open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
میرزا اسدالله غالب

## لنډه پېژندنه
**میرزا اسدالله غالب** په ۱۷۹۷ز کال په اګړه کې د عبدالله بیک کره دې فاني نړۍ ته سترګې پرانستې، په کوچنیوالي کې یې پلار وفات شو، په دیارلس کلنۍ کې یې له امراوبیګم سره واده وکړ، غالب زیات شراب څښل، همدې نشو خراب کړ چې په ۱۸۹۶ز کال کې یې له دنیا سره خدای پاماني وکړه.

مرزا اسدالله خان غالب د فارسي او اردو ژبو له مهمو شاعرانو وو، چې اوس یې قبر ډیلي کې د قبرونو پوښونکو، ګلونو، وریجو او ډوډۍ پلورونکو د کراچیو منځ کې پټ دی.

## د غالب شاعري
غالب په فارسي او اردو ژبو شاعري کړې ده او په عربي ژبه هم پوهېده او د ځينو اشعارو ژبه یې پېچلې ده.

**غالب چې شاعر شو دوه لاملونه و** ۱. مینه ۲. د اولادونو مړینه

لاندي شعرونه ژباړل سوي دي.

بیا هغه سترګې زه غواړم چې اثر را باندې وکړي

کله څوک دی ژوندي پاتې چې ستا سترګې یې لیدلې

ستا د زلفو په هر تار کې سل دامونه نهنګان دي

اې دې زړه نه درته وایم هم ایمان یې هم جانان یې

 *** *

مودې شوې غالب مړ دی

خو له زړه مې نه وځي

 *** *

غم چې دومره کړم بې حسه

بیا خو ښه دی سر مې پرې کړي

 *** *

د غم علاج اسده مرګ وګڼه

شمعې وي بلې تر سهاره پورې

 *** *

شپه سبا کړم تر سهاره چې رڼا کې راښکاره شې

ته شبنم یې عمر لنډ کړې تاته چا دا تعلیم در کړ

## ژباړه او راټولونه
**محمد خالص ادیب - بلخ پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځي، اتم سمسټر**
کمپیرک

کمپیرک (په انګریزي: Kampirak) بلخ ولایت کې نهرشاهي ولسوالۍ ته اړوند یو کلی دی، چې په شهرک کمپیرک (کمپیرک ښارګوټی) هم مشهور دی.

## '''لنډه پېژندنه'''

* کلی: کمپیرک ښارګوټی
* ولسوالۍ: نهر شاهي
* ولایت: بلخ
* خلک: ۹۰ سلنه پښتانه دي او نور یې عرب پارسي ژبي دي.
* نفوس: ۱۶۱۰ نفره (۱۴۰۰ هـ.ل)
* کاروبار: کرنه او مالداري

## څلور خواوې(حدود اربعه)
سهیل لور ته یې لنګرخانه او د مزارشریف ښار، ختيځ لور ته یې ترکمنیه ښارګوټی(شهرک ترکمنیه)، شمال لور ته اوته قل او لوېدیځ لور ته یې نواقل کمپیرک دی.

## لیکونکی
**محمدیاسین عمریار**

yasinomeryar@gmail.com  0093797454507
جلاهور

**جلاهور** يو کلی دی چې د کندهار په ارغنداب ولسوالۍ کې موقعیت لري. دا کلی د ارغنداب ولسوالۍ د مشهورو کليو څخه يو دی، تر 2015م کال پورې په قطر کې د طالبانو د سياسي دفتر مشر طیب اغا په همدې کلي کې زېږېدلی دئ.
## دا هم وګورئ
## سرچينې
اوکتای رفعت

## لنډه پېژندنه
اوکتای رفعت هوروزجو (په استانبولي ترکي کې Oktay Rifat Horozcu) د ترکیې مشهور شاعر او لیکوال دی چې د ۱۹۱۴ میلادي کال په جون میاشت د انکرې په ښارکې زیږېدلی، د اورهان ولي او ملیح جودت جنبش سره ملګری و اود ۱۹۸۸ میلادي کال په اپرېل میاشت کې د ۷۴ کالو په عمر مړ سوی دی. پلار یې صامح رفعت نومیږي، ۱۹۴۱ میلادي کال کې یې خپله لومړنۍ شعري ټولګه خپره کړه. 
په شاعرۍ کې یې پېچلتیا نه خوښېده او تل یې هم خپله ساده شعرونه لیکل او هم یې نور شاعران چې له ده سره ملګري و دې ته هڅول چې ساده او روان شعرونه ولیکي. 

نوموړي په خپله هم د شاعرانو یوه ټولنه جوړه کړی وه چې ډیری شاعران یې غړي وو. ډرامه لیکنه کې یې لوی لاس درلود، اوکتای د ترکیې د معاصرو شاعرانو په ډله کې ځانګړی ځای لري. 

## د رفعت زده کړې
لومړنۍ او ثانوي زده کړې یې په انکره کې  ترسره کړي د احمد احمدي په نوم یې استاد درلود چې دی یې تل شاعرۍ ته هڅوی د ښوونخي فراغت وروسته یې په فرانسه کې سیاسي علوم لوستل پیل کړه، خو د دویمې نړي والې جګړې له کبله یې تحصیلات بشپړ نکړه خپلو هېواد ته راستون سو. 

## د رفعت آثار
۱ـ په ۱۹۴۱م کال کې یې د غریب په نوم لومړۍ شعري ټولګه چاپ کړه. 

۲ـ په ۱۹۵۵م کال چې کله هم په استانبول کې وکیل و د بیرغ لرونکي کوڅې په نوم اثر یې خپور کړ. 

۳ـ په ۱۹۶۱ م کال یې  د پله یې عشق په نوم شعري ټولګه ولیکل 

۴ـ د ښځه پنجري کې په نوم رومان 

۵ـ د خوسي پوزې په نوم رومان 

۶ـ رفعت شا وخوا شل اثره لري ددې تر څنګ یې ډېرې ډرامې هم لیکي دي... 

د ترکیې د معاصرو شاعرانو په ډله کې ځانګړي ځای لري دترکیې کره کتونکي یې شعر خیالور بولی او اوس هم د ده شعرونه په ترکیه کې ډير مینه وال لري. 

هغه په ترکي شعر کې سنتي او دودیزو خبرو ته شاه کړه او ترکي شعر ته یې نوی رنګ ورکړ. 

## شعري بېلګې
که ټولې تیارې درته درکړم بیا هم 

نه سې کولای چې 

شپې د تګ مخه ونیسې 

ددې چینې رڼې اوبه د شېدو په شان دي 

تاسو یې مخه نه سې ډب کولای 

زه د لرې نه سیند ته ګورم 

یوه مرغۍ الوزي 

یوه کښتۍ تیریږي... 

اما تاسو یې مخه نه سې نېولای 

 *** *

په ډبرین دیوال مې ستا نوم

په ذغالو ولیکی

او بیا مې

یوه کښتۍ انځور کړه

کبان مې قطار کړه

خو هغې کښتۍ ته له ځانه سره یوړې

### راټولونکی
محمد نسیم مومند
برهان الدین ربانی

## برهان الدین ربانی

## برهان الدین ربانی د محمد یوسف ځوی و په قوم  تاجک  و په  ١٩٤٠م کال بدخشان کې زیږیدلې و په ١٩٩٢م کال د صبغت الله مجددی واک پریښودو وروسته د افغانستان پاچا شو د څلور کاله واک وروسته تری واک ملا محمد عمر ترلاسه کړ په ٢٠١١م کال کابل کې په ځانمرګی برید کې ووژل شو د پاچا کیدو مخکی د مجاهدینو قومندان و او د جمعیت اسلامی مشری یی کوله د ځوانانو د نهضت مشر و د د په وخت کې د مجاهدینو خپل منځی جګړی وی فساد زیات شوی و دری اولادونه لری  شجاع الدین ، صلاح الدین او فاطمه نومیږی په ٢٠٠١م کال بیا د افغانستان واک ترلاسه کړ خو د لنډی مودی لپاره او بیرته یی واک حامد کرزی ته پریښود پنځه کاله ولسی جرګه کې د بدخشان د خلکو استازی و وروسته یی د سولی راوستو لپاره هلی ځلی کولی او د سولی لار کې شهید شو د سولی عالی شورا مشر و
ادریس ساحل ساپی

ادریس ساحل صاپی د محمد نظیر سلطاني ځوي او په ٢٠٠٤م کال د کونړ ولایت وټه پور ولسوالۍ ګنډیل کلي کې زیږیدلی نوموړی ابتدایه زده کړی د شهید سلیم خان په لیسه کې متواسطه زده کړې د شیخانو په ښوونځی کې کړی او د هغې وروسته نورې زده کړي د عمراخان لیسه کې ترسره کړي دي او اوس د طب پوهنځي محصل دی ادریس په ٢٠١٥م کال شعر ویل پیل کړل او په ٢٠١٨م کال کې لیکوالي پیل کړه لومړنۍ کتاب یی د لنډو کیسو دی هغه تر دی دمه ډیر کتابونه لیکلی چې ځیني یی دا دي:((وسلواله ناول،نقاب لرونکې انجلۍ ناول، د کونړ ولایت پیژندنه جغرافیه برخه،کی جي بي جاسوس ناول،ځنګلي ځناور ناول، د لیوه پاچاهۍ د لنډو کیسو ټولګه ،د رازونو په لټه کې، د احمدشاه بابا تر اشرف غنې بابا د پاچاهانو پیژندنه ، مينه او تقدير ناول،يو ډز دوه قتله ناول)) دي
عبدالسلام ضعيف

ملا عبدالسلام ضعيف په کال ۱۹۶۷م کال کي د افغانستان په کندهاﺭ ولايت کې ﺯېږېدلی دی. ښاغلی ملا عبدالسلام ضعيف د کال ۲۰۰۰ څخه تﺭ ۲۰۰۱م کال پوﺭې په پاکستان کي د افغانستان د اسلامي اماﺭت  سفيﺭ وو. 
## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
د طالبانو سياسي دفتر

**د طالبانو سياسي دفتر** په کال ٢٠١٣م کې د افغان ولسمشر حامد کرزي په هلو ځلو سره په قطر کې پرانستل سو، تر څو په افغانستان کې و سولې راوستلو ته سياسي حل لاره ومومي. ددې دفتر لومړی مشر ښاغلی سید طیب اغا وو؛ او تر هغه وروسته بيا ملا عبدالغني برادر ددې دفتر مشر وټاکل سو.

## دا هم وګورئ
*طالب مشران
* طالبان

## سرچينې
د پښتو ژبې پوهنتونونه

‏تر دا مهاله 150 پښتو ژبې پوهنتونونه شتون لري، چې د ډوکټورا، ماسټرۍ، ټولنپوهنې، اقتصاد پوهنې او... په برنامو مجهز دي. له دې شمېره 37 یې دولتي او پاتې نور يې شخصي دي.
 د پښتو پوهنتونونو نوملړ ، د افغانستان د ولايتونو پر بنسټ

## کابل

## [[کندهار]]

## [[خوست ولايت|خوست]]

## [[لغمان ولايت|لغمان]]

## ننګرهار

## کونړ

## کندوز

## پکتيا

## نور ولايتونه

## دا هم وګورئ

## باندنۍ تړنې

*

*

*

## سرچينې
حاجي عبداللطيف

**حاجي عبداللطيف** يو افغان مجاهد او د افغان سياستوال ګل اغا شېرزي پلار دی. نوموړي د جهاد په شپو ورځو کې د برهان الدين رباني په مشرۍ د افغانستان ملي اسلامي محاذ په نامه ډلې د مشرانو سره اتفاق کاوه.
## پاڅون، مشرتوب او جهاد
دا چي ښاغلی حاجي عبداللطيف صاحب څنګه دومره پرمختګ وکړ او دې ځای ته يې ځان وﺭساوه په لاندې مرکه کې اورېدلای سئ: 

## دا هم وګورئ
## سرچينې
*د حاجي لطيف اړوند فلم
وېشنيزه:کندهاریان
یخ کارېز

**یخ کارېز** يوه سيمه ده چې دکندهار ښار د ښکارپور دروازې د چوک و سویل لوري ته موقعیت لري.
## دا هم وګورئ
## سرچينې
وېشنيزه:کندهار
انور خان

**انور خان** د برطانوي هند يو افسر وو په اصل کې په کندهار کې زېږېدلی وو. د هغه د اولادونو څخه يو همسلمان خان دی.
## دا هم وګورئ
## سرچينې
وېشنيزه:کندهاریان
ټاټوبی

**ټاټوبی** يوې داسې سيمې ته ويل کېږي چې د يوه شخص لږ تر لږه درې ٣ نسلونو پکښې ژوند تېر کړي وي او هلته د پلار او نيکه مراث ولري. ټاټوبی وسمهال ځکه ډېر کارول کېږي چي خلګ د خپلو مورنيو او پلارنيو سيمو څخه په کډه او د ښه ژوند، جګړې او يا هم سيلابونو له امله نورو سيمو ته کډه کوي؛ او خپلي تاريخي سيمي پرېږدي، نو د هغو د اولادونو ټاټوبی بيا هغه سيمه ده چې د دوی پلرونو د لوړو لاملونو له امله پرې‌اېښې وه. د مثال په توګه د پخواني افغان ولسمشر حامد کرزي او د هغوی د اولادونو پلرنی ټاټوبی کندهار دی.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
محمد یوسف وفا

**حاجي محمد یوسف وفا** د کندهار ولايت پخوانی والي وو او هغه ته د اګست پر ۱۴مه د پخواني والي روح الله خانزاده لخوا په رسمي توګه واک وروسپارل سو.

حاجی محمد یوسف وفا د بلخ ولایت اوسنی والی دی ، هغه ته د شیخ صاحب امیر المومنین د افغانستان فاتح د امارات اسلامی افغانستان رهبر شیخ صاحب هیبت الله آخوند زاده لخوا په رسمی توګه واک وروسپارل سو .

## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
بهوپال

**بهوپال** د هند د پخواني نوابي ریاست بهوپال مرکزي ښار وو چې اوس د هند د مدهيه پرديش ايالت برخه دی .دا د هند 17م ستر ښار دی. په کال 2001م کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,437,354 و او بيا په کال 2011م کې چې سر شمېرنه وشوه نو یادې سرشمېرنې له مخې ددې ښار ټوله ابادي 1,795,648 ده.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
شنې

شنې  پستې ته ورته یو ډول ځنګلي مېوه ده چې لاطیني نوم یې Pistacia khinjuk دی. کندهار، چمن ، ږوب، کوټه،  شیراني ولسوالۍ او شا و خوا سیمو کی شنې تازه او وچې د ډوډۍ سره خوړل کېږي.
بټنوک|د شنې مېوه

## د شنو ځنګلونه
د شنو ځنګل د کندهار،  چمن،  ږوب،  شیراني، خیبر پښتونخوا ایالت په غرنیو سیمو کې شتون لري او په نړیواله کچه بیا د ایران، مصر، سوریې په شمال ختیځ، د عراق کردي سیمو او ترکي د جنوب ختیځ اناطولیه په وچو غرونو کی راشنه کېږي. شنې ټول کال شنه او بوټې يې تر ۱۰ میټرو لوړ وي. په سهېلي پښتونخوا، خیبر پښتوخوا، چترال، ګلګت او سکردو کی د شنو بوټې د مارچ نه تر مې پورې ګل نیسي او د اپریل نه تر اکتوبر يې میوه شنه شي. که په ونې پریښودل شي نو دغه میوه بیا سور بخن شي.

## د شنو ونې
شنې دوه ډوله ونې لري چې یوه ته شرون او بل ته اوژګی ویل کېږي خو خلک د شرون شنې زیاته خوښوي. 

## شینخړې
په شیراني ولسوالۍ کې له شنو څخه یو ډول خواړه هم تیارېږي چې هغه شینخړې ویل کېږي. کله چې شنې په هوکلۍ کې میده کړل شي نو یو ډول غوړ پیسټ ترې جوړ شي بیا خلک هغه له ډوډۍ سره خوري. 

جار دې شم شینخړې

نه دې هل شته نه دې یوې

## د شنو طیبي کارونه
د شنو په لرګي راټول شوي سليخ چې خلک ورته د شرون ژابله هم وایي د انساني بدن په سوځیدلي ځای لکه د ملهم او د غاښ د درد لپاره کاروي. دغه سلیخ نه حکیمان د ځینو نورو توکو په ګډولو د معدې زخم درمل جوړوي. په ایران کی دا سلیخ په “مستاکي” شرابو کی د خوند لپاره کاروي. د دی غوړوالي له کبله د شنو او د پستې لرګې پخپلو کې سره قلم کړي نو پسته پرې غټه شي. 

## د شنو سائینسي ازمیښت
پر شنو ساینسي تجربو ښودلې ده چې د دې مېوې په غوړو کی ۹۵ ډول ارزښتناک توکي موجود دي. په راتلونکي کې ممکن له شنو ګټه واخیستل شي.

## د شنو اړوند متل
د شنو اړوند متل دا دی.  " تر تس شکور سپینې شنې هم ښې دي " د دې متل مانا دا د چې تر نه څه لژ څه هم ښه دی.
سید محمد اسحاق اغا

**سید محمد اسحاق اغا** مشهور په **لالا ملنگ ** د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ په **جلاهور** کلۍ کې زیږیدلی دی. هغه د پخواني شوروي يرغل پر ضد د کندهار له وتلو جهادي قوماندانانو څخه و او د شوروي يرغل پر مهال روسانو سره په مخامخ جگړه کې شهيد شوی دی.
## نور ولولئ
هغه د طیب اغا مشر ورور او همکاﺭ وو.
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:کندهاریان
محمد یعقوب اغا

**محمد یعقوب اغا**  د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ په **جلاهور** کلۍ کې زیږیدلی دی. هغه د پخواني شوروي يرغل پر مهال روسانو سره په مخامخ جگړه کې شهيد شوی دی. د شهادت مخکې هغه د دیني زده کړو طالب و.
## نور ولولئ
هغه، طیب اغا او سید محمد اسحاق اغا سکه وﺭوڼه وه.
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:کندهاریان
محمد یوسف اغا

شيخ الحديث **محمد یوسف اغا**  د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ په **جلاهور** کلۍ کې زیږیدلی دی. هغه د کندهار په سطحه یو له لویو دیني علماوو شمېرل کېده، او څو کاله یې د پاکستان د کراچۍ ښار په مشهورو دیني مدرسو کې تدریس کړی و.  هغه د ژوند په وروستيو کلونو کې د هېواد په جنوب غرب حوزه کې د ديني علماوو ترمنځ د شته اختلافاتو د حل لپاره د هلو ځلو ترڅنګ د هېواد د مدارسو د تنسیق په برخه کې هم هڅې کولې څو ټولې مدرسې په يو منظم چوکاټ کې داخلې شي. د همدغو موخو ترلاسه کولو لپاره يې د کندهار له ښاره زابل ولايت ته په سفر و، چې په (۱۵/۵/۱۳۹۵ هـ ش)  نېټه د جمعې په ورځ د دوه وو نورو ديني علماوو سره يو ځای د ښار صفا او جلدک تر منځ سيمه کې په يوه ترافیکي پېښه کې په شهادت ورسېد.
## نور ولولئ
هغه، طیب اغا، محمد یعقوب اغا او سید محمد اسحاق اغا سکه وﺭوڼه وه.
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:کندهاریان
مولوي سدوزی اغا

**مولوي سدوزی اغا** د شوروي يرغل پر ضد فعاله جهادي څېره وه چې د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ په **جلاهور** کلۍ کې زیږیدلی وو.  د ده په مشرۍ جیدو علماوو په پیښور پاکستان کی  د "داعیون اتحاد" په عنوان د جهادي مشرانو د یووالي هڅې کولې چې په پای کې د پېښور په اشرفیه جامعه کې د رهبرانو ترمنځ په اتیایمه لسیزه کی یووالی او اتحاد د یو څه وخت لپاره راغلی .  په ۲۰۱۴م کال کې، هغه مهال چې سید طیب اغا د طالبانو د قطر دفتر رييس و،  د طيب اغا په کورنۍ  د پاکستان له لوري د پرله پسې فشارونو له امله مولوي سدوزی اغا اړ شو، چې له خپلې کورنۍ سره پاکستان پرېږدي او قطر ته ولاړ شي.

## نور ولولئ
محمد یوسف اغا، طیب اغا، محمد یعقوب اغا او سید محمد اسحاق اغا ټوله دده ﺯامن دي.
## سرچینې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:کندهاریان
ترمه

تُرمه

ترمه يا تورمه چي په انګليسي Torma ليکل کېږي د هلمند ولايت د نهرسراج يا ګريشک ولسوالۍ مربوط يو کلی دی چي سنګين ولسوالۍ ته په نهه کيلومترۍ کي پروت دی، د دې کلي اوسېدونکي بارکزی دي، قومي مخور او جهادي مشر مرحوم حاجي عبدالقدوس خان د همدې کلي اوسېدونکی وو.
سکویډ ګیم

**مرکبه لوبه/سکوید ګیم** د سویلي کوریا د بقا ډرامه تلویزیون سلسله ده چې د نيټ فليکس لپاره د هوانګ دونګ-هایوک لخوا رامینځته شوې. په کاسټ کې یې لی جونګ جای، پارک های سو، وی ها جون، جونګ هو یون، او یونګ سو، هیو سونګ تای، انوپم تریپاتی او کیم جو ریونګ شامل دي.
سکویډ ګیم  

سکویډ ګیم په ټوله نړۍ کې د سپتمبر په ۱۷، ۲۰۲۱ کې خپور شو، د انتقادي ستاینې او نړیوالې پاملرنې لپاره. د پیل څخه په لومړیو څلورو اونیو کې د ۱۴۲ ملیون څخه ډیر غړو کورنیو راجلب کول، دا د نيټ فليکس ترټولو لیدل شوي سلسله ده.

## قیصه
سیونګ ګی هون ، یو طلاق شوی او پور اخیستونکی چلونکی ، د لوی نغدي جایزې د فرصت لپاره د ماشومانو د لوبو سلسله لوبولو ته بلنه ورکړل شوې. د وړاندیز په منلو سره، هغه یو نامعلوم ځای ته وړل کیږي چیرې چې هغه ځان د ۴۵۶ لوبغاړو په منځ کې پیدا کوي چې ټول په پور کې دي. لوبغاړي د شنو ټریک سوټونو اغوستلو لپاره جوړ شوي او هر وخت په ګلابي جمپ سوټ کې د نقاب پوش ساتونکو لخوا تر نظارت لاندې ساتل کیږي ، د لوبو سره د فرنټ مین لخوا نظارت کیږي ، څوک چې تور ماسک او تور یونیفورم اغوندي. لوبغاړي ډیر ژر پوهیږي چې د لوبې له لاسه ورکولو پایله د دوی د مړینې لامل کیږي، د هرې مړینې سره احتمالي ۴۵.۶ ملیارد لوی انعام ته ₩۱۰۰ میلیونه اضافه کوي. ګی هون د نورو لوبغاړو سره ملګري دي ، پشمول د هغه د ماشومتوب ملګري چو سانګ وو ، ترڅو د لوبو فزیکي او رواني بدلونونو څخه د ژوندي پاتې کیدو هڅه وکړي.

## سرچینې


## بهرنۍ اړیکې

*
وکیل شیر احمد خان

وکیل شېراحمد خان  جانمرادي  د غزني د خلکو پخوانی وکیل، پیاوړی شاعر او لیکوال وو.  نوموړی د ارواښاد نایب سالار شېرمحمد خان غازي زوی او د ارواښاد محمدرسول خان اخندزاده لمسی وو، 
بټنوک|وکیل شیر احمد خان

## مخینه
نوموړی په ۱۲۶۶هـ ش کال کې یې د غزني ولایت د قره باغ ولسوالي اړوند د جانمراد سیمې د عمرګي په کلي کې نړۍ ته سترګې پرانستلې، نوموړي خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل کلي د وخت له ملا امام څخه وکړې

## زدکړې
نوموړي خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل کلي د وخت له ملا امام څخه وکړې او د نورو لوړو دیني زده کړو لپاره یې د وخت مشهورو دیني مدارسو لکه مصباح العلوم او وهاج العلوم ته مخه کړه. د دې ترڅنګ د سیمې له جیدو علماو څخه یې هم زده کړې وکړې، چې د نوموړي له یادو استادانو څخه یو هم د کلا د ملا صاحب په نوم سره مشهوروو. نوموړی د ښې وړتیا څښتن وو او په علمي برخه کې يې ښه نوم لرل. نوموړي په  پښتو او دري زبو لیکنې کولې، چې په ټوله کې نوموړي د لس زره شاو خوا کې بیتونه د حمد، نعت، پند، نصایح، او نورو ټولنیزو او نظامي موضوعاتو په هکله لیکلې وو.

## په ولسي او مشرانو جرګه کې استازیتوب
نوموړي جانمرادي د غزني  له خلکو سره نیکي اړیکې لرلې او د هغوی د یو والي او پر مختګ غوښتونکي وو، چې د همدې اړیکو او ولسي مینې پرمټ یې ۴ دوري په ولسي جرګه او مشرانو جرګه کې د وکیل په توګه د خپلو خلکو استازیتوب وکړ او هغه مهال یې خپلو خلکو ته په علمي، فرهنګي او نورو برخو کې وړ خدمتونه وکړل. 

## ولسي خدمتونه
د غزني د قره باغ  دي خلکو د اولادونو د ښې راتلونکي په پار یې دمکاتبو عریضې وړاندې کړې، له کبله یې ځیني منظور شول، چې له جملې یې د جانمراد د لېسې یادونه کولی شو.

## چاپ اثار
د  وکیل شیر احمد خان  ځیني آثار چاپ شوي، 

۱.  د حدیقه نور عشق  (شعري ټولګه)

۲.  مرده سیار  (داستان ) چې دا وخت په سنایي ورځ پاڼه کې نشر شوي ده. 

## مړینه
نوموړی په ۱۳۵۶هـ ش کال کې د حج فریضې ادا کولو په موخه بیت الله شریفې ته ولاړ او دیادي فریضې له ادا کولو څخه وروسته ومدینې منورې ته ولاړ، چې هلته د ۸۰ کلنۍ په عمر وفات شو او د جنت البقیعې په هدیره کې خاورو ته و سپارل شو.
گورگین

**گورگین** **(**فارسي**:  گرگین خان گرجی،**  انګریزي**:  George xi)** په کال ۱۶۵۱ز کې په ګرجستان کې زېږېدلی وو. د پلار نوم یې وختنګ وو .ګورګین  په کندهار کې د ایراني صفوي واکمنو له لوري استازی (والي) وګمارل شو چې وروسته بیا د هوتکو په لاس له منځه یوړل شو.   

George XI of Kartli repaired

## مخینه
ګورګین له آره د ګرجستان اوسیدونکی او نوی مسلمان شوی وو. په کال ۱۶۹۳ ز کې کله چي په ایران کې شاه حسین صفوي پاچا شو نو ګورګین یې په کندهار کې د خپل استازي یا والي په توګه وګوماری چې نوموړی د میرویس خان هوتک د پاڅون تر وخته پر یاده دنده کار وکړ.

## د ګورګین له ولس سره چلند
تاریخ لیکي چې د ګورګین له افغان ولس سره چلند بېخي د منلو وړ نه وو. نوموړي به پر ولس تل ظلمونه او جفاوې کولې، ډېر افغاني مشران یې ووژل ان تر دې چې ولس اړ شو تر څو له میرویس خان هوتک چې هغه وخت سوداګر وو د مرستې غوښتنه وکړي.

## د ګورګین په وړاندې د میرویس تګلاره
د ولس په غوښتنه میرویس هوتک سوداګري پرېښوده او د ولس یووالي ته یې ملا  وتړله او وروسته یې بیا ګورګین ته د نژدې کولو هڅه وکړه خو ګورګین ورباندې شکي شوی وو ځکه یې میرویس خان ته ایران ته د تلو امر وکړ خو چې کله نوموړی ایران ورسید هلته د شاه حسین صفوي له لوري څخه بندي شو ځکه چې هغه ګورګین په پټه په هرڅخه خبر کړی وو. میرویس خان ډېر ژر پخپله پوهه او حکمت په ایراني شاهي دربار کې ځای جوړ کړ او هغوی نوموړی خوشي کړ او حج ته یې تلو اجازه ورکړه، له حج له راستنېدو سره شاه حسین صفوي هغه د ګورګین سلاکار جوړ کړ او کندهار ته یې را واستوی خو ګورګین ته یې خوند ور نه کړ. ګورګین له میرویس خان هوتک څخه غوښتنه وکړه چې د هغه لور دده و زوی ته ورکړي، میرویس خان دا غوښتنه مشرانو ته کښېښوده، هغوی دا پریکړه وکړه چې ستا د لور په نوم به بله پېغله د ګورګین زوی ته واده کړو خو خبره تر دې نه ورسېده خو ځینې تاریخپوهان بیا وایي چې دا کار وشو.

## ولسي پاڅون او د ګورګین مړینه
د ولسي پاڅون لپاره جرګه جوړه شوه او پریکړه یې وکړه چې لومړی دې د بلوڅو، ترینو او کاکړو خانان دې ته وهڅول شي چې صفوي حکومت ته دې له مالیې ورکولو څخه ډډه وکړي، هغوی هم داسې وکړل.

ګورګین خپل شپږ زره کسیز لښکر ژوب او د بلوچستان نورو سیمو ته ولېږه پخپله هم ورپسې رهي شو او له میرویس خان هوتک څخه یې هم وغوښتل چې هلته ورشي. میرویس خان هم له اوو زرو پښتنو سرتېرو سره هلته ځان ور ورساوه. د شپې یې پر ګورګین برید وکړ، هغه او د هغه ټول کنډک یې له منځه یوړ. پخپله یې د ګورګین جامې او سرتېرو ته یې د وژل شویو ګورګیني سرتېرو جامې ور واغستلې، د کندهار ښار ساتونکو چې کله خپل سرتېري په راتلو ولیدل نو د ښار دروازې یې ورته پرانیستې. میرویس خان په ښار ننوت او د ایراني سرتېرو د وژلو امر یې وکړ، ښار یې ونیو او ملي جرګه یې را وبلله، ملي جرګې په کال ۱۷۰۹ز کې حاجي میرویس خان د پاچا په توګه وټاکه.

## سرچینې
**۱. د افغانان پاچاهانو لنډ ژوند لیک ، لیکوال بشیر احمد ریان**

**۲.** https://m.facebook.com/historyliterature/photos/a.1250927158293803/3314987038554461/
پارس

**پارس** یا **فارس** د ایران پخوانی نوم دی وروسته یې بیا دا نوم د ایراني واکمنو له لوري د ۱۹۳۰ز په لسیزه کې په ایران بدل کړای شو ترڅو ځان په ارایایي تاریخ پورې وتړي.

## تاریخ
د فارس د تاریخ اړوند معلوماتو لپاره د ایران تاریخ ولولئ.
صحافی انورشاه اورکزئی

صحافی انور شاه اورکزئی يو خبریال دے.هغه په کال ۱۹۸۹ کی زيږدلے دے.
## سرچيني
په هند کې بشري حقونه

د نړۍ د لوی حاکمیت، سیکولر او دیموکراتیک جمهوریت په توګه، په هند کې بشري حقونه، د دې هېواد د لوی نفوس، پراخې بې وزلۍ، د مناسبې زده کړې نشتوالي او همدارنګه د متنوع کلتور له امله پېچلې مسله ده. د هند اساسي قانون بنسټیز حقونه وړاندې کوي، چې د دین ازادي هم په کې شته. دا قوانین د بیان د ازادۍ همدارنګه د اجراییه او قضایه قوې د جلاتوب او په هېواد کې دننه او بهر کې د خوځښت د ازادۍ لپاره زمینه برابروي. دغه هېواد یوه خپلواکه قضایه قوه او همدارنګه د بشري حقونو د قضایاوو د څېړلو لپاره بنسټونه لري.

د بشري حقونو د څار د سازمان د ۲۰۱۶ کال راپور پورته ذکر شوې اسانتیاوې مني خو ويل کېږي چې دا هېواد "د بشري حقونو جدي اندیښنې هم لري. د مدني ټولنې ډلې له ځورونې سره مخ دي او د حکومت نیوکه کوونکي له ګواښونو او د دعواوو له اقامې سره مخ دي. د بیان ازادي هم د دولت او هم د شخصي ګټو د ګروپونو  له خوا تر برید لاندې راغلې. مسلمان او عیسوي لږکي چارواکي تورنوي چې د دوی د حقونو د ساتنې لپاره کافي کار نه کوي. حکومت لا تر اوسه هغه قوانین نه دي لغوه کړي چې دولتي چارواکو او امنیتي ځواکونو ته د سرغړونې لپاره د تعقیب څخه معافیت ورکوي".

## د پېښو ترتیب

## مدني ازادۍ
په ۲۰۰۱ کال کې، د ازادۍ کور یا (فریډم هاوز) په خپل راپور کې چې (په نړۍ کې ازادي) تر نامه لاندې خپرېږي، هند د سیاسي حقونو او مدني ازادیو په برخه کې په نړیواله درجه بندۍ کې "نسبتاً ازاد" اعلان کړ. په سویډن کې د وي ډيم انستیتیوت،  په ټوله نړۍ کې د ډیموکراسۍ د حالت د ۲۰۲۱ کال په کلني راپور کې هند د "ټاکنیزو استبدادي" په توګه طبقه بندي کړ ځکه چې د ډیموکراسۍ په ډېری اړخونو لکه د مدني ټولنو په ډلو او د بیان په ازادۍ باندې یې محدودیتونه وضع کړي دي.   

## د پولیسو له خوا شکنجه
د بشري حقونو لپاره د اسیا مرکز بنسټ اټکل کړی چې له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۸ کال پورې، هره ورځ له څلورو څخه ډېر کسان د پولیسو په توقیف کې مړه شوي، چې "سلګونه" مړینې د پولیسو د شکنجې له امله دي. په پنجاب کې د تادیبي ادارې د بنسټ له خوا د ترتیب شوي راپور له مخې، په هېواد کې تر ۵۰ سلنه پولیس افسران د بندیانو په وړاندې فزیکي یا رواني ناوړه چلند کوي. په لویدیځ بنګال کې هم د شکنجې نښې لکه د صحي خوړو، ځای یا اوبو نشتوالی تر سترګو شوې دي.  

د شکنجې په وړاندې د ملي کمپاین (NCAT)  د یو راپور له مخې، د بشري حقونو یوې نړیواله ادارې په ډاګه کړه چې په ۲۰۱۹ کال کې په هند کې د ۱۷۳۱ مړینې په توقیف کې ثبت شوي دي. قربانیان اکثره د دلیت، مسلمانانو او ادیواسیانو د زیان منونکو ټولنو، څخه وو. د ۱۰ کلونو په موده کې تر ۲۰۱۹ یا ۲۰۲۰ کال پورې، د بشري حقونو ملي کمیسیون (NHRC) په منځنۍ کچه په کال کې ۱۳۹ د پولیسو د توقیف د قضیو او ۱۵۷۶ د قضايي توقیف د قضیو راپور ورکړی. د ۷ کلونو په موده کې تر ۲۰۱۹ یا ۲۰۲۰ کال پورې  NHRC هر کال د ۱۵۰۰ څخه ډېر د قضايي توقیف د مړینو راپور ورکړی. 

## سرچينې او ياداښتونه
نعمت الله رحیمي

نعمت الله رحیمي (انګلیسي: Niamatullah Rahimi) (زوکړه: ۳۱ ډسمبر ۱۹۹۹ زېږديز) یو ځوان ناول لیکونکی، مستندجوړونکی او ویډیو ژورنالېست دی. 

## مخينه
نعمت الله رحیمي یو ناول لیکونکی، ویډیو ژورنالېست او ګرافیک ډیزاینر دی. نوموړی په ناول او کیسه لیکنه کې پراخه تجربه لري. د ۱۹۹۹ز کال د ډسمبر په ۳۱مه په کابل کې زېږېدلی او پلارنی ټاټوبی یې د میدان وردګ ولایت دی.

## زده کړې
رحیمي خپلې  ښوونیزې زده کړې په کابل کې ترسره کړې دي. د ښوونځي له فراغت وروسته یې په آنلاین بڼه د فلم جوړونې په برخه کې زده کړې ترسره کړې دي. 

= لیکلي آثار =
د لیکوالۍ پهٔ برخه کې رحیمي تراوسه اووه ناولونه لیکلي دي.

# مډرِن مجنون 
# د چرسي زوی
# وزیره
# مستان صوفي
# ګلابو ( له کابل تر امریکا د مینې خوږه کیسه
# کابریکا (له کابله تر امریکا)
# تر ځوانۍ په افغانستان کې
# وروستی باران

= چاپ شوي آثار =

# میین کډوال

= لنډې کیسې =

# شهید محصل

= اخځلیک =
https://ketabton.com/book/14718

https://ketabton.com/book/14781

https://rohi.af/news/89319

https://taand.com/main/?p=203996

https://www.scribd.com/document/525030764/Modern-Majnoon-Novel
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغاني لیکوال
وېشنيزه:پښتانه لیکوال
تاتار

**تاتار** یا تاتاریان په (انګریزي: Tatars) د مغولو یوه قبیله ده چې په پنځمې میلادي پيړۍ کې  دغه نوم هغو ترکي توکمو قبیلو ورکړل شوې ده چې د بایکال د سیند پر غاړه اوسیدل او کوچیاني ژوند یې درلود.

## د تاتاریانو ټاټوبۍ

تاتار په پیل کې د اوسني مغولستان د ګوبي د صحرا په شمال ختیزه برخه کې اوسیدل چې وروسته دچیني ترکستان  ځينو سیمو او له هغو نه  ختن ته هم ولیږدیدل   او بیا دا قبیله دګونش خان په لښکرو کې شامله شوه  چې هغه هم مغول و او د روسانو او هنګریانو سره یې جګړه کوله نو اروپایانو چې کله دوی ولیدل نو  دوی ته یې  تاتار ویل چې معنا یې پردي دي .

## تاتاریان او ترکان
د ترکي ژبې مشهور څیړونکي ،محقق او د ترکي ژبې د قاموس لیکوال محمود کاشغر ي د پنځمې هجري پيړۍ په دویمه نیمایي کې هم  د تاتار یادونه کړې ده او د دوي ژبه د ترکي ژبې یوه بېل ګړدود ګڼي.

## د تاتاریانو اوسنی وطن
تاتاریان وروسته تر هغه د مغولي ګونش خان  د لمسي  باتوخان له خوا لویدیز لوري ته ولیږدول شول  او داوسنۍ روسیې دآلتای په دښتو کې میشته شول . اوس تاتاریان دروسیې دفدریشن په لویدیزه برخه کې د تاتارستان په جمهوریت ،سابیریا او منځنۍایشیا کې استوګنه لري ،د تاتارستان  تاتاریانوته دقازان تاتار هم وایي چې شمیریې د۲۰۰۲زیږدیز/ میلادي  کال دسرشمیرنې له مخې (پنځه نیم ) ملیونو  تنو په شاوخواکې ښودل شوي دي چې په ټوله نړۍ کې یې ټول شمیرشپږ نیمو ملیونو ته رسیږي .همداراز دروسیې دولګا او کریمیا په سیمو کې هم تاتار میشته دي . .دروسیې نه سربیره نور تاتار په ازبکستان، قزاقستان ،ترکمنستان ، تاجیکستان، آذربایجان، اوکراین، آذربایجان اوایران کې هم میشته دي. 

## د تاتاریانو ژبې
د کریمیا تاتار او د اوکراین په جنوبي برخو کې مېشت تاتار د هغوی ژبه د تاتاري ژبې سره توپیر لري  او د اوغور د ژبو څخه شمیرله کیږي . همدا راز د آستراخان تاتار دخزر د دریاب په شمالي برخو کې میشته دي د سایبریا تاتار د آلتایي ترکانو پاتې شوني دي چې ژبه یې د مغولي او ترکي ژبو یوه ګډوله ده. اوس د دوی ژبه په دوو ډوله الفباوو لاتین او سیریلیک سره لیکله کیږي 

## د تاتاریانو مذهب

تاتاریان ډېری سني مذهبه مسلمانان او د حنفي مذهب پیروان دي

## سر چینې :
۱- تاتار ،دانشنامه جهان اسلام.
ملا عبدالمنان عمري

**ملا عبدالمنان عمري** د ملا محمد عمر مجاهد یوازینی پاته ورور دی، هغه د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور اوسنی وزير دی.

## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
تمدن (معاصر وخت)

تمدن یا عصريتوب په بشري او ټولنیزو علومو کې یوه موضوع ده چې دغه دواړه یوه تاریخي ( عصري دوره) دوره ګڼل کېږي، چې د هغه ځانګړو ټولنیزو او کلتوري نورمونو، چلندونو او کړنو مجموعه ده، چې د رینسانس او د «دلیل عمر» د 17 مې پیړۍ فکر او د 18 مې پیړۍ د «روښانتیا» په پایله کې رامنځته شوې ده. ځینې تبصیره کونکي په دې اند دي، چې د تمدن یا عصریتوب دوره په 1930 کال یا په 1945 کال کې د دویم نړیوال جنګ سره ، یا په 1980 یمه لسیزه او یا هم په 1990 یمه لسیزه کې پای ته رسېدلې ده او له هغه وروسته وخت ته وروستی تمدن یا postmodernity ویل کېږي. دمعاصر تاریخ اصطلاح د 1945 کال څخه وروسته زماني دورې ته هم د اشارې لپاره کارول کیږي، پرته له دې چې هغه د عصري تمدن یا وروستی تمدن دور ته ځانګړی کړي. په دې ډول «مډرن» د اوسني دورې د مانا برعکس کېدلی شي په تیر وخت کې د یوې ځانګړې دورې د نوم په توګه وکارول شي.

ځانګړو څانګو ته په کتلو سره تمدن کېدلی شي د مختلفو وختونو دورو یا ځانګړتیاوو ته راجع شي. په تاریخ لیکنه کې 17 مه او 18 مه پیړۍ معمولا د تمدن لومړۍ ورځي یا ابتدايي تمدن بلل کېږي، په داسې حال کې چې 19 مه پیړۍ ټوله د «عصري تاریخ» سره مطابقت لري. که څه هم چې په دې کې د اړوندو تاریخي پروسو او کلتوري پیښو پراخه لړۍ چې له فېشن څخه نیولې بیا تر عصري جګړې پورې شامله ده. همدارنګه کېدلی شي چې د هغه شرایطو موضوعي یا موجودي تجربې ته هم اشاره وکړي چې دوی یې رامنځته کوي او پر بشري کلتور، بنسټونو او سیاست باندې دوامداره روانې اغیزې لري.

د یوې تحلیلي او معیاري مفکورې په توګه، تمدن یاعصريیت د فلسفې او د جمالیاتو د ماډرنېزم له اخلاقو سره نږدې تړاو لري. سیاسي او فکري جریانونه روښانتیا او وروستي پرمختګونه لکه، موجودیت (اگزیسنټینسیالېزم)، عصري هنر، د ټولنیزو علومو رسمي تاسیس او د معاصریت ضد تحولاتو لکه مارکسیزم سره بېلوي. همدارنګه دا هغه ټولنیزې اړیکې چې د پانګوالۍ د ودې سره تړاو لري او د سېکولر کولو، ازادولو(لېبرلایزېشن) او عصري کولو او وروسته له صنعتي ژوند سره د تړلو سره تړاو لري په خپله لمنه کې رانغواړي.

د نولسمې او شلمې پیړۍ په وروستیو کې عصري هنر، سیاست، ساینس او ​​کلتور نه یوازې په لویدیځه اروپا او شمالي امریکا کې، بلکې د نړۍ په ټولو متمدنو سیمو کې، حتی د هغه حرکتونو په شمول چې فکر یې د لویدیځ او نړیوال کولو سره په ټکر کې و حاکمیت درلود. تمدن یا عصري دوره د انفراديت، سرمایه دارۍ، ښاري کېدلو او د تخنیکي او سیاسي پرمختګ د امکاناتو له باور سره نږدې تړاو درلود. د دې دورې جنګونه او نورې محسوسې ستونزې، چې د ډیریو لامل یې د چټک بدلون اغیزې او د دودیزې مذهبي او اخلاقي نورمونو د پیاوړتیا له منځته تلل و، ددې سبب شوې چې د عصري پرمختګ په وړاندې د ډیرو خلکو غبرګونونه را پاروي. د دوامداره پرمختګ په اړه خوشبیني او پر هغه باندې باور په دې وروستیو کې د وروستي تمدن (پوسټ ماډرنیزم) لخوا تر نیوکې لاندې راغلی دی، په داسې حال کې چې پر نورو براعظمونو باندې د لویدیځې اروپا او انګلیس-امریکا پر حاکمیت باندې د postcolonial theory یا وروسته استعماري نظریې نیوکه کړې ده.

د هنر د تاریخ په سیاق یا شرایطو کې تمدن «مډرنیت» یو ډیر محدود مفهوم لري او«عصري هنر» د C دوره 1860–1970 پوښي. په دې مفهوم سره ددې اصطلاح کارول چارلس بوډیلیر ته منسوب شوي دي. ده په 1864 کې د «د عصري ژوند انځورګر» تر عنوان لاندې په خپله یوه مقاله کې په «یو لوی ښار کې د ژوند لنډمهاله او ژر تېرېدونکې تجربه» ډیزاین کړه او یو مسؤلیت درک کونکی هنر باید دا تجربه ترلاسه کړي.

## سرچينې او ياداښتونه
کېمیاگر "ناول"

**کېمیاګر** (انګریزي: The Alchemist پرتګالي: O Alquimista) د برازیلي لیکوال پاولو کویلیو ناول دی نوموړي یاد ناول په کال ۱۹۸۸ میلادي کې په پرتګالي ژبه ولیکی وروسته بیا د نړۍ ډېری ژبو ته وژباړل شو، په پښتو کې غني خان خټک په کال ۲۰۲۰م کې د "کېمیاګر" په نوم وژباړی .دا ناول په نړۍ کې زښته زیات مشهور شو او له ښه خرڅېدونکو کتابونو څخه یو دی ځکه بېخي ډېر وار چاپ شو.
بټنوک|کېمیاګر

## د ناول موضوع
دا ناول د خوبونو، ارمانونو ، جادوګرۍ،جنګونو او ریګستانونو کیسې بیانوي. 

## د الکېمسټ نړیوالې ژباړې
کېمیاګر یا الکېمسټ ناول د نړۍ په ډېریو ژبو کې ژباړل شوی دی چې په انګریزي کې په کال ۱۹۹۳میلادي کې د اېلن ار کلارک له لوره وژباړل شو او د هغه له انګریزي ژباړې څخه بیا په کال ۲۰۲۰ میلادي کې غني خان خټک پښتو ته یاد ناول د "کېمیاګر" په نوم وژباړی چې دا د پښتو ادب لپاره یوه ستره لاسته راوړنه ده.
هدایت الله بدري

ملا **هدایت الله بدري**  چي دالحاج ملاګل آغا آخند په نامه هم يادېږي په کال ۱۹۷۲ کي په لښکرګاه ښار کې زېږېدلی دی. هغه د ۲۰۲۱م کال د اګست د ۲۴مې نېټې راهیسې د افغانستان اسلامي امارت د مالیې وزيرپه توګه دنده ترسره کوي. الحاج ملاګل آغا آخند د ملا عبدالله  اخند زوی او د ملا محمد الدین اخند لمسی، چي اصلي د کندهار ولایت د میوند ولسوالۍ د بند تېمور جوی مومند کلي اوسېدونکی دئ.
## تېر ژوند
الحاج ملا هدایت الله بدري د هلمند ولايت په مرکز لښکرګاه ښار کې زېږېدلۍ دی،البته کورنۍ یې کندهاریان دي، هغه خپلي لومړنۍ دیني زدکړې د ملا محمد عمر مجاهد په مدرسه کښي ترسره کړي دي او ملا محمد عمر مجاهد یې استاذ تېر سوی دی.
د افغانستان اوسنی ستر قاضي (قاضي‌القضات) مولوي عبدالحکیم حقاني او د کانونو او پېټرولیم وزير
شیخ شهاب الدین دلاور په څېر خلګ د ده استاذان پاته سوي دي. د ښاغلي بدري ۴ وروڼه وه چي درې يې ژوندي دي، د هغه يوه ورور د امريکايي اشغال په شپو کي خپل ژوند له لاسه ورکړ. هدایت الله بدري دا مهال د پنځلس اولادونو پلار دی.

## دا هم وګورئ
*کندهاریان
*طالب مشران
## سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
غلامي په افریقا کې

له تاریخي اړخه په افریقا کې غلامي ډېره ده. په لرغونې زمانه کې د غلامۍ او غلام ساتنې سیستمونه د افریقا په ځینو برخو کې عام وو، لکه څنګه چې د لرغونې نړۍ په ډېرو برخو کې وو. کله چې له افریقا ور هاخوا د غلامانو سوداګري، د هند سمندر د غلامانو سوداګري او د اطلس د غلامانو سوداګري (چې په ۱۶ پیړۍ کې پیل شوه) پیل شوه، ډېرو د پخوانیو سیمه ییزوافریقايي غلامانو سیستمونه له افریقا بهرد غلام بازارونو لپاره د بندیانو رسول پیل کړل. غلامي تراوسه هم د غیرقانوني کېدو سربېره په معاصره افریقا کې عملي کیږي.

د افریقا غلامي په اړونده لیکنو کې په بومي غلامۍ او صادراتي غلامۍ طبقه بندي شوې، په دې پورې اړه لري چې ایا غلامان د وچې هاخوا معامله شوي که نه. غلامي په تاریخي افریقا کې په مختلفو بڼو ترسره شوې: د پور غلامي، د جنګی بندیانو غلامي، پوځي غلامي، د فحشا لپاره غلامي او د مجرمینو غلامي ټولې د افریقا په بېلابېلو برخو کې ترسره کېدې. په ټوله افریقا کې غلامي د کورني او درباري مقاصد لپاره رواج وه. همدارنګه د کښت غلامي په ځانګړې توګه د افریقا په ختیځ ساحل او د لوېدیځې افریقا په ځینو برخو کې واقع شوه. د کورني کښت د غلامۍ اهمیت د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې د اتلانتیک غلامانو د سوداګرۍ لغو کولو له امله زیات شو. ډیرو افریقایي هیوادونو چې د غلامانو په نړیواله سوداګرۍ پورې تړلي وو خپل اقتصاد یې د قانوني سوداګرۍ په لور چې د غلام کارګرانو له خوا ترسره کېده، متوجه کړ.

## د غلامۍ بڼې
د غلامۍ او غلام سانتې ډېرې بڼې د افریقا تاریخ په اوږدو کې موجودې وې او د غلامۍ د داخلي دودونو او همدارنګه د غلامۍ د رومي بنسټ  (او د غلامۍ په اړه د عیسویانو وروستي نظرونه)، د مسلمانو غلامانو د سوداګرۍ له لارې د غلامۍ اسلامي بنسټونو او بالاخره د اتلانتیک غلامانو سوداګرۍ له خوا جوړې شوې وې. غلامي د ډېرو پېړیو لپاره د افریقایي ټولنو د اقتصادي جوړښت یوه برخه وه که څه هم کچې یې توپیر درلود. ابن بطوطه چې د مالي له لرغوني پاچاهۍ څخه د څوارلسمې پېړۍ په نیمایي کې لیدنه وکړه، وايي چې د سیمې اوسیدونکو د خپلو غلامانو او نوکرانو په شمېر کې یو له بل سره سیالي کوله او په خپله هغه ته یو غلام هلک د "میلمه پالنې ډالۍ" په توګه ورکړل شوی وو. د غلامانو اړیکې په سویلي سهارا افریقا کې اکثراً پېچلې وې، هغه حقونه او ازادۍ چې په غلامۍ  او د پلور او چلند په محدودیتونه کې موجودې وې د بادارانو له خوا اشخاصو ته ورکړل شوې وې. ډېرو ټولنو د غلامانو مختلفو ډولونو تر منځ درجه بندي درلوده: د بېلګې په توګه، د هغو کسانو ترمنځ توپیر کول چې په غلامۍ کې زېږېدلي وو له هغه کسانو سره چې د جګړې له لارې نیول شوي وو.

د غلامۍ بڼې په افریقا کې د خپلو له جوړښتونو سره نږدې تړاو درلود. په ډېرو افریقایي ټولنو کې چې  ځمکه ملکیت نه کېده د افرادو غلامي د یوې وسیلې په توګه کارول کېده څو یو شخص خپل نفوذ زیات کړي او اړیکې پراخې کړي. دې کار غلامان د بادار د نسب یوه دایمي برخه جوړه کړه او د غلامانو ماشومانو کولی شول د لویو کورنیو پیوندونو سره نږدې اړیکې پيدا کړي. د غلامانو اولادونه چې په کورنیو کې زېږېدلي وو، د بادار د خپلوۍ په ډله کې مدغم کېدلای شول او په ټولنه کې لوړو مقامونو ته حتی په ځینو مواردو کې د رئیس تر کچې پورې رسېدل.

## سرچينې او ياداښتونه
د اروپا د بشري حقونو محکمه

د اروپا د بشري حقونو محکمه ECHR یا ECtHR چې د ستراسبورګ محکمې په نوم هم پېژندل کېږي د اروپا د شورا یوه نړیواله محکمه ده چې د بشري حقونو په اړه د اروپا میثاق تفسیر کوي. محکمه هغه غوښتنلیکونه څېړي چې ادعا کوي د یو متعهد هېواد په میثاق کې له ذکر شويو یوه یا ډېرو بشري حقونو نه یا د هغه اختیاري پروتوکولونو نه چې یو هېواد یې غړی وي، سرغړونه کړې وي. د بشري حقونو په اړه د اروپا میثاق د "ECHR" لومړیو حروفو په وسیله هم مشخص کېږي. محکمه د فرانسې په ستراسبورګ کې موقعیت لري.

یو فرد، د افرادو یوې ډلې، یا یو یا ډېرو نورو متعهد هېوادونه کولی شي غوښتنلیک وسپاري. محکمه کولی شي د احکامو سربیره مشورتي نظرونه هم صادر کړي. دغه میٍثاق د اروپا د شورا په چوکاټ کې تصویب شو او  ټول ۴۷ غړي هېوادونه یې د کنوانسیون متعهد غړي دي. د قضايي تفسیر لپاره د محکمې لومړنۍ وسیله د ژوندي سند اصل دی، په دې معنی چې کنوانسیون د اوسنیو شرایطو په رڼا کې تفسیر شوی.

نړیوال حقوق پوهان ECtHR  په نړۍ کې د بشري حقونو ترټولو اغېزمنه نړیواله محکمه بولي. سره له دې محکمه د هغو احکامو چې د متعهدو اړخونو له خوا نه پلي کېدل او همدارنګه د قضیو د حجم مدیریت توازن او ورته لاسرسی له ننګونو سره مخ وو.

## تاریخچه او جوړښت
ملګرو ملتونو د بشري حقونو نړیواله اعلامیه د ۱۹۴۸ زکال د ډسمبر په ۱۰ نیټه تصویب کړه چې موخه یې په هغه کې د مندرجو حقونو نړیوالې پېژندنې ته وده ورکول دي څو د بشري حقونو ساتنه په نړیواله کچه پیاوړې کړي.

د اروپا شورا په لندن کې د ۱۹۴۹ زکال د مې میاشتې په ۵ جوړه شوه، د شورا غړي په دې نظر دي چې د ملګرو ملتونو اعلامیه هڅه کوي د نړیوالې او اغیزمنې پېژندنې او په هغه کې د مندرجو حقونو پلي کېدل تضمین کړي.

دغه محکمه  د بشري حقونو د اروپایي کنوانسیون د ۱۹ مادې پر بنسټ د ۱۹۵۹ زکال د جنورۍ په ۲۱ کله چې د اروپا شورا د پارلماني اسمبلۍ له خوا یې لومړني غړي وټاکل شول، جوړه شوه. په پیل کې د بشري حقونو اروپايي کمېسیون له خوا محکمې ته  لاسرسی محدود وو چې په ۱۹۹۸ ز کال کې لغوه شوه. محکمې د خپلو لومړیو کلونو په ترڅ کې فعالیت کم وو او د قضیې ډیر قوانین یې نه وو راټول کړي، لومړی یې په ۱۹۶۸ ز کال کې د اتریش پر وړاندې په نیومیسټر کې سرغړونه وموندله. کنوانسیون محکمه مؤظفه کوي چې د کنوانسیون او د هغو پروتوکولونو په اړه د متعهدوهېوادونو له خوا د ورکړل شویو ژمنو د رعایت ډاډ ورکړي، یعنې د اروپا شورا په غړو هېوادونو کې د اروپا کنوانسیون اجراء او پلي کول تضمینوي.

## د اروپا د شورا د محکمې په توګه
د اروپا د بشري حقونو محکمه چې د بشري حقونو په اړه د اروپا کنوانسیون پلی کوي، د اروپا د شورا ترټولو غوره پېژندل شوې اصلي برخه ده. د اروپا شورا CoE (فرانسوي: Conseil de l'Europe, CdE  ) یو نړیوال سازمان دی چې د دویمې نړیوالې جګړې په پیل کې د بشري حقونو، ډیموکراسۍ او د قانون واکمنۍ د ملاتړ لپاره په ۱۹۴۹ ز کال کې تاسیس شوی، ۴۷ غړي هېوادونه لري، د نږدې ۸۲۰ مېلیونه نفوس سره او د نږدې ۵۰۰ مېلیونه یورو کلنۍ بودیجې سره فعالیت کوي.

دغه سازمان د اروپایي ټولنې  EU د ۲۷ هېوادونو نه بېل دی، که څه هم ځینې وختونه د هغې سره غلطي کېږي، یو څه د دې لپاره چې EU د اروپا اصلي بیرغ منلی چې د اروپا شورا لخوا په ۱۹۵۵ کال کې رامنځته شوی او همدارنګه د اروپا ملي ترانې لپاره. تر اوسه هېڅ هېواد د اروپا شورا له غړیتوب پرته له اروپايي ټولنې سره نه دی یوځای شوی. د اروپا شورا د ملګرو ملتونو رسمي څارونکې ده.

## سرچينې او ياداښتونه
هرېټ جاکوب

هرېټ جاکوب (Harriet Jacobs) یوه افريقایی الاصله امریکايي لیکواله وه، چې د زېږېدلو کره نېټه یې معلومه نه ده خو ښايي له ۱۸۱۳ څخه تر ۱۸۱۵ کالونو تر منځ زېږېدلې وي،د ۱۸۹۷ کال د مارچ په اوومه نېټه یې له دې نړۍ څخه سترګې پټې کړې.  هغې خپل ژوندليک په ۱۸۶۱ کال کې «دیوې کنیزې نجلۍ د ژوند پېښې» له سرلیک سره د لېنډا برېنټ په مستعار نوم  چې اوس‌مهال د امریکایي کلاسیک په نوم یاديږي خپور کړ.  چې د شمالي کارولینا د اېډنټون په یوه کنيزخونه کې زېږدلې، هلته دا د خپل څښتن يا هغه کس چې دا يې په غلامۍ نېولې له خوا له جنسي ځورونې سره مخ وه او هغې ته داسې ګواښ کوي که چېرې د هغه غوښتنو ته غاړه کېنږدي، نو دی به یې ماشومان ورته وپلوري. هغې د خپلې انا د کور تر چت لاندې په یوه ډېره نرۍ فضا کې ځان داسې پټ کړ چې درېدلی نه شوی. هلته تر اووه کاله ژوند کولو وروسته په دې بریالۍ کېږي چې د ازاد شمال لور ته وتښتي. هلته له خپلو بچیانو جوزېف(Joseph) او لویسا مټلېډا(Louisa Matilda) او خپل ورورجان اېس جکوب (John S. Jacobs) سره یوځای شوه او د ماشومانو د روزونکې په توګه یې دنده پیدا کړه او پر غلامۍ د بنديز پلویانو او فېمېنستانو سره يې اړیکه جوړه کړه. د کورنۍ جګړې په بهیر او تر هغې وروسته له خپلې لور سره دسويل په لورد اتحاد (شوروي/انګلیس) تریرغل لاندې سیمو ته لاړه چې هلته یې مرستې پیل کړې او د تښتېدلو او خوشي کړل شویو غلامانو لپاره یې دوه ښوونځي پرانیستل. 

## ژوندلیک

### نوم او کورنۍ
هرېټ جاکوب (arriet Jacob) په ۱۸۱۳ کال کې د شمالي کارولينا  (North Carolina) په اېډنټون (Edenton) سیمه کې د  ډېلېلا هورنيبلا (Delilah Horniblow) په کورنۍ کې زېږېدلې او د هورنيبلا  (Horniblow)کورنۍ له خوا چې يوه سيمه‌اييزه میخانه لري په غلامۍ نيول شوې.  هرېټ او د هغې ورور جان د پاراټوس سکوېچر وېنټرم / partus sequitur ventrem (د غلامۍ قانون چې له مخې یې د غلامو میندو ماشومان د څښتن ملکيت  حسابېدل) اصل پر بنسټ له ماشومتوبه میخانې لرونکې کورنۍ په غلامۍ نیولي وو، چې مورنۍ مقام ترلاسه کړي یعنې غلامي د هغوي مورنۍ مقام و او دا به دوی ته په میراث رسېده. 

## سرچينې او ياداښتونه
باور

باور عبارت له هغه لیدلوري څخه ده چې یو شی سهي دی یا د نړۍ په اړه ځینې وړاندیزونه ریښتیني دي. په معرفت پېژندنه کې، فیلسوفانو د «باور» اصطلاح د نړۍ په اړه د لیدلورو ته د اشارې لپاره کاروله چې هغه کېدای شي سم یا ناسم وي. پر یوه شي باندې باور لرل یعنې د هغه شي ریښتینی ګڼل. د بېلګې په توګه، که پر دې باور ولرو چې واوره سپینه ده نو دا خبره له دې حقیقت سره د پرتلې وړ ده چې وايي: «واوره سپینه ده». سره له دې هم، د یوه بارو لرل، فعاله انټروسپیک (درون نګري) ته اړتیا نه لري. د بېلګې په توګه، ډېر کم خلک په دقت سره پر دې فکر کوي چې سبا به لمر راوخېږي که نه، خو بیا هم دوی داسې انګیرې چې را و به خیږي. سربېره پر دې، دا اړینه نه ده چې زموږ بارونه دې هرومرو رښتیا شي (د بېلګې په توګه که چیرته یو سړی تل دا فکر کوي چې «واوره سپینه ده»)، بلکې کېدای شي دا یوه اختیاري خبره وي (د بېلګې په توګه که چېرته له چا څخه وپوښتل شي چې د واورې رنګ څه ډول ده نو هغه ښایي ووايي چې «واوره سپینه ده»).

بېلابېلې لارې چارې شته چې معاصر فیلسوفان هڅه کوي تر څو باورونه تشرېح کړي، له هغې ډلې کولای شو (جیري فوډور)، (روډریک چیشولم) (ډانیل ډینیټ او ډونالډ دیویډسن) او یا هم (هیلاري پوتنوم) یاد کړو. ځینو هم هڅه کړې چې د باور په اړه زموږ مفکورې ته د پام وړ بیاکتنې وړاندې کړي، په شمول د عقیدې په اړه د لیرې کولو پوهان چې استدلال کوي چې په طبیعي نړۍ کې هیڅ داسې پیښه شتون نلري چې زموږ د عقیدې (پاول چرچلینډ) او رسمي ارواپوهنې پوهانو سره مطابقت ولري چې زموږ د عقیدې ځای نیسي. د باور دوه اړخیزه مفکوره ("یا موږ باور لرو یا باور نه لرو") د اعتبار د لا جواز لرونکي، احتمالي مفکورې سره ("د عقیدې د درجو ټول ډولونه شتون لري ، د باور او غیر تر مینځ ساده توپیر نه دی. - باور").

## سرچينې او ياداښتونه
د ۱۶۸۹ ز کال د حقونو قانون

د ۱۶۸۹ کال د حقونو قانون چې د ۱۶۸۸ ز کال د قانون په توګه هم پیژندل کیږي، د انګلستان په اساسی قانون کې یو مهم قانون دی چې ځینې اساسی مدنی حقوق وړاندې کوي او همدا رنګه د تاج  راتلونکې میراث وړونکی هم په ګوته کوي. دې قانون د ۱۶۸۹ ز کال د ډسمبر په ۱۶ نیټه شاهي موافقه ترلاسه کړه او په قانوني توګه د حقونو د اعلامیې یوه تکراری لیکنه وه او پارلمان د کنوانسیون له خوا د ۱۶۸۹ ز کال د فبرورۍ په میاشت کې درېیم ویلیم او دویمې ماري ته وړاندې شو او دوی ته یې بلنه ورکړه چې د انګلستان ګډ واکمنان شی. د حقونو په قانون کې د پادشاه د واکونو په اړه حدود او د پارلمان حقونه ټاکي او همدا رنګه د پارلمان شرایط، ازادو ټاکنو او د وینا ازادۍ شرطونه په کې شاملیږي. دغه قانون د بې رحمه او غیر معمولی سزا د منع کولو په ګډون د افرادو ځینې حقونه ټاکي او دا یې تایید کړې ده چې "پروټیسټانت د قانون له مخې اجازه لري د خپل حالت سره سم د ځان دفاع لپاره وسلې ولري" همدا رنګه دا هم په کې راوړل شوي چې د پارلمان له اجازې پرته څوک نشي کولی مالېه وضع کړي. د دې تر څنګ، د حقونو قانون د انګلستان د دویم جیمز څو بد عملونه بیان کړي او غندلي یې دي.     

دې نظریو د سیاسي فیلسوف جان لاک نظرونه منعکس کړل او دوی په انګلستان کې په چټکۍ سره مشهور شول. دغه قانون د تاج لپاره د اساسي قانون پر بنسټ ځینې شرایط وړاندې کوي چي باید د خلکو رضایت له ځان سره ولري، څرنګه چې په پارلمان کې ښودل شوی دی 

د حقونو قانون په بریټانیا کې، د ازادیو د لوی تړون، د حق غوښتنې، محکمې ته د حاضرېدو یا د هاباس کورپس د ۱۶۷۹ ز کال قانون او د پارلمان د ۱۹۱۱ او ۱۹۴۹ کلونو قانون د بریټانیا د اساسي قانون د ځینو اساسي اسنادو له خوا مل شو. یو جلا خو ورته سند، د ۱۶۸۹ ز کال د حق غوښتنې قانون، په سکاټلنډ کې پلی کېږي. د ۱۶۸۹ ز کال د حقونو قانون د امریکا د متحده ایالاتو د حقونو د ۱۷۸۹ ز کال قانون، د ملګرو ملتونو د ۱۹۴۸ ز کال د بشري حقونو اعلامیې او د اروپا د ۱۹۵۰ ز کال د بشري حقونو د تړون لپاره د یوې بېلګې په توګه و.      

د حقونو قانون د ١٧٠١ زکال د سکونت قانون سره یوځای د مشترک المنافع هېوادونو په ساحو کې تراوسه پلی دی. په ۲۰۱۱ ز کال کې د پرت تړون په تعقیب، د دواړو قوانینو د ۲۰۱۵ ز کال د مارچ د ۲۶  تعدیلات په مشترک المنافع هېوادونو کې نافذ شول. 

## سرچينې او ياداښتونه
دیکتاتوري

دیکتاتوري هغه ډول حکومت دی چې د یوه مشر (دیکتاتور) یا د مشرانو د یوې ډلې له خوا جوړیږي کوم چې د حکومت واک چې خلکو ته یې ژمنه شوې وي، په لاس کې لري او د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) یا ازادو رسنیو په وړاندې هېڅ زغم نه لري. په زیاترو دیکتاتوري نظامونو کې، د هېواد اساسي قانون خپلو اتباعو ته حقونه او د ازادو او دیموکراتیکو ټولټاکنو ژمنه ورکړې وي او وايي چې اتباع به یې له دې ټولو حقونو څخه برخمن وي، خو په حقیقت کې داسې نه وي. لکه څرنګه چې دیموکراسۍ د حکومت کولو داسې یو ډول دی چې پکې «هغه کسان چې حکومت کوي هغوی د یوې دورې لپاره د ټولټاکنو له لارې ټاکل کېږي»، خو په دیکتاتوري نظامونه کې بیا داسې څه نشته. 

په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې، دیکتاتوري نظامونه او مشروطه دیموکراسۍ د نړۍ په کچه د حکومت کولو د دوو اصلي بڼو په څیر رامنځته شوې او په تدریج سره یې ځواکمن شاهي نظامونه وپرځول. په معمول ډول په دیکتاتوري رژیم کې، د هېواد مشر د دیکتاتور په نوم سره پیژندل کېږي؛ که څه هم د هغه رسمي نوم ښايي مشر یا رهبر ته ورته یو نوم وي. د دیکتاتورانو یوه ځانګړنه دا ده چې هغوی د خپل پیاوړي شخصیت نه ډېره ګټه اخلي او نه پریږدي چې خلک ازادو رسنیو ته لاسرسی ولري، تر څو وکولای شي خپله برتري او خپلواک سیاسي او ټولنیز ثبات خوندي وساتي. دیکتاتور او توتالیتر ټولنې په معمول ډول د ځایناستي حکومتي سیستم د پلویانو د اغېز د کمولو لپاره له سیاسي تبلیغاتو څخه کار اخلي.

## ډولونه
دیکتاتوري نظام په اصل کې د هغه ډول حکومت په توګه تعریف شوی چېرته چې بشپړ واک د مشر یا رهبر (چا ته چې دیکتاتور ویل کېږي)، یوې کوچنۍ ډلې یا حکومتي سازمان په لاس کې وي او موخه یې د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) او مدني بسیج له منځه وړل وي. په بله وینا، دیموکراسي چې په عامه توګه د دیکتاتورۍ له مفهوم سره پرتله کېږي، د هغه ډول حکومت په توګه تعریفیږي چې واک په خلکو پورې اړه لري او واکمنان د ازادو ټولټاکنو له لارې پکې ټاکل کېږي. 

د حکومت یو بل نوی ډول (چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شو) په عامه توګه ډېر د دیکتاتورۍ له مفهوم سره تړلی دی چې د توتالیترانیزم په نوم پیژندل کېږي. دا ډول نظام بیا د یوه سیاسي ګوند او په ځانګړې توګه د یوه پیاوړي رهبر (ریښتیني الګو) د شتون له کبله پیژندل کېږي، څوک چې خپل شخصي او سیاسي سترتوب پر نورو باندې تپي. دوه هغه اصلي اړخونه چې د واک له ساتنې سره مرسته کوي، هغه د دولت او د پولیسو د ځواک تر منځ تلپاته همکارۍ او یوه ډېره پراخه ایډیالوژي ده. دولت پر ټولو رسنیو او ټولنیزو او اقتصادي موسساتو باندې بشپړ کنټرول لري. د هانا ارنټ په وینا، توتالیتاریزم د ډیکتاتورۍ یو نوی او افراطي ډول دی چې له «اتومیزه او ګوښه شويو کسانو» څخه جوړ شوی. سربېره پر دې، هغه دا هم مني چې ایډیالوژي د ټولې ټولنې د سازمان دهي د څرنګوالې په ټاکنه کې اصلي اغېز تر سره کوي.

## سرچينې او ياداښتونه
د دین ازادي په فرانسه کې

په فرانسه کې د دین ازادي د ۱۷۸۹ کال د اتباعو او انسانانو د حقونو د اعلامیې د بنیادي حقونو له مخې تضمین شوې ده.

په ۱۹۰۵ز کال کې، فرانسه یو سیکولار دولت شو او له هغه وخت راهیسې، د فرانسې حکومت د *laïcité* اصل تعقیبوي، په کوم کې چې حکومت کوم رسمي دین نه دی منلی (پرته له موروثي قوانینو څخه لکه پوځي روحانیون او په الزاس-موزل کې سیمه ییز قانون). د دې پر ځای، یوازې هغه ځانګړې دیني سازمانونه د رسمي قانوني معیارونو له مخې په رسمیت پیژني کوم چې دیني دوکتورینو ته هومره پام نه لري. د دې تر څنګ، دیني سازمانونه باید د دولت په تګلارو کې له لاسوهنې څخه په کلکه سره ډډه وکړي. 

## شالید

### ترمینالوژي
د دین او د دیني ازادیو په اړه په فرانسوي ژبه کې راغلي ترمینالوژي تر یوه بریده پورې له انګریزې ترمینالوژي څخه توپیر لري. په ځانګړې توګه د دین په اړه د فرانسوي او انګریزې ژبې تر منځ ګڼ شمېر ګمراه کوونکې faux amis  شته:

* د فرانسوي *culte* کلیمه یعنې «(دین) عبادت»، یا په حقوقي برخه کې یو منسجم «دین»، چې دا یې عامه معنی ده. د *organisation cultuelle* معنی یعنې هغه موسسه چې دیني عبادت نه ملاتړ کوي، نه «cult». لکه څرنګه چې لاندې یې تشریح شوې ده، که چېرته د *cultuelle*  ټولنې په توګه فعالیت کوي نو بیا د مالیاتو په خاطر یو لړ مالي او عملیاتي محدودیتونه پرې شته. 
* د فرانسوي *secte* کلیمه د انګریزې د sect معنی ورکوي، په تیره بیا کله چې د بودیزم لپاره کارول کېږي. که څه هم، په عامه اصطلاح کې دا کلیمه بیا د انګریزې د "cult" یعنې سپکاوي معنی ورکوي.

### حکومتي او دیني موسسات
په فرانسه کې د حکومتي او دیني موسساتو تر منځ اړیکې د ۱۹۰۵ کال د «کلیسا او دولت تر منځ د بېلتون اړوند قانون» (*"Loi concernant la séparation des Églises et de l'Etat"*) له مخې تعریف شوې دي. چې لومړۍ جمله یې داسې ده:جمهوریت د وجدان ازادي تضمینوي. همداشان تر محدودیتونو لاندې د دیني عبادت د چارو تمرین هم د ټولو خلکو د ګټې په پام کې نیولو سره تضمینوي. جمهوریت هېڅ راز کلیسا نه په رسیمت پیژني او نه هم ورسره مالي مرسته کوي. (*La République assure la liberté de conscience. Elle garantit le libre exercice des cultes sous les seules restrictions édictées ci-après dans l'intérêt de l'ordre public. La République ne reconnaît, ne salarie ni ne subventionne aucun culte.*).د ۱۷۸۹ کال د انسانانو او اتباعو د حقونو اعلامیه، چې د قانوني چارواکو له خوا د فرانسې د اساسي قانون سره برابر حیثیت لري، داسې راغلي دي:له هېچا څخه به د هغه د نظریاتو په اړه و نه پوښتل شي، همداشان د دیني عقایدو په اړه، خو په دې شرط چې له امله یې د قانون له مخې رامنځته شوی عامه نظم له ستونزې سره مخ نشي.او:قانون دا حق لري تر څو هغه اعمال چې د ټولنې لپاره مضر وي، هغه ممنوع وګرځوي. هر هغه څه چې د قانون له مخې نه وي ممنوع شوي، د هغو ممانعت نشي کېدای او نه هم څوک د هغو په تر سره کولو سره مقید ګرځېدلای شي.نو له همدې کبله د فرانسې حکومت په خپله سر نشي کولای چې دیني فعالیتونه تنظیم یا ممنوع وګرځوي؛ یوازې په هغو حالاتو کې دوی دا حق لري چې هغه د عام نظم د ساتنې یا د ټولنې په خلاف د مضرو اعمالو د ممنوعیت له کبله یې محدود کړي (د بېلګې په توګه انساني قربانۍ). 

## سرچینې
د ډاروین د تیوري پیل

د ډاروین د تیوري پیل په یوه ډېره بوخته دوره کې رامنځ ته شو او داسې وخت کې پیل شو چې چارلس ډاروین د بیګل د سروې د سفر څخه راستون شو، په داسې حال کې چې شهرت یې د یوه فوسیل راټولوونکي او جیولوجي پوه په توګه لا دمخه ثابت شوی و. پلار یې اجازه ورکړه چې د یوه روحاني پر ځای، یو ښه طبیعت پوه شي او لومړنۍ دندې يې دا وې چې وړ کارپوهان پیدا کړي ،ترڅو  ټولګی یې توصیف کړي، ژورنال او تبصرې یې ولیکي او د موندنو په اړه یې د لندن جیولوژیکي ټولنې ته مقالې وړاندې کړي. 

د ډاروین د جیولوژي په لومړنۍ کړنه کې، د  فوسیلونو په اړه د اناتومیست ریچارډ اوون راپورونو وښودله چې، په ورته سیمه کې له منځه تللې نوعې له اوسنیو نوعو سره تړاو درلود او مرغه پوه جان ګولډ وښودله چې، د ګالپاګوس ټاپوګانو د مرغانو نمونې د مختلفو نوعو څخه وې چې نه یوازې په تنوع پورې، بلکې په ځایونو پورې يې هم اړه درلوده. دې ټکو ډاروین قانع کړ چې د نوعو بدلون خامخا رامنځته کېږي او لومړني تکاملي نظرونه یې په خپله سره کتابچه کې ولیکل. نوموړي په اولادونو کې د تنوع " د بدلېدونکي نړۍ سره د نژاد تطابق او بدلون "  د ګمانونو په اړه د بدلون ځانګړې کتابچې پیل کړې او د یوې تکاملي ونې د "د څانګې په شکل غیر منظم" شجره یي انشعاب طرحه کړ.

په ژوبڼ کې د اورنګوتان بیزو په اړه مشاهدو وښودله چې، اصطلاحات یې څومره انسان ته ورته و چې د هغه د بیګل سفر نظریات یې تایید کړل. دا چې د انسان او ژوو ترمنځ لږ واټن شته. هغه د حیوان روزنې په اړه څېړنه وکړه او د طبیعت سره یې مشابهتونه وموندل چې وړوکي یې له منځه یووړل او مناسب اندامه یې ساتل، بزګرانو په قصدي توګه،  د حیواناتو روزنه غوره کړه، ترڅو د "زرو متوسطو بڼو" له لارې یې اولادونو د پام وړ بدلون وموند. ګمانونو یې د غرایزو او ذهني ځانګړتیاوو په اړه، د عادتونو، عقیدو او د مخ د حالتونو تکامل ته اشاره کوله او ټولنیزې اغېزې یې په پام کې ونیولې. په داسې حال کې چې دا یې "لومړنی شوق" و، ده د ډېر کاري حجم سره مبارزه کوله او ​​ناروغه شو. د کار څخه د دمې اخیستلو وروسته، د واده فکرونه یې د تره لور ایما ویګ ووډ ته واوښتل.

د مالتوس او طبیعي قانون په اړه یې لوستنه لامل شوه، چې په خپله څېړنه کې پرته له نشرڅخه د ژوندي پاتې کېدو لپاره د مبارزې د ټولنیز فکر مالتوس منطق پلی کړي او "بلاخره یوه تیوري یې ترلاسه کړه، چې د هغې پر بنسټ کار وکړي". هغه ایما ته د واده وړاندیزوکړ او هغې ومانه. نوموړي په خپله ​​تیوري کې، هغه روزونکي چې ځانګړتیاوې غوره کوي، د طبیعي ټاکنې سره چې په ناڅاپي توکه له ډولونو رامنځته کېږي، پرتله کړل او په کلیوالو سیمو کې  یې د ملاتړکوونکو معلوماتو په لټه کې شو. هغه د ۱۸۳۹ ز کال د جنورۍ په ۲۴ مه د شاهي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو او له ایما سره یې په ۲۹ مه نېټه واده وکړ. د ډاروین د تیورۍ پرمختګ دوام وکړ.

## سرچینې