يهوديا (رومي ولايت)

يهوديا له 6 څخه تر 132ز کال پورې د روم يو ولايت و، په کوم کې چې د شام يهوديا، سامره او ايدوميه سيمې شاملې وې، او د يهوديا د حشموني او هيروډي سلطنتونو تر پخوانيو سيمو پورې خپور و. د يهوديا نوم د يهودا د وسپنې د عصر له سلطنت څخه اخيستل شوی دی.

په 63 مخزېږديز کې د د رومي جمهوريت له خوا د يهوديا له نيولو راهيسې، يهودیا نيمه خپلواک تابع نظام جاري ساتلی و. د «هيروډ ارکيليس» د ناسمې واکمنۍ پر ضد د ولس له غوښتنې وروسته، د رومي ولايت الحاق د لومړي رومي سترواک «اګسټس» له خوا نافذ شو. د نېغ په نېغه واکمنۍ په پيل سره، د رومي سوريې د والي «Publius Sulpicius Quirinius» له خوا دولتي سرشمېرنه پيل شوه، له کوم څخه چې کړکېچ پیدا شو، او د ګيليلي د جوډاس (Judas of Galilee يو یهودي مشر و) د پاڅون لامل وګرځېد. په شا او خوا 30-33 زېږديز کې په صليب د عيسی ځړول (د کوم له امله چې مسيحيت منځ ته راغی) او په 37 زېږديز کې د سترواک «کيليګولا» له خوا په يهودي معبد کې د خپلې يوې مجلسمې د درولو حکم د دې سيمې د يادولو نورې پېښې دي. 

په رومي واکمنۍ کې مخ پر زياتېدونکی ناخوښي په 66-73ز کې د لومړي يهودي-رومي جګړې د پيل او بالاخره د اورشليم د محاصرې او په 70ز کې د معبد د ويجاړېدو لامل وګرځېده، او په دې ډول د دويم معبد پړاو پای ته ورسېد. په 44ز کال کې، ګيليلي او «پيريه» په دې ولايت کې شامل کړای شول. په 132ز کال کې، د سرچينو په وينا د «ګيليلي» او يهوديا د يوځای کېدو په پايله کې يو پراخه ولايت جوړ شو چې د سوريه فلسطينيه نوم ورکړل شو.

## مخينه
دې سیمې ته د روم لومړۍ مداخلې تاریخ په 63 مخزېږديز کال کې د درېيمې «ميتريډيټس» جګړې له پای ته رسېدو وروسته ته رسېږي، په کومه کې چې «پومپي» د «ميتريډيټس» شپږم ايوپاټور ته ماتې ورکړه، اورشليم يې لوټ کړ، او د سوريې ولايت يې جوړ کړ. د رومي تسلط ادعا او د روم سياسی او کلتوري اغېز هلنستي فلسطين ته د پای ټکی کېښود.

پومپيو د حشموني شهزادهه «هايرکانس دويم» د واکمن او اسرائيلو د عالي پادري په توګه وټاکه، نه د پاچا په توګه. څو کاله وروسته جوليس سيزر د «اينټيپاس» په نوم مشهور ادومي اينټيپيټر د لومړي رومي استازي په توګه وټاکه. د «اينټيپټر» زوی «هيروډ» په څلوېښت مخزيږديز کال کې د روم د سنا مجلس له خوا د يهوديانو د پاچا په توګه ټاکلی و، خو هغه تر اوه دېرشم مخزېږديز پورې پوځي واک نه و تر لاسه کړی. د نوموړي د واکمنۍ پر مهال، وروستي حشموني استازي پای ته ورسول شول، او د قيصريه لوی بندر ماريتيما جوړ شو.

هيروډ په څلورم مخزيږديز کال کې ومړ، او پاچايي يې د درې زامنو تر منځ ووېشل شوه، چې دوه يې (هر يو فيليپ او هيروديس انتيپاس) پاچايان شول (ّد يو په څلورمې برخې واکمن). د ارکيليس په نوم درېيم زوی يې واکمن وګرځېد او د خپل پلار په نيمايي پاچايې يې واکمني وکړه. له دې امارتونو څخه يو يې يهوديا و، چې د تاريخي يهوديا تر څنګ د سامريه او ادوميه له سيمې سره مماثل و.

ارکيليس په يهوديا داسې بد حکومت وکړ، چې نوموړی په شپږم زېږديز کال کې د لومړي رومي سترواک اګسټس له خوا د خپل ولس له غوښتنې وروسته ګوښه کړای شو. هيروډ اينټيپاس چې له څلورم مخزېږديز راهيسې د ګيليلي او پيريا واکمن و، د سترواک کيليګولا له خوا په نهه دېرشم زېږديز کال کې ګوښه کړای شو. د هيروډ زوی فليپ د خپل پلار د پاچايۍ په شمال ختيځې برخې واکمني وکړه.

## يهوديا د رومي ولايت په توګه

### بغاوت او د هيروډ ارکيليس ګوښه کول
د ستر هيروډ له مړينې وروسته، د يهوديا هيروديايي پاچايي په هيروډيايي څلورګونو واکمنيو ووېشل شوه، چې په شریکه د هيروډيس زامنو او خور ورباندې واکمني کوله: هيروډ ارکيليس (چې په يهوديا، سامريه او ادوميه يې واکمني وکړه)، هيورډ فليپ (چې په بتانيا، ټريکونايټس او ارونايټيس يې واکمني وکړه)، هيروډ انټيپاس (چې په ګيليلي او پيريا يې حکومت وکړ) او اول سلوم (چې د لنډې مودې لپاره يې په جمنيا واکمني وکړه).

د ارکليس د بې کفايتۍ له امله په څلورم مخزېږديز کال کې په يهوديا کې يو مسيحي بغاوت سر راپورته کړ، دا بغاوت د سوريې د استازي «پبليوس کوينټيليس وارس» له خوا په وحشيانه ډول وځپل شو، چا چې اورشلم  ونيو او 2000 یهودي باغيان يې په دار کړل.

په سم ډول په يهوديا حکومت کولو کې د ناکامۍ له امله، ارکيليس د سترواک اګسټس له خوا په شپږم زېږديز کال کې له دندې ګوښه کړای شو، په داسې حال کې چې يهوديا، سامريه او ادوميه نېغ په نېغه د رومي ادارې لاندې راغلل.

### د يو څارونکي لاندې (6-41ز)
په لومړي سر کې په يهوديايي ولايت کې ګيليلي، ګاولانايټس (ننی ګولان) او پيريا يا ډيکاپولس شامل نه و. د دې عوايدو د رومي خزانې لپاره کم اهميت درلود، خو د مصر د ډوډۍ تر ټوکرۍ پورې د ځمکنيو او ساحلي سمندري لارو واک يې په لاس کې درلود، او دا د اشکاني سترواکۍ په وړاندې يو حايل و. پلازمېنه يې له اورشليم څخه قيصريه ماريټيما ته ولېږدول شوه.

د اګسټس له خوا «Publius Sulpicius Quirinius» د سوريې د لپاره د استازي په توګه وګومارل شو، او نوموړي په شپږم زېږديز کال کې د سوريې يهوديا د مالياتو سرشمېرنه وکړه، کوم چې د ګيليلي د جوډاس د بغاوت لامل وګرځېد؛ دا بغاوت ډېر ژر د Quirinius له خوا وځپل شو.

يهوديا يو سناتوري ولايت نه و، او نه شاهي ولايت و، بلکې د دې پر ځای د سوريې تابع و، چې د يو څارونکي له خوا به اداره کېدو، څوک چې د سپېڅلي مزار د فرقې يو اسپ سپور و (څه ډول به چې د رومي مصر لپاره و)، دا به يو کونسل يا پخوانی قاضي نه و چې د سنا مجلس غړيتوب ولري. Coponius د Quirinius له خوا د يهوديا د لومړي څارونکي په توګه وټاکل شو.

بيا هم، په دې ولايت کې اوسېدونکو يهوديانو تر شا اوخوا اته ويشتم زېږديز کال پورې يو ډول خپلواکي درلوده، او کولای يې شول چې د اعدام په سزا د محکوميت د جرونو په ګډون، مجرمان د خپلو قوانينو سره سم محاکمه کړي. په ابتدايي رومي پړاو کې يهوديا په پنځو اداري ولسواليو وېشل شوی و، چې مرکزونه يې په اورشليم، ګدارا، ماتس، جيريکو او سيفورس کې وو.

په 30-33ز کلونو کې، رومي څارونکي «پونټيس پيليټ» عيسی ناصري د فتنې په تور په دار وځړولو، دا يو داسې عمل و چې د مسيحيت د زېږېدو لامل وګرځېد. په 36ز کال کې، له جبل جرزيم سره نږدې يو بل مسيحي باوره يهودي بغاوت سر راپورته کړ، چې مشري يې يو سامري کوله، او ډېر ژر د بيلاطس له خوا وځپل شو؛ سامريانو د پيلاطس د بربريت په وړاندې د سوريې څارونکي «مشر لوسيس وټيليس» ته شکايت وکړ، چا چې پيلاطس له خپلې دندې ګوښه، او روم ته يې د محاسبې لپاره واستاوه، د هغه پر ځای يې يو سرپرست څارونکی وګوماره چې «مارسيلس» نومېدو.

په 37ز کال کې، سترواک کيليګولا د اورشليم په يهودي معبد کې د خپلې یوې مجلسمې د درولو حکم وکړ، هغه غوښتنه چې د يهودي وحدانيت پر ضد وه. د سوريې والي «پبليس پيټرونيس» د کورنۍ جګړې د وېرې په پام کې نيولو سره په دې حکم عمل کولو کې شا اوخوا تر يو کال ځنډ وکړ. پاچا «لومړي هيروډ ايګريپا» بالاخره کيليګولا چمتو کړ چې خپل حکم بېرته واخلي. وروسته کيليګولا يو بل حکم صادر کړ، چې د هغه مجسمه دې د ايروشلم په معبد کې ودرول شي، خو اورشليم ته د هغه د مجسمې له رسېدو مخکې نوموړی ووژل شو، او د هغه ځای ناستي کلاډيس دا حکم منسوخ کړ. کيليګولا تر واکمنۍ لاندې بحران د روم او يهوديانو تر منځ د لومړي پرانيستي درز په توګه وړاندې شوی دی. 

## سرچينې