د ارمنیانو د نسل وژنې انکار

د ارمنیانو د نسل وژنې انکار هغه ادعا ده چې عثماني سترواکۍ او د هغوی حاکم ګوند، د یووالي او پرمختګ کمېټې (CUP)، د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې د خپلو ارمني وګړو نسل وژنه نه ده کړې – هغه جنایت چې په زیاترو شواهدو کې مستند شوې او د زیاترو پوهانو له خوا تایید شوې ده. د دې نسل وژنې عاملانو له دې کار څخه انکار کړی او ادعا یې کړې چې ارمنیان په عثماني سترواکۍ کې د پوځي دلایلو له مخې ځای پر ځای شوي و، نه د وژلو لپاره. له نسل وژنې وروسته، مجرمانه اسناد په منظم ډول له منځه ولاړل او د دې نسل وژنې انکار تر ۲۰۲۳ کال پورې د ترکیې د جمهوریت د هر دولت تګلاره ده، چې وروسته بیا له ۱۹۹۱ کال راهیسې د اذربایجان جمهوریت هم دا تګلاره غوره کړه.

د ارمنیانو د نسل وژنې اکار د دې فرض له مخې و چې د ارمنیانو «ځای پر ځای کول» د ارمنیانو د ریښتیني یا فرض شوي پاڅون پر وړاندې یو مشروع دولتي اقدام و، چې د جګړې پر مهال یې د سترواکۍ شتون ګواښه. د دې کار انکار کوونکي ادعا کوي چې CUP د ارمنیانو د وژلو پر ځای، د ارمنیانو د بیا مېشت کېدو په لټه کې و. هغوی ادعا کوي چې د وژل شوو کسانو شمېر اغراق امیز ده او د وژل شوو کسانو شمېر له نورو عواملو سره تړي لکه کورنۍ جګړه، ناروغۍ، نامناسب د هوا حالات، سرکشه سیمه ییز چارواکي یا نورې کوردي یاغي ډلې. تاریخ لیکونکی رونالډ ګریګور سوني اصلي استدلال دا ډول را لنډوي: «دا نسل وژنه نه وه او د دې کار اصلي ملامتیا د ارمنیانو پر غاړه وه».

د دې انکار یو له تر ټولو مهم دلیل دا دی چې دې نسل وژنې دا زمینه برابره کړه تر څو د یوه ترکي ملیت لرونکی دولت رامنځته شي. د دې نسل وژنې په رسمیت پېژندل د ترکیې د جوړولو له افسانې سره په ټکر کې ده. له ۱۹۲۰مې لسیزې راهیسې، ترکیې د دې لپاره هڅه کړې تر څو په رسمي ډول د دې نسل وژنې په رسمیت پېژندلو یا هم په نورو هېوادونو کې د دې موضوع د یادولو مخنیوی وکړي؛ په دې هلوځلو کې پر لابي ګري، د څېړنیزو انسیتیتونو پر جوړولو، ګواښ او ارعاب باندې په میلیونونو امریکايي ډالر لګول شوي دي. دې انکار همداشان د ترکیې پر کورنیو تګلارو اغېز کړې او د ترکي په ښوونځیو کې یې په اړه تدریس کېږي؛ ځینو ترکي اتباعو چې دا نسل وژنه یې منلي، «ترکي توب ته په سپکاوي» تر قانوني څېړنو لاندې نیول شوي دي. د دې نسل وژنې اړوند د ترکیې د یوې پېړۍ د انکار هلې ځلې د دې لامل شوې چې دا نسل وژنه تر نورو نسل وژنو لږ بېله وښیي. اذربایجان هم دا نسل وژنه ردوي او په نړیواله کچه د دې نسل وژنې له رسمیت پېژندنې سره مبارزه کوي. د ترکیې زیاتره وګړي او سیاسي ګوندونه د ترکیې د دولت له دې تګلارې څخه ملاتړ کوي. له دې نسل وژنې څخه انکار له ترکیې سره مرسته کړې تر څو د کوردانو پر وړاندې تلپاتې تاوتریخوالی جاري وساتي. په ۲۰۱۴ کال کې د ترکیې یوې د فکر خونې، EDAM له ۱۵۰۰ کسانو څخه یوه سروې وکړه، د سروې پایلو وښوده چې د ترکیې ۹ سلنه اوسېدونکې دا نسل وژنه په رسمیت پېژني.

## شالید
په اناتولیه کې د ارمنیانو شتون له میلاد څخه مخکې په شپږمه پېړۍ کې مستند شوی دي، نږدې دوه زریزې وړاندې تر هغه چې په دغه سیمه کې ترکان شتون پیدا کړي. عثماني سترواکۍ په اغېزمنه توګه له ارمنیانو او نورو غیرمسلمانو خلکو سره د اسلامي قوانینو له مخې د دویمې درجې لرونکو خلکو په توګه چلند کړی، هان له ۱۹مې پېړۍ وروسته چې د تنظیمات اصلاحاتو غوښتل د هغوی حقونه برابر کړي. په ۱۸۹۰یمه لسیزه کې، ارمنیان په زور اسلام ته را واړول شول او د هغوی ځمکې په زور سره ونیول شوي، چې له امله یې زیات شمېر له انقلابي ګوندونو سره یو ځای شول لکه د ارمنیانو انقلابي فدراسیون ( چې دا فدراسیون د Dashnaktsutyun په نوم هم مشهور دی). په ۱۸۹۰یمه لسیزه کې، د دولت په ملاتړ د حمیدیان عاموژنې لږ تر لږه ‍۱۰۰۰۰۰ ارمنیان ووژل او په ۱۹۰۹ کال کې چاواکو و نشو کړای چې د ادانا د عاموژنې مخنیوی وکړی، چې په ترڅ کې یې ۱۷۰۰۰ ارمنیان ووژل شول. عثماني چارواکو د همدې عاموژنې اړوند هېڅ مسوول و نه مانه او لویدیځ ځواکونه یې د لاسوهنې او ارمنیان یې د تحرکاتو په تور تورن کړل، په داسې حال کې چې مسلمانان یې اصلي قربانیان معرفي کړل او عاملان یې هېڅ مجازات نه کړل. همدا انکارونه وروسته د نسل وژنې د انکار لپاره هم وکاریدل.

د یووالي او پرمختګ کمېټه (CUP) په ۱۹۰۸ او ۱۹۱۳ کلونو کې د دوو کودتاوو له لارې واک ته ورسېد. په ورته وخت کې، عثماني سترواکۍ د بالکان په جګړو کې خپلې ټولې اروپايي سیمې له لاسه ورکړې؛ په دې اړه CUP د دې ماتې په خاطر مسیحيان پر خیانت تورن کړل. د جګړو له امله په سلګونو زرو مسلمان کډوال اناتولیې ته وتښتیدل؛ زیاتره یې په ختیځو ولایتونو کې چېرې چې ارمنیان اباد ول، ځای پر ځای شول او د مسیحیانو پر وړاندې خښم درلود. د ۱۹۱۴ کال په اګسټ میاشت کې، د CUP استازو د ARF په کنفرانس کې حاضر شول او د دې غوښتنه یې وکړه چې له روسي سترواکۍ سره د جګړې پر مهال، ARF باید د روسیې ارمنیان د ترکیې په ګټه وپاروي. ARF له دې کار څخه انکار وکړ او اعلان یې وکړ چې ارمنیان باید د هغه هېواد لپاره وجنګیږي چېرې چې ژوند کوي. د ۱۹۱۴ کال په اکټوبر کې، عثماني سترواکۍ د مرکزي قدرتونو تر څنګ په لومړۍ نړیواله جګړه کې ښکېله شوه.

### د ارمنیانو نسل وژنه
د ۱۹۱۴ کال په وروستیو کې د روسیې او ایران پر خاوره د عثمانیانو د برید پر مهال، عثماني نیمه پوځیانو د سیمه ییزو ارمنیانو عاموژنه وکړه. څو ارمني عثماني سرتېرې روسیې ته وتښتیدل – چې بیا وروسته هم د CUP او هم د نورو انکارکوونکو له خوا د ارمنیانو د خیانت د ثبوت په توګه ونیول شول، خو د روسیې په پوځ کې زیاتره ارمنیان روسان و. د ۱۹۱۵ کال د جنوري په میاشت کې د ساریکامیش په جګړه کې د روسانو له خوا د عثماني سترواکۍ ماتې خوړل د دې لامل شو چې دا عاموژنه په نسل وژنه واوړي، چې له کبله یې ارمنیان په خیانت باندې تورن شول. د ترکیې د دفاع د وزیر انور پاشا له خوا د فبروري د ۲۵مې فرمان له مخې ټول ارمني سرتېرې او افسران له خپلو دندو وشړل شول. د عثماني مشرانو په فکر، د ارمنیانو ځای ځای مقاومت ته د عمومي پاڅون په سترګه وکتل شول.

د اپریل په نیمايي کې، وروسته له هغه چې عثماني مشرانو د نسل وژنې لپاره تصمیم ونیو، نو ارمنيانو په ختیځ وان ښار کې سنګر ونیو. هغه مهال له وان څخه دفاع د ارمني ضد کړنو لپاره یوه بهانه شوه او د دې نسل وژنې د انکار یا توجیې لپاره په یوه مهم عنصر بدل شو. د همدې کال د اپریل په ۲۴مه، په قسطنطنیه کې به سلګونو ارمني روڼ اندي ونیول شول. د ارمنیانو منظم تبعید پیل شو، چې د مۍ د ۲۷مې د اخراج قانون بیا دې کار ته مشروعیت ورکاوه. هغه ځانګړی سازمان چې د ښځو، ماشومانو او سپینګیرو د تبعید د کاروانونو ساتنه به یې کوله له منظم جنسي تېري او عاموژنې سره مخ و. د هغوی مقصد د سوریې دښتې وي او دا داسې ځای و چې څوک به تر دې ځایه پورې را رسېدل نو دلته به له لوږې یا ناروغیو څخه مړه کېدل. تبعید یوازې د جګړې له ډګر څخه په لرې سیمو کې تر سره شو. لومړۍ کرښې ته نږدې بې شمېره ارمنیان ووژل شول. د CUP مشرانو د تبعید امر ورکړی و او د کورنیو چارو وزیر، طلعت پاشا خبر و چې ارمنیان په قتل رسیږي او د دې کار د مشرۍ رول یې پر غاړه اخیست. طلعت د ۱۹۱۵ کال د جولای په ۱۳مه په یوه ټیلیګراف کې ویلي وي چې «د ارمنیانو د تبعید موخه د ارمنیانو د ستونزې وروستی حل دی».

## سرچينې