د الجزایر تاریخ

د الجزایر د تاریخ ډېره برخه د شمالي افریقا په ښېرازې ساحلي دښتې کې چې ډېریوختونه د مغرب (یا مغرب) په نوم یادیږي، رامنځته شوې. شمالي افریقا د اروپا یا منځني ختیځ د خلکو لپاره د ټرانزیت سیمې په توګه کار کاوه، په دې توګه، د سیمې اوسیدونکي د کارتاګینیانو، رومیانو او وندالانو په ګډون د نورو سیمو د نفوس له خوا اغیزمن شوي وو. دا سیمه د اتمې پیړۍ په لومړیو کې د مسلمانانو له خوا فتحه شوه، خو د ۷۴۰ کال د بربر له پاڅون وروسته له اموي خلافت څخه جلا شوه. د عثماني دورې په بهیر کې، الجزایر د مدیترانې په سمندر کې یو مهم دولت شو چې د ډیرو سمندري جګړو لامل شو. ددې هیواد په وروستي تاریخ کې وروستۍ مهمې پېښې د الجزایر جګړه او د الجزایر کورنۍ جګړه وه.

## مخکینی تاریخ
د لومړنیو انسانانو له خوا د الجزایر د اشغال شواهد په ۱۹۹۲ ز کې په عین هینچ کې د ۱.۸ میلیون کلنې زړې اولووان ډبرې وسیلې موندلو څخه څرګندیږي. په ۱۹۵۴ ز کې د فوسیل شوي هومو ارکتوس هډوکي د سي ارامبورګ له خوا په ترنفین کې کشف شول چې ۷۰۰۰۰۰ کاله قدامت لري. د ډبرو نوې دورې تمدن د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخکې له میلاد کلونو ترمنځ د مغرب په صحرا او مدیترانې کې وده وکړه. دا ډول اقتصاد د الجزایر په جنوب ختیځ کې د Tassili n'Ajjer سمڅو په انځورونو کې په بډایه توګه انځور شوی، چې په مغرب کې یې تر کلاسیکې دورې پورې شتون درلود.

## نومیدیا
فونیقي سوداګر د ۹۰۰ مخکې له میلاد کال په شاوخوا کې د شمالي افریقا ساحل ته ورسیدل او د ۸۰۰ وروسته له میلاد شاوخوا یې کارتاج (په اوسني تونس کې) تاسیس کړ. د کلاسیکې دورې په بهیر کې، د بربر تمدن لا دمخه په داسې مرحله کې و چې د کرنې، تولید، سوداګرۍ او سیاسي سازمانونو ډیری دولتونو یې ملاتړ کاوه. په داخلي برخه کې د کارتاج او بربر ترمنځ سوداګریزې اړیکې وده وکړه.

د کارتاجین دولت د Punic په جګړو کې د رومیانو له خوا د پرله پسې ماتو له امله سقوط وکړ او په ۱۴۶ مخکې له میلاد کې د کارتاج ښار ویجاړ شو. لکه څنګه چې د کارتاجین ځواک کم شو، د بربر مشرانو نفوذ په لرې پرتو سیمو کې وده وکړه.

په دویمې وروسته له میلاد پیړۍ کې، ډیری لویې خو په نرمۍ سره اداره شوي بربر سلطنتونه راڅرګند شول. له هغه وروسته، مسینیسا پاچا وکولای شول چې د خپلې واکمنۍ لاندې نومیدیا یوځای کړي.

## د روم سترواکۍ
مدغاسین د ۱۲ او  ۳ مخکې له میلاد کلونو تر منځ د نیمیډیانو د خپلواکو سلطنتونو  پاچا و.

عیسویت په دویمه پیړۍ کې راغی. د څلورمې پیړۍ په پای کې، میشتې سیمې عیسویانې شوې وې او د بربر د ځینو توکمونو دینونه په ډله ییز ډول بدل شوي وو.

د غربي روم سترواکۍ له ړنګېدو وروسته الجزایر د ونډال سلطنت تر ولکې لاندې راغی. وروسته، د ختیځ روم سترواکۍ (چې د بیزانس سترواکۍ په نوم هم پیژندل کیږي) الجزایر یې له ونډالانو څخه فتح کړ او د افریقا په سالارۍ ادارې کې یې شامل کړ.

## منځنۍ دورې
له اتمې پیړۍ راهیسې کله چې امویانو د موسی بن نصیر په مشرۍ شمالي افریقا فتحه کړه، د عربو استعمار پیل شو. په ۱۱ پیړۍ کې د عرب ټاپوګانو څخه د مهاجرینو یرغل د ختیځ قبیلوي دودونه رامنځته کړل. د اسلام او عربي ژبې معرفي په شمالي افریقا باندې ژوره اغیزه درلوده. نوي دین او نوې ژبې په ټولنیزو او اقتصادي اړیکو کې بدلونونه راوستل او له عربي نړۍ سره یې د کلتور او یوځای کولو له لارې اړیکې ټینګې کړې.

## عثماني دوره
د خیرالدین تر واکمنۍ لاندې، الجزایر په مغرب کې د عثماني واکمنۍ مرکز شو. د ۳۰۰ کلونو لپاره، الجزایر د عثماني سترواکۍ یو تابع دولت و چې پلازمینه یې الجزیره وه. ورپسې د عثماني خلافت د یوې منظمې ادارې سره د پاشا په لقب سره واليان واکمن شول. ترکي رسمي ژبه وه. 

که څه هم الجزایر د عثماني سترواکۍ یوه برخه پاتې شوه، خو عثماني حکومت هلته اغیزمن نفوذ بند کړ. د اروپا سمندري ځواکونو د شمالي افریقا د خصوصي دولتونو (الجزیره، تونس، طرابلس او مراکش) د واکمنانو له خوا چې د دوی پر بېړیو باندې د بریدونو د مخنیوي لپاره کوم باج غوښتی و، هغه یې ورکړ. د نولسمې پیړۍ په لومړیو کې د ناپلیون جګړو د سمندري ځواک پام د سمندري غلو د ځپلو څخه وګرځاوه،خو کله چې په ۱۸۱۵ ز کې اروپا ته سوله بیرته راستنه شوه، الجزایر ځان د هسپانیا، هالنډ، پروس، ډنمارک، روسیې اونیپال سره په جګړه کې وموند.

## د الجزایر د خپلواکۍ جګړه (۱۹۵۴-۱۹۶۲ز کلونه)
د الجزایر د خپلواکۍ جګړه (۱۹۵۴-۱۹۶۲ز کلونه)، وحشیانه او اوږده، د هیواد په تاریخ کې ترټولو وروستی لوی بدلون و. که څه هم دا ډیری ورور وژنه وه، په پای کې یې الجزایران متحد کړل او د خپلواکۍ ارزښت او د استعمار ضد فلسفه یې په ملي شعور کې راښکاره کړه. د ۱۹۵۴ ز کال د نومبر په ۱ سهار وختي، د خپلواکۍ ملي جبهې (Front de Libération Nationale-FLN) په الجزایر کې د خپلواکۍ د جګړې د پیل په مراسمو کې بریدونه پیل کړل. په دې جګړه کې یوه مهمه پېښه د ۱۹۹۵ ز کال په اګست میاشت کې د Philippeville ښار ته نږدې د FLN له خوا د Pieds-Noirs  ملکي وګړو وژنه وه، چې ژاک سوستل یې دې ته اړ کړ چې د یاغیانو پر ضد نور هم ځپوونکي کړنې(اقدامات) ترسره کړي.

## خپلواک الجزایر

### د بین بیلا ریاست (۱۹۶۲-۶۵ز کلونه)
د الجزایر د خپلواکۍ ټولپوښتنه د ۱۹۶۲ ز کال د جولای په لومړۍ نېټه د فرانسې په الجزایر کې ترسره شوه، چې د ۹۹.۷۲ سلنه رایو په ګټلو سره پای ته ورسېده. په پایله کې فرانسې د جولای په درېیمه الجزایر خپلواک اعلان کړ. د ۱۹۶۳ ز کال د سپتمبر په ۸ مه د الجزایر لومړی اساسي قانون د ملي آزادۍ جبهې (FLN) تر نږدې څارنې لاندې په ټول هیواد کې د ټولپوښتنې له لارې تصویب شو. د همدې میاشتې په وروستیو کې، احمد بن بیلا په رسمي توګه د ډګروال هواري بومیدین په مشرۍ د FLN او اردو څخه د ملاتړ ترلاسه کولو وروسته د پنځه کلنې دورې لپاره د الجزایر لومړی ولسمشر وټاکل شو. په هرحال، د خپلواکۍ لپاره جګړې، د الجزایر ټولنه او اقتصاد سخت ګډوډ کړی و. د الجزایر د ډیرو زیربناوو په ویجاړولو سربیره، له الجزایر څخه د لوړ پوړو فرانسوي او اروپایي مستعمراتو وتلو هیواد د ډیری مدیرانو، ملکي کارکوونکو، انجینرانو، ښوونکو، ډاکټرانو او ماهرو کارګرانو څخه بې برخې کړ.

### کورنۍ جګړه او بوتفلیکا (۱۹۹۲-۲۰۱۹ز کلونه)
وروسته له هغه چې چادلي بینجدید(Chadli Bendjedid ) د  ۱۹۹۲ ز کال په نظامي کودتا کې له ولسمشرۍ څخه استعفا ورکړه، د پوځ له خوا د ولسمشر په توګه د دندې د ترسره کولو لپاره یو لړ مشران وټاکل شول، ځکه چې پوځ د عامه سیاسي واک اخیستو ته خوښ نه وو، که څه هم دوی په حکومت باندې پوره کنټرول او واک درلود. پر دې سربېره، د پوځ لوړ پوړو مشرانو اړتیا احساس کړه چې نوي سیاسي رژیم ته چې دوی په چټکۍ سره د بینجدید له ګوښه کیدو او د ټاکنو له لغوه کیدو وروسته جوړ کړی و، یوه ملکي بڼه ورکړي، او د رژیم پر وړاندې یې یوې دوستانه او غیر نظامي بڼې ته ترجیح ورکړه. د دغه ډول دولت لومړنی مشر محمد بودیاف و، چې په مراکش کې له ۲۷ کلنې جلاوطنۍ وروسته د ۱۹۹۲ ز کال د فبرورۍ په میاشت کې د دولت د عالي شورا (HCE) مشر وټاکل شو. 

### له بوتفلیکا وروسته (۲۰۱۹-)
د ۲۰۱۹ کال د اپریل په ۹ مه د عبدالعزیز بوتفلیکا له استعفا وروسته، د ملت د شورا مشر عبدالقادر بن صلاح د الجزایر سرپرست ولسمشر شو.

د ۲۰۹۱ ز کال د ډسمبر په ۱۲ مه له ولسمشریزو ټاکنو وروسته، عبدالمجید تبوون د ۵۸٪ رایو په ګټلو سره د ولسمشر په توګه وټاکل شو، د دواړو اصلي ګوندونو نوماندانو، د ملي خپلواکۍ جبهې او دیموکراتیک ملي ملاتړ ته ماتې ورکړه. د حرک غورځنګ د لومړۍ کلیزې په درشل کې، چې د پخواني ولسمشر بوتفلیکا د استعفا لامل شو، ولسمشر عبدالمجید طیبون د الجزایر ملي رسنیو ته په یوه بیان کې اعلان وکړ چې: «د فبرورۍ ۲۲ مه به، د الجزایرد خلکود ملي ورځې په نامه، د الجزایریانو ترمنځ د ورورګلوۍ او یووالي او د دغه هېواد د پوځ د ډیموکراسۍ لپاره ونومول شي».

## سرچينې