سنتول او قانون (سنتول يعنې د تناسلي الاتو پرې کول)

د ځینو هغو قوانينو تاریخ تر لرغونو زمانو رسېږي، کوم چې سنتول محدودوی، ترتيبوي يا منع ګرځوي او په ډېرو هېوادونو او ټولنو کې نافذ شوي دي. اوسنيو هېوادونو کې، سنتول عموماً قانوني ګڼل شوي دي، خو د زيان رسولو يا د ماشوم د پالنې په اړوند قوانين په هغو پېښو کې نافذ شوي چې سنتول پکې منځ ته راغلي وي. د ماشومانو د نادرمليزو سنتولو په پېښو کې، د دې تګلارې په ګټه قوانينو ملاتړي عموماً د مور او پلار يا پر يو مذهب عمل کوونکو حقوقو ته اشاره کوي، په دې معنا چې د مذهب ازادۍ ته. هغه چې د دې تګلارې مخالف دي، له مذهب څخه د بدن د ازادۍ حقوقو يادونه کوي. د محکمو په ګڼو قضيو کې، قاضيانو د دې کار هغه ماهيت ته اشاره کړې، چې بېرته نه راګرځېدونکی دی، د هلک بدن ته د سخت زيان رسېدو، د خپل برخليک ټاکلو او د بدن د بشپړتيا يادونه يې کړې ده.

## تاریخ

### یهوديت
د سنتولو لپاره لرغوني شرايط شته. عبري بايبل يهوديانو ته لارښونه کوي چې خپل نارینه بچيان د ژوند په اتمه ورځ سنت کړي او همدا راز نارينه مريان سنت کړي.

د سنتولو منع کوونکي قوانين هم لرغونتيا لري. لرغونو يونانيانو د نارينه د تناسلي الې پوستکې ته ارزښت ورکړی او د يهوديانو د سنتولو دود يې خوښ نه دی بللی. په ۱ ميکابيز، ۱:۶۰-۶۱ (په عربي ژبه يو کتاب دی) کې راغلي چې د سوريې پاچا «انټيوکس څلورم»، څوک چې په ۱۷۰مخزېږديز کې د يهوديه نېواکګر ځواک و، سنتول يې غېر قانوني اعلان کړي او د مرګ سزا يې ورته ټاکلې وه، دا یو له هغو شکايتونو و چې د «ميکابين» بغاوت ته يې لاره هواره کړه. 

د «هسټوريا اګوستا» (د رومي سترواکانو د ژوند ليک ټولګه ده) تر مخې، رومي سترواک «هاډرين» يو فرمان صادر کړی و چې تر مخې يې په دې سترواکۍ کې سنتول منع شوی و او يو شمېر اوسني پوهان دليل وړاندې کوي چې همدا چاره په ۱۳۲ز کال کې د يهوديانو د «بار کوکبا» د بغاوت يو ستر لامل و. خو رومي تاريخ پوه «کيسيس ډيو» د دا ډول کوم قانون يادونه نه ده کړې، د دې پر ځای، هغه د يروشلم د بيا ابادولو او په «Aelia Capitolina» (د يو ښار نوم دی) يې د نوم د بدلولو په اړه د «هيډرين» د پرېکړې په وړاندې د يهوديانو پر پاڅون ملامتيا اچولې، دا هغه هغه ښار چې مشتري ته وقف شوی و.

«Antoninus Pius» (يو رومي سترواک و) يهوديانو ته اجازه ورکړه چې خپل زامن سنت کړي. خو هغه غېر يهودي نارينه سنتول منع کړل، څوک چې يا خو د يهوديانو هغه مريان و چې په بهر کې زېږېدلي وو، همدا راز د هغو غېر يهودي نارينه و سنتول يې هم منع کړل چې د يهودي کورونو غړي وو، ځکه چې دا له «جينيسس» ۱۷:۱۲ (د بايبل يو څپرکی) څخه سرغړونه وه. هغه همدا راز غېر يهودي نارينه د يهوديت دين له منلو څخه هم منع کړي وو. «Antoninus Pius» همدا راز مصري پادريان د سنتولو له نړيوال بنديز څخه مستثنا کړي وو. 

### په مسيحيت کې کليسايي شرعي قانون
په لومړۍ عيسايي کليسا کې د يروشلم شورا اعلان کړی و چې سنتول د مسيحيانو لپاره اړين نه دی، د الاهياتو تړون تر ډېره بريده د تعميد عيسايي ديني دود ته د سنتولو د اسرائيلي چارې د پوره کولو په سترګه ګوري، دواړه د وقار د تړون د نښو او مهرونو په توګه بلل کېږي.

له تاريخي اړخه «لوتري» کليساګانو هم د خپلو غړو په منځ کې د سنتولو عمل نه دی تر سره کړی. 

له بلې خوا، په ختيځ مسيحيت کې، قبطي ارتوډوکس کليسا او د ايتوپيا ارتوډوکس کليسا غوښتنه دا ده چې د دوی نارينه غړي به سنتيږي.

### شوروي اتحاد
له ګلاسنوټ (په شوروي اتحاد کې زیات پرانيستی حکومت او د معلوماتو خپراوي تګلارې) مخکې، د «جيويش پريس» د يوې ليکنې سره سم، په شوروي اتحاد کې د يهوديانو مذهبي سنتول منع و. خو د امريکا د یهودي الاهياتو په ښوونځي کې د يهودي تاریخفروفيسر «ډايويډ اي. فيش منن» ويلي، په داسې حال کې چې «هيډر» او «يشوا»، کوم چې د يهودي زده کړې غړي دي، « د کليسا او ښوونځي د جلا کولو د قانون پر بنسټ منع کړای شوي او د سختو پوليسي او اداري اقداماتو له ګواښ سره مخ شوي وو»، سنتول د قانون له مخې نه و منع شوي او نه يې د اجرائيوي اقاماتو پر بنسټ مخه نیول شوې وه. «جيهونشوا ای. جيلبوا» ليکلي په داسې حال کې چې سنتول په رسمي ډول يا په ضمني ډول نه و منع شوي، بيا هم داسې فشارونه وارد شوي وو چې دا چاره يې سختوله. په ځانګړي ډول «موهيلز» له دې امله اندېښمن و چې شونې ده چې د روغتيا اړوند کومې مسئولې منځ ته راتګ له کبله به دوی ته سزا ورکړل شي، ان که دا مسئله د سنت کېدو څخه وروسته هم منځ ته راځي.

### البانيا
په ۱۹۶۷ز کال کې په کمونسته البانيا کې په ټولو دينونو بنديز ولګېد، تر څنګ يې سنتول هم منع شول. د سنتولو عمل په پټه تر سره شو او ډېر هلکان په پټه سنت شول.

## اوسني قوانين
په هغه ځای کې چې د ماشوم د پالنې ضوابط په هغو قضيو عملي کېږې چې د سنتولو عمل هم پکې ښکېل وي، داسې ښکاري چې هېڅ داسې هېواد نه شته چې د نادرمليزو لاملونو پر بنسټ د هلکانو پر سنتولو په ناڅرګند ډول بنديز لګوي، خو په ځينو قوانينو کې د ا ډول سنتولو قانونيت د اختلافاتو ښکار دی.

اوسنی جدول په بېلا بېلو هېوادونو کې د ماشوم د نادرمليزو سنتولو په اړوند د قانوني محدوديتونو او شرايطو د پرتله کولو لپاره يوه غېر جامعه ټولکتنه وړاندې کوي. ځينې هېوادونه د مور او پلار او يو تن د موافقې شرط ږدي، د دوی له منځه ځينو يې (فنلينډ، انګلستان) د مور او پلار تر منځ د حقوقي شخړو له تجربو تېر شوي، په داسې حال کې چې يو به يې خپل زوی سنت کړی يا به يې د هغه د سنتولو نيت درلود، بې له دې چې د بل موافقه ولري. ځينې هېوادونه دا شرط ږدي چې دا عمل بايد د يو پوه ډاکټر له خوا تر سره، يا د هغه تر نظارت لاندې تر سره شي (په سويډن کې د پوه نرس اجازه هم ورکول شوې)، په داسې حال کې چې هلک يا سړي ته (سيمه ييزه/د بدن د ټاکي ځای نشه کول) نشه ورکړل شوې وي. 

**په هېوادونو کې د ناردمليزو موخو لپاره د ماشوم پر سنتولو حقوقي محدوديتونه او شرطونه**

### استراليا
د استراليا د ډاکټرانو شاهي کالج (RACP) موندلې چې په استراليا او نيوزيلينډ کې د ماشوم د عادي سنتولو اجازه نه ده ورکړل شوې، له دې امله چې په سنتولو کې بدني زخم واقع کېږي، ډاکټران بايد له مور او پلار سره دا موضوع شريکه کړي او بحث کړي او وروسته وخت ته د دې چارې د ځنډولو په اړه غور وکړي، تر هغه وخته چې هلک دومره عمر ته ورسېږي، چې خپله د ځان په اړه پرېکړه وکړي:د اوسنيو شته شواهدو له بيا کتنې وروسته، RACP باور لري چې د هغو ناروغيو زياتوالی چې په سنتولو سره د بدلون وړ دي، د سنتولو له لارې وړاندې کېدنکي خونديتابه او د سنتولو پېچلتيا ته په کتنې سره، په استراليا او نيوزيلينډ کې د ماشومانو د عادي سنتولو ضمانت نه کوي. ... له دې امله چې په سنتولو کې بدني زيانونه شته، کوم چې د ماشوم ټولنيزو رواني ګټو يا د بحث وړ طبي ګټو لپاره زغمل کېږی، ... تر وروسته هغه وخت پورې د سنتولو چاره ځنډول، تر کومه چې هلک دومره ستر شي چې د خپل ځان په اړه پرېکړه وکړي، دا موضوع بايد له مور او پلار سره شريکه او په اړه يې پرېکړه وشي.

ـــــــ د ډاکټرانو لپاره د استراليا شاهي پوهنځیپه ۱۹۹۳ز کال کې، د «کوينزلينډ» قانون اصلاحي کميسيون (د نارينه ماشوم سنتول) يوه غېزلازمي څېړنه دې پايلې ته رسېدلې وه چې «د کوينزلينډ د جزايي قانون يو چاته د زیان رسولو د مادو (هغه مادې چې بل ته د زیان رسولو يا بريد په اړوند جزاوې تشريح کوي) د سخت تفسير په چوکاټ کې، د نارينه ماشوم عادي سنتول، شونې ده چې يو جرمي عمل وبلل شي» او په راتلونکي وخت کې به هغه ډاکټر چې نارینه ماشوم یې سنت کړی د همدې ماشوم له خوا د مدني دعواوو لپاره مسئول وي. په کوينزلينډ کې هېڅ راز قضايي دعواوې نه دي شوي او د سنتولو چارې دوام لري.

## سرچينې