د اقليمي بدلون اغېزې

د اقليمي بدلون اغېزې، فزيکي چاپيريال، ايکوسيستمونه او انساني ټولنې رانغاړي. دوی اقتصادي او ټولنيز بدلونونه شاملوي، چې په يوه ګرمېدونکې نړۍ کې له ژوند نه سرچينه اخلي. د انسان له امله اقليمي بدلون د توجېح د وړتيا په اړه د ګواښونو له جملې نه دی. 

د اقليمي بدلون زياتره فزيکي اغېزې د هوا د زياتو پېښو، د يخچالونو د بيا ترمیم، د موسمې پېښو په وختونو کې بدلونونه (د بوټو له وخته مخکې ګل نيونه)، د سيند د سطحې پورته کېدلو او د شمالي قطب په يخونو کې د کموالي په ګډون وارله مخه د مشاهدې يا کتلو وړ دي.سمندرد ۱۹۸۰ لسيزو راهيسې، د انسان په واسطه د توليد شوي کاربن ډای اکسايد د ( ٪۳۰ - ٪۲۰ ) تر منځ نيولی دی، چې همدا د سمندرد اسيدي کېدو لامل کېږي. د ۱۹۷۰ ز راهيسې سمندرپه اقليمي سيستم، د تودوخې  په لوړوالي او د مرجاني تپو په له منځه وړنه کې له ٪۹۰ نه زياته تودوخه جذب کړې ده. ان که د ځمکې د سطحې د تودوخې  درجه ثابته هم ده، د سيند د کچې پورته کېدل به دوام ولري او د زياتو پېړيو لپاره به سمندر له اتموسفير نه د پرېمانه تودوخې جذب ته دوام ورکړي. 

د تودوخې درجه د ځمکې پر سطحه او شمالي عرض البلدونو کې په تېزۍ سره لوړېږي. د همدې لپاره د نړیوالې تودوخې د هرو 1 °C لپاره په شمالي امريکا کې د تودوخې  درجه نږدې (3 °F (1.6 °C)) زياتوي. اقليمي بدلون وار له مخه د ځمکې په نابرابرۍ کې د منځنیو حالتونو د بدلونونو او په حداکثر لوړه درجه او تخليه شوي د خاورې د لندبل، د تباه کوونکي اور خطر او د کرنې اغېزمنول شاملېږي. د هوا حد اکثر چې په تکرار او غلظت کې زيات شوی دی، ګرمې څپې، وچکالي او توپانونه په کې شاملېږي. دا بدلونونه په طبيعي ايکو سيستم او هغو پرمختللو هېوادونو کې په ښه ډول حس شوي دي، چې توافق په کې ستونزمن دی. دا د خلکو په چاپېريالي مهاجرت کې پايله لرلی شي، چې د خوړو لپاره په ځمکه، تغذيې، فايبر، د ودانۍ او ترکاڼۍ په لرګو او انرژي باندې تکيه لري. 

د اقليمي بدلون راتلونکې اغېزه، په هغې اندازې پورې اړه لري، چې ملتونه يې د مخنيوي په هڅو، ګلخانه يي ګازونو د توليد په کمولو او د اقليمي بدلون د نه لاسرسي وړ اغېزو سره د توافق په برخو کې عملي کوي. په راتلونکو څو لسيزو کې د کړنلارو کړې پریکړې به په نړيوال اقليم، ايکوسيستمونو او انساني ټولنو باندې نه یوازې د دې پېړۍ، بلکې د راتلونکو زرګونو کلونو لپاره ژورې اغېزې ولري، ځکه چې د نږدې مودې اقليمي بدلون کړنلارې په اړين ډول د اوږد مهاله اقليمي بدلون پرحالت اغېزکوي. د دقيقې لږونې کړنلارې کېدای شي، د دې وړتيا ولري، چې نړيواله تودوخه په (2100) کې له صنعت نه د مخکې کچو سره په تړاو نږدې 2 °C يا له دې نه ښکته اندازې پورې رامحدوده کړي. له لږوونې نه پرته د انرژي لوړه غوښتنه او د فوسيلي مايع يا ګاز پراخه ګټه اخېستنه کېدای شي، د نړۍ د تودوخې نږدې 4 °C رهبري کړي. د نړيوالې تودوخې په پراخوالي سره په ټولنې او ايکوسيستمونو د اټکل له مخې محدوديتونو سره د توافق تر کچې مقابله وکړي. 

## مشاهده او د ځمکې د کُرې راتلونکې تودوخه (ګرمېدنه)
نړيواله تودوخه د ځمکې د اقليم سيستم د تودوخې  په منځنۍ درجه کې اوږد مهاله لوړېدنې ته راجع کېږي. دا د اقليمي بدلون يو ستر اړخ دی او د وسيلوي تودوخې  درجې د ثبت په واسطه ورته اشاره شوې ده، چې له صنعت نه د مخکې دورې راهيسې د نړۍ د تودوخې نږدې 1 °C ښيي. په تېرو وختو کې د اقليمي بدلون د وړتيا په پرتله، اوسنۍ ګرمېدنه هم په نړيواله توګه ايکوسيستمونو، د حيواناتو عالم، ټولنې او انسانيت باندې د اقليم بدلون اغېزه په دې پورې اړه لري، چې د ځمکې کُره نوره څومره ګرمېږي. 

### د تودوخې (د ځمکې د کُرې د ګرمېدنې) پروژې
د تودوخې درجې په پروژو يا طرحو کې لړۍ يو څه د ګازونو د سناريو ټاکنه او د «اقليمي حساسيت» درجه منعکس کوي. تر (۲۱۰۰ز) پورې د ځمکې د کُرې د تودوخې اټکل شوی پراخوالی په ۲۱ پېړۍ کې د متراکمو ګازاتو په کچې پورې نږدې اړيکه لري. (لکه: د ۲۰۰۰ او ۲۱۰۰ تر منځ ټول ګازات). هر څومره چې په دې دوره کې د ګازاتو تراکم لوړېږي، د تودوخې  درجه هم په همغه کچه لوړېږي. اقليمي حساسيت د ماضي او راتلونکو ګلخانه يي ګازونو په اړه د اقليمي سيستم په ځواب کې شک يا نامعلومتيا منعکسوي. د اقليمي حساسيت لوړ اټکلونه، لوړه اټکل شوې تودوخه رهبري کوي، په داسې حال کې چې ټيټ اټکلونه لږه اټکل شوې تودوخه رهبري کوي. 

د IPCC پينځم راپور وايي چې: له ۱۸۵۰ ز کال نه تر ۱۹۰۰ ز پورې د منځنۍ کچې اړوند د ۲۱ مې پېړۍ تر پايه پورې د نړيوالې سطحې د تودوخې  درجې بدلون د ګومان له مخې له 1.5 °C نه زياتېږي او له RCP2.6 نه پرته د ټولو RCP طرحو لپاره کېدای شي، په ښه ډول 2 °C ته زيات شي. د اټکل له مخې کېدای شي، د RCP.6.0 او RCP8.5 لپاره تر 2 °C زيات شي او ډېر اټکل کېږي چې د RCP4.5 لپاره تر 2 °C پورې ونه رسېږي. د تر ټولو زياتو ګلخانه يي ګازونو په خپرېدنې سره RCP8.5 به تر (۲۱۰۰ز) پورې د تودوخې  نږدې 4.3 °C زياتوالي ته زمينه مساعده کړي. د ځمکې د کُرې ګرمېدنه به د RCP تر ټولو طرحو لاندې له (۲۱۰۰ز ) نه وروسته هم له RCP2.6 نه پرته دوام وکړي. ان که د شپې له مخې د ګلخانه يي ګازونو په اغېزناک ډول کم هم کړل شي. د ځمکې د کُرې د ګرمېدنې پړاو، ځکه بېرته نه ګرځېدونکی دی، چې دکاربن ډای اکسايد ماتېدنه کلونه وخت نيسي او د نړيوالې تودوخې درجه به لږ تر لږه د راتلونکو (۱۰۰۰) کلونو لپاره د هغې د تر ټولو لوړې کچې سره نږدې پاتې شي. 

د لږونې کړنلارې به اوسمهال په خپل ځای کې د صنعت نه مخکې کچو نه پورته په نږدې 2.9 °C ګرمېدنه کې اغېز ولري. که چېرې د حکومت له خوا وار له مخه شوي ټولې نامشروطې ژمنې او موخې تر لاسه شي، د تودوخې درجه به تر 2.4 °C پورې لوړه شي. که چېرې ټول هغه ۱۳۱ هېوادونه چې په ريښتيني ډول يې توافق کړی او يا د خالص صفر موخې سره د توافق اراده لري، موخه تر لاسه کړي، د تودوخې  درجه به تر 2.0 °C پورې لوړه شي. که څه هم، که چېرې اوسني پلانونه په ريښتيني ډول عملي نه شي، تمه ده چې نړيواله تودوخه به، تر (۲۱۰۰) پورې 4.1 °C نه تر 4.8 °C پورې ورسېږي. د ملي پلانونو او ژمنو او په نړيواله کچه د حکومتونو په واسطه د ريښتيني عملونو تر منځ يو د پام وړ درز دی. 

د نړۍ د ميترولوژيکي سازمان د ۲۰۲۱ ز راپور له مخې : ٪۴۴ موکه شته چې نړيواله تودوخه په لنډمهاله توګه وار له مخه له (۲۱۰۰ – ۲۰۲۱ ز) پورې کلونو کې د 1.5 حد نه تېره شي. 

يو له هغو مېتودونو نه چې عالمان يې د انسان له امله د اقليمي بدلون د اغېزو د اټکل په موخه کاروي، په اقليم کې د تېرو طبيعي بدلونونو پلټنه ده. عالمانو د ځمکې په تېر (ماضي) اقليم کې د بدلونونو د مشخص کولو په موخه بېلابېل proxy معلومات کارولي دي. د proxy معلوماتو په سرچينو کې تاريخي سابقه، لکه: د ونو کړۍ، د يخ کتلې، corals او د سمندر او جهيل رسوبات شاملېږي. معلومات ښيي چې اوسنۍ تودوخه په تېرو ۲۰۰۰ کلونو کې هر څه په فوقيت ورکړي دي. 

د ۲۱ مې پېړۍ تر پايه پورې د تودوخې  درجه کېدای شي، داسې يوې کچې ته ورسېږي، چې د منځنۍ Pilocene (نږدې ۳ ميليونه کلونو پخوا) راهيسې نه وي تجربه شوی. په هغه وخت کې د تودوخې  درجې د صنعتي نه مخکې تودوخې  درجې په پرتله نږدې 2-4 °C ګرمه وه او د نړيوال مفهوم (mean) سيند کچه، د اوسنۍ کچې په پرتله ۲۵ متره پورته يا لوړه وه. 

## فزيکي اغېزې
د ثبوت پراخه کچه ښيي چې، اقليمي سيستم تود شوی دی. د نړيوالې تودوخې ثبوت د متحده ايالتونو د ملي اقيانوسي او اتموسفيري اداري په ګراف کې ښودل شوی دی. د ګراف ځيني برخې مثبت ميلان ښيي. لکه: په ځمکه او سمندر کې د تودوخې  درجې لوړېدل او د سيند د کچې پورته کېدل. د ګراف ځيني برخې منفي ميلان ښيي، لکه: په شمالي نيمه کُره کې د واورې لږ شوی پوښښ او شمالي قطب ته د منسوب سمندریز يخ ردول، چې دواړه د نړيوالې تودوخې ښودونکي دي. د تودوخې (ګرمېدنې) ثبوت، په بيولوژيکي سيستمونو کې څرګند دی. لکه: د قطبونو پر لور د تاريخي بوټو او د يوې سيمې ژوو په وېش کې بدلونونه. 

## سرچینې