open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نړيوال ادبيات

*نړیوال ادبیات*' () د نړۍ د بېلابېلو کلتورونو د ادبي اثارو هغه ګډه ټولګه ده چې له ملي او جغرافیایي پولو هاخوا د بشریت د فکري میراث په توګه پېژندل کېږي. دا مفهوم په لومړي ځل په ۱۹ پېړۍ کې د جرمني فیلسوف او لیکوال ګویټه لخوا د "Weltliteratur" په نوم مطرح شو، چې موخه یې د تمدنونو ترمنځ د خبرو اترو او یو بل ته د درناوي رامنځته کول وو. په اوسني پېر کې نړیوال ادبیات د یوې داسې وسیلې په توګه کارول کېږي چې لوستونکو ته اجازه ورکوي د نړۍ د نورو قومونو په تاریخ، احساساتو او ټولنیزو ستونزو پوه شي. دا د ادبیاتو هغه بڼه ده چې د ژباړې او کلتوري تبادلې له لارې په نړیواله کچه خپرېږي او د انسانانو ترمنځ د فکري پلونو د جوړولو دنده پر غاړه لري.

د دې ډول ادبیاتو د خپرېدو او پیاوړتیا تر شا تر ټولو لوی لاس د ژباړې د هنر دی، ځکه چې همدا ژباړه یو اثر له خپلې محدودې سیمې راوباسي او د نړۍ د نورو ژبو ویونکو ته یې وړاندې کوي. کله چې یو ناول، شعر یا داستان نړیوال شهرت ترلاسه کوي، نو هغه نور یوازې د یوې ځانګړې ټولنې ملکیت نه وي، بلکې د بشري شعور برخه ګرځي. په دې پروسه کې د نوبل جایزه او د بوکر نړیواله جایزه د هغو اثارو په معرفي کولو کې مهم رول لوبوي چې لوړ کیفیت لري او په نړیواله کچه د انساني ارزښتونو د بیانولو وړتیا ښيي. په حقیقت کې، دا ادبیات د مختلفو کلتورونو ترمنځ د همپالنې او یووالي یو داسې نظام رامنځته کوي چې پکې هر غږ خپل ځای او ارزښت لري.

په اکاډمیکو مرکزونو او پوهنتونونو کې د نړیوالو ادبیاتو مطالعه د بشري علوم او ټولنپوهنه په برخه کې د نویو څېړنو لپاره لاره هواروي. پوهان په دې باور دي چې د نړۍ د مشهورو لیکوالانو لکه شکسپیر، رومي، دایستوفسکي او ګابریل ګارسیا مارکز د اثارو مطالعه موږ ته د بشر د تېر تاریخ او د هغه د راتلونکو هیلو په اړه ژور لیدلوری راکوي. د معلوماتي ټکنالوژۍ په پراخېدو سره اوس د نړۍ ادبي شهکارونه د ډیجیټل کتابتونونو له لارې هر چا ته په اسانۍ د لاسرسي وړ دي، چې دې چارې د کلتوري تنوع په ساتلو او د تمدنونو ترمنځ د تعصب په کمولو کې بې ساري مرسته کړې ده. په دغو اثارو کې د فلسفه، اخلاق او ټولنیز عدالت په اړه بحثونه د یوې باخبره او متمدنې نړۍ د جوړولو لپاره بنسټیز ګڼل کېږي.

## د نړیوالو ادبیاتو اساسي موخې او ارزښتونه
د کلتوري ډیالوګ پیاوړتیا د نړۍ د بېلابېلو ملتونو ترمنځ د تفاهم او پوهې د کچې د لوړولو لپاره کار کوي. د بشري ارزښتونو ترویج د داسې اثارو ملاتړ کوي چې د عدالت، ازادۍ او انساني کرامت پیغام نړیوالو ته رسوي. د ژبني تنوع ساتنه په نړیواله کچه د کوچنیو ژبو د ادبي هستیو د ژوندي ساتلو او هغوی ته د نړیوال ستیج د برابرولو هڅه کوي. د بین‌الرشتوي اړیکو ټینګښت د ادبیاتو په مرسته د تاریخ، ارواپوهنې او سیاست ترمنځ د نویو څېړنیزو لارو د موندلو زمینه برابروي ترڅو د ټولنې ستونزې په هر اړخیزه توګه وڅېړل شي.

## سرچینې
The Institute for World Literature - Harvard University

Nobel Prize in Literature Official Records

UNESCO Cultural Diversity and Literature Support

Consortium of Humanities Centers and Institutes (CHCI)
وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:کلتور
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:تاریخ
شفاهي ادبيات

**شفاهي دود** () یا شفاهي ادبیات هغې پوهې، تاریخ، کلتوري ارزښتونو او هنر ته ویل کېږي چې له یو نسل څخه بل نسل ته یوازې د خولې د خبرو، کیسو، شعرونو او متلونو له لارې لېږدول کېږي. دا د بشري تمدن تر ټولو لرغونې بڼه ده چې د لیکلي خط له اختراع څخه زرګونه کلونه وړاندې یې د ټولنو هویت او تاریخ خوندي کړی و. په شفاهي دود کې حافظه (Memory) د کتابتون رول لوبوي او هره کیسه یا تاریخي پېښه په خورا دقت سره په داسې بڼه ترتیب کېږي چې اورېدونکي یې په اسانۍ یاد وساتي. په دې کې یوازې افسانې نه راځي، بلکې حقوقي قوانین، طبي پوهه، مذهبي عقیدې او د شجرو معلومات هم شامل وي چې په پخوانیو وختونو کې به د ځانګړو کسانو لکه سپین ږیرو، شاعرانو او کیسه ویونکو لخوا ساتل کېدل.

په ټولنپوهنه او بشري علوم کې، شفاهي دود د یوې ټولنې د "ژوندي روح" په توګه پېژندل کېږي. د نړۍ ډېر مشهور لیکلي اثار، لکه د هومر حماسې یا د فردوسي ځینې کیسې، په اصل کې له شفاهي روایتونو څخه سرچینه اخلي. د شفاهي دود یوه ځانګړتیا دا ده چې دا متحرک وي؛ یعنې کله چې یو روایت له یو نسل څخه بل ته لېږدول کېږي، هغه د وخت او چاپیریال له غوښتنو سره سم نوي رنګونه اخلي، مګر خپل اصلي پیغام ساتي. په ساپوهنه کې دا ثابته شوې ده چې شفاهي روایتونه د انسان په مغز او احساساتو ژوره اغېزه کوي، ځکه چې دا د مخامخ اړیکې، غږ او حرکت سره مل وي، چې دا کار د ټولنیز یووالي او د کلتوري وراثت په پیاوړتیا کې مرسته کوي.

په افغانستان او په ځانګړي ډول د پښتنو په کلتور کې شفاهي دود خورا بډای دی. پښتو لنډۍ، متلونه، کاکړۍ غاړې او شفاهي کیسې د دې دود ژوندي مثالونه دي. دا ادبیات د پښتنو د تاریخ، اخلاق او ټولنیز ژوند هنداره ده چې د لیکلو د امکاناتو په نشتوالي کې یې هم خپل کلتور ژوندی ساتلی دی. په مقایسوي ادبیات کې، د پښتو شفاهي خزانې له نورو نړیوالو کلتورونو سره پرتله کول موږ ته دا راښيي چې بشري عواطف لکه مینه، مېړانه او د حق غوښتنه په ټولو انسانانو کې مشترک دي. نن ورځ که څه هم ډېری دا روایتونه په کتابونو کې ثبت شوي، مګر بیا هم په کلیو او بانډو کې د سپین ږیرو او سپین ږیرو په سینو کې د پوهې دغه شفاهي سیند لا هم بهېږي.

په پای کې، شفاهي دود یوازې د تېر وخت کیسه نه ده، بلکې دا زموږ د تمدن ریښې دي. په اوسني عصري دور کې چې ټیکنالوژي هر څه په ډیجیټل بڼه اړولي، د شفاهي دودونو ساتل خورا اړین دي ترڅو زموږ کلتوري اصالت له منځه لاړ نشي. دا دودونه موږ ته یادونه کوي چې د علم او پوهې لېږد یوازې په کاغذ او سکرین پورې محدود نه دی، بلکې د زړونو او سینو ترمنځ اړیکه د پوهې تر ټولو پیاوړې لاره ده. د شفاهي ادبیاتو مطالعه موږ ته د خپلو پلرونو د حکمت او بصیرت په اړه ژور معلومات راکوي او موږ سره مرسته کوي چې د خپل راتلونکي لپاره له تېر تاریخ څخه ګټوره ګټه پورته کړو.

## د شفاهي دود مهمې برخې
# **اساطیر او افسانې:** د کائناتو د پیدایښت او د تېرو اتلانو په اړه کیسې.
# **ولسي شاعري:** لکه لنډۍ او کاکړۍ غاړې چې د خلکو احساسات بیانوي.
# **متلونه:** هغه لنډې او حکمت لرونکې جملې چې د ژوند تجربې پکې نغښتې وي.
# **تاریخي روایتونه:** د جګړو، کډوالۍ او د قومونو د شجرو په اړه یادښتونه.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Britannica: Oral Tradition and its role in human history
* UNESCO: Oral traditions and expressions as intangible heritage

وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:تاریخ
وېشنيزه:کلتور
شټارينګين

**شټارينګين**  د جرمني د بادن-وېرتنبرګ ایالت د رادولفڅېل ام بودېنزې ښار یو ښارګوټی او پخوانۍ خپلواکه کليواله سیمه ده. شټارينګين د بودېنزې لوېدیځې غاړې ته پروت دی او د طبیعت، کرهڼې، تاریخي ځایونو او د کلیوالي ژوند د فعالې فضا له امله پېژندل کېږي. دا سیمه د غونډیو، مېوې باغونو، د هومبورګ د ورانۍ او د ګرځندوی لپاره د مناسب چاپېریال له امله ځانګړی اهمیت لري.

شټارينګين د ۱۹۷۴ کال د اداري اصلاحاتو له مخې د رادولفڅېل ښار برخه وګرځېده. د ۲۰۱۱ کال د شمېرنې له مخې د دې سیمې نفوس شاوخوا ۱۴۰۰ تنه و. د سیمې لوړوالی نږدې ۴۴۰ متره د سمندر له سطحې پورته دی.

## جغرافیه
شټارينګين د بودېنزې په شمال لوېدیځ کې موقعیت لري او د هومبورګ د ورانۍ (Burgruine Homburg) په لمنه کې پرته ده. دا سیمه د طبیعي ښکلا له امله د ګرځندویانو لپاره زړه راښکونکې ده. د بودېنزې د بایسکل لاره (Bodenseeradweg) له همدې ځایه تېرېږي، او د "هومبورګ-شټایګ" په نوم د ګرځندوی مشهور مسیر یوه برخه هم دلته ده.

شاوخوا سیمې پکې شاملې دي:  
* والوېس (Wahlwies)  
* شټایسلنګن (Steißlingen)  
* د رادولفڅېل مرکزي ښار  

د شټارينګين په ختیځ کې د "سینټ زېنو" کلیسا موقعیت لري چې د سیمې یو مهم تاریخي او مذهبي ځای دی.

## تاریخ
د شټارينګين سیمه د لرغوني تاریخ لرونکې ده. د منځني او نوي ډبرې دورې د وسایلو موندنې ښيي چې دا سیمه زرګونه کاله وړاندې د انسانانو د استوګنې ځای وه. دغه لرغوني توکي په ۱۹۷۷ کال کې د هومبورګ د ورانۍ لاندې د غونډۍ په لمنه کې وموندل شول.

په منځنیو پېړیو کې د هومبورګ کلا د سیمې د دفاع او واکمنۍ مهم مرکز و. کلا نن ورځ ورانه ده، خو د سیمې د تاریخي هویت یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.

## اداري بدلون
شټارينګين تر ۱۹۷۴ پورې یوه خپلواکه کليواله سیمه وه، خو د اداري اصلاحاتو له مخې د رادولفڅېل ښار برخه وګرځېده. اوس دا سیمه د ښار د رسمي ښارګوټو له ډلې شمېرل کېږي.

## اقتصاد او ټولنیز ژوند
شټارينګين د مېوې باغونو، کرهڼې، د مېوو د پروسس مرکزونو او سیمه‌ییزو بازارونو له امله شهرت لري. د سیمې اوسېدونکي د ټولنیزو فعالیتونو، کلتوري پروګرامونو، کلیوالي جشنونو او د سپورټي فعالیتونو په برخه کې فعاله ونډه لري. د شټارينګين کلنی کلیوالي جشن (Stahringer Dorffest) د سیمې د ټولنیز ژوند مهمه نښه ده.

## ګرځندوی
شټارينګين د طبیعت مینه‌والو لپاره یو مناسب ځای دی. مهمې ګرځندویي سیمې پکې شاملې دي:  
* **د هومبورګ ورانۍ** – د سیمې له لوړ ځایه د بودېنزې او الپ غرونو ښکلی لید  
* **سینټ زېنو کلیسا** – تاریخي مذهبي ځای  
* **د بودېنزې بایسکل لاره** – د اروپا له مشهورو بایسکل لارو څخه  
* **مېوې باغونه او طبیعي سیمې** – د سیمه‌ییزو تولیداتو د اخیستلو لپاره مشهور ځایونه  

## ترانسپورت
شټارينګين د رادولفڅېل ښار له لارې د سړک او رېل په شبکه کې نښلول شوی دی. د "رادولفڅېل–شټارينګين" ځانګړی هوايي ډګر (Sonderlandeplatz Radolfzell-Stahringen, EDSR) د سپکو الوتکو لپاره کارول کېږي.

## وګړیز حالت
* نفوس: شاوخوا ۱۴۰۰ تنه (۲۰۱۱)  
* ژبه: جرمني  
* سیمه‌ییز اقتصاد: کرهڼه، مېوې، ګرځندوی  

## اړوند موضوعات
رادولفڅېل ام بودېنزې  
بودېنزې  
بادن-وېرتنبرګ  
والوېس  
سټایسلېنګن  
هومبورګ کلا  

## سرچینې
* Stadt Radolfzell – Ortsteil Stahringen  
* Stahringen – Wikipedia (DE)  
* Radolfzell Tourism – Stahringen  
* Bodenseeradweg Information  
* Burgruine Homburg – Historical Overview
مېړانه

**مېړانه** () هغه اخلاقي او رواني ځواک دی چې انسان ته دا وړتیا ورکوي ترڅو د وېرې، خطر، درد او سختۍ په وړاندې ودریږي او له حق څخه دفاع وکړي. مېړانه یوازې په فزیکي جګړه کې زړورتیا نه ده، بلکې په اخلاقي لحاظ د رښتیا ویلو، د مظلوم ملاتړ کولو او د نفس پر غوښتنو د برلاسۍ مانا هم ورکوي. له علمي پلوه، مېړانه د انسان په مغز کې د "وېرې کنټرول" ته ویل کېږي؛ یعنې مېړنی هغه څوک نه دی چې وېره نه لري، بلکې هغه څوک دی چې پر خپله وېره حاکم وي او د هدف لپاره ترې تېر شي. په فلسفه کې، ارسطو مېړانه د "وېرې او بې باکۍ" ترمنځ یو منځنی حالت بولي؛ داسې چې انسان نه باید بې ځایه ځان خطر ته واچوي او نه باید له وېرې وتښتي، بلکې په سم وخت کې باید د سم کار لپاره اقدام وکړي.

د مېړانې مفهوم په بېلابېلو کلتورونو کې له تاریخ او ادبیاتو سره نښتی دی. په نړیواله کچه، د تمدنونو بقا د هغو افرادو له امله وه چې د خپلې خاورې او ارزښتونو لپاره یې مېړانه ښودلې ده. په ټولنپوهنه کې مېړانه د ټولنیز ثبات او عدالت یو مهم بنسټ ګڼل کېږي، ځکه یوه مېړنۍ ټولنه هیڅکله ظلم نه مني او د هر ډول تېري په وړاندې کلک غبرګون ښيي. دا صفت په ساپوهنه کې د "لوړ شخصیت" (Character Strength) په ډله کې راځي چې د انسان په ځان باور زیاتوي او هغه ته په ژوند کې د لویو ننګونو د منلو جرئت ورکوي. مېړانه په اصل کې د عقل او احساس یو داسې ترکیب دی چیرې چې عقل د حق لاره تشخیصوي او احساس (غیرت) د هغې د ترلاسه کولو لپاره انرژي ورکوي.

د پښتنو په کلتور او تاریخ کې مېړانه د "پښتونوالۍ" یو له بنسټیزو ستنو څخه ده. پښتانه شاعران لکه خوشحال خان خټک په خپلو اثارو کې مېړانه د ننګ، مېلمه پالنې او توره وهلو سره نښلوي. په پښتو شفاهي دود او لنډیو کې مېړانه د یو داسې صفت په توګه ستایل شوې چې انسان ته په ټولنه کې عزت او لوړ مقام بښي. خو د معاصرې نړۍ په تعریف کې مېړانه یوازې د تورې تر کارولو محدوده نه ده؛ نن ورځ د پوهې ترلاسه کول، د فساد په وړاندې ودرېدل او په سختو حالاتو کې د بشري ارزښتونو ساتل د ریښتینې مېړانې نښې دي. دا هغه صفت دی چې په بشري علوم کې د تمدنونو د پرمختګ او د انساني کرامت د ساتلو اصلي محرک ګڼل کېږي.

په پای کې، مېړانه یو امانت او د روح یو ډول روښنايي ده چې په تیاره او سختو حالاتو کې د لارې مشال ګرځي. مېړنی انسان نه یوازې خپله ګټه، بلکې د نورو خیر او د ټولنې سوکالي په پام کې نیسي. د مېړانې پالل په یو انسان کې د مسؤلیت منلو روحیه پیدا کوي او هغه ته دا وړتیا ورکوي چې د تاریخ په پاڼو کې خپل نوم په نېکۍ سره ثبت کړي. د مېړانې ریښتینی هدف د عدالت ټینګښت او د باطل ماتول دي. که په یوه ټولنه کې مېړانه له منځه لاړ شي، هغه ټولنه په تدریجي ډول د ذلت او محکومیت په لور ځي؛ نو ځکه د مېړانې پالل او د نوي نسل روزنه په دې روحیه د هر تمدن لپاره حیاتي ده.

## د مېړانې ډولونه
# **فزیکي مېړانه:** د بدن او ژوند په خطر کې اچول د حق یا د نورو د ساتنې لپاره.
# **اخلاقي مېړانه:** د سختو مخالفتونو په وړاندې د حق خبره کول او پر اصولو ولاړ پاتې کېدل.
# **رواني مېړانه:** له سختو روحي صدمو، ماتو او خپګان سره په مېړانه مقابله کول.
# **مدني مېړانه:** په ټولنه کې د بې عدالتۍ او فساد په وړاندې په سیستماتیک ډول غږ پورته کول.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Courage and Virtue Ethics
* Britannica: The Concept of Courage in Human History

وېشنيزه:اخلاق
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:بشري خویونه
وېشنيزه:فلسفه
بشري علوم

**بشري علوم** () د پوهې هغې پراخې ساحې ته ویل کېږي چې د انساني تجربې، کلتور، ژبې او خلاقیت بېلابېل اړخونه په تحلیلي او تنقیدي ډول مطالعه کوي. دا علوم د طبیعي علومو (لکه فزیک او بیولوژي) برخلاف، چې په تجربوي حقایقو تکیه کوي، ډېر تمرکز پر دې کوي چې انسانان څنګه خپلې نړۍ ته مانا ورکوي. په بشري علومو کې فلسفه، تاریخ، ادبیات، ژبپوهنه، هنر، او مذهبونه شامل دي. دا څانګې موږ ته اجازه راکوي چې د تېرو نسلونو په میراث پوه شو، د اوسني وخت ننګونې تحلیل کړو او د راتلونکي لپاره یو انساني لیدلوری ولرو. د بشري علومو اصلي موخه د "انسان پېژندنه" ده؛ دا چې موږ څوک یو، له کومه راغلي یو او زموږ د شتون هدف څه دی؟

له تاریخي پلوه، بشري علومو د تمدنونو په جوړولو کې اساسي رول لوبولی دی. په لرغوني یونان او بیا په اسلامي زرینه دوره کې، د عقل، منطق او اخلاقو بحثونو د ټولنې د پرمختګ لاره هواره کړه. په رنسانس دوره کې د "هومانیزم" (Humanism) یا انسان پالنې فکر دا علوم نور هم پیاوړي کړل. په ساپوهنه او ټولنپوهنه کې دا ثابته شوې ده چې بشري علوم د یو انسان د "تنقیدي فکر" (Critical Thinking) وړتیا زیاتوي. دا موږ ته راښيي چې هر څه یوازې په مادي ګټو کې نه دي نغښتي، بلکې د انسان روحي او ذهني هوساینه، د عقل او احساس توازن او د کلتوري ارزښتونو پالل د ژوند د نېکمرغۍ لپاره حیاتي دي. بشري علوم موږ ته د زغم، همدردۍ او د نورو د نظرونو د درناوي درس راکوي.

په اوسنۍ نړۍ کې چې ټیکنالوژي او مصنوعي ځیرکتیا په چټکۍ سره وده کوي، د بشري علومو اهمیت تر بل هر وخت زیات شوی دی. انجنیران او ساینس پوهان اوس په دې پوهېدلي چې بې له اخلاقي او فلسفي چوکاټ څخه یوازې ټیکنالوژي ښايي بشریت ته زیان ورسوي. له همدې امله په بشري علوم کې د اخلاقو او ټولنیز عدالت بحثونه د نوې ټیکنالوژۍ د لارښوونې لپاره کارول کېږي. په افغانستان کې، زموږ بډای شفاهي دود، پخواني ادبیات او تاریخي میراثونه د بشري علومو یوه لویه خزانه ده. د دې خزانې مطالعه موږ سره مرسته کوي چې خپل ملي هویت وساتو او په نړیوال تمدن کې خپله برخه واخیستلی شو. بشري علوم د یوې ټولنې "حافظه" ده چې د هغې پرته ټولنه خپله لاره ورکوي.

په پای کې، بشري علوم د نړۍ د درک کولو یوه کړکۍ ده. دا علوم موږ ته راښيي چې مینه، ازادي، عدالت او ښکلا د انسان د وجود اساسي اړتیاوې دي. د بشري علومو زده کړه یوازې د کتابونو لوستل نه دي، بلکې دا د یو شعور ترلاسه کول دي چې انسان ته د خپل ځان او چاپیریال په وړاندې د مسؤلیت احساس ورکوي. په داسې حال کې چې ساینس موږ ته د ژوند کولو وسایل راکوي، بشري علوم موږ ته دا راښيي چې د کوم هدف لپاره ژوند وکړو. دا د پوهې هغه برخه ده چې د انسان روح ته سکون او د هغه ذهن ته رڼا بښي، او په پایله کې یو داسې تمدن رامینځته کوي چې په هغه کې انساني کرامت ته تر بل هر څه لومړیتوب ورکول کېږي.

## د بشري علومو اصلي څانګې
# **فلسفه:** د حقیقت، پوهې او اخلاقو په اړه بنسټیزې پوښتنې ځوابوي.
# **تاریخ:** د تېرو پېښو مطالعه ترڅو د اوسني وخت رېښې وپېژندل شي.
# **ادبیات او ژبپوهنه:** د بیان، کیسې او د ژبې د جوړښت له لارې د انسان د افکارو څېړنه.
# **هنرونه:** د نقاشۍ، موسیقۍ او معماري له لارې د انسان د خلاقیت څرګندول.
# **د مذهبونو مطالعه:** د انسان د عقیدې او معنویت په اړه څېړنه.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Britannica: The Definition and History of Humanities
* Stanford Humanities Center: Why the Humanities Matter

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:فلسفه
وېشنيزه:کلتور
وېشنيزه:ټولنپوهنه
بشري کواډرینګل

**هومانیټیز کواډرینګل** () چې په لنډ ډول د (HQ) په نوم هم پېژندل کېږي، د ییل پوهنتون په زړه کې د بشري علومو د څېړنې او زده کړې یو ستر مرکز دی. دا ودانۍ چې په اصل کې په ۱۹۳۲ کال کې د جیمز ګیمبل راجرز لخوا د ګوتیک (Gothic) په سبک ډیزاین شوې وه، په دې وروستیو کې په بشپړ ډول بیا ورغول شوه ترڅو د بشري علومو بېلابېل ډیپارټمنټونه لکه فلسفه، تاریخ، ادبیات او ژبپوهنه تر یو چت لاندې راولي. دا مرکز یوازې یوه ودانۍ نه ده، بلکې د پوهانو او زده کوونکو لپاره یو داسې فضا ده چې پکې د بېلابېلو رشتو ترمنځ ډیالوګ او کلتوري تبادله رامنځته کېږي. د دې ودانۍ مشهور برج او کواډرینګل (څلور لارې انګړ) د پوهنتون د اکاډمیک وقار او د علم د قدامت نښه ګڼل کېږي.

له معمارۍ پلوه، هومانیټیز کواډرینګل د پخواني تاریخ او عصري اسانتیاوو یو بې ساري ترکیب دی. په بیا رغونه کې هڅه شوې چې د ودانۍ تاریخي بڼه او د ډبرینو دیوالونو ښکلا وساتل شي، خو په عین حال کې پکې د ټیکنالوژي نوي سیسټمونه، ډیجیټل کتابتونونه او د کنفرانسونو مجهز تالارونه ځای پر ځای شوي دي. په بشري علوم کې دا ډول مرکزونه د دې لپاره جوړېږي چې د انسان پېژندنې په اړه پاشلې څېړنې یو ځای کړي. دلته پوهان کولای شي د عقل او احساس په اړه خپلې نظریې شریکې کړي او د تمدنونو د پراختیا په اړه ګډ کار وکړي. دا ودانۍ د ییل پوهنتون د هغه لیدلوري استازیتوب کوي چې بشري علومو ته د راتلونکي نسل د روزنې په لاره کې د ستنو په سترګه ګوري.

په دې مرکز کې ۱۵ بېلابېل ډیپارټمنټونه او پروګرامونه فعالیت کوي، چې دا کار د "بین‌الرشتوي" (Interdisciplinary) څېړنو لاره هواروي. د مثال په توګه، یو فیلسوف او یو تاریخ پوه کولای شي په اسانۍ سره په ګډه په هغو موضوعاتو کار وکړي چې د ټولنې په اخلاق او رواني وده اغېز لري. د هومانیټیز کواډرینګل فضا داسې ډیزاین شوې چې د پوهانو ترمنځ "تصادفي ملاقاتونه" زیات کړي، کوم چې ډېری وخت د نویو او خلاقو افکارو د رامنځته کېدو لامل کېږي. په ساپوهنه کې دا ثابته شوې ده چې چاپیریال د انسان په فکر او خلاقیت مستقیم اغېز لري، او HQ په بشپړ ډول د یو متحرک فکري چاپیریال په توګه جوړ شوی دی.

په پای کې، هومانیټیز کواډرینګل د دې حقیقت ثبوت دی چې په ډیجیټل او مادي نړۍ کې هم د بشري علومو ارزښت نه دی کم شوی. دا ځای د هغو کسانو لپاره یو پناه ځای دی چې د ژوند د مانا، کلتور او تاریخ په لټه کې دي. د دې مرکز شتون دا ډاډ ورکوي چې د بشریت معنوي میراث به په خورا درنښت سره خوندي پاتې شي او نوي نسلونه به وکولای شي د تېرو پوهانو له حکمت څخه ګټه پورته کړي. دا ودانۍ نه یوازې د ډبرو او خښتو یوه مجموعه ده، بلکې د انساني شعور او پوهې یو داسې مشال دی چې د نړۍ له هر ګوټ څخه پوهان ځان ته راکاږي ترڅو د یوې روښانه او انساني راتلونکې لپاره فکر وکړي.

## د مرکز اساسي برخې
# **د څېړنې تالارونه:** د پوهانو او محصلینو لپاره د ارام بحث او مطالعې ځایونه.
# **ډیجیټل لابراتوارونه:** د بشري علومو او کمپیوټري ټیکنالوژۍ د نښلولو لپاره مجهز مرکزونه.
# **کواډرینګل (انګړ):** یو خلاص فضا چې د ټولنیزو ناستو او فکري تبادلې لپاره کارول کېږي.
# **تاریخي برج:** د ودانۍ لوړه برخه چې د ییل پوهنتون د اکاډمیک هویت سمبول دی.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Yale University: Humanities Quadrangle Official Site
* Yale News: The transformation of HQ

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:پوهنتونونه
وېشنيزه:معماري
وېشنيزه:تاریخ
د نيبراسکا بشري علوم

**هومانیټیز نبراسکا** () یو خپلواک او غیر انتفاعي سازمان دی چې د امریکا په نبراسکا ایالت کې د بشري علوم د ترویج او د عامه پوهاوي د زیاتولو لپاره فعالیت کوي. دا سازمان په ۱۹۷۳ کال کې تاسیس شوی او موخه یې دا ده چې د نبراسکا د خلکو ترمنځ د تاریخ، ادبیات، فلسفه او کلتور په اړه بحثونه را ژوندي کړي. هومانیټیز نبراسکا په دې باور دی چې د بشري علومو مطالعه د یوې سالمې ټولنې لپاره اړینه ده، ځکه چې دا علوم خلکو سره مرسته کوي ترڅو خپل تېر وپېژني، په اوسني وخت کې د نورو نظرونو ته درناوی وکړي او د یوې روښانه راتلونکې لپاره په ګډه فکر وکړي. دا سازمان د "ملي بشري علومو بنسټ" (NEH) سره په نږدې همکارۍ کار کوي او د بېلابېلو وړیا پروګرامونو له لارې د ټولنې ټولو طبقو ته لاسرسی لري.

د هومانیټیز نبراسکا فعالیتونه خورا پراخ دي او په عمده ډول پر "عامه خبرو اترو" او "ښوونیزو پروګرامونو" تمرکز کوي. دا سازمان د ښوونځیو، کتابتونونو، موزیمونو او کلتوري مرکزونو لپاره مالي مرستې (Grants) برابروي ترڅو هغوی د بشري علومو په اړه سیمینارونه او نندارتونونه جوړ کړي. یو له مشهورو پروګرامونو څخه یې د "Chautauqua" په نوم یادیږي، چیرې چې پوهان د تاریخي شخصیتونو په بڼه راڅرګندیږي او له خلکو سره د تېر تاریخ په اړه خبرې کوي. دا تګلاره په ساپوهنه کې د زده کړې یو اغېزمن میتود ګڼل کېږي، ځکه چې تاریخ له وچو پاڼو راوباسي او د خلکو په وړاندې یې په ژوندۍ بڼه انځوروي. په دې توګه، د خلکو عقل او احساس په یو وخت کې په بحث کې شاملېږي.

په ټولنپوهنه کې، د دا ډول سازمانونو شتون د "ټولنیزې پانګې" (Social Capital) د زیاتوالي لامل ګرځي. هومانیټیز نبراسکا د خپلو خپرونو او مجلو له لارې هڅه کوي چې د نبراسکا بېلابېل کلتورونه او قومي هویتونه سره ونښلوي. دا سازمان په دې اند دی چې کله خلک د یو بل په کیسو، مذهبونو او فلسفو پوه شي، نو په ټولنه کې اخلاق، زغم او دوه اړخیز درناوی پیاوړی کېږي. د بشري علومو له لارې د ټولنیزو ننګونو حل کول د هغوی د کار یوه بله مهمه برخه ده. هغوی داسې فضا رامنځته کوي چې پکې پر جنجالي موضوعاتو هم په علمي او منطقي توګه بحث وشي، چې دا کار د ډیموکراسۍ د پایښت لپاره خورا اړین دی.

په پای کې، هومانیټیز نبراسکا موږ ته دا ښيي چې بشري علوم یوازې په پوهنتونونو او کتابتونونو پورې محدود نه دي، بلکې دا د یوې ټولنې د ورځني ژوند برخه ده. د دغه سازمان شعار "زموږ د تېر سپړنه، زموږ د راتلونکي بډایه کول" دی، چې په بشپړ ډول د بشري علومو جوهر بیانوي. په داسې وخت کې چې نړۍ په مادي او ډیجیټل مسایلو کې ډوبه ده، د دا ډول مرکزونو هڅې موږ ته زموږ د انسانیت یادونه کوي. دا د پوهې او حکمت یو داسې پل دی چې د نسلونو ترمنځ اړیکه ساتي او د نبراسکا خلکو ته دا الهام ورکوي چې د خپل کلتوري میراث په ساتلو سره د یوې بافکره او باخبره ټولنې په جوړولو کې برخه واخلي.

## د سازمان اصلي پروګرامونه
# **د پوهانو پروګرام:** ټولنې ته د متخصصینو لېږل ترڅو پر تاریخي او ادبي موضوعاتو خبرې وکړي.
# **کلتوري مرستې (Grants):** له هغو سازمانونو مالي ملاتړ چې د بشري علومو پروژې پر مخ بیايي.
# **د نبراسکا د کتاب فستیوال:** د لیکلو او لوستلو د کلتور د ترویج لپاره کلنۍ غونډه.
# **تاریخي نندارې:** د تاریخي پېښو او شخصیتونو د ژوند بیا انځورول.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Humanities Nebraska Official Website
* National Endowment for the Humanities (NEH)

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:کلتور
وېشنيزه:ټولنه
وېشنيزه:امریکا
د انساني او ټولنیزو علومو علمي اړیکه

**د بشري او ټولنیزو علومو اړیکه** () هغه علمي ډګر دی چې د پوهې د خپرولو، شریکولو او تحلیل پروسې څېړي. دا یوازې د معلوماتو لېږل نه دي، بلکې دا یوه پېچلې پروسه ده چې پکې پوهان هڅه کوي خپلې موندنې داسې وړاندې کړي چې په ټولنه کې مثبت بدلون راولي. په دې برخه کې د علمي ژورنالونو، کنفرانسونو، او ډیجیټل پلیټ فارمونو رول خورا مهم دی. د دې اړیکې اصلي هدف دا دی چې د بشري علوم (لکه فلسفه او ادبیات) او ټولنیز علوم (لکه اقتصاد او ټولنپوهنه) ترمنځ یو ګډ ډیالوګ رامنځته کړي ترڅو د انساني ستونزو لپاره هر اړخیز حلونه وموندل شي. دا علمي اړیکه موږ سره مرسته کوي چې پوه شو ساینسي پرمختګونه د انسان په اخلاق او کلتور څه ډول اغېز کوي.

په اوسني دور کې د دې ډول اړیکو یوه مهمه ځانګړتیا "بین‌الرشتوي" (Interdisciplinary) تګلاره ده. پخوا به هر علم په خپله ځانګړې حوزه کې فعالیت کاوه، خو اوس د بشري او ټولنیزو علومو په اړیکه کې هڅه کېږي چې د بېلابېلو رشتو ترمنځ پلونه جوړ شي. د مثال په توګه، کله چې د اقلیمي بدلون په اړه بحث کېږي، یوازې د چاپیریال ساینس کافي نه دی؛ بلکې دلته د ټولنپوهانو لیدلوری او د فیلسوفانو اخلاقي تحلیل هم اړین دی. په ساپوهنه کې دا ثابته شوې ده چې کله معلومات په یو جامع او کلتوري چوکاټ کې وړاندې شي، نو خلک یې په اسانۍ مني. له همدې امله د علمي موندنو ساده کول او د ټولنې له عقل او احساس سره یې نښلول د دې اړیکې یو له ستونزمنو خو مهمو دندو څخه ده.

د دې موضوع په اړه د "Humanities and Social Sciences Communications" په نوم یو خورا مشهور علمي ژورنال هم شتون لري چې د "Nature" خپرندویې ټولنې لخوا خپریږي. دا ژورنال د نړۍ د مخکښو پوهانو مقالې خپروي چې په عصري ننګونو لکه مصنوعي ځیرکتیا، ټولنیز عدالت، او د روغتیا کلتوري اړخونو تمرکز کوي. دا ډول خپرونې د ساینس او ټولنې ترمنځ د یو پیاوړي لېنک په توګه کار کوي. په ټولنپوهنه کې د علمي اړیکو مطالعې دا ښودلې چې که چیرې علمي موندنې یوازې په اکاډمیکو کتابتونونو کې بندې پاتې شي، نو ټولنه به له پرمختګ څخه شاته پاتې شي. نو ځکه، د علمي معلوماتو "ډیموکراټیک کول" یا عامه کول د دې حوزې یو له اساسي اهدافو څخه ګڼل کېږي.

په پای کې، د بشري او ټولنیزو علومو علمي اړیکه د تمدن د بقا او پرمختګ لپاره یو حیاتي جریان دی. دا جریان موږ ته اجازه راکوي چې د تېرو تجربو څخه زده کړه وکړو او د راتلونکي ننګونو ته په علمي بڼه چمتو شو. په افغانستان غوندې هیوادونو کې، د دې ډول علمي اړیکو پیاوړتیا کولای شي د کلتوري دودونو او عصري پوهې ترمنځ همغږي رامنځته کړي. دا د پوهې هغه سیند دی چې د بشریت ذهن خړوبوي او انسانانو ته دا وړتیا ورکوي چې په سوله، منطق او پوهه کې یوځای ژوند وکړي. د دې اړیکې پیاوړتیا مانا دا ده چې موږ د یوې داسې نړۍ په لور روان یو چیرې چې هره پرېکړه د پوهې او بصیرت پر بنسټ ولاړه وي.

## د علمي اړیکو مهمې برخې
# **د پوهانو ترمنځ تبادله:** د ژورنالونو او کنفرانسونو له لارې د نویو تیوریو شریکول.
# **عامه پوهاوی:** د پېچلو علمي موضوعاتو ساده کول د عامو خلکو لپاره.
# **ډیجیټل خپرونې:** د انټرنیټ او خلاص لاسرسي (Open Access) له لارې د پوهې خپرول.
# **د پالیسۍ جوړول:** د ساینسي موندنو کارول د دولتونو په پرېکړو او قوانینو کې.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Humanities and Social Sciences Communications - Nature Journal
* ScienceDirect: Social Science and Communication Studies

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:ټولنیز علوم
وېشنيزه:ساینس
وېشنيزه:اړیکې
مقايسوي ادبیات

**مقایسوي ادبیات** () د ادبیاتو د مطالعې یو داسې میتود دی چې پکې د دوه یا څو هېوادونو، ژبو او کلتورونو ادبي اثار یو له بل سره پرتله کېږي. دا رشته یوازې په یوې ژبې پورې محدوده نه ده، بلکې هڅه کوي چې د بشري افکارو ترمنځ نږدېوالی، اغېزې او مشترک ټکي پیدا کړي. د مقایسوي ادبیاتو پوهان په دې باور دي چې د نړۍ ادبیات سره تړلي دي او یو لیکوال تل د بل کلتور له اثارو څخه الهام اخلي. په دې برخه کې نه یوازې د کتابونو متنونه پرتله کېږي، بلکې د ادبیاتو اړیکه له نورو هنرونو لکه فلسفه، نقاشي، موسیقي او سینما سره هم تر څېړنې لاندې نیول کېږي. دا علم موږ ته راښيي چې څنګه یو داستان (لکه د لیلی او مجنون کیسه) په بېلابېلو ژبو او زمانو کې په بېلابېلو ډولونو بیان شوی دی.

د مقایسوي ادبیاتو په تاریخ کې دوه مهم مکتبونه شتون لري: فرانسوي مکتب او امریکايي مکتب. فرانسوي مکتب ډېر ټینګار په "تاریخي اړیکو" کوي؛ یعنې دا چې یو لیکوال په مستقیم ډول له بل څخه څه اخیستي دي. خو امریکايي مکتب بیا پراخ لیدلوری لري او هر ډول ورته والی (حتی که لیکوالان یو بل نه پېژني) هم مطالعه کوي. په دې برخه کې د ژباړې هنر یو حیاتي رول لوبوي؛ ځکه ژباړه هغه پل دی چې یو اثر له خپلې اصلي حوزې څخه د مقایسوي ادبیاتو ډګر ته راکاږي. د دې رشتې له لارې موږ پوهېږو چې د نړۍ په بېلابېلو ګوټونو کې انسانانو د ژوند د اساسي پوښتنو، لکه مینه، مړینه او ازادي په اړه څنګه فکر کړی دی.

په افغانستان کې هم مقایسوي ادبیات خورا مهم دي. د مثال په توګه، د پښتو ادبیاتو پرتله کول له پارسي، عربي او اردو ادبیاتو سره کولای شي زموږ د کلاسیکو شاعرانو لکه خوشحال خان خټک او رحمن بابا د افکارو نړیوال اړخونه روښانه کړي. کله چې موږ د پښتو لنډۍ د نورو ولسونو له ولسي ادبیاتو (Folk Literature) سره پرتله کوو، موږ پوهېږو چې انساني عواطف په هر ځای کې یو شان دي. په ټولنپوهنه کې دا ثابته شوې چې مقایسوي ادبیات د ولسونو ترمنځ د "زغم" او "متقابل درناوي" په رامنځته کولو کې مرسته کوي، ځکه چې دا موږ ته راښيي چې د بل کلتور ارزښتونه زموږ له ارزښتونو سره څومره نږدې دي.

په پای کې، مقایسوي ادبیات د بشري علوم یوه داسې کړکۍ ده چې له لارې یې موږ د بشري تمدن یووالی وینو. په اوسني دور کې چې نړۍ د انټرنیټ له امله په یو کلي بدله شوې، د دې رشتې اهمیت تر بل هر وخت زیات دی. دا علم موږ ته یادونه کوي چې هیڅ کلتور په یوازې ځان نه دی بشپړ شوی، بلکې ټول تمدنونه یو له بل څخه په ګټه اخیستنې سره پرمختللي دي. د مقایسوي ادبیاتو مطالعه د یو روښانفکره او پراخ نظره شخصیت په جوړولو کې مرسته کوي، ځکه چې دا موږ ته د تعصب پر ځای د حقایقو د لټون لاره ښيي. د دې پوهې په رڼا کې، موږ کولای شو خپل ملي ادبیات هم په نړیواله کچه په ښه توګه وړاندې کړو.

## د مقایسوي ادبیاتو د څېړنې برخې
# **اغېز او تأثر:** دا چې یو لیکوال څنګه د بل لیکوال له سبک څخه اغېزمن شوی دی.
# **ورته والي (Analogies):** په داسې اثارو کې د ورته موضوعاتو موندل چې یو له بل سره تاریخي اړیکه نه لري.
# **ادبیات او نور هنرونه:** د یو ادبي اثر پرتله کول د هغه له سینمایي یا هنري بڼې سره.
# **کلتوري تبادله:** د ادبیاتو له لارې د کلتوري ارزښتونو د لېږد مطالعه.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Britannica: Comparative Literature and Cultural Studies
* Harvard University: Comparative Literature Department

وېشنيزه:ادبیات
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:کلتور
وېشنيزه:فلسفه
ايرانيکا پوهنغونډ

**ايرانيکا پوهنغونډ ** يوه پروژه ده چې موخه يې د  اريايانو د تاریخ، کلتور او تمدن په اړه  د تاریخ څخه پخوا دوران څخه تر وسمهاله وخت پورې په  انگلیسي ژبه یو جامع او مستند پوهنغونډ جوړول دي.

## مخيينه
ايرانيکا پوهنغونډ په پراخه کچه منځني ختیځ ، قفقاز ، سوېل ختیځه اروپا ، منځنۍ آسیا او د هند نيمه لويه وچه کې د اريايي تمدن مطالعې ته وقف شوی دی. د دې چارې ترسره کول به په اکاډمیکه توگه  د اريانا د تاریخ او کلتور ټول اړخونه او همدارنګه د ټولو اريايي ژبو او ادبیاتو تر پوښښ لاندې راولي، چې د لرغونپوهنې څخه تر سیاسي علومو پورې د اريايي مطالعاتو ټولې څېړنې اسانه کوي. دا یوه پروژه ده چې په ۱۹۷۳ز کې د احسان یارشتر لخوا پيل شوې او وس‌مهال د کولمبیا پوهنتون د اريايي څېړنو مرکز کې ترسره کېږي دا د ایراني علومو د اکاډمیک ډسپلین معیاري پوهنغونډ گڼل کېږي.  

د پوهنغونډ ساحه د وسمهاله ایران (چې *د "پارس"* په نوم هم پېژندل کېږي) هاخوا ځي او د اريانا ټوله کلتوري ساحه او له هغې ورهاخوا برخې هم په برکې نيسي. او له دې ورهاخوا د اريانا او نورې نړۍ لکه (چین، اروپایي هېوادونو، او نورو) اړيکو ته هم پکې کتنه کېږي.  تمه ده چې دا پروژه په پېنځه څلوېښت (۴۵) ټوکو کې راټوله کړای ي.

## سازمان

### کارډله
احسان یارشتر له ۱۹۷۳ څخه تر ۲۰۱۷ پورې د *ايرانيکا پوهنغونډ* مدير او بنسټگر و. اوسنی مدیر یې ایلټون ډینیل دی. په اداري برخه کې محسن اشتیاني، مهناز معظمي، او د اريايي څېړنو برخه کې  د نړۍ له سترو څېړنيزو ادارو څخه ۴۰ مشورتي څېړونکي شتون لري.  هغه مديران چې له اوږدې مودې راهيسې دې پروژه کې برخه اخيستې عبارت له احمد اشرف، کریسټوفر برنر، حبیب بورجیان، کیومارس غرغلو، منوچهر کاشف، دگمار ریډل او حورا یاوري څخه دي. ايرانيکا پوهنغونډ له ۲۰۱۶ راهيسې په نړۍ کې تر ټولو ډېر پراخېدونکی پوهنغونډ دی چې د نړۍ کابو ۱۳۰۰ څېړونکو هغې ته خپلې ليکنې ورکړې دي. 

### د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ
په ۱۹۹۰ کال کې، احسان یارشتر د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ، بنسټ کېښود  چې د ايرانيکا پوهنغونډ د دوامداره او تلپاتې پرمخوړلو لپاره هڅې کوي.  د کلونو په اوږدو کې، د کولمبیا پوهنتون د ایراني څېړنو مرکز د دې پوهنغونډ سمولو او همغږي کولو ته دوام ورکړ، پداسې حال کې چې د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ په پراخه کچه دا کار تمویل کړ. 

دا بنسټ د ډېری لیکنو بشپړ متن (تر فاسیکل XVI/3 پورې) په iranicaonline.org وېب پاڼه کې وړیا چمتو کوي.

## اخځليکونه

وېشنيزه:ايراني هڅوب
د لويلا پوهنتون ماري‌لنډ د بشري علومو مرکز

**د لويلا پوهنتون ماري‌لنډ د بشري علومو مرکز** () یو اکاډمیک او څېړنیز بنسټ دی چې د دغه پوهنتون په چوکاټ کې فعالیت کوي. د دغه مرکز ودانۍ په ۱۸۹۶ کال کې بشپړه شوې او د معمارۍ له پلوه د "ټوډور ریوایول" (Tudor Revival) په سبک جوړه شوې ده. دا مرکز د پوهنتون د هغې فلسفې استازیتوب کوي چې بشري علوم لکه تاریخ، فلسفه او ادبیات د انساني کرامت او ټولنیز پوهاوي لپاره حیاتي ګڼي. د یاد مرکز اصلي موخه دا ده چې د محصلینو او استادانو ترمنځ "بین‌الرشتوي" څېړنې وهڅوي او د نړۍ د پېچلو ستونزو لپاره اخلاقي او فلسفي حللارې ولټوي.

د لويلا د بشري علومو مرکز هر کال یو ځانګړی موضوعي تمرکز ټاکي، چې په ترڅ کې یې د بېلابېلو ډیسپلینونو لکه ساپوهنه، ټولنپوهنه او هنر له نظره پر مهمو ټولنیزو مسایلو بحثونه کېږي. دا مرکز د "بشري علومو فیلوشپونه" او مالي بورسونه وړاندې کوي ترڅو استادان او محصلین وکولای شي په خپلو علمي پروژو کې پرمختګ وکړي. په دې مرکز کې د اخلاق او ټولنیز عدالت بحثونه د لويلا پوهنتون له اصولو سره سمون لري، چې هدف یې د داسې وګړو روزل دي چې هم په مسلکي ډګر کې تکړه وي او هم د بشریت خدمت ته ژمن وي.

دغه مرکز د پوهنتون او د بالټیمور د ښار د ټولنې ترمنځ د یو پل په څېر کار کوي. هغوی د عامه پروګرامونو، نندارتونونو او مشهورو لیکوالانو ته د بلنې له لارې هڅه کوي چې اکاډمیکې پوهه عامو وګړو ته ورسوي. د بشري علومو په دغه مرکز کې عقل او احساس یو ځای کېږي ترڅو د انسان د روح او فکر د پوهېدو لپاره یوه بشپړه فضا رامنځته کړي. دا مرکز نه یوازې یو تعلیمي ځای دی، بلکې د کلتوري او فلسفي ارزښتونو یوه خوندي کلا ده چې د تېرو پیړیو حکمت له راتلونکي ټیکنالوژۍ او ساینس سره نښلوي.

## مهمې ځانګړتیاوې

* **تاریخي معمارۍ:** ودانۍ د نامتو معمارانو (Renwick, Aspinwall & Renwick) لخوا ډیزاین شوې ده.
* **څېړنیز مرکز:** د پوهنتون په کچه د بشري علومو د پیاوړتیا لپاره د فیلوشپونو ورکړه.
* **کلنی موضوعي لکچر:** د کال د ځانګړې موضوع په اړه د پوهانو او متخصصینو سیمینارونه.
* **عامه بشري علوم:** د ټولنې د فکري کچې لوړولو لپاره پرانیستي کلتوري پروګرامونه.

## سرچینې

* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Loyola University Maryland: Official Site
* National Register of Historic Places: Maryland

وېشنيزه:پوهنه
وېشنيزه:علم
بشري علومو چمتوکوونکي اکاډمۍ

**بشري علومو چمتوکوونکې اکاډمۍ** () چې په عامه توګه د "Humanities Prep" په نوم پېژندل کېږي، د نیویارک ښار په مانهټن سیمه کې یو عامه ثانوي (لېسه) ښوونځی دی. دا اکاډمۍ په ۱۹۹۷ کال کې تاسیس شوې او د "انتقالي ښوونځي" (Transfer School) په توګه فعالیت کوي، چې موخه یې هغو زده کوونکو ته د زده کړې زمینه برابرول دي چې په دودیزو تعلیمي چاپیریالونو کې له ستونزو سره مخ شوي وي. دا ښوونځی د پوهنې د وزارت تر چتر لاندې د مګنیټ (Magnet) سیسټم برخه ده او د هغو زده کوونکو لپاره چې د ۹م څخه تر ۱۲م ټولګي پورې دي، یو خوندي او متفاوت تعلیمي چاپېریال وړاندې کوي.

د دې اکاډمۍ تعلیمي فلسفه د بشري علوم په اصولو ولاړه ده، چې پکې پر تنقیدي فکر، ټولنیز عدالت او ډیموکراټیکو ارزښتونو ټینګار کېږي. په دې ښوونځي کې زده کوونکي یوازې د ازموینو له لارې نه ارزول کېږي، بلکې د "پورټ فولیو" (Portfolio) سیسټم په کارولو سره د هغوی عملي پروژې، څېړنې او تحلیلي وړتیاوې کتل کېږي. دا میتود په ساپوهنه کې د زده کړې یو له اغېزمنو لارو ګڼل کېږي، ځکه چې زده کوونکي هڅوي ترڅو د موضوعاتو په مانا او حقیقت پسې وګرځي، نه یوازې د معلوماتو حفظ کولو ته. په دې توګه، د هغوی عقل او احساس په تعلیمي پروسه کې په فعاله توګه برخه اخلي.

د بشري علومو چمتوکوونکې اکاډمۍ د نیویارک د فعالیت معیارونو کنسورشیم (New York Performance Standards Consortium) غړیتوب لري. دا غړیتوب ښوونځي ته اجازه ورکوي چې د معیاري دولتي ازموینو پر ځای پر هغو پروژو تمرکز وکړي چې د زده کوونکو خلاقیت او د ستونزو حلولو وړتیا پیاوړې کوي. په ټولنپوهنه کې دا ډول ښوونځي د ټولنیز بدلون د مرکزونو په توګه لیدل کېږي، ځکه چې دلته بېلابېل کلتورونه، نژادونه او نظریې یو ځای کېږي او زده کوونکي د زغم او متقابل درناوي په روحیه روزل کېږي. دا اکاډمۍ د زده کوونکو او ښوونکو ترمنځ پر نږدې اړیکو او د کوچنیو ټولګیو پر جوړښت تکیه کوي ترڅو هر زده کوونکي ته انفرادي پاملرنه وشي.

په پای کې، د بشري علومو چمتوکوونکې اکاډمۍ ثابته کړې چې د انساني پوهې او کلتور په رڼا کې د زده کړې سیسټم کولای شي د هغو زده کوونکو ژوند بدل کړي چې له تعلیم څخه ناهیلي شوي وي. دا مرکز د یوې تعلیمي کلا په څېر کار کوي چیرې چې اخلاق، ازادي او پوهه د تدریس اصلي ستنې دي. د دې ښوونځي فارغان نه یوازې پوهنتونونو ته د تګ لپاره چمتو کېږي، بلکې په ټولنه کې د یو باخبره او مسؤل وګړي په توګه د مثبت رول لوبولو وړتیا هم پیدا کوي. دا اکاډمۍ د نیویارک ښار د تعلیمي تنوع او د بشري علومو د تلپاتې ارزښت یو ژوندۍ بېلګه ده.

## مهم معلومات
* **تاسیس:** ۱۹۹۷ کال.
* **تعلیمي کچه:** له ۹م څخه تر ۱۲م ټولګي پورې.
* **میتودولوژي:** پر پروژو ولاړه ارزونه (Performance-based Assessment).
* **غړیتوب:** د نیویارک د فعالیت معیارونو کنسورشیم غړی.

## سرچینې
* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* Humanities Preparatory Academy - Official Website
* NYC Department of Education - School Directory
* New York Performance Standards Consortium 

وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:نیویارک ښار
وېشنيزه:ښوونځي
وېشنيزه:تعلیم
جېفري اېپسټين

**جېفري اېپسټين** چې ځينې يې جيفري اپسټين هم ليکي (په ) یو امریکایی میلیاردر او د پانګوال و، چې د نړۍ له مشهورو کسانو سیاستوالو، ساینسپوهانو، او هنرمندانو سره يې نږدې اړیکې لرلې، چې هغوی ته يې د جنسي اړيکو لپاره کوچني ماشومان چمتو کول او په بدل کې به يې له هغوی سياسي گټه پورته کوله.

**جېفري اېډوارډ اېپسټين** (زېږون:، مړينه:) يو امريکايی و، چې پر انساني قاچاق او ماشومانو د جنسي تيري جرمونو له مخې يې شهرت وموند. نوموړی په پيل کې د مالي تمويلوونکي په توگه مشهوره شوه، هغه په لومړيو کې په ډالټن ښوونځي کې د رياضياتو او فېزيک ښوونکی و، چې وروسته په ۱۹۷۶ ز کې له ښوونځي څخه گوښه شو، چې له گوښه کېدو وروسته د يو زده کوونکي د پلار له خوا د **وال سټريټ بانک** د پانگونې يو لوړپوړي شريک بېير ټارنز سره معرفي کړ، دې په څلورو کلونو کې دننه هلته شريک شو او تر ۱۹۸۲ پورې يې خپله کمپنۍ **جي اېپسټين اېنډ کو** جوړه کړه، هغه د اشرافو يو ټولنيزه ډله جوړه کړه او لږ تر لږه ۱۰۰۰ کم عمره نجونې، تنکي ځوانان او ځوانې مېرمنې يې راټولې کې چې د هغه او د هغه د ملگرو له خوا د مکرر جنسي تيري او جنسي تاوتريخوالي سره مخ شول. 

ويل کېږي چې اېپسټين به د نړۍ مشهورو کسانو، سياستوالو، ميلياردرانو، چارواکو، ولسمشرانو... ته کوچنۍ نجونې او هلکان راوړل او هغوی به پر جنسي تېری کاوه.

اېپسټين څو ځله په بند محکوم شوی و؛ خو له لويو چارواکو سره د اړيکو او د هغوی د رازونو له کبله به بېرته خوشې کېده؛ خو بالاخره په ۲۰۱۹ز کال د اگست په ۱۰ مه نېټه هغه د امريکا د نيويارک د يو زندان خونه کې مړ وموندل شو، چې د زندان مسؤلينو دا ځان وژنه وبلله، چې د شننونکو له نظره دا ځان وژنه نه وه، بلکې پلان شوې مرموزه وژنه وه، ترڅو د هغه سياستوالو او ملياردرانو رازونه افشا‌ء نه کړي، کوم چې له اېپسټين سره ول.

## اپستین د جنسي تیري قضیه
## ژوند
**جېفري اېډوارډ اپسټين** په  د نيويارک ښار په بروکلين کې زېږېدلی و. د هغه مور پاولين "پاولار" سټولوفسکي (۱۹۱۸-۲۰۰۴ز) او پلار سيمور جورج اېپسټين (۱۹۱۶-۱۹۹۱ز) يهوديان وو او د هغه له زېږون څخه لږ دمخه په ۱۹۵۲ز کې يې واده کړی و. د هغې مور پاولين د ښوونځي د مرستيالې په توگه کار کاوه او يوه عادي مېرمن وه.
د هغه پلار سيمور بيا د نيويارک ښار د پارکونو او چکرځايونو ادارې د ساتونکي (باغبان) په توگه دنده ترسره کوله.
## سیاسي او ټولنیز ژوند

وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
د انساني مطالعاتو هنر او ټولنیزو علومو څانګې

**بشري علوم، هنر او ټولنیز علوم** () چې په اکاډمیکو حلقو کې په لنډ ډول د **HASS** په نوم پېژندل کېږي، د پوهې هغه لویه حوزه ده چې د انساني ټولنې، کلتوري تولیداتو او ټولنیزو چلندونو په مطالعه تمرکز کوي. دا حوزه د طبیعي علومو (STEM) په پرتله د انسان په فکري، احساساتي او کلتوري ژوند باندې بحث کوي. په دې برخه کې ادبیات، تاریخ، فلسفه، هنر، ټولنپوهنه، ساپوهنه، اقتصاد او سیاسي علوم شامل دي. د دې څانګې بنسټیزه موخه دا ده چې انسان ته د خپل ځان او نړۍ په اړه بصیرت ورکړي او دا وڅېړي چې څنګه ټولنیز بنسټونه او کلتوري ارزښتونه د وخت په اوږدو کې بڼه اخلي.

په بشري علومو او هنر کې، تمرکز پر هغو لارو دی چې انسان پکې خپل شتون بیانوي. په دې کې د ژبې، داستان، موسیقۍ او بصري هنرونو له لارې د انساني تجربې ثبتول شامل دي. له بلې خوا، ټولنیز علوم د علمي مېتودونو په کارولو سره د انساني ډلو چلند او د هغوی ترمنځ متقابل تعامل مطالعه کوي. د HASS رشتې موږ ته د تنقیدي فکر (Critical Thinking) او د پېچلو ټولنیزو ستونزو د تحلیل وړتیا راکوي. په عصري ساینس کې دا منل شوې چې له دغو علومو پرته، تخنیکي پرمختګ نشي کولای د بشریت ستونزې حل کړي، ځکه چې د هرې اختراع او پرېکړې تر شا انساني اخلاق او ټولنیز لیدلوری شتون لري.

د دې حوزې اهمیت په ۲۱مه پېړۍ کې د تمدنونو ترمنځ د خبرو اترو او د نړیوالو ننګونو د درک کولو له امله خورا زیات شوی دی. د مثال په توګه، د مصنوعي ځیرکتیا اخلاقي پوښتنې، د چاپیریال ساتنې کلتوري اړخونه، او د جګړو ټولنیزې رېښې ټول هغه مسایل دي چې په مستقیم ډول د HASS په چوکاټ کې حل کېږي. دا علوم د ټولنې د "حافظې" په توګه کار کوي او د تاریخي تجربو په رڼا کې راتلونکي نسل ته لاره ښيي. په دې برخه کې څېړنې ښيي چې د هنر او خلاقیت وده د انسان په رواني هوساینې او د ټولنې په اقتصادي پرمختګ مستقیمه اغېزه لري، ځکه چې خلاقیت د نوښتونو سرچینه ده.

د بشري علومو، هنر او ټولنیزو علومو ترمنځ تعامل د یو داسې شعور لامل کېږي چې په هغه کې انساني کرامت، د نورو درناوی او د حقیقت لټون ته لومړیتوب ورکول کېږي. دا علوم موږ ته یادونه کوي چې نړۍ یوازې له ډاټا او ارقامو نه ده جوړه، بلکې د مانا، ارزښت او هدف یو پېچلی جال دی. په هر تمدن کې، د دغو علومو وده د هغه تمدن د روڼتیا او فکري بلوغ نښه ده. د HASS پوهان په دوامداره توګه د قدرت، عدالت، ښکلا او هویت په اړه پوښتنې مطرح کوي، چې دا کار د ټولنې د پوهې د کچې په لوړولو او د ډیموکراسۍ په پیاوړتیا کې اساسي رول لوبوي.

## د HASS اصلي څانګې

* **بشري علوم:** تاریخ، ادبیات، فلسفه، مذهبونه او لرغونپوهنه.
* **هنرونه:** انځورګري، موسیقي، تياتر، سینما او معماري.
* **ټولنیز علوم:** ټولنپوهنه، ساپوهنه، اقتصاد، سیاسیات او جغرافیه.

## سرچینې

* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* The Humanities, Arts and Social Sciences (HASS) Strategy
* Britannica: The Relationship Between Humanities and Social Sciences
د متحده ایالاتو د انساني علومو مرکز

**د متحده ایالاتو د انساني علومو مرکزونه** () هغه اکاډمیک او څېړنیز بنسټونه دي چې په پوهنتونونو یا په خپلواکه بڼه د بشري علوم د ودې، بین‌الرشتوي څېړنو او عامه پوهاوي لپاره فعالیت کوي. دا مرکزونه د فکري تبادلې د پیاوړتیا لپاره د یو پلیټ فارم په توګه کار کوي چیرې چې د تاریخ، فلسفه، ادبیات او هنر پوهان د ټولنې د پېچلو ستونزو د حل لپاره یوځای کار کوي. په امریکا کې د دا ډول مرکزونو شبکه خورا پراخه ده او د "بشري علومو د مرکزونو او انستیتیوتونو کنسورشیم" (CHCI) له لارې یو له بل سره نښلول شوي دي. د دې مرکزونو شتون دا ډاډ ورکوي چې انساني ارزښتونه او تنقیدي فکر د ساینسي او ټیکنالوژیکي پرمختګونو په څنګ کې خپل ځای وساتي.

په امریکا کې د دغو مرکزونو فعالیتونه په څو مهمو برخو وېشل کېږي. لومړۍ برخه یې د پوهانو لپاره د څېړنیزو بورسونو (Fellowships) چمتو کول دي، ترڅو هغوی وکولای شي په ارامه فضا کې پر خپلو کتابونو او پروژو کار وکړي. دویمه برخه یې د عامه پروګرامونو جوړول دي چې د پوهنتون او ټولنې ترمنځ تشه ډکوي؛ په دې کې پرانیستي بحثونه، نندارتونونه او کلتوري فستیوالونه شامل دي. د دې مرکزونو تمرکز ډېری وخت پر "ډیجیټل بشري علومو" (Digital Humanities) هم وي، چیرې چې د معلوماتي ټکنالوژۍ په مرسته د تاریخي اسنادو او کلتوري میراثونو د تحلیل لپاره نوې لارې لټول کېږي. په ټولنپوهنه کې دا مرکزونه د ټولنې د فکري ودې او کلتوري هویت د ساتنې اصلي محرک ګڼل کېږي.

یو له خورا مشهورو او خپلواکو مرکزونو څخه په شمالي کارولینا کې "ملي بشري علومو مرکز" (National Humanities Center) دی، چې په ۱۹۷۸ کال کې تاسیس شوی او یوازې د بشري علومو پرمختللو څېړنو ته ځانګړی شوی دی. د دې ترڅنګ، نږدې هر لوی امریکایي پوهنتون (لکه هارورډ، سټینفورډ او ییل) خپل ځانګړي مرکزونه لري چې د محصلینو او استادانو ترمنځ د "بین‌الرشتوي" اړیکو د ټینګښت لپاره کار کوي. په دغو مرکزونو کې د اخلاق، ټولنیز عدالت او د بشر د برخلیک په اړه بحثونه د تمدني پرمختګ لپاره بنسټیز ګڼل کېږي. د دغو بنسټونو مالي ملاتړ تر ډېره د "ملي بشري علومو بنسټ" (NEH) او د خصوصي بسپنه ورکوونکو لخوا کېږي، چې دا په خپله د امریکایي کلتور په وده کې د بشري علومو پر اهمیت دلالت کوي.

د متحده ایالاتو د انساني علومو مرکزونه د یو داسې شعور په رامنځته کولو کې مرسته کوي چې په هغه کې عقل او احساس یو له بل سره په همغږۍ کې وي. دا مرکزونه پوهانو ته دا فرصت ورکوي چې له خپلو تنګو تخصصي حوزو بهر ووځي او د نړۍ د لویو پوښتنو په اړه فکر وکړي. په داسې وخت کې چې نړۍ له پېچلو سیاسي او کلتوري بدلونونو سره مخ ده، دا مرکزونه د منطق، زغم او تاریخي لیدلوري د ترویج لپاره د یوې خوندي کلا په څېر کار کوي. د دغو مرکزونو له لارې تولید شوې پوهه نه یوازې په اکاډمیکو برخو کې، بلکې د دولتونو په پالیسیو او د ټولنې په عامه کلتور کې هم ژوره اغېزه لري، چې په پایله کې یې یو ډېر باخبره او د انساني کرامت درناوی کوونکی تمدن رامنځته کېږي.

## د بشري علومو د مرکزونو اصلي دندې

* **د څېړنو ملاتړ:** د پوهانو لپاره د مالي اسانتیاوو او څېړنیز چاپیریال چمتو کول.
* **بین‌الرشتوي ډیالوګ:** د بېلابېلو رشتو ترمنځ د پلونو جوړول (لکه د ساینس او فلسفې نښلول).
* **عامه بشري علوم:** ټولنې ته د پوهنتوني پوهې لېږدول د عامه بحثونو له لارې.
* **د کلتوري میراث ساتنه:** د تاریخي اسنادو او هنري اثارو ډیجیټل کول او خوندي کول.

## سرچینې

* پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
* National Humanities Center Official Site
* Consortium of Humanities Centers and Institutes (CHCI)
* National Endowment for the Humanities (NEH)
مارپېچ لړه

**مارپېچ لړه** يا **مارپېچ خوپ **(په ) چې **خدايي سترگې لړه** يې هم بولي يو سياره‌يي لړه يا خوپ ده چې په ۱۸۲۴م کال کې د کارل لودیګ هاردینګ لخوا کشف شو. 
## ويډيوگانې

## سرچينې
علاالدین غوري

**علاء الدین غوري** (جهانسوز) د عزاالدین حسین زوی وو، چې له ۵۴۴هجري نه تر ۵۵۶ هجري کال پوري د غوري لړۍ واکمن وو. نوموړي د غزني ښار د نیونې وروسته هغه ځای ته ۷ شپې ورځې اور واچوه.

## کورنۍ
## حکومت
علاالدین غوري د ۱۲ کاله د غوري واکمنۍ واکمن وو.

## سرچينې

وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
شننه

**شننه**  (تحلیل) په انګلیسي (Analysis)، شننه د یوې موضوع، پیښې یا شی په هکله داسې څېړنه ده چې هغه په وړو برخو وویشل شي ترڅو یې په ماهیت، علتونو او پایلو پوه شو.
## سرچينې

وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
اول بهاالدین سام

**اول بهاالدین سام غوري** (بهاالدین غوی) د غوریانو د ټولواکمنې د ټولواکانو څخه یو وو، چې په ۱۱۴۹م کال د خپل ورور سیف الدین غوري ځایناستی شو.
د روهتاس جګړه

**د روهتاس جګړه** (پښتو: د روهتاس جګړه) د کال دسمبر میاشت کې د تيمور شاه دراني او بهنګي مثل ترمنځ ترسره شوه. تيمور شاه د څو پوځي هڅو له لارې خپله واکمني ټينګه کړه او تر دې وړاندې يې په کال کې هم د يرغل هڅه کړې وه، خو د خپل پوځ د کمزورۍ له امله، سره له دې چې شمېر يې لږ نه و، هغه پېښور ته شاتګ وکړ. له دې وروسته فيض الله خان بغاوت وکړ، چې غوښتل يې تيمور شاه ووژني، خو په چل ول اعدام شو. د کال په وروستيو کې، تيمور شاه پرېکړه وکړه چې ملتان ونيسي.

## شاليد
سیکهـ ځواکونو په کال کې ملتان نيولی و. تيمور شاه د خپل پلار تر مړينې وروسته د دراني سترواکي پاچا شو.

سیکهان د لاهور او ملتان صوبې په لاس کې لرلې، چې دا د تيمور شاه د يرغل لپاره يو لوی خنډ و. ډېر مشران او اميران چې د درانيانو تر واک لاندې وو، د دراني واکمنۍ درناوی نه کاوه؛ لکه سند، چې د تالپور او کلہوره کورنيو ترمنځ د کورنۍ جګړې له امله يې باج ډېر کم يا هېڅ نه ورکاوه. همدارنګه ناصر خان بلوچ، د کلات خان، د افغان پاچا واکمني ونه منله، چې له امله يې د بهاولپور مشر هم د تيمور شاه واک ته بې‌پروايي وښوده.

تيمور شاه هڅه وکړه چې ملتان د ډيپلوماسۍ له لارې بېرته ونيسي او حاجي علي خان يې د خپل استازي په توګه د بهنګي سیکهـ مشرانو ته ولېږه. خو د نرم چلند پر ځای، حاجي علي خان هغوی ته ګواښ وکړ چې که له ملتان څخه ونه وځي، د پاچا له قهر سره به مخ شي. بهنګي سیکهان حاجي علي خان ونيو، ونې ته يې وتړه او وويشت، خو ملګري يې ژوندي پرېښودل او بېرته يې ولېږل.

## جګړه
د خپل استازي د وژل کېدو له خبر وروسته، تيمور شاه کسیزه پوځ د زنګي خان تر قوماندې لاندې ولېږه، چې پکې یوسفزي، دراني، مغل او قزلباش شامل وو. پوځ ته امر وشو چې د نااشنا لارو څخه حرکت وکړي او سیکهان ناڅاپي وځپي. زنګي خان خپل پوځ ته سخت امر وکړ چې د خپل شتون راز پټ وساتي.

زنګي خان د سیکهـ له کمپونو کیلومتره لرې تم شو او حکم يې وکړ چې هر څوک چې د سیکهـ کمپ ته روان شي، بندي کړل شي. تيمور شاه خپله د  یوسفزي ځواکونو سره د پوځ په منځ کې ځای پر ځای شو.

د سهار له رڼا مخکې، سیکهان چې بې‌نظمه او د افغان پوځ له شتون ناخبره وو، ناڅاپه تر برید لاندې راغلل. سره له سخت مقاومت، هغوی ماته وخوړه. شاوخوا  سیکهان ووژل شول،  نور د جهلم سیند د اوښتو پر مهال ډوب شول، او  تنه د سیند بلې غاړې ته په تښتېدو بریالي شول.

## پايله
د بريا وروسته، تيمور شاه دراني د  کال په فبرورۍ کې د محاصرې او خبرو اترو له لارې ملتان ونیوه. وروسته يې مظفر خان د ملتان ناظم وټاکه، او عبدالکريم خان بابړ چې د سیکهـ پوځ پخوانی جنرال و، د هغه مرستيال (نایب) وټاکل شو.

ملتان تر  پورې د افغانانو تر واک لاندې پاتې شو، تر هغه چې د سیکهـ سترواکي له خوا د ملتان محاصرې پر مهال ونيول شو.

## سرچينې
د باختر افغان آلوتنه

**د باختر افغان هوایی شرکت** (د باختر افغان الوتنه) د افغانستان له هوایی شرکتو څخه دی، د باختر افغان شرکت بنسټ په ۱۹۶۷م کال د کورنیو آلوتنو پر بنسټ کیښودل شو.
 
په ۱۹۸۸م کال کې د باختر افغان آلوتنه هوایی شرکت د آریانا افغان هوایی شرکت سره ادغام شو، اما په ۲۰۲۰م کال کې یې د ولسمشر اشرف غني احمدزی په امر بیاځلی د یو خپلواک هوایی شرکت په چوکاټ کې د آريانا افغان هوايي شرکت څخه د یوې ۵۰۰-۷۳۷ بوینګ آلوتنې په ایجاره کولو سره خپل فعالیت ته شروع کړ.

## بنسټ

## سرچينې

وېشنيزه:ليکنه جوړوونکي په مرسته جوړې شوې ليکنې
پارسي ژبنی ښکیلاک

**پارسي ژبنی ښکیلاک** (انګرېزي: Persian Linguistic Discrimination) هغه پدیده په ډاګه کوي چي پر بنسټ یې د اوسني ایران پارسي ژبي پوهان او ددوی ملاتړي غواړي ددغه هیواد په دننه کي د پارسي څخه ماسېوا نوري ژبي د یادي ژبي تر ښکیلاک لاندي راولي. ددې ښکیلاک له مخي پارسي باید نه یوازي دا چي د ایران رسمي ژبه وي، بلکي نوري اقلیت ژبي هم تر هغه اندازې وځپل سي چي نه په دغه هیواد کي رسمي لیکدود او نه هم زدکړي ورباندي ترسره سي. د ژبي بنسټپالنه په عمومي توګه داسي تعریف سوې ده چي هره هغه پدیده ده چي پر بنسټ یې یوه ډله، قوم یا ملت په زوره خپل ژبني اصطلاحات، وېیونه (لغتونه) یا نوري کلتوري کړني پر کمزورو ملتونو یا اقوامو باندي تپي او وروسته د هغوی ملي ترمینالوژي ګرځي، یا یې تر اغېزي لاندي راځي. 

د ایران اوسنی بنسټپاله حکومت د خپلي جغرافيې په هاخوا په افغانستان، منځني ختیځ او شاوخوا سیمو کي پراخو ژبنیو، قومي او سیاسي اختلافاتو ته لمن وهي، چي په دې لړ کي یې د ژبي او قوم پر بنسټ شخړي رامنځ ته کول تر ډېره پوري پر ګاونډي افغانستان متمرکزي کړي دي. 

## مخینه
پارسي یا دری زرګونه کاله مخینه لري چي لومړی پیل یې د افغانستان په شمالي بلخ کي د اریایانو له تمدن سره راوټوکېدی. له بلخ څخه تر را ټوکېدو وروسته یاده ژبه د افغانستان، پارس (اوسني ایران) او مرکزي اسیا په شاوخوا سیمو کي خوره سول او وروسته یې دولتي مرکزونه او دربارونه هم په ځان کي راونغاړل چي مشهوره هغه یې د ساسانیانو سترواکي وه. ساسانیان په پارس، عراق او شاوخوا سیمو کي د اسیا د یو ستر ځواک په توګه د رومي امپراتورۍ مخکښ سیالان وه، خو د اسلام د لمر راختو سره مسلمانانو دغه واکمني د خپلو فتوحاتو په مټ بشپړه لاندي کړه، او شته اقوام یې د پارسي له درباري اغېز څخه خلاص او ځای یې عربي ژبي ونیوی. د یادوني وړ ده چي د ساساني دربار ژبه ایلامي وه او پارسي د افغانستان له دری څخه په سرچینه اخیستلو باندي هلته خوره سوه.

د ساسانیانو او نورو واکمنو په وخت کي پورتنی ښکيلاک یوازي تر مذهب او جغرافيې پوري اړوند وو او پارسي واکمنانو کومه ژبنۍ ښکیلاکي موخه نه درلوده. پارسیانو په راتلونکو پېړیو کي د عباسي دربار په دننه کي پراخ نفوذ لاسته راوړ او وروسته کله چي اسلامي نړۍ د زوال سره مخ سول، بېلابېلو ترکي دولتونو سر ترې راپورته کړ چي د ځینو ژبه عربي، د ځینو پارسي او ځینو دا ترکي وې.

په عثماني ټولواکمني کي د دربار د ژبي په توګه پارسي ځکه ډېر رسوخ درلودی چي دې ته هم د یوې علمي ژبي په توګه کتل کېدل، خو پارسیانو ددې او ورته کلتوري او مذهبي نفوذ پر بنسټ خپل ناوړه نیت د شاه اسماعیل صفوي په واکمنۍ کي ښکاره کړ او غوښتل یې د شیعه مذهب د پراختیا او تپلو پر اساس عثمانیان او ترکیه دواړه تر خپل کلتوري او سیاسي نفوذ لاندي راولي. ددوی یاده هیله د چالیدران په جګړه کي بشپړه له منځه ولاړه او لوی لښکر یې د عثماني پوځ د تورو خوراک سو. د عثماني ټولواکمني تر پای ته رسېدو وروسته د نوي پارسي دولت د ناوړه نیت له امله د ترکيې جمهوریت نه یوازي پارسي ژبه لمنځه یووړه، بلکي نوی ترکی رسم الخط یې په لاطیني ژبه واړاوه.

## پارسي ښکیلاک په ایران کي
د راپورونو له مخي دا وخت د ایران شاوخوا ۴۰ فیصده نفوس له عربانو، ترکانو، کردانو او بلوڅانو څخه جوړ دی، چي دوی د پارسي ژبي د ښکیلاکي نفوذ له امله نه سي کولای په بشپړه توګه خپلي لومړنۍ زدکړي او یا هم معلومات په مورنیو ژبو باندي ترلاسه کړي. د ایران اوسنی اخوندي حکومت ددوی هر ډول حق غوښتني ته د بغاوت نوم ورکوي او په دې توګه یې د خپل اساسي قانون له مخي د سزا وړ ګڼي.

## سرچینې
کوږ (ځناور)

**کوږ** (په ) چې د خيبر پښتونخوا په سوېلي برخو کې يې خلک **اشوېرنګ** او **کژبل** هم بولي، د غوښه خوړونکو ځناورو له ډلې يو  نايابهغرنی ځناور دی چې سپي ته ورته شکل لري؛ خو د اوږو برخه کې کوږ وي، خړ رنگ لري او په بدن يې تورې کرښې وي، خورا زورورې ژامې لري چې د پسونو د ټولې رمې د له منځه وړلو وړتيا لري.

کوږ ډله‌ييز ځناور دی او په ډله‌ييز ډول له نورو سره يوځای ژوند کوي، معمولاً دا ښکاري ځناور د شپې له خوا ښکار کوي، چې شپانه له دې نه د ځان ساتنې او مخنيوي په موخه سپيان ساتي.
 دا ځناور د افغانستان او خيبر پښتونخوا په غرنيو سيمو کې موندل کېږي او وخت ناوخت د شپنو رمې داړي، چې وسمهال يې نسل مخ په کمېدو او ورکېدو دی. 
## سرچينې