مارټين لوتر

مارټين لوتر (10 نومبر 1483 – 18 فبروري 1546) يو المانی پادري، دينپوه، لیکوال، د مذهبي سرودونو (حمد) لیکونکی، پروفيسر او اګستي راهب و. لوتر د پروټسټنټ د اصلاح مهمه څېره وه، او د هغه مذهبي عقايد د لوتريزم اساسات دي. نوموړی په لوېديځ او مسیحي تاریخ کې تر ټولو اغېزناک شخص بلل کېږی. 

لوتر په 1507ز کال کې د پادري په دنده وګومارل شو. نوموړي د رومي کاتولیکې کليسا ګڼې لارښونې او کړنې رد کړې؛ په ځانګړي ډول، د ګناهونو د بښنې لپاره له نظريې سره يې اختلاف څرګند کړ. لوتر په ښې طريقې سره د دې اختلافاتو د حل هڅه وکړه، لومړی يې په پنځه نوي (95) مقالو کې د ګناهونو د بښنې او اغېزناکتيا په اړه د يو علمي بحث وړاندېز وکړ، کومې مقالې چې نوموړي په 1517ز کال کې لیکلې وې. په 1520ز کال کې، پاپ «لیو» لسم له لوتر غوښتنه وکړه چې له خپلو ټولو لیکنو تېر شي، خو کله چې لوتر دا غوښتنه رد کړه، نوموړی يې د 1521ز کال د جنورۍ په مياشت کې له کليسا څخه اخراج کړ. د همدې کال په وروستيو کې، سپېڅلي رومي سترواک پنځم چارلس د «ورمز» په مجلس کې له قانون څخه د سرغړونکی په توګه وغانده. کله چې په 1546ز کل کې لوتر مړ شو، د پاپ لسم ليو اخراج (له کليسا څخه منع کول يا تکفير کول) لا هم نافذ و.

د لوتر ښوونه دا وه چې نجات او د هغې په پايله کې ابدي ژوند د ښو کړنو په مټ نه شي تر لاسه کېدای، بلکې يوازې پر عيسي مسيح د مؤمن د ايمان په مټ د خدای په فضل سره د يوې وړيا ډالۍ په توګه تر لاسه کېدای شي، څوک چې د ګناه يوازينی ژغورونکی دی. د لوتر دينپوهنې د پاپ واک او دنده د دې تعليم په ورکولو سره ونګوله، چې بايبل د اله له خوا د نازل کړای شوي علم يوازينۍ لاره ده، او د يو سپېڅلي پادري په توګه د ټولو تعميد شويو مسيحيانو په منلو سره يې د پادري واکۍ (مسيحي ملاکراسي يا هغه مذهبي باور چې کشيش د خدای او بنده تر منځ منځګړی بولي) مخالفت وکړ. هغه خلک لوتريان بلل کېږي چې د لوتر پراخه تعليمات مني، که څه هم لوتر خپله د دې نوم مخالفت کړی و، د هغه باور و هغه خلک چې پر مسیح د ايمان ادعا لري هغوی ته مسيحيان يا ايونجلیکيان ويل کېږي.

کله چې لوتر بايبيل له لاتيني څخه الماني ژبې ته وژباړه نو، ډېرو عامو خلکو ورته لاسرسی پيدا کړ، کوم چې په کليسا او الماني کلتور دواړو سخت اغېز درلود. دې د الماني ژبې د معياري بڼې وده پياوړې کړه، د ژباړې هنر ته يې ګڼ اصول ورزيات کړل، او د انګليسي ژباړې، په لیکنو يې اغېز وکړ، چې د «ټينډيل» بايبل په نوم ده،. د هغه سرودونو په پروټسټانټ کليسګانو کې پر سرود ويلو هم اغېز وکړ. له پخوانۍ راهبې «کاترينا وان بورا» سره د هغه واده، د مذهبي واده د دود لپاره يوه بېلګه وړاندې کړه، او پروټسټانټ مذهبي اشخاصو ته يې د واده کولو اجازه ورکړه.

په وروستيو دوه اثارو کې، لوتر د يهوديت مخالف اندونه څرګند کړل، د يهوديانو د ايستلو او عبادتځايونو د سوځولو غوښتنه يې وکړه. په دې اثارو کې يې رومي کاتوليکان، اناباپټسټان او غېر تثليثي مسيحيان هم هدف وګرځول. د هغه د ښوونو پر اساس، د دې حقيقت سره سره چې لوتر د يهوديانو د وژلو پلوي نه کوله، يو شمېر تاريخپوهان وايي چې د هغه ويناوو په المان کې د سام دوښمنۍ ته وده ورکړه، له پېړيو وروسته، يې د نازي ګوند په راڅرګندېدو کې مرسته وکړه.

## د ژوند لومړي کلونه او زده کړه

### زېږېدل او د ژوند لومړی پړاو
مارټين لوتر د 1483ز کال د نومبر په لسمه نېټه د «هانس لوډر» (چې وروسته لوتر شو) او د هغه د مېرمنې «مارګریټ» (د لینډمين په نوم پېژندل کېده) کره د «مينسفلډ» ولسوالۍ په «ايسلبن» کې زېږېدلی و چې دا د سپېڅلې رومي سترواکۍ برخه وه. د زېږېدو په سبا سهار د «تورز» د «مارټين» د جشن په ورځ د تعميد غسل ورکړل شو.

په 1484ز کال کې، د هغه کورنۍ «مينسفلډ» ته ولاړه، چېرته چې د هغه پلار د مسو په کانونو او د مسو د ویلې کولو کارخانو کې اجاره دار و. هلته يې په سيمه ييزه شورا کې د څلورو ښاري استازو څخه د يو په توګه خدمات وړاندې کړل؛ په 1492ز کال کې، نوموړی د ښاري شورا د غړي په توګه وټاکل شو. مذهبي عالم «مارټن مارټي» د لوتر مور "د سوداګريزې طبقې او منځنۍ کچې د سرچينو لرونکې" يوې خواريکښې ښځې په توګه ښودلې ده، خو د لوتر دوښمنان هغه يوه فاحشه او د حمام مزدوره بلله.

هغه ګڼ وروڼه او خوېندې درلودل، او د «جيکب» په نوم له يو سره ډېر نږدې بلل کېږي.

### زده کړه
د مارټين پلار «هانس لوتر»، د خپلې کورنۍ او ځان لپاره لوړې هيلې درلودلې. هغه پرېکړه کړې وه چې خپل مشر زوی لوتر د يو قانون پوه وکيل په توګه وويني. نوموړي مارټين په «مينسفلډ» کې لاتيني ښوونځيو ته واستواوه، او بيا يې په 1497ز کال کې «ماګډبرګ» ته واستاوه، چېرته چې هغه د «Brethren of the Common Life» «د شریک ژوند وروڼه» په نوم ښوونځي کې زده کړې وکړې، دا ښوونځی د عامو خلکو (غېر روحاني) له خوا اداره کېدو، او په 1498ز کال کې يې په «ايزناخ» کې زده کړې وکړې. دې درې ښوونځيو د درې ګونو مضامينو پر نصاب تمرکز درلود: ګرامر، ويناوالي او منطق. لوتر وروسته دلته خپلې زده کړې د برزخ او جهنم سره پرتله کړې.

په 1501ز کال کې، کله چې هغه اولس کلن و، مارټين د «ايرفرټ» په پوهنتون کې داخل شو، دا پوهنتون هغه وروسته د شرابخانې او فاحشه خانې په توګه بيان کړ. هغه بايد «په يادو د زده کړې او د ستومانونکو معنوي تمريناتو د ورځې لپاره" د سهار په څلور بجې راوېښ شوی وای. نوموړي په 1505ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ.

د خپل پلار د هيلو سره سم، لوتر د قانون په زده کړه کې داخله واخيسته، خو په دې باور چې قانون يو بې باوره مسلک دی، تقريباً سملاسي يې د قانون زده کړه پرېښوده. د دې پر ځای لوتر د ژوند په اړه د باورونو لټون پيل کړ، او د ارستو، وليام اف اوکم، او «ګيبرايل بيل» کې د لېوالتيا په څرګندونو سره د دينپوهنې او فلسفې پر لور واوښت. دوه خصوصي ښوونکو هر يو Bartholomaeus Arnoldi von Usingen او Jodocus Trutfetter په هغه ډېر ژور اغېز پرېښود، چا چې ده ته په تر ټولو سترو انديالانو (مفکرینو) هم د شک کول، او د تجربې له لارې د هر څه ازمويل وښودل.

فلسفې لوتر قانع نه کړای شو، ځکه چې فلسفې د عقل د استعمال په اړه باور وړاندې کړی و، خو د خدای سره د مينې په اړه هيڅ نه و، کوم څه چې د لوتر په باور زيات مهم و. لوتر احساس کړه چې عقل انسانان د خدای په لور نه شي بوتللای، او له همدې امله يې وروسته د ارستو د استدلال په ټينګار کولو سره له ارستو سره د مينې او نفرت اړيکه پیدا کړه. د لوتر په باور عقل د خلکو او ادارو څخه د سوال کولو لپاره استعمالېدای شي، نه د خدای څخه. هغه باور درلود، چې انسانان د خدای په اړه يوازې د الهامي وحی په مټ زده کړه کولای شي، او له همدې امله نوموړي صحيفې ډېرې مهمې بللې.

د 1505ز کال د جولای په دويمه نېټه، کله چې لوتر د کور له سفر څخه وروسته د اس پر شا پوهنتون ته د ستنېدو په حال کې و، د تالندې (رعد او برق) پر مهال د هغه سره نږدې تندر (برېښنا) وغورځېد. وروسته هغه خپل پلار ته وويل چې له مرګ او د خدايي قضاوت څخه په وېره کې دی، او هغه په ژړا شو، "مرسته وکړه سينټ انا، زه به يو راهب شم!". نوموړي د مرستې لپاره خپلې ژړا ته د يو سوګند په توګه کتل، چې هيڅکله يې نه شي ماتولای. هغه له پوهنتون ووت، خپل کتابونه يې وپلورل، او د 1505ز کال د جولای په اولسمه نېټه په «ايرفرت» کې د سينټ اګسټين خانقا ته داخل شو. يو ملګري يې د دوه ملګرو د مړينې له امله د لوتر خفګان د ې پرېکړې لامل وباله. لوتر خپله هم په دې اقدام خفه وبرېښېد. د مخه ښې په ماښامنۍ کې ګډون کونکو نوموړی د بليک کلسټر تر دروازې پورې بدرګه کړ. هغه وويل، "په دې ورځ تاسو زه وليدم، او له دې وروسته، بيا هڅکله نه". پلار غوصه و، او دا يې د لوتر د زده کړې ضياع بلل. 

## سرچينې