توکیو

توکیو (په جاپانۍ ژبه: 東京)، چې رسمي نوم يې توکیو سرښار (په جاپانۍ ژبه: توکیو-تو 東京都) دی، د جاپان پلازمېنه او تر ټولو ګڼمېشتی ولایت دی. توکیو ښار د جاپان د اصلي جزیرې هونشو د مرکزي آرام سمندر ساحل د کانتو سیمې د توکیو ټاپو په بره برخه کې موقعیت لري. توکیو د هېواد سیاسي او اقتصادي مرکز او د جاپان د امپراطور او د ملي حکومت پلازمېنه ده. په ۲۰۲۱ کې، دې سرښار ۱۴,۰۴ میلیونه نفوس درلود. د سترې توکیو سیمه په نړۍ کې تر ټولو ګڼمېشتې ښاري سیمه ده چې په ۲۰۱۸م کال کې يې د اټکل له مخې ۳۷,۴۶۸ میلیونه نفوس درلود. 

دا ښار په لومړي سر کې د اېډو په نامه د کب نیوونکو یو کلی و چې بیا په ۱۶۰۳م کال کې د توکوګاوا شوګون سالارۍ پلازمېنه شوه. د ۱۸مې پېړۍ په نیمايي کې، ایډو د نړۍ یو ترټولو ګڼمېشتی ښار و چې له یو میلیون ډېر وګړي پکې اوسېدل. په ۱۸۶۸م کال کې د شوګون سالارۍ په پای ته رسېدو سره، په کیوتو کې د امپراطورۍ پلازمېنه ښار ته ولېږدول شوه چې د توکیو په نامه بیاونومول شو (ټکی په ټکی مانا يې "ختیځه پلازمېنه" ده). توکیو یو ځل د ۱۹۲۳م کال د کانتو په ستره زلزله کې او بیا د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د متحدینو د بمباریو له امله له خاورو سره خاورې شو. د ۱۹۵۰مې لسیزې په سر کې، دا ښار په چټک ډول بیاورغول شو او پراختیا ورکړل شوه چې د جاپان د جګړې وروسته اقتصاد په بیاځواکمنۍ کې يې مخکښ نقش درلود. له ۱۹۴۳م کال راهیسې، د توکیو ښاري حکومت ۲۳ سیمې (پخوانی توکیو ښار)، په لوېدیځه برخه کې بېلابېل ښارګوټي او اطراف او دوه لرې پرتې تړلې جزیرې اداره کړې دي.

توکیو د ناخالص کورني تولید پر بنسټ د نړۍ تر ټولو ستر ښاري اقتصاد دی، او د نړیوالتوب او نړیوالو ښارونو د څېړنې شبکه (Globalization and World Cities Research Network) يې د الفا+ ()Alpha+ په کټګورۍ کې راولي. د صنعتي سیمې د یوې برخې په توګه چې یوکوهاما، کاواساکي او چیبا ښارونه هم پکې راځي، توکیو د جاپان د سوداګرۍ او مالي چارو مخکښ مرکز دی. په ۲۰۱۹م کال کې، یاد ښار د ۳۶ فورچون ګلوبل ۵۰۰ (Fortune Global 500) شرکتونو کوربه و. په ۲۰۲۰م کال کې، د نړیوالو مالي مرکزونو شاخص (Global Financial Centres Index) لخوا توکیو ته له نیویارک ښار، لندن او شانګهای څخه وروسته څلورم ځای ورکړل شو. توکیو د نړۍ تر ټولو اوږد برج لري، د توکیو آسمان-ونه (Skytree)، او دا ښار د نړۍ د ځمک لاندې اوبو د مسیر د تغییر تر ټولو ستر تاسیسات لری چې MAOUDC نومېږي. د توکیو میترو ګینزا کرښه په ختیځه آسیا کې تر ټولو پخوانۍ میټرو کرښه ده (۱۹۲۷).

دا ښار د ګڼو نړیوالو برنامو کوربه و، لکه د ۱۹۶۴م کال د اوړي المپیک او پارالمپیک، د ۲۰۲۰م کال ځنډول شوېې د اوړي المپیک او پارالمپیک او د جی۷ درې سرمشریزې (۱۹۷۹، ۱۹۸۶ او ۱۹۹۳). توکیو د څېړنې او پراختیا یو نړیوال مرکز دی او ګڼشمېر ستر پوهنتونونه لري، په تیره بیا د توکیو پوهنتون. د توکیو تمځای د جاپان د شینکاسین د چټکو رېل ګاډو د سیسټم مرکز دی او دا ښار د رېل او مېټروګانو د پراخې شبکې په موخه کارول کېږي. د توکیو د پام وړ ناحیې عبارت دي له چیودا (چېرته چې د امپراطورۍ ماڼۍ ده)، شینجوکو (د ښار اداري مرکز) او شیبویا (یو سوداګریز، کلتوري او تجارتي مرکز).

## لیکنې
توکیو ته په اصل کې اېډو (江戸) ویل چې د کانجي د (江) په مانا د وړوکي خلیج او (戸) په مانا د مدخل، دروازې مرکب دی. دا نوم په "اوبه خور" هم ژباړلی شو ځکه د سومیدا سیند او توکیو ټاپو ته اشاره کوي. په ۱۸۶۸ کې د مېجي بیاترمیم پرمهال د ښار نوم توکیو ته واوړول شو او د امپراطورۍ نوې پلازمېنه شوه. د مېجي امپراطوري په وخت کې به یې ځېنې مهال توکۍ هم بلله چې په ځینو پاتې شویو انګلیسي سندونو کې هم دا نوم موندل شو، خو دا تلفظ اوس منسوخ شوی دی.

## تاریخ

### له ۱۸۶۹ څخه وړاندې (د اېډو دوره)
توکیو په اصل کې د اېډو په نامه د کب نیوونکو د یوه کوچني کلي نوم و چې پخوا د زاړه موساشي ولایت برخه وه. اېډو په لومړي ځل د دولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اېډو قبیلې لخوا سنګربندي شو او کلاګانې پکې جوړې شوې. په ۱۴۵۷م کال کې، اوتا دوکان د اېډو کلا جوړه کړه. په ۱۹۵۰م کال کې، توکوګاوا ای یاسو له خپل ټاټوبی میکاوا ولایت څخه کانتو سیمې ته کډه شو. کله چې دی په ۱۶۰۳م کال کې شوګان (shōgun) شو، اېډو د هغه د حاکمیت مرکز شو. د اېډو د دورې پرمهال، اېډو د نړۍ یو ترټولو ګڼمېشتی ښار شو او په ۱۸مه پېړۍ کې له یو میلیون ډېر خلک پکې اوسېدل. خو ایډو لاهم د توکوګاوا شوګون سالارۍ وطن و نه د جاپان پلازمېنه (ځکه له ۷۹۴ څخه ۱۸۶۸ پورې امپراطور پخپله په کیوتو کې اوسېده). د اېډو دورې پر مهال، په ښار کې د اوږدې مودې لپاره سوله وه چې پاکس توکوګاوا يې بلله، او د داسې سولې په شتون کې، ايډو د انزوا ټینګ سیاست غوره کړ تر څو د ښار پر وړاندې د هر ډول جدي پوځي ګواښ مخه ډب کړي. د جګړې د امکاناتو د نشتون له کبله، ایډو خپلې ډېری سرچینې د اور، زلزلې او نورو طبیعي آفتونو او ناروغیو له امله د د ویجاړۍ سره سم د ښار د دوامدارې بیارغونې لپاره ولګولې. خو دغه د انزوا اوږدمهالې دوره هغه مهال پای ته ورسېده چې په ۱۸۵۳م کال کې د ماتیو سي پېري په نامه د امریکا د سمندري ځواک یو قومندان هلته وروسېد، قومندان پېري د شیمودا او هاکودېت د بندرونو د پرانیستې لپاره زور راوړ، چې دا بیا د نویو بهرنیو توکو د تقاضا د لوړېدو او ورپسې د شدید انفلاسیون د زیاتېدو لامل شوه. د دغو لوړو بیو له امله ټولنیزه نارامي رامنځته شوه او پراخې بلواووې او لاریونونه پیل شول، په ځانګړې توګه د وریژو تاسیسات په تخریب کېدل. په ورته مهال د مېجي امپراطور ملاتړو له دغو پراخو بلواګرو لاریونونو څخه دا ګټه واخیسته چې ټول واک سره راغونډ کړي او په ۱۸۶۷م کال کې د یوشینوبو په نامه وروستی توکوګاوا شوګون له تخته راوغورځوي. ۲۶۵ کاله وروسته، پاکس توکوګاوا ته د پای ټکی کېښودل شو.      

## جغرافیه
## تاریخ
## کلتور او سیلانې

وېشنيزه:توکيو
وېشنيزه:د جاپان ښارونه