د مذهبي ډلو له خوا د تکامل رد

د ځمکې، انسانيت او نورو ژونديو موجودواتو د اصليت په اړه، اوسمهال تکراري کلتوري، سياسي او الاهياتي کښالې روانې دي (ځينې وخت دې لانجو ته د تخليق «پيدايښت- پنځونې» او تکامل د بحث يا د سرچینې د  بحث نوم هم ورکول کېږي). د تخليق په اړوند يو مهال په پراخه کچه دا باور کېده، چې ټول انواع د الله(ج) له خوا په ټاکلي ډول پیدا شوي دي، خو د نولسمې پېړۍ له نيمايي څخه، د علمي ټولنې له خوا د طبيعي غوراوي په وسیله د تکامل نظريه، د يوه علمي تجربوي واقعيت په توګه ثبت شوه.

په ټوله نړۍ کې مسلکي علمي ادارې دا ډول ټول بحثونه مذهبي بولي، نه علمي: په علمي ټولنه کې، تکامل د يوه حقيقت په توګه منل شوی دی او د شبه علم( پوهې ته ورته) په ډول د دې دوديز اند د ساتلو لپاره، نږدې په ټوله نړۍ کې هڅې روانې دي. په داسې حال کې چې دا لانجه اوږ تاريخ لري، نن ورځ دا لانجې د ښې علمي زده کړې په اړوند روانې دي، د تخليق تګلاره په بنسټيز ډول په عام تعليم کې د تخليق پر لارښوونو تمرکز کوي. د هغو هېوادونو له منځه چې مسيحیان په کې زيات دي، په متحده ايالاتو کې دا بحث زيات دی، چې شونې ده، د يوه کلتوري جنګ انځور وړاندې کړي. دې ته ورته اختلافونه، په ځينو نورو مذهبي ټولنو کې هم شته،لکه :د  يهوديت او اسلام زیاتې توندلارې څانګې. په اروپا او نورو سيمو کې تخليق لږخپور شوی (په ځانګړي ډول، کاتولیکه کليسا او انجليکا ټولنه دواړه د تکامل اند مني)، په همدې بنسټ، په دې اړه فشار لږ دی، چې دا موضوع دې د يوه حقيقت په توګه تدريس شي.

مسيحي توندلاري د انسان او نورو څارويو د ګډ پښت دلايل ردوي، هغه دلايل چې په اوسنۍ لرغون پېژندنې، جنيتيک،  د انسانانو او نباتاتو برخې پېژندونکي او شریک پېژندنې له لارې څرګند شوي او يا چې د نورو فرعي علومو له لارې، کوم چې د موډرنې تکاملي بيالوژي، ځمک پوهنې، اسمان پېژندنې او نورو اړوندو برخو په وسیله ښودل شوي او څرګند شوي دي. دوی د تخليق پر ابراهيمي روايتونو استدلال کوي او په دې موخه، چې په علمي برخه کې د تکاملي بيالوژي تر څنګ د ځان لپاره د ځای تر لاسه کولو هڅه وکړي، «د تخليق علم» په نوم يو بلاغي چوکاټ يې جوړ کړی. د کيتزميلر د دورې په وړاندې د پام وړ کتاب کې ،د علمي تخليق اټکل شوی بنسټ، په بشپړ دول مذهبي جوړښت بلل شوی، بې له دې چې علمي ځانکړتيا ولري. 

اوسمهال کاتوليکه کليسا ،د تکامل شتون مني. پاپ پرانسس ويلي: «خدای پيدا کوونکی يا مداری نه دی، بلکې هغه پنځوونکی دی چې هر څه ته يې ژوند ورکړی...تکامل د تخليق له مفهوم سره په ټکر کې نه دی، ځکه چې تکامل هم د هغه شي تخليق ته اړتيا لري، کوم چې تکامل ته رسېږي». د جنتيکي ميراث اصول، د يوه کاتوليک اګوستيني راهب ګرګور مندل له خوا کشف شوي وو، څوک چې اوسمهال د موډرن جنيتيک کشفوونکی بلل کېږي.

## تاريخ
د تخليق او تکامل کښاله(لانجه) په اتلسمه پېړۍ کې په اروپا او شمالي امريکا کې پيل شوه، کله چې د ځمک پېژندنې په اړه د تر لاسه شوو نوو شواهدو څېړنو، د لرغونې ځمکې په اړه نوي اندونه پیدا کړل او د ځمک پېژندنې اړوند فسيلي لړيو له منځه تللو موندنو د تکامل لومړي اندونه راڅرګند کړل، په ځانګړي ډول لامارکيسم (د فزيکي ځانګړتياوو د لېږد وړتيا). په بریتانيا کې په لومړيو کې د دې پرله پسې بدلون نظرياتو ته د جوړ ټولنيز نظم په وړاندې د ګواښ په توګه کتل کېدل، کليسا او حکومت دواړو غوښتل، چې ويې ځپي. کرار کرار حالات ښه شول او په ۱۸۴۴ ز کال کې د رابرت چمبرز له لانجو ډک اثر، چې د خلقت طبيعي تاريخ پاتې شونی و، د انواعو د کرار کرار بدلون نظرونو ته شهرت ورکړ. په لومړيو کې علمي اړخونو دا اند په ملنډو سره رد کړ او د انګلستان کليسا سخت غبرګون وښود، خو د ډېريو يونيتيرين، کواکر او باپټيسټانو – هغه ډلې چې د کليسا له خوا جوړو شويو امتيازاتو مخالفې وې – د دې کتاب له هغو نظرونو څخه ملاتړ وکړ ،چې ګوندې الله(ج) د داسې طبيعي قوانينو له لارې عمل کوي.

### د ډاروين په وړاندې معاصر غبرګون
د نولسمې پېړۍ په پای کې، د ژوند د ټولو ډولونو د ګډ نسب (پښت) او بدلون په اړوند د لومړيو تکاملي اصولو په وړاندې کلک علمي مخالفت نه و.

-توماس ډيکسن، علم او دين: يوه لنډه پېژندنه په ۱۸۵۹ ز کال کې د انواعو د اصليت په اړه د ډاروين د کتاب خپرېدلو، تکامل ته علمي باور ورکړ او دا يې د زده کړې د درناوي وړ برخه وګرځوله.

د ډاروين کتاب له مذهبي مفاهيمو سره د زياتې لېوالتيا سره سره، په لیکنو او ارزونو کې ۱۸۶۰ز د الاهياتو په اړه بحثونو کې د زياتو نیوکو له امله، تر ډېره بريده د انګلستان د کليسا پاملرنې ته بدلون ورکړ. د دې کار ځينو ازاد خياله مسيحي لیکوالانو هم، له ډاروين څخه ملاتړ څرګند کړ، خو ډېرو ورسره موافقه ونه کړه. د بېلګې په ډول: چارلز کينګزلي راهب په ښکاره ډول د هغه اند ملاتړ وکړ، چې الله(ج) د تکامل له لارې کار کوي. نورو مسيحيانو د دې نظريې مخالت وکړ، ان د ډاروين ځينو نژدې ملګرو او ملاتړو هم – چې په هغوی کې چارلز ليل او اسا ګري هم شامل و – په لومړي سر کې د ډاروين د ځينو اندونو په اړه خپلې اندېښنې څرګندې کړې. ګري وروسته په امريکا کې، د ډاروين پیاوړی ملاتړی شو او خپلې ځينې ليکنې يې راټولې کړې، تر څو داروينيانا ۱۸۷۶ز په نوم يو اغېزناک کتاب جوړ کړي. په دغو لیکنو کې هڅه شوې چې د ډارويني تکامل او په الله(ج) باوري د اصولو تر منځ روغه وکړي، په داسې حال کې چې ډېرو دا دواړه اندونه په خپل ځآن کې ځانګړي بلل.  ګري ويلي دي چې: د فزيکي لامل څېړنه، د الهي نظريې او د ذهن او طبيعيت تر منځ د همغږۍ له مطالعې سره مخالفه نه ده او فکر يې کاوه چې: «په ډېرې شونتيا سره په طبيعيت کې موندل شوی عقلاني تصور ،د طبيعي لارو چارو په وسیله عملي کېږي». توماس هاکسلي، هغه مهال چې د روحانيونو له خوا پر علم شته واک ته د پای ورکولو لپاره يې هلې ځلې کولې، په سختۍ سره يې د ډاروين اندونو ته شهرت ورکړ. د اګنوستيک اصطلاح يې جوړه کړه، چې خپل هغه اند تشرېح کړي، چې د الله (ج) وجود نه دی پېژندل شوی. ډاروين هم خپل درېځ ونيو، خو ځينو پياوړو بې دينانو، لکه:  ادوارد اولينګ او لودويګ بوشنر د تکامل اند ومانه او نیوکه پرې وشوه، د يوه نيوکه کوونکي په وينا: دا درېځ له «بې خدايۍ» سره برابر دی. د سنت جورج جکسن ميوارت او جان اګوستين زم په څېر شخصيتونو څخه وروسته رومي کاتوليکانو او متحده ايالاتو هم د تکامل منل پيل کړل، په داسې حال کې چې د طبيعي غوراوي او د بشريت په الهياتو لړل شوي زړه ټينګار تر منځ دوه زړي وو. کاتوليکې کليسا کله هم تکامل ونه غانده او په لومړيو کې زيات محافظه کارو لارښوونو کاتوليکې کليسا مشرتابه په روم کې شاتګ وکړ، خو په کرار کرار يې دې ته ورته درېځ غوره کړ.  

د نولسمې پېړۍ په پای کې د تکامل اندونه تر ډېره بريده، له زريزو کلونو څخه د مخکې وخت (د مسيحيانو هغه عقیده چې عيسی له زر کاله پوره کېدو مخکې بېرته راستنېږي) په اړه باور لرونکو تر منځ د بحث موضوع وه، هغوی د سپېڅلي کتاب په دې وړاندوينه باور درلود، چې ګوندې عيسی مسيح په نژدې راتلونکي کې بېرته راستنيږي او په دې باور و، که په بايبل کې تېرو تنه موجوده وي، نو دا سپېڅلی کتاب به باطل شي. په هر حال، هغه مهال د تکامل د اند مخالفينو کې ممکن څوک د ځمک پېژندنې په اړه دومره اندېښمن و او د علمي څېړنو لپاره يې پوهانو ته هر هغه څه ورکول، چې هغوی ورته د عدن له پېدا کېدو مخکې اړتيا درلودله، لکه فسيلونه او د ځمک پېژدنې موندنې. له ډاروين څخه لږ وروسته پړاو کې، ډېرو لږو پوهانو يا روحانيونو د ځمکې لرغونتيا يا د فسيلي طبيعي پرمختګ ډول رد کړ. لکه چې د تخليق د پلويانو په خلاف د ځمک پېژندنې اهميت ته په کتنې سره ډېرو لږو د سپېڅلي کتاب د سيلاو په خبره باور درلود. په تکامل شک کوونکو، دتخليق د اند پلوو مشرانو او شک لرونکو دا هيله درلوده، چې د تخليق کتاب د لومړي څپرکي يو مجازي لوست په نظر کې ونيسي، يا په دې باور و چې، د خلقت شپږ ورځې همدا څلور ويشت ساعته ورځې نه وې.

## سرچينې او ياداښتونه