اېکسان موبايل له خوا اقليم بدلون ردول

د اکسان موبیل په نامه د نفتو لوی شرکت له ۱۹۸۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۰۰مې لسیزې پورې د اقلیمي بدلونونو یو له پام وړ رد کوونکو څخه و چې د نړیوالې تودوخې د کمښت په موخه یې له مقرراتو سره مخالفت درلود. د بېلګې په توګه دغه شرکت د متحده ایالاتو له خوا د کیوټو پروتوکول له تصویب څخه په مخنیوي کې پام وړ رول درلود. ورته مهال یاد شرکت له هغو بنسټونو سره مالي مرسته کوله چې د کیوټو پروتوکل له منتقدینو څخه وو او هڅه یې کوله د اقلیمي بدلونونو د اړوندې اجماع سره په مخالفت داسې عامه فکر رامنځته کړي چې نړیواله تودوخه د فوسیلي سون توکو له سوزولو سرچینه نه اخلي. د هغه تحلیل له مخې چې په ۲۰۰۷ زکال کې د اندېښمنو ساینس پوهانو د اتحادیې له خوا وړاندې شو، یاد شرکت له ورته ګڼ شمېر ستراتیژیو، تاکتیکونو، بنسټونو او د تنباکو د صنعت له کارکوونکو څخه ګټنه وکړه څو د سګرټ وهلو او د سږو د سرطان ترمنځ اړیکه رد کړي. 

اکسان موبیل د نورو بنسټونو ترمنځ کامپېټیټیو انټرپرایز انستیتیوت (Competitive Enterprise Institute)، جورج سي مارشال انستیتیوت، هرټلنډ انستیتیوت، د امریکا متبادله قانون جوړونکې شورا (American Legislative Exchange Council) او د پالیسیو نړیواله شبکه جوړه کړه. دغه شرکت له ۱۹۹۸ زکال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې هغو مدافعو سازمانونو ته ۱۶ میلیون ډالر مالي مرستې ورکړې چې د نړیوالې تودوخې د موجود بحث سره یې مخالف دریځ درلود. له ۱۹۸۹ زکال څخه د ۲۰۱۰ زکال تر اپرېل میاشتې پورې یاد شرکت او د هغو نورو مخکښو شرکتونو د نیویارک ټایمز، واشنګټن پوسټ او وال سټریټ ژورنال ورځپاڼو د سه شنبې د ورځو د اعلاناتو پاڼه پېرله او په خپلو اعلاناتو کې یې څرګندوله چې د اقلیمي بدلونونو پوهه بې ګټې ده.

د کاربن بریف (Carbon Brief) په نامه بنسټ له خوا هغه تحلیل چې په ۲۰۱۱ زکال کې ترسره شو، ښووله یې چې له هرو ۱۰ پام وړ لیکوالانو څخه ۹ تنه د اقلیمي بدلونونو اړوند شکمن دي، یا د هغو په مخالفت څرګندونې کوي او یا هم دا چې له اکسان موبیل شرکت سره اړیکه لري. د شنې سولې بنسټ بیا څرګندوي چې په تېرو ۵۰ کلونو کې دکوک شرکت له ۵۰ میلیون ډالرو څخه زیاته پانګونه کړې څو د اقلیمي بدلونونو اړوند شکونه خپاره کړي. 

له ۱۹۷۰مې لسیزې وروسته اکسان موبیل او د هغه مخکښو نورو بنسټونو په نړیواله تودوخه باندې په تمرکز کولو سره اقلیمي څېړنو ته مخه کړه. یاد شرکت د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۸۰مې لسیزې پورې داسې داخلي او علمي همکاریو ته مالي امکانات برابر کړل چې په دغه برخه کې د یو عامه لیدلوري د وړاندې کولو په موخه د پراختیا په حال کې وې. د ۲۰۲۳ زکال پر مهال یوې څېړنې وښووله چې د اکسان موبیل شرکت د خپلو ساینس پوهانو له خوا د نړیوالې تودوخې موضوع ته د اړوندو مستندو وړاندوینو او ماډلونو پر مټ د فوسیلي سون توکو د سوزولو له امله د نړیوالې تودوخې زیاتوالی په «کره» بڼه اټکل او د هغو «ماهرانه» موډلونه یې جوړ کړي، له همدې امله دوی په منطقي ډول دا اټکل کولای شي چې په کومه کچه د کاربن ډای اکسایډ تولید د ګواښوونکې تودوخې لامل ګرځي. د دغې مقالې لیکونکي دې پایلې ته رسېدلي: «په داسې حال کې چې پوهنتوني او دولتي ساینس پوهانو هڅه کړې هغه څه خلکو ته ولېږدوي چې دوی پرې پوهېدل، خو اکسان موبیل د هغو د رد لپاره هڅې وکړې».

د ۲۰۱۴ په اپرېل میاشت کې اکسان موبیل داسې راپور خپور کړ چې د لومړي ځل لپاره یې په هغو کې د اقلیمي بدلونونو ګواښ تائید کړی و. دغه شرکت وړاندوینه وکړه چې د نړۍ د نفوسو زیاتوالی، د ژوندانه د معیارونو کیفیت او انرژۍ ته د لاسرسي زیاتوالی کولای شي د ګلخانه یي ګازونو په خپرېدو کې کمښت رامنځته کړي. همدا و چې دغه شرکت په ۲۰۱۵ زکال کې په کاربن باندې د مالیاتو لګولو له اقدام څخه ملاتړ وکړ. 

په ۲۰۱۵ زکال کې د نیویارک لوی څارنوال څېړنه پیل کړه چې ایا د اکسان موبیل شرکت څرګندونې د لسیزو علمي څېړنو له پایلو سره مطابقت لري او که نه. د دغو څېړنو پر مټ  د ۲۰۱۸ زکال په اکتوبر میاشت کې د نیویارک ایالت له خوا د اکسان موبیل شرکت پر وړاندې قضايي دوسیه پرانیستل شوه او په هغو کې ادعا شوې وه چې یاد شرکت د اقلیمي بدلونونو په کم ګڼلو له خپلو ونډه والو سره چلوټۍ کړې دي. 

## خپله څېړنه
د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۸۰مې لسیزې پورې د اکسان موبیل شرکت مخکښ اکسان د اقلیمي بدلونونو د اړوندو څېړنو په برخه کې عامه شهرت درلود. اکسان د پراخه عامه علمي لیدلوري د وړاندې کولو په برخه کې د داخلي او علمي همکاریو د رامنځته کولو په موخه مالي مرستې وکړې او د اتومسفیري کاربن ډای اکساید په برخه کې یې د تخصص لرلو له امله شهرت وموند. له ۱۹۷۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۱۵ زکال پورې د اکسان او اکسان موبیل څېړونکو او پوهنتوني همکارانو په لسګونو څېړنیزې مقالې خپرې کړې. له همدې امله یاد شرکت هغه مهال ته د اړوند لیکل شوو څه باندې ۵۰ علمي مقالو نوملړ وړاندې کړی. 

د ۱۹۷۷ زکال په جولای میاشت کې د اکسان شرکت یو مخکښ ساینس پوه جیمز بلک د دغه شرکت مدیرانو ته راپور وړاندې کړ او څرګنده یې کړه، دغه مهال داسې یو ټولیز علمي باور شتون لري چې د فوسیلي سون توکو سوزول هغه معمول چاره بولي چې پر مټ یې بشریت په اقلیمي بدلونونو کې اغېز لري. اکسان له ۱۹۷۹ زکال څخه تر ۱۹۸۲ زکال پورې د اقلیمي بدلون او اقلیمي ماډل جوړونې پروګرام پیل کړ چې په دغو کې د یاد شرکت د ایزو اتلانتیک په نامه د لویې نفت وړونکې بېړۍ سمبالښت شامل و؛ دوی په دغه بېړۍ کې یو پرمختللی لابراتوار جوړ او ګڼ شمېر سنسورونه نصب کړل څو په سمندرونو کې د کاربن ډای اکسایډ د جذب کېدو کچه ومومي. اکسان په ۱۹۸۰ زکال کې څرګنده کړه چې ترکیبي سون توکي د خپلو نفتي ترکیباتو سره په تعادل د کاربن ډای اکسایډ د خپراوي کچه زیاتوي. ورته مهال یې اندونیزیا ته څېرمه دختیځ نتونا ګازي میدان (Natuna D-Alpha block) د پراختیا په حالت کې د کاربن ډای اکسایډ له خپراوي څخه د مخنیوي لارې چارې هم وارزولې. 

اکسان د ۱۹۸۱ زکال پر مهال په خپلو څېړنو کې په اقلیمي موډل جوړونې تمرکز وکړ. په ۱۹۸۲ زکال کې د اکسان د چاپېریالي چارو دفتر د اکسان مدیریت ته یو داسې داخلي راپور وړاندې کړ چې په هغو کې یې اقلیمي بدلونونه فاجعه جوړونکي بللي و او د فوسیلي سون توکو په مصرف کې یې پام وړ کمښت په راتلونکي کې د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي په موخه اړین باله. دغه راپور همدارنګه څرګنده کړې وه چې «د پوهانو د یو شمېر ډلو ترمنځ دغه اندېښنه شتون لري، هر هغه مهال چې دغه بدلونونه د اندازې وړ وګرځي، بیا نو شاتګ ناشونی دی». 

په ۲۰۱۶ زکال کې د چاپیریالي نړیوالو قوانینو د مرکز په نامه غیر انتفاعي او عامه شرکت ادعا وکړه چې له ۱۹۵۷ زکال راهیسې د همبل آیل په نامه د اکسان موبیل یو مخکښ شرکت په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید د زیاتوالي په ګواښونو او دا چې دغه زیاتوالی د نړیوالې تودوخې لامل ګرځي، خبر و. اکسان موبیل د دغې ادعا په غبرګون کې وویل «دا چې موږ د نړیوالو ساینس پوهانو څخه وړاندې په اقلیمي بدلونونو باندې د انساني اغېزو اړوند پوهېدو، کومه معتبره موضوع نه شي کېدلای». 

## د اقلیمي بدلونونو رد کوونکي مخکښ ساینس پوهان
د شنې سولې په نامه څېړنیزې پروژې د اکسان پټې چارې او همدارنګه ګڼ شمېر هغه ساینس پوهان – فریډ سېنګر، فرېډ سیټیز او پاتریک مایکلز – یو بل ته اړوند بللي چې اقلیمي بدلونونه رد کوي؛ ورته مهال څرګندوي چې د دغو بنسټونو مالي ملاتړ د اکسان موبیل او فیلیپ موریس شرکتونو له خوا کیږي څو د نړیوالې تودوخې څخه انکار دود کړي. په دغو بنسټونو کې د کاټو انستیتیوت او هرېتېج بنسټ هم شامل دي. ورته مهال د جورج سي. مارشال د انستیتیوت په څېر هغه علمي بنسټونه چې د نړیوالې تودوخې منکرین استخدام کوي د فوسیلي سون توکو له شرکتونو سره په اړیکه لرلو تورن کیږي. 

## سرچينې