آروین شروډینګر

اروین روډولف یوزف الکساندر شروډینګر (زوکړه: د ۱۸۸۷ زکال د اګست ۱۲مه – مړینه: د ۱۹۶۱ زکال د جنوري ۴مه) د نوبل د جایزې ګټونکی اطریشي الاصله ایرلنډي فزیک پوه و چې د کوانټمي نظریې اساسي پایلو ته یې پراختیا ورکړه. نوموړی په ځانګړې توګه د شروډینګر د معادلې د فرضیې وړاندې کولو له امله شهرت لري، هغه معادله چې د یو سیسټم د څپو د تابع د محاسبې په موخه حل لار وړاندې کوي او همدارنګه څرګندوي چې دا د وخت په اوږدو کې څه ډول ډینامیکي ډوله بدلون مومي. 

سربېره پر دې، نوموړي د فیزیک د مختلفو څانګو لکه د ستاتیکي میخانیک او ترموډینامیک، ډي الکټریک فیزیک، د رنګ نظریې، الکټروډینامیک، عامه نسبیت او کاینات پوهنې اړوند بېلابېل اثار ولیکل او همدارنګه یې د یو موټي ډګر د نظریې د رامنځته کولو اړوند څو ځله هڅې ترسره کړې. هغه په خپل کتاب، ژوند څه دی؟ کې ژنټیکي ستونزو ته نغوته کړې او د ژوندانه ښکارندې ته یې د فیزیک له مخې کتنه کړې. نوموړي همدارنګه د علومو فلسفي اړخونو، لرغونو او ختیځو فلسفي مفاهیمو، اخلاقو او دین ته پام وړ پام لرلی. سربېره پر دې یې د فلسفې او تیوریکي ژوند پوهنې اړوند لیکنې کړې دي. د عامه کلتور په ډګر کې نوموړی د خپلو فکري ازموینو له امله د شروډینګر د پیشو د مفهوم له امله پېژندل کېږي. 

شروډینګر چې د خپل ژوند ډېره برخه یې د یو اکاډمیک شخص په توګه په مختلفو پوهنتونونو کې تېره کړه، د کوانټمي میخانیک په برخه کې یې د خپلو چارو له امله له پل ډیراک سره په ګډه د فیزیک په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه، دا هغه کال و چې دی له نازیسم سره د مخالفت له امله له جرمني څخه ووت. هغه په خپل شخصي ژوند کې له خپلې مېرمنې او معشوقې سره ګډ ژوند کاوه چې له امله یې ده ته یو لړ ستونزې رامنځته شوې او اړ شو په اکسفورډ کې خپله دنده پرېږدي. له دې وروسته نوموړي تر ۱۹۳۸ زکال پورې د اطریش په ګراتس پوهنتون کې تر هغه مهاله دنده وکړه چې نازیانو اطریش ونیو او دی له اطریش څخه وتښتېد، بالاخره نوموړي په دوبلین کې اوږد مهالی قرارداد ترلاسه کړ او په ۱۹۵۵ زکال کې د تقاعد تر مهاله همالته پاتې شو. نوموړی د ۷۳ کلونو په عمر په ویانا کې د سل ناروغۍ له امله ومړ. 

## ژوند لیک

### لومړني کلونه
شروډینګر د ۱۸۸۷ زکال د اګست په ۱۲مه د اتریش د ویانا ښار په اردبرګ برخه کې د روډولف شروډینګر (د مړو لپاره د ځانګړي کفن چمتو کوونکي او د بوټو پېژندونکی) او جورجینا امیلیا برنډا شروډینګر (کورنی نوم یې بائر؛ د ویانا په تخنیکي پوهنتون کې د کیمیا د ښوونکي الکساندر بائر لور) زوی و. دی د دغې کورنۍ یوازنی ماشوم و. 

مور یې اتریشي او انګلیسي نسب درلود. پلار یې کاتولیک او مور یې لوتري وه، خو دی خپله ملحد و. له دې سره بیا هم نوموړي له شرقي ادیانو او پانتېزم سره پریمانه لیوالتیا لرله او په خپلو اثارو کې یې د مذهبي سمبولېزم څخه ګټنه کوله. هغه باوري و چې عملي چارې یې د الوهیت پر لور دي او دغه چاره یې له عقلاني پلوه بلله. 

هغه وکولای شول چې انګریزي ژبه له ښوونځي بهر زده کړي، ځکه چې مورنۍ انۍ یې بریتانوۍ وه. شروډینګر د ۱۹۰۶ او ۱۹۱۰ زکال ترمنځ (هغه کال چې دوکتورا یې واخیسته) د ویانا په پوهنتون کې د فزیک پوه فرانتس اکزنز (۱۸۴۹ – ۱۹۲۶ زکال) او فردریش هازنواورل (۱۸۷۴ – ۱۹۱۵ زکال) تر نظر لاندې زده کړې وکړې او دوکتورا یې هم د هازنواورل تر نظر لاندې ترلاسه کړه. نوموړي تجربي کار د کارل ویلهلم فردریش «فریتز» کولراوش سره ترسره کړ. نوموړی په ۱۹۱۱ زکال کې د ایکزنر مرستیال شو. 

### منځني کلونه
شروډینګر په ۱۹۱۴ زکال کې علمي رتبه ترلاسه کړه. له ۱۹۱۴ زکال څخه تر ۱۹۱۸ زکال پورې نوموړي د اتریشي قلاوو (ګرازیا، ډوینو، سیستانیا، پروسکو، ویانا) د توپخانې په ټولي کې د رتبه لرونکي افسر په توګه خدمت وکړ او په دې سره یې په لومړۍ نړیواله جګړه کې برخه لرله. په ۱۹۲۰ زکال کې نوموړی په ینا کې د ماکس واین مرستیال وټاکل شو او د ۱۹۲۰ زکال په سپټمبر میاشت کې په ستوګارت کې  مرستیال پروفیسور وټاکل شو. نوموړی په ۱۹۲۱ زکال کې په برسلاو (اوس مهال د پولنډ وارسلاو) کې بشپړ مهالی پروفیسور شو. 

نوموړی په ۱۹۲۱ زکال کې د زوریخ پوهنتون ته ولاړ او په ۱۹۲۷ زکال کې د برلین په فریدریش ویلهلم پوهنتون کې د ماکس پلانک ځای ناستی وټاکل شو. په ۱۹۳۳ زکال کې شروډینګر هوډ وکړ چې جرمني خوشی کړي، ځکه چې هغه په کلکه د نازیانو له یهودیت ضد دریځ سره مخالف و. نوموړی د اکسفورډ په پوهنتون کې د مکدلان کالج غړی وټاکل شو. هلته له تګ څخه له ځنډ پرته نوموړي له پل ډیراک سره په ګډه د نوبل جایزه ترلاسه کړه. په اکسفورډ کې د هغه چارو په سمه توګه کار ورنکړ. د هغه کورنۍ نامتعارفه چارو او په یوه استوګنځای کې له دوه ښځو سره د هغه ژوند لامل وګرځېد چې هغه اکسفورډ خوشی کړي. شروډینګر په ۱۹۳۴ زکال کې په پرینسټون پوهنتون کې وینا وکړه. هغه ته دلته د یوې دایمي څوکۍ وړاندیز وشو، خو دغه وړاندیز یې وه نه مانه. هغه بیاځلي پلان ونیو چې خپلې مېرمنې او معشوقې ته ګډ کور ونیسي چې کیدلای شو بیا ځلي یې د هغه لپاره ستونزې را ولاړې کړې وای. هغه د اډینبورګ په پوهنتون کې د دندې فکر له ځانه سره درلود، خو د ویزې اخیستو چارې یې له ځنډ سره مخ شوې او بالاخره د اتریش په ګراتس پوهنتون کې په کار بوخت شو. نوموړي همدارنګه د هند د الله اباد پوهنتون په فیزیک پوهنځي کې د دندې وړاندیز هم منلی و. 

### وروستي کلونه
په ۱۹۳۸ زکال کې د آنشلوس له پېښې وروسته، شروډینګر په ۱۹۳۳ زکال کې له جرمني څخه د تېښتې او همدارنګه له نازېسم سره د څرګند مخالفت له امله په ګراتس کې له یو لړ ستونزو سره مخ شو. هغه د یوې اعلامیې په لیکلو سره له دغه مخالفت ډډه وکړه (وروسته له خپلې دغې چارې څخه پښېمانه شو او د هغو لامل یې انشټاین ته توضېح کړ). ورته مهال دغې چارې په بشپړه توګه نوی نظام له هغه څخه راضي نه کړ او د ګراتس پوهنتون هم د څرګند سیاسي باور د نه لرلو له امله له دندې ګوښه کړ. هغه شکنجه کړای شو او ورته وویل شول چې اجازه نه لري له هېواده ووزي. خو بیا هم دی او مېرمن یې ایټالیا ته وتښتېدل. له دغه ځایه څخه هغه اکسفورډ او ګېنټ پوهنتونونو ته د دندې موندلو په موخه ولاړ. 

همدغه کال هغه د ایرلنډ له ټي شاخ یا لومړي وزیر ایمون دو والرا څخه چې خپله ریاضي پوه و؛ شخصي بلنلیک ترلاسه کړ څو په ایرلنډ کې ژوند وکړي او په دوبلین کې د پرمختللو مطالعاتو انستیتیوت تاسیس کړي. هغه د دوبلین د کلونتارف کینکورا واټ ته کډه وکړه او هلته یې متواضعانه ژوند ته مخه کړه. په کلونتارف کې د ده د یادګار په موخه یې په استوګنځای او همدارنګه په مریون میدان کې د هغه د کار ځای پر سر یوه لوحه لګېدلې ده. شروډینګر باوري و چې د یو اطریشي په توګه له ایرلنډ سره ځانګړې اړیکه لري. شروډینګر د ۱۹۴۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د آیریش پرېس اخبار سره مرکه وکړه چې په دغه مرکه کې یې د اطریشیانو د سلتي میراثونو اړوند خبرې وکړې او څرګنده یې کړه: «زه باوري یم چې زموږ اطریشیانو او سلتیانو ترمنخ ژورې اړیکې شتون لري. ویل کېږي چې د اطریش په الپ غرونو کې یو شمېر سیمې سلتي ریښې لري». نوموړی په ۱۹۴۰ زکال کې د نظري فیزیک د ښوونځي مدیر وټاکل شو او هلته یې ۱۷ کاله کار وکړ. نوموړي په ۱۹۴۸ زکال کې ایرلنډي تابعیت ترلاسه کړ، خو خپل اطریشي تابعیت یې هم وساته. نوموړي د نورو موضوعاتو اړوند هم شاوخوا ۵۰ علمي مقالې ولیکلې چې په دغو کې د یو موټي میدان د تیوري اړوند اکتشافات هم شامل وو. 

شروډینګر په ۱۹۵۵ زکال کې د خپل تقاعد تر مهاله په دوبلین کې پاتې شو.

نوموړی په ۱۹۵۶ زکال کې ویانا ته بېرته راوګرځېد. ده د انرژۍ د نړیوال کنفرانس په اډانه کې د خپلې مهمې وینا په ترڅ کې د اټومي انرژۍ اړوند د شک له امله د اټومي انرژۍ په اړه له خبرو کولو ډډه وکړه او د هغو پر ځای یې یوه فلسفي وینا وکړه.

### سل ناروغي او مړینه
شروډینګر له تبرکلوز ناروغۍ رنځېده او له امله یې نوموړی د ۱۹۲۰مې لسیزې پر مهال څو ځله د سویس په اروسا پالنځای کې بستر شو. همدلته و چې د څپو اړوند خپله معادله یې فورمول بندي کړه. د ۱۹۶۱ زکال د جنوري په ۴مه نوموړی د همدغې ناروغۍ له امله د ۷۳ کلونو په عمر په ویانا کې ومړ. له هغه څخه آني کونډه پاتې شوه او دی هم د اطریش په الپباخ کې د کاتولیکانو په هدیره کې خښ کړای شو. په داسې حال کې چې هغه کاتولیک نه و، خو د دغې هدیرې مسئول وروسته له هغه دلته د هغه د خښولو اجازه ورکړه چې وپوهېد نوموړی د پاپي علومو د اکاډمۍ غړی پاتې شوی. 

## سرچينې