open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د سولر لمریز سېلیلونه

پرووسکایټ سولر سېلیلونه د لمریزې انرژۍ د تولید په ډګر کې یو نوی او انقلابي کشف دی چې د رڼا جذبونکي (Light-harvesting) فعالې مادې په توګه له یو ځانګړي کرسټالي جوړښت څخه ګټه اخلي. د د انرژۍ د ملي لابراتوار د څېړنو له مخې، د دغو سېلونو موثریت (Efficiency/ګټورتوب) په تېره یوه لسیزه کې په ډېره چټکۍ سره وده کړې او د دودیزو سیلیکون سېلونو کچې ته نږدې شوی دی. د پرووسکایټ موادو جوړول خورا ارزانه دي او دا وړتیا لري چې په خورا نري (Thin-film/نری قشر) ډول په بېلابېلو سطحو لکه ښیښه یا پلاسټیک باندې چاپ شي. دا ټیکنالوژي د راتلونکي نسل لپاره د انرژۍ په برخه کې د لوی بدلون نښه ګڼل کېږي ځکه چې د تولید پروسه یې لږه انرژي مصرفوي.

د دغو سېلونو کیمیاوي جوړښت او د هغوی نیمه هادي (Semiconductor/نیمه لېږدونکی) ځانګړتیاوې ساینس پوهانو ته اجازه ورکوي چې د رڼا ډېره برخه په برېښنا بدله کړي. د د ساینس مجلې په مقالو کې راغلي چې د پرووسکایټ سېلونو یو له مهمو ګټو څخه د هغوی انعطاف مننه (Flexibility/نرمښت) ده، چې کېدی شي په راتلونکي کې په کړکیو، جامو او حتی د موبایلونو په پردو کې وکارول شي. د کابل پوهنتون په څېر اکاډمیکو مرکزونو کې د دغو توکو مطالعه د نوي نسل لپاره د نانو ټیکنالوژۍ (Nanotechnology/وړوکی ساینس) په برخه کې نوې دروازې پرانیزي. که څه هم دا سېلونه لا هم د لندبل او تودوخې په وړاندې د ثبات (Stability/دوام) په برخه کې له ننګونو سره مخ دي، مګر نړيوالې څېړنې د هغوی د عمر او پایښت لوړولو په لور روانې دي.

د پرووسکایټ ټیکنالوژۍ راتلونکی په ځانګړي ډول په ټنډم (Tandem/جوړه یي) سېلونو کې خورا روښانه دی، چېرته چې دا مواد له سیلیکون سره یو ځای کېږي ترڅو د لمر له وړانګو څخه اعظمي (Maximum/تر ټولو ډېره) ګټه واخیستل شي. دا ډول پرمختګونه په هغو هېوادونه کې چې د لمر پریمانه وړانګې لري، لکه افغانستان، کولی شي د برېښنا بیه خورا راټیټه کړي. د عصري صنایعو په ډګر کې د دغو موادو سوداګریز کېدل (Commercialization/بازار ته وړاندې کول) به د انرژۍ نړيواله نقشه بدله کړي او د کاربن څخه پاکې نړۍ په لور به حرکت چټک کړي. دا مقاله د نړیوالو ساینسي لابراتوارونو د حقایقو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو لوستونکي د لمریزې برېښنا له نوي او عصري دوران څخه خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه
* د NREL رسمي ویب پاڼه - پرووسکایټ
* د نیچر مجلې تخصصي څانګه
* کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مرکز
* د امریکا د انرژۍ وزارت - سولر انرژي

وېشنيزه:انرژي
وېشنيزه:کیمیا
وېشنيزه:ټیکنالوژي
کوډ لیکنه

کریپټوګرافي یا کوډ لیکنه د هغو تخنیکونو (Techniques/لارو چارو) مطالعه ده چې معلومات د ناغوښتل شويو کسانو له لاسرسي څخه خوندي ساتي او یوازې باوري ترلاسه کوونکي ته د لوستلو اجازه ورکوي. د د کریپټوګرافیکو څېړنو نړیوالې ټولنې د اسنادو له مخې، دا علم له زرګونو کلونو راهیسې کارول کېږي، مګر په اوسني عصر کې د ریاضیاتو (Mathematics/شمېرپوهنه) او کمپیوټر ساینس په مرسته خورا پېچلی شوی دی. په دې پروسه کې اصلي متن په یو ناپېژندل شوي کوډ (Ciphertext/کوډ شوی متن) بدلېږي چې یوازې د ځانګړې کلۍ (Key/کیلي) په واسطه بېرته لوستل کېدلی شي. دا علم د انټرنیټي بانکوالۍ، شخصي پیغامونو او ملي امنیت په خوندي کولو کې بنسټیز (Fundamental/اصلي) رول لوبوي.

د کریپټوګرافۍ تاریخي رېښې لرغوني مصر او د الکندي په څېر مسلمانو ساینس پوهانو ته رسېږي چې د فریکونسۍ تحلیل (Frequency Analysis/د تکرار شننه) مېتود یې کشف کړی و. د د معیارونو او ټیکنالوژۍ ملي ادارې په راپورونو کې راغلي چې عصري کریپټوګرافي په دوو برخو وېشل کېږي: یو یې سیمیټریک (Symmetric/یو اړخیزه) او بل یې اسیمیټریک (Asymmetric/دوه اړخیزه) ده. په دوه اړخیزه سیسټم کې له دوو کلۍګانو څخه ګټه اخیستل کېږي چې یوې ته یې عامه (Public/ټولیزه) او بلې ته یې شخصي کلۍ ویل کېږي. د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځي په تدریسي نصاب کې د دغه علم شاملول د دې لپاره دي چې محصلین وکولی شي د سایبري بریدونو (Cyberattacks/انټرنیټي بریدونه) په وړاندې د ویب پاڼو او معلوماتي ډیټابیسونو امنیت خوندي کړي.

د کریپټوګرافۍ راتلونکی اوس د کوانټم کمپیوټرونو له رامنځته کېدو سره له نویو ننګونو سره مخ دی، ځکه چې دا ډول کمپیوټرونه کولی شي اوسني ډېر پېچلي کوډونه په څو ثانیو کې مات کړي. له همدې امله، ساینس پوهان اوس په پوسټ-کوانټم کریپټوګرافۍ (Post-Quantum Cryptography/له کوانټم وروسته کوډ لیکنه) کار کوي ترڅو د راتلونکي نسل لپاره د معلوماتو محرمیت (Privacy/پټ پاتې کېدل) تضمین کړي. په ټولیز ډول، دا علم ثابتوي چې د معلوماتو ساتنه نه یوازې یو تخنیکي ضرورت دی، بلکې په ډیجیټل نړۍ کې د انسانانو د ازادۍ او شخصي حریم ساتلو یوازینۍ لار ده. دا مقاله د نړیوالو اکاډمیکو بنسټونو د معیارونو پر بنسټ په نثري بڼه چمتو شوې ده ترڅو لوستونکي د معلوماتي امنیت له دغه پېچلي ډګر څخه خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه
* د کریپټوګرافیکو څېړنو نړیواله ټولنه - IACR
* د سایبري امنیت د سرچینو مرکز - NIST
* کابل پوهنتون - د کمپیوټر ساینس پوهنځی
* د کریپټوګرافۍ تخصصي سرچینه

وېشنيزه:کمپیوټر ساینس
وېشنيزه:ریاضیات
وېشنيزه:سایبر امنیت
ګرافیکي پروسس واحد

ګرافیکي پروسس واحد یا جي پي یو (GPU) یو ځانګړی برېښنايي سرکټ (Circuit/د برېښنا لاره) دی چې د انځورونو او ویډیوګانو د پروسس او جوړولو چټکولو لپاره ډیزاین شوی دی. د د انویډیا شرکت د معلوماتو له مخې، دا وسیله د مرکزي پروسس واحد (CPU/اصلي مغز) په پرتله د موازي محاسبې (Parallel Computing/هممهاله شمېرنه) وړتیا لري، چې په یو وخت کې زرګونه کوچني عملیات ترسره کولی شي. که څه هم په لومړیو کې دا یوازې د کمپیوټري لوبو (Gaming/لوبو) لپاره جوړ شوی و، مګر اوسمهال د مصنوعي ذکاوت (Artificial Intelligence/جوړ شوی ذکاوت) د ماډلونو په روزلو او د پېچلو ساینسي معلوماتو په تحلیل کې بنسټیز رول لوبوي.

د جي پي یو فعالیت او د هغې جوړښت د عصري تمدن په ډیجیټل پرمختګ کې خورا حیاتي دي ځکه چې دا د بصري معلوماتو (Visual Data/لیدل کېدونکي معلومات) د ښودلو یوازینۍ لاره ده. د د انټل بنسټ په مقالو کې راغلي چې دا پروسسرونه په ملیونونو پکسلونه (Pixels/د انځور وړې نقطې) په هره ثانیه کې کنټرولوي ترڅو پرده باندې روان او روښانه انځورونه ښکاره شي. د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځي په کمپیوټري لابراتوارونو کې د جي پي یو اهمیت د انجینرۍ د ډیزاینونو (CAD/کمپیوټري ډیزاین) او د ویډیوګانو د اډیټ کولو په برخو کې په پوره دقت سره تدریس کېږي. دا ټیکنالوژي په هغو هېوادونه کې چې د ټیکنالوژۍ په لور روان دي، د لویو ډیټا مرکزونو د جوړولو لپاره لومړی شرط ګڼل کېږي.

د ګرافیکي پروسسرونو راتلونکی له مجازي نړۍ او د سترو ساینسي معادلو له حل سره نږدې تړلی دی. د Science Magazine د څېړنو پر بنسټ، نوي جي پي یوګانې د وړانګو د څارنې (Ray Tracing/د رڼا د لارې موندنه) ټیکنالوژۍ په واسطه کولی شي داسې انځورونه جوړ کړي چې له واقعیت سره هېڅ توپیر نه لري. له دې هاخوا، د طب په برخه کې د انسان د جینونو (Genes/ارثي مواد) د تحلیل لپاره هم له دغه پیاوړي هارډویر څخه ګټه اخیستل کېږي. دا مقاله د نړیوالو تخصصي بنسټونو د معلوماتو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو افغان لوستونکي د کمپیوټري هارډویر له دغه خورا پیاوړي او مهم غړي څخه خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د انویډیا رسمي معلومات - جي پي یو
* د انټل ګرافیکي څانګه
* کابل پوهنتون - د ټیکنالوژۍ څېړنیز مرکز
* د جي پي یو د مشخصاتو نړیوال ډیټابیس
د سپوږمۍ ډبرې

سپوږمۍ ډبرې یا لونا ریګولیت (Lunar Regolith/د سپوږمۍ سطحي مواد) هغو خاورو، میده ډبرو او دوړو ته ویل کېږي چې د سپوږمۍ ټوله سطحه یې پوښلې ده. د د ناسا فضايي ادارې د څېړنو له مخې، دا مواد د ملیونونو کلونو په اوږدو کې د کوچنیو اسماني تېږو (Micrometeoroids/وړې اسماني ډبرې) د ټکر له امله رامنځته شوي دي. دا خاوره له ځمکنيو خاورو سره ډېر توپیر لري ځکه چې په سپوږمۍ کې باد او اوبه نشته چې ډبرې میده کړي، نو ځکه د دغو ډبرو ذرې خورا تېرې (Sharp/تېزې) او د ښیښې په څېر دي. دا مواد نه یوازې د سپوږمۍ تاریخ بیانوي، بلکې په راتلونکي کې په سپوږمۍ کې د ودانیو جوړولو لپاره د اصلي خامو موادو په توګه هم په پام کې نیول کېږي.

د سپوږمۍ د خاورې کیمیاوي جوړښت او د هغې فزیکي ځانګړتیاوې د ستورپوهانو لپاره ځانګړی ارزښت لري، ځکه چې دا مواد د لمر د وړانګو (Solar Wind/لمریز باد) اغېزې په ځان کې ساتي. د د سپوږمۍ او سیاروي انسټیټیوټ په راپورونو کې راغلي چې ریګولیت په لویه کچه اکسیجن، سیلیکون، اوسپنه او مګنیزیم لري. د کابل پوهنتون په څېر اکاډمیکو مرکزونو کې د جیولوژي (Geology/ځمکپوهنه ) په څانګه کې دا موضوع تدریس کېږي ترڅو محصلین د نورو اسماني اجسامو د جوړښت په توپیرونو پوه شي. د سپوږمۍ د خاورې یوه لویه ځانګړنه دا ده چې په هغې کې هېلیم-۳ (Helium-3) موندل کېږي، کوم چې د پاکې اتومي انرژۍ لپاره خورا نادره او قیمتي سرچینه ګڼل کېږي.

د سپوږمۍ ډبرو راتلونکی او له هغې څخه ګټه اخیستنه د فضايي استعمار (Space Colonization/په فضا کې مېشت کېدل) په لاره کې لومړنی ګام دی. د Science Magazine د ساینسي مقالو پر بنسټ، ساینس پوهان اوس پر داسې ټیکنالوژۍ کار کوي چې وکولی شي له دې خاورې څخه اکسیجن او د ساختماني چارو لپاره خښتې تولید کړي. دا مواد د لمر د خطرناکو وړانګو په وړاندې یو طبیعي ډال (Shield/سپر) کېدی شي چې په سپوږمۍ کې مېشت کسان خوندي وساتي. که څه هم دا خاوره د فضايي کالیو او ماشینونو لپاره د هغې د تېزوالي له امله یو لوی ګواښ (Hazard/خطر) دی، مګر د فضايي اډو د جوړولو لپاره تر ټولو ارزانه لاره همدا ده. دا مقاله د نړيوالو فضايي حقایقو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو د پښتو ژبې ساینسي پانګه بډایه کړي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه
* د ناسا د سپوږمۍ د نمونو مرکز
* د سپوږمۍ د څېړنو نړیوال انسټیټیوټ
* کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله
* د سپیس ډاټ کام علمي برخه

وېشنيزه:ستورپوهنه
وېشنيزه:جیولوژي
وېشنيزه:فضا
مرګ

مرګ یا مړینه د ټولو بیولوژیکي دندو (Biological Functions/ژوندي فعالیتونه) د دایمي پای ته رسېدو حالت دی چې په ژوندیو موجوداتو کې واقع کېږي. د د روغتیا نړيوال سازمان د تعریفونو له مخې، مرګ هغه وخت رامنځته کېږي کله چې د دماغ فعالیت په بشپړ ډول ودرېږي یا د وینې جریان او تنفس د تل لپاره ختم شي.  ځکه چې دا یوازې یو بیولوژیکي بحث نه دی، بلکې حقوقي، فلسفي او کلتوري اړخونه هم لري. په پښتو ژبه کې د دې موضوع نشتوالی د حیرانتیا خبره ده، ځکه چې د طب او ټولنپوهنې (Sociology/ټولنه پېژندنه) په برخو کې دا یو له بنسټیزو بحثونو څخه ګڼل کېږي.

د مرګ بیولوژیکي نښې او د بدن بدلونونه له مړینې سمدستي وروسته پیل کېږي چې په عدلي طب (Forensic Medicine/قانوني طب) کې ځانګړی اهمیت لري. د د برېتانیکا پوهنغونډ په مقالو کې راغلي چې د بدن د تودوخې راښکته کېدل او د عضلاتو کلکېدل هغه لومړني فزیکي تغيیرات دي چې د مړینې وخت معلومولو کې مرسته کوي. د کابل پوهنتون د طب پوهنځي په تدریسي کتابونو کې د مرګ بېلابېل ډولونه لکه کلینیکي مرګ او دماغي مرګ په پوره دقت سره تشریح شوي دي. د ټکنالوژۍ په پرمختګ سره، اوس د مړینې د لاملونو په اړه احصایوي (Statistical/شمېرنیز) معلومات له هېوادونه سره مرسته کوي ترڅو د عامې روغتیا په پالیسیو کې اصلاحات راولي.

د مرګ په اړه فلسفي او ټولنیز نظرونه د بشر په تاریخ کې خورا پخواني دي او په هر کلتور کې ورته په بېلابېلو سترګو کتل کېږي. د Science Magazine د څېړنو پر بنسټ، د مړینې ویره او د بقا (Survival/ژوندي پاتې کېدل) غریزه د ډېرو انساني پرمختګونو او اختراعاتو لامل شوې ده. په عصري ساینس کې د عمر د اوږدولو او د مړینې د ځنډولو په اړه پراخې څېړنې روانې دي، مګر مرګ لا هم د ژوند د دورې یو حتمي (Inevitable/نه منل کېدونکی) حقیقت پاتې دی. دا مقاله د نړیوالو ساینسي او طبي حقایقو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو په پښتو ويکيپېډيا کې دا لویه علمي خلا ډکه شي او لوستونکي له مړینې سره تړلو ساینسي حقایقو څخه خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د روغتیا نړیوال سازمان - د مړینې احصایې
* د برېتانیکا پوهنغونډ - طبي مرګ
* کابل پوهنتون - د طب پوهنځی
* د روغتیايي خبرونو سرچینه
په فضايي څېړنو او مېشتېدنه کې د مصنوعي ځیرکتیا اغېزې

د مصنوعي ځیرکتیا (Artificial Intelligence/جوړ شوی ځیرک) ادغام په فضايي څېړنو کې د بشر لپاره د کایناتو د پېژندنې په برخه کې نوي افقونه پرانیستي دي. د ناسا (NASA) د جیټ پروپلشن لابراتوار د معلوماتو له مخې، د ماشیني زده کړې (Machine Learning/ماشیني زده کړه) الګوریتمونه اوس د لیرې ستورو او سیارو څخه د ترلاسه شویو معلوماتو په تحلیل کې کارول کېږي چې د انسان له فزیکي وړتیا څخه بهر دي. مصنوعي ځیرکتیا د فضايي بېړیو په خپلواک چلښت (Autonomous Navigation/خپلواک تګ راتګ) کې بنسټیز رول لوبوي، ځکه چې د ځمکې او لیرې سیارو ترمنځ د سیګنالونو ځنډ د دې لامل کېږي چې روبوټونه باید په خپله پرېکړې وکړي. 

د فضا د مېشتېدنې (Space Colonization/فضايي مېشتېدنه) په بهیر کې، مصنوعي ځیرکتیا د ژوند د ملاتړ سیسټمونو (Life Support Systems/د ژوند ساتنې سیسټمونه) په مدیریت کې کلیدي رول لري. د اروپا فضايي اداره په خپلو څېړنو کې وايي چې په سپوږمۍ یا مریخ کې د انسانانو لپاره د اکسیجن، تودوخې او د سرچینو د مصرف کنټرول یوازې د هوښیار ډیجیټل سیسټمونو په واسطه ممکن دی. د د افغانستان د عصري علومو د مرکزي څانګې څار سیسټم د کابل پوهنتون په څېر اکاډمیکو مرکزونو کې د فزیک او کمپیوټر ساینس په کچه دغه بحثونه د دې لپاره مهم دي چې محصلین پوه شي څنګه مصنوعي ذکاوت کولی شي په فضا کې د کانونو استخراج (Space Mining/فضايي کیندنه) او د کائناتي وړانګو د خطرونو وړاندوینې وکړي.

د مصنوعي ځیرکتیا او فضايي ټیکنالوژۍ یوځای کېدل به په راتلونکو څو لسیزو کې د ستوري منځني (Interstellar/د ستورو ترمنځ) سفرونو ته لاره هواره کړي. د ساینس د نړيوالو ژورنالونو د مقالو له مخې، د AI سیسټمونه کولی شي د ستورو د حرکت دقیقې نقشې چمتو کړي او د تمدنونو د نښو په لټون کې مرسته وکړي. په هغو هېوادونه کې چې د فضايي علومو په برخه کې پرمختګ کوي، د مصنوعي ځیرکتیا اخلاقي او تخنیکي چوکاټونه په پوره دقت مطالعه کېږي. دا مقاله د نړیوالو معتبرو سرچینو او د پوهنتونونو د اکاډمیکو معیارونو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو د پښتو ژبې په علمي پانګه کې یوه مهمه او نوې برخه اضافه کړي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د ناسا رسمي پاڼه - مصنوعي ځیرکتیا په فضا کې
* د اروپا فضايي اداره - راتلونکې ټیکنالوژي
* کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مرکز
* د فضايي فزیک نوي علمي مقالې
اروپا فضايي اداره

د اروپا فضايي اداره (European Space Agency/د اروپا د فضا سازمان) چې په لنډ ډول د اېسا (ESA) په نوم یادېږي، یو نړيوال سازمان دی چې د ۲۲ اروپايي هېوادونه په غړیتوب د فضا په کشف او څېړنه کې فعالیت کوي. د دغه سازمان اصلي هدف د سپوږمکۍ (Satellite/سپوږمکۍ) سیسټمونو پراخول، د سیاروي ماموریتونو تنظیمول او د ځمکې د چاپیریال څارنه ده. د ناسا (NASA) په څېر، د اروپا فضايي اداره د نړۍ په کچه د پرمختللې ټیکنالوژ او انجینرۍ مرکز ګڼل کېږي. دا اداره د خپلو خپلواکو توغندیو (Launchers/توغونکي) لکه اریان (Ariane) په واسطه فضا ته بارونه او انسانان لېږدوي.

د اروپا د فضايي ادارې ساینسي ماموریتونه د لمریز نظام (Solar System/د لمر کورنۍ) د پېژندنې په برخه کې خورا حیاتي دي. د روسېټا (Rosetta) ماموریت چې د لومړي ځل لپاره یې د یوې لکۍ لرونکې ستورې (Comet/لکۍ لرونکې ستورې) پر مخ کښته کېدنه ترسره کړه، د دغې ادارې له سترو بریاوو څخه شمېرل کېږي. د کابل پوهنتون په څېر اکاډمیکو بنسټونو کې د فزیک او جغرافیې په څانګو کې د دغې ادارې د معلوماتو څخه د ځمکې د اقلیمي بدلونونو د تحلیل لپاره ګټه اخیستل کېږي. د اروپا فضايي اداره اوسمهال د ارټیمیس (Artemis) پروګرام له لارې له ناسا سره د سپوږمۍ پر مخ د دایمي اډې په جوړولو کې همکاري کوي.

د دغه سازمان تخنیکي جوړښت او د کوپرنیکوس (Copernicus) په څېر د ځمکې د څارنې پروګرامونه په نړيواله کچه د کرنې، چاپیریال ساتنې او طبیعي پېښو په مدیریت کې رول لري. د ساینس د نړيوالو ژورنالونو پر بنسټ، د اروپا فضايي اداره د کوانټم (Quantum/کوانټمي) اړیکو او په فضا کې د لیزرونو په واسطه د معلوماتو د لېږد په برخه کې مخکښه ده. د دغه بنسټ فعالیتونه نه یوازې د اروپا، بلکې د ټول بشریت لپاره د کائناتي پوهې په زیاتولو کې مرسته کوي. دا مقاله د نړیوالو معتبرو فضايي سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو لوستونکي د نړۍ د یو تر ټولو پیاوړي فضايي سازمان له فعالیتونو خبر شي.

## بهرني لینکونه او اخځلیکونه
* د اروپا د فضايي ادارې رسمي ویب پاڼه
* د اېسا ساینسي څېړنې
* کابل پوهنتون - د ساینسي مطالعاتو مرکز
* د سپیس ډاټ کام تخنیکي معلومات

وېشنيزه:ستورپوهنه
وېشنيزه:ټیکنالوژي
وېشنيزه:فضا
ساینس

ساینس (Science/پوهنه) د کایناتو په اړه د ازمېښت وړ توضیحاتو او وړاندوینو په بڼه د پوهې د جوړولو او تنظیمولو یو سیستماتیک (Systematic/نظلي) بهیر دی. د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکا ټولنه (AAAS) په خپلو موندنو کې وايي چې ساینس یوازې د معلوماتو ټولګه نه ده، بلکې د حقیقت موندلو یو میتود دی چې په کتنه (Observation)، تجربه (Experiment) او منطقي استدلال ولاړ دی. دا پوهه په دریو اصلي برخو وېشل کېږي: طبیعي علوم (لکه فزیک او بیولوژي)، ټولنیز علوم (لکه ټولنپوهنه) او رسمي علوم (لکه ریاضیات او منطق). د ساینس اصلي موخه د طبیعت د قوانینو درک کول او د هغوی په مرسته د بشري ستونزو حل کول دي.

د ساینسي میتودولوژۍ (Methodology/کړنلاره) اهمیت په دې کې دی چې دا هر ډول ادعا د شواهدو او مدارکو پر بنسټ تاییدوي. د ساینس په نړيوالو اکاډمیو کې دا منل شوې چې یوه ساینسي تیوري باید تل د نویو شواهدو په وړاندې د بدلون وړ وي. د کابل پوهنتون په څېر علمي مرکزونو کې د طبیعي علومو په پوهنځیو کې محصلین زده کوي چې څنګه د ساینسي پوښتنو له لارې مجهول حقایق ومومي. عصري ټیکنالوژي چې نن موږ ورڅخه ګټه اخلو، د پېړیو په اوږدو کې د ساینسي څېړنو او تجربو مستقیمه پایله ده.

د ساینس بشري ارزښت او اغېزې د روغتیا، مخابراتو، زراعت او د انرژۍ په تولید کې په روښانه ډول لیدل کېدلی شي. د ملګرو ملتونو د ساینسي او کلتوري سازمان (UNESCO) په وینا، ساینس د سولې او دوامداره پراختیا لپاره تر ټولو پیاوړې وسیله ده. په هغو هېوادونه کې چې ساینسي فکر ته لومړیتوب ورکول کېږي، د ژوند کچه لوړه او د ناروغیو کچه ټیټه وي. دا مقاله د نړیوالو اکاډمیکو مراجعو پر بنسټ چمتو شوې ده ترڅو په پښتو ويکيپېډیا کې د دغې بنسټیزې کلمې مانا او مفهوم په سمه توګه ثبت شي.


## بهرني لینکونه او اخځلیکونه

* د ساینس د پرمختګ لپاره امریکايي ټولنه
* د برېتانیکا پوهنغونډ - د ساینس تاریخ
* کابل پوهنتون - د طبیعي علومو پوهنځی
* د نیچر مجلې علمي سرچینې
د واټن احساسوونکي وړه سپوږمکۍ

**د وړو سپوږمکیو اسماني شبکې** (SmallSat Constellations) هغه عصري فضايي سیستم ته وايي چې په کې سلګونه یا زرګونه کوچنۍ، ارزانه او معیاري سپوږمکۍ په ټیټ ځمکني مدار کې منظمه ډله جوړوي ترڅو بې‌وقفې مخابراتي او څارنې خدمتونه وړاندې کړي. د دې اصلي موخه د لوړ مدار دروندو سپوږمکیو پر ځای د ګڼ شمېر واړو الو په مرسته د ځمکې هرې برخې ۲۴/۷ پوښښ برابرول دي. دا د شپږم نسل مخابراتو بنسټ ګرځي.

د دې سپوږمکیو لوړوالی له ۳۰۰ تر ۱۲۰۰ کیلومترو وي چې د ډېټا انتقال کې کم ځنډ برابروي. د راډیو او لیزري اړیکو په واسطه یو له بله معلومات شریکوي. کمپنۍ لکه SpaceX (Starlink) سلګونه داسې سپوږمکۍ پر مدار لېږلي.

## تخنیکي ځانګړتیاوې
* معیاري ډیزاین (CubeSat).
* لمر شمسي پینلونه او نوې بیټرۍ.
* AI چپس د انځور پروسس لپاره.
* Ka-band او لیزري اړیکې.

## غوښتنې
* نړیوال انټرنټ.
* اقلیمي څارنه.
* ناورین مدیریت.
* زهېدوال څېړنې.

## ننګونې
د فضايي کثافاتو خطر، مدار مدیریت او سایبري امنیت.

## راتلونکي
د ۱۰۰۰۰ سپوږمکیو شمېر او ۶G ګډې شبکې.

## سرچينې

## بهرني لینکونه
* StartUs Insights - Satellite Trends 2025
* Lockheed Martin - Space Technology 2025
* IEEE - LEO Workshop
* Electrical Engineering Topics

وېشنيزه:فضايي انجینري
وېشنيزه:برېښنایي انجینري
ااخ

ااخ (له پخوانۍ جرمنۍ ژبې *aha* = "اوبه" څخه؛ په مرکزي اروپا کې د اوبو د ډېری ارګانونو نوم او پای) د لاندې بهیدونکو اوبو نوم دی (د الفبا په ترتیب سره د اوبو د بدن ترلاسه کولو سره ):

* Schelklinger Aach یا Ach (شین) ، بادین-وورټمبرګ
* د کنډن د بحر د ځینو جریانونو، د وتلو په لور:
** آک (د ځمکې د بحر، آربون) ، د آربون په څنګ کې د اوبر بحر، د آربن ولسوالۍ، د تورګو کینټن
** آچ (د رومن شارن) ، د رومن شارین په څنګ کې د اوبو په بحر کې ، د اربون ولسوالۍ ، د تورګو کانټون
* ریټاچ (ریټاچ) ، د ریټاچه ښیې پورتنۍ برخه ، د زاړه ځایونو په څنګ کې ، د سینټ ګال کینټن ، چې د راینټال داخلي کانال ته د اوبو له مینځه وړل کیږي

د نورو اوبو لپاره، آک د نوم یوه برخه ده.

آک د لاندې ځایونو نوم دی:

په آلمان کې:

* آچ (هګو) ، د کنستانس په ولسوالۍ کې ښار، بادن-ویرټمبرګ
* آچ (د (ټریر) په څنګ کې) د تریر-سابرګ د ولسوالۍ ښارګوټي، راینلینډ-پالټس
* د ډورنسټټن ښاروالۍ او کلي، د فریډن ښارګوټي، بادین-ویرټمبرګ ولسوالۍ
* آک په آلګیو کې، د اوبرګیو په ولسوالۍ کې د اوبرټوپ سیمه، بایرن
* آچ، د آچ لینز ښارګوټي اوسیدونکی، د سیګمارینګ په ولسوالۍ کې د پفلینډورف ښاروالۍ، د بادین-ویرټیمبرګ ښارګوټه

په سویس کې:

* آچ (براونا) ، د برواونو ښاروالۍ ښارګوټي، د مونچ ویلن ولسوالۍ، د تورګو کینټن
* آچ (نکارتال) ، د نکارتال ښاروالۍ ښارګوټي، د ټګنبرګ ولسوالۍ، د سینټ ګال کینټن
* آچ (رومانشورن) ، د رومنشورن ښاروالۍ ښارګوټي ، د اربون ولسوالۍ ، د تورګو کینټن
* آک (توباک) ، د توباک ښاروالۍ ښارګوټي، د روچچ په ولسوالۍ کې، د سینټ ګال کینټن

آک د لاندې کسانو نوم دی:

* کریسټوف ویلم د آچ (1696-1771) ، په 18th century کې د آلمان ګیلینر. د پېړۍ
* هانس ګونتر آچ (1919-1999), د آلمان نباتات پوه او د پوهنتون ښوونکی
* د هچينګن د يشيوا د راليکو مشر، د روبي، موحيل او د يشياوو مشر ييهودا لوب اَخ (مړه ۱۸۲۰) 
* جان جورج د آچ، په ۱۸م کال کې د آلمان د اوسپنې څانګه جوړونکی. د پېړۍ
* والټر فان آچ، د آلمان وکیل، په 1625 کې د شرفې په توګه لوړ شو
 
**دا هم وګورئ:**
پښتو ولسي ادبیات او نړیواله بډیانه

پښتو ولسي ادبیات (Pashto Folklore) د اسیا په کچه یو له خورا غني او ژوندۍ ادبي زېرمو څخه ګڼل کېږي. دا ادبیات د پښتنو د زرګونو کلونو د ژوند، مبارزې، مینې او فلسفې رښتينی انځور دی چې له نسل څخه نسل ته په شفاهي (Oral) ډول لېږدول شوی دی. د نړیوال ادبیات په چوکاټ کې، پښتو فلکلور د خپل سادګۍ او ژورتوب له امله ځانګړی مقام لري. د پښتو ولسي ادبیاتو لویه برخه د "لنډۍ" (Landay) څخه جوړه ده، چې یو داسې ځانګړی ادبي صنف دی چې په نړۍ کې بل متبادل نه لري او ډېری وخت د ښځو له خوا د ټولنیزو ناخوالو په وړاندې د غږ پورته کولو وسیله ګرځېدلې ده.



د پښتو ولسي ادبیاتو ادبي او هنري ځانګړنې د اسیا د نورو ژبو په پرتله په دې کې دي چې دا ادبیات په مستقیم ډول د ولس له "پښتونولۍ" کوډکس (Pashtunwali Code) سره تړلي دي. په دې کې متلونه (Proverbs)، چې د پښتنو د تجربو خلاصه ده، د ټولنیز قانون حیثیت لري. د پښتو ژبه په دې برخه کې دومره بډایه ده چې یوازې په زرګونو متلونه یې د فلسفې او اخلاقو بېلابېل اړخونه روښانه کوي. د کابل پوهنتون د ادبیاتو په پوهنځي کې د دغو ولسي اصنافو ډلبندي او څېړنه د دې لپاره کېږي چې د سیمې کلتوري تاریخ پرې روښانه شي. د کاکړۍ غاړو او سروکو په څېر رېتمیک اشعار د پښتو موسیقۍ او ادبیاتو ترمنځ پیاوړې اړیکه رامنځته کړې ده.



د پښتو ولسي ادبیاتو بشري ارزښت په دې کې نغښتی دی چې دا ادبیات د یوې لویې اسیايي ژبې د بقا او هویت ساتونکي دي. دا ادبیات د استعمار په وړاندې د مقاومت خورا پیاوړې سرچینه پاتې شوې او د ولس په یووالي کې یې بنسټیز رول لوبولی دی. د یونسکو د کلتوري میراثونو په لړ کې، پښتو شفاهي ادبیات د نړۍ د پام وړ ګرځېدلي دي، ځکه چې دا د یو داسې ولس غږ دی چې هیڅکله یې خپل کلتوري اصالت نه دی بایللی. دا مقاله د ادبیاتو د معتبرو اکاډمیکو منابعو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو د پښتو ژبې دغه ستره پانګه په نړیواله کچه معرفي شي.


## بهرني لینکونه او اخځلیکونه
* د امریکا د کانګرس کتابتون - پښتو فلکلور
* د پښتو ادبیاتو او کلتور نړیواله شبکه 
* د افغانستان د علومو اکاډمي - د ولسي ادبیاتو څانګه
* کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی

وېشنيزه:پښتو ادبیات
وېشنيزه:فلکلور
وېشنيزه:کلتور
ویلشینګن

#### ویلشینګن
په ویلشینګن کې د «Guuhaseln» په نوم ودانیزه سیمه کې په ۲۰۰۸ کال کې د ۱۶ هکټاره په اندازه د کلتانو (Kelten) یو استوګنځی چې په خندقونو او لرګینو دیوالونو چاپېر و، په لرغونپوهنیز ډول وڅېړل شو. د ستنو او خندقونو موندنو ثابته کړه چې له دې محدودې بهر هم خلک اوسېدل. د استوګنې نښې او موندل شوي توکي د دریمې او دویمې مخزېږدي پیړۍ د کلتانو یو څو پړاويز استوګنځی ښیي. ځینې موندل شوي شیان حتی تر ۱۵۰۰ مخزېږدي کال پورې د برونزو دورې ته هم اشاره کوي. د دې ترڅنګ د ویلشینګن د جغل په فابریکه کې په ۲۰۱۰ کال کې د ډبرې دورې څو قبرونه هم وموندل شول.

### سټولپرسټاین (Stolpersteine)

په ۲۰۲۳ کال کې په اینګین، انسیلفینګن او نوي هوزن کې ټولټال اووه د یادګار ډبرې (Stolpersteine) د هغو کسانو په یاد کې کېښودل شوې چې د ملي سوسیالیزم (نازیانو) په دوره کې ځورول شوي وو.

### منظمې پیښې
;فاسنیټ (Fasnet)

د اینګین د نڅا ټولنه (Narrenzunft Engen) په دې ښار کې د سوابي-الیمانیک جشنونو پخوانۍ دودیزې لوبې پر مخ وړي. د "Hansele" په نوم د نڅا ځانګړې څېره له پخوا راهیسې شتون لري، چې ترټولو پخوانۍ جامې یې د ۱۸۵۰ کال پورې اړه لري.

## اقتصاد او زیربناوې
### اقتصاد
په تیرو پیړیو کې د اینګین اوسیدونکو د نساجۍ، سمنټو او تنباکو له لارې خپل ژوند کاوه. د دې ترڅنګ په ښار کې د فیل د غاښونو د نقاشۍ هنر هم شتون درلود. له ۱۹۷۰ لسیزې راهیسې په اینګین کې ځینې منځني شرکتونه ځای پر ځای شوي دي، چې د دې لپاره ښار د «Grub» په نوم صنعتي سیمه جوړه کړې ده.

### ترانسپورټ

د اینګین سټیشن د «Schwarzwaldbahn» په لاره کې پروت دی. د منظمو سیمه ییزو ریل ګاډو (RE2) ترڅنګ چې کارلسروه او کونستانز ته ځي، د «Seehas» (S6) ریل ګاډی هم په هرو ۳۰ دقیقو کې اینګین له کونستانز سره نښلوي.

د سړکونو له لارې، دا ښار له A81 لویې لارې او د B31 او B491 ملي سړکونو سره نښتی دی. همدارنګه اینګین د باډن-وورټمبرګ د بايسکل ځغلولو له شبکې سره هم نښتی دی.

## زده کړې
د ۲۰۰۶/۰۷ تعلیمي کال کې په اینګین کې نوی جمنازیوم پرانیستل شو. د ښار په تعلیمي مرکز کې د جمنازیوم ترڅنګ د «Anne-Frank» ریال ښوونځی او ځینې نور مسلکي ښوونځي هم شتون لري. په ښار کې اووه وړکتونونه او په انسیلفینګن کې د ځوانانو یو سیمینار هم شتون لري.

## شخصیتونه
### افتخاري اتباع
* ۱۸۶۲، یوزف ویبر (Josef Weber): د ښار کاهن او دیني عالم.
* ۱۹۱۲، هیرمان ګراف (Hermann Graf): پیلوټ، چې په ۱۹۴۲ کې افتخاري تبعه شو.
* ۱۹۵۹، یووهانس موزر (Johannes Moser): پخوانی ښاروال.

### د ښار زامن او لوڼې
* ۱۵۴۸، **کونراډ ویټر** (Conrad Vetter): لیکوال.
* ۱۸۳۶، **هوبرټ ډیلګر** (Hubert Dilger): د امریکا په کورنۍ جګړه کې پوځي افسر، چې د «Medal of Honor» مډال یې ګټلی و.
* ۱۹۹۰، **اولېور سورګ** (Oliver Sorg): د فوټبال لوبغاړی.

## ادبیات
* 
* 

## سرچینې


وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښارونه
وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:په باډن-وورټمبرګ کې ښاروالۍ
ګایلینګن بادین ورټیمبرګ

**ګایلینګن ام هوخراین** د باډن-ورټمبیرګ د کانسانز ولسوالۍ یوه برخه ده.
شټوکاخ (Stockach (

**شټوکاخ** د بادن-ورټمبرګ په جنوب کې د کونستانز ولسوالۍ یو ښارګوټی دی. دا ښار  د شاوخوا ټولنو لپاره یو مرکزي مرکز برخه بلل کېږي. دغه ښار له ۱۹۳۹ کال څخه د ۱۹۷۳ د جنورۍ تر لومړۍ پورې د هغه مهال د شتوکاخ ولسوالۍ مرکز و.
هستوي انشقاق یا نیوکلیار فېشن

## هستوي انشقاق پېژندنه
هستوي انشقاق (Nuclear Fission) هغې فزیکي او کیمیاوي پروسې ته ویل کیږي چې په کې د یوه دروند اتوم هسته په دوو یا څو کوچنیو هستو ویشل کیږي. دا پروسه په ۱۹۳۸ کال کې د لومړي ځل لپاره د اوټو هان (Otto Hahn) او فریټز شټراسمان (Fritz Strassmann) لخوا کشف شوه. په دې عملیه کې خورا زیاته انرژي تولیدیږي، چې نن سبا د برېښنا په تولید او نظامي وسلو کې کارول کیږي.

## فزیکي میکانیزم او سلسله‌يي غبرګون
هستوي انشقاق هغه وخت رامنځته کیږي چې یوه درنه هسته (لکه یورانیم-۲۳۵ یا پلوتونیم-۲۳۹) یو نیوټرون جذب کړي. له جذب وروسته هسته ناثباته کیږي او په دوو کوچنیو هستو (Fission products) بدلیږي. په دې وخت کې دوه یا درې اضافي نیوټرونونه او د ګاما وړانګې هم صادریږي.
که دا نوي نیوټرونونه د نورو یورانیم هستو سره وجنګیږي، نو یو ځنځیري یا سلسله‌يي غبرګون (Chain Reaction) پیل کیږي. په هستوي ریکټورونو کې دا غبرګون د کنټرول کوونکو میلو په واسطه مهار کیږي، مګر په اتومي بمونو کې دا غبرګون په غیر کنټرول شوي ډول په یوه ثانیه کې ملیونونو ځلو تکراریږي.

## د انرژۍ محاسبه
په هستوي انشقاق کې د تولید شوو محصولاتو مجموعي ډله (Mass) د لومړني اتوم له ډلې څخه لږه کمه وي. دا ورکه شوې ډله په انرژۍ بدلیږي. د دې انرژۍ مقدار د اینشټاین د معادلې $E=mc^2$ له لارې ترلاسه کېږي. څرنګه چې د ډلې بدلون ($m$) په خورا لوړ عدد ($c^2$) کې ضربیږي، نو ځکه د یوې کوچنۍ هستې له ماتېدو څخه په میګا الیکټرون ولټ (MeV) کچه انرژي صادرېږي.

## غوښتنلیکونه او کارونه
هستوي انشقاق په دوو اصلي برخو کې کارول کیږي:
# **د برېښنا تولید:** په هستوي بریښناکوټونو کې د انشقاق څخه ترلاسه شوې تودوخه د اوبو د جوشولو لپاره کارول کیږي، ترڅو بخار تولید کړي او توربینونه وګرځوي.
# **طبي او علمي کارونه:** د رادیو اکټیو ایزوتوپونو تولید چې په سرطان پېژندنه او درملنه کې کارول کیږي.

## ګټې او زیانونه
* **ګټې:** د ډېرې لږې مادې څخه د خورا لویې انرژۍ تولید او د کاربن ډای اکسایډ نه اخراج.
* **زیانونه:** د رادیو اکټیو فاضله موادو (Nuclear waste) تولید چې د زرګونو کلونو لپاره خطرناک پاتې کیږي، او د هستوي پیښو (لکه چرنوبیل) احتمالي خطر.

## سرچینې

* International Atomic Energy Agency (IAEA) - Nuclear Physics
* World Nuclear Association - Fission and Fusion
* Demtröder, W.: Experimentalphysik 4: Kern-, Teilchen- und Astrophysik. Springer, 2017.

وېشنيزه:هستوي فزیک
وېشنيزه:هستوي انرژي
وېشنيزه:کیمیا
وېشنيزه:فزیک
کائنات پېژندنه

## کائنات پېژندنه پېژندنه
کائنات پېژندنه (Cosmology) د ستورپوهنې او فزیک یوه ګډه څانګه ده چې د کائناتو د پيدایښت، تکامل، جوړښت او راتلونکي برخلیک په اړه بحث کوي. دا علم هڅه کوي چې پوه شي کائنات څنګه رامنځته شول، اوسني حالت ته څنګه راورسېدل او په پای کې به څه کېږي. برعکس د ستورپوهنې، چې یوازې پر ستورو او کهکشانونو بحث کوي، کائنات پېژندنه په بشپړ ډول د ټول کائنات په جوړښت تمرکز کوي.

## د کائناتو پيدایښت او بیګ بانګ تیوري
د کائنات پېژندنې ترټولو منل شوې نظریه د لویې چاودنې یا "بیګ بانګ" (Big Bang) نظریه ده. د دې نظریې پر بنسټ، کائنات تقريباً ۱۳،۸ ملیارده کاله وړاندې له یوې خورا کوچنۍ، ګرمې او متراکمې نقطې څخه پیل شول. له هغه وخت راهیسې کائنات په دوامداره توګه د پراخېدو په حال کې دي. دا پراخېدنه د اډوین هبل لخوا په ۱۹۲۹ کال کې کشف شوه، کله چې هغه وموندله چې لیرې کهکشانونه له موږ څخه په چټکۍ سره لرې کېږي.

[attachment_0](attachment)

## د کائناتو جوړښت او تیاره ماده
کائنات یوازې له هغو ستورو او سیارو نه دي جوړ شوي چې موږ یې وینو. عصري کائنات پېژندنه ښيي چې:
* **عادي ماده:** یوازې تقريباً ۵٪ کائنات جوړوي.
* **تیاره ماده (Dark Matter):** تقريباً ۲۷٪ کائنات جوړوي. دا ماده نه لیدل کېږي مګر د ثقل د قوې له لارې د کهکشانونو پر حرکت اغېز کوي.
* **تیاره انرژي (Dark Energy):** تقريباً ۶۸٪ کائنات جوړوي. دا یو مرموز ځواک دی چې د کائناتو د چټک پراخېدو لامل کېږي.

## بنسټیز قوانین او فضا-وخت
د البرټ اینشټاین د عام نسبیت نظریه د عصري کائنات پېژندنې ریاضیاتي بنسټ جوړوي. دا نظریه فضا او وخت یو له بل سره تړي او د "فضا-وخت" (Space-time) په نوم یې یادوي. د دې نظریې پر بنسټ، لویه ډله (Mass) فضا-وخت ته انحنا ورکوي، چې موږ یې د کشش ثقل په توګه احساسوو. دا انحنا په لوی مقیاس کې د کهکشانونو او کلسترونو جوړښت ټاکي.

## د کائناتو راتلونکی برخلیک
کائنات پېژندونکي د کائناتو د پای په اړه څو احتمالي سناریوګانې وړاندې کوي:
# **لویه یخ وهنه (Big Freeze):** که کائنات همداسې پراخېدو ته دوام ورکړي، ټول ستوري به مړه شي او تودوخه به صفر ته نږدې شي.
# **لوی پاشل کېدل (Big Rip):** که تیاره انرژي خورا قوي شي، حتی اتومونه به هم سره وپاشل شي.
# **لوی ټکر (Big Crunch):** که د ثقل قوه پر پراخېدو غالبه شي، کائنات به بیرته راټول او په یوه نقطه کې به چاودنه وکړي.

## سرچینې

* NASA - WMAP Mission: Universe 101
* ESA - Planck Mission Overview
* Weinberg, S.: Cosmology. Oxford University Press, 2008.

وېشنيزه:کائنات پېژندنه
وېشنيزه:ستورپوهنه
وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:ستورفزیک
کونستانز ولسوالۍ

## کونستانز ولسوالۍ پېژندنه
کونستانز ولسوالۍ (Landkreis Konstanz) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت په سویل کې یوه اداري ولسوالۍ ده. دا ولسوالۍ د بودنزي جهيل په لوېدیځه غاړه کې پرته ده او له سویس هېواد سره اوږده پوله لري. د دې ولسوالۍ اداري مرکز د کونستانز ښار دی.

## جغرافیه او نفوس
دا ولسوالۍ د هیګاو (Hegau) له اورغورځونکو غونډیو او د بودنزي جهيل له څنډو جوړه ده. مساحت یې تقريباً ۸۱۸ مربع کیلومتره دی او نفوس یې له ۲۸۵۰۰۰ څخه ډېر دی. دا سیمه د المان یو له خورا ښکلو او سیاحتي سیمو څخه ګڼل کېږي.

## اداري ویش
کونستانز ولسوالۍ په ۲۵ ښاروالیو ویشل شوې ده چې پکې ۷ ښارونه او ۱۸ کلي (ښاروالۍ) شامل دي. مهم ښارونه یې عبارت دي له: کونستانز، زینګن، راډولف زیل او شټوکاخ.

## سرچینې

* د کونستانز ولسوالۍ رسمي ویبپاڼه
* Statistisches Landesamt Baden-Württemberg, 2023.

وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ولسوالۍ
پر انساني بدن د هوا د وزن اندازه

## پر انساني بدن د هوا د وزن اندازه
**پر انساني بدن د هوا د وزن اندازه** (Atmospheric pressure on the human body) هغې فزیکي قوې ته ویل کیږي چې د ځمکې د اتموسفیر د وزن له امله په دوامداره توګه پر انسان واردیږي. که څه هم موږ دا وزن په عادي حالت کې نه احساسوو، مګر د اتموسفیر فشار یو له هغو بنسټیزو فکتورونو څخه دی چې زموږ بیولوژیکي ژوند او فزیکي روغتیا اغېزمنوي.
## فزیکي بنسټ او تعریف
د ځمکې اتموسفیر له بېلابېلو ګازونو جوړ دی چې وزن لري. د ثقل د قوې له امله دا هوا پر هر هغه څه چې د ځمکې پر مخ دي، فشار راوړي. د سمندر په سطحه، د هوا فشار په اوسط ډول یو اتموسفیر (1 atm) دی، چې د ۱۰۱۳ ملیبار سره برابر دی. دا پدې مانا ده چې د هوا وزن د یوې مربع انچ ساحې باندې تقريباً د ۶.۷ کیلوګرامه (۱۴.۷ پونډه) فشار سره برابر دی.
## د وزن د محاسبې میتود
د یو بالغ انسان د بدن اوسطه سطحه تقريباً له ۱.۵ څخه تر ۲ مربع مترو پورې اټکل شوې ده. که موږ د سمندر په سطحه د هوا فشار په پام کې ونیسو، نو د یو بالغ انسان پر بدن د هوا د ټول وزن اندازه تقريباً له ۱۵ ټنو څخه تر ۲۰ ټنو پورې رسیږي. دا وزن له هغه وزن سره برابر دی چې یو کوچنی بار وړونکی موټر یې ولري. د فزیک د قوانینو له مخې، دا فشار په ټولو لورو کې په مساوي ډول واردیږي، چې له همدې امله موږ د یو دروند بار احساس نه کوو.
## موږ ولې دا فشار نه احساسوو
د انسان بدن داسې جوړ شوی چې د اتموسفیر له فشار سره په تعادل کې وي. زموږ په بدن کې دننه مایعات، وینه او هوا (لکه په سږو او غوږونو کې) د بهرني فشار سره په ورته کچه فشار تولیدوي. دا داخلي فشار د بهرني اتموسفیري فشار مخه نیسي او بدن له پاشل کېدو یا چمت کېدو څخه ساتي. کله چې یو انسان ډېرې لوړې سیمې ته خيژي یا تر اوبو لاندې ځي، دا تعادل له منځه ځي او انسان د غوږونو درد یا د ساه لنډۍ احساسوي.
## د لوړوالي اغېز پر فشار
د هوا وزن د لوړوالي په زیاتېدو سره کمیږي. څومره چې موږ له سطحې پورته ځو، د هوا د طبقو کثافت او وزن کمیږي، نو ځکه پر بدن واریدونکی فشار هم کميږي. په ډېرو لوړو سیمو کې د فشار کمښت د دې لامل کیږي چې په وینه کې د اکسیجن جذب ستونزمن شي، چې دغه حالت ته "Altitude Sickness" ویل کیږي.
## لنډیز او پایله
د هوا وزن که څه هم په سترګو نه لیدل کېږي، مګر یو خورا ستر فزیکي ځواک دی چې زموږ د بدن د ثبات لپاره اړین دی. د دې فشار اندازه د سمندر په سطحه ترټولو لوړه او په جګو غرونو کې کمه وي. د انسان بیولوژیکي سیسټم په بشپړ ډول له دې ۱۵ څخه تر ۲۰ ټنه وزن سره عادت شوی او د هغې په شتون کې خپل نورمال فعالیت ترسره کوي.
## سرچینې

۱. National Weather Service - Air Pressure Education
۲. NASA - Understanding Earth's Atmosphere
۳. Britannica - Atmospheric Pressure on Living Organisms
۴. World Health Organization - Environmental Health and Pressure
## د ژبو ترمنځ نښلول (Interlanguage Links)
وېشنيزه:فزیک
وېشنيزه:اتموسفیر
وېشنيزه:طبي فزیک
وېشنيزه:هوا پېژندنه
د کابل ښار منظره او د تلویزیون غونډۍ

## کابل پېژندنه
کابل (Kabul) د افغانستان پلازمېنه او د هېواد ترټولو لوی ښار دی. دا ښار د افغانستان په ختیځه برخه کې په یوه دره کې پروت دی چې د هندوکش له غرونو چاپېر دی. کابل د نړۍ یو له خورا پخوانیو ښارونو څخه ګڼل کیږي چې د کابل سیند پر غاړه موقعیت لري. دا ښار نه یوازې د هېواد سیاسي مرکز دی، بلکې کلتوري او اقتصادي محور هم بلل کیږي.
## تاریخي تحول
کابل له ۳۵۰۰ کلونو څخه ډېر تاریخ لري. په لرغونو وختونو کې دا د ریګ ویدا په متنونو کې یاد شوی دی. کابل د کوشانیانو، مغولو او درانیانو د واکمنۍ پر مهال خورا مهم مرکز و. په ۱۷۷۶ کال کې د تیمور شاه دراني لخوا د کندهار پر ځای کابل د پلازمېنې په توګه وټاکل شو. په تېرو څو لسیزو کې کابل د بېلابېلو کورنیو جګړو او سیاسي بدلونونو شاهد پاتې شوی، خو بیا هم د سیمې یو له متحرکو ښارونو څخه دی.
## دولتي سیسټم او سیاسي جوړښت
کابل د افغانستان د حکومت د ټولو درې ګونو قواوو (اجرائیه، مقننه او قضایه) مرکز دی. د ښار اداره د کابل ښاروالۍ (Kabul Municipality) لخوا پر مخ وړل کیږي. له اداري پلوه کابل په ۲۲ ناحیو ویشل شوی دی. دا ښار د ټولو بهرنیو سفارتونو، نړیوالو سازمانونو او د ولسمشرۍ ماڼۍ (ارګ) کوربه دی چې د هېواد د سیاسي تصمیم نیولو لومړۍ درجه سیمه ګڼل کیږي.
## اقتصادي او سوداګریز ډینامیک
کابل د افغانستان د سوداګرۍ زړه دی. د هېواد ډېری واردات او صادرات د کابل له لارې تنظیمیږي.
صنعتي پارکونه په پلچرخي او نورو سیمو کې موقعیت لري چې د خوراکي توکو، نساجۍ او ودانیزو موادو په تولید کې بوخت دي.
سره له دې چې کرنه په خپله ښار کې کمه ده، خو کابل د شاوخوا ولایتونو د زراعتي محصولاتو لکه مېوې او وچې مېوې د پروسس او صادرولو اصلي بازار دی.
## کلتور، هنر او عننات
کابل د بېلابېلو قومونو او کلتورونو د یوځای کېدو ځای دی.
 * تاریخي ځایونه: باغ بابر، د کابل بالاحصار، د افغانستان ملي موزیم او دارالامان ماڼۍ د ښار د کلتوري بډاینې نښې دي.
 * عننات: په کابل کې د نوروز لمانځنه، میله ګل غونډۍ او د دودیزو خوړو لکه قابلي پلاو کلتور خورا مشهور دی.
 * ادبیات: کابل د پیړیو راهیسې د فارسي او پښتو ادبیاتو مرکز پاتې شوی او د ډېرو مشهورو شاعرانو او لیکوالانو کور دی.
## پوهنه او څېړنه
کابل د افغانستان ترټولو لوی تعلیمي مرکز دی. د کابل پوهنتون (Kabul University) چې په ۱۹۳۲ کې تاسیس شوی، د هېواد ترټولو پخوانی او معتبر علمي مرکز دی. د دې ترڅنګ د کابل طبي پوهنتون، د پولیتخنیک پوهنتون او لسګونه نور دولتي او خصوصي لوړ تعلیمي بنسټونه په دې ښار کې فعالیت لري چې د نوي نسل په روزنه کې کلیدي رول لوبوي.
## ترانسپورټ او زیربناوې
کابل د افغانستان د ټولو لویو لارو نښلوونکی دی.
 * هوايي ډګر: د کابل نړیوال هوايي ډګر (Kabul International Airport) د هېواد ترټولو بوخت هوايي ډګر دی.
 * سړکونه: د کابل حلقوي سړک او د سالنګ لویه لاره کابل له شمالي او سویلي ولایتونو سره نښلوي. په ښار کې دننه د عامه ترانسپورټ سیسټم په بسونو او ټکسي موټرو ولاړ دی.
## سرچینې

 * د کابل ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه
 * Dupree, Nancy Hatch: An Historical Guide to Kabul. 1972.
 * Afghanistan Statistical Yearbook, Central Statistics Organization.

وېشنيزه:کابل
وېشنيزه:افغانستان پلازمېنې
وېشنيزه:افغانستان ښارونه
وېشنيزه:کابل ولایت
آیا غواړئ د بلې لیکنې لپاره کوم بل ښار یا موضوع وټاکئ؟
اورسزینګن-نینزینګن

## پېژندنه
اورسزینګن-نینزینګن (Orsingen-Nenzingen) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یوه ښاروالۍ ده. دا ښاروالۍ په ۱۹۷۵ کال کې د دوو پخوانیو خپلواکو کلیو، اورسینګن او نینزینګن، له یوځای کېدو څخه رامنځته شوې ده. دا سیمه د هیګاو (Hegau) د تاریخي سیمې په لویدیځه برخه کې موقعیت لري او د خپلو تاریخي ودانیو او ښکلي طبیعت له امله پېژندل کېږي.

## جغرافیه
اورسینګن-نینزینګن د بودنزي جهيل (Lake Constance) شمال لویدیځ ته په څو کیلومترۍ کې پرته ده. دا ښاروالۍ د هیګاو د اورغورځونکو غونډیو او د شټوکاخ (Stockach) د غونډیو ترمنځ موقعیت لري.
* **مساحت:** د دې ښاروالۍ ټوله سیمه ۲۲.۲۳ مربع کیلومتره ده.
* **ګاونډي سیمې:** دا ښاروالۍ له شمال څخه له ایمینګن-لیپټینګن (Emmingen-Liptingen)، له ختیځ څخه له شټوکاخ، له سویل څخه له شټایس لینګن (Steißlingen) او له لویدیځ څخه له فولکرټس هاوزن (Volkertshausen) او ایګیل ټینګن (Eigeltingen) سره پوله لري.

## تاریخچه
د دې سیمې تاریخ خورا پخوانی دی او د میشتېدنې نښې یې حتی د ډبرې دورې ته رسېږي.

### اورسینګن (Orsingen)
د اورسینګن نوم د لومړي ځل لپاره په ۱۰۹۴ کال کې په تاریخي اسنادو کې یاد شوی دی. په منځنیو پېړیو کې دا کلی د بېلابېلو اشرافي کورنیو تر واک لاندې و. په ۱۸۰۶ کال کې دا سیمه د باډن (Baden) د لوی ډوک میشت (Grand Duchy) برخه وګرځېده.

### نینزینګن (Nenzingen)
نینزینګن تر اورسینګن هم پخوانی تاریخ لري او د لومړي ځل لپاره په ۸۳۹ کال کې د سینټ ګالن په اسنادو کې ذکر شوی دی. په نولسمه پېړۍ کې کله چې د ریل پټلۍ جوړه شوه، نینزینګن د ترانسپورټي پلوه خورا مهم شو، ځکه چې د شټوکاخ او راډولف زیل ترمنځ لارې باندې یې موقعیت درلود.

## اداري جوړښت او سیاست
د ۱۹۷۵ کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه، د باډن-وورټمبرګ د اداري اصالحاتو په ترڅ کې، دواړه کلي سره یوځای شول.
* **ښاروال:** د ښاروالۍ مشري د ښاروال (Bürgermeister) پر غاړه وي چې د خلکو لخوا په مستقیمه توګه ټاکل کېږي.
* **د ښاروالۍ شورا:** دا شورا د ښاروالۍ د پرېکړو لوړه مرجع ده. د اورسینګن-نینزینګن د شورا غړي د عامه ټاکنو له لارې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي.

## اقتصاد او زیربناوې
د اورسینګن-نینزینګن اقتصاد په اصل کې پر کرنه ولاړ و، مګر اوسمهال پکې ګڼ شمېر کوچني او منځني صنعتي شرکتونه فعالیت کوي.
* **صنعت:** په نینزینګن کې یو لوی صنعتي زون (Gewerbegebiet) شتون لري چې ډېری خلکو ته یې د کار زمینه برابره کړې ده.
* **ترانسپورټ:** دا ښاروالۍ د A98 لویې لارې (Autobahn) ته نږدې پرته ده. نینزینګن د ریل پټلۍ تمځای لري چې د "Seehasle" ریل ګاډي له لارې شټوکاخ او راډولف زیل سره نښلېږي.

## کلتور او لیدني ځایونه
په سیمه کې څو مهم تاریخي ځایونه شتون لري:
* **د اورسینګن کلا (Schloss Orsingen):** دا یوه تاریخي ودانۍ ده چې د سیمې د پخوانیو حاکمانو استوګنځی و.
* **کلیساګانې:** په دواړو سیمو کې پخوانۍ کاتولیک کلیساګانې شتون لري چې د معمارۍ له پلوه د پام وړ دي، لکه په نینزینګن کې د سینټ مارټین کلیسا.
* **طبیعت:** د ښاروالۍ شاوخوا ځنګلونه او د غونډیو لارې د پلي ګرځېدو (Hiking) لپاره خورا مشهورې دي.

## سرچینې

* د اورسینګن-نینزینګن ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه
* Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: Bevölkerung, Struktur und Wirtschaft.
* Chronik von Orsingen-Nenzingen, Gemeindeportrait.

وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښاروالۍ
فولکرتس هاوزن

فولکرتس هاوزن (Volkertshausen)

## پېژندنه
فولکرتس هاوزن (Volkertshausen) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یوه ښاروالۍ ده. دا سیمه د هیګاو په نوم د مشهورې تاریخي او جغرافیایي سیمې په زړه کې پرته ده. فولکرتس هاوزن د خپل کوچني مګر متحرک اقتصاد او تاریخي مخینې له امله په سیمه کې ځانګړی ځای لري.
## جغرافیه
فولکرتس هاوزن د رادولف زیل ام بودنزي ښار شمال ته په نږدې واټن کې موقعیت لري.
د دې سیمې ځمکنی جوړښت د هیګاو د مړو شوو اورغورځونکو غونډیو تر اغېز لاندې دی. د رادولف زیلر آخ (Radolfzeller Aach) سیند د دې ښاروالۍ له منځه تېرېږي، چې د سیمې په طبعي ښکلا او د پخوانیو ژرندو په فعالیت کې یې مهم رول درلود. دا ښاروالۍ تقريباً ۵،۱۵ مربع کیلومتره مساحت لري او د بحر له کچې ۴۴۳ متره لوړه ده.
## تاریخچه
د فولکرتس هاوزن نوم د لومړي ځل لپاره په ۱۲۵۰ میلادي کال کې په رسمي اسنادو کې ذکر شوی دی. په منځنیو پېړیو کې دا کلی د بېلابېلو سیمه ییزو نوابانو او کلیساګانو تر ادارې لاندې و. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې، دا کلی د باډن د لوی ډوک میشت (Grand Duchy of Baden) برخه وګرځېده. د تاریخ په اوږدو کې، د آخ سیند پر غاړه د اوبو ژرندې او د نساجۍ واړه صنعتونه د خلکو د عاید اصلي سرچینه وه.
## اداري جوړښت او سیاست
فولکرتس هاوزن د یوې خپلواکې ښاروالۍ په توګه خپله اداره لري.
د ښاروالۍ مشري د یو منتخب ښاروال پر غاړه وي چې د خلکو په مستقیمه رایه د اتو کلونو لپاره ټاکل کېږي. د ښاروالۍ شورا د پرېکړو نیوونکې اداره ده چې غړي یې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. دا ښاروالۍ د "Singen" له اداري ټولنې سره په ځینو برخو کې همکاري کوي.
## اقتصاد او زیربناوې
که څه هم فولکرتس هاوزن د مساحت له پلوه کوچنۍ ښاروالۍ ده، مګر د خپل نفوس په پرتله خورا قوي صنعتي زون لري. په دې سیمه کې د فلزاتو د پروسس، برښنايي وسایلو او ساختماني موادو ګڼ شمېر شرکتونه فعالیت کوي.
د ترانسپورټ په برخه کې، دا ښاروالۍ د A81 او A98 لویو لارو (Autobahns) ته خورا نږدې ده، چې دا سیمه له کونستانز، شټوتګارټ او سویس سره نښلوي.
## کلتور او ټولنه
په فولکرتس هاوزن کې ټولنیز ژوند خورا بډای دی. دلته ګڼ شمېر کلتوري او ورزشي ټولنې (Vereine) شتون لري چې د سیمه ییزو جشنونو تنظیم کوي.
د سیمې تاریخي کلیسا "St. Verena" او د کلي زاړه جوړښتونه د سیلانیانو پام ځانته اړوي. همدارنګه په دې سیمه کې هر کال د سوابي-الیمانیک کارنیوال (Fasnacht) په خورا شانداره مراسمو لمانځل کېږي.
## سرچینې

۱. د فولکرتس هاوزن ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه (www.volkertshausen.de).
۲. د باډن-وورټمبرګ د احصایې دولتي اداره (Statistisches Landesamt Baden-Württemberg).
۳. د هیګاو سیمې تاریخي څېړنې او اسناد.
وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښاروالۍ
ګاینهوفین

ګاینهوفین (Gaienhofen)

## پېژندنه
ګاینهوفین (Gaienhofen) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یوه ښاروالۍ ده. دا سیمه د "Höri" په نوم مشهورې ټاپووزمې په سویل کې، د بودنزي جهيل (Lake Constance) په غاړه پرته ده. ګاینهوفین د خپلې ښکلي طبیعي منظرې، کلتوري تاریخ او د مشهورو لیکوالانو او هنرمندانو د اوسېدو د ځای په توګه په نړیواله کچه شهرت لري.
## جغرافیه
ګاینهوفین د بودنزي جهيل د هغې برخې په څنډه کې موقعیت لري چې "Untersee" نومېږي، او د سویس له پولو سره نږدې ده. دا ښاروالۍ له څلورو کلیو څخه جوړه شوې ده:
۱. ګاینهوفین (Gaienhofen)
۲. هیمنهوفین (Hemmenhofen)
۳. هورن (Horn)
۴. ګونډ هولزن (Gundholzen)
دې سیمې ته د "هنرمندانو ټاپووزمه" هم ویل کېږي، ځکه چې د اوبو او غونډیو ترکیب د ډېرو نقاشانو او لیکوالانو لپاره الهام بښونکی پاتې شوی دی.
## تاریخچه
د ګاینهوفین نوم د لومړي ځل لپاره په ۱۲۷۲ کال کې په رسمي اسنادو کې ذکر شوی دی. د پیړیو په اوږدو کې دا سیمه د "Reichenau" صومعې او د کونستانز د بشپ (Bishop) تر ادارې لاندې وه. په ۱۹مه پېړۍ کې کله چې دا سیمه د باډن د حکومت برخه شوه، د یوې کوچنۍ کرنیزې او کب نیونکې سیمې په توګه پاتې شوه. مګر په ۲۰مه پېړۍ کې، دغه ښاروالۍ د کلتوري شخصیتونو په پناه ځای بدله شوه. د هرمان هیسه (Hermann Hesse) په څېر لوی لیکوال په ۱۹۰۴ کال کې دلته مېشت شو.
## کلتور او هنر
ګاینهوفین د کلتوري پلوه د کونستانز ولسوالۍ یو له بډایه سیمو څخه ده:
 * **هرمان هیسه موزیم:** دا د هغې ودانۍ په منځ کې دی چې مشهور لیکوال هرمان هیسه پکې ژوند کاوه. دلته د هغه اثار او د ژوند یادګارونه ساتل کېږي.
 * **اوټو ډیکس موزیم:** مشهور الماني انځورګر اوټو ډیکس (Otto Dix) هم په هیمنهوفین کې ژوند کاوه، چې اوس یې کور په یو مهم هنري موزیم بدل شوی دی.
 * **امبروسیس هولبین:** دا سیمه له پخوا راهیسې د نومیالیو هنرمندانو کور پاتې شوی دی.
## اقتصاد او سیاحت
د ګاینهوفین اقتصاد په عمده ډول پر سیاحت، تعلیم او کرنه ولاړ دی. دا ښاروالۍ د یو مهم تعلیمي مرکز په توګه هم پېژندل کېږي، ځکه چې دلته د "Schloss Gaienhofen" په نوم یو مشهور خصوصي بورډینګ ښوونځی (Internat) شتون لري. سیلانیان دلته د اوبو د لوبو، پلي ګرځېدو او د کلتوري موزیمونو د لیدو لپاره راځي. د مېوو او سبزیجاتو کښت هم د ځايي خلکو د عاید یوه مهمه سرچینه ده.
## معماري او ابدات
په هورن (Horn) کې د سینټ جوهان کلیسا (Church of St. Johann) د معمارۍ له پلوه خورا ارزښت لري او د بودنزي جهيل د پاسه یوه ښکلې منظره وړاندې کوي. د کلي زاړه جوړښتونه او د کب نیونکو دودیز کورونه لا هم خپل لرغونی خوند ساتي.
## سرچینې

۱. د ګاینهوفین ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه (www.gaienhofen.de).
۲. د هرمان هیسه د ژوندلیک او کلتوري اثارو ارشیف.
۳. د باډن-وورټمبرګ د احصایې او جغرافیا دولتي اسناد.
وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښاروالۍ
وېشنيزه:بودنزي
رایښیناو

رایښیناو (Reichenau)

## پېژندنه
رایښیناو (Reichenau) د المان د باډن-وورټمبرګ ایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یوه ښاروالۍ او ټاپو ده چې د بودنزي جهيل (Lake Constance) په لویدیځه برخه کې موقعیت لري. دا ټاپو د خپل خورا بډایه مذهبي تاریخ، لرغونو کلیساګانو او د یونیسکو (UNESCO) په نړیوال میراث کې د شاملېدو له امله په ټوله نړۍ کې مشهوره ده. رایښیناو ته د هغې د حاصلخیزې خاورې له امله "د سبزیجاتو ټاپو" هم ویل کېږي.
## جغرافیه
رایښیناو د بودنزي جهيل د "Untersee" په برخه کې ترټولو لویه ټاپو ده.
 * **موقعیت:** دا ټاپو د یوې ۴،۵ کیلومتره اوږدې مصنوعي لارې (Lindenallee) په واسطه له وچې سره نښلول شوې ده.
 * **مساحت:** د ټاپو مساحت تقريباً ۴،۳ مربع کیلومتره دی.
 * **اقلیم:** د جهيل د اوبو شتون د دې سیمې د تودوخې درجه معتدله ساتي، چې د کرنې او په ځانګړي ډول د سبزیجاتو د کښت لپاره خورا مناسبه ده.
## تاریخچه او د یونیسکو میراث
د رایښیناو تاریخ د منځنیو پېړیو له مذهبي مرکزونو سره تړلی دی.
 * **صومعه:** په ۷۲۴ میلادي کال کې د پوزانیوس (Pirminius) لخوا دلته یوه لویه بندیکټین صومعه بنسټ کېښودل شوه. دا صومعه په ۹مه او ۱۱مه پېړیو کې د اروپا یو له خورا مهمو علمي، هنري او سیاسي مرکزونو څخه وه.
 * **علم او هنر:** د رایښیناو خطي نسخې او نقاشۍ په منځنیو پېړیو کې بې ساري وې.
 * **یونیسکو:** په ۲۰۰۰ میلادي کال کې دا ټاپو د هغې د دریو تاریخي کلیساګانو او مذهبي اهمیت له امله د یونیسکو لخوا د نړیوال میراث په توګه وپېژندل شوه.
## مهمې تاریخي ودانۍ
په ټاپو کې درې لویې او مشهورې کلیساګانې شتون لري:
۱. د سینټ ماریا او مارکوس کلیسا (St. Maria und Markus): دا د پخوانۍ صومعې اصلي مرکز و.
۲. د سینټ جورج کلیسا (St. Georg): په اوبیرزیل (Oberzell) کې موقعیت لري او د خپلو خورا ارزښتناکو دېوالي نقاشیو (Frescoes) له امله مشهوره ده چې له لسمې پېړۍ څخه پاتې دي.
۳. د سینټ پیټر او پاول کلیسا (St. Peter und Paul): په نیډرزیل (Niederzell) کې موقعیت لري او د رومانسک معمارۍ یو غوره مثال دی.
## اقتصاد: سبزیجات او سیاحت
د رایښیناو اقتصاد په دوو اصلي برخو ولاړ دی:
 * **کرنه:** دا ټاپو په المان کې د سبزیجاتو د تولید یو له مهمو مرکزونو څخه دی. دلته په پراخه کچه بادرنګ، کاهو، بانجان او بېلابېل ډوله ګلان په شنو خونو (Greenhouses) او خلاصو پټیو کې کرل کېږي.
 * **سیاحت:** هر کال په لکونو سیلانیان د تاریخي ځایونو د لیدو، پلي ګرځېدو او د جهيل له منظرې څخه د خوند اخیستو لپاره رایښیناو ته راځي. د کب نیولو دود هم لا تر اوسه په سیمه کې ژوندۍ دی.
## اداره او نفوس
رایښیناو یوه خپلواکه ښاروالۍ ده چې د ټاپو ترڅنګ په وچه کې هم ځینې سیمې (لکه والډزیډلونګ) تر ادارې لاندې لري. د ښاروالۍ اداره د خلکو په ژوند، د چاپیریال ساتنې او د تاریخي ابداتو په پالنه کې کلیدي رول لوبوي.
## سرچینې

۱. د رایښیناو ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه (www.reichenau.de).
۲. د یونیسکو د نړیوال میراث مرکز - د رایښیناو ټاپو اسناد.
۳. د المان د باډن-وورټمبرګ د تاریخي ابداتو ساتنې اداره.
۴. د بودنزي سیمې د کرنې او اقلیم پېژندنې ارشیف.
وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښاروالۍ
وېشنيزه:بودنزي
وېشنيزه:د یونیسکو نړیوال میراثونه په المان کې
ګیون

**ګیون** (په جاپاني:*祇園*)  د جاپان د کیوتو په هیګاشیاما-کو کې یوه ولسوالي ده، چې د سینګوکو په دوره کې د یاساکا زیارت مخې ته د تفریحي ولسوالۍ په توګه رامینځته شوې وه.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:کیوتو
ګوتماتینګن

## پېژندنه
ګوتماتینګن (Gottmadingen) د المان بادن ورتمبرګایالت د کونستانز ولسوالۍ اړوند یوه مهمه ښاروالۍ ده. دا سیمه د المان او سویس پر پوله پرته ده او د هیګاو (Hegau) د تاریخي سیمې یوه برخه ده. ګوټماډینګن د خپل صنعتي تاریخ، په ځانګړي ډول د کرنیزو وسایلو د تولید له امله په اروپا کې مشهور نوم درلود.

## جغرافیه
ګوتماتینګن د رادولف زیلر آخ (Radolfzeller Aach) سیند په دره کې موقعیت لري. دا ښاروالۍ د سویس له سرحدي ښارګوټو (لکه Thayngen) سره نښلېدلې ده.
* **اداري وېش:** دا ښاروالۍ له اصلي مرکز سربېره له څو نورو کلیو جوړه ده چې مهم یې عبارت دي له: بیتینګن (Bietingen)، ایبنګن (Ebbing) او رانډیګ (Randegg).
* **طبیعت:** د دې سیمې شاوخوا د هیګاو مشهورې اورغورځونکې غونډۍ پرتې دي چې سیمې ته یې ځانګړې ښکلا ورکړې ده.

## تاریخچه
د ګوټماډینګن نوم د لومړي ځل لپاره په ۹۶۵ میلادي کال کې په تاریخي سندونو کې ذکر شوی دی.
* **صنعتي اوج:** د شلمې پېړۍ په لومړیو کې، دا کلی د "Fahr" شرکت له امله په یو لوی صنعتي مرکز بدل شو. دغه شرکت د ټراکټورونو او کرنیزو وسایلو یو له سترو تولیدوونکو څخه و، چې زرګونو کسانو ته یې د کار زمینه برابره کړې وه.
* **جګړه او بیا رغونه:** د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، د سویس پولې ته د نږدېوالي له امله دا سیمه له ستراتیژیک پلوه مهمه وه. له جګړې وروسته، ګوټماډینګن په یو عصري صنعتي او د استوګنې په مرکز بدل شو.

## اقتصاد او ترانسپورټ
نن ورځ ګوټماډینګن یو متنوع اقتصادي جوړښت لري. که څه هم د درنو وسایلو تولید کم شوی، مګر د لوژستیک، فلزاتو او ټیکنالوژۍ ډېر شرکتونه دلته فعالیت کوي.
* **ترانسپورټ:** دا ښاروالۍ د A81 لویې لارې په مسیر کې پرته ده چې شټوتګارټ له سویس سره نښلوي. همدارنګه د اورګاډي نړیواله کرښه (Hochrheinstrecke) له دې ځایه تېرېږي، چې مسافر په مستقیم ډول بازل (Basel) او سنګن (Singen) ته لېږدوي.

## کلتور او لیدني ځایونه
ګوټماډینګن د خپل کلتوري ژوند له امله پېژندل کېږي:
* **د رانډیګ کلا (Schloss Randegg):** دا یوه تاریخي کلا ده چې اوس پکې کلتوري نندارتونونه او هنري غونډې ترسره کېږي.
* **د لامبو حوض (Höhenfreibad):** دا په سیمه کې د لامبو یو له خورا لویو او ښکلو حوضونو څخه دی چې په غونډۍ کې موقعیت لري او د الپس غرونو منظر وړاندې کوي.
* **کارنیوال (Fasnacht):** د نورو الیمانیک سیمو په څېر، دلته هم د فاسموناخت جشن په خورا جوش او خروش لمانځل کېږي.

## سرچینې

* د ګوتماتینګن ښاروالۍ رسمي ویبپاڼه (www.gottmadingen.de).
* د باډن-وورټمبرګ د احصایې او تاریخ دولتي ارشیف.
* د "Fahr" شرکت تاریخي اسناد او موزیم.

وېشنيزه:کونستانز ولسوالۍ
وېشنيزه:باډن-وورټمبرګ ښاروالۍ
وېشنيزه:د المان او سویس پوله
شینسکای

**شینسکای** (په جاپاني:*新世界*) د اوساکا ښار د جنوبي برخې "مینامي" سیمې ته څېرمه یوه سیمه ده.
دا ګاونډ په ۱۹۱۲ کال کې د سویلي نیمایي لپاره نیویارک او شمالي نیمایي لپاره پاریس د ماډل په توګه رامینځته شو.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:جاپان
ترمیلاد

زما نوم بلال رضوان ده زه د کمپیوټر ساینس څانګي ډیر مینوال یم خو تراوسه مي پکي زده کړي نه دي شروع کړي