والټر روتر

والټر فیلیپ ریوتر (سپتمبر ۱، ۱۹۰۷ ز– مۍ ۹، ۱۹۷۰ ز) د منظم کار امریکایی مشر او د مدني حقونو فعال و، چې د متحده اټوموبیل کارګرانو اتحادیه (UAW) يې د امریکا د تاریخ د کارګرانو په یوه تر ټولو مخکښو اتحادیو بدله کړه. هغه د کارګرانو خوځښتونه یوازې د ګټې د ځانګړو ډلو په سترګه نه کتل، بلکې هغه يې په ولسواکو ټولنو کې د ټولنیزعدالت او بشري حقونو د لوړاوي وسیلې ګڼلې. هغه د UAW له سرچینو او اغېز څخه د کارګرانو د حقونو، مدني حقونو، د ښځو حقونو، نړیوالې روغتیايي پاملرنې، عامه زده کړه، ارزانه کورونو، ژوندچاپېریالیزه څارنو او د نړۍ په هر ګوټ کې د هستوي وسلو د نه پراختیا اړوند غږ پورته کولو په موخه کار واخیست. هغه د سویډن په څېر د ټولنیزې ولسواکۍ او د سوله ییزې مدني سرغړونې له لارې د ټولنیز بدلون ملاتړ کاوه. هغه په ۱۹۵۵ز کال کې له جورج مینې سره یوځای د AFL-CIO بنسټ کېښود. هغه د ترور له دوو پېښو ژوندی وتلی دی، چې یوه پېښه هغه مهال رامنځته ته شوه، چې دی په پخلنځي کې و او له کړکۍ څه پرې د ۱۲- ډزه توپانچې ډزې وشوې. هغه د UAW څلورم او ترټولو د ډېر وخت لپاره مشر و، چې د ۱۹۴۶ز کال څخه نیولې، بیا په ز کال کې تر وفات کېدو پورې يې خدمت وکړ.  

روترد متقاعدینو او د هغوی د کورنۍ غړو په ګډون د پنځه میلیونه کارګرانو مشر و او د امریکا په دموکرات ګوند کې يې ډېر نفوذ درلود. د دویمې نړیوالې جګړې پرمهال، ولسمشر فرانکلین ډي روزویلټ به ډېر ځله له هغه روتر سره سلا مشوره کوله او هغه يې "خپل ځوان سورسری انجنیر" باله. هغه په ۱۹۶۰ز کال د جان اف کنیډي له خوا د ولسمشر مرستیال وټاکل شو. په ۱۹۶۱ز کال کې د خوګانو خلیج پېښې څخه وروسته، ولسمشر جان اف کنیډي کیوبا هېواد ته روتر واستاوه، تر څو د فیډل کاسټرو د زندانیانو د تبادلې خبرې اترې مخته یوسي. هغه د سولې ډ‌لو (Peace Corps) د جوړولو مخکښ مشر و او په ترتیب سره يې، په ۱۹۶۴ز کال کې د مدني حقونو قانون، په ۱۹۶۵ز کال کې د رایې د حقونو قانون او د زړو خلکو د روغتیاپالنې بیمې او د بېوزلو خلکو د روغتیا بیمې او د وړ(مناسب) هستوګنځي قانون څخه د ملاتړ سرلاری و. 

هغه په ۱۹۶۴ ز او ۱۹۶۵ ز کې په سپینه ماڼۍ کې د ولسمشر لینډن جانسن سره هره اوونۍ ناستې درلودې او د بېوزلې پر وړاندې د مبارزې د سترې ټولنې پر پالیسیو او قانون جوړونې يې بحث کاوه. د جمهوريت غوښتونکو ګوند د روتر پر وړاندې یې له احتیاط څخه کار اخیست او ان د ولسمشرۍ نوماند ریچارډ نیکسن د ۱۹۶۰ز کال د ټاکنو په بهیر کې، د جان اف کینډي په اړه ویلی و چې: "زما په فکر د یوه ملت لپاره دا ډېره د زیان خبره ده، چې ولسمشر يې ټاکنې وګټي او په پایله کې د والټر روتر په څېر د یوه سیاسي مشر اسیر واوسي." محافظه کار سیاستوال باری ګولډواټر په ډاګه کړه چې: "[روتر] زموږ د هېواد لپاره د سپوتنیک او یا د شوروي اتحاد له هر څه څخه خطرناک و. په ۱۹۵۵ز کال کې د پولیتزر جایزې ګټونکی تاریخپوه کشر آرتور شلیسینګر لیکي: "والټر پي روتر، د UAW فوق العاده وړ او ذهین مشر به په راتلونکې یوه لسیزه کې د امریکايي سیاست تر ټولو پیاوړی سړی وي."

د کشر مارتین لوترکینګ او د مدني حقونو خوځښت پياوړي متحد روتر له کینګ سره یوځای په ډيترویت، سېلما، برمنګهم، مونتوګومیري او جکسون کې لاریونونه راواېستل. کله چې کینګ او د ماشومانو په ګډون نور خلک د الاباما آیالت په برمنګهم سیمه کې زنداني شول او کینګ د برمنګهم زندان څخه خلک نامتو لیک ولیکه، روتر د لاریون کوونکو د ژغورنې لپاره ۱۶۰۰۰۰ امریکايي ډالره راټول کړل. هغه د ۱۹۶۳ز کال د اګسټ میاشتې په ۲۸مه نېټه، پر واشنګټن د لاریون په تنظیم او تمویل کې مرسته وکړه او د لینکلن یادڅلي په پوړیو کې يې لږ مخکې له هغه وینا وکړه چې، کینګ به نېشنل مال کې د "زه یو خوب لرم" په نامه خپله تاریخي وینا وړاندې کړي. د سزار چاوېز او د یوناینټيډ فارم کارګرانو اتحاديې د ملاتړي په توګه، هغه له رابرټ اف کنیډي څخه وغوښتل چې، د چاوېز لیدو ته ورشي او ملاتړ یې وکړي. هغه د رنګینو وګړو د پرمختګ لپاره د ملي انجمن (NAACP) د رئیسانو په بورډ کې خدمت وکړ او د دموکراټیک عمل لپاره د امریکایانو ټولنې یو له بنسټګرو څخه و. د مادام العمره ژوندچاپېریال پال (environmentalist) په توګه، روتر د ۱۹۷۰ز کال د اپریل میاشتې په ۲۲مه نېټه د ځمکې نړیوالې ورځې د لومړنی نمانځغونډې په تمویل او تنظیم کې مهم رول ولوباوه. 

د ځمکې نړیوالې ورځې د اصلي ملي تنظیمونکی ډېنیس هېس په وینا: " د ځمکې نړیوالې ورځې لومړنۍ نمانځغونډه، د UAW پرته نه کامیابېده." 

روتر ته په ۱۹۵۵ز کال کې د هغه تر مړینې وروسته، د ولسمشر بېل کلنټن له خوا د ولسمشرۍ د آزادۍ مډال ورکړل شو. په دې مراسمو کې ولسمشر بېل کلېنټن وویل: "والټر روتر د خپل وخت څخه ډېر وړاندې فکرکوونکی  او یو دوراندېش امریکایی و چې ۲۵ کاله وړاندې وفات شو، زموږ ولس تر اوسه د هغه خوبونه په رښتیا بدل کړي نه دي." روتر د ټایم( مجلې) له خوا د شلمې پېړۍ د یو له ۱۰۰ اغېزمنو خلکو په توګه وپېژندل شو. د نیویارک ټایمز ورځپاڼې د کار د برخې اېډېټر اې اېچ راسکین داسې ولیکل: "که د یوه سړي د مغز چټکتیا، د هغه د پښو له سرعت سره یو شان وای، والټر روتر به د المپیک اتل و." د مشیګان آیالت والي جورج رامنې یوځل وویل: "والټر روتر د ډیټرویت تر ټولو خطرناک سړی و، ځکه هېچا دومره مهارت نه درلود، چې د ټولنې د شته بڼې له ګډوډلو پرته انقلاب رامنځته کړي."  

## ماشومتوب، ځواني او زده کړې
روتر د ویسټ ویرجنیا آیالت په ویلینګ سیمه کې د ۱۹۰۷ز کال د سپتمبر په لومړۍ نېټه د انا (سټاکر) په نامه مور او والنټاین روتر په نامه پلار څخه زېږېدلی دی. مور او پلار يې دواړه جرمني-امریکايي وو. د هغه پلار والنټاین د آس-ګاډۍ چلوونکی او د سوسیالیست اتحاد تنظیمونکی و، چې په ۱۱ کلنۍ کې له جرمني څخه امریکا ته راکډه شوی وی. والټر پنځه وروڼه او خویندې درلودل ،چې په ترتیب سره له مشر څخه کشر ته په دې توګه ذکر شوي دي: ټېډ، والټر، رای، ویکټور او کریسټین. والنټاین هره یکشنبه د خپلو زامنو تر منځ بحثونه ترتیبول او د ټولنیزو مسئلو په اړه يې هغو ته د سملاسي فکر ورکولو روزنه ورکوله، لکه:  ژېړ، ژورنالیزم، د ماشومانو کار، د ښځو د رایې حق او مدني حقونه. روتر وروسته کیسه کوي: "موږ له خپل پلارڅخه د سوداګرۍ اتحادیو فلسفه زده کړه. موږ هره ورځ د کارکوونکو خلکو منډې ترړې، هیلې او ارمانونه ولیدل." په ماشومتوب کې، هغه او وکټور یې له خپل پلار سره زندان ته د یوګين وي ډېبز لیدو ته لاړل. یوګین د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په جګړه کې د ګډون نه کولو له امله زندان ته اچول شوی و. 

روترخېلو سپما کوله او دا يې زده کړل چې باید بېځایه لګښت ونه کړي. د پیسو د سپما په موخه به د والټر موراو انا، خپلو زامنو ته د اوړو د بوریو څخه چوټې جوړولې. کله چې د یوه بوتل د چاودنې له امله ولنټاین څه ناڅه ړوند شو، والټر کورنۍ ته د عاید راوړلو په موخه په نهه کلنۍ کې مزدورکاري پیل کړه. هغه په لسم ټولګي کې له ښوونځي څخه واېستل شو او له خپلې کورنۍ سره د مرستې په موخه يې، په یوه ځايي فابریکه(کارخانه) کې کار پیل کړ. هغه په عملي توګه ،د کارګرانو لپاره د ناکافي خوندیتابه لاروچارو په اړه هغه مهال زده کړه وکړه، کله چې يې یو ۴۰۰ پونډه دړه(تخته) له درېو کسانو سره په ګډه پورته کوله، مګر ترې وغورځېده او د پښې غټه ګوته يې ورته ټپي کړه. 

## سرچينې او ياداښتونه