open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چوپسټېک

بټنوک|300px|کیڼ|چوپسټیک
چينايان په لرگيو ډوډۍ خوري چې په انگليسي ژبه چوپستيک او په چيني ژبه کوای ځه وايي . د کوای ځه په باب د چين په شمال ختيځ کې يوه کيسه ده چې وايي دوه زره کاله مخکې د چين د شيا امپراطورې دورۍ بنسټ ايښودونکي چې يو نومېده ، د سيلاب مخنيوي په بهير کې درې واره له خپل کور څخه تېر شو، خو کور ته نه ننووت او په بهر کې يې ډوډۍ پخه کړله. کله چې په ديگ کې غوښې پخې شوې او اوبه يې هم ډېرې گرمې وې ، نو غوښې يې په لرگيو خولو ته وړې چې دا د کوای ځه لومړی شکل و. د بشر تاريخ د تکامل تاريخ دی . په لومړۍ ټولنه کې انسانانو په لاسونو ډوډۍ خوړله ، خو د گرمې ښوروا د څښلو او خوړلو لپاره لاسونه مناسب نه وو ، نو د زمانې په تېريدو سره د خوړلو وسايل مثلا کاشوغه ، کاشوغ پنجه او کوای ځه اختراع شويدي .

اوس د چين د لو شون ښار په موزيم کې د لرگيو په هکله يوازنې نندارې تالار جوړ شوی چې پکې د نوې ډبرې په زمانه کې د ژويو د هډوکيو څخه جوړ شوي لرگي په چون چيو زمانه کې د برېښنايي لرگي او اوسمهال عصري لرگي ليدل کېږی. له زرو بېلا بېلو لرگيو څخه د چين د لرگيو د پرمختگ تاريخ څرگندېږی. د مالوماتو له مخې، داسی لرگي په لو شون ښار کې د عامه وگړيو ليو باو گوه او د ده پلار لخوا ور کول شوي. د تېرې پيړۍ په نهمه لسيزه کې ليو باو گوه چې د لرگيو په کاروبار بوخت و، له بهرنيو سره د اړيکو او تبادلې په ترڅ کې يې د لرگيو تاريخي ارزښت پېژندلی. له هغه وخت څخه ليو باو گوه له خپل پلار سره د هېواد په گوټ گوټ کې لرگي راغونډ کړی. په ١٩٩٦ کال کې ليو باو گوه د خپلې فابريکې په ديوال کې د لرگيو يو نندارتون جوړ کړ. خو ور پسې هغه احساس کړل چې د دې نندارتون کتونکي ډېر کم و. نو په ٢٠٠٠ کال کې ليو باو گوه راغونډ شوي لرگي لو شون موزيم ته ور کړل چې له دې څخه د دوی تاريخي ارزښت تر ډېرې پورې ښودل او څرگندېږی.

په دغو زرو لرگيو کې تر ټولو اوږد لرگي د سوې امپراطورۍ په دوره کې توليد شوې چې اوږدوالی يې دری دېرش اعشاريه يو سنتی مترو ته رسيږی. دغه لرگی د جه جيانگ ولايت په يو ولسوالی کې له خاورو څخه راايستل شوې. په دغو لرگيو کې تر ټولو قيمتی لرگې د پيل له عاښ څخه جوړ شوې لرگي دي او تر ټولو لرغوني لرگي د چون چيو په زمانه کې توليد شوې لرگي چې اوږدوالی يې لس گونه سنتی متره دی او د کارپوهانو تر قضاوتېدو وروسته پخلی شوي چې دا د هېواد لومړی درجه لرغوني اثر دی.

وېشنيزه:چیني پنځونې
د ښځو او نجونو لپاره ځانگړې ورځې

د ښځو پر نړيوالې ورځې سر بېره، د نړۍ په گوټ گوټ کې يو شمېر نور جشنونه هم په ځانگړی توگه د ښځو لپاره ټاکل شول.
## د ميندو ورځ

د ميلادی کال د هره می دوهمه يک شنبه د امريکا، کاناډا او يو شمېر اورپايي هېوادونو د ميندو ورځ ده. عمده موخه يې د ميندو درناوی کول دي. اوس په چين کې دغه ورځ گام په گام د خلکو پاملرنه راجلبوي، زياتره کسان په دې ورځ خپل مورگانو ته مبارکي وايي او سوغاتونه ورته وړاندې کوي.

## د ښځو د واک ورځ

د سويس په يو شمېر ځايونو کې د هر کال د جنورۍ څلورمه نېټه د ښځو د واک ورځ ده. د دغه څلور ورځني اختر په موده کې په کورنيو کې ټولې چارې بايد د ښځو د پريکړو سره سم تر سره کېږي. نارينه د پريکړې واک نه لري.

## د ښځينه وو ښاروالانې ورځ

په هاسپاڼيا کې د ښځينهوو ښاروالانې اختر د هر کال په فبرورۍ کې نمانځل کېږي. په دغه ورځ ښځې به د ښاري چارو اداره او حکمونه ورکوي. که نارينه د دغو حکمونو مراعات ونه کړي، هغه به د عامو وگړيو لخواوغندل شي.

## د نجونو اختر

د مارچ درېيمه نېټه په جاپان کې د نجونو اختر دی. د جاپانيانو په اند، پسرلی د شفتالو گلانو د غوړېدو موده ده، دغه گلان د نجونو په شان دي. نو د شفتالو گل اختر په توگه دغه ورځ هم يادېږي.

## داستراحت ورځ

په يونان کې د دسمبر يو دېرشمه نېټه د کورنيو ښځو د استراحت ورځ ده. په دې ورځ کې مېرمنې په کورونو کې هيڅ کارونه نه کوي او ټول کورنۍ کارونه د خاوند پر غاړه وي.

وېشنيزه:ځانگړې ورځې
د ځمکې گړۍ

thumb|د ځمکگړۍ نښان
**د ځمکې گړۍ** *([[انگریزي]] Earth hour)* له نړيوال اقليمي بدلون سره د مبازرې په موخه د نړيوال طبيعت صندوق يوه غوښتنه ده چې له شخصيتونو، د هستوگنې سيمو، تصديو او حکومتونو څخه د هر کال د مارچ مياشتې په وروستۍ شنبه د ماښام له اته نيمو بجو څخه تر نهه نيمو بجو پورې د يو ساعت لپاره څراغونه بند او نور بريښنايي لوازم گل کړي، تر څو د ټيټ کاربن ايستنې او له اقليمي بدلون سره د مبارزې په اړه کلکه اراده څرگنده کړي. د دغه فعاليت اغيزه کومه ده؟
دغه فعاليت د لومړي ځل لپاره د اسټراليا په سيدني کې د مارچ په يو دېرشمه نېټه ماښام په اته نيمو بجو پيل شو چې له دوه مليونه او دوه لکه نه زيات کورونو او تصديو پکې برخه درلوده. د شمېرنې له مخې، په دغه يو ساعت کې سپمول شوې بريښنا د دوو لکو ټلويزيونونو د يو ساعت کارول پوره کولای شي. د نړيوال طبيعت صندوق موخه دا ده چې وگړيو د دې فعاليت په وسيله پوه شي چې خپل کوچني کړه وړه به زموږ پر چاپريال باندې ژوره اغيزه وکړي. نو موږ بايدد خپل ژوند په کوچنيو برخو کې د ټيټ کاربن ايستنې او چاپيريال ساتنې ته پاملرنه وکړو.

وېشنيزه:د موسم بدلون
نهنگ

250px|thumb|left|نهنگ
**نهنگ** د اوبو د تی لرونکی حيواناتو څخه دی چي د نړي په سمندرونو کې ژوند کوي. نهنگ دنړۍ دستروحيواناتوپه ډله كې راځي،چې وزن يې له سلوڅخه تريوسلوپينځوسوټنوپورې رسيږي. دغه حیوان سږي لری او ژوندی بچیان زېږاوي. نهنگ دخپل ژوندپه اوږدوكې لس يا پينځه ځلې بچيان زيږاوې ددغه حيوان عمر په منځنى كچه تر اتياووكالونوپورې رسيږي.

## سرچینه
* ژباړه

وېشنيزه:نهنگان
یاهو!

بټنوک|250px|کیڼ|د یاهو نښان
**یاهو** یوه امریکایي گڼ ملیتي انټرنټي شرکت دی چې مرکزي دفتر یې د امریکا د متحده ایالاتو د کالیفورنیا په ښار دی. د یاهو ویبپاڼه د خپل پراخه د لټون ماشین او سربېره پر دې د بریښنالیک د غوره چوپړتیاوو د درلو له امله په نړۍ ډیر مینه وال لري چې د دې ویبپاڼې د کتونکو شمیر په میاشت کې ۷۰۰ میلیونو تنو ته رسیږي او له دې امله یاهو د امریکا له سترو ویبپاڼو څخه یوه ده.

## سرچينې
رحمت ديوان

**رحمت ديوان** (انگليسي Rahmat Dewan) افغان ليکوال، ژورناليست، لنډه کيسه ليکونکى، د تصوير مجلې ايډيټر او د پښتو ډرامو اداکار او ډائريکټر دى چې په کابل کې ژوند کوي.

## دندې
**ليکوال:** رحمت ديوان يو ازاد ليکوال دى، چې بېلا بېلو مجلو او وېبپاڼو کې يې ليکنې خپرېږي. له دې پرته يې تراوسه پورې درې کتابونه هم چاپ شوي او ځينې نور يې د چاپ په تمه پراته دي.

**ايډيټر:** نوموړى د تصوير مجلې ايډيټر پاتې شوى دى، چې د ٢٠١٣ز نه تر ٢٠١٥ز پورې يې د تصوير په نوم يوه مجله چاپوله، چې په دې مهال کې يې اووه ګڼې له چاپه راوتې وې.

**پښتون مجله:** نوموړي د پښتون مجلې سره هم دوه نيم کاله کار د کمپوزر او پروف کتونکي په توګه ترسره کړى دى.

**مشرق ټلويزون:** رحمت ديوان په ٢٠١٦ز کال کې د مشرق ټلويزون سره په تخنيکي برخه کې شپږ مياشتې دنده ترسره کړې ده. دلته نوموړي د سي جي آپرېټر په حېث دنده ترسره کوله.

**کمپوز و ډيزاين:** نوموړى له تېرو لسو کلونو راهيسې د پښتو کتابونو او مجلو د کمپوز و ډيزاين په برخه کې کار کوي، چې په دې لړ کې يې په سلګونو کتابونه کمپوز او ډيزاين کړي دي.
**انلاين ښوونکى:** نوموړى له ٢٠١٢ز کال راهيسې په انټرنېټ انلاين زدکړې هم ورکوي، چې د انټرنېټ سره د تړلو سافټوېرونو او نورو څيزونو په تړاو دي، چې دا ټول زدکړې د ويډيو په ډول په يوټيوب د Learn with Rahmat Dewan په نوم چېنل کې خپرېږي.
له دې پرته هم نوموړي په بېلا بېلو ځايونو کې دنده ترسره کړې ده، چې دا مهال د خبريال وېبپاڼې سره د خبريال په توګه دنده ترسره کوي.

**اداکار:** نوموړي د اداکار په توګه په لومړي ځل د امير شاه تلاش په سريال ((عدالت)) کې کار کړى دى او له دې وروسته يې د ((هوښيار شئ)) په نوم ډرامه جوړه او خپره کړې ده، له دې پرته يې هم په يو شمېر ډرامو کې کار کړى دى.

## چاپ آثار
# له انټرنېټه د پېسو ګټلو ٦٠٠ لارې، چاپ کال: ٢٠١٧ز
# بريالى ماموريت، چاپ کال: ٢٠١٧ز
# خدمت؟ (لنډې کيسې\افسانې)چاپ کال: ٢٠١٧ز
# د عدم تشدد علمبردار څوک و؟ (څېړنه)چاپ کال: ٢٠١٧ز
# تړون (د پښتو ادبي تړون رودادونه) چاپ کال: ٢٠١٥
# تصوير مجله(٢٠١٣ز نه تر ٢٠١٥ز پورې، ٧ ګڼې)
#

## ناچاپه آثار
# له فېسبوک څخه پېسې ګټل
# د سلو لفظونو کيسه
# د حجرې يو ماښام (د ترجمه شوو کيسو ټولگه)
# خندا او خنداگانې (د ټوکو ټولگه)
# هوښيار شئ (ټي وي ډرامه)
#

## حوالې
First Pashto film on abuse of social media

Pashto fiction magazine launched to encourage women writers

د فېس بک پاڼه

د ټوېټر پاڼه

د تصوير پروډکشن وېب پاڼه 

پښتو فلمونه او عريانيت، مضمون

مستي نېستي، ډرامگۍ 

د رحمت ديوان غزل

د رحمت ديوان مرکه 

پوکڼۍ، لنډه کيسه 

ادراک

هوښيار شئ 

مني بدنام هوئي (افسانه)
د کوکا کولا شرکت

بټنوک|د کوکا کولا شرکت نښان

**د کوکاکولا شرکت** یوه امریکایي گڼ ملتي د څښاکتوکو د تولیدولو شرکت دی. دا شرکت د بې الکوله څښاک او شربتونو پلورونکی او بازار موندونکی دی.

وېشنيزه:کولا کولا
زېبا شورش شمالي

**زېبا شورش شمالي** دا  د نظار شورا د ډلگۍ پخوانې غړې ده . 
## مخينه
 
## زده کړې
## دندې
آغلې شمالي د ښځو او وگړنيزو حقوقو په چاپېريال کې يوه ټولنه پرمخ بيايي .  د دې د ټولنې د نوم لنډون  (وافا) (WAPHA  ) ده . په انگرېزي کې ېې بشپړه نوم ( Women’s Alliance For Peace and Human Rights ) او پښتو کې ېې دغه مانا راوځي ( د ښځو ډله چې د سولې او وگړنيزو حقوقو لپاره کار کوي) .

## سرچينې
انټرنټي پاڼه  

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
آمنه افضلي

**آمنه افضلي** په ايران کې د حامد کرزي د حکومت د چارو مسوله غړې وه. 
## مخينه
## زده کړې
 
## دندې
هلته په ايران کې ېې کډوالو خلکو ته د مېشتېدو لارې چارې برابرولې او وروسته بيا ۲۰۰۲م زېږدي کال کې افغانستان ته راستنه شوه ، د حامد کرزي لخوا ورته د ځوانانو د چارو وزارت ورکړ شو. افضلي بيا وروسته کلونو کې دنده پرېښوده او د حکومت لخوا ورته د وگړنيزو حقوقو دفتر په څانگه کې د افغان خپلواکې کمشنرې په توگه دنده ورکړل شوه . 
 
## سرچينې
انټرنټي پاڼه 

وېشنيزه:افغانې وزيرانې
د پېښور پوهنتون

بټنوک|300px|کیڼ|د پېښور پوهنتون ودانۍ
**د پېښور پوهنتون** چې په کال ۱۹۵۰ کې د پاکستان د لومړۍ وزیز لخوا جوړ شوي. مخکې نوموړۍ پوهنتون د اسلامیہ کالج پېښور په نوم یادیده چې په ۱۹۱۳م کال کې جوړ شوي وو.

وېشنيزه:د پېښور پوهنتون
وېشنيزه:پوهنتونونه په پېښور کې
هارون امين

دی په کابل کې ۱۹۶۹م زېږدي کال کې زېږېدلی . 
## مخينه
 
دی د نظار شورا ډلگۍ سره تړاؤ لري . دی په ۱۹۹۰م زېږدي کلونو کې د احمدشاه مسعود لخوا په څو کسيزه سياسي ډلې کې د نظار شورا او د شمالي خلکو په استازيتوب امريکا ته د طالبانو د پرځېدو په موخه د امريکايانو څخه د مرستې او پر افغانستان باندې د بريد هڅوونې پر بنسټ د وياند په توگه تللی و، او بيا څه موده وروسته کله چې امريکايان په افغانستان حاکمه شول د حامد کرزي حکومت منخته راغی نو دی په جاپان کې د افغانستان د سفير په توگه وټاکل شو . همدا رنگه ېې د حامد کرزي په حکومت کې د امنيت ادارې او نورو رياستونو په ډېرو لوړو پوستونو رسمي کارونه ترسره کړي .

## سرچينې
د امريکا څخه په لیکه يوه انټرنټي پاڼه 

وېشنيزه:د شورای نظار غړي
ابراهيم اميري

**ابراهيم اميري** يو افغان راډيو وياند او د بي بي سي پښتو راډيو څانگې خبريال دی . 
 
## مخينه
## زده کړې
 
## دندې
## سرچينې

وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
فرېدرېک بارټ

200px|بټنوک|فرېدرېک بارټ
**ډاکټرفرېدرېک بارټ** ( ۱۹۲۸م زېږدي کال)  يو ټولنپوه ، وگړپوه او توکمپوه دی . همدا رنگه د ټولنپوهنې او وگړپوهنې په څانگه کې د امريکې د بوسټن ښار په پوهنتون کې رسمي پروفيسر دی . 

## مخينه
پوهاند فرېدرېک بارټ په ناروې کې زېږېدلی دی . دی د نړېوال څېړونکي ، توکمپوه او ټولنپوه پوهاند مورگن ستيرنې زده کوونکی او علمي اړخ کې ېې پالونکی دی . 
## زده کړې
## دندې
## علمي کارونه
ډاکټر پوهاند فرېدرېک بارټ په سلهاؤ نړېوالو رسنيو کې ليکنې ، علمي څېړنې ، او نورې شننې خپرې کړي . همدا رنگه ېې ډېر علمي او څېړنيزو سکاليو گانو باندې ځانگړي کتابونه خپاره کړي . ده په ځانگړي توگه د افغانستان ـ پاکستان پولې ته څېرمه په قبايلو او د هغوی په ژوند باندې څېړنيزه اثار کښلي دي ، په دې لړ کې ېې (The Political Leadership Among the Swat Pathans) (1959) ېې نړېوال شهرت موندلی . پوهاند فرېدرېک بارټ برسېره پر خپل مورنۍ ژبه ناروېژي ، انگرېزي ، جرمني ، فرانسوي پښتو او هندي باند ې هم گړېدی شي. 
## چاپي اثار
# د سويلي اسيا کوچان (۱۹۶۱) ــ Nomads of South Asia 
# د ټولنيزو ټولنو مخ بېلگې (۱۹۶۶) ــ Models of Social Organization
# په نوې گوينيا کې د باکتامان تر منځ دود او پوهنه (۱۹۷۵) ــ  Ritual and Knowledge Among the Baktaman of New Guinea
# د نورو ـ او زموږ خپل ژوند (۱۹۸۰) ـ Others life - and our owns 
# د بالينيز نړۍگانې (۱۹۹۳) ـ Balinese Worlds
# څرگندېدل او پړاؤ ېې (۱۹۹۴) ـ Manifestation and process
# په توکمپوهنې کې نوې او تل پاتې سکالويو گانې (۲۰۰۱) ـ New and Permanent subjects in the studies of Ethnicity 
# موږ انسانان (۲۰۰۵) ـ We The Humans
# د پښتون هويت او خونديتوب (۱۹۶۹) ـ  Pathan identity and its maintenance
# افغانستان او طالبان (۲۰۰۸) ـ Afghanistan and The Taliban 

   
* Cosmologies in the making : a generative approach to cultural variation in inner New Guinea. Cambridge: Cambridge University Press, 1987. ISBN 0521342791
* Sohar, culture and society in an Omani town. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1983. ISBN 0801828406
* Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference. Oslo: Universitetsforlaget, 1969. ISBN 9780045720194

## سرچينې
د انگرېزي ويکيپېډيا پوهنغونډ
شاتوت

[بټنوک|د شاتوتو [ونه]]
**شاتوت** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: black Mulberry)* يو ډول توت دي چې علمي نوم يې مورس نيگارا دی.

وېشنيزه:مېوې
تورتوت

**تور توت** تور توتان (زرې) د توتو یو ډول دی چې په افغانستان او نوره نړۍ کې پیدا کیږي. 
بټنوک|د تورو توتانو بوټی
[بټنوک|تور [توت]]

وېشنيزه:مېوې
مالټه

[بټنوک|350px|د مالټې [ونه]]
**مالټه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Orange)* يو ډول مېوه ده.
مالټه یو ډول میوه ده چی هغی اونه تر 10 متره پورۍ رسیگی.د مالټۍ سرچینه د چین او 
هندوستان دی.
بټنوک|مالټه
## دمالټی غوره جنس

غوره مالټه په نري  کی (ناول تامسون)دۍ.
## دمالټی خارو ارزښ

مالټه د وایتمین سی نه ديره دکه ده.

## دمالټی او اونۍ ظاهر

دا اوڼه وره ده د دی پاڼی شني دی.گلونۍ سپین رنگ لری.د مالټی پوستکۍ د نارنجو په رنگ دی او دننۍ سور یا زیر او خاندي خوگ یا تریو دی.


وېشنيزه:مېوې
نانگه

بټنوک|د نانگو بوټی
بټنوک|د نانگو واښکۍ

**نانگه** د ځنگلي مېوو په بوټني کورنۍ  اړه لري . دغه ډول توت د اروپا په لوېديځې سيمې (فرانسې ، بلجيم ، جرمني ، نيدرلېنډز ، او سهيلي اټاليا ، همدا رنگه سهيلي سپانيا ، پورټگال ، او پولنډ او سهيلي اروپا لکه سويډن ، فنلاينډ اوناروې ) کې موندل کېږي . د دغه بوټي شينلي ډېر ځلې د ۱ ـ يا هم ۱.۵ م پرې اوږدېږي ، کله هم ۲ مترو ته رسېږي . دغه بوټی د افغانستان په سهيلي سيمو کې هم لیدل شوی .

وېشنيزه:مېوې
غرني توت

[بټنوک|غرني شنه [توت]]
**غرني توت** يو څو کلن (*Perennial plant*) ګل لرونکی نبات (*Perennial plant*) دی چې بانجڼي او شين رنګه توت توليدوي. دا توت
د سینانوکوکس برخې د جنر واکسینیوم (*genus Vaccinium*) په برخه کې طبقه بندي شوی دي.   
## د غرني توت ګټي
غرني توت ذهني فشار او پریشاني کموي. غرني توت د ویټامین سي *(C)* او اي *(D)* سربیره د مگنیزیم او منگنیز غوره منبع دي چې دغه یاد ویټامینونه او منرالونه ذهني فشار او پریشانۍ په کمولو کې ډیره زیاته مرسته کوي. د دغه توت ورځنی استعمال د خوب له ناروغیو هم مخنیوی کوي
 
## سرچينې
وېشنيزه:مېوې
سپين توت

بټنوک|سپین توت

**سپين توت** د هند له هېواده نورې نړۍ ته مشهوره شوي . دغه توت د سوېلي اسيا په نورو هېوادونو کې لکه سريلانکا ، بنگله دېش او همداسې نورو کې هم موندل شوي . د دغو توتانو د ونې ځانتيا د ربړ ونې ته ورته ده . پاڼې ېې هم ښويې ، سريښناکه او اومه وي .

وېشنيزه:مېوې
اسماعيل نياز

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې خبريال
**اسماعيل نياز** د بي بي سي پښتو څانگې پخوانی خبريال او ژورنالسټ و چې په پېښور کې يوې ترافيکي پېښه کې مړ شو . 

وېشنيزه:افغان خبريال‎
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
يعقوب کاکړ

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې خبريال محمد يعقوب کاکړ
**محمد يعقوب کاکړ** د بي بي سي راډيو پښتو څانگې يو خبريال و چې په لندن کې پخپل اجل ومړ .

‎

وېشنيزه:افغان خبريال
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
عبدالصمد روحاني

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال
**عبدالصمد روحاني** بي بي سي راډيو پښتو څانگې يو سيمه ييز خبريال او ژورناليسټ و چې هلمند کې د ځينو حکومتي کړيو لخوا وويشتل شو .

‎

وېشنيزه:افغان خبريال
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
ميرويس جليل

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال
**ميرويس جليل** د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال و . دی د افغانستان د کورنيو جنگونو په ترڅ کې د ځينو وسله والو لخوا وويشتل شو .

وېشنيزه:افغان خبريال‎
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
احمد امېد خپلواک

**احمد امېد خپلواک** د بي بي سي پښتو څانگې يو سيمه ييز خبريال و چې په يوې پېښې کې مړ شو . 

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال

وېشنيزه:افغان خبريال‎
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
اختر کوهستاني

بټنوک|د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال
**اختر کوهستاني** د بي بي سي راډيو پښتو او پاړسي څانگو سيمه ييز خبريال او ژورناليسټ و چې په يوې هوايي ترافيکې پېښې کې د الوتکې غورځېدو سره مړ شو.

‎

وېشنيزه:افغان خبريال
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
حاجي زمان

**حاجي** **محمد زمان** (زوکړه، ۲۹ اپرېل ۱۹۶۵ – وژنه، ۲۲ فبروري ۲۰۱۰) چي د *زمان غمشریک* په نوم هم پیژندل کېده، یو افغان جنګسالار او سیاستوال وو. حاجي زمان د شوروي–افغان جګړې پر مهال په ختیځ کي له نوموتو مجاهدو قومندانانو څخه ګڼل کېدی، او کله چي طالبانو واک ترلاسه کړ، نوموړي له افغانستان څخه فرانسې ته پښې سپکي کړې. د ۱۱ سپټمبر تر پېښي وروسته حاجي زمان بېرته افغانستان ته راستون سو تر څو د نورو جنګسالارنو غوندی دی هم بیرته خپل پخوانی سیاسي او ټولنیز موقف ترلاسه کړي. ویل کېږي چې هغه په ګاونډي پاکستان کۍ هم با نفوذه دوستان لرل، چي د پاکستان د استخباراتو ځینې غړي هم پکښي شامل وه. راپورونه وایي چي حاجي زمان د شوروي یرغل په وړاندي د جګړې پر مهال د ۴۰۰۰ کسانو مشري په غاړه درلوده.

د حامد کرزي د حکومت له راتګ سره سم د مشرقي شورا چي حاجي زمان پکښي کلیدي غړی وو، د طالبانو له نسکورېدو وروسته د افغانستان د لومړي ولسمشر حامد کرزي اولنی ملاتړ کوونکی ګڼل کېدی. کرزي وروسته حاجي محمد زمان د ننګرهار ولایت د امنیه قومندانۍ مرستیال وټاکه.

حاجي زمان د ۲۰۱۰ کال د فبروري پر ۲۲ مه په یو ځانمرګي برید کي ووژل سو.

## دا هم وګورئ
## سرچینې
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:ننگرهاريان
مرزا اسلم بېگ

کيڼ|250px|بټنوک|مرزا اسلم بېگ
جنرال **مرزا اسلم بېگ** د پاکستان د پوځ سر اعلی قومندان او د آی اس آی مشر پاتې شوی. هغه دم مهال تقاعدي پوځي جنرال دی چې په اسلام آباد کې اوسېږي.

وېشنيزه:پاکستاني جنرالان
وېشنيزه:پاکستاني پوځيان
وېشنيزه:د آی اس آی غړي
عبدالطيف اپريدی

کيڼ|250px|بټنوک|عبدالطيف اپريدی
**عبدالطيف اپريدی** د پېښور د سترې محکمې پخوانی مشر دی.
تورکمنان

**ترکمنان** یو  قوم دی چې په مرکزي آسیا کې ژوند کوي . دغه قوم تقریبًا ۸ میلیونه تنه وګړي لري چې په ځانګړی ډول په  ترکمنستان  او روسیې کې ژوند کوي. همدارنګه ترکمنان په افغانستان کې په ۱۹۲۹زېږدي کال شاوخوا د روسي تزار څخه په تېښته رااوښتي .ترکمنان په ترکمني ژبه خبرې کوي او دغه ژبه د افغانستان په شمال کې د ازبکي ، او دري ترڅنګ يوه بله سيمه ييزه د لږه کيانو ژبه ګڼل کېږي او د ترکمنستان پولو ته نژدو سيمو کې په وړوکې کچه وېل کېږي . په افغانستان کې د ترکمنانو شمېر څه د پاسه ۹۰۰،۰۰۰  دی .

## سرچينې
‎

وېشنيزه:ترکمنستان
اېنالاپريل

250px|بټنوک|کيڼ|انالاپریل
**اينالاپريل** (په انگرېزی کی:**Enalapril**) د انجيوټېنسين کانورټېنگ اېنزايم مخنېونکی يا انجيوټېنسين بدلونکي اېنزايم مخنيونکې د ډلې درمل دي چی د وينې د لوړ فشار د درملنې لپاره کارېږی. دغه درمل د ناروغ په بدن کي د آی سی ای (ACE) د اېنزايم آغېزه بندوی او د وينې فشار کموي. د آی سی ای اېنزايم په بدن کې د انجيوټېنسين ۱ هورمون په انجيوټېنسين ۲ بدلوي. انجيوټېنسين ۲ رگونه کرارکرار تنگوي او  د وينې فشار زياتوي.  د انالاپرپل عادی کارېدنه د ورځی  ۵ يا ۱۰ ميلي گرامو نه ده خو دغه د ورځی اندازه د اړتيا په وخت کې ۴۰ ميلي گرامونو ته رسېدلای شي. د اېنالاپريل آغېزه تر ۲ ساعتو وروسته اوج ته رسېږی او تريوڅو ساعتونو وروسته يې د بدن څخه د بډوډو په مرسته باندې وځي. هغه ښځې چې بلاربې دي هم اېنالاپريل کارولی شي.

## دوينې لوړ خج
دوينې لوړ خج، هغه ناروغي ده چې په سلگونو ميليونوخلک پرې اخته دي. که د دې ناروغۍ ناروغان درملنې ته اړ شي، معمولا،دژوند تر پايه بايد خپله درمل،هره ورځ په منظم ډول ترلاسه کړي

## د انالاپریل جوړول

## سرچینې
*http://www.apotex.cz/images/pribal/Enalapril%205,10,20-PI.pdf*

وېشنيزه:درمل
وچ توت

بټنوک|وچ توتان
**وچ توت** د افغانستان يوه ځانگړې مېوه ده چې جگې ونې لري او تر ډېره په نورو هېوادونو کې نه پیدا کېږي . دغه مېوه په افغانستان کې ډېر دود دی . توت په پسرلي کې پخېږي او خلک ېې په اوړي کې وچوي .

## باندنۍ تړنې
http://www.kabuliwala.com/dryfruitrange.htm 

وېشنيزه:مېوې
وټیز کړکېچ

**وټیز کړکېچ** یا *اقتصادي بحران*: وټیز کړکېچ د **تولید له زیاتوالي** څخه عبارت دی یانې په بازار د هغو توکو ډیروالی چې پېرودونکي یی د پېرلو توان ونه لري. کله چې په بازار کې توکي و نه پېرل شي او پېرودونکي ونه لري، نو طبعي ده چې د توکو تولید هم کمیږي او ورو ورو دریږي، او په دې سره کارخونې د زیان د نه زغملو لپاره خپلې کار خونې تړي او په زرگونه کارگران ورسره خپلې دندې له لاسه ورکوي او وزگاریږي نو په دې سره بیا هم د توکو پلور له ستونزو سره مخامخیږي او دا کار د کړکېچ ژورتیا نوره هم ډېروی. د پانگونې اعتباري غونډال له کاره لویږي، پور اخیستونکي په خپل وخت سره د پور د ادا کولو توان له لاسه ورکوي. په بازار کې د شرکتونو د اسهامو بیه رالویږي، او پانگه لرونکې بنسټونه یو په بل پسې دېواله کیږي.
زرغونه کرگر

بټنوک|250px|کيڼ|زرغونه کرگر
**زرغونه کرگر** د بي بي سي راډيو پښتو څانگې ويانده او خبرياله ده.

وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
تعمید غسل

**تعمید غسل**  له اوبو سره، دا د گناهونو د بښلو او بیا رغولو لپاره یوه دیني لاره ده. د تعمید غسل باید چې په روانو اوبو کې ترسره شي لکه په سیندونو، ویالو او یا هم په چینو کې. تعمید ورکونکی چا چې پخپله مخکې یې د سپېڅلو اوبو په واسطه د تعمید غسل تر سره کړی  دی نو دا کار د عیسی علیه السلام په نوم تر سره کوي. او څوک چې د تعمید غسل ترسره کوي باید چې په پوره ډول ټول وجود یې په اوبو کې دننه وي او خپل سره ښکته خواته ټیټ کړي.

دغه دپاکوالۍ دستور د عیسویانو نه پرته د سېکانو په دین کې هم شته چې بیا جرړه  یې له هماغه عیسوي د پاکوالی دستور ته رسیږي. نن ورځ د دې غسل نسبت عیسویت ته کیږي ځکه په دې دین دا غسل له گناهونو څخه د پاکوالي موجب گرځي او د نوموړي معتقد کس پیوند د مړینې پر وخت له عیسی علیه السلام سره کیږي.

وېشنيزه:غسلونه
ديجوکسين

**ديجوکسين** (په انگرېزی کی:**Digoxin**) د گلیکوزیډونو څخه یو درمل دی چی د زړه د والونو د ناروغۍ ، اذینی فبریلیشن او اذینی فلوتر د علاج لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دیجوکسین یوه طبیعی توکه ده چی د دیجیټالیس پورپورېا څخه لاس ته راځی. دیجوکسین ډېر زهرلرونکی توکه ده او د دی لپاره خلکو په پخوانیو زمانو کی ديجوکسين د زهر ور کولو لپاره کارول.

## تاریخ
دیجوکسین په ۱۷۹۹ کال کی د جون فریار (*John Ferriar*) لخوا کشف شو. په ۱۸۴۱ کال کی دیجوکسین د ډیجیټالیس د نبات څخه لاس ته راغی. په ۱۹۲۸ کال کې ډاکتر ویندوس (*Doctor Windaus*) د دیجوکسین فرمول توصیف کړ او د  ۱۹۳۰ کال څخه دیجوکسین په صنعتی ډول کی جوړېږی.

## دیجیټالیس پورپورېا

دیجیټالیس پورپورېا د دوه کلن زينتي نباتاتونو څخه دی چی په اروپا، آسیا او افریقا کې شنه کېږی. دغه نبات کولای سی زیړ، سپین، بنفشی یا سور گل ولری. په نړۍ کی تقریبًا ۲۰ د دیجیټالیس ډولونه شته. هر نبات تقریبًا ۰،۱ ٪ د دجوکسین محتوی درلودلای سی.

## د دیجوکسین تسمم
د دیجوکسین د درمل اندازه په وينه کي د ۰،۲ څخه تر ۲ نانوگرام / ملیلیتر ده. د تسمم اغېزه ددرملوداندازي دنه پوهيدو،دالكتروليتونو د بی تنظمی،اويا د دغه درمل داثراتودشدت په نتيجه کی رامنځ ته کېږی. د دیجوکسین ۷۰ فیصده په وجود کی جذبیږی او ۲۵ فیصده د البومیت (*Albumin*) د پروتین سره لگېږی 
دغه درمل تر دوه ساعته پوری اغېزه خرگندېږی او تر شپږو ساعتو پورې اوج ته رسېږی. دیجوکسین د بډوډو څخه د دوو ورځو په ترڅ کی خارجېږی.

## سرچینې
*http://www.wikiskripta.eu/index.php/Kardiotonika*

وېشنيزه:درمل
وېشنيزه:د زړه گلیکوزیډونه
مېټوټرکسات

300px|بټنوک|مېټوټرکسات د ناروغ په بدن کی د دهیدروفولات ریدوکتاس د اېنزیم اغېزه بندوی
**مېټوټرکسات** (په انگرېزي:*Methotrexate*) د آنتی متابولیتوت د درملونو څخه دی چی د سرطان او خپل امونټي رنځونو د علاج لپاره کارېږي. دغه درمل د لنفوسارکوم، ستئوسارکوم، پسوریازیس او ريوماتايډ ارترايټس د علاج لپاره او د امیدواری د انقطاع لپاره کارېدلای سی.

## تاریخ
مېټوټرکسات په ۱۹۵۰ کال کی په امريکا کی د هندی پوه Yellapragada Subbarow لخوا جوړ شو او په Dana–Farber Cancer Institute کی د داکټر Sidney Farber لخوا ازمایش شو.
## د مېټوټرکسات اغېره
مېټوټرکسات د آنالوگ آنتی نئوپلاستیک د فولیک اسید دی چی د ناروغ په بدن کی د دهیدروفولات ریدوکتاس د اېنزیم اغېزه بندوی او د ډي آکسي رابونيوکليک اسيد د جوړول 
(سینټېز) بندوی.
## جانبي عوارض
مېټوټرکسات په هغو کسانو کی چی د معدې پیپټیک زخم، پښتورگی رنځ، اينې رنځ، نری رنځ او اېډز لري مضاد استطباب دی. امیدوارو ښځو ته اجازه نه ده چی مېټوټرکسات وخوری. که ناروغ د مېټوټرکسات حساسیت ولري نو په دی صورت کی ور کول ئې هم مضاد استطباب دی.
د دغو درملو جانبي عوارض لوست، سټوماتیت، د پوستکي تشوشات او نېمونيا دي. 
## اندازه
ريوماتايډ ارترايټس او پسوریازیس: ددی درملو تعقیبیه اندازه په هفته کې د ۷،۵ میلیگرامو څخه تر ۲۵ میلیگرامو پورې دی خو د علاج عکس العمل تر ۶ - ۸ هفتو وروسته لیدل کېږي.
### د مېټوټرکسات درمل شکلونه
*پيچکاري د مېټوټرکسات پیچکلری عموما عضلو یارگونو ته ورکول کېږی.   
*گولی      
## سرچینې
‎
وېشنيزه:درمل
واسلين

250px|thumb|left|واسلین
**واسلین** (په انگرېزي:*Petroleum jelly*) د هیدروکربن د نیمې جامد ترکیب دی چی د نفت څخه لاس ته راځی. په اوس وخت کې واسلین په ځانکړی ډول په درملتون کی د ملهم د جوړولو لپاره کارېږی. 
## تاریخ
واسلین په ۱۸۵۹ کال کی کشف شو. په دی وخت کی خلکو واسلین د سوځېدلو لپاره کارول.
واسلین د سوځېدونکی، بې څکه، بې وږم یو ماده ده چی ژیږ یا سپین رنگ درلودلای سی. دغه ماده یوازي په کلروفرم،بنزن، کربن دی‌سولفید او ترپنتين کی حلېږی.

وېشنيزه:نفتی توکي
ورکړېنه

**ورکړېنه** (*[[انگریزي]]: tax*) د دولت د عوایدو یوه اجباري ونډه ده، چې ورکړېنه هغه اضافي پیسې دي چې د دولت لخوا د کارگرانو پر عاید، د سوداگرۍ پر گټې او هم د توکو پر ارزښت، معاملاتو او چوپړنو باندې ورزیاتیږي.
## آکورد او لاسته راوړنه

Tx = Tx(autonomous)\,.
. چۍ,

: Tx = Tx(autonomous) + t*Y\,

: یا

: Tx = Tx(autonomous) + q*Y\,, چۍ:

: q = \frac{Tx}{Y}\,

: t = \frac{\Delta Tx}{\Delta Y}\,

## Налоговая нагрузка, налоговое бремя

Уровень налогов страны часто измеряется как общая доля налогов в валовом внутреннем продукте (ВВП). ОЭСР публикует данные уровня налогообложения в странах-членах.

Под фактической налоговой нагрузкой на экономику понимают долю реально выплаченных обязательных платежей в пользу государства в ВВП страны. Налоговая нагрузка значительно варьируется по странам. Для слаборазвитых стран (в которых нет мощной системы социального обеспечения) характерна низкая налоговая нагрузка, для развитых — относительно высокая налоговая нагрузка (доходившая в Швеции до 60 % ВВП в отдельные годы). Исключение составляют некоторые развитые страны Юго-Восточной Азии, где налоговая нагрузка относительно невысока. В России налоговая нагрузка в 2012 году составила 34,99 %, что соответствует среднему уровню по ОЭСР (выше, чем в США, но ниже чем в Германии, см. http://www.iet.ru/files/persona/gaidar/vopreco_09_2004.pdf).

Разница между номинальной и фактической нагрузкой характеризует степень уклонения от налогов. Чем выше номинальная нагрузка — тем выше уклонение. При превышении номинальной нагрузки определённого уровня уклонение становится массовым и фактическая нагрузка снижается. Точка, в которой фактическая нагрузка максимальна, называется точкой Лаффера. Считается, что номинальная налоговая нагрузка должна быть несколько ниже точки Лаффера, так как более высокие значения вынуждают налогоплательщиков нарушать налоговое законодательство.

Под налоговой нагрузкой на предприятие следует понимать отношение суммы налогов и отчислений, реальным плательщиком которых является предприятие, к сумме прибыли предприятия. Реальным плательщиком налога является тот субъект, который является:
* владельцем объекта налогообложения, когда обязанность уплатить налог возникает при самом факте существования или возникновения объекта налогообложения;
* пользователь объекта налогообложения, когда обязанность уплатить налог возникает только при нахождении объекта в определённых условиях пользования. (Источник: Табала, Д. Ч. Налогообложение как фактор повышения конкурентоспособности предприятий Беларуси / С. А. Пелих, Д. Ч. Табала // Финансы. — 2004. № 11. — С. 73-76.)

## سرچينې
‎

وېشنيزه:ورکړېنې
شېرجان مزدوريار

**ډگرمن شېرجان مزدوريار** په کال ۱۹۴۵م زېږديز کې زېږېدلی . 
## مخينه
دی د کابل د پوځي اکاډمۍ څخه د ۴مې لېوا په څانگه کې فارغ شوی . هغه په دواړو د۱۹۷۳م او ۱۹۷۸م زېږديزو کلونو په پوځي بلواؤ (کودتا) کې برخه درلوده . وروسته د غوايي د بلوا څخه دی د مرکزي گارنېزيون بولندوی په نوم ونومول شو. دی په کال ۱۹۷۸م زېږدي کې د خلق ،پرچم مرکزي کومېټې مهم غړی هم و . په کال ۱۹۷۹م. زېږدي ، د مارچ په مياشت کې دی د کورنيو چارو وزير ونومول شو ، په همدې کال د جولای په مياشت کې د پولو او قبايلو وزير ته تبديل شو بيا وروسته پدې تور چې د افغانستان ولسمشر باندې ېې د وژل کېدو پلان جوړاوه د دندې څخه گوښه کړ . 
## زده کړې
## سرچينې
Afghanistan's two party communism  

وېشنيزه:افغان کمونيستان
وېشنيزه:د افغانستان د خلق د ډيموکراټيک گوند سياستوال
وېشنيزه:د خلق د گوند غړي
وېشنيزه:ژوندي خلک
وېشنيزه:افغان وزيران
انجلينا جولي

بټنوک|انجلينا جولي(Angelina Jolie) د هاليووډ يوه نامتو لوبگره
**انجلينا جولي** د هاليووډ يوه فلمي ستورې ده چې په گڼ شمېر فلمونو کې يې کار کړی دی, هغه په ۱۹۷۵ کال د جون مياشتې په ۴مه نېټه په متحده ايالاتو کې زېږېدلې، هغه د فيلمي لوبغاړې تر څنګ يوه بشرپاله هم ده، جولي څو ځلې د هاليووډ تر ټولو شتمنه لوبغاړې شوې.
جولي د لومړي ځل لپاره په ۱۹۸۲ کال کې يې له پلار جان وېټ سره د ټلوېزيون مخ کې وليدل شوه.

وېشنيزه:د هاليووډ لوبگرانې
والټ وايټمېن

**والټ وايټمېن** يو امريکايي خبريال، شاعر او ليکوال و.

وېشنيزه:امريکايي ليکوال
ويکي میډيا بنسټ

کيڼ|250px|بټنوک|د ويکيمېډيا بنسټ نخښه
**ويکيمېډيا بنسټ** يو امريکايي ناگټندويه پرانيستی سازمان دی چې مرکز يې په سان فرانسيسکو, کلېفورنيا کې دی, دغه اورگان د فلورېډا ايالت د قوانينو او اوامرو لاندې په کار بوخت دی. دا بنسټ د يو شمېر ملکاره ويکي پروژو لکه ويکيپېډيا، وېکيسيند، ويکيوراشه، ويکيتابونه، ويکي سرچينه، ويکيمېډيا کامنز، ويکي توکم، ويکيخبرونه، ويکیپوهنتون، ويکيمېډيا انکيوبېټر او مېټاويکي په پرمخ بېولو کې لوی لاس لري. د دغه بنسټ تر ټولو نامتو پروژه ويکيپېډيا ده چې د نړۍ د وېبځايونو په پوړبندۍ کې د نړۍ په لسو ډېرو کارېدونکو وېبځايونو کې شمېرل کېږي. د دغه بنسټ رسمي پيل په ۲۰ د جون، ۲۰۰۳ ز. کال کې د دې بنسټ د جوړونکي جېمي وېلز لخوا اعلان شوی، چې تر دې دمخه يې ويکيپېډيا د خپل شرکت بومېس ترنامه چلوله.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:ويکيمېډيا بنسټ
براډ پېت

250px|بټنوک|براډ پېت د هاليووډ يو ستوری دی
**وېليام براډلي يا براډ پېت** د هاليووډ يو نامتو ستوری دی چې په گڼ شمېر امريکايي فلمونو کې يې رول لوبولی.

وېشنيزه:د هاليووډ لوبگران
زهوب

بټنوک|250px|کيڼ|د سترگې د کانجنکټيوا تسپود
**زهوب** د ټپ يا هم د تسپودي ساحې نه راوتلي اوبلن چرک ته وييل کېږي. دا نوم د زهرجنې اوبه يو لنډون دی چې د زهرجن له *زهـ -* او د اوبه له *-وب* نه اشتقاق شوی.
محمد يوسف هېواد دوست

کيڼ|250px|بټنوک|يوسف هېواد دوست
**محمد یوسف هیواددوست ** (۱۳۳۵ ل. - ) *(په انگرېزي: Mohammad Yousef Hewaddost*) يو افغان ليکوال، ژباړونکی، ژورناليست او د تياتر او تمثيل يو پخوانی کارکوونکی دی. له ماشومتوب څخه يې د افغانستان راډيو ته لار موندلې او د افغانستان څخه د کډوالۍ تر وخته يې په د افغانستان په ملي راډيو ټلويزون کې بېلابېلې دندې ترسره کړي. د افغانستان څخه د باندې يې هم افغان ادب او هڅوب ته بېساري خدمتونه ترسره کړي او د يو شمېر چاپي رسنيو مسؤل مدير پاتې شوی.

## مخینه
محمد یوسف هیواددوست د کارتوگراف گل احمد تره کی زوی دی. هغه په کابل ولایت کې زېږېدلی ، مور یې د کونړ د نورگل د سیمې وه. هېواد دوست متحل دی، د ژوندشريکه يې مېرمن فيضه هوسا نومېږي. دوی شپږ بچیان او تر اوسه درې لمسیان لري.

## زده کړې
هېواد دوست خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې په کابل کې بشپړې کړي او بیا یې د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځی پای ته رسولی.

## دندې
له اته کلنۍ څخه يې په تېروخت کې دافغانستان د ملي راډيو تلويزيون د کوچنيانو د خپرونې ملکاری. په افغانستان کې يې د پښتو او دري ژبو د ليکوال په توگه د ژباړونکي، ژورناليست او د تياتر او تمثيل په ډگر کې کار کړی. د افغانستان په ملي راډيو تلويزون کې د روزنې ادارې،د پوځي خپرونو خبري څانگې چمتو کؤونکی او د هنر او ادبياتو په ادارو کې د کارکوونکي خبريال او پروډيوسر په توگه او يوه موده د هنر او ادبياتو د ادارې د لوی مدير په توگه کار کړی.

### هنري او فرهنگي کارونه
په ماسکو کې د افغانستان د فرهنگ ټولنې او د افغانانو د کاري مرکز د جوړؤنکو شخصيتونو ملکاری پاتې شوی. په ماسکو کې د خپلو نورو ملگرو سره د لیمې مجله تاسیس، د اتحتد او عمل د جریدې موسس او پازوالي، په مسکو کې د افغان تلویزیون او راډیو د وياندي، په ډېنمارک کې له یو شمېر نورو فرهنگیانو سره د افغانستان د فرهنگ ټولنې بنسټ ايښودنه او د انتخابي مرستیالۍ دنده، بيا په ډېنمارک کې د خپلواکۍ په نامه د یوې جریدې تاسیس او اوس په ډېنمارک کې د یو ښوونځي ښونکی او ورسره جوخت د میرمن فیضیه هوسا سره په گډه د (افغان غږ) په نامه په اوونۍ کې دوه ورځې د راډیویي مجلې تاسیس او مشري دا ټول هغه هنري او فرهنگي فعاليتونه دي چې محمد يوسف هېواددوست ترسره کړي.

## سرچینې
* http://bloguna.tolafghan.com/rss

وېشنيزه:پښتانه خبريالان
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان لیکوال
وېشنيزه:بهرني افغانان
وېشنيزه:ډېنمارکي افغانان
مرکزي بانک

**مرکزي بانک** یو عامه بنسټ دی چې په ټولیز ډول د ارز صدورول،  د پیسو خورول او تنظیمول او په هیواد کې د گټو د نرخونو د مهارولو چارې تر سره کوي.

په اوس وخت كې مركزي بانك د هر خپلواك او مقتدر هيواد لپاره د يوې مهمې مالي موسسې رول لري، ځكه دا موسسه د دولت د اقتصادي سياستونو په بشپړتيا، په ځانگړې توگه د پولي او مالی سياستونو په چوكاټ كې مهم رول لوبوي او كړنې يې د دولت د سمو اقتصادي او مالي فعاليتونو لپاره اړينې دي او د هيواد د پولي چارو مديريت پر غاړه لري. مركزي بانك د بانكونو د بانك په نامه هم يادېږي. مركزي بانك په ځينو هېوادونو په ځانگړې توگه مخ پروده هېوادونو كې د حكومت تر مستقيمې ادارې لاندې خپلې دندې تررسه كوي، خو د هر هېواد مركزي بانك له نورو هېوادونو سره د دندو په برخه كې توپیرونه لري. پر دې بنسټ د وخت په اوږدو كې د مركزي بانك د دندو د زياتوالی په پام كې نيولو سره يو لنډ او نه بدلېدونىك تعريف ستونزمن دى. سره له دې مركزي بانك ښايي د مركزي پولي موسسې په توگه چې د سوداگريزو بانكونو د دندو ټاكل، د دولت مالي ستازيتوب او د هېواد د پولي سيستم رهبري كول پر غاړه لري، هم ياد شي. اقتصاد پوهانو هم مركزي بانك په بېالبېلو ډولونو تعريف كړى، د بېلگې په توگه، شو (Shw) مركزي بانك د اعتبارونو د كنټرولوونکي په توگه تعريف كړى دى. همداشان (How Trey) مركزي بانك د پور لپاره د وروستنۍ سرچينې په توگه تعريف كړى. يو شمېر پوهان د مركزي بانك عمده دندې د پولي بنسټ ساتنه او ثبات بولي او يو شمېر بيا د مركزي بانك له خوا د پيسو د نشريدو پر دنده ټينگار كوي. په هر حال كې سوداگريز بانكونه له خلكو څخه امانتونه نه قبلوي، ډېرى كارونه چې سوداگريز بانكونه يې د خلكو پر وړاندې بايد ترسره كړي، نه يې ترسره كوي. مركزي بانك په مخ پر وده هېوادونو كې مستقل طبيعت نه لري، په ځينو هېوادونو كې نيمه مستقل طبيعت لري، لكه په كاناډا او انگليستان كې.په يو شمېر هېوادونو كې مركزي بانك بشپړ واك لري، لكه د امريكا په متحدو ايالتونو كې، چې رئيس يې د ولسمشر او مشرانو جرگې په وړانديز ټاكل كیږي او د بانك رئيس يوازې د مشرانو جرگې (سنا) پر وړاندې مسووليت لري. د مركزي بانك موخه د نورو مالي موسسو په څېر دگټې ترلاسه كول نه دي، بلكې موخه يې د كنټرول له لارې د پيسو د ثبات او ارزښت ساتل او د حجم مراقبت او همداشان د نورو بانكونو او مايل موسسو د ناكامۍ مخنيوى دى او په ځينو هېوادونو كې د مركزي بانك پانگه په خصويص ملكيت پورې تړلې، خو د عامه موسسو په رديف كې راځي.

وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:مرکزي بانک
وېشنيزه:بانکونه
وېشنيزه:پیسۍ
وېشنيزه:مرکزي بانکونه
وحيده رحمان

**وحيده رحمان** د هندي سينما يوه پخوانۍ ستورې ده. اغلې رحمان په گڼ شمېر هندي فلمونو کې کار کړی. هغه اصلاً د هند د جنوبي ولايت تاميل ندو يوه مسلمانه ده خو وروسته له دې چې ممبي ته راکډه شوې نو هلته يې بيا هندي زده کړې او په همدې توگه د باليووډ په فلمونو کې د ستورې په توگه يې په کار پيل کړی.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
سونيل دت

کيڼ|250px|بټنوک|سونيل دت
**سونيل دت** چې اصلاً يې نوم سونيل بلراج دت و د هندي سينما يو پخوانی ستوری و چې په ډېرو فلمونو کې يې کار کړی او د خپلې اداکارۍ پخاطر يې ډېر انعامونه ترلاسه کړي. هغه په ۲۰۰۵ عيسوي کال کې مړ شوی.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
شمي کپور

کيڼ|250px|بټنوک|شمي کپور
**شمي کپور** چې اصلاً يې نوم شمشېر راج کپور و د هندي سينما يو مشهوره اکټر او ډايرکټر و. هغه د ۲۰۱۱ عيسوي کال د اگست په ۱۴ نېټه مړ شو.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
هېما مالېني

**هېمامالېني** د هندي سينما يوه تاميلۍ اداکاره ده چې په گڼ شمېر فلمونو کې يې کار کړی. هغه د دهرمېندرا ښځه او د سني دېول او بوبي دېول مور ده.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
ريشي کپور

کيڼ|250px|بټنوک|ريشي کپور
**ريشي کپور** د هندي سينما بل ستوری دی. هغه د راج کپور زوی دی. په ډېرو فلمونو کې يې کار کړی او ډېر انعامونه يې هم ترلاسه کړي. د هغه ښځه هم د هندي سينما ستورې پاتې شوې.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
ټټر

**ټټر** (په انگرېزي: *thorax* د انسانانو او يا ژويو د بدن هغه برخه ده چې د سر او گېډې ترمېنځ ځای پر ځای ده.

وېشنيزه:اناتومي
دليپ کمار

**دليپ کمار** يا **دليپ کومار** چې اصلي نوم يې **محمد يوسف خان** دی، د هندي سينما يو پخوانی ستوری او هنرمند دی. هغه په خټه پښتون او پلرنی ټاټوبی يې پېښور دی.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
وېشنيزه:پښتانه لوبگران
## مخینه:
یوسف خان د ډېسمبر پر ۱۱ نېټه کال ۱۹۲۲ میلادي کې د پېښور(برېتانوي هند) په کيسه خوانۍ کې زېږېدلی دی. نوموړی د غلام سرورخان او عایشه بېګم له دولسو اولادو څخه یو وو. د یوسف خان پلار د پېښور د مېوو سوداګر وو. نوموړی له خپل ملګري راج کپور سره په ګاونډیتوب کې ستر شو وروسته بیا په فلمي نړۍ کې سره ملګري وو.

## مخکنی ژوند:
نوموړی د هند سنیما بالي ووډ ستر ستوری وو. نیمه پېړۍ یې پر یاده سنیما واکداري وکړه
دلیپ کومار لومړی ځل ۱۹۴۴ کال کې جوار باټا نومي فلم کې راڅرګند شو، خو اصلي شهرت یې له انداز نومي فلمه وموند، چې ۱۹۴۹ کال نندارې ته وړاندې شو.
په سلګونو فلمونو کې کار وکړ تر ټولو مشهور فلم یې "مغل اعظم" وو.

## مړینه:
دلیپ کمار د جولای پر ۷ مه نېټه ۲۰۲۱ میلادي کې ومړ.

## سرچینې:
ليکتوکي

[بټنوک|300px|کیڼ|د لیکتوکو یوه [هټۍ]]
**لیکتوکي** ټولو هغه اوزارونو ته چې د لیکلو او لیکنو په چارو کې ځینې کار اخیستل کیږي لکه: لیکاڼۍ، وچکښ، د دوتر توکي، لیکچې، لیکپاڼې، سریښ او داسې نور..

وېشنيزه:د دوتر توکي
وېشنيزه:ليکتوکي
لیکاڼۍ

**لیکاڼۍ** یو اوزار د چې په سطح باندې د رنگ د کارولو لپاره کارول کیږي چې ډیری په پاڼې، د لیکلو او رسمولو لپاره.

وېشنيزه:ليکاڼي
وېشنيزه:ليکتوکي
الجبر

په 203 ه ش کال دمامون الرشید په خلافت کی دخورازم یومشهورعالم چه محمدبن موسی نومیده ((جبرومقابله))په نامه یو کتاب ولیکلو بیا نورو علماو ددی دنامه مقابله حذف کړه اوپه عوض کی یی ال په جبر داخل کړ الجبر تری جوړشو نوال په الجبر کی عوضی دی په عوض دمقابلی لیکل شوی دی عزیزاحمد

وېشنيزه:الجبر
تیرانا

**تیرانا** (په الباني: *Tiranë*) د البانیا هیواد پلازمېنه، او له سترو ښارونو څخه یو دی.

وېشنيزه:تیرانا
وېشنيزه:البانیا
وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې
اميتاببچن

**اميتاببچن** چې اصلي نوم يې اميتاب هريوناش بچن دی، د هندي سينما يو مشهوره ستوری دی چې له ۵۰ نه ډېرو فلمونو کې يې کار کړی دی. هغه ډېر تکړه هنرمند او سندرغاړی هم دی.

وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
کرښی

بټنوک|کيڼ|180px|د کرښنو بېلابېل ډولونه
**کرښی**  د کرښو د کښلو آله ده. کرښی په اصل کې *کرښکاږی* و چې د کرښې کاږلو د آلې په مانا ده او د آسانۍ لپاره کرښی شوی دی. کرښی يو نوم دی.

وېشنيزه:ليکتوکي
ليکپاڼه

بټنوک|د لمیسل شویو لیکپاڼو یو بنډل
**لیکپاڼه** یا کاغذ یو ډول نازکه، د تاوېدو او کاتېدو وړ پاڼه ده چې د لرگي له وړو، زړو ټوکرانو او نورو فایبرلرونکو توکو څخه جوړیږي او له لیکپاڼې څخه په لیکلو، په رسمولو، یا په چاپولو کې ځینې کار اخیستل کیږي او همدا شان له لیکپاڼو څخه د کڅوړو  یا پاکټ د جوړونې د موداو په توگه هم کارول کیږي

وېشنيزه:ليکپاڼه
وېشنيزه:ليکتوکي
دعوت وېبپاڼه

د **دعوت وېبپاڼه** په لومړی ځل کال ۲۰۰۵م زېږدي کې د ( www.dawatnet.com) په نوم پیل شوه، څه موده وروسته ېې پاڼه د لنډ مهال لپاره خپرونې ودرولې . په کال ۲۰۰۸م زېږدي کې ېې پاڼه په نوې بڼه بيا گړندۍ شوه او ترنن پورې ېې خپرونې د انټرنټ په مټ د (www.dawatfreemedia.org) په پته روانې دي . د دغه پاڼې پازوال ښاغلی طارق بزگر نومېږي .
## د پاڼې بنسټگر
د دعوت وېبپاڼې بنسټ په ناروې کې مېشت يو افغان خبريال محمد طارق بزگر په کال ۲۰۰۵م زېږدي کې ايښی دی . 
## د پاڼې په هکله بنسټيز مالومات
د پاڼې په هکله بنسټيز مالومات د انټرنټ په مټ له دغې http://who.is پاڼې څخه ترلاسه کېږي . 
د دعوت وېبپاڼې په هکله هم لانديني مالومات د پورتني تړنې څخه ترلاسه شوي . 
## باندندۍ تړنې

## سرچينې
 http://who.is

وېشنيزه:پښتو رسنۍ
سباوون وېبپاڼه

د **سباوون وېبپاڼه** په لومړي ځل کال ۱۹۹۷م زېږدي کې د www.sabawoon.com په پتې په لیکه شوه . دغه وېبپاڼه په پښتو او انگرېزي ژبو ليکنې خپرووي . پاڼه په لومړنيو پښتو وېبپاڼو کې شمېرل کېږي . 
## د پاڼې بنسټگر
## د پاڼې په هکله نور مالومات
## باندنۍ تړنې
Domain Name: sabawoon.com
Updated: 45 minutes ago - Refresh

Registrar: WILD WEST DOMAINS, INC.
Whois Server: whois.wildwestdomains.com
Referral URL: http://www.wildwestdomains.com
Status: clientDeleteProhibited, clientRenewProhibited, clientTransferProhibited, clientUpdateProhibited

Expiration Date: 2012-06-12
Creation Date: 1997-06-13
Last Update Date: 2009-02-09

Name Servers:
    ns51.domaincontrol.com
    ns52.domaincontrol.com
See sabawoon.com DNS Records

Information Updated: Sat, 19 Nov 2011 17:55:42 UTC
## سرچينې
http://who.is
هېواد وېبپاڼه

د **هېواد وېبپاڼه** په لومړي ځل کال ۲۰۰۰م زېږدي کې د انټرنټ په مټ په لیکه شوه . دغه پاڼه د سويډن له هېواده خپرېږي . پاڼه په پښتو او انگرېزي لیکنې خپروي ، تر څنگ ېې ويډيويي توکي هم لري .
## د پاڼې بنسټگر
د هېواد پاڼې بنسټ ايښودونکي درې افغان زده کړيالان دي . دغه درې زده کړيالان ښاغلی هېواد شېرزاد ، ښاغلی هارون وردگ ، او ښاغلی ننگيالی اباسين نومېږي . درېواړه په سويډن کې استوگنه لري .

وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د ۲ کا ۱۲ کوب راکټی سیستم

**د ۲ کا ۱۲ کوب راکټی سیستم** (په روسی کې:Куб зенитный ракетный комплекс) د منځی توغولو د مځکې نه هوا ته یو ډول د راکټ سیستم دی چې د الوتکو، هلیکوپترونو او توغندیو د منځه وړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږی. دغه راکتی سیستم کولای سی په شپه کی او د باران په وخت کی جگړه وکړی او د ۲ کا ۱۲ کوب راکټی سیستم په ځانگری ډول د پوځي قطعاتو د ساتنی لپاره کارېږی.
## تاریخ
د ۲ کا ۱۲ کوب راکټی سیستم په ۱۹۵۹ کال کی طرح شو او د ۱۹۶۵ کال څخه تر ۱۹۹۲ کال پورې جوړېده. شوروی پوځ د هغی راکټی سیستم څخه په رسمی ډول د ۱۹۶۵ کال څخه کار واخیست. 
## توصیف
د ۲ کا ۱۲ کوب د توغندی سیستم یوه ډله د پنځو قلیه وسیلو څخه تشکیل کېږی چی په هغه کې څلور جنگی او د توغندی وړونکی موټرونه او یو د رادر وړونکی موتر دی. هر د توغندی وړونکی موټر دری رهبری شوی راکټونه لری . هر راکټ د ۵۶ کیلوگرامو سروکی لری. هره توغندۍ د جامدو سون موادو په واسله حرکت کوی. د ۲ کا ۱۲ کوب رادر کولای سی شپږ هدفونه وڅاری او پر دوو هدفونو د توغندو په مرسته برید وکړي. د ۲ کا ۱۲ کوب ۲۴ کیلومتره واټن وهلی سی.

وېشنيزه:د الوتکې ویشتونکي توغندی
پرېولنځی

بټنوک|کيڼ|نوی ښاري پرمختللی او مجهز پرېولنځی
**پرېولنځي** چې همدارنگه د **ټټۍ، تشناب، چړبوبی** او ځیونو نورو نومونو باندې هم یادیږي په کورونو او ودانیو کې هغه کوچنی خونه ته ویل کیږي چېرې چې انسان هلته خپل حاجت رفع کولای شي او همداشانې د مخ او لاسونو د پرېولو لپاره هم آسانتیاوې په کې شته. او د پرېولنځو له جوړولو څخه د انسان موخه د حاجت د ترسره کولو لپاره د یو روغتیایي ځای برابرول دی.

وېشنيزه:پرېولنځي
رنځېږن

يو رنځېږن يا پاتوجېن (يوناني: πάθος پاتوس, "رنځ، ناروغي" او γἰγνομαι (γεν-) گيگنومای (جېن-) "زه يې زېږوم") يا انتاني جرثومې — عاميانه، مېکروب — يو داسې مايکرواورگانيزم يا مېکروب دی لکه ويروس، باکټريا، پريون او يا هم چڼاس چې په کوربه انسانانو، ژويو او بوټو کې د ناروغۍ سبب گرځي.
گلومېرولونېفرايټس

**گلومېرولونېفرايټس**, چې د **گلومېرولر نېفرايټس**, په نامه هم يادېږي، د پښتورگو يوه ناروغي ده چې د پښتورگو د گلومېرولسونو او د پښتورگو د وينې د وړو رگونو د تسپود په بڼه راڅرگندېږي.  دا ناروغي يوازې د هېماټويوريا (په متيازو کې وينه) او يا پروټينيوريا (په متيازو کې پروتين) سره سره د نورو ناروغيو په بڼه لکه نېفروټېک ساينډروم يا نفريټيک ساينډروم، د پښتورگو د عدم کفايې حاده حالت او د پښتورگو د عدم کفايې اوندنې بڼې په توگه راڅرگندېږي.

## سرچينې
‎

وېشنيزه:ناروغۍ
ووب

بټنوک|د بوټي ووب
ووب د سلولونو يا ژونکو هغه تنظيم شوی بنسټيز پوړ دی چې د ژونکو او يوه بشپړ اورگانيزم ترمېنځ پروت دی. يو ووب د ژونکو يو جوړښت دی چې ضروري نه ده چې يو ډول ژونکې وي خو د يو آر يا اصل نه د زېږنده ژونکو يوه ټولگه ده چې يو ځانگړی عمل ترسره کوي. په عربي کې ووب ته نسج وايي او په پارسي کې بافت بلل کېږي. په انسانانو، ژويو او بوټو کې يو ډول ژونکې ووبونه رامېنځ ته کوي، بېلابېل ووبونه سره يو ځای يو اورگان رامېنځ ته کوي او بېلابېل اورگانونه سره يو ځای يو سيستم يا غونډال رامېنځ ته کوي چې په اخر کې گڼ شمېر غونډالونه د اورگانيزم د بشپړتابه سبب کېږي.

په ژونپوهنه کې د ووبونو زده کړه د هسټالوژي يا ووبپوهنې په نوم يادېږي، د رنځپوهنې يوه څانگه چې په ووبونو کې د رامېنځ ته شوو رنځونو په اړه بحث کوي، د ووبرنځپوهنې په نوم يادېږي.

وېشنيزه:ژونپوهنه
ووبپوهنه

**ووبپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: histology)* د ووبونو د جوړښت او ډولونو يوه مايکروسکوپي زده کړه ده.

وېشنيزه:ژونپوهنه
وېشنيزه:پوهنه
ووبرنځپوهنه

**ووبرنځپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Histopathology)* د ووبونو د رنځونو يوه مايکروسکوپي زده کړه ده چې په ووبونو کې د رنځونو رامنځ ته شوې نښې نښانې څېړل کېږي. په کلينيکي طبابت کې ووبرنځپوهنه د بايوپسي گانو د سالميت او غير سالميت په موندلو کې ډېره گټوره ده. ووبرنځپوهنه د رنځپوهنې يوه وړه څانگه ده چې د دغې پوهې په مرسته گڼ شمېر ژونپوهنيز سامپلونه د مايکروسکوپ تر لاندې څېړل کېږي چې د يو لړ پروسو له مخې د سالم او غير سالم تومور يا ووب پېژندنه پرې ترسره کېږي.

وېشنيزه:ژونپوهنه
وېشنيزه:پوهنه
وړانگپوهنه

[کيڼ|بټنوک|د [وړانگپوهنه|وړانگپوهنې څانگپوه وړانگپوه بلل کېږي]]

**وړانگپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: radiology)* يا راډيولوژي د طب يوه څانگه ده چې د وړانگو په مرسته اخيستل شوي انځورونه په طبي پېژندنو او تشخيصونو کې مرسته کوي. همداراز دا څانگه د سرطاني ناروغيو په درملنه کې هم کارېږي چې د وړانگدرملنې په نوم يادېږي.

وېشنيزه:درملگري
وېشنيزه:پوهنه
راديوتراپي

کيڼ|250px|بټنوک|وړانگدرملنه
**وړانگدرملنه** *(په انگرېزي:Radiotherapy)* يا راډيوتېراپي د سرطاني ناروغيو د درملنې هغه څانگه ده چې د راډيواکټيفو وړانگو په مرسته د ناروغ درملنه پرې ترسره کېږي.

وېشنيزه:طب
وېشنيزه:وړانگپوهنه
درملنه

**درملنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Therapy له [[يوناني ژبه|يوناني]]: θεραπεία نه راوتلی چې treatment هم ورته وايي)* د روغتيايي ستونزو د سمولو او د ناروغۍ د پېژندلو وروسته د چلندلارو د غوره کولو يوه هڅه ده. په طبي ډگر کې درملنه او معالجه د يوه عمل دوه نومونه بلل کېږي. په ساپوهنه کې د خبرو اترو له لارې د ناروغ د رواني حالت د درملنې چاره سادرملنه نومېږي.

وېشنيزه:طب
بودېسونايد

کيڼ|250px|بټنوک|بودېسونايد
**بوديسونايد** يو گلوکوکورټيکويډ سټېرويډ درمل دی چې د سالنډي او غېرانتاني رېنايټېس (د حې تبې او نورو الرژيانو په گډون) درملنې لپاره او د پزې د پوليپوسېز د مخنيوي لپاره کارېږي. د دې ترڅنگ دا درمل د کروهن ناروغۍ، او د کولمو د تسپودي ناروغيو په درملنه کې هم کارېږي.

دا درمل د اسټرازېنېکا لخوا د پوزې د ساکاږونکي په توگه د رهېنوکورټ په نامه جوړېږي. (په ډنمارک کې د رهېنوسول په نامه). د خولې د ساکاږونکي په توگه بيا د پلميکورټ په نامه صادرېږي (په اسراييل کې د بوديکورټ په نامه) د امالې او يا هم د خولې د کپسولو په توگه بيا د اېنټوکورټ په نامه جوړېږي. 

وېشنيزه:درمل
سالمېټېرول

کيڼ|250px|بټنوک|سالمېټېرول
**سالمېټېرول** د اوږدې اغېزې يو بيټا ۲ اډرېنرجېک رېسېپتورونو اگونېسټ درمل دی چې د سالنډي او کرونېک ابسټرکټيف پلمونېري يا د سږو د بندښت اوندنه ناروغۍ په درملنه کې کارېږي.

وېشنيزه:درمل
سارا مونيت

بټنوک|250px|کيڼ|سارا مونيت
**سارا مونيت** يوه امريکنۍ ناول ليکونکې او د لنډو کيسو ليکواله ده.

وېشنيزه:امريکايي ليکوال
ورېځ

کيڼ|300px|بټنوک|ورېځ
**ورېځ** يا ورېځې په اسمان کې د مايع بخاراتو ښکارېدونکې تودې دي چې د گڼېدو وروسته د ورښتونو په بڼه ځمکې ته راولېږي.
ورېځ د ډېرو وړو یخو او ساړو څاڅکو ټولګه ده چې د اتموسفیر په ښکته (ټروپوسفیر) او منځنۍ طبقو کې جوړیږي. هغه عناصر چې د دې بخار په څېر ټولګې جوړوي هماغه عناصر دي چې د سیارې په سطحه مایعات جوړوي. د ځمکې په سیاره کې، ورېځې د اوبو له بخاراتو نه بلکې د یخ له کوچنیو څاڅکو څخه جوړې شوې دي.

## سرچينې

وېشنيزه:وریځې
ژمی

کيڼ|250px|بټنوک|ژمی
**ژمی** د لمريز کال د څلور څپرکيو له ډلې څلورم او ورستی څپرکی دی. دا هغه موده ده چې د مني د پای او د پسرلي د پيل ترمېنځ پرته ده.

وېشنيزه:ژمی
پسرلی

کيڼ|250px|بټنوک|پسرلی د لمريز کال لومړنی څپرکی دی
**پسرلی** د کال له څلورو موسمونو څخه لومړی او د کال پېلېدونکی موسم دی چې د ژمي د پای او د اوړي د پيل تر مېنځ دی.  

وېشنيزه:پسرلی
منی

کيڼ|250px|بټنوک|منی د لمريز کال درېم څپرکی دی
**منی** د لمريز کال د څلور څپرکيو له ډلې درېيم څپرکی دی چې د اوړي د پای او د ژمي د پيل په موده کې پروت دی.
منی - Autumn
منی د اوړي او ژمي تر منځ یو فصل ده . د مني فصل کې تودوخه په تدریجي شکل کمیږي. په امریکا کې ورته فال (fall) وایي ځکه چې دې فصل کې له ونو پاڼې غورزیږي. په شمالي نیمه کره کې دمني موده د داسې وخت تر منځ موده ګڼل کیږي چې شپه او ورز اعتدال لري یا په اوږدوالي کې مساوي وي چې په انګریزي کې ورته (autumnal equinox) وایي (سپټمبر ۲۲ یا ۲۳) او د ژمي (winter solstice) نوم اخلي په دې معنی چې د کال تر ټولو لنډې ورځې (ډسمبر ۲۱ یا ۲۲). په جنوبي نیمه کره کې منی د مارچ میاشتې د ۲۰ یا ۲۱ تر جون ۲۱ یا ۲۲ پورې موده ګڼل کیږي. یوازې په لوړ او منځني عرض البلد کې د اوړي او ژمي تر منځ د تودوخې لېږد ترسره کیږي؛ په استوایي سیمو کې د کال په دوران کې تودوخه کم تغیر کوي؛ په قطبي سیمو کې منی ډېر لنډ ده. 
په اروپایي ژبو کې د مني مفهوم د غلو د ریبلو سره تړلی. په دې موسم کې ډېر حیوانات د ژمي لپاره خواړه راغونډوي او کوم حیوانات چې نرم وېښته لري وېښته ېې ډبلیږي او اوږدیږي، ډېر مرغان د استوا خط په لور کډوال کیږي تر څو د ژمي سړې هوا څخه تیښته وکړي. 

وېشنيزه:منی
دوبی

کيڼ|250px|بټنوک|دوبی
**دوبی** د لمريز کال د څلورو څپرکيو له ډلې دويم څپرکی دی چې د پسرلي له پای او د مني د پيل په موده کې پروت دی.

وېشنيزه:دوبی
موسم

**موسم** د يوه کال يوه برخه ده چې په چاپېريال کې، آب و هوا، اقليم او د شپې او ورځې د اوږدوالي د ساعتونو په بدلونونو سره راڅرگندېږي.

## سرچينې

وېشنيزه:موسمونه
ورځ

{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;"
|-
| style="text-align:right;" | 
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" 
|-

**ورځ** د يوه شواروز هغې برخې ته ویل کېږي چې لمر پکې روښان وي، رڼا کوي او لوېديلی نه وی. په بله وينا ورڅ د ۲۴ گړيو لمرينې برخې ته ويل کېږي.  

## سرچينې

وېشنيزه:وخت
منبر

کيڼ|250px|بټنوک|منبر
**منبر** په جوماتونو کې د خطبې وييلو يا وعظ کولو په وخت کې د امامت دريځ دی چې ملا پرې دريږي.

وېشنيزه:د جومات معماري
جرمېن جېکسن

کيڼ|250px|بټنوک|جرمېن جېکسن
**جرمېن جېکسن** د مايکل جېکسن ورور او د جېکسن فايف د موسيقي ډلې يو سندرغاړی او گيتارېست دی.

وېشنيزه:امريکايي سندرغاړي
شپه

کيڼ|250px|بټنوک|شپه
**شپه** هغه مهالي موده ده چې د لمر پرېوتو وروسته د لمرين نور د کمښت او د لمر پورته کېدو سره د لمرين نور د ډېرښت تر مېنځ زېږي .

وېشنيزه:وخت
وېشنيزه:شپه
محراب

کيڼ|250px|بټنوک|محراب
**محراب** په دېوال کې يو نيم دايروي تاق ته وييل کېږی.

وېشنيزه:د جومات معماري
وړکتون

[کيڼ|250px|بټنوک|په [افغانستان کې د يوه وړکتون ماشومان/ې]]
**وړکتون** د ماشومانو د ښوونې او روزنې هغه مرکز دی چې د ښوونځي د تګ څخه مخکې پکې ماشومان روزل کېږي. په افغانستان کې ښوونځي ته د ماشوم داخلېدو قانوني عمر ۶ یا ۷ کلونه دی له دې مودې څخه مخکې يو ماشوم کله چې تازه د ګرځېدو او خبرو کولو وړ ګرځېدلی وي په وړکتونونو کې د روزنې او ښووني لپاره شاملېږي.

خو په ځينو هېوادونو کې ۷ کلن ماشومان په وړکتونونو کې د ښوونځي موده پیلوي ترڅو ښه لوی شي بيا ښوونځي ته لاړ شي خو په ښوونځي کې په لوړ ټولګي کې شاملېږي، يعنې د لومړي ټولګي څخه لوړ شوی وي نو څومره چې يې په وړکتون کې زده کړې کړي وي هماغه ادامه پسې اخلي.

وړکتون په هر هېواد کې بېل سيسټم او تګلاره لري خو د ټولو موخه د ماشومانو روزنه ده. وړکتونونه غیرحکومتي يا حکومتي وي چې د ماشومانو له سرپرستانو څخه ټاکل شوې بيه اخلي خو خیریه وړکتونونه هم شتون لري چې د غريبو یا یتیمو ماشومانو لپاره جوړ شوي او په وړیا توګه د لاسرسي وړ دي، دا ډول خیریه وړکتونونه د حکومت، خلکو يا ځانګړو سازمانونو څخه مالي ملاتړ ترلاسه کوي.

## لغات پېژندنه
وړکتون د پښتو ژبې يو لغات دی چې د وړوکي او تون کليمو څخه جوړ شوی، وړکتون يعنې د ماشومانو ځای.

د دې لغات انګرېزي ژباړه Kindergarten ده، چې په اصل کې له الماني ژبې څخه انګرېزي او نورو ژبو ته دننه شوی، دا لغات يعنې؛ د ماشومانو باغ. په پخوا زمانه کې ماشومانو ته په باغونو او تفريحي ځایونو کې د روزنې او ښوونې لپاره خدمتونه ترسره کېدل چې همدا لغات ورته وټاکل شو او عام شو، نن يې همدا نوم د اصلي نوم په توګه پاتې شوی.

## سرچينې