د غلامۍ په اړه د یهودو نظریې

د غلامۍ په اړه د یهودو نظریې له مذهبي او تاریخي اړخونو توپیر سره لري. د یهودیت (Judaism) د پخوانیو او منځنیو پیړیو مذهبی نصوص د غلامانو د ساتنې او هغوی سره د چلند په اړه د پام وړ شمېر قوانین لري. هغه نصوص چې دا ډول مقررات پکې دي له عبراني انجیل، تلمود، د خاخام مایمونیدس (Maimonides) د دولسمې پېړۍ مېشنه تورات (Mishneh Torah) او د خاخام یوسف کارو له خوا د شپاړسمې پیړۍ شولچان اروک (چې د یهودیانو د دیني قوانینو مجموعه ده) څخه عبارت دي. د بني اسراییلو د غلامۍ اصلي قوانین چې په عبراني انجیل کې ځای لري، د ۱۸مې مخزېږدې پېړۍ د حمورابي د غلامۍ له قوانینو [*منسوخه سرچینه* [ سره څه ناڅه ورته والی لري.

په یادو مقرراتو کې د وخت په تېرېدو سره بدلونونه راغلي دي. په عبراني انجیل کې د قوانینو دوې مجموعې شاملې وې، چې یوه یې د کنعاني (Canaanite) غلامانو لپار وه او دویمه یې چې د یو څه نرمو قوانینو یوه مجموعه وه، د عبراني (Hebrew) غلامانو لپاره وه. له مصر څخه د یهودیانو د مهاجرت له وخته (Pentateuch)، هغه قوانین چې د کنعانیانو لپار ځانګړي شوي وو، په ټولو غیر عبري غلامانو باندې تطبیق شوي دي. د تلمود د غلامۍ اړوند قوانین چې له دویمې تر پنځمې زېږدیزې پېړۍ پورې تالیف شوي وو، د ټولو غلامانو لپاره د قوانینو یوه مجموعه شاملوي، چې د ګوتو په شمار استثناوې پکې دي، یادې استثناوې د عبري غلامانو سره د نورو هغو په پرتله د بېل چلند په اړه دي. دغو قوانینو د غلامانو هغو مالکانو ته چې له خپلو غلامانو سره ناسم چلند کوي، سزا په نظر کې نیولې ده. په اوسني عصر کې، چې د غلامۍ ضد غورځنګ (abolitionist) هڅه کړې ده تر څو غلامي غیر قانوني اعلان کړي، د غلامۍ ځینو پلویانو نوموړي قوانین د دې لپاره کارولي دي تر څو د غلامۍ کاروبار ته دیني توجیه وړاندې کړي. 

په عمومي توګه، انجیلي او تلمودي قوانینو غوښت چې غلامي د هغو وګړو تر منځ د یو قرارداد په توګه په پام کې ونیسي چې له تیوري اړخه د داوطلبانه غلامۍ لپاره په اسانۍ سره چمتو کېدل، د چېټل غلامۍ برخلاف، چې غلام په کې د هغه د مالک قانوني ملکیت شمېرل کېده. د عبرانیانو غلامي له خاخامي دورې (له لومړۍ زېږدیزې پېړۍ څخه تر ۶مې زېږدیزې پېړۍ) راپه دېخوا تر هغه پورې ممنوع شوی و تر څو چې په بیت المقدس کې معبد بیا نه وي رغول شوی (یعنی دوه وروستۍ زریزې). په خاخامي دوره کې که څه هم له عبرانیانو پرته د نورو غلامي منعه شوې نه وه، خو د یهودي مالکانو له لوري د غیر یهودیانو غلامي تر ډېره محدود شوې وه، ځکه غیر یهودي غلامانو ته د غلامۍ په لومړیو ۱۲ میاشتو کې یهودیت ته د اوښتو وړاندیز کېده. که یې منلې وای نو غلامان نور یهودیان ګڼل کېدل او باید سمدستي ازاد شوي وای. که یې د وړاندیز له منلو ډډه کړې وای نو هغوی باید په یو غیر یهودي مالک باندې پلورل شوي وای.

په همدې اساس، د یهودیت قوانینو له هغو یهودیانو څخه چې د غلامانو د څښتنانو په توګه یې له پخوا تجربه لرله، یهودیت ته د رابلونکو یوه ثابته لړۍ وزیږوله. د دې په څنګ کې، یهودیان اړ وو چې له غیر یهودي مالکانو څخه یهودي غلامان آزاد کړي، په دې توګه به نوموړو غلامانو ته، د غلامۍ د امتیازي اجناسو په سترګه کتل کېدل، که څه هم دا لید به د لنډې مودې لپاره و. د یادو شرایطو او قوانینو مجموعې په غلامۍ او د غلامۍ په تجارت کې د یهودیانو د ونډې اخیستنې احتمال راټيټ کړی و.

په تاریخي لحاظ، ځینو یهودیانو غلامان درلودل او سوداګري یې ورباندې کوله. هغوی په اروپا کې د منځنیو پېړیو د غلامانو په سوداګرۍ کې د ۱۲مې پېړۍ تر شاوخوا پورې  ونډه واخیسته. په وروستیو پېړیو کې په افریقا او امریکاوو (Americas) کې د غلامانو د سوداګرۍ په اړه د یهودیانو د لوی لاس درلودلو او واکمنۍ په اړه زیات شمېر علمي آثار چاپ شوي دي تر څو د یهودیت ضد شایعې (antisemitic canard) دروغ ثابتې کړي او دا وښيي چې یهودیانو د اوسنۍ نړۍ د غلامۍ په تاریخ کې په لوړې کچې سره او دوامدار اغېز نه دلود. هغوی د شمالي امریکا او کارابین په هر هسپانوي قلمرو کې د غیر یهودیانو په پرتله خورا لږ شمېر غلامان درلودل او "په هېڅ دوره کې یې په ماوراء اتلانتیک (له اتلانتیک سمندر ورهاخوا) یا د کارابین د غلامانو په سوداګرۍ کې  د تمویلوونکو، د بېړیو د څښتنانو یا دلالانو په توګه مخکښ رول نه دی لوبولی. " (ویم کلوستر د اېلي فابر په روایت سره)

د امریکایی اصلي خاورې استعماري یهودیانو له افریقا څخه د خپل عمومي نفوس مطابق غلامان وارد کړل. د غلامانو د پلورونکو په توګه یې رول ډېر حاشوي و، په داسې حال کې چې په برازیل او کارابین کې د غلامانو په سوداګرۍ کې د دوی د ښکېلتیا په اړه باور کېږي چې زښته ډېره وه.  جېسن اېچ سېلورمن، چې د غلامۍ  تاریخ پوه دی، د متحده ایالاتو په جنوب کې د غلامانو په سوداګرۍ کې د یهودو ونډه "ډېره کمکۍ" بیانوي، او لیکي چې د امریکا به متحده ایالاتو کې د غلامۍ په تاریخي عروج او زوال باندې د یهودیانو اغېزه د پام وړ نه وه، ځکه د امریکا په جنوب کې هېڅ یهودیان نه اوسېدل. یهودیان د ټول جنوب د غلامانو د څښتنانو له منځه  ۱.۲۵ سلنه بلل کېدل، او له غلامانو سره په چلند کې یې له نورو څخه د پام وړ توپیر نه درلود.

## له مصر څخه د یهودیانو یو مخیز مهاجرت
له مصر څخه د یهودو یو مخیز وتلو (Exodus from Egypt) کیسه لکه څرنګه چې په تورات کې راغلې ده، د تاریخ په اوږدو کې د یهودو ژوند ته بڼه ورکړې ده. دغې کیسې، د مصریانو تر لاس لاندې د اسراییلو د غلامۍ تجربه، د دوی د خلاصون په تړاو د خدای وعده او مصریانو ته جزا، د بني اسراییلو بریا او د مصر څخه د هغوی وتنه په لنډه توګه روایت کړې ده. د یو مخیز مهاجرت یا وتنې دغه کیسه په هر دور او ځای کې د کلتوري معیارونو سره د سمون یا د هغوی د ننګولو په پار بیا بیا تفسیر شوې ده. د وخت په اوږدو کې یې پایله د غلامانو په حق کې پر څښتنانو مخ پر زیاتېدونکی کنترول او بالاخره د غلامۍ پوره ممنوعیت شوی دی.

## انجیلي دوره
په لرغونې اسراییلي ټولنه کې غلامۍ جواز درلود؛ په هر ترتیب، په نورو باندې د یو انسان بشپړې واکمنۍ ته اجازه نه وه. تر ډېرې کچې، په لرغونې اسراییلي ټولنه کې غلامي هغه څه ته ورنږدې و چې وروسته بیا د مشروطې غلامۍ په نامه یاده شوه. غلامان د عبري کورنیو د نه جلا کېدونکې برخې په توګه ګڼل کېدل. په حقیقت کې، داسې پېښو شتون درلود چې د یو غلام له لید لوري څخه، د یوې داسې کورنۍ تر واک لاندې د غلامۍ  ثبات چې په هغې کې له غلامانو سره ښه چلند کېده نوموړې کورنۍ له هغې یوې څخه غوره وه چې غلامانو ته یی اقتصادي آزادي ورکړې وه. 

پوهانو ته دا ناشونې ده د بني اسراییلو په پخوانۍ ټولنه کې د عبرانیانو له خوا د تملیک شوو غلامانو شمېر معلوم کړي یا د هغو کورنیو د سلنې محاسبه وکړي چې غلامان یې درلودل، خو دا شونې ده چې د غلامۍ د ټولنیزو، قانوني او اقتصادي اغېزو تحلیل او څېړنه وکړي.

عبراني انجیل د غلامانو د اداره کولو په اړه د اصولو دوې مجموعې شاملوي: لومړۍ مجموعه د عبراني غلامانو په اړه (لاویان ۳۹:۲۵-۴۳) او دویمه مجموعه یې د کنعاني غلامانو (لاویان ۴۵:۲۵-۴۶) لپاره ده. [منسوخه سرچینه]. دغیر عبري غلامانو عمده سرچینه د جنګ اسیران وو. عبری غلامان د غیر عبري هغو په پرتله، یا د انتهایی فقر له وجې (چې په دې حالت کې دوی خپل ځانونه په یو اسراییلي مالک باندې پلورل) یا هم د یو پور په ورکړه کې د ناتوانۍ له وجې غلامان شوي وو. د عبراني انجیل په روایت، غیر عبراني غلامان به په بنیادي توګه د ګاونډيو کنعانې پرګنو څخه راوړل کېدل. او د دغو غلامانو لپاره دیني توجیه شتون درلو چې په لاندې ډول ده. 

په کنعانیانو د حکمرانۍ اصول د یو لعنت پر بنسټ ولاړ وو چې د د هام له یو زوی کنعان سره تړاو لري. په داسې حال کې چې په وروسته دورو کې د کنعاني غلامۍ  اړوند قوانین په نورو ټولو غیر عبراني غلامانو باندې د پلي کولو په پار وغځول شول.

د غیر عبراني غلامانو د اداره کولو اړوند قوانین د عبرانیانو هغو پر تله ډېر تندلاري وو: غیر عبري غلامان د تل لپاره تملیکېدل او د مالک څخه وروسته د هغه اولادونو ته وربخښل کېدل، په داسې حال کې چې عبراني غلامانو سره د خدمتګارانو په څېر چلند کېده او له شپږو کلونو خدمت وروسته یا د جبیلي (په مسیحیت کې په پنځوسو کلونو کې یو ځل پېښېدونکی د خوښۍ یو کال و چې عبري غلامان پکې آزادېدل)  یو کال په راتلو سره به آزادېدل. یو پوه داسې وړاندوینه کوي چې نوموړی توپیر له هغه حقیقت سره تړلی و چې غیر عبراني غلامانو د کنعان د لعنت (curse of Canaan) سره تړاو درلود. حال دا چې خدای نه غوښتل چې یهودیان غلامان شي ځکه خدای دوی د مصریانو له غلامۍ څخه خلاص کړي وو.  

## سرچينې