د میتودونېسټریټ یا میتودولوژیکي مبارزې په نامه بحث کې په ټکر کې و. د نن ورځې اقتصاد پوهان چې د دغه سنت له مخې کار کوي د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې شتون لري، خو لا هم د هغوی چارې د اتریشي اقتصاد په اډانه کې ګڼل کېږي. په لومړنیو کلونو کې د اتریشي مکتب په نظري چارو کې د ارزښت ذهني نظریه، د قیمتونو په تیوري کې حاشیه ګرایي او د اقتصادي محاسبې د مسئلې فورمول بندي شاملېږي چې هر یو یې د اقتصاد په اصلي جریانونو کې په منل شوو برخو اوښتی. 

د شلمې پېړۍ له نیمايي څخه د اصلي جریان اقتصاد پوهانو په معاصر اتریشي مکتب نیوکې وکړې او څرګندوله یې چې دغه مکتب ریاضیکي موډل جوړونه، اقتصادسنجي او د لوی اقتصاد تحلیل د اقتصاد د اصلي جریان یا «هترودوکس» څخه بهر بولي. د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال وروسته له هغه چې فریدریش هایک له ګونر میرډال سره په شریکه توګه په ۱۹۷۴ زکال کې د اقتصاد د علم اړوند د نوبل جایزه ترلاسه کړه؛ اتریشي مکتب ته یوځل بیا د اقتصاد پوهانو پام واوښت او وروسره لېوالتیا زیاته شوه. 

## تاریخچه

### رېښه موندنه
اتریشي مکتب د خپل نوم په برخه کې د جرمني د تاریخي اقتصادي مکتب د غړو څخه پوروړی دی، هغو چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې یې د میتودولوژیکي بحث («Methodenstreit») په اډانه کې د اتریشیانو سره په مخالفت بحث وکړ او اتریشیانو هم په خپل نوبت سره په اقتصاد کې د تاریخي شرایطو د تدوین یا مطالعې پر ځای د نظریاتي رول څخه د یو جلا مورد په توګه دفاع وکړه. په ۱۸۳۳ زکال کې مینګر اقتصاد ته په ځانګړي پام سره د ټولنیزو علومو د څېړنیز میتود تر نامه لاندې اثر په خپرولو سره د تاریخي مکتب په لارو چارو انتقاد وکړ. ګوستاو فون شمولر چې د تاریخي مکتب یو له مخکښانو څخه و، د هغه د دغه انتقاد پر وړاندې یې نامطلوب غبرګون وښود او د دې لپاره چې دغه مکتب رټل شوی او ایالتي وښيي د هغو لپاره یې د «اتریشي مکتب» اصطلاح وکاروله. دغه نوم دوام راوړ او آن د دغه مکتب خپلو پلویانو هم ومانه. 

### لومړۍ څپه
دغه بنسټ د اتریش د سترواکۍ په وین ښار کې را پیل شو. په ټولیزه بڼه د اقتصاد د اصولو په نامه (Principles of Economics) د کارل مینګر اثر چې په ۱۸۷۱ زکال کې خپور شو د یاد مکتب د بنسټ اېښودونکي په توګه په پام کې نیول کېږي. دغه اثر یو له هغو معاصرو لومړنیو رسالو څخه و چې د حاشیوي ګټې نظریه یې وړاندې کړه. په دې سره په ۱۸۷۰ زکال کې اتریشي مکتب د حاشیه پالونکي انقلاب د دریو بنسټ اېښودونکو جریانونو څخه یو و چې د اقتصاد په ډګر کې یې د ذهن پالونکې کړنلارې په معرفي کولو کې پام وړ رول درلود. له دغې ادعا سربېره؛ جان ستوارت میل په ۱۸۴۸ زکال کې د سیاسي اقتصاد د اصولو په نامه خپل اثر کې له دغې معنا څخه په ګټنې د ارزښت په برخه کې کار اخیستی او لیکلي یې دي چې «استفادوي ارزښت، یا هماغه ډول چې ښاغلي ډي کوئینسي مفهومي ارزښت بللی، د مبادلې په برخه کې د ارزښت افراطي محدودیت دی». د یو څه په مبادلوي ارزښت کې د هغو د ارزښت کچه کېدای شي د هغو د مصرفي ارزښت له کچې کمه وي، خو ایا دا چې کېدای شي هغه د مصرفي ارزښت له کچې څخه تجاوز وکړي، د تناقض متضمن دی؛ داسې انګېرل کېږي چې خلک یو څه ورکوي څو مالکیت ترلاسه کړي. د هغو د ارزښت د وروستۍ کچې څخه یو څه زیات چې د خپلو تمایلاتو د ارضا په موخه ورته قائل دي». 

په داسې حال کې چې حاشیه ګرایي په ټولیزه توګه اغېزمنه وه، یو ځانګړی بل مکتب د مینګر د هڅو پر مټ رامنځته شو چې د «اروايي مکتب»، «ویانايي مکتب» او د «اتریش په مکتب» یې شهرت وموند. د اقتصادي نظریې په برخه کې د مېنګر چارې د یوګن بوهم فون باورک او فریدریش فون ویزر له خوا تعقیب شوې. دغه درې اقتصاد پوهان د اتریشي مکتب د «لومړنۍ څپې» رامنځته کوونکي وګڼل شول. بوهم باورک په ۱۸۸۰مه او ۱۸۹۰ مه لسیزه کې پر کارل مارکس پریمانه نقدونه ولیکل؛ دوی د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې له اتریشي اړخه د میتودولوژیکي بحث اصلي غړي وګرځېدل چې په هغو کی یې د تاریخي مکتب اړوند په هېګلي دوکتورینو نیوکې وکړې. 

### د شلمې پېړۍ په لومړیو کې
په متحده ایالاتو کې فرانک البرت فتر (زوکړه: ۱۸۶۳ – مړینه: ۱۹۴۹ زکال) د اتریشي مکتب له مخکښانو څخه و. نوموړي په ۱۸۹۴ زکال کې د خپلې دوکتورا سند له هال پوهنتون څخه ترلاسه کړ او په ۱۹۰۱ زکال کې د کارنل پوهنتون د سیاسي او مالي اقتصاد ښوونکی وټاکل شو. ورته مهال څو مخکښو اتریشي اقتصاد پوهانو د ۱۹۲۰مې لسیزې پر مهال د ویانا په پوهنتون کې د اقتصاد په برخه کې زده کړې وکړې او وروسته یې په هغو سیمینارونو کې ونډه واخیسته چې د لوډویګ فون میزس له خوا جوړ شوي و. په دوی کې ګوتفرید هابرلر، فریدریش هایک، فریتز ماچلوپ، ځوان کارل مینګر (د کارل مینګر زوی)، اوسکار مورګنسترون، پاول روزنشټاین – روډان، ابراهام والډ، مایکل اې. هیلیپرین او ټولنپوه الفرد شوتز شامل و. 

### د شلمې پېړۍ په وروستیو کې
د ۱۹۳۰مې لسیزې په نیمايي کې ډیری اقتصاد پوهانو هغه څه چې د لومړنیو اتریشیانو مهمه ونډه بلل کېده، منلې وه. فریتز ماچلوپ د هایک دغه جمله نقل کړې چې «د یو مکتب تر ټولو لویه بریا په دې کې ده چې له خپل ځان څخه پر پښو ودرېږي، ځکه چې په دې سره د هغو اساسي کرښې د عمومي افکارو د وجود په منل شوي اړخ بدلېږي». د شلمې پېړۍ په نیمايي کې ځینې وختونه داسې هم راغلل چې د اتریشي اقتصاد اصول د اصلي اقتصادي جریان د اقتصاد پوهانو له خوا له پامه غورځول کېدل او یا به هم پرې ملنډې وهل کېدلې، ځکه چې دغه مکتب د اقتصاد په مطالعه کې محاسبوي او ریاضیکي لارې چارې رد کولې. د میزس شاګرد اسرائیل کرزنز څرګنده کړې چې په ۱۹۵۴ زکال کې هغه مهال چې د خپلې دوکتورا لپاره په څېړنو بوخت و، دغه مهال د اتریشي مکتب په نامه کوم جلا څه شتون نه درلود. هه مهال چې کرزنر دا پرېکړه کوله چې په کوم پوهنتون کې خپلې بشپړونکې زده کړې وکړي، میزس ورته لارښوونه کړې وه چې په جان هاپکېنز پوهنتون کې د زده کړو وړاندیز ومني ځکه چې دا یو مخکښ پوهنتون و او فریتز ماچلوپ هلته درس ورکاوه. 

له ۱۹۴۰مې لسیزې را وروسته د شلمې پېړۍ تر پایه کولای شو اتریشي اقتصاد په دوه مساوي فکري اقتصادي مکتبونو ووېشو. یو له دغو څخه چې میزس یې بېلګه دی، نیوکلاسیکه میتودولوژي په جبران نه منونکې توګه ناقصه بولي. بل برخه یې بیا چې بېلګه یې فریدریش هایک دی د نیوکلاسیکې میتودولوژي کړنلار او همدارنګه په اقتصاد کې د دولت زیاته مداخله مني. هنري هازلیت چې د ګڼ شمېر نشریاتو لپاره یې اقتصادي لیکنې کړي او له ۱۹۳۰ زکال څخه یې تر ۱۹۸۰ زکال پورې د اتریش د اقتصاد اړوند ګڼ شمېر کتابونه لیکلي په فکري بڼه د میزس تر اغېز لاندې و. په یوه درس کې د اقتصاد (Economics in One Lesson؛ ۱۹۴۶ زکال) تر عنوان لاندې د نوموړي د کتاب له یو میلیون څخه زیاتې نسخې پلورل شوې دي.

اتریشي مکتب د شلمې پېړۍ په وروستیو کې تر ډېره بریده د اسرائیل کرزنر او په نیویارک پوهنتون کې د لوډوېګ لاخمان د هڅو او سربېره پر دې په ۱۹۷۴ زکال کې د اقتصاد په برخه کې د هایک له خوا د نوبل د جایزې د ترلاسه کولو له امله د نوموړي چارو ته د عامه پام له اوښتو وروسته، ډېر شهرت وموند. د هایک چارې په شلمه پېړۍ کې د لسه فر تفکر د بېرته را ژوندي کېدو په برخه کې ډېر اغېزمنې وې. 

## سرچينې