د اسلام په چوکاټ کې لومړني ټولنیز بدلونونه

د ۶۱۰او ۶۶۱کلونو تر منځ په اسلام کې ډېر ټولنیز بدلونونه رامنځته شول، چې په دې کې د حضرت محمد (ص) د رسالت موده او د هغه د څلورو ځایناستو د واکمنۍ موده وه، چې وروسته یې د راشدینو خلافت جوړ کړ. یو شمېر تاریخپوهانو ویلي دي چې: د ټولنیز امنیت، د کورني جوړښت، غلامۍ او د ښځو د حقونو په برخو کې بدلونونه، هغه څه چې په اوسنۍ عربي ټولنه کې شته، ښه شوي. د بېلګې په توګه: د برنارډ لوئس په وینا: اسلام «له پیل نه له اشرافي امتیازاتو نه انکار وکړ، د مراتبو سلسله یې رد کړه او د وړتیاوو په بنسټ یې د  مسلک فورمول غوره کړ». 

## د مدینې اساسي قانون
د مدينې اساسي قانون چې د مدينې منشور په نامه هم يادېږي، په ۶۲۲ز کال کې دحضرت محمد (ص) له خوا طرحه شوی و. دا د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم او د يثرب (وروسته د مدينې په نوم ياد شو) د ټولو مهمو قبيلو او کورنيو ترمنځ د مسلمانانو، يهودانو اوکافرانو په ګډون رسمي تړون و.  دا سند په مدینه منوره کې د بنو اوس او بنو خزرج د قبیلو تر منځ د سختو نړیوالو جګړو د پای ته رسولو په اړه له ښکاره اندېښنې سره چمتو شو، چې په دې توګه یې د مدینې د مسلمانانو، یهودو او کافرو ټولنو لپاره یو شمېر حقوق او مسؤلیتونه رامنځته کړل، چې دوی یې د یوې ټولنې (آمت) په چوکاټ کې راوستل.

د مدینې د اساسي قانون کره تاریخ تر بحث لاندې دی، خو په عمومي توګه پوهان په دې موافق دي، چې دا له هجرت نه (۶۲۲) لږ وروسته لیکل شوی دی، چې په مؤثره توګه یې لومړی اسلامي دولت رامنځته کړ. د مدینې اساسي قانون ځینې برخې، لکه: د ټولنې امنیت، مذهبي آزادۍ، د مقدس ځای په توګه د مدینې ونډه (له هر ډول تاوتریخوالي او وسلو پرته)، د ښځو امنیت، په مدینه کې د قبیلوي اړیکو باثباته کول، د ټولنې د ملاتړ لپاره د مالیاتو سیسټم، د بهرنې سیاسي ائتلافونو لپاره پارامیټرنه، د خلکو د ساتنې لپاره یو سیسټم، د شخړو د حل لپاره قضایي سیسټم او د وینې د ورکړې تاوان (چې د یوه کس د وژلو لپاره د کورنیو یا قبیلو ترمنځ تادیه).

## اقتصادي بدلونونه
مایکل بونر په قرآن کې د بېوزلۍ او اقتصاد په اړه لیکي چې: قرآن په ټولنه کې د نظم راوستلو لپاره داسې یوه طرحه چمتو کړه، چې په هغه کې به له بېوزلو سره د پخوا په پرتله ډېرعادلانه چلند کېږي. دا «د بېوزلۍ اقتصاد» په اسلامي نظریه او عمل کې تر ۱۳او ۱۴پېړیو پورې غالب و، چې موخه یې د صدقې ورکولو له لارې د شتمنۍ د خپرېدو او پاکولو مفکوره وه، چې په دې توګه  د خیرات، سخاوت او بېوزلۍ لپاره یوه ځانګړې اسلامي طریقه په ګوته کوي.

## سیاسي بدلونونه

### عربستان
اسلام په اوومه پیړۍ کې د محمد (ص) په مشرۍ په عربستان کې پیل شو، چې په پای کې یې د عربستان ډېریخپلواک قومونه تر اسلامي واکمنۍ لاندې سره متحد کړل.

### منځنی ختیځ
له اسلام نه مخکې منځنی ختیځ د بازنطینی او ساسانیانو د سترواکۍ تر ولکې لاندې و. د اسلامي فتوحاتو په لومړیو کې، د راشدینو پوځ، چې تر ډېره یې مشري د خالد بن ولید او عمرو بن العاص په لاس کې وه، دواړوسترواکیو ته یې ماته ورکړه او په دې توګه یې  په سیمه کې اسلامي دولت رامنځته کړ.  یوازې د یوې لسیزې په اوږدو کې، مسلمانانو د فارس, رومي سوریې او رومي مصر د لومړیو بازنطین او عربو جګړو په ترڅ کې میسوپوتامیا او پارس فتح کړل. اسپوسیټو استدلال کوي، چې دې سوبې د یهودانو او ځینو عیسوي کلیساګانو لپاره په فتحه شویو سیمو کې، لکه: (نیستوریان، مونوفیسایټس، جیکوبایټس او قبطیان) لویه سیمه ییزه خپلواکي او مذهبي آزادي چمتو کړه. 

## ټولنیز بدلونونه

### عملي کول
حضرت محمد (ص) د جان اسپوسیټود له خوا اصلاح غوښتونکی معرفي کېږي او داسې وایي چې: هغه د کافرو عربانو کړنې، لکه: د نوو زېږېدلو نجونو وژنه، د بې وزلو استحصال، سود، قتل، غلط قراردادونه، زنا او غلا وغندله او د محمد (ص)« ټینګار په دې و چې هر څوک په شخصي توګه د قبیلوي دودیزو قانونونو په وړاندې نه دی بلکې د الهی قانون پر وړاندې حساب ورکوونکی دی، چې د عربي ټولنې بنسټونه یې ولړزول. حضرت محمد (ص) د مذهبی او ټولنیزو اصلاحاتو پراخ پروګرامونه، لکه: د سوداګرۍ قراردادونه او کړنې، نارینه، ښځینه او کورنۍ اړیکې اعلان کړې، چې دیني عقیدې او عملونه یې اغېزمن کړل. اسپوسیټو په دې نظر دی چې: د قرآن اصلاحات :« مقررات یا اخلاقي لارښوونېدي، چې د شته کړنو د منع کولو یا بدلولو پرځای یې محدودوي او یا یې بیا تعریفوي». هغه د دوو بېلګو په توګه د غلامۍ او د ښځو حالت په ډاګه کوي.

د ځینو پوهانو په اند: د حضرت محمد (ص) له خوا د نوو زېږېدلو نجونو د وژنې مخنیوی، د ښځو حیثیت د لوړولو لپاره د هغه د کوښښونو مهم اړخ و. 

### ټولنیز امنیت
ویلیم مونټګومري واټ وايي چې: حضرت  محمد (ص) یو ټولنیز او اخلاقي سمونګر و. هغه ټینګار کوي، چې محمد (ص) د ټولنیز امنیت او د کورني جوړښت نوی سیسټم رامنځته کړ، چې دواړو د پخوا په پرتله ډېر ښه پرمختګ وکړ. حضرت محمد (ص) د ښو اخلاقو په درلودلو او په مېشتو ټولنو کې یې په تطبیقولو سره، د ډېرو نسلونو د ژوند لپاره مذهبي او ټولنیز چوکاټ رامنځته کړ.  

### غلامي
قرآن غلامۍ ته ډېرې اشارې کوي او شته ادارې تنظیموي، خو په ښکاره توګه یې مني. لیویس وايي چې: اسلام په لرغونې غلامۍ کې دوه لوی بدلونونه راوستي چې پراخې پایلې یې لرلې، "یو له دې نه د آزادۍ فرضیه وه او بله د آزادو خلکو د غلامۍ منع کول دي، خو پرته له ځینو تعریف شوو شرایطو".

## سرچینې