د ارمنییانو د نسل وژنې په رسمیت پېژندل

د ارمنیانو د نسل وژنې په رسمیت پېژندل، د دې واقعیت په رسمي توګه منل دي چې د عثماني سترواکۍ له خوا له ۱۹۱۵ تر ۱۹۲۳ کال پورې هم د لومړۍ نړیوالې جګړې او هم له هغه وروسته د ارمنیانو منظمې عاموژنې او اجباري تبعید جوړوي.

له ترکیې نه بهر زیاتره مورخین دا حقیقت مني چې د عثماني سترواکۍ له خوا د ارمنیانو ځورونه یوه نسل وژنه وه. خو بیا هم، په علمي څېړنو او مدني ټولنو کې د ارمنيانو د عاموژنې د نسل وژنې د ماهیت په رسمیت پېژندلو سره، ځینې دولتونه له ترکیې سره د خپلو سیاسي اړیکو له امله نه غواړي چې دا نسل وژنه په رسمي توګه ومني.

له ۲۰۲۳ کال راهیسې، د ۳۴ هېوادونو دولتونو او پارلمانونو چې ارجنټاین، برازیل، کاناډا، فرانسه، جرمني، یونان، ایټالیا، مکسیکو، هالنډ، پولنډ، پرتګال، روسیه، سویډن او امریکا متحده ایالات په کې شامل و، د ارمنیانو نسل وژنه یې په رسمیت وپېژندله.

دری هېوادونه لکه اذربایجان، ترکیه او پاکستان بیا د ارمنیانو نسل وژنه ردوي.

## تر سره شوې نظرسنجي
په ۲۰۱۵ کال کې، د شوا او فونډاپول د یاد بنسټ (Foundation for the Memory of the Shoah and Fondapol) له ۱۶ کلنۍ تر ۲۹ کلنۍ پورې له ۳۱۱۷۲ کسانو څخه په ۳۱ هېوادونو کې سروې وکړه او ترې ویې پوښتل چې «ستاسې په اند، ایا موږ کولای شو په ۱۹۱۵ کال کې د ترکانو له خوا د ارمنیانو د عاموژنې په تړاو د نسل وژنې په اړه خبرې وکړو؟» چې ۷۷ سلنه ځواب ورکوونکو مثبت ځواب ورکړی و. د مثبت ځواب تر ټولو لوړه فیصدي د فرانسې خلک چې ۹۳ سلنه خلکو مثبت ځواب ورکړی و او تر ټولو ټیټه فیصدي بیا د ترکیې خلک و چې ۳۳سلنه یې مثبت ځواب ورکړی و.

## نړیوال په رسمیت پېژندنه

### ملګري ملتونه

#### د ملګرو ملتونو د ۱۹۴۸ کال د جنګي جرمونو د کمېسیون رپوټ
د ۱۹۴۸ کال د مۍ په ۱۵مه، د ملګرو ملتونو اقتصادي او ټولنیزې شورا د ملګرو ملتونو د جنګي جرمونو د کمېسیون له (UNWCC) له خوا چمتو شوی ۳۸۴ مخیز رپوټ وړاندې کړ، کوم چې په لندن (د ۱۹۴۳ کال اکټوبر میاشت) کې د جنګي جرمونو او جنګي مجرمانو په اړه د معلوماتو د را ټولولو او تنظیم لپاره جوړ شوی و. دا رپوټ چې د لبنان د استازي ډاکتر کریم ازکول له خوا وړاندې شو د ملګرو ملتونو د عمومي منشي له خوا د «جګړې د مجرمانو، هېواد پلورونکو او خاینانو او په تېره بیا د نورنبرګ او ټوکیو د محکمو له خوا د بشر د حقونو اړوند معلوماتو را ټولولو او خپرولو» د غوښتنې پر وړاندې یو ځواب و. دا رپوټ د کمېسیون د حقوقي کسانو له خوا ترتیب شوی و. دا رپوټ د ارمنیانو د نسل وژنې په اړه ډېر مهم ده، نه یوازې په دې خاطر چې د ۱۹۱۵ له پېښو څخه د تاریخي نمونو په توګه یې استفاده کړې ده، بلکې د نورنبرګ او ټوکیو د ۶ (ج) او ۵ (ج) مادو د مخینې په توګه او همداشان د ملګروملتونو له خوا د نسل وژنې د نوي منل شوي کنوانسیون په خاطر هم اهمیت لري، کوم چې د جګړې د جرمونو او د بشریت پر وړاندې د جرمونو تر منځ توپیر بیانوي. د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې د را ټولو شوو معلوماتو او د ۱۹۱۹ د مسوولیتونو کمېسیون له خوا وړاندې شوو معلوماتو ته په ارجاع سره، چې د دې رپوت عنوان «د جګړې د مجرمینو له محکمې څخه را پورته شوې د بشر حقونو اړوند معلومات» و او هلته یې د ارمنیانو قضیه د یوه دولت له خوا د خپلو اتباعو پر وړاندې د تر سره شوو جنایاتو د یوې ښکاره بېلګې په توګه کارولې وه.

دې رپوت همداشان دې ته اشاره کړې وه چې په داسې حال کې چې له جرمني، اطریش، هنګري او بلغاریا سره د پاریس د سولې تړونونه د «بشریت قوانینو» ته هېڅ اشاره نه لرله، او پر ځای یې ټول تورونه د «جګړې د قوانینو او دودونو» له مخې و، چې د سور د سولې تړون هم له ترکیې سره پر همدې ډول لاسلیک شوی. سربېره پر دې، د ارمني الاصله سویډني مورخ اویډین واهګان په وینا، له ۲۲۶ تر ۲۲۸ مادې هم د جګړې د دودونو په اړه اندېښنه ښودلې (د وارسای د تړون د ۲۲۸-۲۳۰ مادې پورې)، د سور تړن هم یوه ضافي ۲۳۰ ماده لري، چې په ښکاره ډول د متفقینو د ۱۹۱۵ کال د مۍ د ۲۴مې نېټې د «بشریت او تمدن پر وړاندې د تر سره شوو جرمونو» په اړه ده.

#### د ۱۹۸۵ کال د ملګرو ملتونو د نسل وژنې رپوټ، د «وایټیکر رپوټ»
په ۱۹۸۵ کال کې، د ملګرو ملتونو له خوا د تبعیض د مخنیوي او د لږکیو د ساتنې فرعي کمېسیون له ځانګړې رپورټ او فرعي کمېسیون غړي بنیامین وایټیکر (انګلستان) څخه یو رپوټ د *نسل وژنې د جرم د مخنیوي او سزا په اړه د شوې پوښتنې په اړه تجدیدشوی او تازه رپوټ*(چې د وایټیکر رپوټ په نوم یادیږي) تر لاسه کړ، چې په دې رپوټ کې د عثماني سترواکۍ له خوا د لومړۍ نړیوالې جګړې په درشل کې د ارمنیانو منظمه عاموژنه د ملګرو ملتونو له خوا د نسل وژنې د تعریف د معیارونو پوره کوونکی او د ۲۰مې پېړۍ یو له نسل وژنو څخه ذکر شوی. د نوموړي رپوټ په ۱۹۸۵ کال کې د فرعي کمېسیون د ۳۸مې ناستې د پریکړې له مخې تر لاسه شو.

### کاتولیک کلیسا
په ۲۰۱۵ کال کې، پاپ فرانسیس وویل چې د ارمنیانو نسل وژنه «په ۲۰مه پېړۍ کې لومړۍ نسل وژنه ګڼل کېږي». دا کلیمه بیا وروسته د ترکانو له کلک غبرګون وروسته هېڅ تکرار نه شوه، تر هغه چې د ۲۰۱۶ کال په جون میاشت کې هغه بیا پر دې خبرې ټینګار وکړ او خپل دریځ یې بیا د همدې نسل وژنې په اړه تکرار کړ او په کلکه سره یې د همدې نسل وژنې ردول وغندل. ترکیې په خپل ځواب کې پاپ د ترکیې پر وړاندې د «صلیبي ذهنیت» پر لرلو تورن کړ. واتیکان په کلکه سره دا تور رد کړ او ادعا یې وکړه چې پاپ په حقیقت کې د ارمنیانو او ترکانو تر منځ د پخلاینې غوښتونکی دی.

### د نسل وژنې د پوهانو نړیواله ټولنه
په ۱۹۹۷ کال کې، د نسل وژنې د پوهانو نړیواله ټولنې (IAGS) داسې یوه پریکړه لیک تصویب کړ چې په کې د ترکانو له خوا د ارمنیانو عاموژنه د نسل وژنې په توګه په رسمیت وپېژندل شوه. 

### د انتقالي عدالت لپاره نړیوال مرکز
د ۲۰۰۲ کال په فبروري میاشت کې، د ترکانو ارمنیانو د پخلاینې د کمېسیون له خوا یوه خپلواکه حقوقي نظر پوښتنه تر سره شوه او د انتقالي عدالت د نړیوال مرکز له خوا خپره شوه، چې د هغې په ترڅ کې له ۱۹۱۵ تر ۱۹۱۸ کال پورې د عثمانیانو له خوا د ارمنیانو عاموژنه یوه نسل وژنه پېژندل شوې، خو په دې اړه هېڅ حقوقي عواقب تر لاسه نه شول ځکه چې دا نسل وژنه هغه مهال شوې وه چې د نسل وژنې کنوانسیون لا نه و تصویب شوی او نسل وژنه په نړیوال قانون کې کوم جرم نه و پېژندل شوی.

په ۲۰۰۷ کال کې، د بشریت لپاره د ایلي وایزل بنسټ د نوبل د جایزې د ۵۳ ګټونکو په لاسلیک سره یوه لیک ولیکه، چې په هغه کې یو ځل بیا د نسل وژنې د پوهانو پایله اخیستنه چې ګواکې په ۱۹۱۵ کال کې د ارمنیانو وژنه نسل وژنه وه، تایید شوه. د وایزل بنسټ همداشان پر دې ټینګار وکړ چې د ترکیې له خوا د ارمنیانو نسل وژنه د دې هېواد لپاره هېڅ «د جبران یا ځمکنۍ ادعا حقوقي بنسټ» نه لري.

### اروپايي پارلمان
د ۲۰۱۵ کال د اپریل په ۱۵مه، اروپايي پارلمان له هغه خوځښت څخه ملاتړ وکړ چې د عثماني ترکي ځواکونو له خوا یې د ۱.۵ میلیونه ارمنیانو عاموژنه نسل وژنه ګڼله، چې څو ورځې وروسته د پاپ فرانسیس له خوا د ورته پیغام تکرار د ترکیې قهرجن غبرګون را وپاراوه. دا کار پخوا هم په ۱۹۸۷، ۲۰۰۰، ۲۰۰۲ او ۲۰۰۵ کال کې تر سره شوی و.

اروپايي پارلمان د پاپ له خوا وړاندې شوی پیغام وستایه. له رای ورکولو وړاندې، د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوګان وویل چې: «ترکیه به د اروپايي پارلمان له خوا هر ډول تصمیم باندې سترګې پټې کړي او شخصاً زه خپل ځان ته د دفاع لپاره هېڅ زحمت نه ورکوم، ځکه چې ترکان هېڅکله د نسل وژنې کوم داغ نه لري».

## سرچينې