د مکسيکو خليج

**د مکسيکو خليج** (هسپانوي: Golfo de Mexico) د سمندر يو ډنډوکی او د اتلانتيک سمندر د څڼډې سمندر دی، چې په لويه کچه د شمالي امريکا لويې وچې له لورې راچاپېر شوی دی. په شمال ختيځ، شمال او شمال لويديځ کې د متحده ايالتونو د خليج ساحل “Gulf Coast of the United States” ، په سويل لويديځ او سويل کې د مکسيکو د ټاماوليپاز (Tamaulipas)، ويراکرز (Veracruz)، تاباسکو (Tabasco)، کېمپيچي (Campeche)، يوکاتان (Yucatan) او کيونټانا رو (Quintana Roo) ايالتونو او په سويل ختيځ کې له کيوبا سره ګډه پوله لری. د متحده ايالتونو د تکزاس (Texas)، لوزيانا (Louisiana)، مسيسيپي (Mississippi)، الاباما (Alabama) او فلوريدا (Florida) ايالتونه چې له خليج سره په شمال کې پوله لري، د اتلانتيک او ارام ساحلونو تر څنګ زياتره وخت د متحده ایالتونو درېيم ساحل “Third Coast” ګڼل کېږي. 

د مکسيکو خليج د plate tectonics په پايله کې نږدې ۳۰۰ ميليون کالونه پخوانۍ بڼه غوره کړه. د مکسيکو د خليج ډنډوکی د شکل له مخې نږدې بيضوي او نږدې ۸۱۰ سمندري ميله (۱۵۰۰ کېلومتره يا ۹۳۰ ميله) پراخه دی. د خليج پوړ يا فرش رسوبي تيږې او وروستي رسوبونه لري. دا خليج د متحده ايالتونو او کيوبا تر منځ د فلوريدا تنګيو “Florida Straits” له لارې د اتلانتيک سمندر له يوې برخې سره او د مکسيکو او کيوبا تر منځ د يوکاتا کانال “Yucatan Channel” له لارې له کارابين سمندرګي سره تړلی دی. له اتلانتيک سمندر سره د خپل تنګ يا محدودې اړيکې له امله خورا کوچنۍ څپه ييزې لړۍ ازمايي. د خليج د ډنډوکي اندازه نږدې ۱،۶ ميليون کيلومتر مربع (۶۱۵۰۰۰ ميل مربع) ده. د ډنډوکي يا کاسې نږدې نيمايي برخه د لويې وچې د تاخچې رغۍ يا سطحي اوبه لري. په ډنډوکي کې د اوبه حجم نږې 2.4x106 ميليون کېلو متر مکعب (5.8x105 ميل مکعب) دی. د مکسيکو خليج د نړۍ په کچه له ساحل څخه لرې د نفتو د توليد له خورا مهمو سيمو څخه دی، چې د متحده ايالتو د ټول توليد شپږمه برخه جوړوي. 

## پراخوالی
هايدروګرافيک نړيوال سازمان د مکسيکو خليج سويل ختيځ بريد په لاندې ډول راپېژني: هره ليکه چې “Cape Catoche Light” (۲۱ درجې او ۳۷ دقيقې شمال لور ته او ۸۷ درجې او ۴ ثانيې لويديځ لور ته) کيوبا کې پر “Cape San Antonio” باندې “Light” سره يو ځای کوي، د دې ټاپو له لارې د نصف النهار د ۸۳ لويديځ او شمال لور ته د همدې نصف النهار په اږدو کې د “Dry Tortugas” د ۳۴ درجو او ۳۵ ثانيو شمال د سويلي ټکي عرض البلد ته، د روبيکا رغۍ اوبو “Robecca Shoal” ۸۲ درجو او ۳۵ دقيقو لويديځ ته د دې برابر ختيځ لور په اوږدو کې له هغه ځايه د رغۍ اوبو او ‘Florida Keys’ له لارې د فلورېدا خليج “Florida Bay” په لويديځ پای کې اصلي وچې ته او د “Dry Tortugas” او اصلي وچې تر منځ ټولې نړۍ اوبه د مکسيکو خليچ کې ګڼل کېږي. 

## جيولوژي
د هغه جيولوژي پوهانو تر منځ د مکسيکو د خليج جيولوژي يې څېړلې ده، د نظريو سمون دا دی چې “Late Triassic” يعنې د مکسيکو خليج نه و. له “Late Triassic” څخه مخکې د مکسيکو خليج له لورې ننۍ نيول شوې سيمه له وچې ځمکې څخه جوړه شوې وه، چې د لويې وچې هغه پوښ يا قشر يې رانغاړه، چې اوس د “Pangea” پراخه نيمه لويې وچې په منځ کې يوکاتان “Yucatan” په نښه کوي. دا وچه ځمکه د پرله پسې غرونو د لړۍ په سويل کې پرته ده، چې له شمال مرکزي مکسيکو څخه په لويديځ تکزاس “West Texas” کې د “Marathon Uplift” او د اوکلاهوما “Oklahoma” اواچيتا غرونو “Ouachita Mountains” او الاباما ته غځېږي، چې هلته په کې په سيده ډول له اپالاچين له غرونو “Appalachian Mountains” سره نښتې ده. دا د لويې وچې د پلېټونو د اختلاف له مخې جوړه شوې ده، چې پانګيا “Pangea” سيمه يې رامنځته کړه. لکه څرنګه چې د روی وېن ارسډېل “Roy Van Arsdale” او رېنډيل ټي کوکس “Randel T. Cox” له لورې بيان شوي دي، د غرونو دا لړۍ په “Late Cretaceous” وختونو کې د “Mississippi Embayment” د جوړښت له مخې شلېدلې وه. 

جيولوژي پوهان و او د ځمکې اړوند نور پوهان په ټوله کې مني، چې د مکسيکو د اوسنی خليج ډنډوکی په پانګيا “Pangean” کې د چاود يا درز په پايله کې په “Late Triassic” دوره کې رامنځته شو. ياد چاودون د هغه درز په ګډون په پانګيا کې د کمزورۍ له سيمو سره مل وه، چې د لورينشيا “Laurentia”، سويلي امريکا او افريقا د اوبو کاسې يې د جوړولو په موخه يو له بل سره وجنګېدې. لومړی دا د درز يوه “Late Traissic-Early Jurassic” پړاو و، چې پر مهال يې چاودلو تنګيو د لويې وچې په شګلنو او خاورينو رسوبي تيږو “red beds” سره جوړ او ډک کړل. دويم دا چې چاودلو د لرغوني او منځنيو “Jurrasic” دورو په اوږدو کې وده وکړه، د لويې وچې پوړ يا قشر وغځېد او نری شو. دې نرۍ کېدنې د لېږديز پوړ يوه پراخه سيمه رامنځته کړه، چې د ځمکې د پوړ په ښويېدنې سره ناهوار او برابر نری والی ښکاره کوي. نرۍ کېدنې همدرانګه په ورته ډول د نري شوي لېږديز پوړ يوه پراخه سيمه هم رامنځته کړه، چې د عادي لويې وچې د پوړ د نمونه يې ۴۰ کېلو متر (۲۴ ميل) نري والي نيمايي ده. دا همدا وخت و چې چاودون په لومړي ځل له مرکزي مکسيکو څخه په تېرېدنې سره ارام سمندر ته او وروسته لويديځ لور ته له اتلانتيک سمندر سره يوه اړيکه رامنځته کړه. دې اړېکې د راايسار حاشيوي سمندرګي په توګه د مکسيکو خليج د جوړولو په موخه د اوبو د پرانېستې کاسه يا ډنډوکی تر پراخه اوبو لاندې کړ. دا چې د مکسيکو خليج يو تړلی يا محدود ډنډوکی و، بشپړونکی لېږديز پوړ د “Luann Salt” او “Anhydrite evaporates” د پراخه بې ځايه کېدنې له مخې پوښل شوی و. د “Late Jurassic” دورې پر مهال پرله پسې درز يا چاود کولو د مکسيکو خليج پراخه کړ او هغه ځای ته يې وده وکړه، چې د سمندرګي پوړ يا فرش په کې خپرېږي او د سمندري پوړ يا قشر جوړښت په کې تر سره کېږي. په دې ټکي کې له اتلانتيک سمندر څخه پوره دوران رامنځته شو، چې د “Louann Salt” بې ځايه کېدنه پای ته ورسېده. د سمندرګۍ د فرش يا پوړ خپرېدنه (۱۴۵ – ۱۵۰) ميليون کالونه پخوا د “Jurassic” دورې په پای کې ودرېد. 

د “Late Jurassic” دورې پر مهال د “Early Cretaceous” دورې په اوږدو کې د مکسيکو خليج له لورې نيول شوي ډنډوکي يا کاسې تر ځان لاندې د يخوالي او د قشر د ترسب يوه دوره وازمايله. ترسب د پوړيز غځېدنې، سړېدنې او بارونې د يو ترکيب پايله وه. د پوړيز غځېدنې او سړېدنې ترکيب په لومړيو کې د مرکزي نري لېږديز او سمندري قشر د نږدې (۵ – ۷ کېلو متر يا ۳،۱ – ۴،۳ ميل) tectonic ترسب لامل شو. دا چې د رسوبي موادو د ډکون په پرتله ترسب په چټکۍ سره تر سره کېده، نو د مکسيکو خليج پراخه او ژور شو. 

د “Mesozoic” دورې د پاتې او د “Cenozoic” دورې د ټولې مودې پر مهال د رسوبي موادو د کيلومترونو راټولېدونو يا امبار په واسطه د مکسيکو خليج او نږدې ساحلي دره کې د پوړ بارونې تر ډنډوکي لاندې قشر نور هم تر فشار لاندې راوړ او د سمندر له کچې څخه نږدې (۱۰ – ۲۰ کېلو متر يا ۶،۲ – ۱۲،۴ ميل) پورې شته يا ځای ته ښکته کړ. په ځانګړي ډول د ‘Cenozoic’ دورې پر مهال د رسوباتو ډبلې يا پنډې راټولېدنې “clastic wedges” د مکسيکو د خليج د شمال لويديځ او شمالي څنډو په اوږدو کې د لويې وچې تاخچه جوړه کړه. 

په ختيځ کې د فلوريدا ثابتې اوبه ورکونې د “Jurassic” دتر ټولو وروستۍ  يا د “Cretaceous” دورې تر پيل پورې د سمندرګي له لورې نه و راپوښل شوی. د يوکاتان اوبه ورکونې “Yucatan platform” د “Cretaceous” دورې تر نيمايي پورې منځته راتلونکی و. وروسته له هغې چې دواړه اوبه ورکونې تر اوبو لاندې شوي وو، د کاربونيتونو او بخاراتو جوړښت د دې دوه ثابتو سيمو جغرافيوي تاريخ مشخص کړی دی. د کاسې ډېره برخه د کابونيت ډکون يا اوبه ورکونې [کاسې ته د کاربوني موادو د ورتګ] له امله د “Early Cretaceous” دورې پر مهال څنډې ته شوې وه او لويديځ اړخ يې د تر ټولو وروستۍ “Cretaceous” دورې او د “Paleogene” دورو په لومړيو کې د يو فشار راوړونکي وېجاړتيا په برخه (Laramide Orogeny) کې ښکېل و، چې د ختيځ مکسيکو “Sierra Madre Oriental” يې جوړ کړ. 

## سرچينې