وبا یا ټولنیونه

وبا یا ټولنیونه (pandemic) (چې د یوناني کلیمې πᾶν، پان، "ټول" او δῆμος، ډیموس، "ځايي وګړي" 'خلک' نه اخیستل شوې ده) یوه ټولنیوونکې (epidemic) ساري ناروغي ده چې په یوه ستره سیمه کې خپرېږي، د بېلګې په توګه: په ګڼو لویو وچو یا ټوله نړۍ کې او د پام وړ شمېر کسان ککړوي. یوه پراخه ځايي ناروغي چې یو ثابت شمېر وګړي ککړوي، وبا نه بلل کېږي. هغه پراخه ځايي ناروغي چې یو ثابت شمېر وګړي ککړوي، لکه د موسمي انفلونزا بیاراګرځېدنه معمولاً استثنا بلل کېږي، ځکه په نړۍ کې په سترو سیمو کې هممهاله پېښېږي، خو توپیر يې دا دی چې په نړۍ کې سرایت نه کوي. 

د بشرد تاریخ په اوږدو کې، یو شمېر ټولنیوونکې ناروغۍ، لکه: شری( چیچک) رامنځته شوې دي. په تاریخ کې ثبت شوې تر ټولو مرګونې وبا په ۱۴مه پېړۍ کې 'تور مرګ' وه (چې طاعون هم بلل کېږي) او د اټکل له مخې، له ۷۵ میلیونه نه تر۲۰۰  میلیونه انسانان يې مړه کړي دي. دا اصطلاح تراوسه کارول شوې نه ده، خو د راتلونکو وباوو لپاره کارول شوې ده، لکه:  د ۱۹۱۸زکال انفلونزا وبا (هسپانوۍ انفلونزا). 

وروستۍ وباوې دغه وې: توبرکلوز، روسۍ انفلونزا، هسپانوۍ انفلونزا، آسیايۍ انفلونزا، کولرا، هانګ کانګ انفلونزا، اچ آی وي(اېډز) او کووېډ۱۹. 

## پېژندنه
وبا یوه ټولنیوونکې ناروغي ده چې له نړیوالو پولو اوړي او معمولاً په نړیواله کچه خلک ککړوي. یوه ناروغي یا ناجوړي یوازې په دې وبا نه ده چې پراخه ده یا ډېری خلک وژني، بلکې دا باید عفوني هم وي. د بېلګې په توګه: ډېری مرګونه، د سرطان له لاسه دي، خو وبا نه بلل کېږي، ځکه دا ناروغي ساري (د بېلګې په توګه په اسانۍ د لېږد وړ) نه ده او نه هم په اسانۍ سره عفوني ده.  

## ارزونه

### پړاوونه
وړاندې له دې د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د هغه بهیر د تشرېح لپاره یوه شپږ-پړاویزه ډلبندي وکړه چې له مخې يې د انفلونزا نوی ویروس په انسانانو کې د څو لومړنیو انتانونو نه وروسته په یوه وبا واوښت. دا چاره هغه مهال پیل کېږي چې ډېری ژوي په یوه ویروس ککړ شي او چې په یو څو قضیو کې انسانان د ژویو له خوا ککړشي، بیا هغه پړاو ته ورننوځي چې ویروس په نېغ ډول د انسانانو تر منځ لېږدېږي او پای یې هغه پړاو دی چې کله په انسانانو کې د ویروس انتانونه په ټوله نړۍ کې خپرېږي. د ۲۰۲۰م کال په فبرورۍ میاشت کې، د روغتیا نړیوال سازمان ویاند په ډاګه کړه چې "د [یوې وبا لپاره] رسمي ډلبنډۍ نشته". 

**د روغتیا نړیوال سازمان له لوري د انفلونزا وبا پړاوونو تشرېح**

د ۲۰۰۹ز کال په مۍ میاشت کې د روغتیا نړیوال سازمان د روغتیايي خوندیتوب او ژوندچاپېریال چارسمبالي مرستیال مشر ډاکټر کېچي فوکوډا په یوه مجازي رسنیز کنفرانس کې وویل: "د وبا یا ټولنیونې په اړه یو اسانه فکر دا دی...چې ووایو: وبا یعنې چې په ټوله نړۍ کې خپرېږي. بیا ښايي تاسو له خپله ځانه وپوښتئ: نړیواله خپرېدا څه معنا؟ نړیواله خپرېدا په دې معنا چې، موږ هم د خپرېدو عامل وینو... او بیا د ویروس په خپرېدو سربېره د ناروغي فعالیتونه هم وینو."

د احتمالي انفلونزا د وبا لپاره د پلان جوړولو پر مهال، د روغتیا نړیوال سازمان په ۱۹۹۹ز کال کې د وبا لپاره د چمتووالي لارښود اړوند یو سند خپور کړ چې په ۲۰۰۵ز او ۲۰۰۹ز کال بیا له سره وکتل شو. په دې سند کې د روغتیا نړیوال سازمان له لوري د وبا د پړاوونو تشرېح او د پړاوونو پر بنسټ د عمده کړنو تر عنوان لاندې په یوه فرعي یادښت کې پړاوونه او بیا د هر پړاو لپاره مناسب اقدامات ورپېژندل شوي وو. د ۲۰۰۹ز کال په سمونه کې يې چې بیا د همدغه کال په فبرورۍ میاشت کې وروستی شو، وبا او د هغو پړاوونو تشرېح چې د هغې د اعلانولو لامل کېږي شامله شوې ده. هغه مهال د ۲۰۰۹ز کال H1N1 ویروس پر وبا نه په هغه سند کې بحث شوی و او نه یادونه ترې شوه وه. د دې سند ټولې نسخې انفلونزا ته اشاره کوي. پړاوونه د ناروغۍ د خپرېدو پر بنسټ تعریف شوي دي، سختيو او وفیاتو ته يې د روغتیا نړیوال سازمان په اوسني تعریف کې اشاره نه ده شوې، که څه هم دا عاملونه وړاندې له دې په کې ځای پر ځای شوي وو. 

په ۲۰۱۴ز کال کې، د متحده ایالتونو د ناروغیو کنټرول او مخنیوي مرکزونو د وبا وقفو چوکاټ تر عنوان لاندې د روغتیا نړیوال سازمان د وبا پړاوونو لپاره یو متشابه چوکاټ وروپېژانده. په دې کې دوه وړاندې له وبا زماني ځنډونه( وقفې).

* پلټنه او ګروېږنه
* پېژندنه

او څلور وبايي زماني وقفې شاملې وې.

* پیل
* چټکتیا
* ورو کېدل
* چمتووالی

په دې کې د زماني وقفو د پېژندلو یو جدول هم راځي او د روغتیا نړیوال سازمان د ټولنیونې پړاوونو سره سمون ورکوي. 

## شدت
په ۲۰۱۰ز کال کې په ټوله امریکا کې د انفلونزا د فرضي مړینو د پېښې مرګ نسبت او د عفونت ټولېزو پېښو د بېلابېلو کمیتونو اټکلونه. د مړینې غورچاڼ شوې اټکلي شمېرې د تورې کرښې په وسیله د پېښې مرګ نسبت او د ټولېزو پېښو د اړونده ترکیب سره ښودل کېږي. د پېښې مرګ نسبت د کلینیکي شدت اندازې یوه بېلګه ده او د عفونت ټولیزې پېښې د وبا شدت ارزونې په چوکاټ کې د لېږدوړتیا د کچې یوه نمونه ده. 

د انفلونزا مخکینو ټولنیونو او د انفلونزا مخکنیو موسمونو درج شوې بېلګې. رنګه خطونه په ۲۰۱۰ز کال کې په امریکا کې د انفلونزا د متناظرو فرضي مړینو ښودنه کوي اوهماغه مخکیني شکل ته ورته رنګي مقیاس لري. 

په ۲۰۱۴ز کال کې، د متحده ایالتونو د ناروغیو کنټرول او مخنیوي مرکزونو د ټولنیونو د شدت د ارزونې په موخه د وبا شدت ارزونې چوکاټ جوړ کړ. د وبا شدت ارزونې چوکاټ، د ۲۰۰۷ز کال د خطي وبا شدت شاخص ځای ونیو او د ټولنیونې د شدت او تکامل د ارزونې موخه يې د ناروغۍ ٪۳۰ خپراوی وانګېره او د پېښې مړینې نرخ کچه يې واخیسته. 

له تاریخي اړخه، د ټولنیونې د شدت کچه اخیسته د پېښې مړینې کچې پر بنسټ وه، خو ښايي د پېښې مړینې کچه په لاندې دلیلونو وبا ته د غبرګون پر مهال د وبا د شدت د کچې اخیستنې لپاره کافي نه وي:

* مړینه ښايي څو اونۍ د پېښو نه شاته پاتې وي، چې له امله يې د پېښې-مړینې کچه ټیټه ارزول کېږي.
* ښايي د پېښو ټولټال شمېره معلومه نه وي، چې له امله يې د پېښې-مړینې کچه له حده لوړه ارزول کېږي.
* د ټول نفوس لپاره د واحدې پېښې-مړینې کچه ښايي پر زیانمنونکو وګړو يې اغېز له سترګو پناه کړي، لکه: ماشومان، مشران، د مزمنو ناجوړیو درلودونکي او د مشخصو نژادي او توکمي لږه کیو ټولنو غړي. 
* یوازې مړینه ښايي د وبا بشپړې اغېزې راونه ښيي، لکه ناسوبتیا او د روغتیايي پاملرنې چوپړتیاووغوښتنه. 

یوازې د پېښې-مړینې کچې اندازې د محدودیتونو په پام کې نیولو لپاره، د وبا شدت ارزونې چوکاټ په دوو اړخونو کې د ناروغي د خپراوي شدت اندازه کوي: په ککړو شویو وګړو کې د ناروغۍ کلینیکي شدت او په ټول نفوس کې د عفونت د لېږد وړتیا. 

## سرچینې