د DNA بارکوډ کول

د DNA بارکوډ کول، له یوه ځانګړي جېن یا جېنونو څخه د DNA د یوې لنډې برخې په کارولو سره د [ژویو] د نوعو پېژندنې یو مېتود دی. د DNA په بارکوډ کولو کې داسې فرض کېږي چې، د DNA دغو برخو له یوې مرجع ټولګې سره د پرتله کولو له‌لارې (چې دغه مرجع ټولګه د «لړیو» په نامه هم یادېږي)، یوه واحده لړۍ کېدای شي په ځانګړې توګه نوعو ته د یوه ژوندي موجود د پېژندلو لپاره وکارول شي، کټ‌مټ هغسې چې په یوه سوپر مارکېټ کې یو سکنر د UPC بارکوډ د تورو کرښو له‌مخې او د مرجع ډېټابېس په مرسته په ګودام کې د یوه توکي پېژندلو لپاره کارول کېږي. دغه «بارکوډونه» ځینې وخت د ناپېژندل شویو نوعو او د یوه اورګانیزم ناڅرګندو برخو د معلومولو، یا د امکان تر بریده د ژویو یا بوټو ډلبندي کولو، یا د نوعو ځانګړتیاوو د ګډو پولو معلومولو په موخه د [ژویو] له دودیزې ډلبندي سره د پرتله کولو لپاره کارول کېږي.

د بارکوډ کولو په مرسته، د بېلابېلو اورګانیزمي ډلو د پېژندلو په موخه، د جېن بېلابېلې برخې کارول کېږي. د ژویو او ځینو پروټستاګانو (لومړني ژوندي موجودات) لپاره د بارکوډ کولو په موخه تر ټولو متداوله برخه د سایتوکروم C اکسیدېز I (COI یا COX1) جېن یوه برخه ده چې په مایتوکاندریایي DND کې موندل کېږي. سربېره پر دې، د DNA بارکوډ کولو لپاره نور مناسب جېنونه، د فنجي‌ګانو لپاره د rRNA دنني ترانسکرپ شوي جلا کوونکي (ITS) او د نباتاتو لپاره RuBisCO دی. مایکراورګانیزمونه د جېن د بېلابېلو برخو په کارولو سره معلومېږي. د بېلګې په توګه: د 16S rRNA جېن په پراخه توګه د پروکاریوتونو د پېژندلو لپاره کارول کېږي، په داسې حال کې چې د 18S rRNA جېن په مرسته، ډېري وخت مکروبي یوکاریوتونه پېژندل کېږي. د جېن دغه برخې له‌دې امله غوره ګڼل کېږي چې د نوعو «دننۍ» تنوع یې د نوعو «ترمنځ» تنوع په پرتله لږه ده، چې د «بارکوډ تشې» په نامه هم یادېږي.

د DNA بارکوډ کولو ځینې کارونې په لاندې ډول دي: د نباتاتو د پاڼو پېژندنه، ان هغه مهال چې ګل یا مېوه یې نیولې نه‌وي؛ د ګرده خپروونکو ژویو پر جسم باندې د راټولو شویو ګردو پېژندنه؛ د حشرو د لاروا پېژندنه، چې کېدای شي د بالغو حشرو په پرتله لږې تشخیصي ځانګړنې ولري؛ یا د یوه ژوي د معدې دننه توکو، لعاب یا فاضله موادو له‌مخې د نوموړي ژوي د خوراکي رژیم څېړنه. کله چې له یوه څخه زیات اورګانیزم د DNA لرونکې یوې نمونې په مرسته د اورګانیزمونو د پېژندلو لپاره له بارکوډ کولو څخه ګټه واخېستل شي، هغې ته «د DNA مېتابارکوډ کولو» ګړنه کارول کېږي؛ د بېلګې په توګه: په سیندونو او لښتیو کې د دیاتومي ټولګو لپاره د DNA مېتابارکوډ کول، چې د اوبو د کیفیت ارزولو لپاره کارول کېږي.

## مخینه
د DNA بارکوډ کولو تخنیکونه، د 5S rRNA جېن په مرسته پر مکروبي ټولګو باندې د DNA لړۍ‌موندنې له لومړنیو فعالیتونو راهیسې وپنځول شول. په ۲۰۰۳ز کال کې، د نوعو د پېژندلو او همدا راز په بالقوه توګه د آرډر او فایلم په څېر لا لویو ډلو ته د ناپېژندل شویو لړیو ځانګړي کولو لپاره، د DNA نومهاله بارکوډ کولو ځانګړې ګړنې او مېتودونه د یوه معیاري شوي مېتود په توګه، د کاناډا د انټاریو ښار د ګوېلف پوهنتون پروفېسور پاول د. ن. هېبرت او مرستیالانو له‌خوا د یوې مقالې له‌لارې وړاندې شول. هېبرت او مرستیالانو یې د سایتوکروم C اکسیدېز I یا COI جېن کارونه وښودله، چې د لومړي ځل لپاره د فولمر او مرستیالې ډلې له‌خوا په ۱۹۹۴ز کې وکارول شو او په دغه فعالیت کې یې، د مېتازوان بې‌شمزیو ژویو ترمنځ د مناسب توپیر معلومولو په موخه د نوعو په کچه، د فایلوجنټیک تحلیلونو لپاره، د DNA خپور شویو پرایمرونو څخه د یوې وسیلې په توګه کار واخېست.د COI جېن د «فولمر برخه»، په ټولیز ډول، د DNA په کچه د بېلګو ترمنځ د تنوع پر بنسټ د ډلو ترمنځ توپیر معلومولو لپاره کارول کېږي. د COI ځینې ښېګڼې، د لړۍ بیاموندنې نسبي اسانتیا او د نوعو ترمنځ د تنوع او ثابت پاتې کېدلو ترکیبي حالت دی. هېبرت او مرستیالان یې پروفایلونه د «بارکوډ» په توګه یادوي او د COI د داسې یو ډېټابېس پراختیا وړاندوینه یې وکړه چې کېدای شي د «نړۍ په کچه د بیولوجیکي پېژندنې سیسټم» لپاره د یوه بنسټ په توګه وکارول شي.

## مېتودونه

### نمونه‌اخېستنه او ساتنه
د بارکوډ کولو عملیه کېدای شي د یوې ځانګړې نوعې د نسج، د اورګانیزمونو د یوه ترکیب (لویې نمونې)، یا د چاپېریال په نمونو کې (لکه: اوبه یا خاوره) د شته DNA له‌لارې ترسره شي. د نمونې د بېلابېلو بڼو ترمنځ، د نمونه‌اخېستنې، ساتنې او شننې مېتودونه سره توپیر لري.

**د نسج نمونې**

د یوې ځانګړې نوعې د نسج نمونې د بارکوډ کولو په موخه، په ډېر احتمال سره د پوستکي یوه کوچنۍ ټوټه، یو مقیاس، یوه پښه یا حس کوونکی کفایت کوي (د نوعې د اندازې په پام کې نیولو سره). له ککړتیا څخه د مخنیوي په موخه، اړینه ده ترڅو د نمونو ترمنځ استعمال شوې وسیلې ضد مکروبي شي. توصیه کېږي چې له یوې نوعې څخه دوه نمونې واخېستل شي: یوه په آرشیف کې د ساتلو او بله د بارکوډ کولو پروسې لپاره. د DNA د تخریب مسألې د حلولو لپاره، د نمونې ساتنه اړینه ګڼل کېږي.

**لویې نمونې**

لویه نمونه د د چاپېریالي نمونې یوه بڼه ده چې د مطالعې اړوند د ډلبندۍ ډلې څوګوني اورګانیزمونه په‌کې شامل وي. د لویې نمونه (په هغه معنی چې دلته کارول کېږي) او نورو چاپېریالي نمونو ترمنځ توپیر دا دی چې له لویې نمونې څخه، په ټولیز ډول، د ښه کیفیت لرونکې DNA یو لوی مقدار ترلاسه کېږي. د لویو نمونو په بېلګو کې د جال په واسطه د اوبو لوی بې‌شمزې (غیرفقاریه) ژویو، یا د مالایز دام په مرسته د حشرو راټولې شوې نمونې شاملېږي. د فلټر شویو یا تجزیه شویو اوبو نمونې، د وحیدالجروي یوکاریوتونو په څېر بشپړ اورګانیزمونه په‌کې شتون ولري، هم ځیني وخت د لویو نمونو په توګه پېژندل کېږي. دغه نمونې کېدای شي د همهغو طریقو له‌لارې راغونډې شي، چې د دودیزو نمونو ترلاسه کولو لپاره د مورفولوجیکي پېژندنې لپاره کارول کېږي. 

## کارونې
د DNA بارکوډ کولو کارونې عبارت دي له: د نویو نوعو پېژندنه، د خوراکي توکو د خوندیتوب ارزونه، د ناڅرګندو او مرموزو نوعو پېژندنه، د پردیو او نااړوندو نوعو تشخیص، د خطر او ګواښ سره مخ شویو نوعو پېژندنه، د بالغو نوعو او د تخمې او لاروا ترمنځ د اړیکو موندنه، د ژوند اړوند سرچینو لپاره د فکري ملکیت حقونو خوندیتوب او د ساتنې ستراتیژیو او د تغذیې په ځنځیر کې د هر ژوي د ځای معلومولو لپاره د نړیوال مدیریت پلان‌جوړونه. د DNA بارکوډ نښې کېدای شي په سیسټماتیک، اېکولوجي، تکاملي بیولوجي او ساتنه، د ټولګې د یوځای کولو په شمول، د نوعو د تعامل شبکو، د ډلبندیو کشف، او د چاپېریال ساتنې لپاره د سیمو د لومړیتوب په ارزونه کې اړوندو پوښتنو ته د ځواب موندلو لپاره وکارول شي.

### د نوعو پېژندنه
د جېنوم له یوې معیاري شوې برخې څخه د DNA ځانګړې لنډۍ لړۍ یا نښې کولای شي د نوعو د پېژندنې لپاره د DNA یو بارکوډ وړاندې کړي. مالیکولي مېتودونه په ځانګړې توګه هغه وخت ګټور دي چې دودیز مېتودونه د کارولو وړ نه‌وي. د هغه لاروا په پېژندنه کې، چې په ټولیز ډول لږشمېر تشخیصي ځانګړنې لري، او د زیات شمېر ژویو د ژوند بېلابېلو پړاوونو ترمنځ (لکه: د لاروا حالت او بلوغ) د اړیکې په موندنه کې، د DNA بارکوډ کول ډېرې کارونې لري. د «له خطر سره مخ نوعو د سوداګرۍ نړیوال کنوانسیون (CITES)» په ضمیمو کې د لېست شویو نوعو په پېژندنه کې د بارکوډ کولو له تخنیکونو څخه کار اخېستل کېږي ترڅو د نوعو غیرقانوني سوداګري وڅارل شي.

### د بریدګرو نوعو پېژندنه
پردۍ (بهرنۍ) نوعې د بارکوډ کولو له‌لارې د تشخیص وړ دي. په لاندې حالت کې د نوعو د تشخیص لپاره بارکوډ کول ګټور تمامېدلای شي: [د نوعو د ځانګړنو] ګډو پولو کنټرولول، چېرې چې چټکه او دقیقه مورفولوجیکي پېژندنه د بېلابېلو نوعو ترمنځ د ورته‌والي شتون، د کافي تشخیصي ځانګړنو کمښت او یا د ډلبندنۍ د تخصص نه‌شتون له‌امله تر ډېره ناشونې برېښي. د دې ترڅنګ، بارکوډ او مېتابارکوډ کول کېدای شي د بریدګرو نوعو لپاره د اېکوسیسټمونو په جلا کولو کې، یا د هغو اصلي او پردیو نوعو ترمنځ د توپیر کولو لپاره وکارول شي چې له مورفولوجیکي پلوه سره ورته‌والی لري.

## سرچينې