open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تخنیکي شننه

په اقتصاد کي **تخنیکي تحلیل یا شننه** په ابتدايي توګه د قیمت او حجم د مطالعې له لارې د تیرو او راتلونکو نرخونو سمت تحلیل او وړاندوینې لپاره د تحلیل میتودولوژي ګڼل کیږي.  د یو فعال مدیریت په توګه، دغه شننه له عصري پورټ فولیو تیوري سره په تضاد کي هم راځي.  د تخنیکي تحلیل اغیزمنتوب د اغیزمن بازار د هغه فرضیې سره اختلاف لري، کوم چي وایي چي د سټاک بازار نرخونه په اصل کي د اټکل وړ ندي،  او کېدای سي مخلوطي پایلي تولید کړي.    تخنیکي شننه او څېړنه د بنسټیز تحلیل څخه توپیر لري، او د شرکت مالي بیانات، روغتیا، او د بازار اقتصادي عمومي حالت په پام کي نیسي.
ګوستاو ايفل

**الکساندر ګوستاو ایفل** ( ګوسټف ایفل )پیدایښت 15 ډیسمبر، 1832_مړینه 1923 ډیسمبر 27 د École Centrale des Arts et Manufactures څخه فارغ سوی فرانسوی انجینر وو. نوموړی د نړۍ مشهور ایفل ټاور پر اساس خورا مشهوره دی کوم چي د هغه د شرکت لخوا ډیزاین او په پاریس کې د 1889 نړیوال نندارتون لپاره جوړ سو، همدرانګه په نیویارک کي د آزادۍ مجسمې په جوړولو کي د هغه ونډي هم د یادوني وړ دي. د انجینرۍ څخه د خپل تقاعد وروسته ایفل د هواپوهنې او ایروډینامیک په څیړنه تمرکز وکړ، او په دواړو برخو کي یې د پام وړ لاسته راوړني درلودې.
## سرچينې
رامسیس (دویم)

**دویم رامسیس** چي په لوی رامسیس سره هم مشهوره دی 1303_1213 مخکي تر میلاد د مصر لوی فرعون او ددغه هیواد واکمن وو. نوموړی د فرعونانو د نولسمې کورنۍ دریم واکمن ګڼل کیږي. د اتلسمې کورنۍ د توتموس III سره ترڅنګ دویم رامسیس هم ډیری وختونه د مصر د نوي سلطنت ترټولو لوی، خورا مشهور او پیاوړی فرعون بلل سوی دی، او عصر یې هم د لرغوني مصر ترټولو پیاوړی دوره وه.  رامسیس په پراخه کچه د لرغوني مصر یو له ترټولو بریالي جنګیالیو فرعونانو څخه شمیرل کیږي، چي د 15 څخه لږ څه کم پوځي جګړې یې ترسره کړي دي، او د قادش د جګړې پرته یې نوري ټولي په بریا سره خپلي کړې. 

په لرغوني یوناني سرچینو کي رامسیس **د Ozymandias** په نوم یاد سوی دی.  د نړیوالو سربېره د مصر خلکو هم هغه ته د یو ستر شخصیت په توګه کتل.

د خپلي واکمنۍ په لومړیو کي هغه د ښارونو، معبدونو او یادګارونو په جوړولو باندي زیات تمرکز وکړ. د نیل په ډیلټا کي یې د Pi-Ramesses ښار له جوړولو وروسته هغه ځای مصر د نوې پلازمینې په توګه وټاکه او په سوریه کي یې د خپلو فوځي موخو لپاره د اصلي مورچې په توګه کار ترې واخیست. رامیسس لیونټ ته د څو پوځي عملیاتو مشري وکړه، او په کنعان او فینیشیا باندي یې د مصر کنټرول بیا رامنځ ته کړ، همدرانګه یې په نوبیا کي د یو شمیر سفرونو مشري هم وکړه، چي د ټولو یادونه یې په بیت الولي او ګیرف حسین لیکنو کي سوې ده. رامسیس په بې ساري توګه او له هر فرعون څخه ډېر نژدې دیارلس یا څوارلس سیډ جشنونه ولمانځل. 

د مړیني په وخت کي د هغه د عمر اټکل په هکله اختلاف دی، چي ځیني یې 90 او ځیني یې 91 ترټولو احتمالي عمر یادوي.  د رمسیس جسد اوس وخت د مصر د تمدن ملي موزیم کي نندارې ته پروت دی کوم چي د قاهرې په ښار کي موقعیت لري.
عمر خطاب

thumb|عمر خطاب|289px
**عمر خطاب** احمدزی د کاپيسا په ولايت کې د تگاب په ولسوالۍ کې زېږېدلی دی. پلار ېې په لوگر، کاپيسا، سرشاهي او تگاب کې مشهوره حاکم اعلا و، د نيکه نوم ېې پاچا خان د کوچيانو د ټبر مخکښه شخصيت او د عبدالرحمان خان په وخت کې ډېر يو پياوړی اوسرزوری سړی و او وېل کېږي چې د دغه سړي ۲۸ مېرمنې وې او د عبدالرحمان خان له خوا بيا د ذهرو په ورکولو شهيد شو. د دوی پلرنی ټاټوبی دسرخاب ولسوالۍ د لوگر ولايت ده. 
د عمر خطاب احمدزي کورنۍ  ډېره لويه او اوږده ليکه لري چې ډېری کورنۍ ېې په مزار شريف کې پاتې شوي دي.

## شخصي ژوند
عمر خطاب درې وروڼه لري  چې يو ورور ېې په تنظيمي جنگونو کې  په مزار کې ورک شو.
درې خويندې لري او يوه ېې وفات شوې ، دوه نورې ژوندۍ دي .

## زده کړې
عمر خطاب لومړنۍ زده کړې  په حبيبيه کې بيا د عايشه درانيه کې منځينۍ زده کړې او ورپسې بيا لوړو زده کړو ته د کابل پوهنتون د اقتصاد په پوهنځي کې په بري سره ومنل شو.

## دندې
وروسته له لوړو زده کړو دوه کاله عسکري ته ولاړ او بيا ېې راډيو ټلويزيون کې د راډيويي خپرونو په لړۍ کې لومړی د اماتور په توگه بيا د يو تکړه وياند په توگه کارپيل کړ.
په کال ۱۹۷۸ ز کې وروسته د ځينو سياسي ملحوظاتو له کبله امريکې ته لاړ، هلته ېې هم د ژوند د تېرولو لپاره د هر ډول حرفيي کارونو ته اوږه ورکړه.  
مخکې له دې چې دی امريکې ته ولاړ شي يو فعال مبارز د ظاهر شاه په خلاف لاريونونو کې برخه اخيسته، همداسې د داود خان د حکومت  له نسکورېدو وروسته امريکې ته ولاړ.
په کال  ۱۹۹۲ کې په لومړي ځل د افغانانو لپاره په شمالي کلفورنيا کې يوه راډيويي شبکه د پيام افغان په نامه پرانيستله. 
وروسته بيا د ډېرو افغانانو په غوښتنه د همدې پیام افغان په نوم په ۲۰۰۷ کې يوه ټيلويزيوني شبکه پرانيستله .

## باندنۍ تړنې
د پيام افغان ټلويزون رسمي وېبپاڼه 

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:خبريالان
حکمت کرزی

حکمت خليل کرزی يو افغان دیپلومات او سیاستوال دی چی د ۲۰۱۵م کال د جنوري د ۲۱مې نېټې څخه تر ۱۷ اکتوبر ۲۰۱۸م کال پورې د افغانستان د بهرنیو چارو مرستیال وزير وو.نوموړی په کال۱۹۷۳ کې د افغانستان د کندهار ښار په کرز کې زېږېدلی دی. هغه د خلیل الله خان کرزي زوی او پخواني افغان ولسمشر حامد کرزي د اکا زوی دی.

ښاغلی کرزی د ۸۰ لسیزې په لومړیو کې د کورنۍ سره د افغانستانه ولاړ او د څلورو کلونو لپاره د بلوچستان په کوټه کې مېشت سو. او وهغه دوام ورکړ هغه امریکا ته د زده کړې لپاره لاړ.
## دا هم وګورئ
* کندهاریان

## سرچینې
سدھن

سدھن (د سدوزي پټان په نوم هم یادیږي) د آزاد کشمیر د پونچ، سوډانوټي، باغ او کوټلي ولسوالیو څخه یو له لویو قومونو څخه دی چې ادعا کیږي د پښتني سیمو څخه سرچینه اخلي. سدھن پټان چې په آزاد کشمیر کې میشت دي په عمده توګه د سدوزو قوم یوه مهمه او لویه څانګه ده چې په 14 پیړۍ کې له افغانستان څخه مهاجرت وکړ او د سوډانوتي د اوسني آزاد کشمیر سیمه یې تاسیس کړه او دلته یې سلګونه کاله واکمني وکړه.
       
  

## حوالې
د لندن پل

**د لندن برج** یا هم لندن پل د لندن یو تاریخي برج دی چي د رومن وخت راهیسي په مرکزي لندن کي د لندن ښار او ساوت وارک ترمنځ د تیمس پر سیند سربېره جوړ سوی دی. د پل اوسنی ډیزاین او سړک چي په 1973 کي د ترافیکو پرمخ پرانستل سو، د بکس ګیرډر پل دی چي له کانکریټ او فولادو څخه جوړ سوی دی.  یاد ډیزاین په نولسمه پیړۍ کي د تیږو لرونکی پل ځای خپل کړ او په پایله کې یې د 600 کلن ډبریز پل د منځنی پیړۍ جوړښت ور واړاوه.  د منځنیو پیړیو پل چي مخکي پردغه ځای باندي جوړ سوی وو د بنسټ ډبره یې لومړی د 50 AD په شاوخوا کې د لندن ( Londinium ) د روم بنسټ ایښودونکو لخوا کښېښودل سوه. 

اوسنی پل د لندن د حوض په لویدیځ پای کي ولاړ دی او  د پخوانیو ترتیبونو او موقعیت څخه پورته جوړ سوی دی. 

اوسنی پل د A3 سړک پخپل ځان کي رانغاړي، کوم چي د لوی لندن ادارې لخوا ساتل کیږي.
شاه مشهد ښوونځۍ

**شاه مشهد** د افغانستان په بادغیس ولایت کي د دولسمي پیړۍ څخه پاته سوې د غورید مدرسې په نوم د یوې ویجاړي ښوونځۍ پاته برخه ده.  دا ښوونځۍ د مرغاب سیند په کیڼ اړخ کي موقعیت لري. ویل کیږي چي دغه ودانۍ د یوې نامعلومي ښځي له خوا تمویل سوې ده، خو د ښوونځي د ودانۍ جوړښت د غوري پښتنو د تمدن نښه بلل کیږي. 

د ودانۍ بنه له خښتو څخه جوړه سوې ده چي 44.0 × 44.2 متره مربع ساحه په بر کي نیسي. تر 1970 کلونو پوري د ودانۍ د سویل اړخ یوازې لویي برخي ساتل سوي وې، کوم چي د هغه وخت افغان واکمنانو له لوري په معماري زیورونو او سرلیکونو باندي سینګار سوي وې. په ودانۍ کي دننه یو قصر او د دوو اطاقونو پاتي شوني، چې هر یو یې په یوه گنبد پوښل سوی وو هم موندل سوي دي. 

د ودانۍ د شمال لوري دیوالونه د یو ایوان څخه راوځي چۍ د داخلي انګړ پر شاوخوا باندي ګرځي، مګر تر دې زیات د نورو ثبوتونو لپاره هیڅ کیندني ندي ترسره سوي. 

د ودانۍ مخ د زینتي نقاشیو ترڅنګ په ټراکوټا سره سینګار سوی دی. په یاده ودانۍ کي ټول ټال 15 لیکني روښانه سوي دي چي لس یې په کوفي طرز، درې یې په نخش انداز او دوه یې *د طولوت* په طرز کي دي.

په افغانستان کې د شوروي اتحاد د جګړې پر مهال د 1980 کلونو په منځ کي ددې لرغوني ښوونځۍ پاتي شوني په بشپړه توګه ویجاړي سولې.
د نفوسو د ګڼوالي له مخې د هېوادونو نوملړ

ښي|بټنوک| د نفوس کثافت (په هر کیلومتر<sup>2</sup> کې  خلک) له مخې د هېوادنو نوملړ 2022
**د نفوسو د کثافت يا د نفوسو د ګڼوالي له مخې د هېوادونو نوملړ** يوه ليکنه ده چې د نفوس د ګڼوالي له مخې هېوادونه راپه ګوته کوي،  په دې لیست کې، هېوادونه او خپلواکې سیمې د نفوسو د  کثافت له مخې د   ISO 3166-1 معیار سره سم طبقه بندي شوي دي.
## د نفوسو د ګڼوالي له مخې هېوادونه او سيمې

## سرچيې
مرو رود

**مرو-رود**   په خراسان (( افغانستان ))کي د منځنیو پیړیو یو میشت ځای وو. 

دغه ښارګوټی د بالا مرغاب د معاصر افغان میشتي سیمي ته څیرمه موقعیت لري، هغه ځای چیري چي د مرغاب سیند د غرجستان له غرونو څخه تیریږي او د قراقم دښتې ته ننوځي. د ماروچک یا مارو کوچیک اوسنی عصري میشته سیمه چي دلته موقعیت لري داسي ښکاري چې د قصر احناف په نوم د یو پخواني ښارګوټي اړوند ځای دی. 

مرو رود د اسلام څخه دمخه وختونو کي هم شتون درلود، او بنسټ یې د ساسانیانو پاچا بهرام ګور (د 420-438 واکمنۍ) ته منسوبیږي. 

د عباسي دورې جغرافيه پوهان وایي چي دغه ښار د کرهنيزې سيمې مرکز او د قصر احناف په څېر د يو شمېر اړوندو سيمو درلودونکی هم وو. دغه ښارګوټی او شاوخوا سیمه د دولسمې پیړۍ په وروستیو کې د خوارزمشاهانو او غوریانو ترمنځ د پرله پسې جګړو له امله زیانمن سو، او پکښي د غوری واکمن غیاث الدین محمد (۱۱۶۳-۱۲۰۲) او د هغه خوارزمي سیال سلطان تر منځ جګړه وشوه.  ورپسې د مغولو او تیمورلنګ خونړي بریدونو ددې ښار بڼه مکمله خرابه کړل او مرو رود نن ورځ یوه بې حاصله سیمه ګڼل کیږي.
ټویوټا کرولا

**ټویوټا کرولا** یو له کوشنیو کورني موټرانو څخه دی چې د ټویوټا موټرز شرکت لخوا تولید سوی. د همدغه موټر نوم په ټوله نړۍ کې خورا مشهور او ارزښتناک ګڼل کېږي.  ټویوټا کرولا د ۱۰ نسلونو استازیتوب کوي چې تولید ېي په ۱۹۶۶ میلادي کال کې پیل او تر دې دمه دوام  لري.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
د افغانستان شعر

د **افغانستان** په نوم **د ننني عصر شعرونه** چي پخوانۍ ریښې لري، زیاتره یې په دري او پښتو ژبو لیکل سوي دي.  افغان شاعري د افغانستان له کلتور سره تړاو لري او د افغاني ادبياتو يو عنصر بلل کیږي.
مندیش (غور)

**مندیش** هغه تاریخي نوم دی چي د لرغوني افغانستان د غور غرنۍ سیمه اوس وخت په ځان کي رانغاړي. 

## تاریخ

د مندیش سیمه د امیر سوري په نوم د یوه پښتون ملک تر واکمنۍ لاندي وه   چي خلکو یې لا تر دغه وخته  اسلام نه وو قبول کړی. 

## سرچینې
امیر سوری

امیر سوری له نهمي زیږدیزي پېړۍ څخه تر لسمي پېړۍ پوري د لرغوني افغانستان اړوند د غوري کورنۍ پښتون واکمن وو. د ځینو تاریخونو له مخي نوموړی د غوري پاچا امیر بنجي له اولادې څخه وو، چي واکمني یې د عباسي خلیفه هارون الرشید په زمانه کي د هغه د خلافت اړوند وه. 

امیر سوري د صفاري واکمن یعقوب بن لیث صفاري سره وجنګېدی او د خراسان پرته یې د غور لویه برخه فتحه کړه.  تر امیر سوري وروسته د هغه زوی محمد بن سوري واک ته ورسېدی. که څه هم امیر سوري لقب عربي وو او زوی یې هم اسلامي نوم درلود، خو دوی د کافرانو پیروي کوله او د شاوخوا مسلمانانو لخوا کافران  ګڼل کیده. وروسته د محمد د زوی ابو علي بن محمد د واکمنۍ پرمهال د غوري کورنۍ په اسلامي سلطنت بدله سوه. 

غوريان د غورستان له غرونو څخه راوتلي او په ګڼو قومونو وېشل سوي وه، چي له دې جملې څخه د شنساباني قوم تر ټولو ډېر واک درلود. 

د غزنویانو د دورې مشهور مورخ ابوالفضل بیهقي د خپل کتاب "تاریخ بیهقی" په 117 مخ کي لیکي: "سلطان مسعود غورستان ته لاړ او خپل یو پوه ملګری یې له غور څخه د دوو کسانو سره یوځای د ژباړنانو په توګه ولېږه.
شاهنامه

**شاهنامه** د پارسي ژبي یو لوی ادبي اثر ده چې شاوخوا شپیته زره بیتونه لري او په افغانستان کي د سلطان محمود غزنوي د واکمنۍ پر مهال د ابو قاسم فردوسي لخوا لیکل سوی دی. یاد اثر د فارسي ادب یو ستر شهکار ګڼل کیږي."  شاهنامه د فردوسي لخوا د سلطان محمود غزنوي لپاره لیکل سوی وو چي له پخوانی دورې نیولې بیا د اسلامي فتحې او د اوومې پیړۍ په مینځ کي د ساسانیانو د دولت تر پرځېدو پوري د افغانستان او شاوخوا سیمو حالات انځوروي. شاهنامه د الفتح بن علي البندري له خوا چي په ۶۴۳ هجري کې وفات سوی دی، عربي ته هم وژباړل سو.
غرجستان

**غرچستان** یا **غرجستان** د مرغاب سیند په شمالي څنډه کي د لرغوني افغانستان د منځنۍ دورې یوه سیمه وه چي د هرات ختیځ او د هري سیند شمال ته پرته وه.
د قراقم دښته

**د قراقم دښته چي** کارا کوم هم ویل کیږي،په منځنۍ اسیا کي یوه پراخه دښته ده. دغه لویه دښته د ترکمنستان هیواد شاوخوا 70 سلنه یا  سیمه په ځان کي رانغاړي.

د نفوسو پر بنسټ ددې دښتي هر 6.5 کیلومتره ساحه پر یوه انسان اټکل سوې ده. او باران یې هم په کال کي له 70 څخه نیولې تر 150 سانتۍ متر پوري اوریږي.
د کسپین سمندر

د **کسپین سمندر** د نړۍ ترټولو ژوره د اوبو سرچینه ده او ډیری وختونه د نړۍ ترټولو لوی جهيل په توګه هم تشریح سوې ده چي ځیني وختونه د بشپړ بحر په توګه پیژندل کیږي.   

کسپین سمندر د قفقاز په ختيځ ، د منځنۍ اسيا د پراخو ميدانونو په لويديځ ، په ختيځه اروپا کي د جنوبي روسيې د زرخيز ميدانونو په سوېل، او د ايران د غرني پلو په شمال کي د اروپا او اسیا په ځمکه کي ګډ پروت دی. یاد سمندر ختیځ ته د ګارابوګازکول د خورا مالګین لیګون پرته (( چي نږدې دجاپان هیواد په اندازه بلل کیږي )) د ساحه پوښي.  کسپین سمندر تقریبا 1.2٪ (12 g/L) مالګینتوب لري، یعني د اوسط سمندري اوبو د مالګي دریمه برخه. دا سمندر په شمال ختیځ کي د قزاقستان ، په شمال لویدیز کي د روسیې، په سویل لویدیز کي د اذربایجان ، په سویل کي له ایران او په سوېل ختیځ کي له ترکمنستان سره ګډه پوله لري.

کسپین سمندر له شمال څخه سوېل ته د۳۲۰ کیلومتره په پلنوالي سره  اوږد دی. ددې سمندر مجموعي پوښښ  دی   او سطح یې شاوخوا  دی د بحر له سطحې څخه کښته ده. د تازه اوبو جریان یې د اروپا تر ټولو اوږد سیند، ولګا د شمال پای ته ننوځي. دوه ژورې حوزې د دې سمندر مرکزي او سویلي زونونه جوړوي، چي دا په تودوخې، مالګینې، او ایکولوژي کي افقی توپیرونو المل کیږي. په سویل کي د سیند کښته والۍ د بحر له سطحې د سمندري حوزې  ته رسیږي، چي د بیکال جهيل (  ) څخه وروسته په ځمکه کې دوهم ټیټ طبیعي غیر سمندري فشار ګڼل سوی دی. 

د سطحي مساحت  پر اساس د کسپین بحر د سوپریر جهيل (  څخه نږدې پنځه ځله لوی دی.  د کسپین سمندر د ډیری ډولونو کور دی او د کیویر او تیلو صنعتونو لپاره خورا مشهور بلل کیږي. د تیلو د صنعت ککړتیا او په سیندونو کې بندونه چې اوبه یې وچیږي د دې چاپیریال ته زیان رسولی دی. وړاندوینه کیږي چې د 21 پیړۍ په جریان کي به د بحر ژوروالی 9-18 متر (30-60) ته راټیټ شي.&nbsp;ft) چي د نړیوالې تودوخې او د صحرا کیدو پروسې له امله د ایکوکایډ لامل کیږي.   
## سرچینې
د ګوګل لینز

**ګوګل لینز** د عکس پیژندنې یوه ټیکنالوژي ده چي د ګوګل لخوا رامینځته، او ددې لپاره ډیزاین سوې ده ترڅو د شیانو او څیزونو اړونده معلومات وړاندي او شریک کړي. دا د عصبي شبکې پراساس د لید د تحلیلونو په کارولو سره پیژندنه کوي.  ګوګل لینر لومړی ځل په 2017 کال کي د ګوګلIO په جریان کي اعلان سو.  دا لومړی د یو سټایلون ایپ په توګه چمتو سوی وو، چي بیا په ګوګل کیمرې کې مدغم سو خو د راپورونو له مخي په اکتوبر 2022 کي بیرته ترې ایسته سو.  لینز تر 2023 پورې په پرلپسې توګه د ګوګل انځورنو، ګوګل اسسټنټ ایپ او بارډ (اوسني جیمني ) سره وتړل سو.
د ګلستان سیستان

**ګلستان سیستاني** د سیستاني خلکو یوه ډله ده چې په ګلستان کې میشته دي.    دا ډله د څو لاملونو له امله له سیستان څخه ګلستان ته هجرت وکړ.  په ګلستان ولایت کې میشت سیستانیان د نورو سیستانیانو په شان کلتور او ژبه لري.

## پس منظر

د پاریس او گولډسمیت د تړون له مخې د سیستان یوه لویه برخه چې په کې اوسیږي افغانستان ته وسپارل  . خو د سیستان خلک په سیستان کې، چې د ایران سره تړاو لري، په ډنډونو کې ننوتل. د ایران پولو ته راستانه شوي خلک له سخت حالت سره مخ دي. ځکه چې هغوی خپل ټول مالونه او مالونه د پولې بلې غاړې ته پرېښودل او خپل وطن ته راستانه شول او د سیستان په خاوره کې وچکالۍ دا ستونزې دوه چنده کړې. دا لوی نفوس د وچکالۍ سربیره، د سیستان لپاره ستونزه وه، نو د سیستاني قومونه د هیواد شمالي سیمو ته هجرت ته اړ شول.

## مذهب

د ګلستان ولایت سیستانیان د نورو سیستانیانو په څیر مسلمانان او د شیعه مذهب پیروان دي.

## سرچينې
‎
ایلیاد

***الیاد*** د لرغوني یونان یو پخوانی ادبي نظم دی چي د هومر اړوند بلل کیږي. ایلیاد د لرغونو ادبیاتو یو له پخوانیو ادبي اثارو څخه دی چي لاهم د عصري لیدونکو لخوا په پراخه کچه لوستل کیږي. یاد نظم د شعر په بڼه په 24 کتابونو ویشل سوی او په ډاکټیلیک هیکسامیټر کي لیکل سوی دی. د یوې پراخي نسخې په توګه ایلیاد 15,693 کرښي او 27800 بیتونه لري. د ټروجن جنګ پای ته رسیدو اړوند د میسینی یوناني ایالتونو د ایتلاف لخوا د ټرای ښار لس کلنه محاصره په دغه شعر کي ذکر سوې ده او ټولي پیښي یې په ځان کي رانغاړلي دي. په ځانګړې توګه د پاچا اګامیمون او یو مشهور جنګیالي، اچیلز ترمنځ سخته جګړه په منظم ډول انځوروي. *الیاد* د اروپایی ادبیاتو لومړۍ د پام وړ ادبي ټوټه ګڼل کیږي او د لیکلو تاریخ یې تر میلاد مخکي د اتمي پېړۍ نیمایي کلونه اټکل سوي دي. اکیلوس، پاریس، هکتور، هیلن او پرییام هغه افسانوي اتلان دي چي ایلیاد یې په اړه ږغیږي.

*دغه نظم* او *اوډیسي* په احتمالي ډول په هومریک یوناني کې لیکل سوي دي، چي د آیونیک یوناني او نورو ژبو ادبي ترکیب د 8مې پیړۍ په وروستیو یا د 7مې پیړۍ په پیل کي په ډاګه کوي.
بابا ولي کندهاری

**بابا ولي کندهاري** يو صوفي *پير* وو چي په ١٤٧٦ زیږدیز کال کي د افغانستان په کندهار ولایت کي وزيږيدی. نوموړی په 1498 کي د حسن ابدال په لور د غرونو لویدیځ لوري ته ولاړ، چيري چي خاوره غرنۍ او د ځمکي څخه به طبیعي چینې بهېدلې.

## مړینه

بابا صاحب په ۱۵۲۹ کال کي د کندهار د بابا ولي په نوم یوه کلي کې وفات او خاورو ته وسپارل سو. د نوموړي زیارت ته اوس وخت لوی شمېر معتقدین هر وخت ورځي او خپلي دعاګاني او حاجات له لوی اللهﷻ څخه غواړي.       

## د بابا صاحب زیارت
بابا صاحب اوس وخت په افغانستان کي د کندهار ولایت د خلکو یو منل سوی شخصیت ګڼل کیږي او مزار ته یې د هري جمعې په ورځ سلګونه کسان د زیارت او دعاګانو لپاره ورځي. د بابا صاحب د قبر سره څنګ ته سیمه چي د بابا صاحب تکیه ورته وایي د کندهاري او بهرني میله والو لپاره یوه زرغونه سیمه ده چي په افغانستان کي د حامد کرزي د ولسمشرۍ پر مهال د هغه ځای د والي ګل اغا شیرزي له لوري د ارغنداب د رود لوړ طرف ته جوړه او پراخه سول.
انګلیسی امریکا

**انګلیس - امریکا** په عمومي توګه په امریکا کي هغه سیمو ته اشاره کوي چیري چي انګلیسي د اصلي ژبي په توګه استعمالیږي او د بریتانوي کلتور او برتانوي امپراتورۍ د پام وړ تاریخي، قومي، ژبني او کلتوري اغیزې ورباندي پرتي وي.  پدې سیمو کي متحده ایالات ، د کاناډا ډیري سیمي او ځیني د کیریبین سمندر اړوند هیوادونه شامل دي. انګلو - امریکا یا انګلیسي امریکا د لاتینې امریکا څخه ((چي هسپانوي ، پرتګالي او فرانسوي ) پکښي شتون لري جلا ده.  د انګلیسي امریکا دغه ځانګړنه په عمومي ډول یادي سیمي ته کارول کیږي، یعني د "انګلیسي-امریکایي قانون" تر چتر لاندظی یوه مفکوره چي تقریبا ګډ قانوني مطابقت سره لري.
امريکايي ساموا

امريکايي ساموا (په ساموايي ژبه  Amerika Sāmoa یا Sāmoa América) د ارام سمندر په لوېديځ کې کې یوه ټاپوډله ده، چې  د امریکا د متحده ایالاتو یو له خپلواکو سيمو څخه ګڼل کيږي.

## تاریخ
د نولسمې پېړۍ په پای کې د ساموا ټاپوګان په دوو برخو ووېشل شول او ختیځه برخه یې د امریکا متحده ایالاتو ته ورکړل شوه.

## جغرافيه
پينځه ټاپوګان او دوه حلقوي مرجاني ټاپوګان چې د ارام سمندر په سوېل لوېدیځ کې د هاوایی او نیوزیلینډ ټاپوګانو ترمینځ موقعیت لري، چې امریکایي ساموا جوړوي.

امریکايي ساموا له پينځو ټاپوګانو (توتویلا، انو، اوفو، اولوسیګا او تاو) څخه جوړه ده او دوه مرجاني ټاپوګان يې (روس او سوینس ټاپوګان) دي، د امريکايي ساموا مرکز پاګو پاګو دی، چې نږدې 58,000 اوسېدونکي لري.

د امریکا د ساموا ملي پارک دلته موقعیت لري.

## د ټاپوګانو لېست

## د ګرځندوی جذب

* د فاګیټل خلیج ملي سمندري پټنځای
* لاتا غر

## سپورت

* د امریکا د ساموا د فوټبال ملي ټیم

ښي|بټنوک|300x300px
کيڼ|بټنوک|300x300px

## سرچينې

* د سرشمېرنې دفتر خبرونه

## بهرنۍ لینک

* رسمي ویب پاڼه
وېشنيزه:امريکا متحده ايالات
وېشنيزه:ټاپوګان
وېشنيزه:استوګنيزه سيمه
د سخي زيارت

**د سخي شاه مردان زیارت** یا **زیارت سخي** د افغانستان د کابل په کارته سخي سیمه کي یو زیارت او جومات دی.  ویل کیږي چي دا هغه ځای دب چیري چي د اسلام د ستر پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم چادر راوړل سوی وو. دغه زيارت د اسمايي غونډۍ په څنډه کي موقعيت لري، چي اوس وخت د ټلوېزيون غونډۍ په نوم يادېږي. د زیارت شمال او لویدیځ ته د سخي قبرستان دی.
اریا (سیمه)

**آریا** ( یوناني *Ar(e)ía*,  𐏃𐎼𐎡𐎺 *هرایوا* ، اوستان 𐬵𐬀𐬭𐬋𐬌𐬬𐬀 *هارووا*) د لرغوني افغانستان په لویدیځ کي یوه سیمه وه چي د هرات په ښار کي یې موقعیت درلود. په ځینو عصري اثارو او سرچینو کي دغه سیمه څو ځله د لرغونې اریانا د لویې سیمې سره د نوم د ورته والي له کبله اشتباه سوې ده.

## جغرافيایي موقعیت

آریا د لرغوني پارس په ځمکه کي د باختر ((بلخ)) او اراکوزیا ((کندهار)) په څېر یوه پخوانی سیتراپي وه، چې په عمومي توګه یې د هري سیند سره اړه درلوده. دا د پخواني تاریخپوه اریان په وینا د ټولي هغي ځمکي نوم وو کوم چي په لرغونو زمانو کي ډېره حاصلخیزه او د شرابو له اړخه بډایه ګڼل کیده. د اریا سیمه په ختیځ کې د پاروپامیساداي د غرونو له لړۍ ، په لویدیځ کې له پارتیا، په شمال کي له مارګیانا او هیرکانیا څخه راجلا سوې ده، او یوه صحرا یې په سویل کي له کارمانیا او ډرینګیانا څخه هم را بېلوي. د پوتلیمي او سټرابو د تفصیل مطابق یاده سیمه د اوسني افغانستان هرات ولایت اړوند بلل کیږي. 

د پولیمي په وینا د اریا پلازمینه ارټاکوانا نومېدل. ددې سیمي په شاوخوا کي یوه نوې پلازمینه د لوی سکندر یا د هغه د ځای ناستو لخوا، الکساندریا آریانا د افغانستان په شمال لویدیځ کي په اوسني عصري هرات کي جوړه سوې وه. پولیمي په دې سیمه کي څو نور ښارونه هم یاد کړي دي چي د ولایت د شتمنۍ او زرغونتیا نښه بلل کېده. دده په وینا مهم یې لاندي ښارونه وه:  

## سرچينې
افاري ژبه

افاري ژبه يوه افریقایي-اسیايي ژبه ده چې د مرکزي افريقا په اېتوپیا ، اریتریا او جیبوتي هېوادونو کې پرې خلک خبرې کوي. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبه
اېسمبي ژبه

اېسمبي په سوېل لوېديځ کامرون کې تیوایډ ژبه ده چې سيمپي، اېج، آجې، بوګي او اېمبوروګم په نومونو هم ياديږي. 

## د لیکلو سیسټم

## سرچينې
اکاني ژبه

**اکاني ژبه** یوه ژبه ده چې په پراخه کچه په ګانا او سورینام کې ویل کیږي.    د دې ژبې ترويج لپاره د ګانا حکومت کار کوي، چې اوسمهال نږدې 19 ملیونه وګړي پرې خبرې کوي، چې ډېری یې په ګانا او سورینام کې ژوند کوي.

## سرچينېې

وېشنيزه:ژبه
سامي ژبې (اورالي)

**سامي ژبې** يوه ژبنۍ کورنۍ ده. دا د اورالي ژبې د کورنۍ یوه څانګه ده، چې د سامي خلکو لخوا ویل کیږي. دا په شمالي اروپا ( ناروې ، سویډن ، فينلینډ او شمال لوېدیځه روسیه ) کې ویل کیږي. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبه
خاواک کوتل

**خاواک پاس** یا خاواک کوتل (  لوړ د هغه لاري په اوږدو کي موقعیت لري چي په شمال لویدیځ کي د پنجشیر د درې سر ته نږدې د هندوکش غرونو د لړۍ له لاري د اندراب او بغلان له خوا شمالي افغانستان ته رسيږي. 

دا هغه لاره ده چي سکندر اعظم د 329 مخکي تر میلاد کلونو په پسرلي کي ورباندي هغه مهال تګ کړی وو کله چي نوموړي خپل لښکر د کابل له درې څخه د غرونو په اوږدو کي باختر،  تخارستان یا اوسني تخار ته بوت. وینسنټ سمیټ وايي چي سکندر خپل پوځیان د خاواک او کاشان یا د کوشان د لارې په اوږدو کي تېر کړل.  

خاواک غالباً هغه لاره ده چي د اوومې پېړۍ په لومړیو کي د چین د مشهور بودايي راهب ژوانزانګ له خوا له هند څخه چین ته د راستنېدو پر مهال کارول سوې وه.   په ۱۳۳۳ کال کي مشهوره سیاح ابن بطوطه هند هیواد ته د سفر پر مهال له همدې لاري تیر سو. 

دا لاره د تیمورلنګ (تامرلین یا تیمور دی لیم، 1336-1405) لخوا هم استعمال سوې ده، او د کپتان جان ووډ لخوا د 19 پیړۍ په مینځ کې د آکسوس سرچینو ته د بیرته راستنیدو په سفر کي وکارول سوه. خاواک د کابل له درې څخه شمالي افغانستان ته د ختیځ تر ټولو لویه لاره وه او د دې سیمي تر ټولو مشهوره لاره ګڼل کېده. 

دا لاره، چې د افغانستان د لومړني تاریخ لپاره خورا مهمه وه، اوس یې ډیره برخه د پاخه سړک څخه تیریږي چي د سالنګ له تونل سره اړه لري. یاد تونل په 1964 کي د شورويانو لخوا بشپړ سو، او د  په لوړوالي کي جوړ سوی دی. خاواک کوتل چاریکار او کابل له کندز ، خلم ، مزاری شریف او ترمز سره نښلوی.

## اقلیم او هوا

خاواک دره د  په لوړوالی سره د غره یوه لوړه لاره ګڼل کیږي چي د بحر له سطحې څخه ډېره پورته او اقلیم یې سخت ژمۍ لري. 
 
د کوپین د اقلیم د ډلبندۍ له مخي دغه کوتل د توندرا اقلیم ( *ET* ) په لرلو سره د کال په اوږدو کي سړه او ترخه یخني لري.
ارین

**د نیکومیډیا ارین،** *اریانوس، آرین* یا آر رین  )   د لرغوني روم د دورې یو یوناني تاریخ لیکونکی، عامه خدمتګار، نظامي قوماندان او فیلسوف و . 

د ارین لخوا *د الکساندر اناباسیس* اثر ((کتاب)) د لوی سکندر د جګړو په اړه اوس وخت یوه غوره سرچینه ګڼل کیږي. پوهانو په عمومي ډول د نورو اوسنیو لومړنیو سرچینو په پرتله د اریان کتاب غوره کړی، او همدغه غوره والي د عصري مطالعاتو په رڼا کې آرین تر نورو مخکي کړی دی.  

## ژوندلیک
ارین د سکندر مقدوني په وخت د لرغوني یونان هغه تاریخ پوه ګڼل کیږۍ چي تر ميلاد درې پېړۍ مخکي یې د سکندر ټولي جګړې چي په اسیا کي یې ترسره کړي وې د کتاب په بڼه راټولي کړې. ددغه تاریخپوه له اثر څخه د لرغوني روم، منځني ختیځ، پارس، او په لرغوني افغانستان کي د اراکوزیا (کندهار)، باختر (بلخ) او اریا (هرات) تاریخ په کافي اندازه تر اوسه پوري رارسېدلی دی.
سیکارم غر

**سیکرم غر یا سیکارام غر** د افغانستان – پاکستان پر پوله، د کابل سیند په سوېل او خیبر دره کې پروت یو غر دی. د  په لوړوالي سره دا د سپین غر ، یا سفید کوه، د غرنۍ لړۍ تر ټولو لوړه څوکه بلل کیږي.
الطور (مصر)

**الطور** په مصر هیواد کي د سویلي سینا اړوند یو کوچنی ښار دی. ددې ښار نوم د عربي د جبل الطور د اصطلاح څخه اخیستل سوی، کوم چي پیغمبر موسی(ع) د خدایﷻ سره ورباندي ملاقات ترسره کړ.

د تاریخونو له مخي الطور ښار پخپله په 13 پیړۍ کې د لرغوني ریتو (منځنۍ دورې *رایا* ) ځای ته نږدې رامنځ ته سوی دی.  یاد ښار د مسلمان حاجیانو لپاره د قرنطین کمپ وو، کوم چي له حج څخه راستنېدل. الطور د خپلو چینو او ښکلو ځایونو له مخي د شرم الشیخ او سینټ کیترین سره په سویلي سینا کي د سیاحت یو مهم ځای دی.
فیصل دویم

**فیصل دویم** ; ۲ می ۱۹۳۵ – ۱۴ جولای ۱۹۵۸) د عراق وروستی پاچا وو.  هغه د 4 اپریل 1939 څخه تر جولای 1958 پورې واکمني وکړه، څو چي په اخر کي د 14 جولای انقلاب په جریان کې ووژل سو. د فیصل رژیم په عراق کي د اوه دېرش کلني هاشمي پاچاهۍ د پای ته رسېدو ټکی وو، چي وروسته په جمهوریت بدل سو.

د عراق د پاچا غازي او ملکې عالیه یوازینی زوی، فیصل په درې کلنۍ کې وروسته له هغه چې پلار یې د موټر په ټکر کې ووژل سو، تخت ته ورسېد، او په 1958 کال کي د بعثیانو له لوري تر کودتا وروسته له تخته لیري کړل سو.  

د ۱۹۵۸ کال د جولای په میاشت کې د عبدالکریم قاسم په مشرۍ د شاهي عراقي اردو افسرانو یوې ډلي کودتا وکړه او د فیصل د نسکورولو سره یې هغه اعدام کړ.
حما

**حماه یا حما**  د سوریې په لویدیځ کي د اورونټس سیند په غاړه پروت یو ښار دی. دا ښار د  په فاصله د دمشق شمال او  د حمص شمال ته موقعيت لري. د حما ښار د حماه ولایت مرکز هم دی.

د 996,000 نفوس (2023 سرشمیرنې) سره، حما د دمشق ، حلب او حمص وروسته په سوریه کي څلورم لوی ښار ګڼل کیږي. 

## نور ولولئ
حما ښار له تاریخي پلوه د هغه اوولس نوریاوو پر اساس مشهور دی چي د 1100 کاله مخکي تر میلاد باغونو ته اوبه ورباندي رسېدلې. نوریا سیمه که څه هم په تاریخي توګه د اوبولګولو لپاره کارول کېدل، خو نن ورځ یوازي د ښکلا د دودیز نندارتون په توګه شتون لري.
## سرچینې
د اکسفورډ انګلیسي ژباړن

د ***اکسفورډ انګلیسي قاموس یا ژباړن*** ( ***OED*** ) د انګلیسي ژبې اصلي او تاریخي قاموس دی چي د اکسفورډ پوهنتون پریس (OUP) لخوا خپور سوی دی. دغه قاموس د انګلیسي ژبې تاریخي بدلونونو ته پرمختګ اوپوهانو او اکادمیکو څیړونکو ته یوه پراخه سرچینه چمتو کوي، او همدارنګه په ټوله نړۍ کي کارول کیږي. 

په 1857 کي پر یاد قاموس باندي کار پیل او لمړی ځل په 1884 کال کي خپور سو.  په 1895 کي *د اکسفورډ انګلیسي قاموس* سرلیک په لومړي ځل په غیر رسمي ډول د لړۍ په پوښونو کي وکارول سو، او په 1928 کي یې بشپړه 10 ټوکونو خپاره سول. تر 1989 کال پوري د قاموس دویم چاپ په 20 ټوکونو کي چي 21,728 پاڼې لري خپور سو. 

د اکسفورډ قاموس لومړنۍ بریښنايي نسخه په 1988 کي چمتو سول. آنلاین نسخه یې له 2000 کال راهیسي شتون لري، او د 2014 کال تر اپریل پوري یې په میاشت کي له دوه ملیون څخه ډیر لیدنې ترلاسه کړي دي. تمه کیږي چې د قاموس دریمه نسخه به په ځانګړي ډول په بریښنایی بڼه شتون ولري. د OUP اجرایوي رییس ویلي چي دا امکان نلري چي دا به کله هم چاپ شي.
فیډیکس

فیډ ایکس (FedEx) یو امریکایي کمپنۍ ده چي په نړۍ کي د پنځمي لوی کمپنۍ په نامه یادېږي. یاده کمپنۍ د اسنادو، د لویو او کوچنیو اموالو لېږد را لېږد، د کور په کور رسوني (ډیلیوري)، بریښنايي تجارت او نورو تجارتي چوپړتیاوو کي فعالیت کوي.

فیډ ایکس (FedEx) د فریډریک ډبلیو سمیت لخوا په 1965 مېلادي کال کي جوړه سوې ده چي نوم ئې د فیډریک او فدرالي ایکسپریس څخه اخیستل سوی دئ. دا کمپنۍ په اوس وخت کي د ۵۴۷۰۰۰ زره کارکوونکو په مرسته د نړۍ په ۲۲۰ هېوادونو کي د بېلا-بېلو توکو د لېږد را لېږد چوپړتیاوي لري، چي د ورځي په میلیونونو واحده لېږد را لېږد ترسره کوي او د نړۍ یو پرمختللې کمپنۍ بلل کېږي.

د "FedEx" نوم د شرکت د اصلي هوایي څانګې له نوم فیډرل ایکسپریس څخه چۍ له 1973 څخه تر 2000 پوري کارول کیدی اخیستل سوی دی.
د فراه کلا

**د فراه قلعه** ( پښتو د فراه ارګ، دری ارگ فراه ) **د الکساندر کلا** او په سیمه کي **د شهر فریدون** په نوم هم پیژندل کیږي د افغانستان په سوېل لویدیځ فراه ولایت کي یوه پخونۍ کلا ده. د تاریخونو پر اساس کله چي لوی سکندر په لرغوني افغانستان باندي برید وکړ دا ځای **په ډرینګیانا** پېژندل کېده، چي وروسته یې پلازمینه فرادا د اکتوبر په 330 مخکي تر میلاد کي بدله سوه. یاده سیمه اوس د فراه په نوم پېژندل کیږي. 

د فراه کلا د فراه ښار په څنډه کي پرته ده. د کلا دېوالونه 50 فوټه لوړ دي او داخلي برخه یې ډېره پراخه جوړه سوې ده.
چټ جي پي ټي

**چټ‌جي‌پي‌ټي** يا **چټ جي پي ټي** (په ) یو چیټ بوټ (د مکالمې سیسټم) دی چي د OpenAI لخوا رامینځته سوی او د نومبر په 30، 2022 کې پیل سوی دی. د لوی ژبو موډلونو (LLMs) پراساس یاده ټکنالوجي کاروونکو ته وړتیا ورکوي ترڅو د مطلب اوږدوالی، بڼه، سټایل، د توضیحاتو کچه، او ژبي خبري اتري اصلاح او پرمخ بوځي. 

چټ جي پي ټي د AI بوم ټکنالوجي پر اساس اعتبار لري، کوم چي د مصنوعي ځيرکتیا په ډګر کي یې د رواني چټکي پانګوني له امله د خلکو پام ځان ته اړولی دی.  د 2023 په جنوري کي یاده ټکنالوجي د تاریخ ترټولو ګړندئ وده کونکی او مصرف کونکی پوستغالۍ (سافټوېر) وګرځېدی، چي له 100 ملیون څخه ډیر کاروونکي یې ترلاسه کړل او د OpenAI اوسني ارزښت 80 ملیارد ډالرو ته ورسېد.   د چټ جي پي ټي له راتګ سره یوځای مایکروسافټ د OpenAI GPT-4 پراساس Copilot سیسټم رامنځ ته کړ. ځینو کتونکو د ChatGPT او ورته پروګرامونو د احتمال په اړه اندیښنه څرګنده کړې ده چي ګواکي د انساني استخباراتو بې ځایه کولو یا کمولو، د غلا کولو توان، یا د غلطو معلوماتو د خپرولو ګواښ هم له ځان سره لري.  

د ChatGPT سیسټم لمړۍ په آزاده توګه د موجوده څیړني د مخکتنې په توګه خپور سو، مګر ددې د نړیوال شهرت له امله OpenAI اوس دا خدمت په فریمیم ماډل کي هم پرمخ وړي.
هېره دې نه وي چې چټ جي پي ټي په خپل ترکيب کې پښتو ژبې ته وروسته له هغې چې غوښتنه ترې وشوه په څلور ورځو کې مثب ځواب ووايه او پښتو ژبه يې په خپلو خدماتو کې شامله کړه، خو له بده مرغه چې پښتو ځواب يې ډېرې ستونزي لري.
## سرچينې
ځمکنئ توپان

**د ځمکي توپان** هغه پیښه ده چي د اوبو څخه وروسته په ځمکه کې حرکت رامنځ ته کوي. په عمومي توګه دا توپان هغه وخت رامنځ ته کیږي کله چي د اوبو پر سربېرنه څپو باندي توپاني بادونه په قوت کي روان او ځان وچي ته ورسوي.

## اغیزي
د ځمکي د توپان له امله د اوبو سطحه ناڅاپه لوړه ځي، همدرانګه قوي بارانونه او توند بادونه هم رامنځ ته کوي، چي له کبله یې د انساني تلفاتو وېره زیاتیږي او خلکو ته زیانونه اړوي.
جلیسکو

**جالیسکو** (  یا جلیسکو په مکسیکو هیواد کي د طبیعي سرچینو او همدارنګه اوږد تاریخ او کلتور له امله یو مهم اقتصادي او تاریخي ایالت دی.  د مکسیکو کلتور ډیری ځانګړتیاوې په اصل کې د جالیسکو ایالت سره اړه لري، لکه ماریاچي ، ټیکیلا ، رانچیرا ، بیریا ، او جاریپیو - چي له همدې امله د دولت شعار هم  ( جالیسکو مکسیکو ) دی. له اقتصادي پلوه ، دا ایالت د مکسیکو ایالتونو په مینځ کي دریم ځای لري. دلته صنعتي سیمي او ځایونه د ګوادالجارا میټروپولیټان په سیمه کي موقعیت لري، کوم چي په مکسیکو کي دریم لویه میټروپولیټان سیمه بلل کیږي. جالسکو ایالت د دوو مهمو ځایي نفوسو لکه هویچول او ناهوس کور او استوکنځی دی. دلته د پام وړ بهرني خلک هم شتون لري، چي ډیری یې د متحده ایالاتو او کاناډا څخه راغلي دي، او د چپالا جهيل او پورټو والارټا په سیمو کي ژوند کوي.
لر غر

**لر غر یا هم لر کوه** د افغانستان په لويديځ کي د فراه ښار سوېل ختيځ ته د ٢٤٩٢ متره په لوړوالي يو غر دى.

دغه غر په ۱۹۷۹ کال کي د افغان مجاهدینو له خوا **د شرافت کوه** ( *د عزت غر* ) په نوم ونومول سو. افغان کمونستانو دغه غر د *مردار* **کوه** یا مردار غر په نامه ياداوه. 

## د شوري_افغان جګړه
له ۱۹۷۹ څخه تر ۱۹۸۹ پوري د افغان_شوروي جګړې پر مهال لر غر د افغان مجاهدینو او شورويانو ترمنځ د خونړي جګړې ډګر وو چي او شورویانو د کندهار_هرات پر لویه لار دې سیمي ته ځانکړې پاملرنه کول. تر ۱۹۸۹ کال پوري د هرات، فراه او کندهار لویه لار د لر کوه له امله چي مجاهدینو ورباندي جګړې کولې تر سخت ګواښ لاندي وه. په ۱۹۸۴ کال کي د شوروي او افغان ځواکونو په ګډو عملیاتو کي د لر غر له مجاهدینو څخه ونیول سو او د لاري واک د افغانستان د وخت حکومت په لاس کي واخیست، خو د شورویانو تر وتلو وروسته داځای بیرته مجاهدینو سقوط کړ. 

## جغرافيايي موقعیت
لر غر د فراه ښار سوېل ته د کندهار او هرات لویي لاري په دوولس کیلومتره کي پروت دی. دغه غر ۲۵۶ کیلومتره مربع سیمه په ځان کي رانغاړي.
د شرافت کوه ډله

**د شرافت کوه ډله (جبهه)** د افغان مجاهدینو یوه ډله وه چي په ۱۹۸۰ لسیزه کي یې په فراه ولایت کي فعالیت کاوه. ددې ډلي مشري یو افغان مولوي محمد شاه کوله چي له اڅکزی پښتنو سره یې اړه درلوده. 

یاده ډله ځکه د شرافت کوه په نوم ونومول سوه، چي د فراه ښار په سوېل ختیځ کي یې په یو لوی غر کي فعالیت کاوه، کوم چي د شرافت غر (کوه شرافت) نومېدی.
اریزونا

**اریزونا** (   د متحده ایالاتو په سویل لویدیز سیمه کي په وچه کي پروت ایالت دی. اریزونا د څلورو کونجونو سیمه ده چې شمال ته یې یوتا ، شمال ختیځ ته کولوراډو او ختیځ ته نیو میکسیکو پراته دي. د دې سیمي نور ګاونډي ایالتونه شمال لویدیز ته نیواډا ، لویدیځ ته کیلیفورنیا او په سویل او سویل لویدیځ کي د مکسیکو سونورا او باجا کلیفورنیا ایالتونه دي. اریزونا د 50 ایالتونو شپږم لوی او 14م ترټولو نفوس لرونکی ایالت ګڼل کیږي. پلازمینه او لوی ښار یې فینکس دی.

اریزونا په متحده ایالاتو کي 48م ایالت دی او د اړوندو ایالتونو وروستی ګڼل کیږي کوم چي تتحادیې ته داخل سوی دی. یاد ایالت فبروري په 14 ، 1912 کي د دولت حیثیت ترلاسه کړ. له تاریخي پلوه اریزونا په نوي هسپانیه کي د الټا کالیفورنیا او نیوو میکسیکو د خاوري اړوند وه، چي په 1821 کي د خپلواکي مکسیکو برخه سول. د مکسیکو - امریکایی جنګ په پایله کي د مکسیکو تر ماتي وروسته په 1848 کي د دې سیمې ډیره برخه متحده ایالاتو ته وسپارل سوه، او یاده سیمه د نیو میکسیکو د خاورې برخه وګرځېدل. د اریزونا سویلي برخه په 1853 کي د ګډسډن پیرود له لاري ترلاسه سوې وه.

سویلي اریزونا د دې ایالت د دښتې اقلیم لپاره چي ګرم دوبۍ او نرم ژمۍ لري پیژندل کیږي. په اریزونا کي په نړیواله کچه د پیژندل سوي ګرانډ کینیون ملي پارک سربیره، کوم چې د نړۍ له اوو طبیعي عجایبو څخه یو دی ، ډیری ملي ځنګلونه ، ملي پارکونه او ملي یادګارونه شتون لري.
د فراه سیند

د **فراه سیند** ( پارسی، فراه رود ) د افغانستان په لوېديځ کي د کندهار_هرات پر لویه لاره پروت يو سيند دی. دغه سیند د غور ولایت په ختیځه برخه کې د بند بایان لړۍ څخه سرچینه اخلي او د  په اوږدو کي د افغانستان- ایران په پوله کي د هلمند سیمو ته وربهیږي. د فراه ښار د یاد سیند پر غاړه باندي پروت دی، چي په وچ موسم کي یې پراخوالۍ شاوخوا  او ژوروالۍ  کیږي.  د فراه ښکته دره حاصلخیزه او ښه کرنه لري.
پدر وطن

**پدر وطن** یا پدری وطن د چریکيانو ضد یو سیمه ایز سازمان وو چي د شوروي اتحاد او د دوی د متحد افغانستان دیموکراتیک جمهوریت (DRA) لخوا رامنځ ته سوی وو. ددې ډلي لمړئ واحد په 1983 کال کي راڅرګند سو، خو دا معلومه نده چې دوی تر دې مخکي هم فعالیت درلود کنه.
515 لویه لار (افغانستان)

**515 لویه لاره** د افغانستان د بکوا ولسوالۍ لوی سړک دی. دا له جغل څخه جوړ یو سړک دی چي له ختیځ څخه لویدیځ ته غځېدلی دی، او په ختیځ ټرمینس کي دلارام سیمه له لویدیځ فراه ښار سره نښلوي. 515 سړک شاوخوا ٧٥ کيلومتره اوږدوالی لری او له دلارام څخه تر بکواه ولسوالۍ پوري شاوخوا ٣٨ کيلومتره غځېدلی دی.
د فراه هوايي ډګر

**د فراه هوايي ډګر** د افغانستان په سوېل کي د فراه ولایت په ختیځه برخه کي پروت دی. 

یاد هوايي ډګر د افغانستان د ترانسپورت او ملکي هوايي چلند وزارت (MoTCA) اړوند بلل کیږي او د افغانستان د سوېل لویديځ خلکو ته چوپړتیاوي ترسره کوي. دغه شرکت د هیواد یو شمیر ښارونو ته د کورنیو الوتنو خدمات وړاندي کول، خو په پام کې ده چي په راتلونکي کي ځیني نړیوالي الوتنې هم پکښي پیل سي.
 قطر هیواد د ۲۰۱۰ کال په وروستیو کي د فراه هوايي ډګر د نړیوالو الوتنو د برابرولو او خدماتو لوړولو لپاره له سیمه ییزو چارواکو سره کار پیل کړ. 

د فراه هوايي ډګر پخوا د امريکا د وسله والو ځواکونو ، نړيوالو سوله ساتو ځواکونو (ايساف) او د افغانستان د پخواني هوايي ځواک (AAF) له خوا د پوځي موخو لپاره کارول کېدی.  په وروستیو کي د 2010 لسیزې په اوږدو کي ترمیم او پراخ سو، چې تر 2021 پوري یې د افغان ملي امنیتي ځواکونو (ANSF) لپاره نوي تاسیسات هم ور زیات کړل.

د افغانستان نوي سرپرست حکومت (اسلامي امارت) تر چتر لاندي د هوایي چلند وزارت د افغانستان د فضایي حریم او هوایي ډګرونو عملیات د متحده عربي اماراتو شرکت GAAC Holding ته سپارلي دي. 

له څو کلونو راهیسي له دې هوايي ډګر څخه منظم پروازونه نه دي سوي، خو کابل ته د الوتنو د بیا پیلولو هڅي رواني دي.  د فراه هوایی ډګر تر ډېره پوري د سرې میاشتې مرستندویه موسسې لپاره الوتني ترسره کړي.
د احمد شاه بابا مقبره

**د احمد شاه بابا دراني مقبره** د افغانستان په کندهار ولايت کي موقعيت لري. دا د کندهار یو له مهمو تاریخي ځایونو څخه ګڼل کیږي. احمدشاه دراني چي د کندهاریانو ترمنځ په ډېره مینه د احمدشاه بابا په نوم یادېږي، د ۱۷۴۷ او ۱۷۷۲ کلونو ترمنځ د کندهار د دراني امپراتورۍ واکمن تېر سوی دی.

د احمدشاه بابا مقبره د په زړه پورې اکټاگونال یادگار په بیسالټیک پلیټ فارم کي ولاړه ده. د ساده خټینو خښتو بهرنۍ برخه د متقابل (مخامخ) لوړوالی او ژورو بې شمیره طاقونو سره سینګار سوې ده، او په نازک ډول د ژړ او شین ، شنه او نیلي کاشیو سره ډیزاین ورکړل سوی دی. د مقبرې لوړ منارونه د یادګار د اصلي برخي په سر کي د ګلانو بیلسټراډ سره تړل سوي دي، او شاته یې د لنډو منارونو یو بل سیټ په نیلي رنګ باندي د یو لړ کمو طاقونو په سر کي د یو ډرم تاج شاوخوا د روښانه نیلي ټایلونو گنبد سره جوړ سوی دی. د اصلي محرابونو سوفټونه په ډېره ځیرکتیا سره په شاتنیو برخو کي په بڼه ییزه توګه سینګار سوي دي، چي د نیمه حلقو څخه جوړ سوي د لاپیس لازولي او سرو زرو د ګلانو سره ورته والی لري. 
## نور ولولئ
مقبرې ته چي کله یو څوک ننوزي بهرنۍ سینګار سوې بڼه خورا ورته سپینه ښکاري. د زیارت کوونکو سترګي د مرمرو په فرش کي د ښکلي افغاني غالۍ څخه نیولې بیا د گنبد په ښکلي رنګ سوي او ژړ سوي ګلانو باندي د رنګ او ډیزاین له کبله ددې مقبرې په ښایست نه مړیږي. د دېوالونو د جوړښت په شاوخوا کي په ژړ او نسواري رنګونو باندي نیلي-شنې کاشیاني په کندهار کې جوړي سوي دي او د هرات د کاشیانو له کار څخه خورا ځانګړې بڼه لري.

د مقبري کونج ته په لاندي خوا کي په اتو کونجونو باندي په سپینه نیلي کاشي کي یوه لویه لیکنه د امپراتور احمدشاه بابا دراني فضیلتونه او ښېګڼي بیانوي

په مقبره کي سرکوفګس د افغان مرمر څخه جوړ سوی دی، او د ژورو شرابو مخمل د سرو زرو په ګنډل سوي ټوکر کي پوښل سوی دی. د دې تر څنګ د مقبرې سرته یو میز دی چي د قرآن کریم ښایستې نسخې او د شیشې په المارۍ کي د سرو زرو پوښل سوې خولۍ او د سپینو زرو یوه لکړه د دوه سرونو مرغیو سره رغول سوې پراته دي. له همدغو شیانو سره احمدشاه درانی جګړې ته تللی وو. 

د مقبرې د احاطې دننه جامع جومات هم شتون لري چي د چادرۍ زیارت لري، او باور کیږي د اسلام د پیغمبر محمدﷺ لخوا اغوستل سوې ده.
## سرچينې
د پېښور دره

**د پېښور دره**( پارسی : وادی پیشاور ) یا **د پېښور حوزه** چي له تاریخي پلوه **د ګندهارا دره** په نوم هم یادیږي، یوه پراخه سیمه ده چې د پاکستان د خیبر پښتونخوا ایالت په مرکزي برخه کي موقعيت لري. یاده دره  ده او د کابل سیند خواته رسیږي. دا دره په اوسط ډول  لوړوالی لري .  د درې نوم د پېښور له ښار څخه اخیستل سوی دی، چي په لویدیځ کي د ورسک بند ته نږدې موقعیت لري. پېښور دره لويديځ ته د خيبر لاره هم ګڼل کیږي. په دې دره کي پنځه ډیر نفوس لرونکي ښارونه پېښور، مردان ، صوابۍ ، چارسده او نوشهره دي.

## د درې اړوند ولسوالۍ

د خیبر پښتونخوا لاندي ولسوالۍ په بشپړه توګه د پېښور په دره کي موقعیت لري:

* د چارسدې ولسوالۍ ( نفوس: 1,616,198) 
* د مردان ضلع ( نفوس: 2,373,061)
* د پیښور ضلعه ( نفوس: 4,269,079)

برسېره پردې، د نوښار ډیری ضلعي، د صوابۍ ډیری برخه، د خیبر کوچنۍ برخي ( د جمرود په ګډون)، مهمند ، ملاکنډ ، او سرحدي سیمه پیښور هم د پیښور په وادی کي موقعیت لري.

## تاریخي لاسوندونه

په 630 میلادي کال کي ژون ژانګ د پیښور له درې څخه لیدنه وکړه، او د اشوکا لخوا جوړ سوي د دوه سټوپاونو یادونه یې وکړه.
د 1843 د هزاره جات جګړه

**په 1843 کي د هزاره جات جګړه** په افغانستان کۍ د انګلیس - افغان لومړۍ جګړې وروسته د وضعیت په پایله کي رامنځ ته سول. ددې جګړې په جریان کي بهسود او بامیان له افغاني واکمنۍ څخه جلا سول او دوست محمد په کابل کي د واک له بیا پیلولو وروسته ددوی د بیرته نیولو هڅه پیل کړه.

## لنډیز

د افغان انګلیس په لومړۍ جگړه کي د درانيو واکمن شاه شجاع دراني غوښتل چي تخت بیرته ترلاسه کړي او په افغانستان کي د سدوزي کورنۍ یو ځل بیا واک ته ورسوي. نوموړي په ۱۸۳۹ کال کي د انګریزانو په مرسته په بریالیتوب سره یرغل وکړ. شاه شجاع د 1839 څخه تر 1842 پوري تر هغه وخته واکمني کوله څو چي د دوست محمد خان د زامنو په ځانګړې توګه د وزیر اکبر خان له خوا مات سو. له یادي پیښي وروسته دوست محمد خان د کابل پر تخت کښېناست او د بامیان او بهسودو په څېر د جګړو په پایله کي یې د باغي سیمو د بیا نیولو پلان پیل کړ.  

## پایله

د بریالۍ جګړې په پایله کي دوست محمد خان وتوانید ترڅو خپله واکمني پراخه، او وروسته په ۱۸۴۵ کال کي له بامیان څخه د هندوکش تر هاخوا د بلخ پر سیمو باندي هم کنټرول ترلاسه کړي. 

## ورته لیکني

* د درانيو واکمني
* وزیر اکبر خان
* د افغان-انګلیس لومړۍ جګړه
* محمد افضل خان
د کندهار دوه ژبی ډبرلیک

**د کندهار دوه ژبۍ ډبرلیک (په دوو ژبو لیکل سوی)** چي **د اشوکا د کندهار ایت** په نوم او یاهم د **د چیل زینو ایت** په نوم پیژندل کیږي، په یوناني او آرامي ژبو کې یوه لیکنه ده چې د 260 مخکي تر میلاد کلونو پورې تاریخ لري، او په لرغوني افغانستان کي د موریان امپراتور اشوکا  اړوند ده، چي اوس وخت د کندهار ولایت په چهل زینو سیمه کي ده. یاد ډبرلیک د اشوکا د لومړنیو پیژندل سویو فرمانونو څخه دی، چې د هغه د واکمنۍ د اتم کال په شاوخوا کي ( تر میلاد ۲۶۰ کاله ترمخه ) او د هغه د نورو ټولو لیکنو څخه مخکي لیکل سوی دی. همدارنګه په هند کي د کوچني ډبرې ایډیکټس او باربار غارونه او د لوی راک ایډیکټس هم ددغه تمدن اړوند ګڼل کیږي. د اشوکا دغه لومړنۍ لیکنه په یوناني او آرامي ژبو لیکل سوې وه. د اشوکا لیک په 1958 کي د یوې کیندني په جریان کي په کندهار کي تر خځلو لاندي کشف  او د KAI 279 په نوم ونومول سو.

د ځینو تاریخونو له مخي اوسنی لیک د اشوکا د کوچنیو ډبرو ایډیټس یوه برخه ګڼل کیږي (د "کوچني ډبرې فرمان نمبر 4" پر اساس)،   د اشوکا د کندهار ایت په افغانستان کي له دوو لرغونو لیکنو څخه یو دانه دی چي یوناني لیکنه لري او بل یې د کندهار یوناني لیکنه ده چي کټ مټ په یوناني ژبه لیکل سوې ده.  چهل زینه، هغه غرنۍ سیمه ده چیري چي دغه فرمانونه کشف سوي دي. دغه ځای د لرغوني یونان د الکساندریا اراکوشیا ښار او همدارنګه د اوسني کندهار زوړ ښار د طبیعي حوزې لویدیځ اړخ جوړوي. 

دا فرمان د غره په غاړه کي لیکل سوی دی چي کشف یې وروسته په ۱۳۳۷ کال کي ترسره سو او د افغانستان مشهوره تاریخ پوه احمد علي کهزاد خلکو ته وروپېژندی. د ایټالوي لرغونپوه امبرټو سیراتو په وینا، "دغه ځای د کوچني سیډل په ختیځ کي د دوه غرنیو غونډیو په مینځ کي تر څوکۍ لاندي پروت دی چي د مغولی واکمن بابر له لوري چهل زینې ورباندی جوړي سوي دي.  په کابل کي د افغانستان په ملي موزیم کي د نقاشۍ یوه کاسه هم ددې تمدن اړوند شتون لري.  د کندهار په فرمان کي اشوکا د بودیزم ملاتړ او د افغانستان یوناني ټولني ته د تقوی اختیار د منلو غوښتنه کوي. 

## لنډیز

یوناني ټولنې د موریانو د امپراتورۍ په شمال لویدیځ اوسني افغانستان کي ژوند کاوه، په ځانګړې توګه د افغانستان د بدخشان سیمي ته نږدې د لرغوني یوناني بکتریا (بلخ)، او د اراکوشیا (کندهار) په سیمو کي چي نن ورځ د افغانستان په سویل کي د سکندر اعظم د فتحې او استعمار هڅي او تاریخ په ډاګه کوي، کوم چي تر میلاد 323 کاله ترمخه یې ترسره کړي وې. د همدې ثبوتونو پر اساس داسي ښکاري چي یاد تمدن د سکندر څخه شاوخوا 70 کاله وروسته د اشوکا د واکمنۍ پرمهال د افغانستان په سیمه کي لاهم فعال وو. 
## سرچينې
احسان الله توحید سنگر

## احسان الله "توحید سنگر"
احسان الله توحید سنگر د ډیسکټاپ اپلکیشن، ویب اپلکیشن او موبایل اپلکیشن طراح او جوړونکی!
محمد مراد بیګ

**میر محمد مراد بیګ** ( دری : محمد مراد بیگ ) (1780  - 1846  ) په نولسمه پیړۍ کي د کندز د خاناتو *[[خان]]* وو. مراد بیګ د خپلي واکمنۍ پر مهال میر یار بیګ ته ماتي ورکړه، ترڅو د بدخشان واک په لاس کي واخلي او خپله واکمني یې د امو دریا شمال لور ته  قرغان تپې او کولاب سیمو ته وغځوله.  د نوموړي وزیر احمد بیګ نومېدی. مراد بېګ په ۱۸۳۸-۳۹ کلونو کې د افغان ترکستان په جګړه کي د دوست محمد خان پر وړاندي جګړه بایلول، او له همدې سره یې واک پای ته ورسېدی. د هغه د مړیني تاریخونه متضاد دي، چي د تاریخ پوهانو په اند د 1838 څخه تر 1846 پوري کلونه یاد سوي دي.
افغان ترکستان جګړه (۱۸۳۸-۳۹)

**د افغان ترکستان جګړه** د 1838 کال په ژمي کي پیل او د 1839 په مارچ کي پای ته ورسیده. دا جګړه د کندز د خاناتو د واکمن مراد بیګ د ظلم په پایله کي رامنځ ته سوې وه. همدارنګه په سیمه کي د افغان دولت له لوري د ډیرو ازبک دولتونو څخه د اضافي عوایدو لاسته راوړل او خراج ترلاسه کول هم ددې جګړې موخي بلل کېدې، ترڅو د خلم او قطغان مهم دولتونه د یو واحد افغان دولت تر واکمنۍ لاندي راسي.  د افغانستان واکمن دوست محمد خان ځکه دا جګړه ترسره کړه چي مراد بیګ خپل نفوذ ورځ تربلي د بامیان په لوري غځاوه او سویلي افغانستان یې هم تر نظر لاندي کړی وو.

## لنډیز

په افغانستان کي د دراني امپراتورۍ له ړنګیدو په پایله کي یوشمېر دولتونه د هغې له زوال څخه رامنځ ته سول، چي پکښي د افغان ترکستان او د کندز خاناتو واکمني هم شتون درلود. د بارکزي واکمنۍ مشر دوست محمد خان له دې ویري چې نوی خپلواک سوی مراد بیګ به ځواکمن او د افغان واکمنۍ نفوذ به د بامیان ، چي له کابل څخه بلخ ته پر لاره یو ستراتیژیک ښار دی وو، وګواښي په جګړه پیل وکړ. د همدې ستونزي د هوارۍ لپاره دوست محمد خپل زوی اکرم خان او یوسیا هارلان د مراد بیګ او د هغه د رژیم د پرځېدلو لپاره واستاوه.

## نښته

د امیر دوست محمد خان افغان پوځ د ۱۸۳۸ کال د اکتوبر په وروستۍ اونۍ کي له کابله ووت او بامیانو ته ورسېدی.  ورپسې سیغان ته ورسید او د هغه ځای د کلا له نیولو سره سم یې د افغان توپخانې لپاره د خټو دیوالونه ترمیم کړل.   له سیغان څخه د لښکر له وتلو وروسته یاد ځواکونه کهمرد ته لاړل، او په دې توګه یې د ګڼ شمېر خپلواکو هزاره ګانو تر منځ پوله جوړه کړه.  په کهمرد کې له ٢٢ ورځو پاتې کېدو وروسته پوځ يو ځل بیا چي تر دوه زره زيات ازبک او هزاره ګان ورسره وه، ووت.  دره صوف ته په رسېدو سره افغان لښکر کلا محاصره کړه،  دښمن چي د جګړې توان یې نه درلود ټوله تسلیم او کلا یې افغانانو ته وسپارل. تر یادي بریالۍ محاصرې وروسته افغان ځواکونه بلخ ته ولاړل، چیري چي د بخارا واليان، اسحاق عراق او اشان سدور پرته له جګړې ورتسلیم سول.  د بلخ، سیغان او کهمرد د پرځېدو خبر چي مراد بیګ ته ورسید، هغه هم تسلیم سو او یو تړون یې له دوست محمد خان سره لاسلیک کړ.  ددې تړون له مخي په بلخ کي د دوست محمد نفوذ زیات سو، او ددغه ولایت د سیاست کنټرول یې په لاس کي واخیست. نه یوازي دا بلکي دوست محمد خان د دې تړون په پایله کي خپلي سیمې تر اقچې پوري وغځولې او له بدخشان سره یې ګډه پوله رامنځ ته کړه.   

### د جګړې څخه بیرته راستنیدل
د ۱۸۳۹ کال د مارچ په میاشت کي دوست محمد خپل پوځ بیرته کابل ته راوغوښت. د راستنېدو پر وخت د ډیري یخني له امله په زرګونو سړي د غرونو له لارې د سفر څخه مړه سول، او ځیني حیاتي تجهیزات لکه توپخانې او نور یې شاته پریښودل.  

## پایله

د ترکستان تر جګړې څه موده وروسته د افغانستان او انګرېز لومړۍ جګړه پاى ته ورسېده او دوست محمد خان د واک لپاره له شاه شجاع دراني سره په سيالۍ کي ونښت. ددوی د سیالي په پایله کي د افغانستان په وروستیو فتحه سویو سیمو باندي د افغانانو کنټرول ختم سو او دوست محمد د ۱۸۴۳ کال د هزاره جات تر کمپاین پوري بیا یادو سیمو ته نه ولاړی.

## ورته لیکني

* شاه شجاع دراني
* د کندهار فتحه
* د بلخ فتحه
* د افغانستان د کندز فتحه
* تیمور شاه دراني
* د بارکزيو واکمني
حاجي زړګئ

**حاجي زړګئ آغا** يا **حاجي آغا** يو افغان چارواکی دی چی په کندهار ولایت کې زېږېدلۍ دی. هغه د ۲۰۲۱م کال د طالبانو د حکومت د راتګ سره د مولوي ھیبت الله اخوندزاده په امر د کندهار د ډنډ ولسوالۍ امنيه قومندان وټاکل سو او ورپسې بیا د ۲۰۲۳ کال د فبروري پر ۲۷مه د ارغنداب امنيه قومندان وټاکل سو.

## دا هم وګورئ
## سرچینې
پوله

**پولي یا سرحدونه** په عمومي توګه د جغرافیایي سرحدونو په توګه تعریف سوي دي، چي د بحرونو او خاورې په څیر ځانګړتیاوو، د سیاسي ادارو لکه حکومتونو ، خپلواکو دولتونو ، فدرالي دولتونو ، او نورو سیمه ایزو ادارو لخوا رامنځ ته کیږي. سیاسي پولي د جګړې ، استعمار ، یا د سیاسي ادارو ترمنځ د دوه اړخیزو موافقو له لاري رامینځته کیدای سي چي په یادو سیمو کي اوسیږي. 

ځیني پولي لکه د ډیرو ایالتونو داخلي اداري سرحدونه، یا د شینګین په سیمه کې د دولتونو ترمنځ پولي عموما خلاصي او په بشپړه توګه خوندي نه دي.  ډیری بهرنۍ سیاسي پولي بیا په جزوي یا بشپړ ډول کنټرول کیږي، او کیدای سي په قانوني توګه یوازي په ټاکل سويو سرحدي پوستو کې تیري سي؛ همدارنګه له جغرافيايي پلوه نږدې سرحدي سیمې هم کېدای سي کنټرول سي.

بفر زونونه کیدای سي د جنګیدونکو ادارو ترمنځ په سرحدونو کي جوړ شي ترڅو د زیاتوالي ګواښ کم کړي. څرنګه چي *پوله* پخپله سرحد ته اشاره کوي، ځکه نو د پولي شاوخوا ساحه د سرحد په نوم یادیږي.
## سرچينې
نظامي سرحدي کرښه

د **پوځي حدبندۍ کرښه** ( **MDL** ) یا نظامي سرحدي کرښه چي کله ناکله **د ارمیسټیس لاین** په نوم هم یادیږي، د شمالي کوریا او سویلي کوریا ترمنځ د ځمکنۍ پولې یا حدبندۍ کرښه ده. د کرښې دواړو خواو ته د کوریا غیر نظامي سیمه (DMZ) موقعيت لري. MDL او DMZ د کوریا د اوربند تړون لخوا رامنځ ته سوي دي. 

په ژړ سمندر کي دواړه کوریاګاني *په حقیقت کي* د سمندري "پوځي حدبندۍ کرښې" په واسطه ویشل سوي او سمندري سرحد چي په 1953 کي د ملګرو ملتونو د قوماندې لخوا ترتیب سو، د شمالي محدودیت لاین (NLL) په نوم یادیږي  NLL د کوریا د آرمیسټیس تړون لخوا تر اوسه نه دی تشریح سوی.
سواهيلي ژبه

**سواهیلي** ، چې **د سواحلي ژبې په نوم هم یادیږي،** د ختیځې افریقا په ساحلونو کې خپره شوې د بانتو ژبې  څانګه ده   او د تانزانیا ، کېنيا  یوګانډا  ، کانګو د دیموکراتیک جمهوریت ملي ،  او ا د سواهیلي خلکو مورنۍ ژبه ده، او دا د افریقا لوی جهيلونو او د ختیځې او سوېل ختیځې افریقا نورو برخو لکه تانزانیا، کېنیا، یوګانډا ، روانډا ، برونډې ، موزمبیک ، او د کانګو دیموکراتیک جمهوریت کې هم ويل کيږي. کومورو ژبه ،چې  د کوموروس رسمي ژبه ده، ځینې وختونه د سواهیلي ژبې په توګه طبقه بندي کیږي، که څه هم دا د ځینو سرچینو له مخې یوه خپلواکه ژبه ګڼل کیږي.  د کومورو ژبه د سواهيلي ژبې سره خپلوي لري. 

د سواهيلي ژبې د ويونکو شمېر د اټکل له مخې د ۵۰ - ۱۰۰ مېلونو ترمنځ دی  دا د افریقایي اتحادیې لخوا تصویب شوې ژبه ده، او د ختیځې افریقا ټولنه د عامه اړیکو رسمي ژبه ګڼي. 

د سوېلي افریقا په سواحلو کې د عربي ژبو خلکو او هندي سوداګرو سره د تماس په پایله کې سواهیلي ژبه ډېر ويوکي له عربي  او سانسکريت  څخه اخلي.  د پرتګالي ژبې داسې کلمې هم شته چې اوس په لاتیني تورو لیکل شوي، خو مخکې په عربي تورو لیکل کېدې.

## لیکنه

### عربي
بټنوک| سواهيلي په عربي ليکدود کې، د پوځي یادگار څخه د یادګار تخته، دارالسلام (1927).
د سواهیلي متنونه چې په عربي ليکدود د عربي ليکنو په څېر وو لکه څنګه چې د قرانکريم متن ليکل کيږي، عين همداسې سواهيلي ليکنې هم ليکل کېدې،  ځینې لیکوالان په دې لټه کې وو چې د ځینو کلمو د تلفظ لپاره د عربي اندازې اټکل وکړي، لکه د "س" په "سا" بدلول او د "ک" ځای په "کف" سره.  د عربي سره د سواهیلي ژبې اړیکه په ختیځه افریقا کې د عمانیانو د اړیکو له امله ده، په ځانګړې توګه د زنجبار سیمه او تانزانیا ، دا د اوولسمې پېړۍ په نیمایي کې د یاریبه دورې راهیسې د عمان د سلطنت مستقیم حاکمیت لاندې راغی. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
د ګوهر شاد بېګم مقبره

د **ګوهر شاد مقبره** چي **د بایسنګور مقبرې** په نوم هم یادیږي، یو مزار دي چي د افغانستان په هرات کي موقعیت لري. د 15 پیړۍ په افغانستان کي جوړ سوی، دا جوړښت د تیموریانو د کورنۍ د غړو لپاره د شاهي قبر په توګه کار کاوه او د مصلا کمپلیکس برخه وه.

## تاریخ

مقبره په اصل کي د تیموریانو د واکمن شاه رخ د مشري میرمن ګوهر شاد لخوا جوړه سوې وه.   ددې مقبرې موقعیت په موسلا کمپلیکس کي د باغ زغان شاهي استوګنځي ته د نږدې موقعیت له امله مناسب ګڼل کېدی.  په دې توګه په راتلونکو کلونو کي د بایسنګور د کورنۍ نور غړي هم د هغه تر څنګ ښخ سوي دي. په مقبره کي خپله ګوهر شاد او د هغې ورور امیر صوفي ترخان،  د هغې زوی محمد جوکي ،  د بایسنګغور زامن سلطان محمد  او علاء الدوله او همدارنګه وروستنی زوی ابراهیم شامل دي. له مقبره څخه لږ هاخوا د تیموریانو، احمد او شاه رخ (د ابو سعید میرزا زامن) ښخ سوي دي.  

په شلمه پیړۍ کي یاده مقبره په پراخه کچه زیانمنه سوې وه. په 1950 لسیزه کي د ودانۍ بڼه د پام وړ بدله سوه، او په بشپړه توګه نوې ختیځه برخه پکښي جوړه سول، همدارنګه د مسدس *محراب* ړنګ او د مستطیل سره بدل سو. د مقبرې دغه رغوني ټیټ کیفیت درلود او نامناسب مواد پکښي کارول سوي وه.  په 2014 کي یونیسکو او د افغانستان حکومت په ګډي همږغۍ سره د بهرنۍ گنبدي د کاشیانو کار د ساتنې هڅي ترسره کړې.  یونیسکو اوس مهال د نړیوال میراث ځای په توګه د هرات نوم (چیري چي مقبره شتون لري) په پام کي نیسي.

## معماري او بڼه

ګوهر شاد مقبره په کلاسیکه بڼه جوړه ده چي د لرغوني افغانستان او تیموریانو تاریخ پکښي ورایه څرګندیږي.