مارټین هایډېګر

مارټین هایډېګر (فونوتیکي سمبول یې/ˈhaɪdɛɡər, ˈhaɪdɪɡər/؛ په الماني ژبه: : [ˈmaʁtiːn ˈhaɪdɛɡɐ]؛ زوکړه د ۱۸۸۹ کال د سېپټمبر ۲۶مه – مړینه د ۱۹۷۶ کال د مې ۲۶مه) یو المانی فلیسوف و چې تر ډېره د فنومینولوژۍ، هرمنوتیک او هستي پالنې په برخه کې د خپلو هلو ځلو له امله پېژندل شوی. هغه د شلمې پېړۍ له اغېزناکو فلیسوفانو څخه دی. هغه په ۱۹۳۳ کال کې د فرایبورګ پوهنتون د ریئس په توګه تر ټاکل کېدو وروسته له نازي ګوند څخه د ملاتړ له امله له سختو نیوکو سره مخ شو او د هغه د فلسفې او نازیزم تر منځ د نظر اختلاف موجود و. 

د هایډېګر د هستۍ او وخت کتاب (چاپ کال، ۱۹۲۷) په متن کې «ډازاین» (هستي) اصطلاح د هستۍ د هغه ډول په توګه معرفي شوې چې انسانان یې لري. ډازاین د «هلته موجودیت» په معنا ژباړل شوې ده. هایډېګر باوري و چې ډازاین اوس مهال یو عیني او د پري انټولوژۍ یو درک لري چې د ژوند کولو د څرنګوالي بڼه جوړوي. هغه د هستۍ دا حالت «په نړۍ کې موجودیت» بولي. ډازاین او «په دې نړۍ کې موجودیت» دواړه یو دي: د [ˈmaʁtiːn ˈhaɪdɛɡɐ] مفاهم لږ تر لږه د ډیکارټ رنه له زمانې راهیسې د عقل‌پالنې له فلسفې او د هغې د موضوع/هدف له لید سره په تضاد کې دي. هایډېګر په ښکاره توګه له ډيکارټ سره  مخالف دی او د هغه د ډازاین تحلیل د هستۍ د معنا موندلو ته د نږدې‌والي لپاره کاروي. د هایډېګر د څېړونکي مایکل ویلر په وینا دا معنا «له هغه څه سره تړاو لري چې هستي د هستۍ په توګه د پوهې وړ ګرځوي». 

## ژوندلیک

### لومړي کلونه
هایډېګر د بادون د مسکیرش په کلي کې د یوهانا (کمپف) او فریډرېک هایډېګر د زوی په توګه نړۍ ته راغی. هغه چې د یو رومي کاتولیک په توګه لوی شو د کلي د کلیسا د ساتونکي زوي و چې د ۱۸۷۰ کال د واتیکان لومړنۍ شورا ته وفادار و، دا شورا تر ډېره د مسکیرش د بې‌وزلې طبقې له‌خوا مراعت کېده. کورنۍ یې پوهنتون ته د هغه د لېږلو لپاره مالي توان نه  درلود، په دې توګه هغه د عیسویانو په یو دارلعلوم کې شامل شو، خو د نوموړي د روغتیايي شرایطو او هغه څه چې د دارلعلوم مدیر او ډاکتر یوه رواني-بدني قلبي ګډوډي بلله له امله هغه بېرته د څو اونیو په بهیر کې اخراج کړ. هایډېګر له قد څخه ټيټ او غښتلی و چې تورې ځیرکې سترګې يې لرلې. هغه له کور څخه بهر فعالیتونه خوښل او په ځانګړي ډول په اسکي کې ماهر و.  

هغه په فرایبورګ پوهنتون کې د دینپوهنې په برخه کې د زده‌کړې پر مهال وروسته خپله د زده‌کړو څانګه په داسې حال کې فلسفې ته بدله کړه چې کلیسا يې ملاتړ کاوه. هایډېګر په ۱۹۱۴ کال کې د نیوټومیزم او نیوکانټیانیزم تر اغېز لاندې په ارواپوهنه کې د ارټور اشنایډر په لارښوونه خپل د دوکتورا تېزس پای ته ورساوه. په ۱۹۱۶ کال کې يې د ډانس اسکوټوس په اړه د نیو-کانټيني هېنرېک رېکرټ په لارښوونه او د اډمونډ هوسرل د فنومنولوژۍ تر اغېز لاندې خپله د وینیا افسانه د خپل هابیلیشن/مافوق دوکتورا (تر ټولو لوړه تحصیلي درجه) له تیزس سره پای ته ورسوله. هغه د ۱۹۱۶ کال د جون په ۲۳مه هڅه وکړه چې په فرایبورک پوهنتون کې د (کاتولیک) فلسفې بست ترلاسه کړي خو د هاینريک هینکه له ملاتړ سره سره یې ماته وخوړه. 

*هغه په ورپسې دوه کلونو کې له امتیاز پرته د* پرایوېټ‌ډزن (اکادمیک لقب چې د ځانګړې رسمي وړتیا لرونکو افرادو ته ورکول کېږي، ژباړن ) په توګه او وروسته یې د لومړۍ نړیوالې جګړې د وروستي کال په بهیر کې د سرتېري په توګه خدمت وکړ؛ دا خدمت د «جګړې په وروستیو لسو میاشتو و» او له دې څخه يې «درې وروستۍ میاشتې» د لویديځې جبهې د هوا پېژندنې په برخه کې تېرې کړې. هایډېګر له ۱۹۱۹ تر ۱۹۲۳ کال پورې په فرایبورګ پوهنتون کې تدریس کاوه. د هغه خپاره شوي کورسونه په *Gesamtausgabe*  کې وګورئ. دا کورسونه د ۱۹۱۹ -۱۹۲۳ کلونو پورې  فرایبورګ د لومړنیو لکچرونو/درسونو په نوم دي.  

### ماربورګ
هایډېګر په ۱۹۲۳ کال کې د ماربورګ په پوهنتون کې د فلسفې د خارق العاده استاد په توګه وټاکل شو. روډولف بولټمن، نیکولای هارټمن، پل ټیلیش او پل ناتورپ يې په هغه ځای کې د همکارانو له ډلې څخه و. هانس ګیورګ ګاډامر، ګرهارډ کروګر، لیو اشتراوس، یاکوب کلاین، ګونټر انډرس او هانس جوناس په ماربورګ پوهنتون کې د هایډېګر زده‌کړیالان وو. هغه د ارستو له څارلو سره په خپلو لکچرونو/درسي مباحثو کې د خپلې فلسفې د اصلي موضوع پراختیا پیل کړه: چې د هستۍ حس پوښتنه يې مطرح کوله. هغه د تاریخ له بعد او مشخصې هستۍ څخه د موضوع مفهوم ته پراختیا ورکړه، چې د هغه له نظره د پل ټارسوسي، اګوسټین هيپو، مارټين لوټر او سورن کي یر کګارډ په څېر د عیسوي متفکرانو تر منځ له مخکې متجسمه شوې وه. هغه همدارنګه د وېلهلم ډیلټای، هوسرل، ماکس شلر او فریدریک نیچه اثار هم ولوستل. 

### فرایبورګ
هایډېګر په ۱۹۲۷ کال کې د *Sein und Zeit* (هستي او وخت) په نوم خپل اصلي اثر خپور کړ. کله چې په ۱۹۲۸ کال کې هوسل د فلسفې د استاد په توګه تقاعد شو، هایډېګر د ماربورګ د مقابل وړاندیز سره سره د هغه د ځای ناستي په توګه د فرایبورګ انتخاب ومانه. هایډېګر د خپل عمر تر پایه په فرایبورګ ايم بریسګاو کې پاتې شو او د ورپسې رد کړل شویو وړاندیزونو له ډلې يو په برلین کې د هامبولټ پوهنتون و. هانا ارنټ، ګونټر انډرس، هانس جوناس، کارل لويټ، چارلز مالیک، هربرټ مارکوزه او ارنسټ نولټه يې په فرایبورګ کې زده‌کړیالان وو. کارل رهنر په احتمالي ډول له ۱۹۳۴ تر ۱۹۳۶ پورې په څلورو سمسترونو کې د هغه په څلوور سمینارونو کې برخه اخیستې ده. امانول لویناس په ۱۹۲۸ کال کې په فرایبورګ د خپلې مېشتیا پر مهال د هغه په کورسونو کې برخه اخیستې ده، لکه څنګه چې په ۱۹۳۳ کال کې جان پاتوچکا په کې برخه اخیستې وه؛ پاتوچکا په ژور ډول د هغه تر اغېز لاندې راغی.  

هایډېګر د ۱۹۳۳ کال د اپرېل په ۲۱مه د پوهنتون د ریئس په توګه وګومارل شو. او د مې په لومړۍ نېټه له نازي ګوند سره یوځای شو. د هغه د فلسفې او نازیزم ته د هغه د سیاسي وفادارۍ تر منځ د نظر اختلاف لا دوام لري. 

هغه غوښتل ځان د ګوند د فلیسوف ځای ته ورسوي خو د هغه د کار ډېر اجمالي طبیعت او د الفرډ روزنبرګ مخالفت چې هغه خپله د یاد موقف ترلاسه کول غوښتل، د هایډېګر رول محدود کړ. د تاریخ‌پوهانو په وینا د ریاست له بست څخه ګوښه کېدل له نازیانو سره د اصولي مخالفت په پرتله تر ډېره د یو مدیر په توګه د هغه د ماتې له امله و. هغه د مې په ۲۷مه د پوهنتون د ریئس په توګه د خپلې لوړې په وینا کې د المان له پاڅون څخه خپل ملاتړ څرګند کړ او د هم‌هغه کال زده‌کړیالانو ته يې په یوه مقاله او وینا کې له ادولف هېټلر څخه ملاتړ وکړ. هایډېګر د ۱۹۳۳ کال په نوامبر کې له ادولف هېټلر ناسوسیال سوسیالیستي دولت سره د المان د ښوونځيو او پوهنتونو د استادانو د وفادارۍ لوړه لاسلیک کړه.    

هایډېګر د ۱۹۳۴ کال په اپرېل کې د ریاست له بست څخه استعفا ورکړه، خو تر ۱۹۴۵ کال پورې په نازې ګوند کې پاتې شو، ان که په پای کې نازیانو هغه د اثارو له خپرولو څخه منع هم کړ. هایډېګر له ۱۹۳۶ تر ۱۹۴۰ کلونو پورې په فریبورګ کې د نیچه د لکچرونو پر یوه ټولګه چې په هغه وخت کې د هغه د اثارو او ثابتو شویو نظریو ډېری خام مواد په کې موجود وو نیوکه وکړه. هایډېګر د دې ټولګې په اړه په ۱۹۶۶ کال کې له شپېګل سره په مرکه کې وویل: «هر هغه چا چې د اورېدلو لپاره غوږونه لرل په دغو درسي مبحثو کې يې اورېدلی شوی... ناسوسیال سوسیالیزم سره مخامختیا». خو وروستي څېړونکي له دې مواردو څخه معکوسه پایله اخلي؛ د مثال په ډول ډېوېډ فارل کرل د سیمنار په انګلیسي پیلامه کې لیکي: «ستونزه دا نه وه چې هایډېګر سیاسي نظریه او عمل نه لره، بلکې ستونزه دا ده چې هغه یوه سیاسي نظریه او عمل درلود». 

## سرچينې