open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کيشپ

**کيشپان** (کیشپه) یا شمشتۍ(په لاتين: *Testudines*) د خاپوړن ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په دوو مهمو ډلو (د اوبو کيشپان او ځمکني کیشپان ویشل کېږي. ځمکنی کيشپان بوټي خوړونکی ژوي دي او د اوبو کيشپان په ځانگړي ډول غوښه خوري خو بوټي هم خوړلای سی. تر اوسه پورې د کيشپانو ۳۰۰ ډوله پېژندل شوي دي. د کيشپ عمر ۱۸۰ کالو ته رسیدلای سی.
## 90 کلن کیشپه
په 15’4’2019 د یوازی دری ګونو کیشپانونه یویې په چین کې ومړ دا کیشپه چې نوی کاله عمر درلود د چین په یوه ژوبڼ کې ومړ ددی کیشپه ورته دوه نور د ویتنام په ځنګلونو کې ژوند کوی. کار پوهانو ډیره هڅه وکړه چې ددی کیشپه دنسل زیاتولو لپاره هغه مصنوعی امیدواره کړې اما تردی دمه دی کار نتیجه ورنکړه مخکې تر دی چې دا کیشپه ومری دوه ورځی وړاندی کارپوهانو ددی د مصنوعی نسل زیاتولی (امیدواری) هڅه کړی وه.

## د کيشپانو تکامل
کيشپان ۲۰۰ میلیونه کاله مخکې  رامنځ ته شوي ول. خو لمړنی اوسنی کيشپان چې تر اوسه بورې په جنوبی آمریکا کې ژوند شوی دي، ۱۲۰ میلیمونه کاله مخکې رامنځ ته شوي ول . د اوبو کیشپان تقریبا ۱۱۰ میلیونه کاله مخکې رامنځ ته شوي ول. د هغو کيشپانو څخه *Archelon* وو چې ۸۰ میلیونه کاله مخکې یی ژوند کاوه او د نړی تر ټولو لوی سمندري کیشپ هم وو. اوږدوالی یی ۴ متره وو او وزن یي ۲۲۰۰ کیلوگرامه وو. په اوس وخت کې *Dermochelys coriacea* د نړی تر ټولو لوی کیشپ دی او وزن یي ۶۰۰ - ۱۰۰۰ کیلوگرامه دي.
## توصيف
کيشپ یو خاپوړن ژوی دی چې یو سر او څلور پښې لري. اوږدوالی یی مختلف وي. بدن یی د دوو کاسو (د ملا کاسه او د بطن کاسه) لخوا پوښ شوي دي چې  د دی ژوی د پوښتیو څخه رامنځ ته شوي وې. کيشپان چې په وچو سیمو کې ژوند کوي څلور پښې لري ورو ورو قدم وهي او لوی کاسه لري. نوموړي کيشپان مېوې او سبزي خوري. کیشپان چې په خوږو اوبو کې ژوند کوي د گوتو په منځ کې پردې لری او لکه سپی غوندي لامبو وهي. سمندري کيشپان د پښو په ځای د کب شاپرونه (وزرونه) لری. که چې هم نوموړی ژوي  په اوبو کې ژوند کوي خو په وچو سیمو کې هگی اچوي. سمندري کیشپان پلانکټون، کبان خوري.    

وېشنيزه:خاپوړن
وېشنيزه:کيشپان
بوکر

بټنوک|بوکر
**بوکر** په مېچپوهنه کې يو درې ډډيزه (له درې خواؤ) څېره ده. دغې هندسي څېرې ته په عربي ژبه مخروط او په انگرېزي ژبه Cone وايي. دغه بڼه له يوې ښويې هوارې څخه چې په ورو ورو له لاندې څخه پورته خوا ته له يوې دايرې څخه ور ور د څوکې بڼه خپلوي. ددې بنسټ تر ډېره په څوکې او چورليځ ټکي باندې څرخيز ولاړ دی .په ښکاره بايد وويل شي چې يو کلک توکی کوم چې په هوارې بڼې تاؤ په يوې سطحې چې اړخيزه هواره يادېږي جوړ شوی .

وېشنيزه:مېچپوهنه
کلراډو

**کلراډو** د امریکا د سحیل ختیځو ایالتونو څخه یو ایالت دی. ددی ایالت پلازمینه او مشهور ښار دنور نومیږي. ددی ایالت ډیری رای وروکوونکي جمهوري غوښتونکي دي.

## سیلاني
## مهم مناظر

وېشنيزه:د امريکا د متحده ايالاتو ايالتونه
پاره

بټنوک|پاره چې سيماب هم بلل کېږي
**پاره** يو کيميايي عنصر دی چې سمبول یېHg  او اټومي شمېره ېې ۸۰ ده. دغه عنصر د سپينوب او سيماب په نومونو هم يادېږي. او همداسې د هايډرارگېرم ورته وايي. چې هايډر د اوبو مانا لري او ارگېروس د سپينو زرو مانا لري. پاره يوازينۍ فلز دی چې په معينه حالت کې په معينې تودوخې او ځانگړي پشار سره اوبه کیږي. همدارنگه بل عنصر چې ځانتيا ېې د پارې په ډول يو حالت لري بروماين نومېږي. ددې سړـ پوله ۳۸.۸۳ c ډگري سلسيوس او ايشنپوله ـ ۳۵۶.۷۳ c ډگري سلسيوس دی .
 

## سرچينې
‎

وېشنيزه:کيميا
وېشنيزه:کيمياوي توکي
تڼي ولسوالۍ

د **تڼیو ولسوالۍ** د خوست ولایت په جنوبي برخه کی پرته ده، چی د سپیرې ولسوالۍ یې لویدیځ، د نادرشاه کوټ او د (اسماعیل خېلو ولسوالۍ) یي شمال، د گربزو ولسوالۍ یي ختیځ او  دیورند سیمه یې جنوب ته پرته ده. د ولسوالۍ مرکز یې د تڼیو د دره گی کلی دی، چې د ولسوالۍ په شمال ختیځ لور کې موقیعیت لري.

د ۲۰۰۶م کال د احصایې له مخې یی د خلکو شمیره ۵۲۸۰۰ ثبت شویده. د تڼیو ولسوالۍ مهم لوی کلی لاندې ډول دي: 

# - د ترخیلو کلی
# د حصارک کلی
# د نریزی کلی
# د سینکیو کلی
# د ورژلی ستر کلی
# د کوچانو کلی
# د بنده خیلو کلی
# د روښانی کلی
# د چنارگی کلی
# د لغوړی پیران
# ګوښه 
# ورغړ 
# ناړخیل 
# چریو کلی
# سپیرکۍ
# پاخی 
# اتخیل 
# ورژله ټنډی کلی
# میسي خان کلی
# شبوخېل
# زنده خېل
# سور کوټ 
# عیسا خېل
# اتمان  
# لنډی 
# حصارک کوټکی
# للمۍ کوټکی 
# دره گی کلی
# دره 
# در ملکه
# گربزسحرا
# مدرسه کلی
# ډب کلی
# سیگۍ کلی
# نریزی عالمخیل
# فقیران او پښان
# د غره لنډی
او داسې نور ډېر واړه کلی، شته چې نومونه به راتلونکی کې ذکر شي. په نوموړې ولسوالۍ کی د ډېرو خلکو کاروبار بزګري مګر یو ډېر شمېر خلک يې په نورو هېوادونو کې د خوارې کښلړ لپاره تللي او هلته کاروبار کوي.

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د خوست ولايت
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
مندوزي ولسوالۍ

**اسماعیل خېل مندوزي ولسوالۍ** د خوست ولايت مركزي ولسوالي متون بابا سره لږيدلي لوديځ ته پرته ولسوالي دۀ چي شمال اولويديځ ته يي دنادرشاۀكوټ ولسوالي ختيځ ته يي دخوست مركزي ولسولي متون بابا په جنوبي بره كي يي د گوربزو ولسوالي اوشمال ته يي دتڼيو ولسوالي واقع ده اود۲۰۰۶م كال داخصايي له مخي يي نفوس ۵۰۰۰۰ خصاپ شوي دي اودولسوالي مركز دډډوال دعليوات په كلي كي دي . ژبه یی پښتوده .

دنموړي ولسولي كلي دلپوري ،مټه خان ، كابل خيل ، برخنخيل، ډول كلي ، ډډوال چي دولسوالي مركزدي ،بك كلي ،منگري كلي ،بهرامخيل ، عبدالكريم پيران،لاركي ،توره وړي ،عليوات ، سني سرخ،خيدرخيل ، كوچه خيل ،ارخيل ،ارسوڼه،دوسركه،دخيدرخيلوللمي ،دميلينوكلي ياچراگه،ديگان،زيړي ترخه، خسن مخمدكلي، پاينده خيل ، دوكانوكلي، مالي كلي ،خان كلي،خسنزي،شهبازخان كلي ،شډال،ورځه،ووم،....
دنموړي ولسوالي زيارتونه عالم شيرپير ، او دزیړي زكوم په نوم یادیږی، چي په څينوورځو لكه داخترونو اويا دنوي كال ميلي هم پدي ځايوكي كيږي .
اويوبل پخواني دمجلسونو اونندارو ځاي دزاړه مزك په نوم ياديږي چي دډډوالو په مركزي برخه كي موقعيت لري .
اويوه بله خبره داچي ددي ځاي مشهور ليكوال اديب مرحوم ميرازاعلم حمدي هم د ډډوالو اوسيدونكي وو روح دي حادوي.
اوبله داچی مرحوم محمدصدیق روحی هم دهمدې ولسوالي دخیدرخیلوپه سیمه کې دونیاته سترگی پرانیستی وې روح دی حادوی. 
همدارنگه یوه پخوانی لیسه دڅړبن په نوم یادیژی چې د اسمعیل خیلوولسوالی په ختیڅ کې دولسوالی سره لږیدلی لیسه ده چې ډیرزیات قدرونه یی روزلی دی .

## دا هم وگورۍ
* د افغانستان ولسوالۍ

## سرچينې

وېشنيزه:د خوست ولايت
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
بينگړۍ

250px|بټنوک|بينگړۍ
**بېنگړۍ** د سابه بابو له ډلې شمېرل کېږي. 

وېشنيزه:بوټي
پزوونی

کيڼ|250px|بټنوک|پزووني ته په انگرېزي ژبه lancet او يا هم blood lancet وايي
[کيڼ|250px|بټنوک|پزوونی د وينې د خوږو د مالومولو په آزمېښت کې د گوتې د [وينه|وينې د راوېستلو په وخت کې کارېږي]]
**پزوونی** د جراحۍ يوه وزله ده. 

وېشنيزه:طبابت
وېشنيزه:د جراحۍ اوزار
محمد اکبر کرگر

کيڼ|250px|بټنوک|محمد اکبر کرگر

**محمداکبر کرگر** په ۱۳۳۲هجري شمسي  کال  دکونړونو دمزار په دره کې زيږيدلی دی. په مزار دره کې دلومړنيو زده کړو دپای ته رسولو وروسته دکابل دابن سينا عالي ليسه کې زده کړه وکړه اوپه ۱۳۵۳ د کابل پوهنتون دادبياتو اوبشري علومو په پوهنځي کې شامل اوپه ۱۳۵۶ کال کې  ددغه پوهنځې دفلسفې اوټولنيزو پوهنو له څانگې فارغ شو. نوموړي دښوونځي په دوره کې په ليکوالۍ پيل کړي دی،  يو شمير لنډې کيسې يي ليکلي اويو  لړ ادبي فلسفې  څيړني يي هم کړي دي.

محمد اکبر کرگر په يو شمير دولتي پوستونو لکه دراديو دخپرونو رياست د چاپ اوخپرونو ددولتي کميټې رياست اودليکوالو ټولنې دمرستيالۍ په څنگ کې دتاريخ اوفلسفې دپوهنځي د استاد په توگه هم پاتې شويدي. چې په هغه وخت کې يي يو لړ تصوفي اوعرفاني څيړنې هم کړي دي.

## ليکلي آثار
د ليکوال ديو شمير اثارو نومونه په دې ډول دي :
### لنډې کيسې
#  شېبې چاپ کال ۱۳۶۳
# سينده ځه سينده بهېږه ۱۳۶۶
# د زمانو سندره ۱۳۷۰
#  چې ماشومان سندره وايي ۱۹۹۸
# انځورونه که هېنداره (همدا اثر) ۲۰۰۷

### څېړنيز اثار
# غني د شگو په محل کې ۱۳۶۵
# څو ادبي يادونې ۱۳۶۶‍‍
# په حالنامه کې د بايزيد روښان عرفاني او فلسفي څېره ۱۳۶۹ دويم چاپ ۲۰۰۶ م
# ادبيات او د انسان د نننۍ نړۍ ۲۰۰۵
# لويه جرگه او لويې پريکړې ۲۰۰۳

### ژباړې
# ترورېزم او جگړه له انگليسي ژبې ۲۰۰۴
# استېتيک مقولې له فارسي څخه ۱۳۶۵
# يو شمېر څېړنيزې ادبي، فلسفي مقالې
# د افغانستان د جمهوريت فرهنگي پاليسي ) له مهدي دعاگوی او استاد الهام   سره گډ کار) ۱۳۶۹-۱۳۷۰

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغانان
شونډکيز چرگ

کيڼ|250px|بټنوک|شونډکيز چرگ

**شونډکيز چرگ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Turkey)* د مېلياگريس مرغانو خېل پورې اړه لري . همدا مېلياگريس گېلوپاو ته په عمومي توگه د شډل يا ځنگلي شونډکيز چرگ په مانا کتل شوي . دغه ډول ېې تر ډېره د سوېلي امريکا په ځنگلونو کې موندل شوي دي . همدا رنگه نورو د دغه شونډکيز چرگانو ډولونو ته ميلياگريس اوسيلاټا او يا هم اوسيلېټد چرگ وايي . ددې ډېر زيات ډولونه دي چې د اټکل له مخې ېې لرغونتوب ۲۳ ميلیونه کلونو ته رسېږي . دغه مرغان د هگۍ اچوونکو ژؤو په کورنۍ کې شمېرل کېږي . د کورني شونډکيز چرگانو آر له شډلو يا ځنگلي شونډکيز چرگانو څخه اخيستل شوی . دا چرگ لکه د هرمارغه د توکم او خېل په څېر په خپل لړلیک کې وېشل شوی د چرگانو په کورنۍ پورې اړه مومي . د شونډکيز چرگ د مښوکې پر سر له پوزې راځوړنده غوښه ددې لامل شوې چې د ځوړندې شونډې په مانا وگڼل شي او د همدې له کبله ورته شونډکیز ويل کېږي . د شونډکيز چرگ وزرې چې گز شوي نو ۱.۵ تر ۱.۸ مترو پورې يادېږي . تر اوسه پورې د ځنگلونو په پراخ چاپېريال کې استوگنه لري او ددغه چرگ ښځينه چرگه ېې له نارينه چرگ څخه په بڼه وړوکې او وزن ېې هم لږ او له نارينه شونډکيز چرگ څخه ېې د بڼکو رنگونه لږ وي . د ځينې څېړونکي په دې اند دي چې اروپا ته په لومړي ځل شونډکيز چرگان د ترکيې له لارې ورغلي دي ځکه ورته په انگرېزي کې (Turkey) ټرکي وايي .

## د شونډکيز چرگ ځانتياوې
کله چې شونډکيز چرگ شوقمن شي نو ېې د پوستکي رنگ سور واوړي او بڼکې ېې هم خپل رنگونه بدلوي رابدلوي . همدارنگه خپل ځان ببر کړي بڼکې خپرې او د شا دخوا ېې بڼکې پورته خواته کتار ودرېږي .

## د شونډکيز چرگ ډولونه او الوتنه
شونډکيز چرگان لکه د نورو ژوؤ په څېر په نارينه او ښځينه ؤ وېشل شوي دي . همدا رنگه د دوی ځينې ډولونه د وزن له مخې غټ او واړه او له رنگونو بېل موندل شوي . شونډکيز چرگان چې کله له هگيو راووځي نو دوو وونيو کې په پښو گرځي . ځينې د مرغانو څېړونکي وايی چې دغه چرگان د اسيا څخه اروپا او بیا امريکا ته رسېدلي دي . دا هم ويل کېږي چې شونډکيزه چرگه په کال کې۷۰ هگۍ اچوي . ځینې له شونډکيز چرگانو څخه بیخي نشي الوتلای او ځينې چې بیا الوتلای شي نو ډېر لږ الوزي ددوی د الوتنې کچ تر شاوخوا ۱ او يا هم ۲ مترو پورې مېچ شوی .

وېشنيزه:مارغان
چارلېس مېسن

بټنوک|250px|کيڼ|چارلېس مېسن
**چارلس مېسن** (په انگرېزي: *Charles Masson*) اصلي نوم  جېمز لوييس دى او په ۱۸۰۰ م کی د لندن په مډل سېکس کی زيږيدلې و.  دده پلار جورج لوييس د ستنو جوړولو په يوه کارخانه کی ملازم و. جيمز لوييس تر ښوونځي وروسته په يوه شرکت کی ملازم شوخو پلار سره په څه خبره وران شو او په بنگال توپخانه کی يې نوکري ومونده. دی په ۱۸۲۱ م کی هند ته  واستول شواو د انگرېزانو او د مرهټو په جنگ کی شامل و خو کله چې يې په بهرت پور کی  په لوى شمېر مرگ ژوبله وليده نو زړه يې له جنگه تور شو.  په ۱۸۲۷ م کی له اگرې نه له خپل يوه پوځي ملگري سره وتښتيد، خپل نوم يې پر چارلس ميسن واړاوه او څه موده په  لاهورکی د سيک مهاراجه رنجيت سنگه په دربار کی له يوه فرانسوي جنرال وېنچورا سره ملگرى شو. خو هلته دده د نيول کيدو خطر و نو خپل سفر يې جاري وساته اوڅه موده د ډېره غازي خان، او اباسين شاو خوا سيمه کی د يوه فقير په شان گرځيدو.

## سرچينې
* چارلېس مېسن - د صفيه حليم ليکنه - تاند وېبپاڼه 

وېشنيزه:د ختيځ هند د کمپنۍ سرتېري
غږپوهنه

**غږ ترتیب** * یا په ژبه کي دږغونو ترتیب(په [[انگرېزي ژبه|انگريزي]]: Phonology)* د ژبپوهنې يو ساينتېفيک بنسټ دي، لکه شمېرپوهنه(رياضي) چې د فېزيک بنسټ دی. هماغسې چې بې رياضي فېزيک د يوې پوهنې په توگه راڅرگندېدای نه شي، دغسې د ژبپوهني ترتیب یا د ږغ ترتیب له درو گونو رغښتي(سپړيزې، پرتليزې او تاريخي) څانگو سره هم بېله ترتیبي غږپوهنې، پوهنه کېدای نه شي. له تش په نامه زړې دوديزې ژبپوهنې يا اوسنيو اماتوري ژبنيو ليکنو څېړنو سره د رښتينې يا نوې ژبپوهنې لومړنۍ بريد ليکه همدغه ساينتيفيکه او بنسټيزه څانگه او ورسره تړلې(اَر پوهنه يااېتېمولوجي) ده او له همدې سره نوې ژبپوهنه د نولسمې پېړۍ په وروستيو او د شلمې هغې په لومړيو کې رښتياينه مومي.

وېشنيزه:پوهنه
وېشنيزه:ژبپوهنه
نصرالدين خان اندړ

**نصرالدين خان**  چې په خټه اندړ د محمد زمان خان اندړ زوی دی . دی شاعر او ليکوال و . د سيمه واکيو په پير کې د غزني د باچا جمجماه شاه حسين له ولکې د کندهار پر لور لاړ او هلته مېشت شو .

## سرچينې
* پټه خزانه -

وېشنيزه:پښتانه شاعران
اناناس

بټنوک|اناناس
**اناناس** په *انگرېزي* : *Ananas*  **علمي نوم ېې** *Ananas Comosmus* دی او د *Bromeliaceae * په کورنۍ پورې اړه لري . د پيدا يښت ځای ېې د برازیل سوېل او د پېراگوای هېواد گڼل کېږي . پاڼې ېې اوږدې او کاچوغې ته ورته دي . د پاڼو څنډې ېې ښويې او حلقوي بڼه لري . په درېيم کال کې د دغو پاڼو له منځ څخه نوې پاڼې وده کوي . 
## د اناناس برار
د اناناس څخه مخکې دغه مېوه د گل په څېره برار مومي او گلونه ېې واړه ، شنه (آبي) رنگه غوښن او د ډنډر په وروستۍ برخه کې جوړېږي . د دغو غوښنو گلانو په وروستۍ برخه کې د وړو پاڼو يو تاج لري ، چې وروسته په مېوې بدلېږي . د اناناس مېوه په حقیقت کې کاذبه بڼه لري . دغه مېوه د تودو سیمو د مېوو له ډلې څخه شمېرل کېږي . اناناس يو څو کلن او يو مشيمه بوټی دی ، چې لوړوالی ېې له ۴ څخه تر ۵ فوټو پورې رسېږي ، که چېرې په کافي کچه ځای ولري د هر کال په تېرېدو سره ځنگلونو ته وده کوي او پراخه سیمه لاندې کوي ، خو دا کار د سوداگرۍ په مارکېټ کې د مېوې کیفیت راښکته کوي . نو له دې کبله لازمه ده چې هر کال د دغه بوټي د ښاخونو پرې کول او اصلاح ترسره شي .

## د اناناس کرهڼه او رغښت
په لومړي کال کې يواځې هغه ډنډر چې ايښودل شوي دي کولای شي په خپله وروستنۍ برخه کې مېوه ونيسي ، چې بیا وروسته له ۱۵ـ۳۲ مياشتو پورې پخېږي په دوهم کال کې هغه څانگې چې د مورني ډنډر په شاوخوا کې رامنځ ته شوې دي هم کولای شي چې مېوه ونيسي د مېوې د پخوالي موده په تودوخه ، اوبو او د ونې په خوراکي توکيو پورې اړه لري. کله چې مېوه پخه شي لاندينۍ برخه ېې د پورتنۍ برخې په پرتله خوږ خوند لري ، د اناناس خوږوالی په هغو نشايستوي موادو پورې چې په ډنډ کې زېرمه کېږي اړه لري . د اناناس له مېوې څخه هم په تازه توگه گټه پورته کېږي او هم ترې د ځوښا (جوس) په توگه کار اخيستل کېږي . همدا رنگه په لوېديځو هېوادو کې اناناس د پيڅځې (Pizza) په جوړولو کې گډوي . 
کله چې اناناس اومه وي په هغه مهال ډېره اندازه اگزالیک سوزوبی (Oxalic acid) په ځان کې لري، چې ډېر سوځوونکي مخرش دي . خو په پوخوالي کې دغه کچه په سلو کې له ۰.۵ ـ ۱.۰ ته راښکته کېږي . ددې له پاره چې مېوه زخمي نشي هغه له يو شمېر هغو پاڼو سره چې د مېوې چاپېره ځای لري بازار ته وړاندې کېږي . که نه نو د زخمي کېدو په صورت کې مېوه په ډېر لږ وخت کې خوسا (فاسده، يا ورسته) کېږي . له دې کبله چې د اناناس مېوه ډېر ژر خرابېږي او د لسو ورځو په موده کې په سلو کې له لسو څخه زياتې خپلې اوبه له لاسه ورکوي ، ځکه نو له ټولو څخه وروسته باید ژر تر ژره بازار ته وړاندې  او وپلورل شي . 

## سرچينې
* د اريانا دايرهّ المعارف ۶۴۰ مخ

وېشنيزه:مېوې
امير پولاد سوري

امير پولاد سوری (130 هـ ق ) کې د غور شاوخواسيمې واکمن ، د جهان پهلوان امير کروړ غوري  پلار او دی په تاريخ کې په څو نومانو ياد شوی دی . دده يو نوم امير پولاد سوری ، بل ېې امير پولاد غوري يا غورياخېل ياد شوی چې په ريښتيا هم د ننني افغانستان د غور ولايت اوسېدونکی و . امير پولاد سوري د غور ولايت سيمه واک او جرگه مار مشر پاتې شوی . دی د ملک شنسب بن خرنک له اولادې څخه يو ننگيالی افغان امير و چې ېې د غور پر غرونو حکمراني درلوده . ده خپل د سيمې د خلکو په دفاع کې او د خپلو پلرو د نوم ژوندي ساتنې په موخه  د وخت د بني اميه په مقابل کې د ابی مسلم خراساني مرستې ته راووت  څو خپله سيمه له يرغله وساتي او ابو مسلم خراساني يوازې پاتې نشي . ابی مسلم خراسانی  چې د ال عباس ټبر څخه و امير پولاد څخه مرسته غوښتې وه . لکه څنگه چې ابی مسلم  د (۷۴۷ زېږيز ) په شاوخوا کې راپاڅېدلی و ، نو د امير پولاد د امارت نېټه هم په هغه وختونو کې ټاکل شوېده ده . د امير پولاد غوري د اسارت مرکز د غور په مندېش کې مېشت و . او د غور نور غرونه هم دده تر ولکې لاندې و . د امير پولاد تر مړينې وروسته د غور امارت د هغه د ورور زامنو ته پاتې شو . 

## سرچينې
* د افغانستان نوميالي ( عبدالرووف بېنوا ) مخ ۴۹۲ ـ ۴۹۳ مخ .
* ۱ـ طبقاث ناصری  ـ ۱/ ۳۲۴ مخ
* ۲ـ افغانستان بعد از اسلام ـــ ۱/ ۱۳۲
* ۳ـ پټه خزانه ــ ۲۹ مخ .

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
قلعه نو ولسوالۍ

قلعه نو د بادغيس ولايت يوه ولسوالۍ او هم پلازمېنه ده په 2003 میلادی کال کې نفوس  349’69 تنه وو.

وېشنيزه:د بادغيس ولسوالۍ
باميان ولسوالۍ

باميان ولسوالۍ د باميان ولايت مرکزي ولسوالۍ ده دا ولسوالۍ یخه هوا لرې او او سیدونکې ېې د هزاره قوم اړوند دي په 2003کال کې یې نفوس 028’70 اټکل شوی وو.
امرالله صالح

کيڼ|250px|بټنوک|امرالله صالح
کيڼ|250px|بټنوک|امرالله صالح
**امرالله صالح**  د شورای نظار د استخباراتو ريس او  جنگيالی و چې بيا وروسته د افغانستان د لنډمهالې ادارې د استخباراتو مشر شو. هغه د پنجشېر په ولايت کې زېږېدلی او د احمد شاه مسعود له نژدې کسانو شمېرل کېږي.

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
وېشنيزه:افغان کمونيستان

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
اقبال خان لودي

**اقبال خان لودي** د دويم ظفر خان دريا خان زوی چې اصلي نوم يې ملوخان او په تاريخ کې د ملو اقبال خان په نامه شهرت لري په هند کې د لودي پښتنو له نومياليو اميرانو څخه ؤ چې د ۷۵۹ هـ س. کال د صفر په مياشتې پر اوومه زېږېدلی دی.

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
فضل هادي شينواری

کيڼ|250px|بټنوک|فضل هادي شينواری
**مولوي فضل هادي شينواری** يو مولوي و او حافظ د قران .  فضل هادي شينواری شاوخوا ۸۵ کاله وړاندې د ننگرهار د هسکې مېنې د شينوارو په ولسوالۍ کې زيږيدلی و.

نوموړي د طالبانو له ماتې وروسته د افغانستان د سترې محکمې مشر شو او د افغانستان پخواني هېوادمشرحامد کرزي ته نژدې کس بلل کيده .
## مخينه

مولوي فضل هادي شينوارى وروسته د طالبانو د راپرځېدو د افغانستان له پيژندل شويو مذهبي مشرانو وشمېرل شو او له څو کالونو راپديخوا دافغانستان د عالمانو د جرگې مشر و .

د طالبانو له ماتې وروسته د افغانستان د سترې محکمې مشر شو او د افغانستان پخواني ریس حامد کرزي سره ېې نژدې اړيکې درلودې . داسې هم وېل کېږي چې د حامد کرزي د قران ښودلو استاد هم پاتې شوی .دی د عالمانو په شورا کې مهم غړی و او د خپل دندې پر اساس ېې په وار وار  په طالبانو غږ وکړ چې وسله پر ځمکه کيږدي او د هغوی سره روغې او پخلاينې لاره خپله کړي .

## زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې په خپل کلي کې پيل ، سملاسي وروسته د کابل په دارالعلوم کې شامل او په ١٣٣٣ لمريز کال کې ترې فارغ شو ، چې په خپل وخت کې د ديني او مروجو زده کړو معتبره مدرسه وه .فضل هادي شينواري شيخ الحديت او د قران کريم حافظ هم و .
## دندې
د کابل له دارالعلومه تر فارغيدو سملاسي وروسته نوموړي په پلازمينه کابل کې د ابن سينا په ښونځي کې د ښوونکي په توگه دنده پيل کړه .
د ده نژدې ملگري وايي چې د کار په دغه څلور کلنه موده کې يې د وخت د واکمنو له ډلې له سردار محمد داود خان سره يو څه زړه بډوالی رامنځ ته شو او په ننگرهار کې د نجم المدارس مدرسې ته د مدرس په توگه تبديل کړى شو. 
## د کدوالۍ ژوند
په نجم المدارس کې تر ١٥ کلن تدريس وروسته چې کله په کال ١٣٥٢ لمريز کې سردارداودخان ولسمشر شو فضل هادي شينوارى پا کستان ته کډوال شو .
لومړى پيښور ته نژدې په باړه کې استوگن شو ، دوه کاله وروسته يې د افغانستان پولو ته نژدې په دره ادم خيلو کې د يوې مدرسې بنسټ کيښود چې تر ٢٠٠٢ کاله پورې د همدې مدرسې مشر و ، دغه مدرسه اوس هم فعاله ده .
## سياسي ژوند
مولوي فضل هادي شينواري په ١٣٥٧ کال کې د جهاد له پيلېدو د ډاکټر نجيب تر واکمنۍ پورې د صبغت الله مجددي په مشرۍ په ملي نجات گوند کې و، خو په خپله قومندان نه و،  بلکې د خپلو شاگردانو او پلوېانو سره به له مدرسې د جگړې ډگر ته چکر واهه .
له هغه وروسته د عبدالرب رسول سياف سره ملگرى شو او د طالبانو پر مهال د ډيورنډ پولې ته څېرمه يوې غاړې کې په خپله مدرسه کې و .
سره له دې چې د ده ډير زده کوونکي ېې د طالبانو د غورځنگ په ليکو کې و، خو له هغوى سره يې ښکاره مخالفت درلود او د يوه زده کوونکي وينا يې ده ٫٫چې نوموړي ته د طالبانو کړنې د منلو وړ نه وې٬٬ .

سره له دې چې په دغه موده کې فضل هادي شنيواري له جهادي مشر عبدالرب رسول سياف او د طالبانو له نورو مخالفينو سره ملگرى و، خو په دغه موده کې د شمالي ټلوالې تر واک لاندې سېمو ته ولاړه نه .

مولوي فضل هادي شينواری د افغانستان په تير شاوخوا نهه کلن(۲۰۰۱م زـ ۲۰۱۰م زېږديز) سياسي بهيرکې فعاله ونډه لرله او د دوو زرو عالمانو په گډون د افغانستان د عالمانو د شورا مشر واو ترې وړاندې د دغه هيوا د تاريخ په حساسو شېبو کې قاضي القضات هم پاتې شوى .
## مړينه
پخوانی قاضي القضات فضل هادي شينواری په هند کې ومړ
## مدني حالت
ښاغلي دوې ښځې درلودې او له ښاغلي شينواري څخه ١٤ اولادونه پاتې دي چې اته يې زامن او شپږ ېې لوڼې دي .
## سرچينې
* http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/2011/02/110221_as-former-chiefjustice.shtml

وېشنيزه:مولويان
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان قاضيان
وېشنيزه:افغان مجاهدین
احمد ولي کرزی

**احمد ولي کرزى** *(په انگرېزي: Ahmad Wali Karzai)* د کندهار د ولايتي شورا رئيس او د حامد کرزی ورور  و، چې د ٢٠١١ز کال د جولاى په ١٢ مه په کندهار کې په خپل کور کې ووژل سو.

## مخينه
احمد ولي کرزى په ١٣۴۱لمريز (۱۹۶۱) ز کال کي د د کندهار ولايت د ډنډ ولسوالۍ په کرز سيمه کې وزېږېد. پلار يې عبدالاحد کرزى او نيکه يې خير محمد نومېده. کرز د کندهار هغه سيمه ده چې ښار ته نژدې پرته ده او د ولسمشر کرزي او د ده د کورنۍ پلرنى ټاټوبى دى.

احمد ولي کوچنى و، چې کابل ته کډه سول.
د نوموړي څخه پنځه کوشنيان چې دوه يې زامن او درې يې لوڼې دي پاته سول.

## زدکړې
احمد ولي کرزي خپلې زده کړې په کابل کې پيل کړې، د کابل په حبيبيې لېسه کې يې خپلې زده کړې پيل او بشپړې کړې. وروسته يې د کانکور ازموينه ورکړه چې د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځي ته بريالى سو، خو لوړې زده کړې يې نيمگړې پاتې سوې.

احمد ولي کرزى د اقتصاد پوهنځي د دويم کال محصل و، چې شوروي پر افغانستان يرغل وکړ او د نورو افغانانو په څېر کرزي هم د جهاد لار خپله کړه، وروسته پاکستان ته ستون سو او په کوټه کې يې استوګنه غوره کړه.

## اولادونه
د احمد ولي کرزي څخه پنځه ماشومان او يوه ميرمن پاتې دي، چې په اولادونو كې يې دوه زامن او درې لوڼي دي.

## سياسي فعاليت
احمد ولي کرزي په تېره او اوسنۍ دوره کې د کندهار د ولايتي شورا رئيس و. د يوه قومي مشر پر ځاى احمد ولي کرزى تر ډېره يوه سياسي بانفوذه څېره وه، چې يوشمېر مشران به په غونډو کې د ده په پلوۍ ګډون کاوه او ځينې پرېکړې به يې کولې.

نيويارک ټايمز ورځپاڼې په ٢٠٠٨ز کال کې په يوه مقاله کې پر احمد ولي کرزي تور پورې کړ، چې د مخدره موادو په قاچاق کې لاس لري. دا مسئله نورو نړيوالو ورځپاڼو هم راپورته کړه او نوموړئ يې د قاچاق تر څنګ د دولت په مهمو چارو کې په لاسوهنې تورناوه. خو پخپله احمد ولي کرزي د نشه يي توکو دغه تورونه په کلکه رد کړل او ویلي يې وو: 
احمد ولي کرزي په همدې حال کې حج هم وکړ. نوموړی د ولسمشر حامد کرزي په ګډون شپږ وروڼه او یوه خور لري.

## مړينه
احمد ولي کرزى د ٢٠١١ز کال د جولاى په ١٢مه په کندهار کې په خپل کور کې د خپل يوه کورني ساتونکي سردار محمد له لوري په ډزو ووژل سو. د احمد ولي کرزي تر وژنې وروسته د هغه کشر ورور شاه ولي کرزى د کندهار د ولايتي شورا د مشر په توگه وټاکل سو. نوموړي زيات وخت په امريکا کې تېر کړى او په سياسي برخه کې زياته تجربه نه درلودله.
د افغانستان ولسمشر حامد کرزي د خپل کشر وژل سوي ورور احمد ولي کرزي د جنازې په مراسمو کې تر ګډون کولو وروسته پر طالبانو غږ وکړ، چې د سولې له بهیر سره یوځای سي. ولسمشر کرزي وویل: " د خپل ورور احمد ولي کرزي وژل کېدل هم لکه د نورو افغانانو د وژل کېدو په څېر دردوونکي دي. خو پردې سربېره چې طالبانو زما ورور وواژه، یوځل بیا پر طالبانو غږ کوم، چې راسي او د سولې له بهیر سره یوځای سي." د احمد ولي کرزي د جنازې مراسم په کندهار ښار کې ترسره سول، خو مړی یې د کرز په خپله پلرنۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل سو.

## اخځونه
#http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/2011/07/110711_hh-obituary-ahmad-wali-karzai.shtml
#http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/2011/07/110711_hh-ahmad-wali-karzai-killing.shtml
#http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/2011/07/110711_hh-karzai-funeral.shtml

وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:د کندهار اتلان
وېشنيزه:د کندهار خلګ
اکوړ خان

**اکوړ خان** *(په انگرېزي: Akor Khan)* د خټکو د سردارۍ بنسټ ايښودونکی او د خوشال خان خټک غورنيکه ؤ. کله چې په ۱۵۵۶ ز. کال کې جلال الدين اکبر په ډيلي کې پاچا شو، د مغولو د پاچاهۍ په ساحه د افغانستان ځينې سيمې او هند و. او د دوی سوداگريز او پوځي کاروانونو د ډېلي او کابل پر لار تگ راتگ کاوه. په لاره کې ډېر وخت د دوی کاروانونه چور کېدل. نو جلال الدين اکبر د دې لارې د امنيت د ټينگښت په خاطر اکوړ خان ته چې د خپلې سيمي ملک و، د اټک نه تر نوښاره پورې سيمه په جاگير ورکړه چې د دې سيمې امنيت وساتي. 

## مخينه
ملک اکوړی د خټکو په ټبر کې د بټي خېلو د څانگې ملک و، د پلار نوم يې دروېش محمد و چې په چنجو هم مشهور دی. د ملک اکوړي نوره قبيله په کوهاټ کې مېشته وه، خو ملک اکوړی په څه خبره د خپلو عزيزانو نه مرور شوی و او د خوړی سيمې ته راغلی ؤ. په دې ورځو کې د خوړی په علاقه کې ماندوری او ډنگرزی اوسېدل. ملک اکوړي په گواز دره کې استوگنه اختياره کړه او د خپل ځان سره يې يو ټولی جمع کړی و او د خواو شا په سيمه به يې تاختونه کول. په دې ډول يې نوم او شهرت ترلاسه کړی و. دغه وجه وه چې کوم وخت د شاهي سړک د حفاظت سوال پېښ شو نو د علاقې زميندارانو د ملک اکوړي نوم پېش کړو.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
لکي مروت

**مروت** د پاکستان قطبي غربي ولايت خېبر پښتونخوا کې اباد دي دوی د سلېمان خېلو سره د يوې قبائلي نښتې نه وروسته د خپل پلرني وطن نه په هجرت مجبور شول او د خيبر پښتونخوا سوېلي ښار ټانک سره نژدې اباد شول څۀ موده وروسته دوی هغې سيمې ته هم هجرت وکړو، په کومه کې چې دوی اوس اباد دي دا سيمه د وزيرستان په ختيځ، دېره اسماعيل خان په قطب، د بنو په سوېل او د پنجاب په لويديځ کښې پرته ده. د مروتو په بارې کې دا نظريه ده چه دا د شاه حسين زامن دي څوک چې سيد وه، په خاصه توگه د ملا خيل مروتو په اړه خو دا بالکل يقيني خبره ده، شاه حسين هغه سيد وه کوم چه د بنو عباس او بنو اميه د ظلمونو نه بچ کېدو د پاره ايران او خراسان ته هجرت کړی وه. شاه حسين په خراسان کې واده وکړو او ټبر يې د هغې ښځې په نوم مشهور شو. دا ويلي کېږي چه نيازي قبيله هم د مروتو تربوران دي، نيازي قبيله اوس د پنجاب عيسی خيل علاقې کې اباده ده. د مروتو علاقه د شگو علاقه ده او موسم يې سخت دې، په گرميانو کې د دې علاقې درجه حرارت 50 ډيگري سېنټي گرېډ پورې رسي، څه علا قه يې د پخې خټې  ده چه خلق يې ډېر په پښتو کلک گڼلي کېږي، او څه علاقه شنه او زرخيزه ده. خلق يې غيرتيان، امن خوښونکي، وفا دار او مېلمه پال دي، خو د بدقسمتۍ نه په دي علاقې کې پښتو ليک لوست هغه پرمختگ و نۀ کړو کوم چه کېدلی شو او په موجوده دور کې هم داسې هيڅ اثار نۀ ښکاري. مروت ډېر هوښيار او تکړه خلک گڼل کېږي او د پاکستان مختلفو ادارو کې يې نوم گټلی دې. د مروتو د سيمې تر ټولو اوچت ځی د شيخ بدين غر دې، دې غرۀ نه چاپېره تر لرې لرې د مروتو علاقه ښکاري او موسم يې هم يخ دې. د مروتو سيمه هم د نورو سوېلي سيمو غوندې د پښتون ثقافت او دود دستور نه ډکه او ودانه سيمه ده

## شمار

د ولسوالۍ رقبه 3164 مربع کلومټره ده

دلته په يو مربع کلومټر کښې 192 کسان اباد دي

کال 2004-05 کښې د ولسوالۍ ابادي 606000 وه

د کروندې قابله زمکه 116910 هېکټره ده

وېشنيزه:د پښتونخوا سيمې
د پاکستان خيالي پوهنتون

د پاکستان خيالي پوهنتون (په انگرېزي:*Virtual University of Pakistan* ) د پاکستان يو نوی پوهنتون دی چې موخه يې د ټول پاکستان او د پاکستان نه دباندې د انټرنټ او د نوو تخنيکونو په مرسته زده کوونکو ته زده کړې رسول دي. دا د پاکستان لومړنی خيالي پوهنتون دی چې د نوي تخنيک نه برخمن او د ټلويزوني کنفرانسونو په بڼه زده کوونکو ته ښوونه کوي.

## تاريخ
په کال 2002 ء کښې د پاکستان اولنی جدید انفارمیشن او کمیونیکیشن ټیکنالوجي په بنیاد جوړ پوهنتون، د يو پبلک سیکټر په توگه د پاکستان دولت لۀ لوري قائم شوی وه

## باندنۍ تړنې
* د پاکستان د خيالي پوهنتون وېبپاڼه

وېشنيزه:پاکستاني پوهنتونونه
وچکالي

[بټنوک|250px|د [بېنامبرا، وېکټوريا، آسټراليا د سيمو د وچکالۍ يو انځور.]]
**وچکالي** په يوې سيمې کې د اوبو د زېرمو او موسمي ورښتونو د اوږدمهالي کمښت او کاختۍ مودې ته وييل کېږي چې له مياشتو نه تر کالونو پورې غځېدلې وي. په ټوليزه توگه، داسې يو حالت هغه وخت پېښېږي، کله چې د يوې سيمې د اوبو اتمسفيري بړاسونه په پرله پسې توگه تر منځنۍ کچې لږ وي. په يوه سيمه کې د وچکالۍ د پېښېدو وروسته د اړوندې سيمې چاپېريال او کرهڼه سخته اغېزمنېږي. که څه هم چې وچکالي تر ډېرو کالونو پورې غځېدلی شي او آن يو لنډمهاله او سخته وچکالي پر يوې سيمې څرگنده بدې اغېزې پرېښودلی شي. همداراز وچکالی تل سيمه ايزه وټه زيانمنوي. 

د وچکالي د نړيوال پېژند له مخې، کرهڼه په پراخه کچه زېانمنېږي. د ملگرو ملتونو د اټکلونو له مخې هر کال د اوکراين هېواد په کچه حاصل داره زمکه د وچکالۍ، د ځنگلونو له مېنځه وړلو او د اقليمي بدلونونو په سبب شاړه او بې ثمره کېږي. په افريقايي سيمو کې اوږدمهالې وچکالۍ تل د مهاجرتونو او نورو انساني ناورينونو سبب گرځېدلې.
وچ کالي - DROUGHT په انګریزي (drouth) هم لیکل کیږي. د اوږدې مودې لپاره د باران نشتوالی یا کموالی چې په هایډرولوجیک (hydrologic) یا اوبو کې د توازن نشتوالی او د اوبو د کمښت لامل ګرځي. له دې پرته کرنې ته زېان اړوي، د اوبو بهېدونکو لښتيو کې د اوبو کچه کمیږي او همداسې د ځمکې لاندې اوبه کمیږي چې له دې سره خاوره کې وچوالی رامنځته کیږي. د وچکالی د مخې نیولو لپاره د نړۍ په ځنې سیمو کې په ورېځ کې شیندنه کوي تر څو باران ووریږي خو په ورېځ کې شیندنه هم د وچکالۍ د مخنیوي لپاره کافي نده.
د وچکالۍ څلور بنسټیز ډولونه
۱- دایمي وچکالي: کومه سیمه کې چې پر له پسې بارانونه نه کیږي، وچ اقلیم لري او په للمو ځمکو کې ېې کرنه ممکنه ده.
۲- موسمي وچکالي: هغه وچکالي ده چې د وچ موسم سره تړاو لري. په ځنې سیمو کې یوازې یو یا دوه موسمونو کې باران وریږي او نور موسمونه وچ وي. په دې سیمو کې هغه وخت خلک کرنه کوي چې د باران موسم ېې فصل ته وده ورکړای شي (د بارانونو د موسم نه کرنه مخکې کیږي).
۳- هغه وچکالي چې د وړاندوینې وړ نه وي: دې ډول وچکالی کې لکه د تل په څېر باران نه کیږي او سیمه نا څاپه وچیږي. دا ډول وچکالي د نړۍ په هره سیمه کې ممکنه ده. یوازې په یوې وړې سیمه اغیز کوي.
۴- نښکارېدونکې وچکالي: په اوړي کې چې د تودوخې لوړه درجه زېاتې اوبه له ځمکې تبخیر کړي او حتی ډېر دروند باران ېې هم بېرته کچه پوره نشي کړای د نښکارېدونکې وچکالۍ په نامه یادیږي. دا ډول وچکالي د فصلونو په حاصلاتو کې کمی راولي. 

## منابع
ه http://1rahimi.blogspot.be/ 
## سرچينې
‎

وېشنيزه:اقليمپوهنه

وېشنيزه:اوبپوهنه
وېشنيزه:موسمي ناورينونه
عبدالغفور برېښنا

**عبدالغفور برېښنا** د خپل وخت يو نامتو افغان انځورگر او نقاش  و. له هغه نه گڼ شمېر هنري آثار پاتې دي چې اوس هم په ملي انځورتون کې شته.
## ژوندليک
## هنري څېره
## سرچينې
وېشنيزه:افغان انځورگران
د افغانستان دفاع وزارت

**د افغانستان ملی دفاع وزارت** د افغانستان د مرکزي دولت يو پوځي ارگان دی چې د افغانستان د ټول پوځ په سر کې ځای لري. د ۲۰۰۴ ز. کال نه راپدېخوا د دې وزارت مشر عبدالرحيم وردګ وو، چې په امريکا کې يې خپلې پوځي زده کړې بشپړې کړي او پخوانی مجاهد هم پاتې شوی، او ستر جنرال ظاهر اعظيمي د دغه وزارت وياند وو.

له ۲۰۰۱ ز نه تر ۲۰۰۴ ز. پورې د دغه وزارت وزير محمد قسيم فهيم و چې بيا وروسته په کابل کې د زمکو د ناقانونه نيولو په تور له دې دندې گوښه شو. په همدې وخت کې جنرال عبدالرحيم وردک د دغه وزارت مرستيال و چې بيا وروسته په ۲۳ د ډېسمبر، ۲۰۰۴ ز. کال کې د افغانستان د ولسمشر حامد کرزي لخوا د وزير په توګه وټاکل شو. د دفاع د وزارت يوه عمده دنده د هغو سرغړاندو جنگياليو او جنگسالارانو د بې وسلې کول دي چې د مرکزي حکومت غوښتنو او اوامرو ته غاړه نه ږدي.

دمګړئ د دفاع وزیر ملا محمد یعقوب دی، چي د طالبانو د تحریک مهم غړی او ددوی د بنسټګر ملا محمد عمر زوی ګڼل کیږي.

## د دفاع د وزيرانو لړليک


## يادښتونه


وېشنيزه:د افغانستان پوځ
وېشنيزه:د افغانستان وزارتونه
وېشنيزه:د افغانستان د دفاع وزيران
نذير احمد نذير

**نذير احمد نذير** *(په انگرېزي: Nazir Ahmad Nazir)* يو افغان خبريال او شاعر دی. نوموړی په پښتو ژبه شاعري کوي او دم مهال د هېواد نه دباندې په هالينډ هېواد کې د خبريالۍ په لوړو زده کړو بوخت دی. هغه د افغانستان په ملي راډيو تلويزون کې هم د خپرونو د وړاندې کوونکي په توگه دنده ترسره کړې. هغه د څرک کلتوري ټولنې مشر، د لوگر فرهنگي ټولنې مشر او په لوگر کې د سنځل گل کلنۍ مشاعرې د بنسټ ايښودونکی هم دی.

## مخينه
نذير احمد نذير د نواز خان زوی دی. هغه په ۱۹۸۳ ز. کال کې د لوگر ولايت د برکي برک ولسوالۍ د سجاوند په کلي کې زېږېدلی دی.

## زده کړې
لومړنۍ او دويمې زده کړې يې په کابل کې کړي او د حبيبيې لېسې څخه فارغ شوی. د کانکور آزموينې وروسته د کابل پوهنتون د ژورناليزم پوهنځي ته ومنل شو او په ۱۳۸۴ ل. کال کې د همدغه پوهنځي څخه فارغ شوی. دم مهال په هالنډ کې د ژورناليزم په لوړو زده کړو بوخت دی.

## دندې
په پوهنتون کې د زده کړو له وخته يې په بېلابېلو غږيزو او چاپي رسنيو کې کار کړی دی. ۶ کاله يې په آزادۍ راډيو کې کار کړی، ۲ کاله يې د بي بي سي راډيو ښوونيزې څانگې سره کار کړی، څه موده يې د آينې کلتوري مرکز، اريانا راډيو تلويزيون، دوردگو ولايت د کلتوري مسول او د والي وياند، د وردگو ولايت د راډيو تلويزيون امر، کابل کې د ملی راډيو تلويزيون د يوې ژوندۍ خپرونې چلونکی او بلاخره ورستۍ دنده يې په پژواک خبري اژانس کې د غږيزی برخې د پازوال په توگه ترسره کړې. او د دې تر څنگ په کليد چاپي رسنۍ کې يې ليکنې کولې، بيا يې د گربت مجلې سره همکاري پيل کړه.

## چاپي آثار
د شعرونو يوه ټولگه يې چاپ شوې

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د نذير احمد نذير شعرونه 

## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:افغانان 
وېشنيزه:افغان خبريال
رحمت الله ساپی

[بټنوک|250px|کيڼ|[جنرال رحمت الله ساپی]]

جنرال **رحمت الله ساپی** (زوکړه ؟ - مړینه ۱۳۸۴ لمريز لېږدي (۲۰۰۵) زېږدي کال انگلستان) د افغانستان يو نامتو جهادي جنرال او لیکوال وو.    

## مخينه

جنرال رحمت الله ساپی د غلام غوث زوی، په تگاب کې زېږېدلی دی. لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې په حربي ښوونځي کې وکړې او لوړې زده کړې يې د پلي پوځ په څانگه کې په حربي پوهنتون کې پای ته ورسولې او د دويم بريدمن په رتبه ترې فارغ شو. هغه نورې لوړې زده کړې په شوروي اتحاد، امريکا او انگلستان کې وکړې.  

رحمت الله ساپی د افغانستان په ملي پوځ کې د غرنیو او پراشوټي کوماندو ځواکونو بنسټ اېښوونکی او بولندوی وو. هغه د سردار محمد داود خان په کودتا کې زنداني شو، وروسته بيا وتښتېد او انگلستان ته کډوال شو. نوموړی د افغانستان په څلورو ولايتونو کونړ ولايت، ننگرهار ولايت، پکتيا ولايت او پکتيکا ولايت کې د ملي اسلامي محاذ لوی جهادي بولندوی وو. همدا راز د مجاهدینو د فرقې بولندوی، د تعليمي غونډ بولندوی، وروسته بیا د بولندويانو د سراسري شورا د لوی کميسیون غړی وو. هغه د جهاد په گټه پوځي او سیاسي اغېزمن فعاليتونه وکړل؛ په بهر کې یې د جهاد د ټپيانو د درملنې په اړه اغېزمنې هلې ځلې کړې دي. د مجاهدينو د لوژستيکي اکمالاتو په برخه کې يې هڅې کړې دي او د جهاد په گټه يې راډيويي او ورځپاڼيز تبليغات کړي دي.  

ساپی د ډاکتر محمد نجيب الله تر واکنمۍ وروسته د برهان الدين رباني د واکمنۍ پر مهال درې دندې درلودې، يانې دا چې د دولت وزير، د دفاع وزارت مرستيال او د ديسانت قول اردو بولندوی وو. وروسته يې دا دندې د اعتراض په ډول پرې ښووې، په هېواد کې يې د جگړې د پای ته رسېدو په لاره کې د سولې او امنیت په پار پر سیاسي هاند و هڅه لاس پورې کړ.  
 
د رحمت الله ساپي پلار يو قومي مشر وو، چې د محمد ظاهر شاه د واکمنۍ پر مهال د شورا وکيل وو. هغه د کمونيست پلوه واکمنۍ پر مهال مجاهد وو چې د ۱۹۸۴ زېږدي کال د روژې د مبارکې مياشتې پر ۱۴ د روسانو له لوري په يوه وسله وال ټکر کې ووژل شو.  

## مدني اکر

## مړينه
 
## چاپ شوي نښيرونه يې

۱- مسعود پېژنﺉ؟ ملي اتل که ملي خاين. 

۲- افغانستان څنگه تباه شو؟ د ۱۳۷۴ ل ل کال پېښور چاپ. 
 
## اخځليک
 
۱- ساپی، جنرال رحمت الله، افغانستان څنگه تباه شو؟، د ۱۳۷۴ ل ل کال پېښور چاپ، 
۲۶۵مخ.  

۲- http://benawa.com/details.php?id=4414

وېشنيزه:پښتانه ليکوال 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان جنرالان
غياث الدين غوري

بټنوک|250px|کيڼ|غياث الدين غوري

وېشنيزه:د افغانستان پاچايان

غياث الدین محمد غوري سوري يو افغان د سوري ټبر د غور د سیمې  پخوانی پاچا و چې وروسته یې د غوري ټولواکمني په ټول هند ، ایران ، تاجکستان بنگله دېش او نورو سیمو رامنځته کړه . انگرېز لیکوال مونټ الفنسټن دی افغان او پښتون بللی خو د ایران ننني تاریخ لیکونکي دی د ایران بللی .
بوکمول ژبه

ناروېژي ژبه په دوه لويو گړدودونووېشل شوې ده ، چې دواړه گړدودونه ېې په نسبي توگه په دوه ؤ سيمو وېشل شوي چې ورته اوستلاند(ختيځخوا) او ويستلاند (لوېديځخوا) پورې د نفوسو په کچه يادېږي او دا دوه گړدودونه خپل خپل نومونه لري چې ورته بوکمول او نينوشک وايي . بوکمول د حکومت په رسمي چارو کې لوی رول لوبوي چې ورته (هوووډ مول) وايي چې مانا ېې (رسمي) او لومړنی هدف راوځي. او په څنگ کې ېې بله سيمه ايزه ژبه يا گړدود (نينوشک) ده چې ورته (سيده مول)وايي يانې (ورسره حدف)په نوم يادېږي. که څه هم دا دواړه گړدودونه د ناروې رسمي ژبې گڼل کېږي خو د ډېنمارکي ژبې تر اغېزې لاندې گډوله گړدودونه دي او لومړی گړدود چې بوکمول نومېږي ټوله د ډېنمارکي تر اغېزې لاندې . دا ځکه چې د بوکمول ژبې بنسټ ايښودونکی کنوډ کنوډسن ( زېږېدنه 1812..1895) وروسته له 1850مې څخه د ډېنمارکي ژبې څخه ناروېژي بوکمول ژبه جوړونه پېل کړه او يوازې د ژبې د تلفظ په برخه کې ېې توپيرونه ښکاري چې په نننۍ ناروېژي رسمي ژبې پېژندل شوې او ډېر وييکي ېې د وخت دبدلون سره نوي شوي هم دي. نينوشک د ډېنمارکي ژبې تر اغېزې ډېره کمه راغلې ، ځکه چې د نينوشک ژبې جوړونکی ايوار اوسن (زېږېدلی1813،1896) له کال 1842م څخه تر 1848 پورې د نينوشک ژبې بنسټ کېښود. دا ژبه د ناروېژيانو په قول د ناروې له بېلابېلوگړدودونو څخه جوړه ده او د نوې ناروېژۍ په نوم هم يادېږي. او بل يوازينی او ځانگړی توپير ېې له بوکمول سره په ژبدوديزه برخه کې په غږيزه او ليکدوديزه څانگه کې څرگنده ده .
## سرچينې

وېشنيزه:د نړۍ ژبې
وېشنيزه:نارويژي ژبه
وېشنيزه:ناروې
حبيب الله تږی

کيڼ|250px|بټنوک|افغان تاريخپوه، حبيب الله تږی
ډاکټر **حبيب الله تږی** (په انگرېزي:*Habibullah Tegey*) يو افغان تاريخپوه، ژبپوه، ليکوال او څېړونکی وو. هغه د پښتو ژبې د فقة اللغته يا فېلالوژي د بنسټونو په بيانولو او ثابتولو کې ډېر زيار ايستلی دی.

## مخينه
حبيب الله تږی د گل دولا خان زوی او د محمد نبي لمسی و. نوموړی د ۱۳۰۷ ل کال د ليندۍ مياشتې او د ۱۳۰۸ ل کال د تلې مياشتې تر مېنځ موده کې د کابل د شېوکي په سهاک نومي کلي کې زېږېدلی، چې د زېږون کره نېټه يې نه ده مالومه. 

## زده کړې
تږی پر ۱۳۱۸ ل کال د شېوکيو په لومړني ښوونځي کې شامل شوی او په ۱۳۲۴ ل. کال کې د همدغه ښوونځي نه بريالی فارغ شوی دی. تر لومړنيو او دويمو زده کړو وروسته بيا دارالمعلمين کې شامل شوی او يه ۱۳۳۱ ل. کال کې يې هلته خپلې زده کړې بشپړې کړي دي. د دولسم ټولگي د بريليک نه وروسته بيا د کابل پوهنتون په ادبياتو پوهنځي کې داخل شوی او په ۱۳۳۵ ل. کال کې له نوموړي پوهنځي نه په برياليتوب سره فارغ شوی دی.

## چاپ شوي آثار
# ژبه خپل سر ته پرېږدۍ (ژباړه) - د کارنل د پوهنتون د پروفېسور جان هال ليکنه 
# د ليک تاريخ او تحول
# معاصر افغاني ادب
# اواز (ژباړه) - ۱۳۳۷ ل. کال
# د اکتشافاتو لنډ تاريخ (ژباړه) - ۱۳۴۱ ل. کال
# نوې ژبپوهنه او ژبني مسايل - ۱۳۴۵ ل. کال
# پښتانه - تاريخي اثر - ۱۳۷۷ ل. کال
# The Grammer of Cligics - ۱۹۷۸ ز. کال
# د مشرق په اسمان کې د مغرب ستوري - ۱۳۸۴ ل. کال

## سرچينې
‎
* اوسني ليکوال - د عبدالروف بېنوا اثر

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د حبيب الله تږي يو شعر 

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان
وېشنيزه:پښتانه ژبپوهان
حافظ شېرازي

کيڼ|250px|بټنوک|حافظ شېرازي
**حافظ شېرازي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Hafiz Sherazi)* يو پارسي ژبی شاعر او اديب و. هغه د ايران په شېراز ښار کې پېدا شوی و.

وېشنيزه:پارسي ژبي شاعران
فريد الدين عطار

**فريد الدين عطار نېشاپوري** د پارسي ژبې يو وتلی پخوانی شاعر او اديب و.

وېشنيزه:پارسي ژبي شاعران
رودکي

بټنوک
کيڼ|250px|بټنوک|ابو جعفر بن محمدبن حکیم‌بن عبدالرحمن‌بن آدم رودکي|link=Special:FilePath/Rudaki-Panjakent.jpg
رودکي د فارسي ژبې شاعر دی

## د رودکي په اړه کتابونه

* صدرالدین عینی او سیمینوف. پروفیسور روډاکي (په فارسي او لاتین کې) ، سټالین آباد 1940

* رودکي (په روسی ژبه کې) د ES براګینسکي په معرفي کولو سره ، دجاوین لخوا ژباړل شوی ، سټالین آباد 1955.

* م.زند. د کیران لیکوال ماسټر روډکي دی ، (په فارسي او سیریلیک کې) - سټالین آباد 1957.

* عبدالغني میرزایف. رودکي او د 10-15 ماښام (په تاجک فارسي کې) ، سټالین آباد 1957 کې د شعر شعر وده.

* عبدالغني میرزایف. په رودکي ، (په تاجک فارسي کې) کې د افسانوي نښو نمونې - سټالین آباد 1958.

* پوپک نیک طلب. سرو سمرقند، د رودکي د شعرونو دوامداره تفسیر ، تهران 2020 

## سرچینې
وېشنيزه:پارسي ژبي شاعران
مرزا اسد الله خان غالب

**مرزا اسد الله خان غالب** د هند يو لوی شاعر او غزل بول و. هغه په اردو او فارسي ژبه شعرونه ويلي دي ، په 1797 کې پيدا او په 1869 کال کې مړ شوئ 
نوم یې اسدالله بیګ دي ، د پلار نوم یې عبدالله بیګ وو ، په ماشومتوب کې یتیم شو او سر پرستي یې د تره میرزا نصرالله بیګ پر غاړه واخیسته ، خو په اته کلنۍ ګې یې تره هم مړ شو .
په دیارلس کلنۍ 1810 کال کې د نور احمد بخش خان د وړوکي ورور میرزا الهي بخش خان معروف له لور سره واده وکړ. 
کيڼ|بټنوک|300x300px| ميرزا اسدالله خان غالب
د اسد غالب حسن پرستي
پياوړی شاعر هغه وي چې بې حده مبالغه يا د پيښورو په اصطلاح حد په شعر يا شاعري کې وکړي، د هندوستان د شاعر اسد غالب ترجمه مې څو کاله پخوا لوستې وه، خو څه شعرونه يې زما اوس هم ياد دي، د غالب په اړه ادب پوهان وايي چې د نويو ترکیبونو شاعر دی ، خو زه يې چې ځانته ډېر متوجو کړم هغه دده په حسن پرستي کې بې حده مبالغه ده،  هسې خو د شاعرانو په اړه منل شوی تاثر دا دی چې دی به حسن پرسته وي او چې څومره ډېر دی حسن پرسته وي، دغسې به يې شعر هم خوږ وي، د رحمان بابا په اړه که عامه رايه هر څه ده خو ماته يې هغه خبرې خوند راکوي چې وايي  په صورت مې نري تبه ولاړه شي چې ته دواړه سترګې تورې کړې يا زما زړه هغو نجونو نری کړو چې ملا يې د ويښته په دود نرۍ ده، يا د شمعې تور په فانوس نه پټیږي تا ولې د خيال نرۍ جامې اغوستي، دغسې بيا ته چې ائينه په لاس کې واخلې ځانته حيرانه شې نو زه صبر څنګه راوړم، داسې نور ډېر.
او خوشحال خټک خو بيا په حسن پرستي کې تر ټولو مخکې دی هغه د محبوبې په پالنګ ورخيژي او هغه مئين هيڅ هم نه ګني چې په محبت کې تر سره تير نه شي، د شها د حسن صفت چې کله کوي د يو يو اندام خبره يې کوي شونډې،تورې سترګې، باريکه ملا، پستې ګوتې، غونډه پوزه ، نرمه مهينه سينه لکه اويزاندې پاغوندې په نري تار وي داسې نور خواږه له جمالياتو ډک اشعار.
خو د هند د کلاسيک شاعر استاد اسد غالب بيا ځانګړتيا په دې کې ده چې دی هيڅ باک نه محسوسوي او وايي

کله څکو ته وينځم چې د هغه ګل بدن پښې
ضد کوي را کاږي په څو څو وار د لګن پښې

يعنې زه هغه اوبه څکم کومې چې زما د محبوب د پښو د خيرو وي، خو هغه ضد کوي د خنک يا لګن نه پښې باسي. بل ځای کې بيا وايي

ما ولې نه پرېږدې چې پستې پښې دې لږې ښکل کړم؟
دا ولې د اسمان هم برابر نه يمه زه

دلته بيا غالب حد کوي او هغه حدونه کراس کوي چې نور ترينه عاجزه دي د غالب چې څنګه په عقيده شکونه ډېر دي دغسې دده د نګار په اړه هم سړی شکمن کېږي چې دده محبوب به په ريښتيا هم څوک انسان و؟ او هغه به لا څنګه ښکلی و.
غالب که پکې نه وي خير دی هيڅ خبره نه ده
دنيا دې وي ودانه ربه تل مې دې باچا وي

وېشنيزه:هندي شاعران
طاهر اپريدی

کيڼ|250px|بټنوک|طاهر اپريدی
**طاهر اپريدی** (د ۱۹۳۹ ز کال د جنوري ۴ - د ۲۰۲۱ ز کال د جون ۵، د ۱۴۰۰ ل ل کال د غبرگولي ۱۵، کراچۍ، پاکستان ) *(په انگرېزي: Tahir Afridi)* د پښتو ژبې يو وتلی کيسه ليکونکی، شاعر او ډرامه ليکونکی دی. هغه د *عدل*، *پلوشه* او *جرس* په نامه د چاپي رسنيو پازوال هم پاتې شوی. هغه په اردو ژبه هم ليکوالي کړې او يو شمېر کيسې يې په دې ژبه هم چاپ شوې دي. 
 
## مخينه
طاهراپريدی د ۱۹۳۹ ز کال د جنوري پر ۴ د ښاغلي مير اکبر خان کره سترگې پرانستې دي. د قام قبيلې په لحاظ د بوړه نومې کلي ژواکی اپريدی دی. د معاشي ژوند په لړ کې د ډېرې مودې راهسې په کراچۍ کې مېشت وو. په خپله کورنۍ کې بس يو يوازې د ادبي ذوق څښتن دی.

## ليکوالي
طاهر اپريدي په لومړيو ورځو کې شاعري کوله خو د کال ۱۹۶۲ راهسې يې په نثري ادب لاس پورې کړ چې د ژوند له وروستيو لسيزو راهيسې د پښتو ژبې يو نامتو کيسه ليکونکی دی. ځېنې افسانه ليکونکي نوموړی د علامتي افسانې امام بولي. طاهر اپريدی په اردو ژبه هم کيسې کښلي دي. هغه د خپلو افسانو تيږه د پښتنې ټولنې په چاپيريال او کلتور ايښې ده. 

طاهراپريدی د دروېش ضمير څښتن دی. په افسانوي ژبه کې د معاشرې د خرابو کړونو او د طبقاتي نظام په سختو ټکو کې غندنه کوي. نوموړي د دغو خاميانو د جرړو اېستلو لپاره تل خپل قلمی جهاد ته ادامه ورکړی ده. 

## چاپ شوي آثار
طاهر اپريدي د پښتو افسانو سره سره سفرنامې ،رپورتاژونه او ناولونه هم ليکلي دي ـ دطاهراپريدي چاپ شوي کتابونه دادي ـ

# د محلونو خوا کې                            افسانې
# پاڼې پاڼې                                      افسانې
# سفرپه خېر                                    سفرنامه
# لاره کې ماښام                               افسانې
# سفرمدام سفر                              سفرنامې
# ديدن                                        اردو افسانې
# جانان مې قطرته روان دی                رپورتاژ
# گوتې قلم ته په ژړا شوې                 مرتب
# بيا هغه ماښام دی                        افسانې
# کاڼو کې رگونه                            ناول
# نورخوبونه نه وينم                       افسانې
# لاړ شه پېښور ته                          رپورتاژ
# په زنځير تړلی خوب                    افسانې
# ځه چې ځو کابل ته                     رپورتاژ
# تيري انکهېن خوبصورت هېن        اردو ناول
# د څو لحظو لويه کيسه                    افسانې
# تربوزک                              ناولټ
# موده پس اشنا راغلی                 افسانې

## ناچاپه اثار
# ادبي پاڼې
# تاسره خبرې

## سرچينې

۱. https://www.bbc.com/pashto/pakhtunkhwa-57371504 
 
۲. https://www.tolafghan.com/articles/10223  

۳.  

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
د بنگي غاړه

**د بنگي غاړه** د لنډو کيسو يوه ټولگه ده چې ليکوال يې سعد الدين شپون دی. په دغه کتاب کې د ليکوال د ماشومتوب د وختونو پېښې او تجربې په پښتو ژبه انځور شوي.
دماغي مړينه

**د ماغزو مړينه** يا دماغي مړينه *(په انگرېزي: Brain Death)* د ماغزو د ټولو نورماله کړنو پای دی چې دغه حالت هېڅکله نه په شاکېږي. د ماغزو مړينه د سېرېبرال نيورانونو د بشپړ نېکروسېز په پايله کې رامېنځ ته کېږي. د سېرېبرال نيورانونو نېکروسېز او په ماغزو کې د آکسيجن د کمښت او نشتوالی د دماغي مړينې ستر لامل گڼل کېږي. د دغه حالت او دوامدارې بيهوشۍ سره توپير بايد وشي او بايد چې څوک د دغو دوو حالتونو تر مېنځ ټکنی نه شي.

د ماغزو مړينه، که د ټولو ماغزو او يا يوازې د ماغزو د ډنډر وي، دا دواړه حالتونه په قانوني توگه د مړينې په توگه پېژندل شوي.

وېشنيزه:مړينه
وېشنيزه:اناتوميکه رنځپوهنه
په افغانستان کې کارېدونکې ټيليفون شمېرې

**[[د ټيليفون هېوادنی کوډ|هېوادنی پيل گڼ]]: +93**
**[[نړيوال ټيليفوني پيل گڼ]]: 00**
**[[د ډډ مختاړی]]: 0**

## د زمکني لينونو پيل گڼونه
د افغانستان د ټيليفون د زمکني لينونو پيل گڼونه دوه گڼو نه جوړ دي. په عام ډول ټيليفوني شمېرې په دې توگه **(0xx) yyy-yyyy**, ليکل کېږي **xx** د سيمه ايز کوډ دی. د 0 مختاړی په هېواد کې د اوږد واټن ټيليفوني زنگونو لپاره کارېږي. په نړېواله توگه د نورو هېوادونو نه د زنگ وهلو لپاره بايد د **+93 xx yyyyyyy** په بڼه شمېره دايرېږي.

د ځينو ښارونو سيمه ايز کوډونه:

***020 yyy yyyy**: کابل
***030 yyy yyyy**: کندهار
***040 yyy yyyy**: هرات
***050 yyy yyyy**: مزار شريف
***060 yyy yyyy**: جلال آباد

## د موبايل ټيليفون کوډونه
دم مهال په افغانستان کې د موبايل ټيليفونونو څلور شرکتونه فعاليت کوي. د موبايل ټيليفونونو شمېرې پدې ډول ليکل کېږي **(0xxx yyy-yyy)**, چېرته چې د **xxx** کوډ دی. د 0 مختاړی يوازې هغه وخت چې په هېواد کې دننه ټيليفون څوک کوي د اصلي شمېرې مخ کې کارېږي. د نړۍ له نورو هېوادونو څخه چې څوک زنگ وهي نو پکار ده چې داسې شمېره ورکړي **+93 xxx yyyyyy**.

د ځينو مبايل شرکتونو کوډونه پدې ډول دي:

AWCC
***0700 yyy yyy**
***0701 yyy yyy**
***0702 yyy yyy**
***0703 yyy yyy**
***0704 yyy yyy**
***0705 yyy yyy**
***0706 yyy yyy**
***0707 yyy yyy**
***0708 yyy yyy**

روشن-مخابراتي شرکت
***0799 yyy yyy**
***0798 yyy yyy**
***0797 yyy yyy**
***0796 yyy yyy**
***0795 yyy yyy**

اتصالات افغانستان
***0786 yyy yyy**
***0787 yyy yyy**
***0788 yyy yyy**
***0789 yyy yyy**

MTN افغانستان
***0771 yyy yyy**
***0772 yyy yyy**
***0773 yyy yyy**
***0774 yyy yyy**
***0775 yyy yyy**
***0776 yyy yyy**
***0777 yyy yyy**
***0778 yyy yyy**
***0779 yyy yyy**

## دا هم وگورۍ
* اړیکتیاوې په افغانستان کې

## سرچينې

## باندنۍ تړنې
*د هیواد اوسیمې کوډونه

افغانستان
وېشنيزه:په افغانستان کې د ټیلیفون شمېرې
شمس النهار

***شمس النهار*** په افغانستان کې لومړنۍ چاپ شوې مجله وه چې له ۱۲۵۲ کال څخه تر ۱۲۵۷ کال پورې یې فعالیت بند کړ. دغه د امیر شېر علي خان د واکمنۍ پرمهال خپره شوه. د هېواد د لومړنیو ورځپاڼو په توگه پیژندل شوې، دغه د افغان رسنیو د تاریخ رسمي پیل نښه وه. دغه مجله په پارسۍ ژبه دوه اونۍ کې خپره شوه، که څه هم ځینې سرچینې ادعا کوي چې دغه په پښتو ژبه هم شتون لري، چې په افغانستان کې په پراخه کچه ویل کیږي. گڼه ۱۶ مخونه لري. د دغې تاسیس په افغانستان کې د ژورنالیزم معرفي کولو نوښتونو ته منسوب دی، چې جمال الدین افغاني یې په مفهوم کې مرکزي رول لوبولی و. شمس النهر د سیمه ایزو ژورنالیزم د کړنو سره د افغانستان لومړني تعاملات استازیتوب کړل او په هیواد کې د رسنیو د راتلونکي پرمختگ لپاره چمتووالی یې جوړ کړ.

## پېښليک
بټنوک|د شمس النهر یوه معاصره مجله
شمس النهر په دغه سې وخت کې راڅرگند شو کله چې افغانستان خپل ځان سیمه ایزو او نړیوالو اغیزو ته خلاصاوه، موخه یې دغه وه چې په وگړو کې د معلوماتو او نظرونو خپرول اسانه کړي. د خبریالانو د یوې منظمې شبکې سره، په افغانستان کې د ننه او په گاونډیو سیمو لکه په ایران او په هند کې، دغه هڅه وکړه چې د ژورنالیزم یو نوی ماډل وښيي. دغه د بهرنیو ورځپاڼو لخوا اغیزمن شوی و، په ځانګړې توگه د ایران او هند څخه.

د شمس النهر د لیکلو ډول د انگلیسي ژورنالیزم د کړنو لخوا اغیزمن شوی و. یوه ځانگړتیا یې د پارسۍ مترادف "گزارشگر" پر ځای د انگلیسي اصطلاح "correspondent" که "کورېسپونډنټ" دوامداره کارول وو، چې د لویدیځ رسنیو اصطلاحاتو د هغې په اداری چلند باندې اغیز ښیې.

دغه ورځپاڼه د میرزا عبدالعلي لخوا اداره کېده، چې د بندیدو تر وخته پورې یې د مشر مدیر په توگه دنده ترسره کوله. دې مجلې د سیاسي بې ثباتۍ او په سیمه کې د بهرنۍ مداخلې په پایله کې د بندیدو دمخه له ۴۰ څخه تر ۴۸ گڼو پورې خپرونې کولې.

## تړل
شمس النهر په ۱۲۵۷ کال کې د دوهمې انګلیس-افغان جګړې او د امیر شېر علي خان له مړینې وروسته خپرونې بندې کړې. په دې موده کې د برتانوي اشغال د رسنیو د فعالیتونو په محدودولو کې مرکزي رول ولوباوه، ویره یې درلوده چې د معلوماتو وړیا جریان ممکن د استعماري واکمنۍ پر وړاندې د خلکو د تحرک لامل شي. په پایله کې، برتانوي چارواکو پر افغان حکومت فشار راوړ چې شمس النهر ودروي، په دې توگه د نږدې دریو لسیزو لپاره مطبوعات غلی کړل.

د ورځپاڼې تړل د افغانستان د رسنیو د تاریخ د پرمختگ په برخه کې یو خنډ و. د شلمې پیړۍ تر پیل پورې هیڅ د پام وړ خپرونې راڅرگندې نه شوې، چې شمس النهار یې د افغان ژورنالیزم په برخه کې یو مخکښ خو لنډمهاله پروژه وگرځوله.

## ماخذونه

## نور لوستل

*
پښتو پښتو تشريحي قاموس

**پښتو پښتو تشريحي قاموس** په يوه ژبه (پښتو په پښتو) قاموس دی، چې له قاموسونو او بېلابېلو پښتنو سيمو څخه د لُغاتو د راټولولو، ترتيب او ليکلو چارې يې د پښتو ټولنې د لغاتو د څانگې لخوا پيل شوې وې. په اوسنۍ بڼه د افغانستان د علومو اکاډمۍ له تاسيس څخه وروسته دغه څانگه د ژبو او ادبياتو د مرکز د ژبپوهنې او قاموسونو په څانگه کې واوښته، چې همدې څانگې د پښتو-پښتو تشريحي قاموس پيل شوې لړۍ وغځوله او تر ۱۳۶۵ ل. (۱۹۸۶ ز.) کاله د دې قاموس څلور ټوکه (له آ څخه تر ک پورې) يو په بل پسې له چاپه راووتل. د دې قاموس د بېلابېلو ټوکونو لغات لومړی د يوې ډلې لخوا راټول او د يوې بلې ډلې لخوا کره کېدل، له کره کېدو وروسته په دوه ستونه بڼه خطاطي او په آفسيټي بڼه چاپ او خپرېدل. دا يو تشريحي قاموس دی چې هره کلمه نه يوازې مانا بلکې لنډه تشريح او يا يې بېلابېلې ماناگانې راوړل شوي دي. همدارنگه د ځينو کلمو د لا وضاحت لباره د بېلابېلو شاعرانو شعرونه او پښتو لنډۍ هم ورسره ملې شوي دي. د دې قاموس بله لويه او څرگنده ښېگڼه دا ده، چې هر لغت لومړی د پښتو په معمول ليکدود او بيا په فونيميکه بڼه ليکل شوي او د هرې کلمې خج (فشار) هم په گوته شوی دی، چې دا کار له يوې خوا د لغتونو په سم تلفظ کې له لوستونکو سره پوره مرسته کوي او له بلې خوا کلمه د مانا له کړکېچ څخه ساتي. 

## لومړی ټوک
د پښتو پښتو تشريحي قاموس لومړی ټوک په ۱۳۵۸ ل. کال کې د ۱۵۰۰ ټوکو په شمېر او ۹۲۸ مخه په آفسېټي بڼه د لوړو او مسلکي زده کړو د وزارت په مطبعه کې له چاپه راوتلی دی چې د (۱) په توري پيل او د (ب) په توري پای ته رسېږي. د دې ټوک د لغاتو شمېر ۹۵۰۰ ته رسېږي.

## دويم ټوک
د پښتو پښتو تشريحي قاموس دويم ټوک په ۱۳۶۰ ل. کال کې د ۱۵۰۰ ټوکو په شمېر او ۹۰۰ مخونو کې په آفسېټي بڼه په دولتي مطبعه کې له چاپه راوتلی دی چې د ټولو لغاتو شمېر يې ۱۰۴۰۰ ته رسېږي. دا ټوک د (ت) په توري پيل او په (خ) پای ته رسېږي.

## درېيم ټوک
د پښتو پښتو تشريحي قاموس درېيم ټوک په ۱۳۶۱ ل. کال کې د ۱۵۰۰ ټوکو په شمېر او ۹۵۰ مخونو کې په آفسېټي بڼه په دولتي مطبعه کې له چاپه راوتلی دی چې د ټولو لغاتو شمېر يې ۸۹۵۲  ته رسېږي. دا ټوک د (د) په توري پيل او په (س) پای ته رسېږي.

## څلورم ټوک
د پښتو پښتو تشريحي قاموس څلورم ټوک په ۱۳۶۵ ل. کال کې د ۲۰۰۰  ټوکو په شمېر او ۹۰۰ مخونو کې په آفسېټي بڼه په دولتي مطبعه کې له چاپه راوتلی دی چې د ټولو لغاتو شمېر يې ۹۳۰۰ ته رسېږي. دا ټوک د (ش) په توري پيل او په (ک) پای ته رسېږي.

## پينځم ټوک
## د دې سيند ليکوال
## باندنۍ تړنې
## سرچينې
اتڅنډی

کيڼ|250px|بټنوک|اتڅنډ يا اتڅنډی
**اتڅنډی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Octagon)* په زمکمېچپوهنه کې يو څوڅنډی دی چې اته څنډې لري. د يوه منظم اتڅنډي شلافلي سمبول {8} دی.

وېشنيزه:څوگوټيزې
درېڅنډی

250px|بټنوک|درېڅنډی
**درېڅنډی** یوه هندسي بڼه ده او د درېو ټکيو چې په نېغه کرښه نه وي پراته، تړلو ته وایي. دغه وصلونکې کرښې د څنډو په نامه یادېږي. درېڅنډی درې گوټونه لري. پیتاگورس په ډاگه کړه چې د دغه درېو گوټونو غوڼډ ۱۸۰ درجې کېږي. څه خلک وايي چې دا څرگندونه د پیتاگورس یوه زده کوونکي کړی وه او د درناوی په توگه یې د خپل د ښوونکي نوم پر کېښود.

وېشنيزه:څوگوټيزې
لسڅنډی

بټنوک|250px|کيڼ|لسڅنډی

## کښنه
د لسڅنډي کښنه

وېشنيزه:څوگوټيزې