open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قمر راهي

**قمر راهي** (زوکړه ۱۹۲۴ زېږدي کال - مړینه ۲۰۱۳ ز کال د ډيسمبر ۲۶، مردان) د پښتو ژبې يو ليکوال او شاعر وو. 

## مخينه

د پښتو ژبې نوميالى شاعر، اديب او کالم لیکونکی قمر راهي پر ۱۹۲۴ ز کال زېږېدلی وو.  

قمر راهي د خپل ځانگړي سبک هغه شاعر وو چې ټول ادبپال يې ادبي هڅو ته د قدر په سترگه گوري او په ادبي موضوعاتو کې يې خبرې مستقل وزن درلود. نوموړي په پښتو کې درې کتابونه «ځله»،  «څيره» او «مشال» ليکلي دي چې دريواړه کتابونه ځانگړی ادبي مقام لري او د پښتو شعر مينه وال ورته په درانه نظر گوري.

د ارواښاد قمر راهي د شهرت لامل د هغه لوړ علمي شخصيت، ادبي نقد، په تول پوره شاعري او د پښتو علمي ادبي مجله « قند » دی. قند د پښتو هغه علمي ادبي مجله وه چې د قمر راهي تر مشرۍ لاندې خواو شا درې لسيزې وړاندې د مردان د شوگر ملز له لوري خپرېده او د خپل وخت د تکړه او وتليو ليکوالو علمي لیکنې، مقالې او شعرونه پکې خپريدل. د دې ترڅنگ قند په علمي ادبي موضوعاتو او شخصيتونو ځانگړې گڼې هم خپرولې. 

## د شعر بېلگې يې

داسې حالاتو کې تش سر خو پټول هم نه دی 

ما سره غم د پښتونخوا دی پښتانه ورکېږي 

## مړینه
شاعر او لیکوال ارواښاد قمر راهي له ډېره وخته راهيسې ناروغ وو او د دغې ناروغۍ له لامله يې د ۲۰۱۳ ز کال د ډيسمبر پر ۲۶ د پنجشنبې پر ورځ د ٨٩ کالو په عمر په مردان کې له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. د نوموړي جنازه د ډيسمبر پر ۲۷ د جمعې پر ورځ د خيبر پښتونخوا ایالت د مردان سيمې د پيرانو ډاگې کلي کې پخپله پلرنۍ اديره کې خاورو ته وسپارل شوه. اروا يې ښاده او جنت یې ځای شه. 

## چاي شوي نښيرونه يې

۱- ځله (شعري ټولگه). 

۲- څېره (شعري ټولگه).  

۳- مشال (شعري ټولگه).  
  
## اخځليک

۱- https://www.nunn.asia/8897/%D8%AF%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%DB%8C%D9%88-%D8%A8%D9%84-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A-%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%AA/

۲- https://www.mashaalradio.com/a/25213983.html 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
مړاپ زره پوښ گاډي

300px|بټنوک|کيڼ|امریکي زره پوښ گاډي
**مړاپ زره پوښ گاډي** (په انگرېزي:**''M**ine **R**esistant **A**mbush **P**rotected*) د ماینونو او غلچکيو بریدونو په وړاندې مقاومت کوونکي پوځي موټر دی چی په مختلفو جگړو کی  د وسله والو ځواکونو لخوا کارېږي.   یو موټر تقریباً د ۱۹ ټنو څخه تر ۴۰  ټنو پورې  وزن لري اوزره پوښ یی د ۶ کیلوگرامه ټي ان ټي د چاودنو سره مقاومت کوي دغه زره پوښ موټر  خاصی شاسی لری چی د *'V''' توري په شکل جور شوي دی. دغه شاسی د تعبیه شوی چاودیدونکی وسیلې تر چاودنې وروسته د چاودنې قدرت وکږوي.  د یوه موټر به یې د څلور سوه زره امریکایي ډالرو نه نیولې تر اوو سوو زرو ډالرو پورې کیږي

## دا هم ولولۍ
*وېگا زره پوښ موټر

## سرچیني
‎

وېشنيزه:پوځي گاډي
دوشکا (د الوتکو ويشتونکي ماشيندار)

**دوشکا** (په روسي: *Дегтярёва-Шпагина Крупнокалиберный*) د الوتکو ویشتونکي ماشیندارونو څخه دي چی په روسیې کی د ۱۹۳۸ کال څخه راهیسی جوړېږي. نوموړي وسله په ۱۹۴۶ کال کی عصري شوه.
دوشکا ماشیندار پرته له روسیه نه په چکوسلواکیا، چین، پاکستان او رومانیا کی د لائسنس په اساس هم جورېږی.

## تاریخ
دوشکا د الوتکو ويشتونکی ماشیندار په ۳۰ کلو کی په شوروي اتحاد کی د سکښتگرانو (طرح کوونکي)  گئورگی اشپاگین او دیاکتارېف طرح شو. مرمی کالیبر یی  ۱۲٫۷x۱۰۸ دي. نوموړي وسله د هوایی او مځکني اهدافو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېدلای سی.

وېشنيزه:د الوتکې ویشتونکي وسلې
گرگرک

**گرگرک** د بغلان ولایت پلخمری ولسوالۍ یو کلی دی. د دې کلي اکثر استوگن خلک بزگري کوي او په خپلو زمکو کې شولې، غنم، وربشې، پمبه، مۍ او سابه کري. دلته د بادامو، شفتالو، پستې، مڼو او الوچو بڼونه دي. د دې کلي غرونه د پستو په ونو شنه دي.
توپک ماډل ۵۲

**توپک ماډل ۵۲** (په چیکي: *Samonabíjecí puška vz. 52*)د ۷،۶۲ م.م. یو پخپله چارجېدونکی توپک دي چی د ۱۹۵۲ کال څخه تر ۱۹۵۹ کال پورې په چکوسلواکيا کی جوړېده. 

 وېشنيزه:چېکي وسلې
شکودا ۲۸ ټې اړ سولاریس

**شکودا ۲۸ ټې اړ سولاریس** (په چیکی:*Škoda 28Tr Solaris*) د درو اکسلو یو برېښناگاډي یا ترالي بس دي چی د ۲۰۰۸ کال څخه راهیسی د شکودا اېلېکتریک (د چېک جمهوريت) او سولاریس بس (پولنډ) په همکاري کی جوړېږي.
## تاریخ
شکودا ۲۸ ټې اړ سولاریس په ۲۰۰۸ کال کی د حمل او نقل چېکی شرکتونو د غوښتنو په اساس   طرح او جوړ شو.

وېشنيزه: شکودا برېښناگاډي
حسن جان مدني

مولانا حسن جان مدني د پښتونخوا د چارسدې يو وتلى ديني عالم و. هغه د ياسين زيو په کلي کې پيدا شوى و. د نوموړي کورنۍ په سيمه کې وتلې ديني او پېژندل شوې کورنۍ وه. د ارواښاد مولانا حسن جان مدني پلار مولانا علي اکبر جان د سيمې وتلى عالم و.

## لومړنۍ زده کړې
ارواښاد مولانا حسن جان مدني خپلې لومړنۍ زده کړې د خپلې سيمې له ديني علماوو څخه پيل کړې او له څه ديني زده کړو وروسته د اکوړه خټک سيمې ته د زده کړې لپاره لاړ او هلته يې په جامعه اسلاميه کې زده کړې پيل کړې. 

هلته له زده کړو کولو وروسته د مدينې منورې وتلي پوهنتون ته لاړ او هلته يې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. د مدينې منورې له نړيوال پوهنتون څخه په اعلى درجه بريالى شو. دا چې مولانا حسن جان په مدينه منوره کې په نړيوال پوهنتون کې زده کړې کړې وې، نو ځکه يې د نورو په څېر له خپل نوم سره مدني تخلص غوره کړ. کله چې مولانا حسن جان له مدينې منورې څخه په بريالۍ توگه فارغ شو، نو د پېښور په پوهنتون کې يې د اسلامي علومو په څانگه کې په ايم اى کولو کې د سرو زرو ميډال وگاټه او له نوموړي پو هنتون څخه گولډ مډلست فارغ شو. 

## دندې
له دې وروسته مولاناحسن جان په اکبر دارالعلوم کې د ښوونکي دنده پيل کړه او تر څنگ يې د چارسدې د (شوگر ملز) په جامع جومات کې خطابت هم پيل کړ. کله چې د پېښور په صدر کې مشهور جومات دروېش جوړ شو، نو مولانا حسن جان د نوموړي جومات د خطيب په توگه وټاکل شو او په همدې جومات کې په جوړه شوې مدرسه جامع امدادالعلوم کې شيخ الحديث وټاکل شو او په نوموړې مدرسه کې يې د حديثو په ښودنه پيل وکړ. ددې تر څنگ يې د اکوړ خټک په دارالعلوم حقانيه کې ، چې د اوس وخت وتمې او منلې مدرسه ده هم د ښوونکي دنده ترسره کوله. 

## د مولانا حسن جان اخلاق او تبعيت
مولانا حسن جان د غوره خويونو او ښو اخلاقو خاوند و، تل يې نرم تبعيت درلو. له ډله ييزو اختلافاتو څخه يې ډډه کوله او همدا لامل و، چې په ټولنه کې نوموړى د يو ستر او غوره عالم په توگه پېژندل کېدو. مولانا حسن جان د اسلامي نړۍ وتلى مقرر و او د پښتونخوا له بېلابېلو سيمو څخه د هرې جمعې په ورځ په زرگونو خلک په صدر کې د دروېش جومات ته د نوموړي د تقرير د اورېدو لپاره راتلل او د نوموړي تقرير يې اورېد. 
مولانا حسن جان په اسلامي علومو کې زيات معلومات درلود او د اسلامي تاريخ له وتليو تاريخپوهانو شمېرل کېدو. مولانا حسن جان د اسلامي نړۍ پر ډېرو هېوادونو گرځېدلى و او همدا لامل و، چې د اسلامي نړۍ په اړه يې ډېر مالومات درلودل. 
کله چې مولانا حسن جان د مدينې منورې په نړيوال اسلامي پوهنتون کې زده کوونکى و، نو هماغه وخت يې د مسلمانانو د لومړۍ قبلې ليدل هم کړي وو او بيت المقدس ته تللى و. 
مولانا حسن جان د سپېڅلي قران حافظ هم و او د روژې په مبارکه مياشت کې به يې په ترويح کې ختم هم کاوه.

## مړينه
يو څو کسانو مولانا حسن جان د نکاح کولو لپاره خپلې سيمې ته وغوښتلو، کله چې حسن جان هلته لاړو نو هغوي پرې ډزې وکړې او مولانو صېب په حق ورسېدو.

وېشنيزه: ديني عالمان
وېشنيزه:مولويان
وېشنيزه:پښتانه پوهان
ټاټرا ټې – ۳

**ټاټرا ټې – ۳** (په چیکي: *Tatra T3*) د چېکي ټرامونو څخه دي چی په پراگ کی د ۱۹۶۰ کال څخه تر ۱۹۹۷ کال پورې د ČKD جوړونکي شرکت لخوا جوړېده. تر ۱۹۹۷ کال پورې ۱۴،۰۰۰ ټرامونه جوړ شوي  او نوموړي ټرام د دی لپاره  د نړۍ تر ټولو گڼ شمیر لرونکي او مشهوره ترانسپورټي وسيله ده. ټاټرا ټې – ۳ په ځانگړي ډول شوروي اتحاد ته صادر شو خو څو واگنونه په اوسیېک،سارايوو، کمنیټس، شورين، پيونگيانگ او گلاټسي کی لیدل کېدلای شی.
## توصیف
ټاټرا ټې – ۳ د څلورو اکسلو یو لوري ټرام دي چی د پولاد او پلاستیکي توگو څخه جوړ شوي دي. په ټرام کی څلور برېښنایی ماشينونه نصب شوي دي چی د ۱۶۰ کیلو واټو قوا لري. زیادت نه زیادت سرعت یی ۶۵ کیلومترو په ساعت کی دي.
## تاریخ
د ټاټرا ټې – ۳ لومړني ټرام په ۱۹۶۰ کال کی جوړ شو. په دی کال کی لمړني ازمايښتونه هم پېل شول. په ۱۹۶۱ کال کی لمړني ټرام په پراگ کی د خدمت لپاره حاضر وو. خو په ۱۹۶۲ کال کی د یو تصادف په سبب د ټرام ترانسپورتي کار وځنډېد. په اوس وخت کی نوموړي ټرامونه د چېک په جمهوريت کی په پراگ، برنو، اوستراوا، پلزن، اولوموڅ لیبېرېڅ او موسټ کی خدمت کوي.

وېشنيزه:ټرامونه
وېشنيزه:ټاټرا ټرامونه
دعوت (چاپي رسنۍ)

**دعوت** يوه چاپي رسنۍ ده چې په ناروې کې چاپېږي او د نړۍ بېلابېلو ښارونو کې هغو افغانانو ته چې د گډون ونډه يې ورکړې وي ور رسېږي. دا چاپي خپرونه له ۱۹۸۸ ز. کال څخه راپدېخوا خپل رسنيز فعاليت لري او د دغې چاپي خپرونې بنسټگر او چلوونکی محمد طارق بزگر دی.
نوی اتلانتېس

**نوی اتلانتېس** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: New Atlantis)* د فرانسېس بيکن يو اثر دی چې په ۱۶۲۴ ز. کال کې يې خپور کړی دی. فرانسيس بېكن همدا اثر تر خپلې مړينې دوه كاله مخكې خپور كړ. په دې كتاب كې يې يوه جادويي ټاپو شرحه كړه، چې اوسېدونكو يې پر خپل نفس د حاكميت توان درلود. د دې ټاپو اوسېدونكي د ډېر هوښ او ځيركتيا له كبله د يوې لويې خوښۍ څښتنان او نېكمرغه وگړي گڼل شوي دي. پر هغه ځاى داسې كسان واكمني كوي، چې د حكومت په چارو بلد او پوه وي. د غوړه مالۍ او رشوت خوړلو ريښې وچې او واكمنان يې د لياقت او وړتيا له مخې ټاكل شوي دي. سوداگر او بانك لرونكي نه شي كولاى چې عام وگړي استثمار او بېځايه گټه ځنې پورته كړي. يوازې فيلسوفان او پوهان دي چې د خلكو خدمت ته يې ملاوې تړلي او چمتو دي. خلكو په خپلو منځو كې د جنگ جگړې پرځاى، د طبيعت د توانونو تسخيرولو ته لستوڼي بډوهلي دي.

د فرانسيس بېكن په اوتوپيا كې حرص او بخل له منځه وړل شوى او د جنگ جگړې په نوم څه نه شته. هېڅوك د خپل گاونډي پر حق خېټه نه شي اچولاى او د نورو خلكو مال او شتمنۍ ته لاس نه شي غزولاى. په دې توگه شتمني او ثروت په ډېره ښه او منصفانه توگه د خلكو په منځ كې وېشل شوي او ټولو وگړو دا اقتصادي اصل منلى او په كار يې اچولى، چې:

”زموږ سوداگري د جواهراتو، ورېښمو، قيمتي ډبرو او درملو سوداگري نه ده، بلكې زموږ سوداگريز مال د خداى لومړنى مخلوق، يانې رڼا ده. موږ منلې چې په دې رڼا به ټوله نړۍ روښانوو“. په دې توگه وينو چې په اوتوپيا كې يو ځانگړى ټولگى جوړ شوى او د ”رڼا د سوداگرو“ نوم لري او عبارت دى له هغو فيلسوفانو او پوهانو چې په ټوله نړۍ كې گرځي او نوى فكر، عدالت او مهرباني به خپروي.

په دې توگه د اوتوپيا د فيلسوفانو او پوهانو په لارښوونه د نړۍ ټول اوسېدونكي د نېك غوښتلو او همكارى روحيه مني.
فضل قادر انډيوال

**فضل قادر انډيوال** د پتنگ زوى د غلام گل لمسى او د عبدالقادر کړوسى دى . د 1353 کال دحوت (کب ) د مياشتې په اوولسمه نېټه د شنبې پر سهار د ننگرهار ولايت د روداتو ولسوالۍ د حصارک په لوى کلي کې زېږېدلى دى ،خپله لومړنۍ زده کړه يې د جلال اباد د ميا عمر نمبر اول ،دويم او عبدالوکيل ښوونځيو کې کړې ،بيا د نورو د ډېرو افغانانو په څېر يې د کوزې پښتونخو ا پېښور ته هجرت کړى او دلته يې د ابو عبيده بن جراح په مدرسه کې يو کال زده کړه کړې او بيا د پېښور د صدر په لويې ديني مدرسې جامعه امدادالعلوم الاسلاميه کې خپلې ديني زده کړې بشپړې کړي او 1997 کې پگړۍ تړلې ده . د مدرسې په مهال کې يې شعر ليکنې ته لاس واچوه او ورسره ورسره يې دپېښور يواځينۍ پښتو ورځپاڼې وحدت او د حزب اسلامي د گوند اړوند ارگان شهادت سره يې قلمي اړيکې ټينگې کړې او د همدغې اړيکو له لارې يې مطبوعاتو ته لار ومونده له ،چې د سهار ورځپاڼې سره يې د خبريال او سمونکي په توگه کار پيل کړ او د نژدې يو کال څخه وروسته د پېښور څخه دويمې پښتو ورځپاڼې خبرونه سره د خبرونو په څانگه کې يې د کار بهير گړندى وساته او نژدې شپږ کاله يې ورسره تېر کړل ،چې هم د خبريال په صفت خپلې مطبوعاتي دندې ته ادامه ورکوي ،خو د پښتون پوسټ ورځپاڼې سره ،چې د 2008 د اکتوبر په دولسمه يې گڼه نوې خپره شوه د خبرونو د څانگې د مشر په توگه کار کوي ،د نوموړي ادبي ،سياسي ،تولنيزي ،فرهنگي ،ليکنې د ورځپاڼې سرليکنې هم په بېلابېلو خپرې شوي ،همدارنگه يې د سهار په ورځپاڼه کې د ځوانانو هېنداره مخ چلولى او په کې به يې د ځوان غږ په نامه کالم ليکه او د خبرونه په ورځپاڼه کې يې د تړون کالم ليکلى ،چې ادبي ،سياسي او فرهنگي موضوعگانې په کې د وخت د شرايطو په پام کې نيولو سره څېړلي دي .
ټاټرا کا ټي – ۸

**ټاټرا کا ټي – ۸** (په چیکي:*Tatra KT8D5*) د درو برخو، دوو سمتي ټیټي غولي چېکي ټرام دي چی په پراگ کی  د ČKD لخوا  د ۱۹۸۶ کال څخه تر ۱۹۹۳ کال پورې جوړېده. تر اوسه پورې ۱۹۹ ټرامونه جوړ شوي چی شمالي کوریا او یوگوسلاویا ته هم صادر شوي دي .
## تاریخ
ټاټرا کا ټي – ۸ د اتو اکسلونو ټرامونو څخه دی چی په ۱۹۸۴ کال کی طرح او جوړ شو. په ۱۹۸۶ کال کی دس ټرامونه جوړ شول او په ۱۹۸۹ کال کی د ټاټرا کا ټي – ۸ د سېریال تولید پېل شو.
په اوس وخت کی مسافران په دي ټرامونو کی د سارایوو، پيونگيانگ، پراگ، برنو، پلزن، کوشیڅې، ولگوگراد او اوستراوا په ښارونو کی سپرېدلای شی. په ۲۰۰۳ کال کی عصري شوي ماډل چی ټیټي غولی لري جوړ شو.   
  

وېشنيزه:ټاټرا ټرامونه
لوکوموټيف ۳۸۰

**لوکوموټيف ۳۸۰** (په چیکي: *Lokomotiva 380*) د څو مقصدونو درو سیسټمونو برېښنایی (برقي) لوکوموټيف دي چی د ۲۰۰۸ کال څخه تر ۲۰۱۱ کال پورې د چېک په جمهوريت کی د Škoda Transportation  لخوا جوړېده. دغه لوکوموټيف دشخصي واگنونو د وړلو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړي لوکوموټيف د ۲۵ کیلو ولټو ۵۰ هېرټزو، ۱۶ کیلو ولټو ۱۶ هېرټزو په ریل برقي شوي سړکونو کی  سفر کولای شی. دغه لوکوموټيف په یوه ساعت کی ۲۰۰ کیلومتره تېز سفر کوي او طاقت یی ۷،۲ مېگا واټ دي. هر لوکوموټيف برېښنایی ډينامیکی برېکونه لري. 
## تاريخ
لوکوموټيف ۳۸۰ د ČD شرکت د غوښتنو په اساس په ۲۰۰۴ کال کی طرح او جوړ شو او تر اوسه پورې ۲۰ لوکوموټيفونه جوړ شوي دي.

وېشنيزه:لوکوموټيفونه
وېشنيزه:شکودا لوکوموټيفونه
لوکوموتيف ۱۸۰

**لوکوموتيف ۱۸۰** (په چیکي:*Lokomotiva 180*) د ۱۲۰ ټنو شپږو اکسلونو یو برقي (برېښنايي) لوکوموټيف دي چی د سنگین بار د وړلو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. تر اوسه پورې څلور لوکوموټيفونه جوړ شوي دي. 
## تاریخ
لوکوموټيف ۱۸۰ په ۱۹۸۴ کال کی د شکودا پلزن د ټرن جوړونکي شرکت لخوا طرح شو خو لمړي ماډلونه په ۱۹۹۴ کال کی جوړ شول.

وېشنيزه:لوکوموټيفونه
ال – ۴۱۰

**ال – ۴۱۰** (په چيکي:L - 410) د دوو څرخو باروړونکي او مسافروړونکي الوتکه ده چی د چېک په جمهوريت کی د Let Kunovice طرحی شرکت لخوا جوړېږي. د ۱۹۶۹ کال څخه تر اوسه پورې ۱۴۰۰ الوتکې جوړ شوي دي.
وېشنيزه:چېکي مسافروړونکي الوتکې
## دا هم وګورئ
## سرچینې
معمولي څوڅ

**څوڅ** (انګليسي:*common dolphin* په لاتینی:*Delphinus delphis*) د تي لرونکي ځناورو څخه دی چی د گرمسېلو په سمندرونو کی ژوند کوي.څوڅ په ځانگړي ډول په جمیعت کی ژوند کوی. هر د څوڅونو جمیعت معمولا د ۱۵ ځناورانو څخه جوړ شوي دي.
## توصیف
نوموړي ځناور مړزگه تنه لري، وزن یی ۲۳۵ کیلوگرامه ته رسېږي ، اوږدوالى یی د ۱،۸ مترو څخه تر ۲،۶ مترو پورې وي او د لمبو سرعت یی ۳۵ کیلومتره په ساعت کی ته رسېدلای سی. د څوڅ عمر ۳۰ کلو ته رسېدلای سی. هر څوڅ د بلو څوڅونو سره د بایوسونار په مرسته مخابره کوي او کوچنی کباب ښکار کوي.   

 وېشنيزه:څوڅونه
بوتل پزی څوڅ

**بوتل پزی څوڅ** (په انگرېزی:*Bottlenose dolphin* په لاتین کی:*Tursiops truncatus* ) د څوڅونو څخه دی چی په مدیترانې سمندر، تور سمندر او اتلانتيک سمندر کی ژوند کوی. نوموړي څوڅ په ځانگړي ډول کبان، نرم تنان، قشریات او کوچنی شارکونه ښکار کوي.

## توصیف
بوتل پزی څوڅ د بلو څوڅونو څخه تر ټولو مشهور دي. دغه څوڅ معمولا په دولفيناريومونو کی هم مشق او روزل کېږي. نوموري څوڅ په ډلو کی ژوند کوی هر ډله ۱۵ اعضا درلودلای سی. د لمبو سرعت یی ۵۰ کیلومتره په ساعت کی ته رسېږي. نوموړي څوڅ هر ورځ ۷ کیلوگرامو د کبانو څخه خوړلای سی. 

وېشنيزه:څوڅونه
وژونکی نهنگ

**وژونکی نهنگ** (په انگرېزي: *Killer whale* په لاتین: *Orcinus orca* ) د تی لرونکی ژویو څخه دی چی په سوړ سمندر کې (لکه شمالي قطبي سمندر) ژوند کوي. نوموړی نهنگ په ځانگړي ډول کبان، سپی لاهو ، سپین نهنگان، کيشپونه،  او د نورو سمندري ژويو ښکار کوي. څلور وژونکي نهنگان کولای شي نیلی نهنگ ښکار کړي. 

وېشنيزه:نهنگان
نیلي نهنگ

**نیلي نهنگ** (په انگرېزی:*Blue whale* په لاتين: *Balaenoptera musculus*) د سمندري تي لرونکي ځناورانو څخه دي چی په هندي سمندر، اتلانتيک سمندر اوغلی سمندر ژوند کوي. نوموړي نهنگ د نړی تر ټولو لوی ځناور دي چی اوږدوالي یی ۳۰ متره دی او وزن یی ۲۰۰ټنو ته رسېږي. نیلي نهنگ د سمندري ځناورانو څخه تر ټولو سریع هم دي چی د لمبو سرعت یی ۵۵ کیلومتره په ساعت کی ته رسېږي. نوموړي سمندری ځناور هر ورځ څلور ټن د فشریاتو څخه خوړلای سی. په اوس وخت کی د نړی په سمندرونو کی د نیلی نهنگ د شکار کولو په سبب یوازې ۵۰۰ تنه نيلي نهنگان ژوند کوي.    

وېشنيزه:نهنگان
هارپي

**هارپي** (په لاتين: *Harpia harpyja*) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د شکری ډوله مرغانو په کورنۍ او د  هارپي په جنس پورې اړه لري. نوموړي مرغه په سهيلي امريکا کې ژوند کوي. 
## توصیف
هارپي په سهيلی امريکا کی تر ټولو ستره څيرونکي مرغه دي چی په ۱۷۵۸ کال کی د طبیعت سامانه په کتاب کی د کارل فون لینې لخوا توصیف شو. نوموړي مرغه په ځانگړي ډول بيزوگان،طوطيگان او د نورو جنگلي ژویو ښکار کوي. د هارپي وزن ۹ کیلوگرامه دي ، د الوتنې سرعت یی ۸۰ کیلومتره په ساعت کی دی او د وزرونو پلنوالي یی د ۱،۷۶ مترو څخه تر ۲،۲ مترو پورې دي.    

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
نهنگی شارک

**نهنگی شارک** یا **لوی شارک** یا **کوسه نهنگ** (په لاتين:*Rhincodon typus* په انگرېزي: *Whale shark*) د پلانکټون خوړونکي شارکانو څخه تر ټولو لوی او عظيم شارک دي چی په استوائی سمندرونو کی ژوند کوي.
## توصیف
نهنگي شارک د غضروف د کبونو څخه دی چی اوږدوالي یی د ۸ مترو څخه تر ۱۸ مترو پورې وی او عمر یی ۱۵۰ کلو ته رسېدلای سی. د نوموړي شارک پوستکي پنډوالي ۱۰ سانتيمتر دی او د حولې ارتوالى یی ۲ مترو ته رسېږي. د لمبو سرعت یی ۵ کیلومتره په ساعت کی ته رسېږي.

وېشنيزه:شارکان
لوي سپين شارک

**لوي سپين شارک** (په لاتين: *Carcharodon carcharias* په انگرېزي:*Great white shark*) د شارکانو څخه دی په ساحلي اوبو کی ژوند کوي. نوموړي شارک په ځانگړي ډول ټونانان، توره کب یا شمشیر ماهي (يوډول لوى سمندري كب چې اوږد تيره ور بوزلري)، څوڅان، سمندري خوگونه ښکار کوي. سپين شارک کولای سی پر انسان باندي هم برید وکړي. 
## تاریخ
لوی سپين شارک په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شو. Carcharodon carcharias د لوی سپين شارک علمی نوم دي چی د یوناني ژبې څخه اخیستل شوي دی او په پښتو کی د تیز غاښونو شارک معني لري. لوی سپين شارکان د میوسن (*Miocene*)په وخت کی ژوند کړي وو او لمړنی فسلونه یی د ۱۶ میلیونو کلو مخکې جوړ شوی وو.  
## توصيف
لوی سپين شارک د غضروف د کبونو څخه دي چی د ۷ متره اوږدوالي لري. وزن یی ۳۴۰۰ کیلوگرامو ته رسېږي او د لمبو سرعت یی ۵۰ کیلومتره په ساعت کی دي د لوی سپين شارک ښځيته هر کال معمولا ۱۴ جوانکان لري.
وېشنيزه:شارکان
شين شارک

**شين شارک** (په لاتين: *Prionace glauca* په انگرېزي:*Blue shark*) د ۲۰۰ کیلوگرامه د ریکوئیم شارکانو څخه یو ډول شارک دي چی په استوايی او معتدلي سمندرونو کی ژوند کوي او خال‌مخالی کبان ( د شمالي اتلانتیک یو ډول خوراکي کب)، شاه کبان (هیرنگ) او رأسقدميات ښکار کوي.

وېشنيزه:شارکان
فضل کريم فضل

**فضل کريم فضل** د ننگرهار ولايت بهسودو ولسوالۍ کې زېږېدلی دی چې د شمشاد شخصي تلوېزيون بنسټگر او  د اومر ماين پاکۍ مؤسسې مشر دی.
## سرچينې

وېشنيزه:ننگرهاريان
اروپایی زرغون څرموښکۍ

**اروپایی زرغون څرموښکۍ** (په لاتين: *Lacerta viridis*) د اروپایی څرموښکۍ څخه تر ټولو لوی خاپوړن دي چی په ځانگړي ډول په اتریش، سلووانیا، اوکراین،تورکيه کی او د تور سمندر تر نژدې ژوند کوي.
## توصیف
اروپایی زرغون څرموښکۍ لمړني ځل د *Specimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena* په کتاب کی د اتريشی ځناور پوه *یوسیفوس نیکولاس لورېنټي* لخوا توصیف شوه.
په اوس وخت کی په اروپا کی د زرغون څرموښکۍ دوه ډولونه چی د *Lacerta viridis* او *Lacerta bilineata* په نومونو یادېږي ژوند کوي. څرموښکۍ د هگۍ اچوونکي ځناورانو څخه ده چی اوږدوالي یی ۴۰ سانتمتر دي. د مذکر د بدن رنگ قهوه ای او د مونث د بدن رنگ زرغون دي اروپایی زرغون څرموښکۍ په ځانگړي ډول خشره، د مرغانو هگۍ او مېوه خوړي.
* Lacerta bilineata په جنوب لويديځي اروپا کی ژوند کوي
* Lacerta viridis په جنوب ختيځي اروپا گی ژوند کوي

وېشنيزه:شرمښکياني
فلېپيني عقاب

**فلېپيني عقاب** (په لاتين: *Pithecophaga jefferyi*) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د شکری ډوله مرغانو په کورنۍ او د گوربت (عقاب) په جنس پورې اړه لري.نوموړي مرغه یوازې په فلېپين کی د غرونو په جنگل کی ژوند کوي او بيزوگان، موږک پړانگان او د نورو جنگلی  ژویو ښکاري کوی. اوږدالي یی ۱۲ متره او وزن یی ۷ کیلوگرامه دی. نوموړي عقاب لمړي ځل په ۱۸۹۶ کال کی د ویلیام روبرټ گرانډ لخوا توصيف شو. د هغو وخت څخه د فلېپيني عقابانو شمېر کم شوي دی او په اوس وخت کی فيلېپينی عقاب د عقابانو څخه ترټولو نادر او په خطر کی اچول شوي څيرونکي مرغه ده. په ۲۰۱۰ کال کی په طبيعت کی ۱۸۰ فلېپيني عقابان ژوند کول.  

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
هندي څمڅه منگور

**هندي چمچه مار** یا **هندي څمڅه منگور** (په لاتين: *Naja naja* 
په انگرېزي:*Indian cobra*) د زهرجن منگورانو څخه دی چی په ځانگړي ډول په هندوستان کی ژوند کوي. نوموړي مار په هندوستان کی ترټولو خطرناک   خزنده  بلل کېږي. د څمڅه بدن اوږدالی ۱ متر وی خو ماران چی د بدن اوږدالی ۲ مترو ته رسېږي هم شته. څمڅه مار معمولا خوله لگوونكى ژوى لکه موږک، نیلی چونگښگان، مرغان ښکار کوي. نوموړي مار هگۍ اچوونکی ځناور دی چی هر سال ۱۲ - ۳۰ هگی درلودلای شی او  د څمڅې بچگان تقريبا تر ۴۸ ورځونو وروسته پیدا کېږي.
## زهر
د هندي څمڅه منگور زهر د عصبي زهرونو څخه دي چی پر عصبي سیستم او زړه باندي وژونکي آغېزمنده لري. هر بلغ د هندي څمڅه منگور تر برید وروسته تر دوو ساعتونو پوري مړ کېدلای شی.

وېشنيزه:منگوران
کارکارودونتوسور

**کارکارودونتوسور** (په لاتين:*Carcharodontosaurus*) د ټېروپوډ غوښه خوړونکي ډانگسرانو څخه چی د ۹۳ – ۱۰۰ میلیونه کاله مخکې په شمالي آفريقا کی یی ژوند کاوه. نوموړي ډانگسر لومړني ځل په ۱۹۳۱ کال کی د ارنست استرومر لخوا توصيف شو. خو د کارکارودونتوسور فوسیل په ۱۹۴۴ کال کی د جگړې په وخت کی د امريکي هوایی ځواک لخوا ويچاړ شو. په ۱۹۹۶ کال کی امريکایی پاليونټولوجي پوه د کارکارودونتوسور نوي هډوانه کشف کړ.
## توصيف
کارکارودونتوسور  څيرونکي ډانگسر وو چی د کرتاسې په وخت کی په شمالي آفريقا کی یی ژوند او ښکار کاوه. لمړني فوسل یی په الجزاير کی په ۱۹۲۵ کال کی کشف شو.  اوږدوالي یی ۱۳ مترو او ورن یی ۶ – ۱۵ ټون وو. د ککړۍ اوږدالي یی ۱،۹۵ متره وو. 

وېشنيزه: غوښه خوړونکی ډانگسران
سپاینوسور

**سپائینوسور** (په لاتين:*Spinosaurus*) د ټېروپوډ د غوښه خوړونکي ډانگسرانو څخه تر ټولو لوی ځناور وو چې په سوېلي آفريقا کې  ۹۵ میلیونه کاله مخکې یی ژوند کاوه. 
## توصيف
سپاینوسور د ډانگسرانو څخه تر ټولو لوی اوعظيم ډانگسر وو چی په ۱۹۱۲ کال کی په مصر کی د آلماني عالم ارنست استرومر لخوا کشف او توصيف شو. خو د سپاینوسور فوسل د جگړې په وخت کی په ۱۹۴۴ کال کی ويچاړ شو. پوهنان وایی چی د سپاينوسور اوږدوالي ۱۸ متر وو او وزن یی ۲۰ ټنونه وو. نوموړي ډانگسر تنگ او لوړ ککرۍ درلودل.  سپاينوسور وکړای سول لکه معاصر تماسح په اوبو کی او پر مځکې باندي ژوند وکړي. نوموړي ډانگسر په ځانگړي ډول کبان او د نبات خوړونکي ډانگسران ښکار کاوه.

 
وېشنيزه: غوښه خوړونکی ډانگسران
براخاوخېنیوس

**براخاوخېنیوس** (**په یوناني ژبې**:*Brachauchenius*) د پلیوساورس د سمندري ډانگسرانو څخه وو چې د کرتاسې په وخت کې چې ۹۱ میلیون کاله کېږي په سمندر کې یې ژوند او ښکار کاوه. نوموړي ډانگسر سمندري خاپوړنو د ژويو له ټبر څخه دی او د کبانو ښکار يې کاوه. اوږدوالی یې ۱۱ متره  او وزن یې ۲۰ ټنه و.   

وېشنيزه: غوښه خوړونکی ډانگسران
تریسراتوپس

**تریسراتوپس** (*[[يوناني ژبه|په یوناني]]*:*Triceratops* په لاتين:*Triceratops*) د نبات خوړونکي او ښکر لرونکي ډانگسرانو څخه تر ټولو لوي او عظيم ډانگسر وو چی د کرتاسې په وخت کی(  ۶۸ میلیون کاله مخکې) په شمالي امريکا کی یی ژوند کاوه. د پوهانو په نظر نوموری ډانگسران په رمو کی ژوند کول.
## توصيف
تریسراتوپس د څلور پښو نبات خوړونکي ډانگسر وو چی په ۱۸۸۹ کال کی د چارلز مارش لخوا توصيف شو. اوږدوالي یی ۹ متره وه او وزن یی ۱۰ ټنونه وو. د تریسراتوپس پر مخ باندي لوی ښکرونه وو چی اوږدوالي یی ۳ متره وه.

وېشنيزه: بوټي خوړونکی ډانگسران
پپخه خولۍ

پپخه خولۍ ته په تورکي ژبه کې قراقل وايي . دغه خولۍ په ډېر زيار جوړېږي او د ځانگړو روزونکو پسونو څخه په لاس راځي چې د پسونو گډوری يا ماشوم پسه پیدا شي نو سمدلاسه يې حلالوي او پوستکی يې تر باسي . 
## مخينه
## د پپخې جوړېدو چارې
## نړېواله شهرت
## سرچينې
* د څېړونکې صفيه حلیم وېبپاڼې څخه
بوکان

**بۆکان** (په فارسی: ** بۆکان**) د ایران تر ټولو لوی ښار دی، مساحت یی ۱2 کلومتره مربع ده، دغه ښار په اوس وخت کې 207,000(2015) نفوس لری، بوکان د ایران ثقافتی او سیاسی کردستان مرکز هم دی.


وېشنيزه:د ایران ښارونه
بېیپیاوساوروس

**بېیپیاوساوروس** (په یوناني: *Beipiaosaurus* په چينایی: *北票龙属* *Běi piào lóng shǔ*) د غوښه جوړونکي ډانگسرانو څخه وو چی په چين کی د کرتاسې په وخت کی د ۱۲۵ میلیون کاله مخکې یی ژوند کاوه. 
## توصیف
بېیپیاوساوروس د ۲۷ مایو په ۱۹۹۹ کال کی په چین کی د لیایونینگ په ولایت کی کشف شو. په دي وخت کی نوموړي ډانگسر د چينایی عالم کسو کسينگ لخوا هم توصیف شو  د ډانگسر اوړدوالي ۲،۲ متر وو او وزن یی ۸۵ کیلوگرامه وه او بدن یی د بڼکې لخوا پوښ شوی وو.

وېشنيزه: غوښه خوړونکی ډانگسران
سره گيدړه

**سره گيدړه** یا **معمولي گيدړ** (په لاتين:*Vulpes vulpes*) د گيدړانو څخه ده چی په اروپا، امريکا، افريقا، آسيا او آسټراليا کی ژوند کوي.
## توصيف
سره گيدړه په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شوه.
سره گيدړه د سپی ځناورانو د ډلو څخه تر ټولو مشهوره او پراخه شوي ځناور ده چی په ځانگړي ډول په شپه کی ښکار کوي. نوموړي ځناور موږکان ، مرغان، سویان، د خاورو چينجي، زرکې، کورنی چرگان او هوسیان ښکار کوي خو د تنگلاسي په صورت کی مېوه هم خوړي. اوږدوالي یی ۱۰۰ سانترمتر دی او وزن یی ۱۰ کيلوگرامو ته رسېدلای سی. سره گيدړه ۴۲ غاښونه لري. سره گيدړه په جنگل کی په غار کی ژوند کوي. 

وېشنيزه:گيدړان
قطبي گيدړ

**قطبي گيدړ** (په لاتين: *Vulpes lagopus*) د گيدړانو څخه دي چی په امريکا، اروپا او آسيا کی په قطبي سیمو کی ژوند کوي. قطبي گيدړ د نرمی پوستين لپاره هم ښکار کېړي.
## توصيف
قطبي گيدړ په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شو. اوږدوالي یی ۵۰ سانتمتر دی او وزن یی ۸ کيلوگرامو ته رسېږي. قطبي گيدړان په ځانگړي ډول په جوړو کی ژوند کوي او تر واورې باندي غارونه جوړوي. نوموړي ځناور مرغان او کبان ښکار کوي. قطبی گيدړ هر کال ۳ – ۷ ځوانکان درلودلای سی.

وېشنيزه:گيدړان
کارسک گيدړ

**کارسک گيدړ** یا **تورکمني گيدړ**، **ترکمني گيدړ** (په لاتين:*Vulpes corsac*) د گيدړانو څخه یو کوچنی گيدړ دی چی په مرکزي آسيا او ختيځي اروپا کی په دښتو سیمو کی  ژوند کوي.
## توصيف
کارسک په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شو. اوږدوالي یی ۶۰ سانتمتر دی او وزن یی ۶ کیلوگرامو ته رسېدلای سی. کارسک مرغان، موږکان ښکار کوی خو مېوې او حشرې هم خوړلای سی. د کارسک ښځينه هر کال ۲ – ۱۱ ځوانکان درلودلای سی.
## د کارسک ډولونه
*Vulpes corsac corsac  قزاقستان، سیبېریا
*Vulpes corsac kalmykorum ازبکستان، قفقاز
*Vulpes corsac turcmenicus  ترکمنستان، ازبکستان، چين، مغولستان

 وېشنيزه:گيدړان
مولوي رفيع الله موذن

مولوی رفیع الله موذن (Maulawi Rafiullah Muazen) چی اصل نوم یی مولوی احمد نور موذن وو د ملا محمد نسیم زوی او د پردل لمسۍ په ۱۳۱۰ هـ ش کال کی د وردگو ولایت د سیدآباد ولسوالی د لوړی په قریه کې په یوه متدینه کورني کی دنیا ته سترگی غړولی دی لمړنی زده کړی یی په ۱۳۱۹ شمسی کال کی د خپل کلی له عالمانو څخه پیل کړی د منځنی زده کړو لپاره یی سفر وکړ پدی سفر کی یی د غزنی او لوگر له عالمانو څخه استفادي وکړی او د لوړو زده کړو لپاره د نورالمدارس چی د غزنی دشلگر په سیمه کی واقع ده سفر وکړ یاده دی وی چی دا مدرسه    د علماوو د مرشد حضرت نورالمشایخ قدس په مبارکو لاسونو تاسیس شوی په ۱۳۳۰ ش کال کی مولوی رفیع الله موذن د داخلی شرف په همدی مدرسه کی ترلاسه کړ او د حضرت ضیا‌ْلمشایخ مجددی له علمی او روحانی ارشاداتو څـخه برخورداره وو نوموړی خپل عالی تعلیماتو ته په همدی مدرسه کی ادامه  ورکړه او په ۱۳۴۰ش کال کی د نوموړی مدرسی څخه نومیالی او ممتاز فارغ شو د د هیواد د سترو او لویو عالمانو لکه د لاغرو آخنذاده صاحب د دکوهی ملاصاحب (مولوی عبدالغفور دیوبندی) د کندر ملاصاحب او د غزنی د مغولخیلو له میر صاحب شیخ الحدیث مولوی صاحب عبدالستار دلوگر مولوی عبدالکریم (د زرین ملا صاحب د غرزنی) د مسکی اخندزاده (مولوی محمد اسحاق د زابل د ارغنداب) د یوسف خیلو اخندزاده (مولوی عبدالله د وردگو د سیداباد) مولوی گلاب الدین د وردگو او د کیلان ملا صاحب (مولوی وزیر محمد د غزنی د گیلان) د شست صاحب (مولوی سراج احمد د غزنی د اسفندی) او نورو څخه زده کړی او استفادی کړی دی نوموړی له فراغت څخه وروسته تدریس پیل   په  کابل زابل او وردگو کی یی تدریس وکړ څه موده یی د کابل په کوټه سنگی کی او څه موده یی د زابل د ارغنداب په دای چوپان کی او څه موده یی د ورد گو د سیداباد د شش کلا په عبدالمحی الدین کی تدریس وکړ او بی شمیره شاگردان یی وروزل چې د هغوی له جملې څخه یو خلیفه مولوي ابصر د شلګر چې اوس شیخ الحدیث دی، احمد ضیا خلیفه صاحب د وردگو ولايت د جغتو ولسوالۍ د ستر ايرياب د كلي، ملا ملوک اخند د سیداباد ولسوالی چې اوس د طالبانو په قضا کې د لوړ پوړو چارواکو څخه ده، او د غزني د ګیلان حاجي غلام محی الدین چې وروسته يې زوم هم شو یادولای شو.مولوي جلال الدین حقاني مولوي احسان الله احسان ملا محمد مولوي احمد ضيا و بر بعد اطلاعیه از شو در دست نیس مگن خو ايشو ور بعدش که برفتن د کلتها غزنین ازاونجو ور خواستن برف د زابل
وحشي پيشو

**وحشي پيشو** یا **دښتي پيشو** (په لاتين: *Felis silvestris*) یوه کوچنی پيشو ده چی په آسيا، اروپا، آفريقا کی ژوند کوی.

وېشنيزه:پيشيان
بنگالي پړانگ

**بنگالي پړانگ** (په لاتين: *Panthera tigris tigris*) د پړانگانو څخه تر ټولو مشهور او متعدد د پړانگ ډول دي چی په هندوستان، بنگله دېش، نيپال، بوتان او ميانمار کی په جنگل کی تر سيندونو  نژدې ژوند کوي. بنگالي پړانگ په دی سیمو کی تر ټولو لوی او خطرناک داړونکی ځناور بلل کېږي. په اوس وخت کی (۲۰۱۴) په نړۍ کی تقريبا ۴۵۰۰ بنگالي پړانگان ژوند کوي. ښکارغلی (ښکارځای) يي ۵۰ کیلومتره مربع ده.
## توصيف
بنگالي پړانگ گوښه گير ځناور دي چی په ځانگړي ډول په شپه کی ښکار کوي. نوموړي پړانگ جوران، گاوميشان، بيزوگان او سویان خوړوي خو دغه پړانگ تمساحان، ليوه گان او گيدړې ښکار کولای سی. د بنگالی پړانگ اوږدوالي ۲ – ۳ متر دي وزن یی ۳۰۰ کيلوگرامو ته رسېدلای سی. د پړانگ ښځينه هر کال ۲ – ۳ ځوانک درلودلای سی.

وېشنيزه:پيشيان
سيبري پړانگ

**سيبري پړانگ** (په لاتين: *Panthera tigris altaica*) تر ټولو لويه ځنگلي پیشو ده چی په ختيځې روسیې کې د  آمور تر سيند نژدې او په منچوري کی ژوند کوي. په اوس وخت کی (۲۰۱۴ ) په نړۍ کی تقريبا ۳۵۰ سيبري پړانگان ژوند کوي.

وېشنيزه:پيشيان
آسيايي زمري

**آسيايي زمري، هندي زمري** یا **ايراني زمري** (په لاتين: *Panthera leo persica*) د ځنگلي پیشوگانو څخه دي چی په اوس وخت کی یوازې په هندوستان کی د گجرات په ولایت کی په ملي پارک کی ژوند کوي او په اوس وخت کی (۲۰۱۴) د هندي زمري شمېر ۳۰۰ ځناورانو ته رسېږي. نوموړي زمري جنگلي او کورنی ځناوران ښکار 
کوي.

وېشنيزه:پيشيان
سمایلوډون

**سمایلوډون** (په یوناني: *Smilodon*) د مړ شويو پرانگانو څخه یو ښکار کونکي ځناور وو. هغه پړانگ چي د تورې غوندي غاښونه يي وو په امريکا کی  ۲،۵ میلیون کاله مخکې د پلیستوسن په وخت کی یی ژوند کاوه خو نوموړي پرانگ د یخی عصر په ختم کی د خواړو د کمبود په امله مړ شو. سمایلوډون تر ټولو لوی د پيشو گانو ځناور وو چی لوی جنگلي ځناوران یی ښکار کاوه.
## توصيف
د سمایلوډون اسکلت په ۱۸۴۱ کال کی په برازیل کی د ډېنمارکي عالم پټر ويلهېم لونډ لخوا کشف او وڅيړل شو. د سمایلوډون وزن د ۵۵ کیلوگرامو څخه تر ۳۰۰ کيلوگرامو پورې وو. لکۍ یی لنډ وو او پښه گان یی ډېر ځواکمند وو. سمایلوډون د نېښ لوړ غاښونه درلود چی اوږدوالي یی ۱۷ سانتيمتر وو او د دي غاښونو په مرسته لوی ځناوران یی وواژه.
 

 

## د سمایلوډون ډولونه
**Smilodon gracilis*
**Smilodon fatalis*
**Smilodon populator*
 وېشنيزه:پيشيان
ټریلوبیټ

**ټریلوبیټان یا ټريلوبيټونه** (په لاتين:*Trilobita*) د مړ شويو بند پښه لرونکو ژويو څخه دي چی د  پالېوزویک په وخت کی  ۵۵۰ میلیونه کاله مخکې په سمندرونو کی یی ژوند کول. تر اوسه پورې ۱۷،۰۰۰ د ټریلوبیټانو ډوله کشف او توصيف شوي دي.

وېشنيزه:ټریلوبیټان
اېلیپسوسېفالوس

**اېلیپسوسېفالوس** (په یونانی: *Ellipsocephalus*) د ټریلوبیټانو ډله علمی نوم دي چی د منځني کامبرین د وخت څخه ( ۵۴۲ میلیون کاله مخکې) د پېړم تر وخت پورې  په پخواني سمندرونو کی یی ژوند کاوه. نوموړي ټریلوبيټان د سمندر په تل کی ژوند کول او مړ شوي کوچني ځناور یی خوړل. 
## اېلیپسوسېفالوس هوفي
اېلیپسوسېفالوس هوفي (په يوناني: *Ellipsocephalus hoffi*) د اېلیپسوسېفالوس د ټریلوبیټانو ډلې څخه دی چی فوسلونه یی په منځني اروپا کی د چېک په جمهوریت کی په ۱۹ پېړۍ کی د فرانسوي عالم ياخیم بارند لخوا کشف شو او د ځناور پوه شلوتهېم لخوا په ۱۸۲۳ کال کی توصيف شو. نوموړي ټریلوبیټ بادمی شکل درلود. بدن یی  د اسکلت لخوا پوښ شوي وو او د درو برخو  (سر، ټټر او مقعد) څخه جوړ شوي وو. اوږدوالي یی د ۱ میلیمتر څخه تر ۹۰ سانتيمترو پورې وو.د اېلیپسوسېفالوس هوفي مړه کېدلو د پېرم په وخت کی ۲۵۰ میلیون کاله مخکې پېل شو. د اېلیپسوسېفالوس هوفي د فوسلونو کشف ځای د بارانديان په سیمو کی پراگ ته نژدي پروت دي.
## اېلیپسوسېفالوس پوليټوموس
اېلیپسوسېفالوس پوليټوموس (په يوناني: *Ellipsocephalus polytomus*)د اېلیپسوسېفالوس د ټریلوبیټانو ډلې څخه دی چی په سويډن کی کشف شو. 

## اېلیپسوسېفالوس سانکتاکروکېنسیس
اېلیپسوسېفالوس سانکتاکروکېنسیس  (په يوناني: *Ellipsocephalus sanctacrucensis*)د اېلیپسوسېفالوس د ټریلوبیټانو ډلې څخه دی چی په پولنډ کی کشف شو.

 وېشنيزه:ټریلوبیټان
عزیز التفاسیر

عزیز التفاسیر د نامتو عالم مولوي سلطان عزيز (عزيز) اوولس كلن زيار پایله ده چې په ديارلسو ټوكو او څه د پاسه اوه نيم زره مخونو کې یې لیکلی دی.

دا تفسیر د احاديثو په گاڼه سمبال، مستند، او له اسرائيلياتو او ضعيفو اقوالو څخه پاك او له ژوندنيو مسايلو سره تړلى تفسير دى. دا تفسیر د خلكو د پوهې مختلفو طبقو ته په پام سره په روانه پښتو ژبه د ايتونو ژباړه او تفسير، فقهي او عقيدوي احكام، شان نزول، صرفي او نحوي تحليلونه، د كلمو لغوي او شرعي معناگانې، عبرتناکې كيسې، د قرآن په رڼا كې ساينسي څيړنې او په روانو مختلفو پېښو تبصرې، د افغاني ټولنې ستونزو ته كتنه، او د هغو پوښتنو ځوابونه په خپل غېږ كې ځايوي چې د تلاوت په وخت كې چا ته په ذهن كې راپورته كېږي، او دې ته ورته گڼې نورې ځانگړتياوې لري.
‬د "عزيز التفاسير" ستره ځانګړينه دا ده چې هغه په پښتو ژبه لومړنى تحليلي او تشريحي تفسير دى چې له (146) علمي مستندو مراجعو څخه په كې استفاده شوې ده.

د تفسیر تګلاره:
اول: په روانـه ژباړه کې ځنـې قـيدونو ته د قوسـونو تر منځ ځاى ورکړل شوى دى، تر څو ترې هغه لـوستونكي ګټه پورته کړي ،كوم چې زيات فرصت نه لري او د وخـت د كـمـبـود له كبـله یې پـه مضـامـينو باندې په ځغرده خپل ځان پـوه كول غواړي. 
دوهم: د ژباړې څخه وروسته د اياتونو د مضامينو خلاصه ليكل شوې ده. البته دا د هغه چا لپاره چې وخت ورسره زيات وي او اوږده بيان ته یې زړه نه تنګېږي. 
درېم: بيا وروسته د (توضيحات) عنوان ايښودل شوى دى ،تر څو د هغو لوستونكو عمومًا او د هغو علماوو كرامو خصوصًا تنده ماته کړي ،كوم چې په موضوعاتو کې ډېر تحقيق او تدقيق خوښوي. د همدې كبله د ذكر شوي عنوان لاندې مختلف مطالب. لكه: فقهي احكام، صرفي او نحوي تحليلونه، لغوي او شرعي معناګانې، ځنې ګټورې کیسې او متلونه او داسې نور.

د تفسیر طريقه او طرز يې:
د سلفو صالحينو او ثقه مفسيرينو غوندې په لاندې ډول دی : 
الف: د قران کریم تفسير په قران کریم سره. 
ب: د قران کريم تفسير د پیغمبر صلی الله علیه وسلم په احادیثو سره. 
ج: د قران کریم تفسير د صحابه کرامو رضی الله عنهم په اقوالو او تر هغو را لاندې د معتبرو او لویو مفسرينو په اقوالو سره، خو د دې تر څنګ يې د عربي لغت او عربي ژبه او نور قوانين هم په تفسير کې له پامه نه دې غورځولې. 
د: د مشکلو آیتونو په تفسير کې يې د معتبرو مفسروینو تفسيرونه د حوالې سره را نقل کړي ، او په پای کې يې ځینو او یا یوه تفسير ته ترجیح ورکړي ده، خو اکثره يې د جمهورو رائې ته ترجیح ورکړي ده. 
هـ: د متشابهاتو په هکله يې تګلاره د اصحابو رضی الله عنهم او سلفو صالحينو ده. و: د اسرائیلیاتو څخه بېخي پاک دی. 
ز: فني اصطلاحات يې په ساده ژبه تشریح کړي دي. 
ح : د معاندينو اعتراضاتو ته يي غاښ ماتوونکي ځوابونه ويلي دي. 
ط: داهل سنت والجماعت دعقايدو يې کلـــــکه دفاع کړې ده. 
ک: د لوستونکي په ذهن کې چې کومې احتمالي پوښتنې پــيداکيـږې هغه يې ځواب کړيدي . 
ل: د شان نزول او د سورتونو ترمنځ يـــې د ارتباط يادونه کړيده. 
م : د لغاتو معنی، صرفي او نحوي تحليلونه يې کړي دي. 
ن : فقهي احکام، دفقهاوو آراء او په پای کې يې د خپل حنفي مسلک فيصله ذکر کړې ده. 
س: د تفسير ليکلو په جريان کې د معتبرو او ثقه مأخذونو او مراجعو څخه استفاده کړي ده چـــي شمېريې (۱۴۹) ته رسيـږي.
غوږور ښاپېرک

**غوږور ښاپېرک** (په لاتين:*Plecotus auritus*) د اروپايی ښاپېرکانو څخه دي چی په جنگلونو کی په غارونو کی ژوند کوي.
## توصيف
غوږور ښاپېرک لومړي ځل د سويډني ځناورپوه کارل قون لینې لخوا توصيف شو.
نوموړي ښاپېرک يوازينی تي لرونکی ژوی دی چې الوزي، تيره غاښونه او اوږدې، اوږدې پښې لري. خوراک يې حشرې، غڼې او پتنگان دي. غوږور ښاپېرک د   اوږدوالي یی ۵۲ سانتيمترو ته رسېږي، وزن یی ۵ – ۱۱ گرامه ده عمر یی ۱۲ کالونو ته رسېدلای سی.

وېشنيزه:ښاپېرکان
د اوبو ښاپېرک

**د اوبو ښاپېرک** یا **د دابنتون ښاپېرک** (په لاتين: *Myotis daubentonii*) د ښاپېرکانو څخه دي چی په اروپا او شمالي آسيا کی ژوند کوي. د ۷۰ کالونو څخه د ټولنې شمېر یی زیات شوي دي او په اوس وخت کی د نړۍ تر ټولو پراخ شوي ښاپېرک دي.
## توصیف
د اوبو ښاپېرک په ځانگړي دول په جنگلونو کی تر اوبو نژدې ژوند کوي. نوموړي ښاپېرک په شپه کی د اوبو حشرې چی د اوبو پر مخ باندی دی ښکار کوي. د اوبو ښاپېرک یوه ډله کولای سی ۱۵ – ۵۰ ځناوران ولري. اوږدوالي یی ۵۰ سانتیمترو ته رسېدلای سی ، وزن یی ۶ – ۱۱ گرامه ده او عمر یی ۴۰ کالونو ته رسېدلای سی. نوموړي ښاپېرک د حشرو ښکار کولو لپاره د ماوراصوت امواج کارېږي. 

وېشنيزه:ښاپېرکان
پینځه بنده صافه لکۍ لرونکی لړم

** پینځه بند صافه لکۍ لرونکی لړم** چې علمي نوم یې (Leiurus quinquestriatus) دی؛ د بوتهیدېانو د لړمانو څخه تر ټولو زهرجن لړم دی چې په شمالي آفریقا ، نږدی ختيځ او منځنۍ آسیا په صحرایي سيمو کې ژوند کوي. رنگ یې ژیړ او اوږدوالی یې ۳۰ - ۷۷ میلیمتره دی. نوموړی لړم  اغېزمن عصبي زهر لري چې ماشومان او ناروغ انسانان وژلای شي. دغه زهر د څلورو پېپټیډونو توکو څخه جوړ شوي دي. د هغو توکو څخه کلوروتوکسین تر ټولو اغیزمنه ماده ده چې د  ماغزو تومور د علاج لپار هم کارېدلای شي.

وېشنيزه:بوتهیدېان
وېشنيزه:لړمان
آندروختونوس اوسترالیس

**آندروختونوس اوسترالیس** (*Androctonus australis*) د بوتهیدېانو د لړمانو څخه یو خطرناک لړم دي چی په شمالي آفريقا، نژدې ختيځ، پاکستان او هندوستان کی په دښتو سیمو کی ژوند کوي. اوږدوالي ۱۰۰ میلیمتره دي، رنگ یی ژيړ دی. د لکۍ پر سر باندي نيش چی قهوای رنگ لري، پروت دي. عمر یی ۳۰ کالونو ته رسېدلای سی.

وېشنيزه:بوتهیدېان
وېشنيزه:لړمان
مېږی

**مېږیان** (په لاتين: *Formicidae*) د پرده وزری خوځندکو او اجتماعی حشراتو څخه دي چی د نړی په بیلا بیلو سیمو کی د میږو په ځالې کی ژوند کوي. تر اوسه پورې ۲۲،۰۰۰ د میږیانو ډولونه توصيف شوي دي.
## توصيف
مېږیان د مځکې په کره کی د کرتاسه د وخت څخه ژوند کړي دي. د مېږیانو بدن د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي. بدن یی د ويښتو لخوا پوښول کېدلای سی هر مېږی درې جوړو نښتو پښو برسېره ، نښتي نژدې سترگې او د دوؤ انتنونو لرونکي لري. عمر یی ۱۰ کالونو ته رسېدلای سی.

وېشنيزه:خوځندکې
وېشنيزه:مېږیان
فرعوني مېږی

**فرعوني مېږی** (په لاتين: *Monomorium pharaonis*) د مېږیانو څخه یوه مضره حشره ده چی د آفريقا څخه اروپا ته پراخه شوه او په اوس وخت کی د نړی په بیلا بیلو سيمو کی ژوند کوي. نوموړي مېږی د گرمو ځایونو سره مينه لري او د دي لپاره په ځانگړی ډول د انسانانو په کورونو کی ژوند کوي.  
## توصیف
فرعونی ميږی ژيړ رنگ لري. اوږدوالي یی ۲ میلیمټر دي. د مېږو ځاله کولای سی ۱۰۰،۰۰۰ ميږيان او ۲ – ۲۰۰ د ميږیانو ملکې ولري. فرعوني مېږي معمولا خطرناک رنځونه سرايت کوي. نوموړي مېږي په ځانگړي ډول غوښه خوري.

 وېشنيزه:مېږیان
ځنگلي مېږی

**ځنگلي مېږی** (په لاتين: *Formica rufa*) د مېږيانو څخه دي چی په اروپا، سیبېریا، قفقاز او شمالي آمريکا کی د صنوبر په ځنگلونو کی په لویو ځالو کی ژوند کوي.ځنگلي مېږی ډېر فایده لرونکي حشره ده.

## توصيف
ځنگلي مېږۍ د پرده وزریانو د اجتماعی حشراتو څخه د مېږی یو ډول دي. نوموړي ژوي تور سر او نس لري او ټټر یی سور – قهوه ای دي. د مېږۍ نس په ختم کی کوچنۍ نيش پروت دي چی د مېږي اسید محتوي لري.

وېشنيزه:مېږیان
میرمېسیا پیلوسولا

**میرمېسیا پیلوسولا**  (په لاتيني توري: *Myrmecia.pilosula*) د ميرمېسیانانو (غویی) ډلو څخه یو زهرلرونکي مېږی دی چی په سهيلي آسټراليا او ټاسمانيا کی ژوند کوي.
## توصيف
میرمېسیا پیلوسولا  تور رنگ یا سور او تور رنگ لری او د پشو او آنتینونو رنگ یی ژيړ یا نارنجی دي. اوږدوالي یی ۱۰ - ۱۲ میلیمتر دي. نوموړي خطرناک مېږی رهرلرونکی نیش او لوی فکونه لری. زهر یی د حشرو رهرونو څخه تر ټولو آغېزمند او وژونکي زهر بلل کېږي. میرمېسیا پیلوسولا غوښه خوری او کولای سی غومبسه هم ښکار وکړي. کله چی دغه مېږی پر انسان باندی برید وکړی نو انافلاکتيک شاک د دي برید په سبب رامېنځ ته کېږي.  

وېشنيزه:مېږیان
جرمنۍ غومبسه

**جرمني غومبسه** یا **[[اروپا|اروپایي]] غومبسه** (په لاتين: *Vespula germanica*) د زهرلرونکی او اجتماعي خوځندکو څخه ده چی په اروپا، منځني آسیا او شمالي آفريقا کی ژوند کوي خو دغه حشره د انسانانو د آغېزې په سبب  آسټراليا، سهيلي آفريقا او امريکا ته پراخه شوه.
## توصيف
جرمني غومبسه خوځندکې (حشرات) او بطيطې ښکار کوي او مېوه، د انسانانو خواړو (لکه شیدی، غوښه) هم خوري. نوموړي غومبسه په آسټراليا او نیوزیلند کې د مضرو حشرو څخه ده او انسانان دا غومبسې ته په بده سترگه گوری. اوږدوالي یی ۱۲ میلیمټر دي او تور او ژيړ رنگ لري. ځاله یی د نباتو څخه جوړ شوی ده. په دي ځالې کی تقریبا ۳۰۰۰ غومبسې اوسېدلای سی. 

وېشنيزه:غومبسې
وېشنيزه:خوځندکې
ختيځي مچۍ

**ختيځي مچۍ** يا **هندوستاني مچۍ** (په لاتين: *Apis cerana*) د مچیانو څخه ده چی په ختيځي آسيا کی ژوند کوي. دغه مچۍ چې دري جوړې پښې لري د ختيځي آسيا په اقتصاد کی مهم رول لوبوي. كورنى جوړښت ئې نر،ملكه او كاريگران تشكيلوي او هر يو ئې جلا دنده سرته رسوي.

## د ختيځي مچۍ ډولونه
*Apis cerana cerana  افغانستان، پاکستان، هندوستان، چين
*Apis cerana indica   سريلانکا، بنگله دېش، ميانمار، مالزی، اندونيزيا، فلېپين
*Apis cerana japonica  جاپان
*Apis cerana javana    جاوه 
*Apis cerana skorikovi
*Apis cerana nuluensis  برونای

وېشنيزه:پرده وزری خوځندکې
سور كانگرو

## توصيف
سور کانگرو اسټراليايى ځناور دی چې دشاپښىيى لويى دى ، اوږد ټوپ وهى ، پنډه اوږده لكى لرى اوښځه يى په نس كى كڅوړه لرى. پوست یی سور رنگ لري. اوږدوالي یی ۱،۴ مټره ده او وزن یی ۸۵ کيلوگرامو ته رسېږي.طبيعی دښمن یی ډينگو سپی او عقاب دی.

وېشنيزه:کڅوړه لرونکي ژوي
رانجه

**رانجه** د افغاني او اسلامې کولتور له مخې کله د سینگار او کله هم د سترگو د دارو په توگه په بیلا بیلو طریقو کارول کېږې. په ځینو سیمو کې پرته له دې چې میده او وموښل شي په خپله تیږه یې په سترگو پورې موښي. په گڼ شمیر نورو سیمو کې د رانجو توره تېږه لومړی ټکوي او بیا یې دومره اوړه کوي چې ځېږوالی یې له منځه ولاړ شي نو بیا یې کله په سوچه کوچو او کله هم د ځینو نورو موادو په ورگډولو سره، په سترگو پورې کوي. 
## د رانجو جوړول
د رانجو جوړول په ښارونو کې د نارینه پلورونکو له خوا ترسره کېږي چې د همدې کبله یې خلک نه خوښوي ، ځکه چې د چمتو کولو چاره يې په پوره پاملرنې نه وي تر سره شوې. خو په کلیو کې رانجه جوړول د هر چا کار ندی او آسانه چاره هم نده. په یوه لوی کلي کې د رانجو موښلو او میده کولو مهارت یواځې یوه یا دوې ښځې لري. د کلي نورې ښځې او نجونې یوازې خپله رجړومه د رانجو کڅوړه او د رانجو تيږه هماغو ماهرینو ته ورسپاري او څو ورځې وروسته تیار رانجه ترلاسه کوی.رانجه جوړونکې لمړی دا تيږه د یوې اوونې او یا څو ورځو لپاره د اوبو په یوې داسې چاټۍ کې خیشته وي چې د کاریزه او یا ډاډ منو پاکو اوبو څخه ډکه وي. کله چې ټاکل شوې موده پای ته ورسېږې یوه توره مظبوطه توره تبې چې مینځ یې لږ ژور وي او د رانجو غونډارې (گرده ښويه تېږه) پاک ومینځې او د لمر په پیتاوي کې پرخپل مخ او ټول ځان زړوکې او یا بل نازکه څادر را واچوي چې گرد او خاورې په رانجو کې گډې نشي. په دې ډول د تيږې په میده کولو پيل وکړي او ښه يې سره سولوی. د اوبو لږلږ نم هم ورکوي او دا پروسه دومره اوږده شي چې کله پوره ورځ ونیسي. ځینې د خپل کار د لا ښه کېدلو لپاره ميده شوي رانجه د نازک ململ نه هم تیر(چاڼ) کړي. وروسته له دې، پکې ډیر کم تازه کوچ ورگډ او بیا یې هم سره وموښي. په اخر کې ورنه کڅوړې ډکې او په کلي کې یې پرښځو او نجونو وویشی. د یادولو وړ بولم چې یو شمیررانجه جوړونکې پرته له کوچو او نورو غوړو رانجه جوړوي خو ځینې یې د کوچو په څنگ کې د سنگې بصري په نامه یو ترخه یا اوښکې بهونکې ماده هم پکې میده کوي چې اکثره دغه ډول رانجه بیا زړې ښځې په سترگو کوي ځکه د دوي په وینا رانجه له سنگ بصري سره گډ د سترگو خړه پاکوي . د رنجو استعمال رجړومي (سیلایی) او د رنجو د ساتلو لوخي او یا کڅوړې ته اړتیا لري. رجړومي اکثرا نارینه جوړه وي، او د کڅوړو جوړول، د نجونو او ښځو کاردې چې اکثرا پکې خپل هنری وړتیا نندارې ته ږدي.
## د رانجو تیږه
## په اسلام کې درانجو کارونه

## سرچینې
د ملالۍ شینوارې څېړنه  
# http://www.safiahaleem.com
جلغوزه

**د جلغوزې ونه** (په لاتين: *Pinus gerardiana* )یوه غوزه لرونکی ونه ده چی په افغانستان ، شمالي پاکستان او هیمالیا کی   شنه کېږي. په او وخت کی جنغوزیو ځنگلونه په افغانستان او يو شمير نورو آسيايي او اروپايي هيوادنو کې موجود دي  چې بيلگي يي د سابيريايي ځنغوزي او کوريايي جنغوزیو په گوته کولاي شو او محلي نومونه يي په مختلفو مناطقو کې مختلف دي لکه: جلغوزي ،جلوزه ، زنغوزي سلبلو په نومونو ياديږي څرنگه چې ځنغوزي د افغانستان يوه مشخصه ميوه ده .

وېشنيزه:ونې
اروپايي صنوبر

**معمولي یا اروپايي صنوبر** (په لاتين: *Picea abies*) ستره  تل شنه  دنشترو د کورنۍ (په لاتين: *Pinaceae*) ونه ده چې جگوالی يي تر ۵۰ متره او قطر يي ۱ متر ته رسېږي. پاڼې د ستنو بڼه لري . دا ونې په افغانستان کی د پکتیا،کونړ ، نورستان په ولایتونو کې او يو شمير نورو آسيايي او اروپايي هيوادنو کې ستر ځنگلونه لري

وېشنيزه:ونې
شين صنوبر

**شين صنوبر یا نقره ای  صنوبر** (په لاتين: *Picea pungens*) د نښترو د کورنۍ څخه یوه غوزه لرونکی ونه ده. چی په شمالي آمريکا کی شنه کېږي. نوموړي ونه په ۱۸۶۲ کال کی د امریکایی نبات پوه چارلز خریسټوفر پېړي لخوا کشف او توصيف شوه. دغه ونه  په ۲۰ پېړۍ کی اروپا ته هم پراخه شوه. د شين صنوبر جگوالي ۳۰ متره ده او قطر یی ۷۰ – ۱۲۰ سانتیمترو ته رسېږي د ونې عمر ۶۰۰ کالونو ته رسېدلای سی.

وېشنيزه:ونې
آېروموبیل

**آېروموبیل** (په سلواکي:  *Aeromobil 2.5*) د نړۍ لمړني الوتونکي موټر دي چی د سلواکيا په جمهوریت کی د سكښتگر دوشان کلاین لخوا طرح او جوړ شو. نومړي موټر  د ښارونو پر سړکونو باندي حرکت کيدلای سی او د کوچني هوایی ډگر څخه پورته کېدلای سی.
آېروموبیل د ۱۰۰ آسانو ځواکونو او څلورو استوانه ای ماشین روټاکس ۹۱۲ لخوا خوځول کېږي چی د اوبو او هوا لخوا سوړ کېږي.  حجم یی ۱،۳۵ لیتر دی او پر سړک باندي حداکثر سرعت یی  ۱۶۰ کيلومتره په ساعت کي دی. په هوا کی سرعت یی ۲۰۰ کیلومتره په ساعت کی دی. آېروموبیل د پولاد او کربن کامپوزپونو څخه جوړ شوي دی او د دي لپاره ټول وزن یی یوازې ۴۵۰ کیلوگرامه ده.   

## سرچینې
* د نړۍ لمړني الوتونکي موټر
* په یو ټیوپ کی د آېروموبیل ویډيو وگورئ
*  فارسي 
وېشنيزه:شخصي گاډي
عبدالصبور

**شيخ القران مولانا عبدالصبور** يو افغان ديني عالم، قرآن پوه او داعي دی چې اوسمهال د افغانستان په سطحه د مجمع علمي علماء افغانستان رئيس دی. 

## مخينه
نوموړی په لغمان ولايت کي زيږيدلی دی.

## زده کړې
زده کړې يي د هجرت په ديار پيښور کې کړې دي. او له پېښور پوهنتون څخه په ديني علومو کې ماستري لري.

## دندې
مولانا عبدالصبور خپل وخت د قرآن په لور دعوت ته وقف کړی او رسمي دندې يي نه دي ترسره کړي. که څه هم چې اوس د مجمع علمي علماء افغانستان بسټگر او رئيس دی. 

## قرآن پوهنې دورو لړۍ
شيخ القران مولانا عبدالصبور د افغانستان په سطحه د قرآن پوهنې دورو بسټگر دی. نوموړي د افغانستان په مختلفو ولايتونو کې د قرآن پوهنې دورو له لارې په سلگونه زره هېوادوالو ته د اسلام او قرآن پيغام رسولې.

## ليكلي اثار
مولانا عبدالصبور ازادې ليکنې کړي او هم يي څو رسالې چاپې کړي.

## باندنۍ تړنې
* د مولانا عبدالصبور فېسبوک پاڼه
* د اسلامي اساساتو د پوهاوي په موخه د مولانا عبدالصبور سيمه يیزه ویناوې
* د اسلامي اساساتو د پوهاوي په موخه د مولانا عبدالصبور سیمه ييزه ویناوې
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه: ديني عالمان
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه پوهان
وېشنيزه:مولويان
وېشنيزه:ملايان
سوسن

**سوسن** (په لاتين: *Convallaria majalis*) د كونفالاريانو د جینس څخه یو زهرلرونکي بوټي دي چی په اروپا، آسيا او شمالي آمريکا کې شنه کېږي. 
## توصيف
سوسن د کری کالو بوټی دی چی د مځکې لاندي ساقه لری او اوږدوالی یی ۲۰ سانتیمترو ته رسېږي. نوموړي بوټی د مې څخه تر جون پورې گل کوی. دغه پوټي طبیعی توکې چی د گلیکوزیډونو په نوم یادېږي محتوی لری.
د هغو طبیعی توکو څخه *Convallarin*, *Convallamarin*, *Convallatoxin* او Neoconvalloside   دی چی پر زړه باندي قوی آغېزه لري. 
وېشنيزه:زهرلرونکي نباتونه
مروری

**مروری** (په لاتين: *Matricaria recutita*) د یو کلن زينتي نباتاتونو څخه یو شفا بخښونکي بوټي دی چی په شمالي آمريکا، آسيا، اروپا او آسټراليا کی شنه کېږي. 
## توصيف
د مروری نبات د ستوریانو د کورنۍ څخه دی چی اوږدوالي یی ۵۰ سانتيمترو ته رسېدلای سی، پانې یی نری دی. نوموړي بوټي ژېړ نهنج او سپين گلپوښ لري. مروری د یونیو څخه تر اغسطس پورې گل کوي. د مروری بوتي په ځانگړي ډول اسانسونه لري. هر پوټي ۱ – ۳ ٪ د اسانسونو توکو محتوي درلودلای سی. د اسانسونو توکې په ځانگړي ډول په طب کی د التهاب عضلې شخی د علاج لپاره کارېږي. نوموړي توکې د هېړپس سیمپلکس پر ضد آغېره هم لري.

وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
چندرۍ

**چندرۍ** (په لاتين: *Humulus lupulus* 
) یو څک شوي درملی بوټي دی چی د بیر او درملونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د چندرۍ بوټي په اروپا، آمريکا او آسيا کی شنه کېږي. نوموړي بوټي په روم او سومر کی کرل شوي وو او په اوس وخت کی د چندرۍ بوټي په اروپایی کرهڼې کی مهم رول لوبوي. د بېلگی په توگه: نوموړي بوټي په بوهمیا کی د ۱۱ پېړي څخه کرل شوي دي.
## توصيف
چندرۍ څرخ شوي بوټي دی چی قوي ريښه (د مځکې لاندي ساقه) لري.  د ساقې اوږدوالي یی پنځه متر دی خو لس متر ته هم رسېدلای سی. دغه بوټي کولای سی نر یا مونت (ښځيته) جنس ولري. میوه یی مخروطي شکل لري او رنگ یی شین دي. چندرۍ طبیعی مواد لری چی خوند یی تریخ دی. دغه توکې پر انسان باندي د مسکن آغېزه لری او د دي لپاره په طب کی د طبیعی مسکن د جوړولو لپاره کارېږي.

## سرچينې


وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
گزک بوټي

**گزک بوټي** یا **گزک پاڼه** (په لاتين: *Plantago lanceolata*) یو درملي بوټي دي چی په اروپا او آسيا کی  شنه کېږي. دغه بوټي د درملونو د جوړولو لپاره هم کرل کېږي. 
## توصيف
گزک د څو کلن زینتي بوټي چی لنډ ريښه لري. اوږدوالي یی ۷ – ۳۰ سانټیمتر دی خو ۶۰ سانټیمترو ته هم رسېدلای سی. نوموړي بوټي د سپرلي کی گل کوي او د ویټامين سی، Aukubin, Xantophyl محتوي لري او د ټوخي او تنفسی جهاز د علاج لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د گرک پانې د وبنی ټپونو د علاج لپاره هم کارېدلای سی.

## سرچينې


وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
نېښ لرونکي بوټي

**نېښ لرونکي بوټي** (په لاتين: *Urtica dioica*) یو درملی بوټي دی چی په شمالي آمریکا او اروپا کی شنه کېږي. خو نوموړي بوټي تر اوسه پورې سهيلی آمريکا ته هم پراخ شوي دی. دغه بوټي په اروپا کی بتو ته هم ورکول کېږي.
## پیژندنه
نېښ لرونکي بوټي څو کلن نبات دی چی اوږدوالي یی ۱۲۰ سانتيمتر ته رسېږي او د نر او ښځينو گلان لري. د گلانو رنگ شين دي. نوموړي بوټي د جون څخه تر سپټمبر پورې گل کوي. ټول بوټي د سوونکي نېښ لخوا پوښ شوي دي. نېښ لرونکي بوټي د ويټامينونه (B2, B5)، هيسټامین، سروټونين ، اسټيلخولين او زهرجن کنډ محتوي لري. زهرجن کنډ یوه توکه ده چی د انسانانو پر پوستکی باندي سوونکي او خارښت کونکي آغېزه لري.

## نېښ لرونکي بوټي په طب کی
نېښ لرونکي بوټي په جون کی حاصل ټولول کېږي. د هغو نبات څخه تر وچولو وروسته چای جوړېږي چی د بورې سطح په وینې کی کم کړي نوموړي چای د ادرارآور (diuretic) خواص هم لري. 

وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
نور رحمان لېوال

ښاغلی **نور رحمان لېوال** په 1350 لمریز کال د لوګر په ولایت کې زیږیدلی دی د لېوال انټرنټي او سولگریزو اوزارو کمپنۍ مشر او د پښتو تلویزیون بنسټگر دی . همدارنگه د افغانستان په ۲۰۱۴ زېږديز کال په روانو ټاکنو کې خپلواک نوماندی دی .

## کورنۍ مخینه
## زده کړې == ښاعلې لېوال خپلې زده کړې د کامپیوټر ساینس او سافټ ویر په برخه کې کړي دی او همدارنګه یې په یاده برخه کې پانګونه کړې ده.

## دندې == دپښتو تلویزیون ریس

## شخصي ژند
## لاسته راوړنې او ستاينیزې == ښاعلې لېوال د پښتو ژبی د پرمختګ لپاره بی ساری هڅی کړي دي
دبیلګی په توګه د لومړي ځل لپاره لېوال پښتو کیبورډ د اوونې ورځي په پښتو ژباړل او همدارنګه د پښتو تلویزیون بنسټ ایښودل یې له مهمو کارونو څخه دي.

## سرچينې
https://www.facebook.com/n.r.liwal
http://www.pashtotv.tv/
اسلامپالنه

**اسلامپالنه** يا **اسلاميزم** کلمه چې ډېره د غربيانو لخوا کارول کيږي چې هدف يي ترې هغه مسلمانان دي چې د اسلام مقدس دين د ژوند لپاره يوه عمومي لار گڼي او د ژوند ټولې چارې لکه فردي ژوند، اجتماعي ژوند، سياست، اقتصاد، تعليم، قضا او نورې چارې د اسلام په رڼا کې سمبالول غواړي. دې مفکورې پورې اړوندو خلکو لپاره د اسلامپال کلمه کارول کيږي. د اسلامي خوځښت په اړه

که څه هم چې په اسلام کې دې کلمې ته اړتيا نه پيدا کيږي خو دا د غربي ټولنې لخوا هغه وخت وکارول شوه چې مسلمانان په دوه ډلو سيکولر او اسلامپال وويشل شول. سيکولر ډلې اکثره د دين څخه ‌ډېر عادي پوهه لري چې هغه يواځې د جومات پورې تړلی شی گڼې او غربي ډيموکراسۍ، ژوند اصولو او تمدن څخه متاثره دي.

## سرچینې

وېشنيزه:اسلام
وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه