open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سایبر سیکس

سایبر سیکس، چې د کمپیوټر سیکس، انټرنیټ سیکس، نیټ سیکس، او سایبر رینګ په نوم هم پیژندل کیږي، د جنسي اړیکو یوه بڼه ده چې په کې دوه یا ډیر خلک د اوږد واټن له لارې د کمپیوټر شبکې سره وصل کیږي او یو بل ته د جنسي پلوه وړاندیز کونکي پیغامونه لیږي. په یو ډول، دا خیالي اړیکه په داسې ډول ترسره کیږي چې ګډونوال یې خپلې کړنې بیانوي او خپلو خبرو اترو ملګرو ته ځوابونه لیږي چې په داسې ډول جوړ شوي چې دا د دوی خپلو جنسي غوښتنو او تصوراتو ته وده ورکوي. سایبر سیکس اکثرا د حقیقي ژوند مشت زنی ته ورته فضا لري. هغه چاپیریالونه چې سایبر سیکس پکې ترسره کیږي په لازمي ډول په یوې ځانګړې موضوع پورې محدود ندي، او د چیټ ګډونوال ممکن ناڅاپه د بلنې پیغام ترلاسه کړي.. د سایبر جنسي اړیکو حالت په عمومي ډول په دې پورې اړه لري چې ګډون کونکي څنګه کولی شي د خپل ملګري په ذهن کې یو ژوندی احساساتي ذهني عکس پریږدي. د فکرونو جریان او د بې ثباتۍ ځنډ هم په لازمي ډول مهم دي. سایبري جنس د دوامداره یا خورا ژورو اړیکو ترمنځ واقع کیدی شي، د بیلګې په توګه د هغو مینه والو ترمنځ چې په جغرافیایي ډول جلا شوي دي یا د هغو خلکو ترمنځ چې مخکې نا اشنا دي او یوازې په آنلاین یا سایبري فضا کې سره ګوري، او څوک چې غواړي خپل نومونه او هویتونه له یو بل څخه پټ وساتي. په ځینو شرایطو کې، سایبر سیکس د ویب کیمرې په مرسته ډیر اسانه کیدی شي، چې د شریکانو ویډیوګانې په سمدستي توګه د دریمې ډلې سره شریکې کیدی شي.
دیمیتري دونسکوی

سینټ دیمیتري ایوانویچ ډنسکی (د روسیه: Дмитрий Донской) (د اکتوبر ۱۲، ۱۳۵۰ مسکو کې- د می ۹، ۱۳۸۹ مسکو) د مسکو لوی شهزاده په توګه له ۱۳۵۹ څخه تر خپل ژوند پورې د ولادیمیر لوی دوک په توګه واکمني وکړه. هغه د مسکو لومړی شهزاده و چې په روښانه توګه د روسيې د تاتار مشرانو ته د جګړې غوښتنه وکړه. د هغه د ډنسکي نوم (چې د ډنډ معنی لري) د کولېکو په جګړه کې د تاتارو په وړاندې د هغه د ستر بریا په اړه اشاره کوي (1380).

## د سلطنت پیل
دیمیتري په نهه کلنۍ کې د مسکو د سلطنت تخت ته پورته شو. د ماشومتوب په جریان کې، حکومت په مؤثره توګه د روسیې د زار الیکسیس لخوا اداره کیده. په ۱۳۶۰ کال کې، د روسیې د شهزادګانو تر منځ تر ټولو لوړ رتبه، د ولادیمیر لوی ډیوک، د یو منګولیایی خان لخوا د نزني نوګوروډ دیمیتري کونستانتینوویچ ته لیږدول شوی و. په ۱۳۶۳ کال کې، کله چې هغه شهزاده له دندې ګوښه شو، ایوانویچ بالاخره په ولادیمیر کې تاج په سر شو. درې کاله وروسته، هغه د دیمیتري کونستانتینوویچ سره سوله وکړه او د هغه لور یودوکسیا سره یې واده وکړ. په ۱۳۷۶ کال کې، د دوی ګډ پوځ ولګا بلغاریا ویجاړه کړه. د هغه د واکمنۍ ترټولو مهمه پیښه د کرملین د لومړۍ ډبرې ایښودل وو، چې په ۱۳۶۷ کال کې بشپړه شوه. نوې کلا ښار ته اجازه ورکړه چې په ۱۳۶۸ او ۱۳۷۰ کې د لاتویا الګیرداس لخوا د دوو محاصرو سره مقاومت وکړ دیمیتري پریکړه وکړه چې د ټور خپله جګړه په خپله خوښه ترسره کړي. نورو شمالي روسي شهزادګانو د هغه برتري ومنله او خپل سرتیري یې په هغه جګړه کې د ګډون لپاره واستول چې د منګولیانو په وړاندې پیل کیده..

## د مغلو سره مبارزه
د دیمیتري د ۳۰ کلن حکومت د مغلو او د ماسکو پر نیشن شهزاده د سرو زرو اردو واکمني پای ته ورسوله. مغلو د کورنۍ جګړو او قومي سیالۍ له امله کمزورې شوي وو. دمتري د خپل ځان په ګټه د دې موقع څخه استفاده وکړه او د مغلو د مشر سره یې په ښکاره توګه د مبارزې لپاره پیل وکړه.

که څه هم هغه د ټولې روسیې څخه د مالیاتو راټولولو لپاره د خانات امتیاز ساتلی و، هغه د منګولانو د ماتولو لپاره د لومړي روسي پوځ د رهبري کولو لپاره مشهور دی. په ۱۳۷۸ کال کې، د منګول افسر او د تخت ادعا کوونکی، مامای، د هغه د ځواک د پراخولو د هڅو لپاره د سزا ورکولو لپاره یو پوځ واستاوه، کوم چې د دیمیتري لخوا شاته وغورځول شو. دوه کاله وروسته، مامای پخپله د مسکو په وړاندې د یوې لویې قوې مشري وکړه، کوم چې دیمیتري د کولیکوو په جګړه کې مات کړ.

ماتې خوړلی مامايي ډېر ژر د هغه د سیاسي سیال توختامیش لخوا له واکه وغورځول شو، چې یو ځل بیا یې د روسیې په ځمکو کې د سرو زرو لښکر د برتری ادعا وکړه، او هغه مسکو ته لابي وکړه چې د مامايي په وړاندې د دیمیتري ملاتړ ترلاسه کړي. دیمیتري توختامیش او منګولیایي پوځ ته خپله وفاداري ژمنه وکړه، او د منګولیایي مالیې راټولونکي او د ولادیمیر لوی ډیوک په توګه خپل پخواني مقام ته راستون شو.

د دیمیتري تاهنګام په ۱۳۸۹ کال کې مړ شو او هغه لومړی لوی دوک و چې د خان پرته یې ټول سرلیکونه د خپل زوی واسیلي ته ورسپارل.

## سرچینې

http://en.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Donskoy
د ټولې روسیې واکمن

د ټول  لوی شهزاده او پاچا (په روسي ژبه کې: ) یا د ټول روسی پاچا په لنډه توګه ، د مسکو لوی شهزادګانو رسمي لقبونه له 1446 څخه تر 1547 پورې وو. دا سرلیک وروسته د ټولې روسیې د چارواکو لخوا ځای په ځای شو.

## مخ په وړاندې
د مسکو دوره د واکمنانو په توګه د ټول روسیې اصطلاح په لومړي سر کې د ټولې پخوانۍ روسیې خاورې د یوځای کولو ادعا نه وه؛ بلکه دا یوازې د نورو روسي شاهزادهانو په وړاندې د خپلو ملکیتونو د برتری ادعا وه. د لیتوانیا د لوی دوکان تر واک لاندې ځمکو بیرته اخیستلو ته تمایل تر 90-1480 کلونو پورې نه و لیدل شوی او د دریمې کورنۍ په وخت کې چې د دولتونو ترمنځ د شخړو سره مخ شوی و. د لیتوانیا سره په اختلافاتو کې، د مسکو شهزادګانو د روسیانو د میراث د ځمکې ادعا په توګه د ټول روسیې په اړه خپل باور پیل کړ.

## تاریخ په اړه
بټنوک|150x150پېکسل|د ديمتري شيمياکا د يوه سکې تر شا د ټول روسي افراطي (ospodar vseya rusii) په نامه ليکل شوي
د 1446 کال راهیسې د شمیرې د نوم نوم د ⁇ فرمانروا ⁇ (په  ژبه: ارباب) دی. د دې نوم نوم یې د خپل سکه لپاره ضرب کړ. وروسته له هغه چې د هغه ورور وسيلي II موسکو ته راستون شو او د مسکو لوی شهزاده په توګه خپل مقام بیرته ترلاسه کړ، هغه هم په رسمي ډول د واکمنۍ په توګه تصویب شو او د سکې په ډزو یې پیل وکړ.

دریم ایوان، چې ځان یې د پخواني کیوان روس د ټولو ځمکو وارث ګڼل، خپله سیمه پراخه کړه او په ۱۴۹۳ کال کې یې له صوفیا پالیولوګس سره واده وکړ، د "ټولې روسیې واکمن" لقب یې واخیست (روسي: Государь всея Руси) او د کیوان روس ټولې ځمکې یې دعوه کړې، په شمول د لیتوانیا تر کنټرول لاندې ځمکې. [6][7] د هغه بشپړ شاهي لقب دا و: "ایوان، د خدای په فضل، د ټولې روسیې واکمن او د ولادیمیر، مسکو، نوګورود، پسکوف، ټور، اوزګورود، پرم، بلغاریا او نورو ځمکو لوی شهزاده". [8] په ډیپلوماټیک لیکونو کې، د هغه د لقب لاتیني بڼه "د ټولې روسیې څښتن" (لاتین: dominus totius Russiae) وه..

د هغه د واکمنۍ په وخت کې د  د خاورې یووالي او په روسیه کې د مغولي یوګ د پای ته رسیدو په وخت کې، د مسکو لوی شهزاده کې د ټولې روسیې د واکمن په توګه د امپریالیستي رول احساس وده وکړه. ایوان سوم د خپل بهرني مکتبونو کې د زار (په روسیې کې Tsar) نوم هم کارولی دی. د ایوان وروسته، د هغه ځایناستی واسیلي III د دې لقب ترلاسه کړ. د څلورم کور په لومړنیو پیسو کې د هغه وروسته د لوی شهزاده ایوان واسیلوویچ، د ټول روسیې پاچا، هم ویل شوي. د چارواکو رسمي سرلیکونو معرفي کیدو وروسته ، د شاهي زادۍ او بیا د روسیې د واکمنانو په بشپړ سرلیکونو کې یادونه وشوه ، مګر هیڅکله یې د روسیې په بشپړ ډول سره نه وه. له هغه وروسته، د ټولې روسیې د چارواکو په توګه، یوازې د چارواکي کلمه د دې کلمې په وړاندې یاد شوه.

## د تړلو لټونونه

## سرچینې

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
فانکوني انیمیا

**فانکوني انیمیا**   (انګلسيFancono anemia   کې   یوه جینیاتي ناروغي ده. د اتوسومال ریسیسیو ناروغي چې په 350,000 زیږونونو کې 1 ده، د سویلي افریقا په اشکنازي یهودیانو او افریقایانو کې لوړه خپریږي. فانکوني انیمیا د پروټینونو په یوه څانګه کې د نیمګړتیا له امله رامینځته کیږي چې د DNA ترمیم لپاره مسؤل دی. په پایله کې، د سرطان ډیری ناروغان (چې تر ټولو عام یې اکثرا حاد مایلوجینس لیوکیمیا  وده کوي   او د هډوکي مغز ناکامي په 90 سلنه قضیو کې پیښیږي. 

## کلینیکي نښې نښانې
تر ټولو عام غیر معمولي حالت د پوستکي هایپرپیګمینټیشن (د پوستکي تیاره کیدل) په تنې، غاړه او د غاړې په برخو کې دی [1]، او همدارنګه د کافې-او-لایټ داغونه او ویټیلیګو، یوازې یا د پورته ذکر شویو سره یوځای. د ودې هورمون د غیر معمولي سرایت په پایله کې، ډیری ناروغان په قد کې لنډ وي. د ګوتو یا دوه ګوتو ګوتو نشتوالی خورا عام دی. په دې ناروغانو کې د پښو نیمګړتیاوې او د حوصلې زیږونیز بې ځایه کیدل لیدل کیږي. په نارینه وو کې، ممکن تناسل وده ونکړي یا سړی ممکن غیر ښکته یا اتروفیک خصیان، هایپوسپادیاس، یا فیموسس ولري. په ښځو کې، د اندام، رحم، یا تخمدان غیر معمولي حالت رامینځته کیدی شي. ډیری ناروغان د مخ غیر معمولي حالتونه لري پشمول د مایکروسیفالي، کوچنۍ سترګې، د ایپیکانټل فولډونه، غیر معمولي شکل، اندازه، او د غوږونو موقعیت، او یو کوچنی زنې. په 10٪ قضیو کې، دا ناروغان ذهني وروسته پاتې والی لري. په عکس العمل کې، ایکټوپیک یا د معدې اضافي پښتورګي، د حوصلې پښتورګي، د اسونو د نخاعي پښتورګي موندل کیدی شي.. 

## د لابراتوار موندنې
د هډوکي د مغز ناکامي اکثرا د ژوند په لومړۍ لسیزه کې پیښیږي. په پیل کې، د پلیټلیټ شمیر کې کمښت راځي، بیا په ګرانولوسایټونو کې، او په پای کې، میکروسایټیک انیمیا رامنځته کیږي.

## تشخیص
دا د وینې معایناتو او په بدن کې د فزیکي غیر معمولي پایلو لخوا مشخص کیږي. 

## سرچینې
.

#
#
#
#
د هغو کسانو لېست چې د ستر لقب یې ترلاسه کړی دی

د هغو کسانو لیست چې د "لوی" په نوم پیژندل کیږي هغه کسانو ته اشاره کوي چې د "اعظم" یا "عظیم" په څیر لقبونو سره  پیژندل شوي دي. سربیره پردې، دوی هغه خلک هم شامل دي چې په محلي ژبو کې په عام ډول د بدیل لقبونو سره بلل شوي دي. د مثال په توګه،  د فارسي ژبه د بزرگ کلمه چې د خلکو د لوړوالي او عظمت په اړه کارول کیږي.

په نړۍ کې د یوناني نژاد نړیوال فاتح سکندر په عمومي ډول د سکندر اعظم په لقب یاد کیږي. د لرغوني هند کې، د اشوکو یو مشر په عمومي ډول د اشوک اعظم په نامه یادول شوی و. د عثماني سلطنت سلطان سلیمان اول عموما د سلیمان لوی لقب سره یاد کیږي. امام ابوحنیف د لوی کاهن په نامه مشهور دی. د صوفي بزرگ عبدالقدير جلاني ته د ګوت اعظم خطاب ورکړل شو. په منځني دور کې په هند کې د مغلو پاچا جلال الدین اکبر هم د مغلو او اکبر د لویو ملکونو له خوا په یوه وخت کې د غلو په توګه حکومت کاوه. د هند د ازادۍ لپاره د انقلابي غورځنګونو فعالان، په شمول بهګت سنگ، شهید اعظم اعلان شوي دي. د آزادې هند د سولې د غورځنګ مشر موهن داسکرم چند ګاندي عموما د ماهاتما یا روح اعظم په لقب یاد کیږي.

## پاچاهان

* طغرل بیګ د تاریخي عالمانو لخوا د "طغرل اعظم" په نوم یاد شوی. او دا واقعیا ده چې هغه یو انسان و چې د ځانګړو وړتیاوو ورسره وې. هغه د ختیځ اوسط له منځه وړلو سره په ۲۶ کلونو کې یو پیاوړی سلطنت جوړ کړ. دا د هغه د سیاست او ځواک، زړورتیا او د رهبرۍ د لوړ پوړ وړتیاو په اړه څرګندوي. ۳۰ کاله وړاندې، هغه د خپل قبیلې له څو زره بې وزله او بې ګټې کسانو سره د خپلو کورنیو سره د بې ګټې په توګه راغی. په لنډو پنځو کلونو کې یې د غزني حکومت مات کړ او د خپل سلطنت د پراختیا لړۍ پیل کړه او د خپلو دوامداره فتحاتو له لارې یې د اسلامي نړۍ او لویې برخې په برخه کې خپل واکمنۍ ته ورساوه. د خلافت د ساتنې په غاړه د مرکزي مقام ترلاسه کول او د ترکانو د یوې قبیلې یو معمولی مشر چې په څلورم پیړۍ کې واک ترلاسه کړ د هغه د الهی وړتیاو دلیل دی. 

## حوالې
ترګت الپ

**ترگت الپترگت الپ**(عثماني ترکي: طورغود الپ؛ زیږیدلی ۱۲۶۵ - مړ شوی ۱۳۳۵) د پخوانۍ عثماني امپراتورۍ غازي و. هغه د ارطغرل یو ریښتینی ملګری او خواخوږی و. د ارطغرل له مړینې وروسته، تورګوت الپ د عثماني امپراتورۍ بنسټ ایښودونکي عثمان اول ته وفادار پاتې شو او په حکومت کې یې مرستیال و. هغه د ۷۰ کلونو اوږد ژوند وکړ او تر پایه پورې د جګړې په ډګر کې فعال و. د هغه مور او پلار په ماشومتوب کې د مغولو لخوا شهیدان شول. د هغه وسله د هغه مشهوره تبر وه او هغه یوازینی جنګیالی دی چې د تورې او نیزې پر ځای یې تبر خپله وسله ګرځولې وه.

د هغه قبر د ترکیې د انیګول په تورګوت الپ کلي کې موقعیت لري. د ارطغرل غازي د مقبرې بهر د تورګوت الپ په نوم یو افتخاري مقبره هم شتون لري، کوم چې د هغه اصلي آرام ځای نه دی. د عثماني امپراتورۍ لومړی لوی درستیز، چې د 99 کلنۍ په عمر کې یې د اناتولیا لومړی ښار فتح کړ، د امپراتورۍ له څلورو نسلونو سره یې جګړې وکړې، د ارطغرل تر ټولو وفادار زوی، چې د ارطغرل له مړینې وروسته یې د خپل زوی او لمسي ملاتړ هم وکړ، په جګړه کې یې د تورو پر ځای تبرونه وکارول، په خپل ژوند کې یې اووه تبرونه وکارول، چې نن ورځ د استانبول په پوځي موزیم کې دي، د 125 کلنۍ په عمر کې د یوې کلا د فتح کولو پرمهال شهید شو چې په لاس کې یې تبر و او له سینې څخه یې وینه بهېده، شګلنه ځمکه یې اوبه کوله.

## میراث
په 1877 کې د روسیې ترکي جګړې (1877-1878) په جریان کې د بلغاریا د اوسني مسلمانانو لخوا یو ښار جوړ شو چې د سلطان په مشوره ترګت الپ په نوم تورګوتالپ نومول شوی. په ۱۹۸۶ کال کې دغه سیمه د ښارګوټي په توګه وټاکل شوه. دلته اقتصاد په کرنه پورې اړه لري. په دغو محصولاتو کې د توکو، کاټن، زیتون، ټماټرو او غنم شامل دي. ځینې ښاریان په بریښنا او د سکرو په کانونو کې هم کار کوي.

د ترکیې تلویزیون چینل TRT1 د ډیریلش: ارطغرل په نوم یو تلویزیون لړۍ پیل کړې چې د ارطفرل او عثماني امپراتورۍ پیښې لري. ترګت الپ په دې فلم کې د ترکیې یو لوبغاړي په توګه لوبیدلی دی.

## تبر
د تورګوت وسله د هغه تبر و، چې اوس د ترکیې په موزیم کې دی. تبر ۹۲ سانتي متره اوږد و او ۱۶۵۰ (۱ کیلوګرام = ۶۵۰ ګرامه) وزن یې درلود. د بصري فولادو څخه جوړ شوی، دا تبر دوه څنډې درلودې. لاستی یې په چرم پوښل شوی و. د هغه تبر په ختیځ او لویدیځ کې تر ټولو قوي تبر ګڼل کیږي.&#x5B;*[[ويکيپېډيا:سرچينه په کار ده|<span title="اس دعوے کے مستند مآخذ درکار ہیں۔">حوالہ درکار</span>]]*&#x5D;

## سرچینې

وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
سمندري جګړه

بټنوک
**سمندري جګړه** په اصل کې هغه پوځي جګړه ده چې په سمندر کې یا د سمندر لاندې ترسره کیږي. پدې کې ، سمندرونه ، لوی جهيلونه او حتی لوی سیندونه شامل کیدی شي. هغه هیوادونه چې په سمندري جګړه کې ښکیل دي معمولا یوه ځانګړې پوځي څانګه لري چې سمندري ځواک نومیږي چې دنده یې په سمندر کې جګړه کول دي. په دودیز ډول، سمندري جګړه یوه بیړۍ د بلې په وړاندې وه. 

## د تاریخ په اړه
انسانان له ۳۰۰۰ کلونو راهیسې په سمندر کې جګړې کوي. انسان د سمندري جګړې څخه کار اخستی کله چې د ځمکې جګړې له امله انسانان د خپلو ګټو ساتلو توان درلود.

د نړۍ د لویو قدرتونو په شتمنۍ او ځواک باندې د سمندري سوداګرۍ ژور نفوذ ډېر پخوا په څرګنده توګه څرګند و. د خپلو ګټو او اعظمي ونډې د خوندي کولو لپاره، مختلفو ملتونو د سوله ایزو یا تاوتریخوالي لارو چارو له لارې له هیڅ ډول هڅو څخه ډډه ونه کړه، او په دې توګه د ګټو ټکر د ډیرو جګړو لامل شو. له بلې خوا، د نورو دلایلو لپاره د جنګونو لاره هم د سمندرونو د تسلط څخه ډیره اغیزمنه وه. په تاریخ کې ثبت شوي لومړني سمندري جنګونه د لرغوني تاریخ د لویو امپراتوریو جنګونه ګڼل کیدی شي. د دوی په منځ کې، موږ کولی شو د یوناني ښارونو د نیولو لپاره د هخامنشیانو او یونانیانو ترمنځ د مبارزې یادونه وکړو، کوم چې د ایران-ګریکو جنګونو په نوم پیژندل شوي.

د اوومې میلادي پیړۍ د مسلمانانو د فتوحاتو په منځ کې، په ۶۵۲ میلادي کال کې د عربي بیړیو لخوا د سیسلي ټاپو نیول یادولی شو. د دې لویې بریا څخه درې کاله وروسته، د عربانو په وړاندې د ختیځ روم امپراتورۍ د سمندري بریا سره، دوی اړ شول چې د قسطنطنیې په لور شاته شي. په دې جګړه کې، رومیانو د لومړي ځل لپاره د عربي بیړیو په وړاندې د اور لمبې وهونکي وکارول. دا سمندري جګړه د عربانو او ختیځ روم امپراتورۍ ترمنځ د جګړو لومړۍ مرحله ګڼل کیږي. 

## ماخذونه
آیا صوفیه

**آیا سوفیا کامی** ( ترکی زبان   ) چې په اصل کې د یونان کلیسا وه چې د ۵۳۲ او ۵۳۶ میلادي کلونو ترمنځ جوړه شوې وه او د عثماني دورې په جریان کې په جومات بدله شوه.

## ځای
دا ودانۍ د استانبول په فاتح ولسوالۍ کې موقعیت لري، چې د مرمرې سمندر څخه لږ واټن لري. جومات اوس د سرکیچي-هیلالي فرعي ریل پټلۍ او ساحلي سړک، کینیډي ایونیو لخوا له سمندر څخه جلا شوې ده

## تاریخ
د جسټینین اول د واکمنۍ پر مهال، د هغه وراره جسټین د تخت پر وړاندې د دسیسې په تور تورن شو او د مرګ په سزا محکوم شو. جسټین د سنت سرجیوس او باچوس سره مخ شو، چا چې د جسټین بې ګناهي تایید کړه. جسټین خوشې شو او د قیصر لقب ته بیرته راستون شو. د امپراتور کیدو وروسته، هغه د شکرانې په توګه د سنت سرجیوس او باچوس کلیسا جوړه کړه، کوم چې د هاګیا صوفیا د جوړولو څخه دمخه تاریخ لري. 

### عثماني دوره
په ۱۵۰۶ کال کې د قسطنطنیه د عثماني امپراتورۍ له فتحې وروسته، دا ودانۍ د سلطان بایزید دوهم تر واکمنۍ پورې د کلیسا په توګه کارول کېده. له هغې وروسته (د ۱۵۰۶ او ۱۵۱۳ کلونو ترمنځ) دا د حسین آغا لخوا په جومات بدله شوه. بیا په کې یوه مدرسه هم جوړه شوه.

په ۱۷۴۰ کال کې، لومړي وزیر حاجي احمد پاشا جومات بیا رغاوه او د اوبو رسولو لپاره یې هم بندوبست وکړ. د ۱۸۳۱ او ۱۷۶۳ کلونو د زلزلو له امله رامنځته شوی زیان په ۱۸۳۱ کال کې د سلطان محمود دوهم د واکمنۍ پرمهال ترمیم شو. په جومات کې د لومړي ځل لپاره په ۱۷۶۲ کال کې منار جوړ شو. جومات په ۱۹۴۰ کال کې ویجاړ شو او په ۱۹۵۶ کال کې بیا جوړ شو.

د ودانۍ د ساختماني بشپړتیا لپاره د مخ په زیاتیدونکو ګواښونو له امله، دا څو کاله دمخه د یونسکو د خطر سره مخ یادګارونو په لیست کې اضافه شو. د نړیوال یادګارونو وجهي صندوق دا په ۲۰۰۲، ۲۰۰۴ او ۲۰۰۶ کې د ۱۰۰ خورا خطرناکو ځایونو په لیست کې شامل کړ. د پراخې بیارغونې وروسته چې څو کاله یې دوام وکړ او د ۲۰۰۶ کال په سپتمبر کې پای ته ورسیده، دا د عبادت لپاره بیا پرانستل شو.

د دې ودانۍ شمال ته یو کوچنی هدیره ده چې د جومات د بنسټ ایښودونکي حسین آغا قبر پکې دی.
[بټنوک|250x250پېکسل|هاګیا صوفیا، د حسین اغا مقبره، [استنبول|استانبول ، ترکیه]]

فائل:رہنمائی_بورڈ.jpg| د آیا صوفیا کوچنۍ مسجد لارښود بورډ
فائل:بیرونی_دروازہ.jpg|ځايناستی| د آیا صوفیه صغري بهرنۍ دروازه
دوتنه:منبرمسجد_ایا_صوفیہ_صغری.jpg|تړونی=فائل:منبرمسجد_ایا_صوفیہ_صغری.jpg|ځايناستی| منبر مسجد آیا صوفیا صغری
دوتنه:مسجد_ایا_صوفیہ_صغری_میں_نمازی.jpg|تړونی=فائل:مسجد_ایا_صوفیہ_صغری_میں_نمازی.jpg|ځايناستی| د آیا صوفیه صغري جومات کې لمونځونه
دوتنه:مسجد_ایا_صوفیہ_صغری_کا_اندرونی_منظر.jpg|تړونی=فائل:مسجد_ایا_صوفیہ_صغری_کا_اندرونی_منظر.jpg|ځايناستی| د کوچني ایا صوفیا جومات داخلي منظره


## ماخذونه

بټنوک|د آیا صوفیا اصلي تالار

وېشنيزه:د ترکیې جوماتونه
د ایران او ازبکانو جګړې

.}

**د ایران ازبکانو جګړې** د ایران او مختلفو ازبک خانانو ترمنځ د شخړو یوه لړۍ وه چې له ۱۵۰۲ څخه تر ۱۷۸۸ پورې یې دوام وکړ.

## لومړۍ جګړه
د بخارا لومړۍ صفوي ایران ازبک خانانو جګړه له ۱۵۰۲ څخه تر ۱۵۱۰ پورې د شیبک خان (محمد شیباني) په مشرۍ د ازبک شیباني کورنۍ او د شاه اسماعیل اول په مشرۍ د ایران د صفوي امپراتورۍ ترمنځ وشوه، او د مرو په جګړه کې د ایران په بریا او د شیبک خان په مرګ سره پای ته ورسېده.

په هغو بندیانو کې چې شاه اسماعیل په مرو کې خوشې کړل ، د ظهیرالدین محمد بابر خور، د امیر تیمور لمسۍ، ګورکاني وه، چې د ایران د صفوي سلطنتونو او د هند د ګورکاني سلطنتونو ترمنځ د دوستۍ او نږدېوالي لامل شوه.

د تیموریانو کورنۍ د بابر لخوا د ۱۵۱۰ څخه تر ۱۵۲۵ پورې تاسیس شوه، او بابر د واکمن په توګه واک په غاړه واخیست. په ۱۵۲۶ کې، بابر په هند برید وکړ او د تیموریانو امپراتورۍ یې پراخه کړه، چې په هند کې د مغلو امپراتورۍ په نوم پیژندل شوه.

### پایله
په ۱۵۰۲ کال کې، د محمد شیباني له خوا د فرغاني د تیموري واکمن بابر ته له ماتې ورکولو لږ وروسته، شاه اسماعیل صفوید ټول ایران فتح کړ. بیا شیباني او د هغه سپاره لښکر د تیموري امپراتورۍ پر وړاندې کمپاین پیل کړ. بدیع الزمان میرزا د ایران له شاه څخه د مرستې غوښتنه وکړه، او اسماعیل د شیبانیانو پر وړاندې جګړې ته ننوتل. شیباني په ۱۵۰۷ کال کې د تیموري پلازمینه هرات ونیوله، او بیا شیباني په شمال کې د قزاقستان خانیت سره جګړې ته لاړ. په عین حال کې، بدیع الزمان میرزا د فارس امپراتورۍ کې پناه واخیسته. شاه اسماعیل او تیموري پوځ یو اتحاد جوړ کړ او د ازبک پوځ سره د مخامخ کیدو لپاره یې چمتووالی ونیو. د مرو په جګړه کې، دواړو متحدو لښکرو شیبانیانو ته ماتې ورکړه، او شیباني د تیښتې په هڅه کې ووژل شو.

## سرچینې

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Persian-Uzbek Wars». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۵ آوریل ۲۰۱۷.
د فرهاد پاشا تړون

بټنوک|د عثماني امپراتورۍ او د هغې د سیمو نقشه په ۱۵۹۰ میلادي کال کې
**د فرهاد پاشا تړون** د صفوي امپراتورۍ او عثماني امپراتورۍ ترمنځ یو تړون و. دا د ۱۵۷۸ څخه تر ۱۵۹۰ پورې د دوی ترمنځ د اوږدې جګړې وروسته د ۱۵۹۰ کال د می په ۲۱مه لاسلیک شو.

## جګړه
دا جګړه په جنوبي قفقاز کې وشوه. په یوه جګړه کې چې د چالدر جګړه نومېږي، عثماني پوځ د چالدر سیمې ( قارص ښار ته نږدې) ایراني پوځ ته په ماتې ورکولو او د جنوبي قفقاز د ډیری برخې په ترلاسه کولو کې بریالی شو. یو څه وخت وروسته، د صفوي ایراني پوځ د لاس ورکړای شویو سیمو بیرته ترلاسه کول پیل کړل. په پایله کې، عثماني پوځ (چې ډیری یې د کریمیا تاتارانو څخه جوړ وو) یو ځل بیا د ایران په لور حرکت وکړ، او په ۱۵۸۳ کال کې، د مشعل جګړې په نوم په یوه جګړه کې (چې دا جګړه د شپې ترسره شوه، دوی ډیری مشعلونه کارول)، د عثمانیانو لخوا د ایران پوځ مات شو او د جنوبي قفقاز سیمې بیرته د عثمانیانو لاسونو ته ولویدې. د دې فتحې وروسته د ۶ کلونو په اوږدو کې، ترټولو مهمه پیښه د عثمانیانو لخوا د تبریز فتحه وه. په ایران کې د نورو ستونزو لکه کورنۍ جګړې او د ازبکانو په وړاندې د جګړې په پام کې نیولو سره، شاه عباس لومړی اړ شو چې تړون لاسلیک کړي.

## تړون
دا تړون د فرهاد پاشا تړون یا د استانبول تړون په نوم پیژندل کیږي ( فرهاد پاشا د عثماني حکومت د یو جنرال نوم و). په دې تړون کې، ایران د نیول شویو سیمو ( ګرجستان ، ارمنستان ، او د اذربایجان جمهوریت اوسنی موقعیت، او همدارنګه د شمال لویدیځ ایران ځینې برخې لکه تبریز) د عثماني ملکیت ومنلو.

## د تړون پایله
دا تړون د عثماني امپراتورۍ لپاره یوه لویه بریا ګڼل کېده. خو دا وضعیت ډېر دوام ونه کړ، او وروسته له هغه چې شاه عباس وکولای شول چې ازبکان وځپي او داخلي ستونزې حل کړي، هغه د لاسه ورکړای شویو ځمکو د بیرته ترلاسه کولو لپاره د مناسب فرصت په تمه و. دا مناسب فرصت هغه وخت راغی کله چې عثماني حکومت داخلي ستونزې درلودې او شاه عباس د عثماني خاورې باندي برید وکړ، او په پایله کې، د فرهاد پاشا له تړون څخه ۲۲ کاله وروسته، هغه د ناسوه پاشا تړون په عثمانیانو باندې تحمیل کړ.

## سرچینې

# ^ **ا** **ب** **پ** **ت** Roemer 1986
# ^ **ا** **ب** Mitchell 2009
# ^ **ا** **ب** **پ** Mikaberidze 2011
# Floor 2001
# Such as in Shirvan, which was sparked due to heavy taxation (Matthee (1999)، p. 21)
# Bengio & Litvak 2014

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Treaty of Ferhat Pasha». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۷ بهمن ۱۳۸۹.
عطیه سلطانه

**عطیه سلطانه**  ; 2 جنوري 1824 – 11 اګست 1850) یوه عثماني شهزادګۍ وه چې د سلطان محمود دوهم او پرویزی فلک قادین لور وه. هغه د سلطان عبدالمصد اول او عبدالعزیز میرنۍ خور وه.

## لومړنی ژوند
عطیه سلطان د ۱۸۲۴ کال د جنوري په دوهمه نیټه په توپکاپي ماڼۍ کې زیږیدلې وه. پلار یې سلطان محمود دوهم او مور یې پرویزي فلک قادین وه هغې دوه دی دوي خویندې درلودې، خدیجه سلطان، چې له دي څخه یو کال کوچنۍ وه او فاطمه سلطان، چې له دي څخه څلور کاله کوچنۍ وه. ده د سلطان عبدالحمید اول او نقش دل سلطان لمسۍ وه. ۔ 

## واده
د پنځلس کلنۍ په عمر کې، د هغې پلار هغه د احمد فاتح پاشا سره کوژدن کړه.  پداسې حال کې چې د دوی واده د اګست په 8 نیټه د 1840 کال په ایوب کې د هغې د مشر ناسکه ورور عبدالمجید اول د واکمنۍ پرمهال وشو،  عطیه شپاړس کلنه وه، پداسې حال کې چې احمد فاتح نهه څلویښت کلن وه.  دې جوړې ته د ارناووتکوی ماڼۍ د دوی د استوګنې په توګه ورکړل شوه. له هغې وروسته، دوی په کوروسیشم ماڼۍ، د اسما سلطانه ماڼۍ، او ایوب خان ماڼۍ کې چې د ایوب او دفتردار ترمنځ په کاغیتان کې موقعیت لري، اوسېدل.  

دې جوړې دوه لوڼې درلودې، سنیها خانم سلطانه، چې د ۱۸۴۳ کال د اکتوبر په ۳ مه زیږیدلې وه، او فریده خانم سلطانه، چې د ۱۸۴۷ کال د می په ۳۰ مه زیږیدلې وه. دواړه د کورو چشمه په ماڼۍ کې زیږیدلي وې.   

## مړینه
عطیه سلطانه د ۱۸۵۰ کال د اګست په ۱۱ مه مړه شوه او د استانبول په دیوان یولو کې د خپل پلار په مقبره کې ښخ شوه. 

## ماشومان
عطیه او احمد فتحي دوه لوڼې درلودې:

* سنها خانم سلطانه (زیږېدلې: استانبول، د کوروشیشم ماڼۍ، د اکتوبر ۳، ۱۸۴۳ - مړه شوې: استانبول، د نسان تاشي ماڼۍ، د دسمبر ۱۰، ۱۹۱۰، ښخ شوې: د محمود دوهم مقبره)، واده شوې وه او ماشومان یې درلودل.
* فریده خانم سلطانه (زیږېدلې: استانبول، کورو سیسم ماڼۍ، ۳۰ می ۱۸۴۷ - مړینه: ارناووتکي ماڼۍ، ۱۹۲۰) واده شوې وه او ماشومان یې درلودل.

## ماخذونه

وېشنيزه:1824 زېږېدنې
وېشنيزه:1850 مړينې
وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
څلورم مصطفی

# دهخدا: مصطفی رابع
# میرزایی، محسن، رویدادهای مهم خاورمیانه از سقوط امپراتوری عثمانی تا به امروز: تنظیمات همایونی نوشدارویی که دیر رسید. در: روزنامه ایران، شماره ۳۸۷۱ تاریخ ۶/۱۲/۸۶، صفحه ۱۵ (تاریخ روابط بین‌الملل).
# میرزایی، محسن.
# دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد شانزدهم: تنظیمات.
# وبگاه عصر اسلام. بازدید: اوت ۲۰۱۱.
**مصطفی څلورم** ( عثماني ترکي : *مصطفا ربی* ) (۸ سپتمبر ۱۷۷۹ - ۱۵/۱۶ نومبر ۱۸۰۸) د ۱۸۰۷ څخه تر ۱۸۰۸ پورې د عثماني امپراتورۍ سلطان و. هغه په استانبول کې زیږیدلی و. پلار یې عبدالحمید لومړی، مور یې سلطان سینه پرور او ورور یې محمود دوهم و.

وروسته له هغه چې مصطفی څلورم له تخت څخه وغورځول شو، دوهم محمود په ۱۲۲۳ هجري قمري کال / ۱۸۰۸ میلادي کال کې پر تخت کښېناست. مصطفی د ایران د پاچا فتح علي شاه قاجار همعصر و. 

سلطان مصطفی څلورم د خپل تره زوی سلیم دریم ځای ناستی شو، خو تر دې دمه عثماني خلافت د یاغي مشرانو په لاس کې یوه ګوډاګی شوی وو. سلیم دریم هڅه کړې وه چې په خپله سیمه کې اصلاحي اقدامات پلي کړي، چې د اسلامپالو او د عصري کولو مخالفینو له دښمنۍ سره مخ شو، چې د سلیم د لرې کیدو لامل شو. 

د ارتجاعي ځواکونو او همدارنګه د ین چری چې خپلې ګټې یې په خطر کې لیدلې، د هر ډول اصلاحاتو مخالفت یې وکړ. ین چری په وار وار بغاوت وکړ او حتی څو سلطانان او لومړي وزیران یې ووژل، په شمول د سلطان سلیم دریم، چې له دندې ګوښه او زنداني شو، او مصطفی څلورم د هغه پر ځای وټاکل شو. 

مصطفی څلورم، چې د محافظه کارانو وسیله وه، د نوي رژیم او د هغه پورې تړلو ادارو د ړنګولو فرمان صادر کړ، چې په دې توګه د نوي رژیم دوره پای ته ورسېده. 

د سلطان سلیم وفادار عسکر د قسطنطنیې دوی هڅه وکړه چې هغه بیرته تخت ته راولي، خو کله چې دوی قسطنطنیه ته ننوتل، مصطفی د سلیم او د هغه د کشر ورور محمود د اعدام امر وکړ. سلیم زندۍ شو، خو عسکرو محمود له زندۍ څخه راوویست او په ۱۲۲۳ هجري قمري کال کې یې د پاچا په توګه وټاکه.  
چپ|بټنوک|سلطان مصطفی څلورم د سلطان عبدالحمید اول زوی

## سرچینې
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mustafa IV». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۸۹.

# دهخدا: مصطفی رابع
# میرزایی، محسن، رویدادهای مهم خاورمیانه از سقوط امپراتوری عثمانی تا به امروز: تنظیمات همایونی نوشدارویی که دیر رسید. در: روزنامه ایران، شماره ۳۸۷۱ تاریخ ۶/۱۲/۸۶، صفحه ۱۵ (تاریخ روابط بین‌الملل).
# میرزایی، محسن.
# دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد شانزدهم: تنظیمات.
# وبگاه عصر اسلام. بازدید: اوت ۲۰۱۱.
وېشنيزه:1808 مړينې
محمود ثاني

هيڅ|بټنوک|213x213پېکسل
محمود دوهم (د جولای ۲۰، ۱۷۸۵ زیږیدلی - د جولای ۱، ۱۸۳۹ مړ شوی) د عثماني سلطنت دیرشم سلطان و. عثماني سلطان چې د سلیم دریم وروسته یې د اصلاحاتو کار ته دوام ورکولو هڅه وکړه، محمود (۱۸۰۸-۱۸۳۹) و. محمود د سلطان عبدالحمید اول زوی و. د هغه واکمني د ناکراریو، بغاوتونو سره پیل شوه. په مصر کې، د مملوک سیمه ایز مشران بې نظمه شوي وو، او په عربستان کې، د نجد سعودي سلطنت واکمني ترلاسه کړه، او سعودي ځواکونو د حجاز نیول پیل کړل او تر عراق او سوریې پورې یې بریدونه پیل کړل. یونان هم خپله خپلواکي اعلان کړه. محمود په ۱۸ کلونو کې ټول بغاوتونه وځپل. د مصر والي محمد علي په مصر او سوریه کې سوله ټینګه کړه. حجاز د سعودي ځواکونو څخه بیرته واخیستل شو، او په ۱۸۲۶ کې د یونان پاڅون هم وځپل شو. په همدې کال، جانیساري هم له منځه یوړل شول، چې مشران او سرتیري یې د امپراتورۍ لپاره یو سرخوږی وو. محمود اوس د دوی پر ځای یو نوی عصري پوځ راوست، چې د اروپايي ډوله یونیفورم یې درلود او د پګړۍ پر ځای یې ترکي خولۍ اغوستې وه. سلطان بکتاشي او درویشان هم لغوه کړل، چې د اصلاحاتو په وړاندې لوی خنډ وو. سربېره پردې، محمود په فیوډالي نظام محدودیتونه ولګول او امر یې صادر کړ چې هیڅوک باید پرته له محاکمې ونه وژل شي. د سلیمان عاليشان له وخت راهیسې، دا یو قانون و چې سلطانانو محکمې ته راتلل بند کړي وو، چیرې چې ټولې چارې د لومړي وزیر لخوا رهبري کیدې. محمود دا قانون مات کړ او په منظم ډول دیوان ته راتلل پیل کړل. د دې اصلاحاتو وروسته، تمه کیده چې امپراتورۍ به پرمختګ وکړي، مګر لویدیځ قدرتونه، په ځانګړې توګه روسیه، نه غوښتل چې عثماني امپراتورۍ بیا یو لوی ځواک شي. له همدې امله، دوی د عثماني امپراتورۍ په چارو کې لاسوهنه پیل کړه او د امپراتورۍ پر وړاندې یې جګړه پیل کړه. د اکتوبر په ۲۰، ۱۸۲۷ کې، د روسیې، برتانوي او فرانسوي ځواکونو ګډې بیړۍ د یونان په ناوارینو کې د عثماني بیړیو باندي برید وکړ او په بشپړه توګه یې ویجاړې کړې. د بالکان په لور د روسیې ځواکونه په ۱۸۲۹ کال کې ادرنه ته ورسېدل، سلطان اړ شو چې بیا له روسیې سره سوله وکړي. د روسیې د فشار لاندې، یونان ته خپلواکي ورکړل شوه. روسي ځواکونو فتح شوې سیمې بیرته ورکړې خو د رومانیا هغه سیمه یې ونیوله چې د ډینیوب سیند په خوله او د سیند په شمال کې موقعیت لري. کله چې له دې څخه رضایت ترلاسه شو، فرانسې په ۱۸۳۰ کال کې الجزایر ونیولو. په ۱۸۳۱ کال کې د مصر والي محمد علي پاشا پاڅون وکړ او د هغه ځواکونو، چې د ابراهیم پاشا په مشرۍ وو، سوریه فتح کړه او د ترکیې په زړه کې کوتهیا ته ورسیدل، او دا معلومه وه چې دوی به ډیر ژر استانبول ونیسي. په دې شرایطو کې، دوهم محمود مړ شو.

## ماخذونه

وېشنيزه:1839 مړينې
وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
خدیو

بټنوک|محمد علي پاشا، د مصر لومړی خادم
د عثماني امپراتورۍ پر مهال د مصر او سوډان د وروستي شاهي کورنۍ، محمد علي کورنۍ، د محمد علي د واکمنۍ پرمهال د ستر واکمن لقب. په پیل کې، دا واکمنان له ترکیې څخه ټاکل شوي وو، مګر د محمد علي پاشا وروسته، د هغه لمسی اسماعیل پاشا د خلیفه سره د مصر د حکومت کولو میراثي حق په اړه خبرې اترې وکړې، په دې توګه د مصر د خدیو مقام د محمد علي کورنۍ ته انتقال شو.

حتی د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه مخکې، په مصر باندې د عثماني امپراتورۍ کنټرول کمزوری شوی و. د محمد علي په مشرۍ، د عصري کولو لپاره د مصر بې پروا تعقیب د دې افلاس لامل شو، او بریتانیا وتوانیده چې مصر ونیسي. په دې توګه، د عثماني امپراتورۍ او مصر ترمنځ اړیکې د کلني خراج په توګه راټیټې شوې. د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای ته رسیدو وروسته، برتانویانو عثماني امپراتورۍ وویشله او پاچا فواد لومړی یې د مصر د پاچا په توګه وټاکه. په ۱۹۵۲ کې، د فواد زوی، پاچا فاروق لومړی، د خلکو لخوا له واکه وغورځول شو او یو خپلواک ډیموکراتیک حکومت جوړ شو د دې جمهوریت لومړی ولسمشر جنرال نجیب و
وېشنيزه:عثمان پیر
مراد پنځم

هيڅ|بټنوک|222x222پېکسل
**مراد پنځم** د ۱۸۵۷ څخه تر ۱۸۷۴ پورې د عثماني امپراتورۍ سلطان و. هغه د ۱۸۴۰ کال د سپتمبر په ۲۱ یا ۲۲ نیټه د استانبول په عثماني ماڼۍ کې زیږیدلی و او د ۱۷۷۴ کال د جنوري په ۲۱ نیټه یې په عثماني ماڼۍ کې خپل ورور عبدالحمید ته تخت پریښود. هغه د ۱۹۰۴ کال د اګست په ۳۰ نیټه په استانبول کې ښخ شو. هغه د لومړي عبدالمجید زوی او د دوهم عبدالحمید ورور و. مور یې د ګرجستان د پوتي ښار سلطان وه . پنځم مراد ډیری وادونه کړي وو.

## ماخذونه

وېشنيزه:1904 مړينې
وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
وېشنيزه:1840 زېږېدنې
شعب ابي طالب

دا د مکې معظمې ته نږدې د یوې غرنۍ درې نوم دی. چیرې چې پیغمبر صلی الله علیه وسلم او د بنو هاشم کورنۍ د ۶۱۵ کال د سپتمبر په ۷مه نیټه پناه واخیسته. دا د هغه ظالمانه پلان پایله وه چې د مکې قریشو د اسلام د بلنې او د هغې د غږ د ځپلو لپاره جوړ کړی و. یعنې د بنو هاشم سره د هر ډول اړیکو پرې کول. دا ټولنیز پریکون د رسول الله صلی الله علیه وسلم د محرم تر لسمې پورې شاوخوا درې کاله دوام وکړ. په دې موده کې، پیغمبر صلی الله علیه وسلم او د هغه کورنۍ له سختو ستونزو سره مخ شول. دا شرایط له دې حقیقت څخه اټکل کیدی شي چې په دې موده کې، د خپلې لوږې د لري کولو لپاره، دوی ځینې وختونه د ونو پاڼې ژوولې او د خرما ونې یا چمړې یې د خپلو معدې شاوخوا تړلی و. د دې پریکون له پای ته رسیدو لږ وروسته، د پیغمبر صلی الله علیه وسلم تره ابو طالب او د رسول الله میرمن خدیجه وفات شوه. پیغمبر صلی الله علیه وسلم دل کال یې عام الحزن اعلان کړ، چې معنی یې د غم کال ده.
عمر شیخ

**عمر شیخ،** د تیمور لنګ زوی (۷۹۶-۷۹۴ هجري قمري / ۱۳۹۴-۱۳۹۳ میلادي)، د تیمور د زامنو څخه یو و چې تخت ته ونه رسېد ځکه چې هغه د خپل پلار څخه مخکې مړ شو.

## عمر شیخ په جګړه کې
عمر شیخ تل د خپل پلار سره په جګړه کې حاضر و. د درې کلن کمپاین په پای کې، هغه د خوارزم بغاوت د ځپلو لپاره ډیرې هڅې وکړې، مګر څرنګه چې د (مارواءالنهر) وضعیت نا مناسب راپور ورکړل شو، نو هغه هلته د وضعیت د ارامولو لپاره لاړ. 

## په فارس کې حکومتداري
د تیمور په پنځه کلن یرغل کې چې د فارس فتح او د المظفر د شهزادګانو د وژنې لامل شو (رجب ۵۹۵ هجري / می ۱۳۹۳ عیسوي)، تیمور فارس خپل زوی عمر شیخ ته پریښود او له هغه ځایه پخپله بغداد ته لاړ.

## د عمر شیخ مړینه
په بغداد کې د تیمور د استوګنې پرمهال، چې موخه یې د پوځ پیاوړتیا او د مصر او شام (یا اوسني سوریه او لبنان ) د برید لپاره د وسایلو چمتو کول وو، عمر شیخ له فارس څخه د خپل پلار لیدو ته راغی، خو د ۷۹۶ هجري قمري کال د ربیع الاول / جنوري ۱۳۹۴ میلادي کال په میاشت کې د بغداد په څلور کسیزه ولسوالۍ خرماتو  کې د سیمه ییزو یاغیانو لخوا ووژل شو. دې پیښې په تیمور ژوره اغیزه وکړه. د عمر شیخ له وژنې وروسته، هغه د فارس حکومت خپل لمسي، پیر محمد جهانګیر ته پریښود. 

## کورنۍ
خپلوان، ملګري او ماشومان

* ملکت آغا: د منګولیا د خان، خضر خواجه لور. هغې وروسته د هغه د ورور شاه رخ سره واده وکړ؛
** پير محمد (۱۴۰۹-۱۳۷۹)؛
** الکساندر (۱۳۸۴ – ۱۴۱۵)؛
** احمد (۱۴۲۵-۱۳۸۵)؛
** بایقاره (۱۳۹۳ – ۱۴۲۳)؛
** اسفندیار;
* د آغا مغل لخوا د ترکانو عام وژنه؛
** رستم (۱۳۸۱ – ۱۴۲۵/۵)؛
* سلطان آغا؛
** محمد؛
** د سلطان نسب؛
* بیګ ملک اغا: د خواجه یوسف اپردي لور؛
** بابا بکي؛
* بخت سلطان: د یاسور جلیار لور؛
** بستم;
** زبیده سلطان: د یادګار شاه ارلت سره واده؛
* تغلق سلطان جلیر: بیا یې له خپل وراره پیر محمد سره واده وکړ.
** سید احمد (زیږیدلی ۲۰۱۱)؛
* سهار مو پخیر؛
** علي؛
** ژوند؛
** سعادت سلطان: د منګولیا له سلطان محمود خان سره واده وکړ.
* د ترکانو عام وژنه؛
** جهان سلطان اغا: له طاغې بوګا برلاس سره واده؛
* تاکش خاتون؛
** لاسونه؛
* د حاجي بیګ جاني غورباني لور؛
* سیوینچ قتلوغ آغا: د تیمور د خور، شیرین بیګ آغا څخه د ارلات ملاتړی؛ پانویس

## سرچینې

* د ودې انسایکلوپیډیا، د تیمور زامن
لاتیني امپراتوري

**لاتیني امپراتورۍ** ، چې **د قسطنطنیه** د (    یو فیوډالي صلیبي دولت و چې د څلورم صلیبي جګړې  پایله کې د بازنطیني امپراتورۍ څخه ترلاسه شوې ځمکې باندې تاسیس شو.

## ماخذونه
عبدالعزیز اول

هيڅ|بټنوک|207x207پېکسل
**عبدالعزيز اول** ( Abdülaziz ) يا **عبدالعزيز عثماني** (زیږیدلی: ۹ فبروري ۱۸۳۰ - مړ شوی: ۴ جون ۱۸۷۶ ) د عثماني امپراتورۍ ۳۲ سلطان و، چې د جون له ۲۵ څخه تر می ۱۸۶۱ پورې یې حکومت وکړ. دی د سلطان محمود دوهم زوی و او په ۱۸۶۱ کې یې د خپل ورور عبدالمجید اول ځای ناستی شو.

نوموړي په ماشومتوب کې دودیزې زده کړې ترلاسه کړې. هغه په فزیکي لحاظ ډېر پیاوړی و او د نورو غېږ نیوونکو د پرځولو وړتیا یې درلوده. هغه د موسیقۍ او نقاشۍ سره هم مینه درلوده. د نوموړي ځینې موسیقۍ د لندن د عثماني دربار د موسیقۍ اکاډمۍ لخوا د "اروپایي موسیقۍ په عثماني دربار" په نوم په البوم کې راټولې شوې دي.

## واکمني
هغه اصلاحات چې د عبدالمجید اول د واکمنۍ پر مهال پیل شول، دنوموړي د واکمنۍ پر مهال هم یې دوام وکړ. په ۱۸۶۴ کال کې نوي ولایتونه جوړ شول او په ۱۸۶۸ کال کې یوه دولتي ټولنه هم جوړه شوه. د هغه د واکمنۍ پر مهال، د عامه زده کړې سیستم د فرانسوي ماډل پر بنسټ تنظیم شو او د استانبول پوهنتون په عصري لیکو جوړ شو.

سلطان عبدالعزیز د بالکان په ولایتونو کې د بغاوتونو له امله د روسیې امپراتورۍ سره دوستانه اړیکې ټینګې کړې.

د عبدالعزیز د واکمنۍ پر مهال، عثماني امپراتورۍ د فرانسې او بریتانیا سره هم دوستانه اړیکې ټینګې کړې، او هغه لومړنی اروپايي سلطان و چې په ۱۸۶۷ کال کې یې د انګلستان په ګډون لویدیځې اروپا ته سفر وکړ. هغه دا سفر په یوه شخصي ریل ګاډي کې وکړ چې لاهم د استانبول په RMK موزیم کې ساتل کیږي.

په ۱۸۷۵ کال کې، امپراتوري تقریبا افلاس ته ورسېده. پداسې حال کې چې د دې لامل په عصري لارو د پوځونو روزنه او بیا تنظیم کول وو، د سلطان د عیش او عشرت ژوند او لویو ساختماني پروژو هم رول ولوباوه. سربیره پردې، په ۱۸۷۵ کې په بوسنیا او هرزیګوینا او په ۱۸۷۵ کې په بلغاریا کې پاڅونونه وشول. او د ۱۸۷۶ کال د می په ۱۱مه، په پلازمینه کې بغاوت سلطان د ۱۸۷۶ کال د می په ۲۹ او ۳۰مه شپه استعفا ته اړ کړ. د هغه جسد د جون په ۴مه په ماڼۍ کې وموندل شو. د هغه د مړینې اصلي لاملونه نه دي معلوم او ځان وژنه د هغه د مړینې لامل ګڼل کیږي.

## لاسته راوړنې
د عبدالعزیز تر ټولو لویه لاسته راوړنه د عثماني سمندري ځواک عصري کول وو. په ۱۸۷۵ کال کې، د عثماني سمندري ځواک ۲۱ جنګي کښتۍ او ۱۷۳ نورې کښتۍ درلودې، چې دا د بریتانیا او فرانسې له سمندري ځواکونو وروسته په نړۍ کې دریم لوی سمندري ځواک و.

دا د هغه د واکمنۍ پر مهال وه چې د لومړي ځل لپاره د امپراتورۍ د مختلفو ښارونو ترمنځ د اورګاډي اړیکې جوړې شوې، او د دې هدف لپاره، په استانبول کې د سرکیچي اورګاډي سټیشن جوړ شو، چې نن ورځ هم په استانبول کې په ورته ښکلا سره ولاړ دی.

د هغه د واکمنۍ پر مهال، په استانبول کې د لرغونپوهنې موزیم تاسیس شو. دا د هغه د واکمنۍ پر مهال وه چې په ترکیه کې د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۳ کال کې ډاګ ټکټونه خپاره شول، او ترکیه په ۱۸۷۵ کال کې یونیورسل پوسټل یونین  د بنسټ ایښودونکي غړي په توګه شامله شوه.

## سرچینې

وېشنيزه:1876 مړينې
وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
وېشنيزه:1830 زېږېدنې
خارگ ټاپو

**خارگ** يو مرجاني ټاپو دی چې ۲۰ کيلومتره مربع پراخوالی لري او په سوېل لوېديځ ايران کې موقعيت لري، د داداري وېش له مخې دا ټاپو په بوشهر ولايت پورې تړلی دی.

دا ټاپو د ايران د نفتو د توليد يو مهم ځای دی، د ايران کابو ۹۰سلنه تېل د خارگ د بندر له لارې صادرېږي او کابو تر ۳۰ ميليونه مکعب بيلره تېلو زخيره کولو وړتيا لري.
دا ټاپو د تېلو ترڅنگ د هوسيو د ژوند او زېږون لپاره ډېره مناسبه هوا او چاپېريال لري، چې په نږدې کلونو کې دې ټاپو ته هوسۍ راوړل شوې چې شمېر يې په لږو کلونو کې د دې ټاپو  له ظرفيته زيات شو.

دا ټاپو په دې وروستيو کې د ايران اسراييل او امريکا متحده ايالتونو د جگړې راهيسې د خبرونو سرټکی وی.
## سرچينې
ګوستاو لودویګ هرټز

هيڅ|بټنوک|207x207پېکسل|ګستاف لوډوک هرټز
**ګوستاو لودویګ هرټز** یو جرمني فزیک پوه او د نوبل جایزې ګټونکی و. هغه په ۱۹۲۵ کال کې د پیټر زیمن سره د اتومونو په اړه د الکترونونو د اغیزو د کشفولو لپاره جایزه وګټله کړه.

## ماخذونه

وېشنيزه:1975 مړينې
وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه
وېشنيزه:1887 زېږېدنې
ازبک خان

**سلطان غیاث الدین محمد اوزبیګ خان یا سلطان محمد اوزبیګ** ، چې د اوزبیګ خان یا اوزبیک خان په نوم پیژندل کیږي، د طلايي لښکر لومړنی مسلمان خان و. له واک ته رسیدو وروسته یې اسلام د طلايي لښکر د ایالت رسمي دین اعلان کړ. له هغه وروسته، د هغه زوی جاني بیگ تخت ته ورسید.

اوزبیک خان د طغرل بیګ زوی و، چې د منکو تیمور لسم زوی و.  په پیل کې، ډیری مغولي اشراف د دا پر ضد وو او د نوي خان د وژلو پلان یې جوړ کړ. اوزبیک خان دا پلان وموند او یاغیان یې وځپل.

د دولتي دین په توګه د اسلام منل د شمنیک او بودايي شهزادګانو د خان پر ضد د دسیسې لامل شول، چې دوی یې تر خپل کنټرول لاندې راوستل. اوزبیک په قاطع ډول اسلام د سرو زرو لښکر په منځ کې خپور کړ او د تبلیغي فعالیتونو ته یې اجازه ورکړه چې شاوخوا سیمو کې پراختیا ومومي.

په اوږد مهال کې، اسلام خان ته دا توان ورکړ چې په پوځ کې د ډلو ټپلو شخړې له منځه یوسي او دولتي ادارې پیاوړې کړي. له ازبیګ څخه وروسته، د سرو زرو لښکر خانان ټول مسلمانان وو. اوزبیک د عیسویانو په وړاندې ډیر زغم درلود، لکه څنګه چې د پاپ جان دوه ویشتم لخوا د مننې لیک چې د عیسوي مشر اوزبیم څخه د عیسویانو سره د دا د مهربانۍ چلند لپاره مننه وکړه.
بټنوک|300x300پېکسل|د اوزبیک خان د واکمنۍ سیمه
د څوارلسمې او پنځلسمې پیړۍ ډېرو عربي او ایراني لیکوالانو ازبک خان د یو وړ سیاستوال، مهربان او زړه سوانده شخص په توګه یاد کړی

د مثال په توګه، ابن بطوطه ، چې په ۱۳۳۳ کال کې یې شخصي لیدنه وشوه ورسره، د خان ډېره ستاینه یې کړي ویلي یې دي: "هغه د هغو اوو پاچاهانو څخه یو دی چې په نړۍ کې تر ټولو لوی او ځواکمن پاچاهان دي." تاریخپوه المفضل هغه د ښه ظاهري بڼې، غوره شخصیت، ښه مسلمان، زړور او ځواکمن ځوان په توګه بیان کړی

جغرافیه پوه او تاریخ پوه العیني لیکي: یو زړور سړی، مذهبي او عزتمند، هغه له عالمانو سره مینه درلوده، د دوی خبرې یې اوریدلې، باور یې پرې کاوه، پر هغوی یې رحم کاوه، د شیخانو لیدنه یې کوله او له هغوی سره یې ښه چلند کاوه.

## اړوند لټونونه

* ازبکان
* د سرو زرو پوځ
*

## سرچینې
http://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2648
وېشنيزه:نوي مسلمان شوي کسان
جیمز فرانک

**جیمز فرانک** یو جرمني فزیک پوه او د نوبل جایزې ګټونکی ساینس پوه هم و. هغه په ۱۹۲۵ کال کې د ګوستاو لودویګ هرټز سره یو ځای د اتومونو په اړه د الکترونونو د اغیزو د کشفولو لپاره جایزه ترلاسه کړه

*

## سرجینې

وېشنيزه:1964 مړينې
وېشنيزه:1882 زېږېدنې