عضوي ماده

**عضوي ماده، عضوي مواد** یا **طبیعي عضوي ماده** د کاربني ترکیباتو هغې لویې سرچینې ته ویل کېږي چې په طبیعي او جوړو شویو، ځمکنیو او سمندري چاپېریالونو کې پیدا کېږي. عضوي ماده د نباتاتو او حیواناتو د مدفوع او پاتې‌شونو له ترکیباتو څخه جوړه شوې ده. عضوي مالیکولونه هم د غیر ژوندیو کیمیاوي تعاملاتو په مرسته جوړېدای شي. بنسټیز جوړښتونه د سلولوز، تانین، کوټین او لیګنین تر څنګ له نورو پروتینونو، لیپيډونو او کاربوهایدرېتونو څخه جوړېږي. عضوي مواد په چاپېریال کې د غذايي موادو په خوځښت کې ډېر اهمیت لري او د سیارې په کچه د اوبو په خوندي کولو کې رول لري.

## جوړښت
ژوندي موجودات له عضوي ترکیباتو څخه جوړ شوي دي. دغه موجودات د ژوند په جریان کې عضوي مواد خپلو چاپېریالونو ته ور دفع کوي یا ترشح کوي، د پاڼو او ریښو په څېر د بدن غړي تویوي او کله چې مړه شي بدن یې د باکټریايي او فنجي فعالیتونو په پایله کې تجزیه کېږي. لوی مالیکولونه د مخکې پاشل شویو موادو د بېلابېلو برخو له پولمرایز کولو (polymerization) څخه جوړېدای شي. د طبیعي عضوي موادو جوړښت له منشا، تبدیلي حالت، سن او شته چاپېریال سره تړلی، له دې امله یې بیوفزیکوکیمیايي دندې په بېلابېلو چاپېریالونو کې بېلابېلې دي.

## د طبیعي ایکوسیستم دندې
عضوي مواد په ټول ایکوسیستم کې عام دي او د تجزیې د پروسو له لارې د خاورې د میکروبي ټولنو له‌خوا جریان ته لوېږي. تر تجزیې وروسته د اوبو د جریان له لارې خاورې او اصلي اوبو ته انتقالېږي. عضوي مواد د ژوندیو موجوداتو تغذیه برابروي. عضوي مواد د اوبو په محلول کې د یوه بافر په توګه عمل کوي تر څو په چاپېریال کې خنثی pH وساتي. د اسیدي باران د خنثی کولو لپاره بافري عناصر وړاندیز شوي دي.

## د خاورې عضوي مواد
په خاوره کې موجود عضوي مواد له نباتاتو، حیواناتو او مایکرو ارګانېزمونو څخه ترلاسه کېږي. د بېلګې په توګه په یوه ځنګل کې خاوره، پاڼې او لرګین توکي د ځنګل پر غولي لوېږي. کله چې دومره تجزیه شي چې نور د تشخیص وړ نه وي، د خاورې عضوي مواد بلل کېږي. کله چې عضوي مواد په یوه داسې پایداره ماده تجزیه کېږي چې د تجزیې په مقابل کې ډېر مقاومت لري، هغه ماده هوموس نومول کېږي. پر دې بنسټ د خاورې په عضوي موادو کې ټول عضوي مواد شاملېږي، پرته له هغو چې خراب شوي نه وي.

د خاورې د عضوي موادو یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې د اوبو او تغذیوي توکو د خوندي کولو لپاره د خاورې وړتیا ډېروي او دا امکان برابروي چې دغه توکي په اسانۍ سره ازاد شي، په دې توګه د نبات له ودې سره مرسته کوي. د هوموس بله ځانګړنه دا ده چې له خاورې سره مرسته کوي تر څو سره وچسپېږي، دغه کار نماټډونو او مایکروسکوپي باکټریاوو ته د دې وړتیا ورکوي چې په خاوره کې موجود تغذیوي توکي په اسانۍ سره تجزیه کړي.

د هوموس د چټک ډېروالي لپاره بېلابېلې لارې شته. د کمپوسټ ترکیب، د نباتاتو یا حیواناتو توکي/ضایعات او شین کوډ په خاوره کې د هوموس د زیاتېدو لامل کېږي.

# کمپوسټ: تجزیه شوي عضوي مواد.
# د حیواناتو او نباتاتو توکي/ضایعات: مړه شوي نباتات یا د نباتاتو ضایعات لکه پاڼې، بوټي او ونې او حیواني کوډ.
# شین کوډ: نباتات یا هغه نباتي مواد چې یوازې له خاورې سره په ګډېدو وده کوي.

دغه درې مادې د هوموس د لا ډېرې ودې او تولید لپاره نماټدونه او باکټریاوې برابروي چې نباتاتو ته د ودې او پايښت لپاره کافي تغذیوي مواد ورکوي.

## تجزیه
د عضوي موادو یو مناسب تعریف هغه بیولوژيکي مواد دي چې د خرابېدو یا تجزیې په پروسه کې دي، لکه هوموس. که د تجزیې په پروسه کې بیولوژيکي موادو ته دقت وکړو، د عضوي ترکیباتو (بیولوژيکي مالیکولونو) او (تجزیې) اصطلاحات را څرګندېږي.

هغه اصلي پروسه چې په مرسته یې د خاورې مالیکولونه پاشل کېږي، باکټریايي یا فنجي انزایمي تجزیه ده. که د ځمکې پر مخ باکټریاوې یا فنجي نه وای، د تجزیې پروسه به ډېره ټکنۍ وای.

## عضوي کیمیا
د عضوي موادو په کچ کولو یا اندازه کولو کې یوازې عضوي ترکیبات یا کاربن راځي نو له دې امله یوازې د یوې داسې مادې مشابهت دی چې یو وخت ژوندۍ یا تجزیه شوې ده. د عضوي مادې ځینې تعریفونه هم یوازې "عضوي مواد" یوازې کاربن یا عضوي ترکیبات ګڼي او د مادې منشا یا تجزیه په پام کې نه نیسي. له دې نظره ټول عضوي ترکیبات د ژوندیو موجوداتو له‌خوا نه جوړېږي او عضوي ترکیبات یوازې له ژوندیو موجوداتو څخه نه پاتې کېږي. د بېلګې په توګه د صدف یا سېپۍ پوست، که څه هم ژوندی نه دی، ډېر عضوي کاربن نه‌لري، له دې امله ښايي د عضوي مادې په توګه په پام کې ونه‌نیول شي. د دې برعکس، اوره (urea) د هغو عضوي ترکیباتو له ډلې ده چې له هر ډول بیولوژيکي فعالیت پرته سنټز کېدای شي.

عضوي ماده ډېره نامتجانسه او پېچلې ده. په ټولیز ډول عضوي مواد د وزن له نظره په دې ډول دي:

* ۴۵ تر ۵۵ سلنه کاربن
* ۳۵ تر ۴۵ سلنه اکسیجن
* ۳ تر ۵ سلنه هایدروجن
* ۱ تر ۴ سلنه نایتروجن

## سرچینې