د کوویډ-۱۹ فایزر – بیو اېن‌ټېک واکسین

**د کوویډ-۱۹ فایزر – بیو اېن‌ټېک واکسین** چې غیر اختصاصي نړیوال نوم یې **توزینامران** (tozinameran) دی او د **کمیرنېټي** (Comirnaty) په سوداګریز نامه پلورل کېږي، د کوویډ-۱۹ ناروغۍ لپاره یو mRNA واکسین دی چې د بیوټکنالوژۍ جرمني شرکت بیو اېن‌ټېک (BioNTech) جوړ کړی دی. بیو اېن‌ټېک شرکت د دغه واکسین د پراختیا لپاره په کلینیکي ازمېښتونو، تدارکاتو او تولید کې له امریکايي شرکت فایزر (Pfizer) سره ګډ کار وکړ. د دغه واکسین استفاده په ځینو هېوادونو کې له پنځو کلونو پورته اشخاصو ته، په ځینو هېوادونو کې له دوولس کلونو پورته اشخاصو ته او په ځینو هېوادونو کې هم تر شپاړس کلونو پورته اشخاصو ته مجاز ده تر څو د کوویډ-۱۹ په مقابل کې خوندي شي چې د SARS-CoV-2 ویروس له سرایت څخه را پیدا کېږي. دا واکسین د عضلاتو له لارې تزریق کېږي. د نوکلیوزیډ په مرسته له اصلاح شوي mRNA څخه جوړ دي چې د SARS-CoV-2 ویروس د بشپړ سپایک پروتین بدله شوې بڼه کود کوي. لومړنۍ سپارښتنې ښیي چې دا واکسیناسیون دوو ډوزونو ته اړتیا لري چې په خپلو کې د ۲۱ ورځو په واټن تزریق کېږي، خو وروسته دا واټن په متحدو ایالتونو کې تر ۴۲ ورځو او په کاناډا کې تر څلورو میاشتو پورې ډېر شو.

کلینیکي ازمېښتونه یې د ۲۰۲۰ ز کال په اپرېل میاشت کې پیل شول. د ۲۰۲۰ ز کال تر نومبر میاشت پورې واکسین د کلینکي ازمېښتونو درېیم پړاو ته دننه شو او څه باندې ۴۰۰۰۰ کسانو برخه په کې واخیسته. د ډېټا د څېړنې یوه لنډمهالي تحلیل وښوده چې دغه واکسین تر دویم ډوز اووه ورځې وروسته د عفونت یا سرایت په مخنیوي کې ۹۱.۳ سلنه بالقوه اغېز درلود او هېڅ کومه جدي روغتیايي اندېښنه هم ورسره نه وه. ډېری جانبي عوارض یې خفیف یا متوسط دي او د څو ورځو په جریان کې له منځه ځي. تر ټولو معمول یې د تزریق په ځای کې یو خفیف درد، ستړیا او د سر درد دي. د حساسیت په څېر لوی جانبي عوارض يې ډېر کم پېښ شوي او د هېڅ اوږدمهالې ستونزې راپور هم نه دی ورکړل شوی. 

دا واکسین د کوویډ-۱۹ لومړنی واکسین دی چې یوې دقیقې نظارتي مرجع يې د بیړنۍ استفادې اجازه صادره کړه او د منظمې استفادې لپاره هم لومړنی واکسین دی. د ۲۰۲۰ ز کال په ډسمبر میاشت کې بریتانیا لومړنی هېواد و چې په بیړنیو شرایطو کې یې د دغه واکسین استفادې ته اجازه ورکړه. دا واکسین په ډېرو هېوادونو کې د بېلابېلو کچو لپاره د کارولو اجازه لري. د ۲۰۲۱ ز کال د اګسټ میاشتې په ۲۳مه نېټه د کوویډ-۱۹ لومړنی واکسین شو چې د امریکا د خوړو او درملو د سازمان (FDA) له‌خوا تر شپاړس کلونو د پورته اشخاصو لپاره تایید شو.

د ۲۰۲۱ ز کال تر سپټمبر میاشت پورې د دغه شرکت له‌خوا د کوویډ-۱۹ څه باندې ۱.۵ میلیارد ډوزه واکسین نړۍ ته لېږل شوی دی. د ۲۰۲۱ ز کال د مارچ میاشتې له ۳۰مې نېټې را وروسته فایزر او بیو اېن‌ټېک شرکتونو غوښتل چې په ۲۰۲۱ ز کال کې شاوخوا ۲.۵ میلیارد ډوزه تولید کړي.وېش او زېرمه کول یې یو لوجېستيکي ګواښ دی، ځکه چې واکسین باید په ډېره ټيټه تودوخه کې ذخیره شي. بیو اېن‌ټېک او فایزر شرکتونه یې دا مهال د یوې داسې کنګل بڼې د ازمېښت په حال کې دي چې تر یخ په ښکته حالت کې ذخیرې ته اړتیا ونه‌لري.

## طبي استفادې
د کوویډ-۱۹ فایزر-بیو اېن‌ټېک واکسین له SARS-CoV-2 ویروس څخه د راپیدا شوي کوویډ-۱۹ په مقابل کې د خوندیتوب لپاره کارول کېږي چې S انټيجن ته خوندي غبرګون رامنځته کوي. دا واکسین د کوویډ-۱۹ له امله د مړینو او عوارضو د راکمولو لپاره کارول کېږي.

دا واکسین په یوه داسې ګڼ‌ډوزه بوتلګي کې وړاندې کېږي چې بشپړ سپین دی، سټریل شوی دی او منجمد او ساتونکي مواد نه‌لري. تر ترزیق وړاندې باید د کوټې په تودوخه کې ګرم شي یعنې له کنګل حالت څخه وایستل شي.

په لومړۍ دوره کې یې دوه ډوزونه دي. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) سپارښتنه کوي چې د ډوزونو تر منځ باید له درېیو تر څلورو اونیو واټن وي. که دویم ډوز تر دوولسمې اونۍ پورې وځنډول شي، په عمر خوړلیو کسانو کې د ټولو اندېښمنوونکو بڼو په مقابل کې خوندیتوب ډېروي. د پيچ څېړنیزه ډله په دې باور ده چې د ډلتا بڼې په مقابل کې مناسب واټن اته اونۍ دی، که واټنونه تر دې ډېر شي، ښايي واکسین اخیستونکي کسان زیان‌منونکي شي.

په ځینو هېوادونو کې کېدای شي درېیم او څلورم ډوز هم ور زیات شي.

## منفي اغېزې
د واکسین د ازمېښتونو په درېیم لوی پړاو کې د هېڅ کومې جدي روغتیايي ستونزې راپور نه دی ورکړی شوی او مهم جانبي عوارض ډېر کم لیدل شوي دي.

د کوویډ-۱۰ فایزر-بیو اېن‌ټېک واکسین جانبي عوارض خفیف او متوسط دي او په څو ورځو کې له منځه ځي. د لویانو د نورو واکسینونو جانبي عوارضو ته ورته دي او هغه طبیعي نښې دي چې بدن د ویروس په مقابل کې خوندیتوب رامنځته کوي. د کلینيکي ازمېښتونو په جریان کې هغه جانبي عوارض چې په هرو لسو کسانو کې تر یوه ډېر کسان اغېزمنوي دا دي: د تزریق په ځای کې درد، ستړیا، سر دردي، د بدن د غړیو درد، لړزه، د مفاصلو درد او تبه. تبه د دویم ډوز تر اخیستو وروسته ډېره معموله ده.

د اروپا طبي مرکز (EMA) په منظم ډول د دغه واکسین د خوندیتابه اړوند اطلاعات څېړي. د خوندیتابه هغه راپور چې دغه مرکز د ۲۰۲۱ ز کال د سپټمبر میاشتې په ۸مه نېټه خپور کړی، په اروپايي اتحادیه کې د څه باندې ۳۹۲ میلیون ډوزونو پر بنسټ ولاړ دی. د اروپا طبي مرکز وايي چې "د دغه واکسین ښېګڼې د کوویډ-۱۹ په مخنیوي کې تر هر ډول خطر زیاتې دي او د کارولو لپاره یې په سپارښتنه کې هېڅ ډول بدلون نه‌شته." هغه کم جانبي عوارض (چې ښايي په هرو ۱۰۰۰ کسانو کې ۱ کس اغېزمن کړي) د مخ یوې خوا ته کږېدل او د مخ د پړسوب په څېر حساسیتي غبرګونونه دي.

### حساسیت
د پوليتیلن ګلیکول (polyethylene glycol) پر وړاندې سخت حساسیت د کوویډ-۱۹ فایزر واکسین د استفادې د ممنوعیت په توګه یاد شوی دی. د تجویز شوي واکسین په هرو یو میلیون ډوزونو کې کابو ۱۱ سخت حساسیتونه لیدل شوي دي. د متحدو ایالتونو د ناروغیو د کنترول او مخنیوي مرکز د راپور له مخې ۷۱ سلنه دغه حساسیتونه د واکسین تر تطبیق ۱۵ دقیقې وروسته پېښ شوي او تر ډېره (۸۱ سلنه) په هغو اشخاصو کې لیدل شوي چې د حساسیت مخینه یې لرله. د بریتانیا د درملو او روغتیايي محصولاتو د تنظیم مرکز د ۲۰۲۰ ز کال د ډسمبر میاشتې په ۹مه نېټه سپارښتنه وکړه چې حساسیت ‌لرونکي اشخاص باید د کوویډ-۱۹ فایزر واکسین ونه‌کړي. د ډسمبر په ۱۲مه نېټه د کاناډا د تنظیم ادارې هم دې ته ورته اقدام وکړ او ویې ویل: "په بریتانیا کې دواړو اشخاصو د سخت حساسیت مخینه لرله چې د دواړو درملنه وشوه او روغ شول."

### د زړه د عضلاتو پړسوب
د ۲۰۲۱ کال په جون میاشت کې د اسرائیلو د روغتیا وزارت وویل چې:  په ځینو ۱۶ تر ۳۰ کلنو نرانو کې احتمالاً د دغه واکسین دویم ډوز د زړه د عضلاتو پړسوب (myocarditis) رامنځته کولی شي. د ۲۰۲۰ز کال د ډسمبر او د ۲۰۲۱ ز کال د مې میاشتو تر منځ د هر یو میلیون واکسین شویو کسانو له ډلې په ۵۵ کسانو کې د زړه د عضلاتو د التهاب پېښې ثبت شوې وې چې ۹۵ سلنه یې خفیفې وبلل شوې. د ۲۰۲۱ ز کال له اپرېل میاشتې راهیسې په متحدو ایالتونو کې د زړه د عضلاتو د الهتاب (myocarditis) او د زړه د عضلاتو د خارجي پړسوب (pericarditis) پېښې ثبت شوې دي چې په هر یو میلیون ځوانانو کې شاوخوا ۱۳ کسان دي، تر ډېره نارینه دي او عمرونه یې له ۱۶ کلونو پورته دي چې د فایزر واکسین تر تطبیق وروسته یې پېښې ثبت شوې دي. په دې کې ډېری ناروغ کسان د درملنې او کافي استراحت په مرسته ډېر ژر بېرته رغېدلي دي.

## سرچينې