د بڼو تيوري

د **بڼو نظريه**  د فلسفې يو نظر دی، چې تر ډېره د يوناني فيلسوف **[[اپلاتون]]** سره تړاو لري. دا نظريه وايي چې هغه نړۍ چې مونږ يې وينو، لمس کولی شو او پکې ژوند کوو، **ريښتينې نړۍ نه ده**. بلکې، د دې فزيکي نړۍ نه پورته، **مکملې او نه بدلېدونکې بڼې** (Forms يا Ideas) شته، چې تل يو شان وي او بدل نهېږي.

د دې نظريې له مخې، **هر شی چې مونږ وينو**—لکه ونه، څوکۍ يا يو انسان—يواځې د **خالصې بڼې نيمګړې نقلونه** دي. **اصلي بڼه** هيڅکله نه بدلېږي، او نه د وخت او ځای تابع ده. اپلاتون دا نظريه په خپلو ليکنو کې تشريح کړې، چيرې چې **[[سوکرات]]** د دې نظريې وضاحت کوي.

له دې نظريې سره ورته يو فکر **[[پيتاګورس|فيثاغورس]]** هم وړاندې کړی و، چې **عددونه** يې د اصلي او نه بدلېدونکو بڼو په توګه ګڼل.

د اپلاتون د بڼو نظريه **د اوږدې مودې راهيسې د فيلسوفانو ترمنځ بحث شوې**. ځينې خلک يې مني، خو ځينې ورسره نه موافق دي. سره له دې چې اختلافات شته، دا نظريه لا هم **په فلسفه کې مهمه ده**، په ځانګړي ډول کله چې د **عمومي مفاهيمو** په اړه خبرې کېږي، لکه "ښايست" يا "ښه والی".

## بڼې
په اصل کې، د "Form" کلمه په يوناني ژبه کې **"شکل" يا "بڼه"** مانا درلوده. د اپلاتون نه مخکې، **لومړنيو يوناني فيلسوفانو** لکه **تالیس** دا مشاهده کړې وه چې **د نړۍ ټول شیان همېشه بدلېږي**. نو دوی دا پوښتنه وکړه: **کله چې هر څه بدلېږي، څه شی همېشه ثابت پاتې کېږي؟**

دوی چې کوم ځواب ورکړ، هغه **جوهر ** و—يوه اصلي واقعي بڼه چې نه بدلېږي، حتی که فزيکي نړۍ بدلون هم وکړي. **[[اپلاتون]] دا نظر لا پسې پراخ کړ** او استدلال يې وکړ چې **د مادي شيانو نه پورته، بڼې  شته، چې د هر څه اصلي حقيقت دی**.

اپلاتون عقيده لرله چې **هر شی**—لکه سپی، غر، رنګ، زړورتيا، يا ښکلا—**يوه کامله او ابدي بڼه لري**. مثلاً، په نړۍ کې **ډېر مختلف ميزونه شته**، خو دا ټول **د "ميز" د اصلي بڼې نيمګړي کاپيګانې** دي. همداراز، **ډېر شیان ښکلي بلل کېږي**، خو دا يواځې د "ښکلا" د بڼې انعکاسونه دي، ځکه اصلي "ښکلا" **کاملة او نه بدلېدونکې ده**.

دا اصل **د رياضياتو** لپاره هم همداسې دی. مثلاً، که يو **مثلث** د تختې پر مخ رسم کړو، دا به هېڅکله **کاملاً سم مثلث نه وي**، خو دا **د مثلث د بڼې (Form) يوه نيمګړې کاپي** ده. **اصلي بڼه يا Form** **همېشه بې نقصه وي او هېڅکله نه بدلېږي**.

اپلاتون وضاحت ورکړی و چې **بڼې (Forms) د فزيکي نړۍ برخه نه دي**. دا نه له مادې جوړې دي، او نه کوم ځای نيسي. **بلکې، دا د يوې لوړې، غير مادي نړۍ برخه دي، چې يواځې د فکر او عقل له لارې درک کېدای شي، نه د حواسو په وسيله**.

اپلاتون استدلال کاوه چې **حقيقي پوهه** يواځې د بڼو د نړۍ له درک کولو څخه راځي، **په داسې حال کې چې فزيکي نړۍ يواځې نيمګړې کاپيګانې وړاندې کوي، چې پر هغوی بنسټ جوړ نظرونه د حقيقت ځای نه شي نيولی**. دا نظر د اپلاتون له مشهور **"د غار مثال"** (Allegory of the Cave) سره تړاو لري، چيرې چې **خلک د غار په دیوال د راوتلو سیوریو ته د حقيقت په سترګه ګوري**، لکه څنګه چې **انسانان د فزيکي شيانو سره اصلي بڼې ګډې وډې ګڼي**.

### د ښه والی  بڼه
د اپلاتون د نظريې تر ټولو مهمه بڼه **"د ښه والی بڼه" (The Form of the Good)** ده. اپلاتون دا **تر ټولو لوړه او ارزښتناکه بڼه ګڼله**، او د لمر سره يې پرتله کوله، لکه څنګه چې **لمر رڼا ورکوي او مونږ ته د ليدلو توان راکوي**. **د ښه والی بڼه** **ټولو نورو بڼو ته مانا ورکوي** او انسان ته دا وړتيا ورکوي چې **حقيقت او ريښتينې پوهه درک کړي**.

د اپلاتون له نظره، **حقيقي حکمت يواځې هغه خلک ترلاسه کولی شي، چې د عقل او فلسفې له لارې "د ښه والی بڼه" وپېژني**. د اپلاتون بڼو نظريه د **عمومي مفاهيمو ستونزې**  ته هم يو ځواب وړاندې کوي. دا ستونزه دا پوښتنه کوي: **څنګه يو واحد نظر په ډېرو بېلابېلو شيانو کې شتون لري؟**

اپلاتون دا استدلال کاوه چې **اصلي بڼه يوه کامله او واحده بڼه ده، خو ټول فزيکي شيان يې ناقصې کاپيګانې دي**. مثلاً، **په نړۍ کې ډېر مختلف ډولونه د ونو شته**، خو دا ټول **د "ونې" د بڼې نه جوړې شوي دي**، او دا بڼه ده چې دوی ته د ونې ځانګړتيا ورکوي، نو ځکه يې مونږ د ونې په نوم پېژنو.

اپلاتون دا نظر په خپل **"پارمينيدس" نومي کتاب کې څېړلی، چیرې چې سوکرات استدلال کوي چې يوه بڼه  په يو وخت کې په ډېرو شيانو کې څرګندېدای شي.

== د بڼو د يادولو نظريه ==
[[اپلاتون]] دا باور درلود چې **انسانان بڼې (Forms) نه زده کوي، بلکې يوازې يې يادوي**. د هغه په وينا، **د زېږېدو مخکې، روح د بڼو نړۍ سره مستقیمه رابطه درلوده** او د هغوی واقعي پوهه يې درلوده. کله چې انسانان د فزيکي نړۍ شیان ويني، **دا شیان د هغوی روح ته آشنا ښکاري، ځکه چې روح لا له وړاندې د بڼو پوهه لري**.

دې نظر ته **"انامنيسيس" (Anamnesis) يا د يادونې نظريه** وايي، چې له مخې يې **زده کړه يوازې د مخکېني علم بيرته رايادول دي، نه د نوي شيانو زده کول**.

== د بڼو حقيقت او د کامل والي نه شتون ==
د بڼو نظريه دا هم وايي چې **انسانان هېڅکله د يو شي د اصلي بڼې سره نه شي برابرېدلی**. [[اپلاتون]] د **کاملې دايرې (Perfect Circle)** مثال ورکړی.

که څه هم **انسانان دايره توصيف کولی شي، رسمولی شي، او د هغې په اړه فکر کولی شي، خو هېڅکله نه شي کولی چې يوه کامله دايره جوړه کړي**. **هر رسم شوی دايره لږ يا ډېر نيمګړې ده**، خو **د دايرې بڼه (Form of a Circle) همېشه کامله ده او نه بدلېدونکې ده**.

**دا اصل د ټولو بڼو لپاره صدق کوي**—انسانان يوازې د بڼو نيمګړي انعکاسونه ويني، خو اصلي بڼې **له انساني تخليق او کشف څخه پورته دي** او **تل يو شان، کامل، او ثابت پاتې کېږي**.

== د بڼو نظريېپر سر بحثونه ==
د [[اپلاتون]] **د بڼو نظريه د تاريخ په اوږدو کې ډېر بحثونه راپارولي دي**. ځينو فيلسوفانو **دا نظر منلی چې د فزيکي نړۍ نه پورته يوه لوړه، واقعي نړۍ شته**، خو **ځينو نورو استدلال کړی چې بڼې د حقيقت د پوهېدو لپاره ضروري نه دي**.

سره له دې اختلافاتو، **د بڼو نظريه لا هم د فلسفې له تر ټولو اغېزمنو نظريو څخه ده**. دا نظريه **د حقيقت، پوهې، او عمومي مفاهيمو (Universals) په اړه مهم بحثونه رامنځته کړي دي'''، او د فلسفې په پراختيا کې يې بنسټيز رول لوبولی دی.