open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سلېمان ماکو

**سلیمان ماکو** په افغانستان کي د پښتو ژبي یو پخوانی شاعر دی چی د تذکرة الاولیا په نوم کتاب یی هم لیکلی دی .

## دماکو ژوند
دسلیمان ماکو پلار بارک خان صابزی نومید او په قوم پښتون ماکو و .که چيرې د ما کو پښتنو دنسب شجره وګورو نودماکو دقبیلې خلک سړ بني پښتانه او د درانيو دپنجپای په ښاخ پورې اړه لري ٠ ددوی د وګړو شمېر لږ دی ٠ ددوی يو شمېر په کندهار او يو شمېر هم دنورزيو پښتنو سره يو ځای ميشته دي ٠

يو شمير ماکوان دهرات او غزني په ولايتو نو کې هم استو ګنه لري ٠ په کند هار کې دماکو دقبيلې دخلکو شمېر په ١٣٦٥ لمريز کال کې ١٥٥٧٤ تنه ښودل شو ي ول ،چې ښايې اوس يې په شمېر کې ډېر زيا توالی راغلی وي٠ د کند هار په ولايت کې دماکو دقبيلې خک د دامان او ار غستان په ولسواليو کې ا ستو ګنه لري ٠ دهرات په ولايت کې دما کو دقبيلې خلک ددغه ولايت دانجيل ،کشک او دکرخ په ولسواليو کې ميشته دي چې په نو موړي ولايت کې په ١٣٦٥ لمريز کال کې ددوی ټول شمېر ٢٦٨٨ تنه ښودل شوي دي چې ښا يې اوس به يې په شمېر کې ډير زياتوالی راغلی وي (١) .

تاريخ حيات افغاني ليکي چې په غزني کې هم د ماکو دقبيلې څو کلي شته چې دخاګواڼيو دقبيلې دکليو تر څنګ پراته دي اوسيمه ايز خلک دغه د خاګواڼي د قبيلې خلک هم دخاګواڼي ما کوانو په نامه يادوي .

داسې ښکار چې سلیمان ماکو دپښتونخوا په غرو رغو کې ګر ځیدلی دی او دخپل عصر روحاني او ادبي شخصیتونه یې هم لیدلي دي.

## سرچینې
https://www.afghan.tips/%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%AF-%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B0%DA%A9%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%A7/ 
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
سروبي ولسوالۍ

**د سروبي ولسوالۍ** د کابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۴۰۰۰ وگړو ته رسېږي. د سروبي ولسوالۍ ۹۰٪ وگړي پښتانه، او پاتې ۱۰٪ برخه پشیي جوړوي.

په دی ولسوالی کښی د افغانستان تر ټولو لوی د بریښنا بندونه موقعیت لری چی د نغلو برېښناکوټ، ماهیپر بند، او سروبی بند په نامه یادیږي.

## سرچينې

وېشنيزه:د کابل ولسوالۍ
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
افغانستان پېژندنه

د افغانستان تاریخ ته کتنه

د افغانستان څمکپېژندنې ته کتنه

د افغانستان ژبې او ادبیات

د افغانستان رسنیز بهیر

د افغانستان تاریخي ابدات

افغاني کلتور او دودونه

د افغانستان صنایع(لاسي پنڅونې جوړونې)

د افغانستان مشهوره شخصیتونه

د افغانستان طبعي زېرمې

په افغانستان کې ښوونه او روزنه 
 
اړوند په څپرکیو ویشل شوی همدا اثر چې لیکوال ېې اورنگزېب ارشاد نومېږي

وېشنيزه:افغانستان
د پاني پت جگړه

کيڼ|250px|بټنوک|د پاني پت د جگړې يادگار
کيڼ|250px|بټنوک|د پاني پت د جگړې يادگار

وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
د افغانستان د ښارونو لړليک

{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;"
|-
| style="text-align:right;" | 
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" 
|-
[بټنوک|180px|[کابل، د افغانستان پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار]]
[بټنوک|180px|[کندهار، د افغانستان دويم لوی ښار]]
[بټنوک|180px|[هرات، د افغانستان درېيم لوی ښار]]
[بټنوک|180px|[مزار شريف، څلورم لوی ښار.]]
[بټنوک|180px|[کندوز، پينځم لوی ښار.]]
[بټنوک|180px|[جلالكوټ|جلال آباد، شپږم لوی ښار.]]
[بټنوک|180px|[لښکرگاه|لشکر گاه، اووم لوی ښار.]]
[بټنوک|180px|[خوست، لسم لوی ښار.]]

دا د افغانستان د ښارونو يو لړليک دی. دلته د افغانستان ۱۴ ښارونه د وگړو د شمېر له مخې اوډل شوي. د وگړو اټکل شوې شمېرې په ۲۰۰۶ ز. کال کې د افغانستان د مرکزي احصايې د دفتر لخوا ټاکل شوي او *د افغانستان د کليو او ښارونو د پرمختگ او بيا رغونې د وزارت* لخوا خپاره شوي.
## لړليک

د افغانستان د ځينو ښارونو او ځايونو **لرغوني نومونه** پدې ډول دي:

## دا هم وگورئ
* د افغانستان ځايونه

## سرچينې

## باندنۍ تړنې
* د افغانستان د مرکزي احصايې دفتر
* د افغانستان د ښارونو انځورونه 
* نړېوالې ورځپاڼې: افغانستان- نخشه
د افغان-انگرېز درېمه جگړه

**د افغان-انگرېز درېمه جگړه** د  انگرېز واکمنۍ او د افغانستان په منځ کې يوه بله تحميلي جگړه وه چې په ۶.۵.۱۹۱۹ زېږد کې پېل شوه او په ۸.۸.۱۹۱۹ کې پای ته ورسېدله. 
## تاریخ
د امیر حبیب الله تر وفات وروسته زوی یی امیر آمان الله خان د افغانستان پاچا شو. کله چه آمان الله خان پر شاهي پلاز کښېناست نو په کابل کې په ۷.۴.۱۹۱۹ کې یی خپلواک علان کړه. امیر آمان الله خان د شوروی اتحاد سره دیپلوماتیکی (سیاست) اړیکی ټینگی کړی او څو تنه دیپلوماتان یی شوروی اتحاد ته ولیږل. بریتانوی امپراطوری د شورویانو آغېزې څخه په افغانستان کې ډېر ډاریدلی. بریتانوی امپرطوری ۳۵۰،۰۰۰ عسکران د افغانستان سرحد ته نژدې ولېږل. په ۶.۵. ۱۹۱۹ کې بریتاوی پوځ پر افغانستان برید وکړ. 

وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:د افغان-انگرېز لومړۍ جگړه
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
وېشنيزه:د افغانستان جگړې
د افغانستان ولسي جرگه

افغانستان ولسي جرگه د افغانستان د دوه ايوانونو څخه يو  دی کوم کې چې قانون جوړيږي۔د ولسي جرگې غړي ولس د خپل ووټ په لاره ټاکي۔

وېشنيزه:افغانستان
خيبر پښتونخوا

**خيبر پښتونخوا**, **پښتونخوا، پښتونستان** یا **مقبوضه افغانستان** د اوسني پاکستان په لوېدیځ کې پروت يو ایالت دی چې له افغانستان سره د ډیورنډ پر کرښه ختیځ لوري ته پروت دی. د دې ایالت پلازمېنه پېښور ښار دی. دا ايالت په شمال لوېديځ کې له افغانستان سره، سويل ختيځ کې له ګلګت بلتستان، لوېديځ کې له قبايلي سيمو، په سوېل کې له اسلام آباد او پنجاب سره ګډې پولې لري. د پښتونخوا په ايالت کې يوه مهمه دره پرته ده چې د خيبر درې په نوم يادېږي. د خیبر پښتونخوا اکثريت خلک پښتانه دي او دين يې اسلام دی.

## تاريخ

### پخوانی تاريخ
خېبر پښتونخوا د اوسني پاکستان يوه مهمه صوبه (ایالت) دی، خو له تاریخي اړخه دا ځمکه په بشپړه توګه د افغانستان برخه ګڼل کیږي، چي په ۱۹۴۷ کال کي د برتانوي هند تر وېش وروسته د انګلستان د ښکېلاکي هڅو په پایله کي ددوی نوی مستعمرې (اوسني پاکستان ته وسپارل سوه. د خیبر پښتونخوا ځمکه باندې د پخوا څخه ډېرو خلکو د واکمني کوښښ کړی دی لکه فارسيانو، يونانيانو، تورکانو، عربو، مغولو، سيکانو او برېټانیایي ښکېلاکگرو. له نن څخه په زرگونو کاله مخکې د پښتونخوا ځمکه پښتنو آباده کړه او خپل ټاټوبي يې دلته جوړ کړل.

### پاچايانو وخت
د احمد شاه بابا وينا کله چې يي د لومړي ځل لپاره هند ونيوي. 
:

### د اسلام راتگ

### پښتونولي

### برېتانيا د حکومت وخت

### تر برتانوي استعمار وروسته
په ۱۹۴۷ کال کي د برتانوي ښکېلاکګرو له لوري د هند د وېش په پایله کي خیبر پښتونخواه په وچ زور د اوسني پاکستان برخه وګرځول سوه. دا پداسي حال کي چي د افغانستان حکومت، ولس او خپله د پښتونخواه وګړو یې مخالفت هم وکړ، خو انګرېزان دې نه وه چمتو، ترڅو یاده ځمکه خپل اصلي څښتن (افغانستان) ته وسپاري. د برتانوي استعمار په پایله کي ددې ځمکي ناقانونه وېش ترننه هم د افغانستان او پاکستان ترمنځ لانجه روانه ساتلې ده او د افغانستان هر حکومت د خپل ملي دریځ له مخي د ډیورنډ کرښي مخالفت په کلکه باندي کړی دی.

## جغرافيه

## ولسوالۍ او نورې سيمې

## ښارونه

## سرچينې

وېشنيزه:د پاکستان ايالتونه او سيمې
|}
ملهم

200px|thumb|د سترگی ملهم
**ملهم** (په لاتینی ژبې کی: **Unguentum** ) د نیمه جامد یو درمل شکل دي چی د انسانانو یا حیوانانو پر پوستکي او انساج باندي مښل کېږي.  انسانانو په پخوانۍ وخت کې د حیواناتو غوړې څخه د ملهمونو د جوړولو لپاره کار واخیستل. په تیر وخت کې دواجوړونکو د سپی له غوړوی،د خرس غوړی او غوا غوړی نه کار واخیستل. په اوس وخت کې ملهمونه د صنعتی غوړی په مرسته جوړېږی. درمل جوړونکی د ملهمو جوړولو لپاره د ترکوندی تېل ، د نفت محصول/واسلین/ او صنعتی تېل یا غوړی /ماکروگول/ څخه کار اخلی.

## د ملهمونو خاصی ډولونه
په اوس وخت کی ملهم د سنگار په صنعت او طب کی کارېږي. هر ملهم د درملونو، غوړو، تیلونو څخه جوړ شوي وی. ملهمونه چی په کښې د اوبو محتوی یی په سلو کې لس زیاته ده کریم ته وایی. ملهمونه چی پکښې د جامدو توکو محتوي یی په سلو کی پنځه ویشت زیاته ده پاسټا (په انگرېزي کی: Paste  ) ته وایی. 
### د سترگی ملهم
دسترگی ملهم د استریل د ملهم یو ډول دی چی دسترگو د رنځ لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی.د سترگی ملهم کولای شی چی د سترگو د التهابو او حساسیتو لپاره ور څخه کار واخلی. د سترگی ملهم کولای شی دانټيبايوټيکونه, آنتی‌هیستامینیک یاالقلويدونه محتوي ولری.

## ملهمونه
په اوس وخت کی په ځانگري ډول د ملهم د جوړولو لپاره نفتي محصولونه کارېږي. د هغو محصولاتو څخه واسلین، پرافین او گلیسرین تر ټولو مشهور دي. خو طبیی توکې لکه د لمرکلی تیل، د ښون تیل، د مچیو موم، د پسه د وړۍ غوړې هم اهمیت لري. په عصری صنعت کی مصنوعی ملهمونه لکه ماکروگول، د سیلیکون تیل، د کربوپول جل جوړېږي. 
### واسلین
واسلین د نفتی محصولاتو څخه تر ټولو مشهور دي او د ملهم د جوړولو لپاره اړین رول لوبوي. واسلین  ژیږ یا سپین رنگ درلودلای شي.
### گلیسرین
گلیسرین د نفتی توکو څخه یو استرطابي او بې رنگ، بې وږم خوږه توکه ده چی د غاښو کریم او مرطوب کونکی کریم ته ریاتېږې او د C3H8O3 کیمیاوي فورمول لري.

### ماکروگول
ماکروگول  د مصنوعی مخصولاتو څخه دي چی په څانگري ډول په صنعت کی د ملهمونو د جوړولو لپاره کارېږي. ماکروگول په رښتیا کی پلی‌اتیلن گلیکول دي چی د مولکول وزن یی ۴۰۰ یا ۲۰۰۰مولونو ته رسېږي. ماکروگول یوه جامده سپینه توکه ده چی په اوبو کی حلېږي.

## د ملهمونو ډولونه
ملهمونه د فیزیکی مخصوصیت په مطابق بسیط ملهم،  د سوسپانسیون ملهم، د امولسیون ملهم او  د سوسپانسیون-امولسیون ملهم دي.

وېشنيزه:ددرمل شکل
شاپ

**شاپ** (په لاتینی ژبې: **suppositorium**) د جامد درمل شکل دی چی مقعد یا واژن (مهبل) ته ورکول کېږی. شاپ کولای شی پر انسان موضوعی یا کلی آغیزه وکړی. دغه د درمل شکل کولای شی د دردونو، تبی، قبض، واژن د سرایت د علاج لپاره کار واخلی.

## تاریخ
شاپ ډېر پخوانۍ د درمل شکل دی. انسانانو په پخوانۍ وخت کې د مچیو د موم څخه شاپونه جوړکړل. خو په اوس وخت کې د شاپونو جوړولو لپاره د مصنوعي موادو څخه لکه گلسيرين، آډېپس نېوټراليس (Adeps neutralis)، ژلاتین، د ترکوندی تیل، د کاکاو تیل  کار اخلی.
په اوس وخت کی شاپونه په صنعت او درملتون کی د قالبی په مرسته جورېږی.
## شاپونه
د شاپ بنیادي (اصلي) ماده د نیمه پلاسټیک خاصي ماده ده چی د شاپ جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی. د شاپ وزن ۲ یا ۳ گرامو ته رسېدلای شی. دغه ماده باید د انسان پر بدن باندي هیڅ د حساسیت آغیزه و نه لرِی. هر د شاپ ماده  د بنیادي(اصلي) مادې، امولسیون کونکي موادو او درملونو څخه جوړ شوي دي. شاپونه چی مهبل ته ور کول کېږي کروي فورم لري او اصلي ماده يې عمومًا د ژلاتین څخه جوړېږي. شاپونه چی مقعد ته ورکول کېږي د استوانې (سلنډر) فورم لري. 
## د شاپ ډولونه
*اصلی شاپ 
** درمل په اصلي مادې کی حل شوی دي 
*د سوسپانسیون شاپ او د امولسیون شاپ
*د سوسپانیون - امولسیون شاپ

وېشنيزه:ددرمل شکل
آدم

آدم لومړنی انسان او پر زمکه د خدای خليفه و. 

وېشنيزه:د اسلام پيغمبران
وېشنيزه:پيغمبران
بگرامي ولسوالۍ

**بگرامي ولسوالۍ** د کابل ولايت يوه ولسوالۍ ده چې د کابل ښار نه 15 کیلومتره فاصله لرې. د یادی ولسوالۍ کابو ټول اوسیدونکي پښتانه دي چې لوې قومونه یې مهمند، مموزي،، صافي،، بارکزي، احمدزي، محمدزي، بابکرخیل، خروټي، حسین خیل، برکي، او الوخیل دي.
چهار آسياب ولسوالۍ

**د چهار آسياب ولسوالۍ** د کابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۲۵۰۰ وگړو ته رسېږي.

## سرچينې

وېشنيزه:د کابل ولسوالۍ
ده سبز ولسوالۍ

شین کلی په کابل ولایت په شمال ختیځ کې پرته ولسوالی ده. په دې ولسوالی کې له ۴۲ څخه زیات کلي پراته دي.

د شین کلی ولسوالی لویديځ ته د کابل ښار ختیځ ته د هندوکش، غرونه سهیل ته یی د کابل د بگرامیو ولسوالۍ او شمال ته یی د پروان ولایت پروت دی. 
د جغرافیایی موقعیت له پلوه  د کابل له مهمو ولسوالیو شمیرل کیږي ځکه چه د کابل د نوي ښار لپاره تر ټولو د ښه موقعیت لرونکې ده او د کابل نوی ښار به په همدې ولسوالی کې جوړیږي

## په شین کلي کې پراته کلي
په شین کلي ولسوالی له ۴۲ لوی او کوچني کلی پراته چه دځینو نومونه یی په لاندې ډول دی
## بابا قشقار ولي
# تره خیل،
# خاص شین کلی،
# بختیاران،
# ده یحی،
# خواجه چاشت ولي،
# ناوه،
# ابدره،
# علی خیل،
# کټه خیل،
# پلچرخی،
# تنگی،
# کوټو،
# یوه ونه،
# خواجه غار ولي،
# درې کلاوی،
# قازي کلا،
# شیخو،
# او داسې نور...

## په شین کلي کې پراته قومونه
په شین کلی کې احمدزي، بابکرخیل، موسی زی،بختیارخیل،ترهخیل،هوتک،کاکړ،ملکزی،صوفیانخیل،لنگرخیل،لا لا خیل،خانخیل،ملک خیل،سلام خیل، او داسې نور قومونه میشته دي

## علمي پراختیا
په شین کلي کې ډیرې دیني مدرسې،لیسې او منځني ښوونځي شته چه هر یو یی لکه د د فیض القران مدرسه د پلچرخي عالي لیسه،د بابا قشقار عالي لیسه،د پلچرخي د نجونو ښوونځی، د تره خیلو عالي لیسه او داسې نور....
شکردره ولسوالۍ

شکردره ولسوالۍ د کابل ولايت يوه ولسوالۍ ده چې ۷۲،۹۰۰ وګړې لرې.

شکردره د مساحت او وګړو له لحاظه د کابل ولایت تر ټولو لویه ولسوالۍ ده.
مير بچه کوټ ولسوالۍ

**مير بچه کوټ** د کابل يوه ولسوالۍ ده چې د ده سبز ولسوالۍ مرکز شمال لوېديځ خواته پرته ده .
يکاولنگ ولسوالۍ

**يکاولنگ** د باميان ولايت يوه  ولسوالۍ ده. د 2011 کال د اټکل له مخی 897’76 وګړې لرل.
ورس ولسوالۍ

**ورس** د باميان ولايت يوه ولسوالۍ ده چې د بامیانو ښار په سویل لویدیځه برخه موقیعت لرې د وګړو شمیر یې په 2011 کال کې 398’76 نفره وو.
شېبر ولسوالۍ

شېبر د باميان ولايت يوه ولسوالۍ ده چې په 2011 کال کې یې 532’25 تنه وګړې لرل.
سيغان ولسوالۍ

**سيغان** د باميان ولايت يوه ولسوالۍ ده. د یادی ولسوالۍ نفوس په 2003 کال کې 215’23 تنه وو.
د جوند ولسوالۍ

جوند د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده. د جوند ولسوالۍ نفوس په 2003 کال کې 635’77 تنه وو.

وېشنيزه:د بادغيسو ولایت ولسوالۍ
کهمرد ولسوالۍ

**کهمرد** د باميان ولايت يوه ولسوالۍ ده ډیره یې اوسیدونکي یې هزارګان دي چې اکثرا یې د سنی مذهب پیروان دي په یاده ولسوالۍ کې د هزاره قوم ترڅنګ پښتانه هم موجود دي.
غورماچ ولسوالۍ

**غورماچ** د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده د سمندر له سطخه څخه 660 متره لوړوالی لرې او. 

وېشنيزه:د بادغيس ولسوالۍ
وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ
آبکمري ولسوالۍ

آبکمري د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده. په 2003 کال کې ددی ولسوالۍ نفوس 843’81 نفره وو.

وېشنيزه:د بادغيسو ولایت ولسوالۍ
بالا مرغاب ولسوالۍ

**بالا مرغاب** د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده. ددی ولسوالۍ مرکز بالا مرغاب دی چې د مرغاب سیند پرغاړه موقیعت لرې د وګړو شنیر يې  په 2003کال کې 381’109 تنه ښودل شوی وو.

وېشنيزه:د بادغيس ولسوالۍ
قاديس ولسوالۍ

**قاديس** د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده چې د وګړو شمیر یې په 2003 کال کې 139’88 تنه وو.

وېشنيزه:د بادغيس ولسوالۍ
مقر ولسوالۍ (بادغيس)

مقر د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ ده.
ددی ولسوالۍ نفوس په2003 کال کې 480’20 تنه وو.

وېشنيزه:د بادغيس ولسوالۍ
پيچکاري

250px|thumb|left|د پیچکاری آلت
250px|thumb|left|آمپول
**د پیچکاری محلول** (په انگرېزي کی: **Injection**) د استریل د مایع درمل شکل دی چی د پیچکاری آلت په مرسته د انسان بدن ته ورکول کېږی. د پیچکاری محلول د فیزیکی خصوصیت په مطابق محلول، سوسپانسیون او امولسیون دی
## تاریخ
د وینو د گرځنده جهاز د کشفولو وروسته په ۱۶۱۶ کال کې ډاکترانو حیوان ته لمړی پیچکاری ورکړه. سکاټلاندی ډاکتر چه نوم یی ووډ وی
په ۱۸۵۳ کال کې یو انسان ته پیچکاری ورکړه. په ۱۸۸۶ کال کې د فرانسی یو درمل جوړونکی د ښیښی آمپول د پیچکاری د محلول لپاره جوړکړ.
## پیچکاری
د پیچکاری ورکول تر ټولو اغیزمنده طریقه ده. پیچکاری د بې هوښی په حالت کې ور کول کېدلای شی. پیچکاری هم د جراخی تر عملیاتو وروسته ورکول کېږی. پیچکاري د عضلې ته، تر پوستکي لاندي یا مراندې ته ورکولای شي.
= د بیچکاری محلول جوړول =
د پیچکاری محلول په صنعت کې جوړېږی. درمل جوړونکی پیچکاری د محلولاتو د جوړولو لپاره له اوبو، تیل او الکوهول څخه کار اخلی
لازم دی چی د پیچکاري محلول بې میکروب واوسی.

وېشنيزه:ددرمل شکل
راغ ولسوالۍ

**راغ** د افغانستان، دبدخشان ولايت پورې اړوند یوه ولسوالۍ ده. یاده ولسوالۍ
800’37 وکړې او 1350 کیلومتره مساحت لري او د فیظ آباد ښار شمال لورته په 112 کیلومترو په فاصله کې موقیعت لرې .
کشم ولسوالۍ

**کشم** د بدخشان ولايت اړوند یوه ولسوالۍ ده. یاده ولسوالۍ 910 کیلومتره مساحت او 870’106 وګړې لري په کې مروجه ژبه دري او مرکز یې شهر مشهد دی.
د شهدا ولسوالۍ

**شهدا** د بدخشان ولايت اړوند یوه ولسوالۍ ده. دا ولسوالۍ 1160 کیلومتره مساحت او 380’50 وګړې لري او مرکز سرمیدان دی.
بهارک ولسوالۍ (بدخشان)

**د بهارک ولسوالۍ** د افغانستان د بدخشان ولایت د فیض آباد ښار په ختیځ لور کې پرته یوه ولسوالۍ ده، چې د ۱۴۰۰۰ په شاوخوا کې وکړي په کې ژوند کوي.
خاش ولسوالۍ

**د خاش ولسوالۍ** د افغانستان د بدخشان ولایت د ۲۹ ولسوالیو څخه یوه ده. چې دغه ولسوالۍ په ۲۰۰۵م زېږدیز کال کې د جورم ولسوالۍ له یوې برخې څخه رامنځ ته شوه او د خاش ولسوالۍ د 000’18 اوسیدونکو لپاره کور دی.
زېباک ولسوالۍ

**د زېباک ولسوالۍ** د افغانستان د بدخشان ولايت پورې اړوند یوه ولسوالۍ ده نفوس یې 975’9 او مساحت 1670 کیلومتره دی. مرکز د زیباک ښار او جوړښت یې 1995 کال دی.
اشکاشم ولسوالۍ

**د اشکاشم ولسوالۍ** دافغانستان د بدخشان ولایت د ۲۹ ولسوالیو له ډلې څخه یوه ولسوالۍ ده. د دې سیمې خلک ډیرې تاجکان دی خو ځینې یی په اشکاشمي ژبې باندې خبرې کوي او د دې ولسوالۍ د اوسیدونکو شمیر  000’110 تنو کسانو ته رسیږي.
فيض آباد ولسوالۍ

**د فيض آباد ولسوالۍ** د افغانستان د بدخشان ولايت اړوند یوه ولسوالۍ ده.
یاده ولسوالۍ 000’157 وګړې لري.

وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ
درواز ولسوالۍ

**د درواز ولسوالۍ** د افغانستان د بدخشان ولايت پورې اړوند یوه ولسوالۍ ده.
د وګړو شمیر یې 600’24 ته رسیږې. درواز په 2005 کال کې د ولسوالۍ ونومول شوه.
واخان ولسوالۍ

**واخان** د بدخشان ولايت يوه ولسوالۍ ده. یاده ولسوالۍ 328’18 وګړې او 300’1 کیلومتره مساحت لرې.
## سرچينې
څاڅکي

**څاڅکي** *(په [[انگرېزي ژبه|انگرېزي]]:drops په لاتیني: instilace)* داوبلنو درملو څخه څڅوونکي درمل دي چې اوبلنه بڼه لري او  سترگو، غوږو او پزې ته د رنځپوهانو لخوا ورکول کېږي. د څاڅکي ويی په پښتو ژبدود پښويه کې هم د نوم د جمه حالت ښايي اوهم د همدې نوم (څاڅکي) په لور اشاره يي بڼې سره په نښه کړنه (مشخصولو سره) په ټولټال مخاطب افاده کېږي  . دڅاڅکي د فیزیکي ځانتيا له اړخه محلول يا اوبلنتوکی ، سوسپانسیون او امولسیون دي .

## د سترگو څاڅکې
250px|بټنوک|د سترگو څاڅکی
د سترگو څاڅکي یو د استریل ددرمل مایع شکل دي چی د سترگو د رنځ لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی. د سترگو د څاڅکو څخه د سترگو د التهابونو، د سترگو تور او حساسیتونو د علاج لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی. د سترگو څاڅکې په صنعت او درملتون کې جوړېږی. د سترگو څاڅکې د اوبو یا د تیلو محلولونه او سوسپانسیون دی چی پکښې ددرمل مواد او میکروب وژونکی مواد شته

## دپزې څاڅکي
د پزې څاڅکي د اوبو ، د تیلو محلول او امولسیون دی چی د پرې د التهابو د علاج لپاره کارېږي. د پزې په څاڅکي کې انټیبایوټیک هم وي . درمل جوړوونکي د طبیعی تېلو څخه د پزې د محلول د جوړولو له پاره کار اخلي. 

## د غوږ څاڅکي
دغوږ محلول د اوبو یا د تیل محلول دی چی د غوږو د پاکولو او د غوږو د التهابو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږی. درمل جوړونکی عموما دغوږ محلول د جوړولو لپاره پرافینی تیل، د ښور تیل او د لمرکلی له تیل کاروي.

وېشنيزه:ددرمل شکل
د شاه فیصل جومات

**د شاه فیصل جومات** (په اردو: *شاہ فیصل مسجد*) یو مسجد دی چی په پاکستان کی د اسلام آباد په پایتخت (پلازمېنې) کې د مارگلې غرونو په راغه کی پروت دي. نوموړی جومات په پاکستان او سهیلي آسيا کی تر ټولو لویه او مشهوره  عبادت ځاي ده. خو څرنگه چی نوموړي مسجد سنتي معماری نلري ځکه ځينی مسلمانان دغه مسخد ته په بده سترگه گوری.

## تاریخ
کله چی په ۱۹۶۶ کال کی د سعودی عرب پاچا فیصل ابن ابدالعزیز په پاکستان کی وو نو د نوی او عصری مسجد د جوړولو څخه یی ملاتړ وکړ او مالی مرسته یی هم ورکړه. تر ۱۹۷۶ کال پوري ۱۷ پروژې قضاوت شوي دی او په دی کال کی د ترکی معمار وېډاټ علي دالوکای (*Vedat Ali Dalokay*) یوه پروژه انتخات شوه. د مسجد د جوړولو کار په ۱۹۷۶ کال کی پېل شو او تر لس کالونو وروسته په ۱۹۸۶ کال کی تکمیل شو. 
## توصيف
د شاه فیصل جومات په اسلام آباد کی د فيصل روډ په ختم کی د مارگلی تر غرونو نژدې پرته ده. دغه مسجد د بدو د خیمې په شکل جوړ شوی دی، څلور مینارونه او څلور دخولونه لري. . مساحت یی ۵۰۰۰ متر مربع دی. په دی جومات کی ۱۰،۰۰۰ تنه لمونځ کولای سی.  لگښت یی ۱۲۰ میلیونه دولارونه وو.
د شاه فیصل جومات د ۱۹۷۶ کال څخه تر ۱۹۸۶ کال پورې  جوړیدله

## انځورتون

Image:Shah Faisal Mosque.jpg
Image:Inside Shah Faisal Mosque.jpg|
Image:Faisal Mosque (3875821752).jpg|
Image:Nekka Phullai wala Minar.JPG|
Image:Faisal Maseet from Faisal Avenue.JPG|
Image:ShahFaisalMosque-Islamabad.JPG|
Image:Faisal mosque2.jpg|
File:Vedat dalokay.jpg|
     
   

وېشنيزه:جوماتونه
وېشنيزه:پاکستاني جوماتونه
پادشاهی جومات

**پادشاهي جومات** (په اردو: *بادشاہی مسجد*) یو مسجد دی چی په پاکستان کی د پنجاب په ایالت کی په لاهور کی پروت دی. دغه مسجد په ۱۶۷۳ کال کی د مغول د امپراطور اورنگزیب عالمگیر په هدایت جوړ شو. دغه اعظیم مسجد د مغولو د اسلامی معمرۍ فن د مثالونو څخه دی. په اوس وخت کی بادشاهی جومات د نړۍ پنځم لوی جومات ده. د بادشاهی په جومات کی تقریبا ۵۰۰ خلک لمونځ کولای سی.

## تاريخ
د پادشاهي مسجد د جوړولو کار په ۱۶۷۱ کال کی د امپراطور اورنگزیب عالمگیر په هدایت پېل شو او نوموړي جومات د ۱۶۷۱ کال څخه تر ۱۶۷۳ پورې جوړېدله. د دی مسجد جوړولو د مظفر حسین تر څارنې لاندی تعمیل شوي وو. مظفر حسین د امپراطور اورنگزیب عالمگير ورور وو چی په ۱۶۷۱ کال کی د لاهور والې هم شو. د پادشاهی مسجد تر تکمیلولو وروسته په ۱۶۷۳ کال کی دغه مذهبی مرکب د نړۍ تر ټولو لوی او عظيم عبادت ځای وه. 
په ۷ جولای ۱۷۹۹ کی لاهور د رنجيت سېنگ لخوا نیول شو. کله چی د رخیت سېنگ پوځ لاهور ته ورسېده نو په پادساهی مسجد کی یی پوځي اډه جوړه کړه. په ۱۸۴۶ کال کی نوموړي مسجد د انگېزي پوځ په لاس کی وو. په ۱۸۵۲ کال کی انگرېزي حکومت پادشاهی مسخد مسلمانانو ته ورکړ . په ۱۹۳۹ کال کی د مسجد بیا جوړولو  د معمارانو کار مشر د نواب بہادر تر څارنې لاندی پېل شو او په ۱۹۶۰ کال کی د مسجد بیا جوړولو کار تکميل شو. 

## انځورتون

Image:Badshahi Masjid 1.jpg
Image:Ablution area inside Eastern wall of Badshahi mosque.JPG|
Image:Badshahi Mosque in 1880s.jpg|
Image:Minaret of the Badshahi Mosque.jpeg|
Image:Mihrab of badshahi mosque.JPG|
Image:BadshahiMasjid Layout BluePrint Dec 8 2005.gif|
Image:Small Badshahi Mosque, FSD.jpg|
File:Aurangzeb in old age 2.jpg|اورنگزیب عالمگیر
     
  
وېشنيزه:جوماتونه
وېشنيزه:پاکستاني جوماتونه
شهادت

**شهادت** (په عربي ژبې: **الشهاد‌ة** ) د مسلمانانو اعتقاد او د اسلام د رکنونو څخه دی کله چی انسان مسلمان کېږي نو وایی لا إله إلا الله محمد رسول الله او شیعه گان "وعليٌ وليُّ الله زیاتوي. د اسلام فقې په مطابق هر انسان چی شهادت ووایه نو  مسلمان شو دغه شخصی ته شهید وایی او هغه به تر وفات وروسته جنت ته ځي شهادت کلمه مسلمان د لمانځه په وخت کی وایی: د څو اسلامی هېوادونو او مذهبي ډلو (لکه سعودي عربستان، افغانستان، طالبان، الشباب او القاعده) پر بیرغونو او نښانونو باندي شهادت لیکل شوي دي.

 ژباړ: «شاهدي ورکوم چې یواځې له الله ج څخه پرته بل خدای نشته».

 ژباړه: «شاهدي ورکوم چې محمد ص د خداي رسول دی».

وېشنيزه:شهادت
درملتون

300px|thumb|left|درملتون

**درملتون** یوه مغازه ده چه پکښې درملونه، غذایی مواد او روغتایی اړتیاوی پلورل کېږی. درملتون کولای سی په روغتون یا د تجارت مرکز یا ښار کښې پروت واوسی.

## تاریخ
انسانانو په پخوانۍ زمانه کې د درملونو جوړولو لپاره د نباتانو څخه کار واخیستل. لمړی متنونه چې د درملونو په باره کې ولې، په پخواني مصر کې او په سومر کې ولیکل شول. د خان سلطنت په دوره کې لمړی کتاب چې د درمل د آغېزو او د درمل جوړولو په هکله ول، ولیکل شول. په ۷۵۷ کال کې په بغداد کې لمړنی درملتون جوړ شو. 
ابو علي سينا یو مشهور کتاب چې نوم یې *القانون فی الطب* دی ولیکه. القانون فی الطب یو کتاب دی چې د رنځونو او درملو په باره کې دی.
زین الدین اسماعیل جرجانی یو ایرانی وو چې د طب په باره کې یوه دایرة المعارف ولیکه او نوم یی زخیره خورزم شاهی دی. هغه کتاب لس حصې لری. زخیره خورزم شاهی او القانون فی الطب تر ټولو مشهور کتابونه دی.
په ۱۹ پیړۍ کې درمل جوړونکو د درمل شکلونو د جوړولو لپاره د ماشینونو استعمال باندی پیل وکړل.
په اوس وخت کې درملونه په صنعت کښې جوړېږی او په درملتون کې یوازې ملهمونه، شاپونه، محلولونه او کپسولونه جوړېږی.

## د روغتون درملتون

یو درملتون دی چه په روغتون کښې پروت دی. هغه درملتون د روغتون لپاره درملونه جوړوی او جمع کوی.

## نسخه

250px|thumb|left|نسخه

وېشنيزه:طب
د اسلام انبیاء

انبیا د انسانانو له ډلی هغه وگړي دي چی خدای پاک د انسانانو تر منځ د لارښوني او خپل پیغام د لیږلو لپاره غوره کړي. چی دغه کسان په قرآن او نورو دیني متونو کی د «نبی» او «رسول» په نوم یاد شوي.

## له قران څخه راوتلي لښتیال

## یاداښتونه

وېشنيزه:اسلام
حج

**حج** د اسلام يو مهم عبادت او د  د اسلام د پنځه ستنو څخه پنځمه ستن ده ۔هر کال مسلمانان د سعودي عرب ښار مکه معظمې ته ځي او هلته عبادتونه کوي د دغه عبادتونو مجموعې ته حج او دغه عبادتونو ته د حج مناسک ويلی کيږي۔ په اسلام کې حج هر هغه بالغ مسلمان باندې فرض دی کوم چې د حج کولو طاقت لري۔حج په ژوند کې يو ځل فرض دی لکه څنگه چې قرآن مجيد کې ويلی شوي دي چې هم دا رنگې رسول الله (ص) فرمايي: د حج مناسک هر کال په اسلامي نېټه په 8 ذوالحجه شورو کيږي۔ حاجيان له ټولو لومړی په د حج په ميقات کې احرام وتړي او بيا د کعبې د زيارت لپاره مکې ته ورسي۔مکې ته چې ورسي هلته طوافِ قدوم وکړي۔ بيا مېنا ته لاړ شي هلته يوم الترويه تېرولو څخه وروستو عرفات ته لاړشي ، په عرفات کې يوه ورځ هسار شي د عرفات دې ورځ ته يوم العرفه ويلی کيږي۔

## د حج اهميت
حج د اسلام ډېړ مهم عبادت دی په هر هغه مسلمان چې د حج کولو طاقت لري،په ژوند کې يو ځل فرض دی۔رسول الله فرمايي *الله په تاسې حج فرض کړی دی نو ځکه حج کوئ*، يو بل ځای کې رسول الله فرمايي: *د اسلام بنياد په پنځه ستنو باندې دی، د لااله الا الله گواهي ورکول،مونځ کول،زکوة وکول، د روژې په مياشت کې روژه کېدل اور حج کول*۔

د رسول الله (ص) ځخه  یو ځل  چا پوښتنه وکړه چې کوم عمل غوره دی ؟  هغه پ ځواب کې وفرمايل  « الایمان بالله » یعني په الله ایمان لرل  . بیا ترې پوښتنه اوشوه چې د هغې نه وروسته کوم عمل بهتر دی . وې فرمایل «الجهاد في سبیل الله » یعني د الله په لیار کې جهاد کول . بیا ترې پوښتنه اوشوه چې د هغې نه وروسته کوم عمل بهتر دی . وې فرمایل «الحج مبرور» یعنې حج چې پکې د گناه نه ځان ژغورل شوی وي . د بیت الله نه د طواف په دوران کې د هر قدم په ایښودلو د مسلمان گناه لیرې کیږي  او مقابل کې ورته نیکي لیکل کیږي . په بیت الله کې یو لمونځ په لکونو لمونځونو حسابیږي او همدا راز په مسجد نبوي کې یو لمونځ په زرگونو لمونځونو حسابیږي . د حج په باره  کې الله پاک داسې فرمایلي دي  «او نیکي کوۍ او بیشکه چې خدای (ج) محبت کوي له نیکو کارو سره او پوره کړۍ حج او عمره د الله لپاره  » .

همدا په دې سبب د  کعبې شریفې د طواف تر څنگ د صفا او مروه تر منځ  د شریعت د اصولو په چوکاټ کې مزل کول د حج له ارکانو څخه مهم رکن دی ، صفا او مروه په مکه معظمه کې د کعبې شریفې تر څنگ هغه دوه غونډۍ دي چې حضرت ابراهیم علیه السلام  خپله میرمن هاجره بي بي د خپل زوی حضرت اسماعیل علیه السلام   سره د همدې دوه غونډیو تر منځ پریښودل . هاجرې بي بي د تندې او اوبو د نشتوالي له کبله د دې دوه غونډیو تر منځ منډې رامنډې کړې چې پایله کې الله پخپل قدرت د حضرت اسمعیل (ع) د پښو په وهلو سره د زم زم چینه روانه کړه چې اوس ترې د نړۍ ټول مسلمانان د حج د مراسمو پر مهال د تبرک لپاره اوبه  څښکي۔

## د حج فرض کېدلو شرطونه
که چیرته یو مسلمان  په کوز ورکړی شوي شرایطو برابر وي باید په خپل ژوند کې یو وار د بیت الله حج ادا کړي:

* **آزادي**: باید غلام نه وي
* **عقل**:  باید لیونی نه وي
* **بلوغت**:  باید صغیر نه وي
* **صحت**:  مریض نه وي
*  د لیاری او حج ته د رسیدو قدرت او امکانات

## د حج مناسک

## هر کال د حج کوونکو شمېر

## نور ولولئ
* عمره

## سرچينينې

وېشنيزه:حج
وېشنيزه:اسلام
اسلام او نور مذهبونه

اسلام د نړی یو له سترو دينونو څخه دی چی خلگو د هغه د حقانیت په بناء منلی او اسلام خپلو پیروانو ته د زغم او صلحي دعوت ورکوی

لکه چی ښکاره مثال یی د غیر مسلمانو اقلیتو اوسیدل په اسلامی خلافتو کی او د اسلامي امپراتورۍ په اوج کی لکه د حضرت عمر رضی الله تعالى عنه خلافت

وېشنيزه:اسلام
امام علي آرام ځاي

** امام علی جومات** (په عربی:** حرم الامام علي**) یو مسجد دی چې د عراق په النجف ښار کې شتون لري. په مسجد کې د علي ابن ابي طالب مقبره شتون لري. علي ابن ابي طالب (رضي الله عنه) څلورم خلیفه و او ددې لپاره د امام علي مسجد د شیعه گانو لپاره تر ټولو مشهور مسجد دی.
خو په تاریخي توگه دا په زبات نه ده رسېدلې چې دا ارامځای دې په رښتیا هم د څلورم مسلمان خلیفه (علي بن ابي طالب) وي، ځکه په ورته توگه یو ارامځای د افغانستان په مزار شریف ښار کې شتون لري چې لر او بر مسلمانان په دې گروهه دي چې دا ارامځای د څلورم خلیفه دی. مگر په مؤثقه توگه ثابته نه ده.
## تاریخ
د امام علي مسجد په ۹۷۷ کال کې جوړ شو مگر په ۱۰۸۶ کال کې د اور د لگېدلو په سبب خراب شو. هغه مسجد په ۱۵۰۰ کال کې د صفوي شاه اسماعیل له خوا بیا جوړ شو.
د امام علي مسجد په ۱۹۹۱ کال کېې د خلیج جگره په دوره کښې د امریکا د پوځ له خوا بیا خراب شو.

وېشنيزه:عراق
وېشنيزه:عراقي جوماتونه
شاه جومات

بټنوک|300px|کيڼ|شاه مسجد

** امام مسجد** یا ** شاه مسجد** (په پارسي: *مسجد امام*) یو مسجد دی چی په ايران کی په اصفهان کی  په نقش جهان  میدان کی پروت دی. نوموړي مسجد په ۱۶۲۹ کال کی د صفوی پاچا عباس په هدايت جوړ شو.  امام مسجد او  نقش جهان میدان د ایراني ملي یادگرونو څخه دی او د یونسکو (UNESCO) په فهرست کی هم شته.
## تاريخ
کله چی صفوی دولت چوړ شو نو د قزوین ښار یی پایتخت وو. مگر شاه عباس په ۱۵۹۸ کال کې د جگړو په سبب د قروین څخه اصفهان ته کډه وکړ او اصفهان د صفوی دولت نوی پایتخت شو. شاه عباس د صفوی دولت د بیلا بیلو سیمو څخه معماران اصفهان ته دعوت وکړ او د معمارانو په مرسته یی ښایسته ښار جوړ وکړ  امام مسجد په ۱۶۱۲ کال کې جوړ شو او د امام په میدان کی پروت دی.  امام مسجد د استاد علی اکبر اصفهانی لخوا جوړ شو او د مسجد څارونکی (ناظر) محمد علی بیک الله وو. د نوموړي مسجد د جوړولو کار په ۱۶۲۹ کال کی تکميل شو. 
## انځورتون

Image:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg| نقس جهان میدان په اصفهان کی
Image:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg|
Image:Masjed-e Shah 5.JPG|
Image:Masjed-e Shah 3.JPG|
Image:Esfahan (Iran) Emam Mosque.JPG|
Image:Isfahan Royal Mosque entrance.JPG|
Image:Isfahan Royal Mosque prayer hall.JPG|
File:Shah Abbas I engraving by Dominicus Custos - Antwerp artist printer and engraver.jpg|لوی پاچا عباس
        

وېشنيزه:جوماتونه
وېشنيزه:د ايران جوماتونه
امام حسين جومات

**امام حسین جومات** *(په عربی:‏ مقام الامام الحسين)* د شیعه گانو یو مسجد دی چې په عراق کې د کربلا په ښار کې پروت دی. په دې مسجد کې د امام حسین مقبره ده او دغه مسجد د شیعه مذهبو لپاره يو سپېڅلی ځای دی.

وېشنيزه:عراق
وېشنيزه:عراقي جوماتونه
کوېټه

**کوټه** چي د **شالکوټ** په نامه هم ياده سوې ده، د اوسني  پاکستان یو ښار دی چې د بلوچستان ايالت پلازمېنه (مرکز) گڼل کېږي. دا ښار د بلوچستان ايالت تر ټولو ستر ښار دی چې د حکومت معلوماتو سره سم ۵۶۵۱۳۷ وگړي لري، او له سمندر څخه (۵۵۱۰) فوټه لوړ دی. 

## پېښلیک
د تاریخپوهانو په وینا کوټه د ساسانیانو سلطنت په دوره کي رامنځ ته سوې ده، چي د لرغوني افغانستان یوه برخه ګڼل کیږي. دغه ښار په ۷مه زیږدیزه پیړۍ کي د افغان واکمن سلطان محمود غزنوي له لوري فتحه او د اسلامي نړۍ یوه برخه وګرځېدل. ورپسې کله چي په هندوستان کي د مغولو سلطنت واک په لاس کي واخیستی، کوټه ددوی د واکمنۍ یوه مهمه ستراتیژیکه سیمه وګرځېدل. 

په 1709 زیږدیز کال کي کله چي افغانانو د هوتکي واکمنۍ په دوران کي صفوي یرغلګر مات او خپلواکي یې واخیستل، کوټه بیرته د افغانستان یوه برخه سول او د درانیانو د واکمنۍ پر مهال په 1747 کي په رسمي ډول د افغانستان یو ښار وګرځېدی. د دراني واکمنۍ تر کاواکه کېدو وروسته د انګرېزانو له لوري پر افغانستان د یرغل په پایله کي کوټه د جګړې په لمړيو کرښو کي واقع او د بریتانوي هند په لاس کښېوتل. 

په 1876 کال کي کوټه د انگریزي لښکر له خوا سقوط او په ښار کې یې یوه لويه پوځي چاوڼۍ جوړه کړه. پر 1935 کال کي دغه ښار د زلزلې له امله ویجاړ سو، چي د مالوماتو سره سم ۴۰۰۰۰ تنه پکښي مړه سول. په 1947 کال کي کوټه ښار د بلوچستان ایالت مرکز او د ډیورنډ د نامنل سوي تړون په پایله کي پاکستان ته وسپارل سو، چي تر ننه هم د پاکستان په لاس کي دی.

وېشنيزه:بلوچستان
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
وېشنيزه:دبلوچستان ښارونه
کراچۍ

**کراچی** د پاکستان تر ټولو لوی ښار دی چه د سند په ولایت کښې دعرب سمندر ته نژدی پروت دی. کراچی هم د سند ولایت پایتخت دی. کراچی د پاکستان د اقتصاد مرکز او مهم بندر دی.د پاکستان ٧٠٪ اقتصاد په کراچۍ دي۔مساحت یی ۳۵۳۰ کیلومتره مربع دی. په کراچی کښې تفریبا ۱۴ ملیونه اوسېدونکی ژوند کوی.کراچۍ د نړۍ دوېم لويه ښار دې۔

 
بټنوک|د شپې په وخت کې د کراچۍ مخليدنه

## تاریخ
بټنوک|د پاکستان جوړونکي محمد علي جناح ارامځاي
بټنوک|قاسم سمندري ډگر
په ۷۱۲ کال کښې جنرال محمد ابن قاسم د سند پر سلطنت حمله وکړ او د دبول بندر یی فتح وکړ. د سند سلطان مجبور شو چه د سند سلطنت څخه هندوستان ته ولاړ سی او سند د امویہ خلافت لاس ته راوړل.
په ۱۸ پیړۍ کښې عربی سوداگران چه هندوستان ته سفر کول په سینډ کښې د بیړی لپاره نوی بندر جوړ وکړ.
هغه بندر د *کولاچی* په نوم یاد شو. په ۱۷۹۵ کال کښی کولاچی د کلات د سلطنت په لاس کښې وو.
په دی وخت کښې د کلات سلطنت د سند بلوچستان څخه تشکیل شو مگر یو کال وروسته د جگړو په سبب د کلات سلطان د کولاچی بندر له لاسه ور وکړ.
په ۱۸۳۹ کال کښې کراچی د انگریزی پوځ لخوا ونیول شو. 
په ۱۸۷۶ کال کښې محمد علی جناح په کراچی کښې وزیږیده. په دی وخت کښې کراچی عصری بندر وو چه پکښې فرهنگی موسسی پروتی وې. کراچی په ۱۹۳۶ کال کښې د سند پایتخت شو او د پاکستان د پیدایښت وروسته یی کراچی پایتخت شو.کراچی په اوس وخت کښې عصری بندری ښار دی چه پکښې مکتبونه، دفترونه، پوهنتون، د اتومی دبریښنا سټیشن پروت دی.

وېشنيزه:کراچۍ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
وېشنيزه:سنډ
کوټه (کور)

[کيڼ|بټنوک|250px|د [جاپان د یوه کور کوټه]]
کوټه د يوې ودانۍ، کور يا هم يو تعميري بنسټ يو چاپېريالي واحد دی.

وېشنيزه:کوټې
رنځورپاله

رنځورپال (نر)/**رنځورپاله** (ښځه) (په انگريزي: Nurse)،  یو مسلکي روغتیاپال دی، چې د نورو روغتيايي کارکوونکيو سره په گډه د بيړني (حاد) يا ځنډني (مزمن) ناروغ د درملنې، ساتنې او روغېدو مسووليت لري.

## انځوررتون

File:Staff Nurse Andrea writing up her notes.jpg|د برتانيې د روغتيا د املې يوه رنځورپاله، 2008 کال.
Image:2june 2007 484.jpg|اېټالوۍ رنځورپالانې، جون 2007.
File:British woman tending to a baby.jpg| يوه برتانيوۍ رنځورپاله 2006 کال. 
Image:Nursing students.jpg|د چېک جمهوريت د رنځورپالنې زده کوونکي 2006 کال.
File:Krankenschwester doku1.jpg|يوه آلمانۍ رنځورپاله 2005 کال. 
File:Army nurses rescued from Santo Tomas 1945h.jpg|په ۱۹۴۵ ز. کال کې د جگړې پر مهال په سانټو توماس کې د امريکايي رنځورپالانو ژغورنه.
File:Ann Agnes Bernatitus.jpg|آن آگنېس بېرناتيتوس ، يوه امريکايي رنځورپاله، په ۱۹۴۲ ز. کال کې.
File:MNHandWashingNurse.jpg|د مېنېسوټا د ايالت يوه امريکايي رنځورپاله په ۱۹۳۰ ز. کال کې.
File:Maria Valtorta4.jpg| ماريا والتورتا، يوه اېټاليوۍ رنځورپاله په ۱۹۱۸ ز. کال کې.
File:Nurse uniform in 1900.jpg|د ۱۹۰۰ کالونو د برتانيې د رنځورپالانو يونيفورم.
File:Nurses on Army Hospital Ship Relief, 1898.jpg|د ۱۸۹۸ ز. کال امريکايي رنځورپالانې.
Image:Georgina Pope.jpg|جيورجينا پوپ يوه کاناډايي رنځورپاله په ۱۸۹۸ ز. کال کې.
Image:Stamp Ana Néri.jpg|آنا نېري، په برازيل کې د رنځورپالنې بنسټ ايښودونکې چې د پاراگوايي جگړې په ترڅ کې د خپلو روغتيايي خدمتونو په سبب مشهوره شوه.
File:Florence Nightingale.jpg|فلورېنس نايټېنگېل، د نړۍ لومړنۍ رنځورپاله. 


## دا هم وگورۍ
* د رنځورپالنې زده گړه
* رنځورپالنه
* Nursing board certification
* Nurse-led clinic
* نامتو رنځورپالانې (وېشنيزه)
* د رنځورپالانو نړېواله ورځ
* Nursing journals
* Nurse uniform
* List of fictional nurses

## سرچينې

وېشنيزه:د روغتياپالنې مسلکونه
وېشنيزه:رنځورپالنه
رنځورپالنه

**رنځورپالنه** (په انگريزي: Nursing) د روغتياپالۍ يو مسلک دی، چې د اشخاصو، کورنيو او ټولنو روغتيا ته پاملرنه کوي، چې دغه اشخاص، کورنۍ او ټولنه له زېږېدو څخه تر مرگه خپله روغتيا وساتي او د ژوند ټاکلې کچه ترلاسه کړي.
کالیفرنیا

**کلېفورنيا** (انگريزي:California) د امريکا په متحده ايالاتو کې تر ټولو گڼ مېشتی ايالات دی، او د ارتوالي له اړخه د الاسکا او ټېکساس ايالتونو څخه وروسته درېيم ارت ايالت دی. 

**کلیفرنیا آیالات** (کالیفرنیا آیالات) ډول ډول موسمونه،حيوانات او سيمۍ لري، د فخر نوم يي ګولډ رش (د سرو زرو د يو خزانې نوم) دي. کاليفورنيا د امریکا د هغه ایالاتو څخه دي، کوم چې د امریکا ډير لوي شمېر خلګ پکښې اوسيږي. د کاليفورنيا زيات شمېر خلګ په انگرېزي ژبه خبرې کوي، خو د کاليفورنيا ايالت %٢٨ خلګ په سپانيش ژبه خبري کوي. که څوک د شراب، خومار، ډيسکو، شاپنګ (رانيونه د کالو اونورو) او د سمندر غاړې ته د اوسيدنې شوکي وي، نو د هغه لپاره به کاليفورنيا ايالت يو غوره انتخاب وي. کاليفورنيا يو ګرم هيواد دي چې، خو د ژمي په موسم کې کاليفورنيا ايالت د يخنۍ د لوبو لپاره هم ډيرو زيات امکانات لري، هغه ځکه چې د کاليفورنيا پر لويو غرونو باندې هر کال لږ او ډېره واوره کيږي.
## تاریخ
## حغرافیه
## ایداري وېش

## آيا تاسو خبر یاست
١- ويټني غر د کاليفورنيا د يخو سيمو څخه ده. 
٢- د امریکا تر ټولو لوړي او ټيټې سيمي په کاليفورنيا کي دي. 
٣- ډيت ويلي ( مرګوني سيمه ) هم په کاليفورنيا کي ده. 
٤- په کاليفورنيا کي هر کال شاوخوا ٣٧٠٠٠ واري زلزلې کيږي. 
٥- د دنيا د فلمونو تر ټولو لويه کمپنۍ هاليووډ بنسټ هم په کاليفورنيا لاس انجلس کي کښيښودل سو. 
٦- ايپل کمپنۍ هم په کاليفورنيا کي جوړه سوه. دنيا دوي تر ټولو تکړه د موبایل جوړولو کمپنۍ دي، چې سامسونګ او آيفون نوميږي، د آيفون جوړونکي د ايپل کمپنۍ خلګ دي 

وېشنيزه:کالیفورنیا
آيت

**آيت**  (په عربي: آية) د لغوي مانا له مخې د نښې مانا لري. خو په اصطلاح کې د قرآن کريم تر ټولو وړوکي يوون ته ويل کېږي. او يا هم د قرآن کريم هغه عبارتونه او غونډلې چې د قرآن مجيد سورتونه جوړوي چې په هر سورت کې ځانته ځانگړی شمېر لري.

يو آيت کېدای شي يو څو توري، يو څو وييونو، له يوې يا څو غونډلو او يا هم له يوه بنده تر څو بندو پورې وي. ځينې مسلمانان په دې عقيده دي چې د هر آيت حد و اندازه د اسلام د پیغمبر له لوري معين شوی چې په لوستلو کې يې وقفه راځي. 

## سرچينې

وېشنيزه:آيت
وېشنيزه:قران
سميع الله تړون

کيڼ|بټنوک|250px|سميع الله تړون
**سميع الله تړون** يو پښتون شاعر دی.

## مخينه
يم د پلار نوم مې حاجي مکرم خان او د نيکه نوم مې محبوب دی په ۱۳۵۹ لمريز کال د کونړ ولايت د وټه پور ولسوالۍ د کرمول په کلي کې زيږېدلی يم کله چې له وطن نه د مهاجرو کاروانونه پېل شول نو مونږ هم ددغې کاروانونو سره ملگری شول او د باجوړ په پنډغالو کی مو واړول لومړی زده کړی می هم هلته پوره کړي او کله چی بېرته وطن ته راستانه شو نو په پېل کې می په خپل کی کې مدرسه شروع کړه او د قرانکري حفظ می هم شروع کړ خو لږ وخت وروسته هغه مدرسه بنده شوه او زه هم اسداباد ته راغلم او د عمراخان په لېسه کی شامل شوم د ليسي په دوران کي می د پښتو ادب سره ډيره مينه وه او کله کله به مو په ليسه کی ادبی مشاعری هم جوړولی په ۱۳۷۴ کال کی می په شعر ليکلو پېل وکړ او تخلص می هم پر ځان ( تړون ) کېښود په ۱۳۷۸ کال کي مي ثانوي زده کړی بشپړی کړی او سم دواره د ننگرهار پوهنتون ته د کانکور د ازموينې لپاره ولاړم په کانکور کی د حقوقو پوهنځي ته بريالی شوم او ښه په شوق مي د حقوقو پوهنځی ولوست

## زده کړې
د پوهنځي په جريان کي د شعرونو دوه کتابونه چی د يوه نوم (تاته دي درپاتې وي) او د بل نوم ( زه دې نور نوم په ژبه نه اخلمه ) له چاپه راوتلي وو خو ددې ترڅنگ مي د خوځښت په نوم يوه تونده سياسي مجله هم چلوله چی په سيمه د پوره شهرت درلودونکې وه کله چی له پوهنځی فارغ شوم نو يو شمير دندی مي هم اجرا کړی چی د هغې له جملی نه يوه دنده  می د کونړ د غازي اباد ولسوالۍ دنده وه چی زه هلته ولسوال وم  خو خپل فرهنگی کارونه می تر اوسه دوام لري په اوس وخت کی مي د شعرونو بل کتاب د ( بلا لاس) په نوم له چاپه راوتلی دی 
او د خپل ورځني ژوند لپاره په تجارت بوخت يم

## دندې

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د سميع الله تړون شعرونه 

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان شاعران
لاهور

**لاهور** د پاکستان د اسلامی جمهوریت د صنعت او ثقافت ښار دی چه د پنجاب په ولایت کښې پروت دی. هغه ښار ۳ میلیونه خلک لری او د پاکستان دوهم تر ټولو لوی ښار دی.

## تاريخ
د تاریخ پوهانو په نظر لاهور ۲۰۰۰ کال مخکې تاسیس شو. لاهور په ۱۲۰۶ کال کښې د دهلی سلطنت لاس ته راوړل. په ۱۲۴۱ کال کښې لاهور د چینگیس خان لخوا خراب شو. په ۱۳۹۷ کال کښې جنرال تمور لنگ پر هندوستان حمله وکړ او لاهور یی لاس ته راوړل. په ۱۵ پیړۍ کښې لاهور د بهلول خان لودهی لخوا ونیول شو. په ۱۶ پیړی کښې ظهیر الدین محمد بابر د دهلی پر سلطنت برید وکړ او په ۱۵۳۶ کال کښې د پانی پت په جگره کښې ابرهیم لودهی چه د دهلی وروستی سلطان وو د بابر لخوا ماته وخوړه. د پانی پت جگره وروسته ظهیر الدین بابر په هندوستان کښې د مغل سلطنت تاسیس کړ. د مغلی سلطنت د پیدایښ وروسته یی لاهور ښایسته ښار شو. د مغل پاچاهانو په لاهور کښې د پادشاهی جومات او شالمار باغ تاسیس کړل. په ۱۸۰۱ کال کښې رنجیت سنگھ دمغل پر سلطنت برید وکړ او لاهور یی لاس ته راوړل. ترجگړې وروسته لاهور د رنجیت سنگه دولت پایتخت شو. د پاکستان تر پیدایښ وروسته د دغه ښار د پنجاب ولایت پایتخت شو.

## عصری لاهور
په اوس وخت کښې لاهور عصری ښار دی چه پکښې ننداری،سینما، موزیمونه او پوهنتون شته. پاکستان لس پوهنتونونه لری او د بنجاب پوهنتون چه په لاهور کښې شته. د پاکستان تر ټولو پخوانی پوهنتون دی.


|
File:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg|
File:Tomb Of Jahangir.jpg|
File:Food street lahore by kamran.jpg|
File:Shalamar_Garden_July_14_2005-South_wall_pavilion_with_fountains.jpg|
File:Lahore_Museum,_Lahore.jpg|
File:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|
File:Quaid-e-azam library001.jpg|
File:International_border_at_Wagah_-_evening_flag_lowering_ceremony.jpg|
File:Alfred Woolner's statue in front of Punjab University, Lahore.jpg|
File:Minar-e-Pakistan, Lahore..jpg|


## سرچینه
*http://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1

وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
لومړنی عقل

**عقل اول** یا لومړنی عقل د اسلامي فلسهې یوه اصطلاح ده چې د څښتن تعالی له ذات څخه د لومړنی څیز د صدور په مانا ده.د لومړنی عقل اصطلاح اشراقي فیلسوفان کې په لومړنۍ رڼا (نور اول) او نږدی رڼا (نور اقرب) په نومونو هم یاد شوې دی..

## فارابی
ابي نصر فارابی د السیاسة المدنیة په کتاب کې د عقلونو شمېره د اسمانی افلاکو د شمېر هومره ښودلي او هغه یې په پرېښتو تطبیق کړی دي. دې د  آراء اهل المدینة الفاضلة نومي کتاب کې هم عقلونه لس گڼي. پدې کتاب کې لیکي: «له لومړي [تعالی] څخه د دویم وجود [لومړی عقل] فیضان کوي او دا دویم داسې جوهر دی چې نه په جسمانی جوهر کې دی او نه هم په ماده کې.»

د لومړی (الله تعالی) له وجود څخه تجلی، د لومړني عقل تجلی ده، چې په ځان کې د تعقل او فکر کولو توان لري او هم په خپل پنځوونکی کې. له لومړي عقل څخه دویم عقل هم فیضان کوي د هغه له شتون څخه لومړنی اسمان پیدا کېږي.

## پايڅوړ
‎

## سرچینې
* حسن معلمی او نور (۱۳۸۵)، *تاریخ فلسفهٔ اسلامی*، دفتر برنامه‌ریزی و تدوین متون درسی، قم: د اسلامی علومو نړیوال مرکز.
* قدردان قراملکی، محمدحسن (۱۳۸۱)، *حقیقت وحی، تجربهٔ دینی یا عرفانی؟*، قبسات، شمارهٔ ۲۵، صص ۵۱-۶۵.

وېشنيزه:اسلامي فلسفه
وېشنيزه:فلسفي ویي
شېنگن تړون

بټنوک|300px|د شېنگن تړون

**شینګن تړون** (شینګن هیوادونه) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Schengen Agreement)*  هغه تړون چې له مخې یې د غړیو اروپایي هیوادونو تر منځ پوله لری کیږي او وگړي یې پرته د ویزی له لرلو څخه له یوه هیواده بل هیواد ته تلای شي.

دغه تړون په ۱۹۸۵ زیږدیز کال کې د پنځو اروپایي هیوادونو تر منځ په لوگزامبورگ کې د بلجيم، فرانسه ،لویدیز المان، هالنډ او لوگزامبورگ تر منځ  لاسلیک شو او نور هیوادونه هم په پړاویز ډول له دې تړون سره وتړل شول چی اوسمهال ۲۵ هیوادونه د دغه تړون غړیتوب لري.

وېشنيزه:د شنگن تړون غړي هیوادونه
ماسټر علي حيدر

ماسټر علي حیدر ماسټر علی حیدر د موسیقۍ تکړه کمپوزر دی، په ۱۹۶۶ کال د خوږگیاڼو په سره قلعه کلی کې زیږېدلی دی، وروسته پېښور ته کډه شو، تر دولسم ټولگي پورې زده کړې یې په پېښور کې کړی دی. لس کلن و چې د پېښور راډیو تلوېزیون څخه یې سندرې پیل کړې، د ستونې د عملیات نه وروسته یې نه شو کولای چې سندرې ووایی نو ځکه یې د موسیقۍ زده کړې ته لاس واچوه. د موسیقۍ په برخه کې یې زده کړې له بختیار استاد، لکمشي کانټ او لعل جان استاد څخه کړې دی. لومړۍ سندرې چې ماسټر صیب ورته موسیقي جوړه کړې ده ( بیا د عشق دریاب راوخوت چلې چلې ) او ( مړې سترگې او مړه کاته ) دي. دا چې ښاغلي علي حیدر له ډېر کوچنیوالي څخه سندرې ویلې له دې وجې نوموړي ته د ماسټر نوم ورکړی شو.

وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
برکي برک ولسوالۍ

**برکي برک ولسوالۍ** د افغانستان د لوگر ولایت یوه ولسوالی ده چې د همدغه ولایت په لویدیځ کې پرته ده. نوموړې ولسوالۍ په لویدیځ او شمال لویدیځ لوري کې دوردگ ولایت او دد پل علم له ښاره سره ، په شمال او ختیځ کې له د خروار او په سویل کې د څرخ سره گډه پوله لري. د ۲۰۰۶ کال د یوې سرشمیرنې له مخې ددې ولسوالی د وگړو شمیر 101,000 تنو ته رسیده او د دې ولسوالې مرکز هم د برکي برک ښارگوټی دی.

برکي اوبدلو ته وايي او په هزاره جاتو کې یو ډول اوبدل شوي شال ته هم وايي،چې په لاسونو اوبدل شوی وي . برکي برک دلوگر یوه ولسوالۍ ده،چې دسجاوند تاریخي سیمه هم په کې پرته ده.ددې سیمې دنوم ایښودلو تاریخ داسې دی،چې په دغه سیمه کې دولس اورمړي کورنۍ میشته شوې او دغو کورنیوددې سیمې له اصلي اوسیدونکو سره خپلوي پیل کړه او په خپلو کې ېې سره وادونه وکړل.په دې مانا چې دغه دولس اورمړي کورنۍ دلته واوبدلې شوې.ځکه نو دغې سیمې ته دبرکي برک نوم نسبت ورکړل شو.اورمړیان په لوگر اوپیښور کې استوگن دي.په پیښور کې اورمړوسټاپ په نامه اوس هم یوځای شته ده .(۲۱) برکی دبرگیستان له بڼې څخه رغیدلې ده چې داورمړ دقوم دویم نوم دی په افغانستان کې اته سیمې دبرکي په نامه هم شته دي چې ټولې یې داورمړي قوم زیږندځایونه دي دبیلگې په توگه په سرپل کې برکي په فاریاب کې برکي په پنجشیر کې برک برگیستان په غزني کې په لوگر کې برکی راجان او برکی برک د کابل په دهبوري او شهرآرا کې برکی په نامه ځایونه په کاڼي گروم کې برگیستان یوه سیمه ده. دغه قوم داریایي ژبو له ډلې څخه ځانته بیله ژبه درلوده،چې اورمړي ژبه بلل کیده.خو دامهال داژبه ژوندۍ نه ده،مړه شوې ده.او ځای ېې پښتو ژبې نیولی.

برکي برک هغه لرغوني سیمه ده،چې هلته ابومسلم خراساني خښ دی.( ۲۵-۳۵ه) دنوموړي زیارت په همدې سیمه کې ده.(۲۲)دابومسلم خراسانی زیارت دبرکي برک دپل جوگي په سیمه کې دی،چې ورکې دابو مسلم خراساني ژوند او پیژندنه په ډبره کې کښل شوی دی. په اټکل گمان سره داسې ویل کیږي،چې ابو مسلم خراساني له لوگر څخه و.خو په دې اړه علمي څیړنې نه دي تر سره شوي.

وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
ذکيه ذکي

**ذکيه ذکي** يوه افغانه ژورنالېسته وه، چې د افغان سولې راديو مشره او خاونده وه. نوموړې رادیو د پروان ولايت د جبل سراج ولسوالۍ څخه خپرونې کوي.  ذکيه ذکي په ۱۳۸۶ لمريز کال کې په خپل کور کې چې په جبل سراج ولسوالۍ کې پروت دی، ووژل شوه.

وېشنيزه:افغانې خبريالې
شکېبا څانگه آماج

بټنوک|300px|کیڼ|شکېبا څانگه آماج
**شکېبا څانگه آماج** د ۱۳۵۶ لمريز کال د سلواغې د مياشتې په دولسمه نېټه د سهار په درې نيمو بجو د کابل په ښار کې د انجينر محمد ربي آماج په کور کې وزېږېده. دا چې د مشر ورور نوم يې احمد شکېب وو، نو د څانگې نوم هم د هغې ورور ته ورته شکېبا کېښودل شو.

وېشنيزه:پښتنې
کرېشنا

**کرېشنا** په سانسکریټي ژبه د تور په مانا دی، او په هندوییزم کې (Krishna) یا کرېشن (Kṛṣṇa) وېشنو د اتم اوتار تېر شوې دی. گووېند، گوپال، کرېشن کنهیا، بری او جگن ناتهـ په ډول ډول ستایننومونو هم ستایل شوې دی. کرېشنا د بهگتي ستر ښوواند هم گڼل کېږي. بهگوت گیتا د کرېشنا د لارښوونو لنډیز (خلاصه) گڼل کېږي.

د کرېشنا راښکاره کېدنه پینځه زره کاله وړاندې د کورو کشترا په نامه یوه ستره جگړه کې وشو. ددې جگړې په لړ کې کرېشنا خپل نږدې ملگري او مرید ارجونا ته د ارواپوهنې، څښتن، او څښتن ته د رسېدنې درې لارې چارې یانې د پېژندگلو لار (جنانا یوگا)، عمل (کارما یوگا)، او مینه (باکتی یوگا) ور زده کړل. دا ښوونې د بگواد گیتا په کتاب کې چې د ډېری مذهبي هندو ډلو ټپلو سپېڅلې کتاب دی راغلي، چې دا بیا خپله د مهابهارات سترو حماسو څخه گڼل کېږي. دا بیا د رامایانا سره د هند له سترو حماسي منظومو څخه گڼل کېږي.

ددې دوه منظومو او دارنگه د ځینو هندي پورانا په گروهه، کرېشنا د زمکې پر سر د د څښتن د راښکاره کېدنې وېشنو یا اوتار گڼل کېږي.
 
په بگواد گیتا کې کرېشنا بیا بیا ځان د څښتن اعلی شخصیت او د ټولو کایناتو سرچیڼه ښکاره کوي. ارجونا د خپلو ویناوو په ځینو ځایونو کې له ده (کرېشنا) څخه غوښتنه کوي چې خپل اصلي او نړیوال جوړښت کې ځان راښکاره کړي، چې دا غوښتنه یې منل کېږي او کرېشنا خپله اصلي څېره راښکاره کوي.

## کرېشنا په نورو هندي متنونو کې

د هندوییزم ځينې نور مذهبي متون شته چې په هغې کې هم د کرېشنا یادونه شوې، چې لدې ډلې څخه موږ د بگاواتا، پورانا (شریماد بگواتا)، د مهابهارتا منظومه اشعار، شري برهما بسامهیتا او نرادا باکتي سوترا نومونه یادولای شو.

نورې سرچینې هم شته چې د کرېشنا یادونه پکې شوې لکه چایتنیا چاریتامریتا او شری بریهاد بگواتا مریتا دي، چې دا بیا د گودیا او ایشناوا له څانگو شمېرل کېږي.

## د څښتنوالي درې وجې
د هندوییزم په مذهب کې د څښتن تعالی لپاره درې وجې پېژندلې کېږي. هندوان دا درې وجې د نورو د شتون سرچینه او بنسټ گڼي. دا درې وجې په لاندې ډول دي:

۱- برهمن: بې د څښتن له جوړښت څخه یوه وجه ده چې د لمر د رڼا په څېر هرځای کې خپره وي. د څښتن دا وجه د اوپنشادونو سکالو (موضوع) گڼل کېږي.  

۲- پرام آتما: د هغه څښتن وجه چې د هرڅه په زړونو، اجزاوو، پدیدو او د هر انسان په زړه کې شتون لري.

۳- بهاگاوان: د داسې وجې لرونکې چې له مادی نړۍ پورته په خپل یوه روحاني چاپېریال کې ژوند کوي.
کرېشنا بیا د همدې درېیمې وجې یا بگوان څخه دی.

## بهرنۍ تړن
* کریشنا 
* http://www.krishna.com
* http://www.iskcon.com
* http://krishna.avatara.org 
* http://www.krishnajanmashtami.com
* http://www.radhavallabh.com
روحانيت

**روحانيت** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Spirituality، [[عربي ژبه|په عربي]]: الروحانية)* هر هغه څه ته پام او زيار کول دي چې اروا پورې اړوند وي. روحانيت زياتره پام هغو ابدي او تل تر تله ارزښتونو ته کوي چې د انسان، خلق او عالم ټوليز طبيعت تشرېح کوي. نو پدې توگه روحانيت له مادي طبيعت سره په جگړه کې وي. نو په غالب گومان روحانيت، د مېتافزيکي نظرياتو  ايمان لرل په طبعي توان سره. 

يا په بله مانا: روحانيت هغه ژوره مانا او ارزښتونه دي چې خلک پرې ژوند کوي.

## سرچینې

و مصادرها من الكتب العربية الروحانية

*
وېشنيزه:فلسفي ویي
د علیت برهان

thumb|380px|انځوریزه سوترا علت او معلول، اتمه پېړۍ، جاپان

**د علیت برهان**  چې د **لومړي علت برهان** ، **د سببیت برهان** او **ستورپوهنه** هم گڼل کېږي، د فلسفې له لرغونو مسئلو څخه گڼل کېږي. ددې ویي تقریبي مانا د «د یو څیز اغیز په بل څیز باندې» یا د مرتضی مطهری په وینا «د یو واقعیت استناد په بل واقعیت باندې» کولای شو. د بل تعریف په رڼا کې، د دوه څیزونو ترمنځ داسې اړیکه چې یو د بل پنځوونکې (خالق) وي، **علیت** نومول کېږي.

لومړنی کس چې په پراخه توگه یې د علیت مفهوم په خپلو لیکنو کې مطرح کړ، اپلاتون او ارستو ول.

ارستو د غایي علت په طرحې سره هڅه وکړه چې له علیت څخه د څښتن تعالی د شتون لپاره د یو برهان په توگه گټه پورته کړي. غایي علت چې  مسلمان فیلسوفان یې د **علت‌العلل** او **غایةالغایات** په نومونو هم یادوي، پدې بنسټ ده چې د نړۍ ټولگه له یو پیل (مبدا) څخه سرچینه اخلي، او د خپل بشپړتیایي یون په لړ کې د ډېرو وسیلو په شتون کې هم د یو موخې او مقصد پر لور درومي.

= لمنلیکونه=




= سرچینې=
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* نشریه الكترونیكی پرسمان

= بهرني تړن =
‎
* leaderu. com/offices/billcraig/menus/existence. html Articles on the cosmological argument by William Lane Craig
* com/papers/index. html Articles on the cosmological argument by Alexander Pruss
* indiana. edu/~toconnor/philosophical_essays. html Articles on the cosmological argument by Timothy O'Connor 
* infidels. org/library/modern/nontheism/atheism/cosmological. html Articles on the atheistic cosmological argument by Quentin Smith and others
* tripod. com/papers/existential. html ''A Reconstruction of the "Existential Argument" for the Existence of God'' by Stephen Pimentel
* infidels. org/library/modern/quentin_smith/self-caused. html ''A Cosmological Argument for a Self-Caused Universe'' by Quentin Smith

وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:علیت
وېشنيزه:د څښتن د اثبات براهین
د فلسفې ليکلړ ليکنې (س–ظ)

## س
*سبزواری-ملا هادی
*سقراط شهید
*ابو سلیمان محمد سجستانی
*ابوالعباس سرخسی
*سهروردی
*سلرز

## ش
*شلینگ
*ملاصدرای شیرازی
*شهرزوری
*شیخ بهایی
*قطب الدین شیرازی
*ارتور شوپنهاور
*شهاب الدین سهروردي

## ط
*خواجه نصیر طوسی
*سید محمد حسین طباطبایی
*احسان طبری
د فلسفې ليکلړ ليکنې (ع–گ)

## ف
*ابو نصر فارابی
*فیاض لاهیجی قمی
*لودویک فویرباخ
*فیشته
*میشل فوکو
*سید احمد فردید

## ک
*کندی
*حسن كرمانشاهی
*کنفسیوس
*امانول کانت
*ویلارد اورمن کواین
*علامه كمپانی

## گ
*ادموند گتیه
د فلسفې ليکلړ ليکنې (د–ږ)

## د
*دشتكی
*دوانی - جلال الدین
*دنیس دیدرو
*سیمون دوبووار
*دکارت
*دمکریت

## ر
*ابن رشد 
*قطب الدین رازی
*روح الله خمینی
*ابوعلی مسکویه رازی
*برتراند راسل
*دیده رو
*ژان ژاک روسو
د فلسفې ليکلړ ليکنې (ا–ث)

## آ
*سید جلال الدین آشتیانی
*آمیرزا مهدی آشتیانی
*آدام اسمیت

## ا
*سيد جمال الدين افغاني
*ارسطو
*قطب الدین اشكوری لاهیجی دیلمی

*اپیکتت 
*اپیکور 
*اسوالد اشپنگلر
*افلاطون 
*امپدوکل
*انسلم 
*انکساغورث 
*اورلیوس اوتین
*ایزوکرات
*هربرت اسپنسر 
*ویلیام اکام
*مارک اورل 
*فردریک انگلس
*باروخ اسپینوزا
*دزیدریوس اراسموس
*جان اریجینا
*ابن رشد
*تئودور آدورنو

## ب
*بوعلی سینا
*بهمنیار
*ابوریحان بیرونی
*ابو معشر بلخی
*احمد بن سهل بلخی
*شهید بلخی
*فرانسیس بیکن
*یوحنا بن حیلان

## پ
*کارل پوپر
*ژان پل سارتر

## ت
*لئون تروتسکی
د فلسفې ليکلړ ليکنې (ل–ي)

## ل
*لوکریتوس
*مارتین لوتر
*ژان لاکان
*جان لاک

## م
*میر داماد
*مرتضی مطهری
*میرفندرسكی
*شارل منتسکیو
*آناکسیماندر ملطی
*ابویحیی ابراهیم مروزی
*آناکسیمن میلتوسی 
*کارل مارکس
*محمدتقی مصباح یزدی
*هربرت مارکوزه

## ن
*علی آقا نوری
*فردریش نیچه
*خیام نیشابوری
*ناصر خسرو علوی

## و
*ولتر
*لودویگ ویتگنشتاین
*ماکس وبر

## ه
*توماس هابس
*هگل
*جان هیک
*دیوید هیوم
*هراکلیتوس

## تړلې مضوعگانې
*د فلسفې تاریخ
*فلسفه
ختيځه فلسفه

**ختيځه فلسفه** د آسيا د بېلابېلو فلسفي مکتبونو له ډلې يو ځانگړی مکتب دی چې په ځان کې چينايي فلسفه، ايراني فلسفه، افغاني فلسفه، جاپاني فلسفه، هندي او کوريايي فلسفي څانگې رانغاړي. دا اصطلاح کله نا کله د بابل فلسفې او اسلامي فلسفې لپاره هم کارېږي، که څه هم چې دا وروستۍ نومېدلې فلسفي څانگې د غربي فلسفې له ډلې هم شمېرل کېږي.

وېشنيزه:فلسفه