د تلپاتې پراختیا ۷ موخه

د تلپاتې پراختیا ۷ موخه (SDG 7 یا نړیواله ۷موخه) له ۱۷ تلپاتو موخو څخه ده چې په ۲۰۱۵ ز کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي ټولنې له خوا رامینځته شوې. موخه یې «د ټولو لپاره ارزانه، باوري، تلپاته او عصري انرژۍ ته د لاسرسي ډاډ ورکول دي».

دا موخه پنځه نورې موخې لري چې باید تر ۲۰۳۰ز کاله پورې ترلاسه شي. دا موخې د شپږو شاخصونو له خوا اندازه کېږي چې کولای شي موږ خپلو موخو ته نږدې کړي. له پنځو موخو څخه درې د «پایلې موخې» دي:عصري انرژۍ ته نړیوال لاسرسی، د تجدید وړ انرژۍ کې په نړیواله کچه زیاتوالی، د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی.

## شالید
د انرژۍ کارونه د انساني تمدن پيلامه ده. دا کار د بایوماس (د اور کشف) سره د تودوخې تولید لپاره د ځایي تودوخې او پخلي لپاره پیل شو.

لکه څنګه چې د نړۍ نفوس په تلپاته توګه ډېرېږي، نو د هغو کسانو ترمنځ چې ددې هر څه د تامینولو توان لري او هغوی یې چې نه لري واټن ډېرېږي. د پایښت وړ پراختیا په اړه د ملګرو ملتونو په لوړه کچه سیاسي استازي وویل چې: «د نړۍ په کچه برېښنا ته د ښه لاسرسي سره سره، نږدې یو میلیارډه خلک له برېښنا پرته ژوند کوي او درې میلیارډه خلک د پاک پخلي اسانتیاوو ته لاسرسی نه لري او د کور دننه د خطرناکې ککړې هوا له ستونزو سره مخ دي.

### ارزانه، پاکه او عصري انرژي
له پخوا څخه، خلکو د ډبرو سکرو او تېلو څخه د لومړنۍ انرژۍ په توګه د برېښنا د تولید په موخه کار اخیسته. د نړۍ هېوادونو چاپېریال ته ددې زیانونو په کتو سره د انرژۍ تولید لپاره د نورو بدیلونو په لټه کې شول (د نوې کېدونکې انرژۍ سرچینې) لکه:

* لمریزه انرژي: دا هغه انرژي ده چې د لمر له وړانګو څخه ترلاسه کېږي. دا د انرژۍ خورا پاکه بڼه ده او د خپل کثرت له امله په پراخه کچه کارول کېدای شي.
* د باد ځواک: یو پاک، وړیا او په تلپاته توګه د لاسرسي وړ انرژي ده.  د انرژي دا بڼه کولای شي متحرکه انرژي، چې د باد د حرکتونو له امله رامنځته کېږي د انرژۍ د تولید لپاره جذب کړي.
* جیوترمل انرژي: هغه تودوخه چې د ځمکې د لاندینۍ سطحې څخه تولیدېږي د انرژۍ د تولید لپاره کارول کېدای شي. د ځمکې د تودوخې سټیشنونه او د تودوخې پمپونه د تودو چینو څخه د ازادې شوې تودوخې د جذبولو لپاره کارول کېږي.
* د اوبو انرژي: دا هغه انرژي ده چې، د روانو اوبو پر متحرکې انرژۍ د فشار راوړلو پر مټ ترلاسه کېږي. په سیندونو کې د توربینونو په نصبولو سره کولای شو پاکه او له ضایعاتو پرته انرژۍ تولید کړو. 
* څپه ییز ځواک: د څپه ییز ځواک څخه ترلاسه شوې انرژۍ د برېښنا د تولید لپاره کارول کېدای شي. که څه هم په عام ډول نه کارول کېږي، د انرژۍ دا بڼه پاکه او په اسانۍ سره د ترلاسه کېدو وړ ده چې د انرژۍ د دودیزو سرچینو د بدیل په توګه خورا لوی ظرفیت لري. 
* بایوماس: بایوماس د سوځیدلو وړ ده او د انرژۍ د تولید لپاره کارول کیدای شي چې د مستقیمې سوځېدنې، شریکې سوځېدنې، پیرولیس، پر ګاز بدلېدنې او انیروبیک تخریب له لارې د انرژۍ د تولید لپاره کارول کېدای شي.
* اټومي انرژي: د اټومي انحلال په کارولو سره په ریکټور کې په پراخه کچه تودوخه تولیدېږي، د ریکټور د سړولو لپاره له اوبو څخه کار اخیستل کېږي چې دا د بخار د تولید لامل ګرځي، د بخار تولید د بخار توربین بدلوي چې دا بیا برېښنا تولیدوي. 

## نښې، شاخصونه او پرمختګ
SDG 7 پینځه نښې لري، چې په پنځو شاخصونو سره انداره کېږي چې باید تر ۲۰۳۰ کاله پورې دا 

نښې ترلاسه شي. له پنځو نښو څخه درې یې (پایلې نښې) دي او دوه نورې «د نښو د ترلاسه کولو وسیلې) دي.

### ۱.۷ نښه: عصري انرژۍ ته نړیوال لاسرسی
د SDG 7 لومړۍ نښه ۷.۱ موخه ده:

«تر ۲۰۳۰ کاله پورې د ارزانه، باوري او عصري انرژۍ خدماتو ته د نړیوال لاسرسي ډاډ ترلاسه کول». دا موخه دوه شاخصونه لري:

* ۱.۱.۷ شاخص: د نفوسو تناسب چې برېښنا ته لاسرسی لري.
* ۲.۱.۷ شاخص: د نفوسو تناسب چې په پاکو تېلو او ټیکنالوژۍ باندې لومړنۍ تکیه لري.

### ۷.۲ نښه: په نړیواله کچه د نوې کېدونکې انرژۍ په سلنې کې زیاتوالی
د SDG 7 دویمه نښه، ۲.۷ نښه ده: «په نړیواله کچه تر ۲۰۳۰ز کاله پورې د نوې کېدونکې انرژۍ په ونډه کې د پام وړ زیاتوالی راوستل ».

دا یوازې یو شاخص لري: ۱.۲.۷ شاخص« د انرژۍ په وروستي مصرف کې د نوې کېدونکې انرژۍ ونډه » ده.

### د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی
د SDG 7 درېیمه نښه ۳.۷ نښه ده: «تر ز۲۰۳۰ کاله پورې، په نړیواله کچه د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی».

دا یو شاخص لري: ۱.۳.۷ شاخص «د انرژۍ شدت د لومړنۍ انرژۍ او GDP له مخې اندازه کېږي».

### ۷ الف نښه: د پاکې انرژۍ په برخه کې څېړنې، ټیکنالوژۍ او پانګونې ته د وده ورکول
د SDG 7 څلورمه نښه ۷ الف نښه ده: «تر ۲۰۳۰ز کاله پورې، د پاکې انرژۍ، څېړنې او ټیکنالوژۍ ته د لاسرسي د اسانتیا لپاره نړیوالې همکارۍ ته وده ورکول، د نوې کیدونکې انرژۍ په ګډون، د انرژۍ موثریت او د فوسیل د سوځېدو پرمختللې ټیکنالوژۍ، او د پاکې انرژۍ زیربیناوو کې پانګونې ته وده ورکول دي».

دا یو شاخص لري: ۱.۴.۷ شاخص « نړیوال مالي جریانونه، مخ پر ودې هیوادونو ته د پاکې انرژۍ، څېړنې، پراختیا او د نوې کېدونکې انرژۍ او د هایبریډ سیسټم څخه ملاتړ» دی.

### ۷ ب موخه: د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د انرژۍ د خدمتونو پراخوالی او لوړول
د SDG 7 پینځمه نښهه په دې ډول چمتو شوې: «د ۷ ب نښه: تر ۲۰۳۰ز کاله پورې، د زېربنا پراخول او د ټیکنالوژۍ لوړول ترڅو د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د عصري او پایښت وړ انرژۍ خدمتونه وړاندې کړي، په ځانګړې توګه د لږ پرمختللو هېوادونو، مخ پر ودې کوچني ټاپوګان، او په وچه کې ایسار مخ پر ودې هېوادونه د خپلو اړوندو پروګرامونو سره سم خدمتونه وړاندې کړي».

دا یو شاخص لري: ۱.۵.۷ شاخص « د تلپاته پراختیایي خدمتونو لپاره د GDP د تناسب په اساس د انرژۍ د موثریت په برخه کې پانګه اچونه او د زیربینا او ټیکنالوژي لپاره د بهرنۍ پانګونې مستقیمې مالي مرستې اړینې دي» دی.

### ساتونکې ادارې
ساتونکې ادارې د لاندې شاخصونو د راپور ورکولو مسولیت لري:

* ۱.۱.۷ او ۲.۱.۷ شاخصونه: نړیوال بانک (WB) او د روغتیا نړیوال سازمان (WHO)
* ۱.۲.۷ شاخص: د اقتصادي او ټولنیزو چارو څانګه – د احصایې څانګه (DESA/UNDP)، د انرژۍ نړیواله اداره (IEA) او د نوې کېدونکې انرژۍ نړیواله اداره (IRENA).
* ۱.۳.۷ شاخص: د اقتصادي او ټولنیزو چارو- احصایې څانګه (DESA/UNDP) او د انرژۍ نړیواله اداره (IEA) دي.
* ۱.۷. الف  شاخص: د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان  (OECD)او د نوې کېدونکې انرژۍ نړیواله اداره (IRENA) .
* ۱.۷.ب  شاخص:د انرژۍ نړیواله اداره  (IEA) .

## هر اړخیز پرمختګ او څارنه
د تلپاته پرمختګ په اړه د ملګرو ملتونو د لوړې کچې سیاسي فورم (HLPF) هر کال د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا تر نظارت لاندې د SDGs د نړیوالې څارنې لپاره غونډه کوي.

## ننګونې

### د کوویډ ۱۹ وبا
په ۲۰۲۰ز کال کې، COVID-19 وبا په روغتیایي مرکزونو کې د باور وړ او ارزانې برېښنا اړتیا په ګوته کړه. په یو شمېر سروې شویو مخ پر ودو هېوادونو کې د روغتیایي مرکزونو څلورمې برخې برېښنا نه درلوده او بله برخه یې ‍هم د بریښنا له بې نظمۍ سره مخ وه.. 

## له نورو SDGs سره اړیکې
SDGs ټول له یو بل سره تړلي دي. انرژۍ (SDG 7) د نږدې هرې لویې ننګونې او فرصت مرکزي برخه ده چې نړۍ نن ورځ ورسره مخ ده: په دې کې د بې وزلۍ له منځه وړل (SDG 1)، د جنډر برابروالی (SDG 5)، د اقلیم له بدلون سره موافقت (SDG 13)، د خوړو خوندیتوب (SDG 2)، روغتیا (SDG 3)، تعلیم (SDG 4)، پایښت لرونکي ښارونه (SDG 11) او ټرانسپورټ (SDG 9) شاملېږي.

SDG 7 او د اقلیم کمېدل (SDG 13) سره تړلي او د یو بل بشپړوونکي دي. د انساني جامعې کم پرمختګ او انرژۍ ته په نابرابره ډول لاسرسی په مستقیم ډول له یو بل سره تړاو لري. انرژۍ له بې وزلۍ او نابرابرۍ سره ډېره نږدې اړیکه لري ځکه چې پاکې انرژۍ ته د مېرمنو لاسرسی د روغتیا، تعلیم او تولیدي فعالیتونو لپاره اړین دي.

## سازمانونه
د SDG 7 لپاره پینځه ساتونکې ادارې شتون لري چې په ګډه يې په ۲۰۱۲ز کال کې د انرژۍ د وروستي پرمختګ راپور خپور کړ:

* د انرژۍ نړیواله اداره (IEA) 
* د اقتصادي او ټولنیزو چارو ریاست – د احصایې څانګه (DESA/UNDP) 
* د نوې کېدونکې انرژۍ نړیواله اداره (IRENA)
* د ملګرو ملتونو د احصایې څانګه (UNSD) 
* نړیوال بانک (WB) 
* د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) 
* د اقتصادي همکاریو او پراختیا سازمان (OECD)

## په متحده ایالاتو کې مېشت سازمانونه
په متحده ایالاتو کې له دوه زرو څخه ډېر له مالیې څخه معاف شوي سازمانونه شتون لري چې د ملګرو ملتونو SDG 7 پورې اړوند مسئلو باندې کار کوي، د معلوماتو له مخې چې د داخلي عوایدو خدمتونو IRS سره ثبت شوي او د X4Impact له خوا راټول شوي دي. X4Impact د راکلفر بنسټ په ملاتړ، فورد بنسټ، هیولټ بنسټ او Giving Tech Labs په مرسته، په متحده ایالاتو کې د وړیا انلاین، ارزانې او پاکې انرژۍ وسیله جوړه کړه. 

## سرچینې