د یونانيانو نسل وژنه

د یونانيانو نسل وژنه چې پونټیک نسل وژنه هم پکې شامله وه، د اناتوليې د عثماني يوناني مسيحي وګړو منظمه وژنه وه، کومه چې د لومړۍ نړيوالې جګړې او له هغې وروسته (۱۹۱۴-۱۲۲)، د دين او قوميت پر بنسټ تر سره شوې وه.، د درې پاشاګانو په مشرۍ د سترواکۍ حکومت او د مصطفی کمال اتاترک په مشرۍ د سترې ملي اسامبلۍ حکومت، د سترواکۍ د سيمه ييزو يوناني وګړو په خلاف د دې نسل وژنې مرتکب شوي وو. په دې نسل وژنه کې ټولوژنې، په زوره شړل چې په هغې کې د سوريايي سحرا له لارې د مرګ يون هم شامل وو، اخراج، له محاکمې پرته وژنې او د ختيځ ارتودوکس کلتوري، تاریخي او مذهبي يادګارونو ويجاړول شامل وو. د دې پړاو په اوږدو کې سلګونه زره عثماني يونانيان مړه شول. ډيری کډوال او پاتې شوي يونان ته وتښتېدل (په دې ډول د یونان په پخواني نفوس کې يو په څلورمه برخه زياتوالی راغی). ځينو يې، په ځانګړي ډول په ختيځو ايالتونو کې، په ګاونډي روسي سترواکۍ کې پناه واخيسته.

د ۱۹۲۲ز کال تر وروستيو پورې، د کوچنۍ اسيا ډېری يوناني اوسېدونکي يا تښتېدلي او يا وژل شوي وو. پاتې يې په ۱۹۲۳ز کال کې د يونان او ترکيې تر منځ د وګړو د تبادلې د شرايطو تر مخې يونان ته ولېږدول شول، کوم څه چې کدوالي رسمي او د کډوالو د بېرته راستنېدو مخه ونيوله. په همدې پړاو کې عثماني سترواکۍ په نورو توکميزو ډلو هم ورته بريدونه وکړل چې په هغوی کې اشوريان او ارمينيايان هم شامل وو، ځينو پوهانو او ګوندونو دا پېښې د همدې نسل وژنې د تګلارې د برخې په توګه ومنلې.

د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدينو د دې ټولوژنو غندنه وکړه چې د عثماني حکومت ملاتړ ورسره و. په ۲۰۰۷ز کال کې، د نسل وژنۍ پوهانو نړيوالې ټولنې يو پرېکړه لیک تصويب کړ چې پکې د يونانيانو په ګډون د هغوی د مسيحي لږکيو په وړاندې د عثمانيانو مبارزې د نسل وژنې په توګه ومنل شوې. ځينو نورو سازمانونو هم داسې پرېکړه لیکونه تصويب کړل چې پکې د دې مسيحي لږکيو په وړاندې د عثمانيانو دا ډول بريدونه نسل وژنه منل شوې ده، لکه د يونان، قبرص، متحده ايالاتوسويډن، رامينيا، هالنډ، المان، اتريش او چيک جمهوريت ملي قانون جوړونکو هم د نسل وژنې په توګه منلي دي.

## شالید
د لومړۍ نړيوالې جګړې په پيل کېدو سره، منځنۍ اسيا مختلف قومونه درلودل، په نفوس کې يې ترکان او ازريان شامل و، تر څنګ يې هغه ډلې هم وې چې د عثماني فتوحاتو څخه مخکې هلته مېشتې وې، په دوی کې پونټيک يونانيان، قفقازي یونانيان، کيپاډوشي يونانيان، ارمينيايان، کردان، زازا، جورجيايان، چرکسيان، اشوريان، يهوديان او لاز خلک شامل وو.

په يوناني ژبه د غږېدونکو مسيحي وګړو پر ضد د ترکي بريدونو په لاملونو کې دا وېره هم شامله وه چې دوی به د عثماني سترواکۍ د دوښمنانانو په لاس د ازادۍ هرکلی وکړي، همدا راز ځينو ترکانو باور درلود د دې لپاره چې د ملتپالنې په عصر کې د يو عصري هېواد د جوړولو لپاره اړينه وه چې خپلې سيمې له لږکيو څخه پاکې کړي، کوم چې کولای شول د قوميت پر بنسټ د ترکي ملت يو ځای کېدو ته ګواښ پېښ کړي.

د الماني پوځي اتشې په وينا، د ۱۹۱۵ز کال په اکتوبر مياشت کې د عثمانيانو د جګړې وزير اسماعيل انور اعلان وکړ چې هغه غوښتل «د جګړې پر مهال د یونان ستونزه حل کړي...په هغه ډول چې د هغه په باور د ارمينيايانو ستونزه يې حل کړې وه»، په دې ډول يې د ارمينيايانو نسل وژنې ته اشاره کړې وه. المان او عثماني سترواکي له لومړۍ نړيوالې جګړې مخکې او د جګړې پر مهال يو د بل متحدين وو. د ۱۹۱۷ز کال د جنورۍ تر يو دېرشمې نېټې پورې، د المان لومړي وزير (چانسلر) « Theobald von Bethmann-Hollweg»خبر ورکړی و چې:نښې نښانې دا دي چې د دولت د دوښمنانو په توګه، ترکان په پام کې لري يوناني عناصر له منځه يوسي، څه ډول چې هغوی له دې وړاندې له ارمينيايانو سره کړي و. د ترکانو له خوا پلې شوې طريقه خلک له مرګ، لوږې او ناروغۍ سره په مخ کولو سره د هغو د ژوندي پاتې کېدو لپاره د هېڅ ډول اقداماتو څخه پرته د هېواد په داخل کې له خپلو اصلي مېنو بې ځايه کول دي. له دې وروسته پاتې شوي کورونه لوټ شوي او سوځول شوي يا ويجاړ کړای شوي وو. هر هغه څه چې له ارمينيايانو سره شوي وو، له يونانيانو سره بيا تکرار شول.

په ۱۹۱۷ز کال کې د المان چانسلر « Theobald von Bethmann-Hollweg» د وژلو لومه: په شلمه پېړۍ کې نسل وژنه.

## د يوناني لږکيو اصل
په کوچنۍ اسيا کې د يونانيانو شتون لږ تر لږه د ژيړو د وروستي پړاو (۱۴۵۰مخزېږديز) راهيسې ثابت دی. يوناني شاعر «هومر» په دې سیمه کې په شا او خوا ۸۰۰ مخزېږديز کې ژوند کړی دی. جغرافيه پوهه «سټرابو» سميرنا د کوچنۍ اسيا لومړی يوناني ښار بللی دی او ډېری لرغوني يوناني څېرې اصلاً د اناتوليا اوسېدونکي وو، په دوی کې رياضي پوه د ميلټس تيلس (اومه مخزېږديزه پېړۍ)، له سقراط مخکې فلسفي د ايفسس هيراکليټس (شپږمه مخزېږديزه پېړۍ) او د ساينوپ د سينيکزم بنسټ اېښودونکی ډايوجينسس (څلورمه مخزېږديزه پېړۍ) شامل دي. يونانيانو تور سمندرګي ته د « Euxinos Pontos» يا «ميلمه پال سمندر» نوم ورکړی و او په څلورمه مخزېږديزه پېړۍ کې دوی د دې سمندر په څنډو کې سمندري سفرونه او د دې سمندرګي په اناتوليايي څنډو کې په مېشتېدو پيل وکړ. د تور سمندرګي تر ټولو زيات د پام وړ ښارونه «تريبيزونډ، سامپسونټا، ساينوپ» او «هيرکليا پونټيکا» وو.

د هلينستي پړاو  (۳۳۴ مخزېږديز – لومړۍ زېږديزه پېړۍ) پر مهال، له کوم وروسته چې د ستر سکندر فتوحات منځ ته راغلل، یوناني کلتور او ژبې د کوچنۍ اسيا په داخلي برخو کې هم د غلبې تر لاسه کول پيل کړل. د رومي او بيزانس واکمنۍ په لومړيو کې د دې سيمې هلنستي کېدل چټک شول او تر لومړيو مسيحي پېړيو پورې سيمه يیزې هندو-اروپايي اناتوليايي ژبې له منځه تللې وې. ځای يې کوين يوناني ژبې نيولی و. له دې نقطې وروسته تر منځنيو پېړيو پورې د منځنۍ اسيا ټولو اصلي اوسېدونکو په مسيحيت عمل پيل کړی و (کوم ته چې په ۱۰۵۴ز کال کې د کاتوليک تر ځنګ ختيځ-لويديځ ډلې څخه وروسته يوناني ارتودوکس مسيحيت ويل کېږي) او په يوناني ژبه يې د خپلې مورنۍ ژبې په توګه خبرې کولې.

د پايلې په توګه په کوچنۍ اسيا کې يوناني کلتور وغوړېد، په بنسټيز ډول په يوناني غږېدونکو د ختيځې رومي سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې زر کلنې واکمنۍ (څوارلسمه پېړۍ – پنخلسمه پېړۍ) پر مهال. د کوچنۍ اسيا خلک د سترواکۍ د هغه اردوکس مسيحيانو ستره برخه وه چې به يوناني يې خبرې کولې؛ په همدې بنسټ په وروستي لرغوني پړاو، منځنيو پېړيو او رنسانس پر مهال ډيری مشهور يوناني شخصيتونه له کوچنۍ اسيا څخه وو، په کومو کې چې سینټ نکولسن (۳۷۰-۳۴۳ مخزېږديز)، ویناوال جان کريسوټوموس (۳۴۹-۴۰۷ مخزېږديز)د ايا صوفيا معمار د ميليټس ايسډور (شپمږمه پېړۍ) شامل دي، د پوکاس (لسمه پېړۍ) او کومنينس (يوولسمه پېړۍ) به ګډون ګڼې شاهي کورنۍ او همدا راز د رنسانس پوهان د ټريبيزنډ جارج (۱۳۹۵-۱۴۷۲) او باسيليوس بيساريون (۱۴۰۳-۱۴۷۲) شامل دي.

په همدې بنسټ، کله چې ترکانو د منځنيو پېړيو په وروستيو کې د کوچنۍ اسيا نيول پيل کړل، بيزانسي يوناني اتباع په دې سيمو کې تر ټولو زيات مېشت و. د ترکانو له خوا د داخلي سيمو له نيولو وروسته هم، د کوچنۍ اسیا د تور سمندرګي غره ييزې څنډې د  يوناني مسيحي دولت ګڼ مېشته سيمه، د ټريبيزانډ مرکز پاتې شو، تر دې چې بالاخره په ۱۴۶۱ز کال کې د عثماني ترکانو په لاس له فتحې وروسته پای ته ورسول شول، دا سيمې عثمانيانو د اروپا د هغې سیمې له نيولو يو کال وروسته ونيولې، کومې چې اوس يوناني سيمې دي. په راتلونکو څلورو پېړيو کې، د کوچنۍ اسيا يوناني اوسېدونکي اوس د غالب ترکي کلتور لاندې په دې سيمو کې په کرار کرار لږکي وګرځېدل.

## سرچينې