open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زړه نابری

**زړه نابری** *(په انگرېزي: Heart Failure)* چې د **بندېدونکی زړه نابری** *(Congestive Heart Failure)* په نامه هم يادېږي د زړه هغه بې وسي ده چې نشي کولی د وينې پمپولو دنده په سمه توگه سر ته ورسوي او وينه د بدن د اړتياوو له مخې په بدن کې وڅرخوي. زړه نابری د يو شمېر نښو نښانو سبب گرځي چې په دغو کې ساه لنډي، د پښو پړسوب او د ورزش نازغمل دي. د زړه دا حالت د اېکوکارډيوگرافي او د وينې د آزمېښتونو په مرسته پېژندل کېږي. د دغې ناروغۍ درملنه د ژوندتوگې له بدلونونو، لکه د سېگرېټ څښل بندول، آسانه تمرينونه او د ساه اخيستنې بېلابېل لارې، په خوړو کې د مالگې کمښت او غذايي بدلونونه شامل دي. د دې تر څنگ يو شمېر درمل هم ناروغ ته ورکول کېږي. کله نا کله دا ناروغي د يو شمېر نصبېدونکو آلو په مرسته لکه پېسمېکر يا د زړه د بطنونو مرستيالې آلې او يا هم د زړه پيوندولو په مرسته د درملنې وړ وي.

د زړه نابري عام سببونه  مايوکارډيل انفارکشن او د زړه اسکېميکې ناروغۍ نور ډولونه، د وينې لوړ خج، د زړه د والونو ناروغۍ او د زړه عضلاتي اعتلالونه دي.

زړه نابری يوه عامه، بې وسه کوونکې، گرانبيه او مرگونې ناروغي ده.
په پرمختللو هېوادونو کې نژدې 2% وگړي له زړه نابري کړېږي، خو په هغو کسانو کې چې عمر يې له ۶۵ کالو پورته دی، زړه نابری پکې له 6–10% ډېر دی.

## سرچينې

وېشنيزه:د زړه ناروغۍ
چاودېدونکي مواد

چاودېدونکي مواد عبارت له هغه تعامل کوونکيو موادو څخه دي چې په خپل داخل کې په دومره ډېره  اندازه انرژي لري چې کولای شي چاودنه رامنځ ته کړي.
خليل الله خليلي

بټنوک|کيڼ|خليل الله خليلي
**خليل الله خليلي** (۱۳۲۵ س. -  د غويي ۱۴، ۱۳۶۶ ل.) يو افغان ديپلومات، شاعر، ليکوال، اديب او تاريخپوه وه. 

## مخينه
هغه د محمد حسين خان مستوفي الممالک زوی و او د کابل په باغ جهان آرا کې زېږېدلی و. پلار يې د امير امان الله خان پر ضد د يوې توطيې په تور ووژل شو. په ۱۳ کلنۍ کې د خپل ماما عبدالرحيم خان چې د هرات نايب سالار و او د کورنۍ د نورو غړو سره د يو نيم کال لپاره زنداني شو. بيا وروسته د کابل د خلکو په شفاعت د امير امان الله خان لخوا وبخښل شو او د صدق آباد کلي ته چې د کابل د شمال په ۵۰ کيلو مترۍ کې دی تبعيد شو.

## زده کړې او دندې
دوديزې زده کړې يې په کور کې له خپله پلاره ترلاسه کړي وې او وروسته بيا د مير بچه کوټ په ښوونځي کې يې درې کاله تعليم وکړ. د لوړ استعداد او ذکاوت خاوند او له ښوونځي نه وتلو وروسته د ښوونکي په توگه يې کار پيل کړ. د ښوونې له دندې گوښه کړل شو او د ماليې په وزارت کې کاتب مقرر شو. هغه د امير امان الله خان د واکمنۍ په وخت کې په بېچاره گۍ کې ژوند تېر کړ تر هغه پورې چې د وخت د پاچا پر ضد د حبيب الله کلکاني پاڅونونه بريالي شول. دا چې حبيب الله کلکاني د خليلي سره د وړاندې نه پېژندگلوي درلوده نو هغه يې د خپل د دربار منشي وټاکه او بيا په مزار شريف کې د مستوفي مرستيال او وروسته د مستوفي په توگه وگوماره. کله چې حبيب الله کلکاني د نادرشاه له خوا له منځه لاړه او حکومت يې سقوط وکړ نو خليلي هرات ته ولاړ او هلته يې په شاعرۍ او ليکوالۍ کې پټ استعداد څرگند شو. کله چې نادره شاه هغه عفو کړ نو بېرته کابل ته راغی او هلته يې په صدارت عظمی کې د منشي په توگه په کار پيل وکړ، بيا د مطبوعاتو د رياست مستقل ريس شو او د ظاهر شاه د سلاکار وزير په توگه يې دنده ترسره کوله. وروسته په جده او بغداد کې د افغانستان سفير وټاکل شو چې د دمشق، اردن او د خليج هېوادونو لپاره يې هم ديپلوماتيکې چارې پرمخ بېولې. کله چې په ۱۳۵۷ ل. کال کې سياسي بدلون راغی نو د سفارت له دندې يې استعفا وکړه. بيا د جهاد په وخت کې پاکستان کې په اسلام آباد کې مېشت شو او هلته د افغانستان لپاره د جنرال ضيا الحق سلاکار وټاکل شو. 

### ليکلي آثار
# له اوردو نه فارسي ته د قرآن شريف ژباړه او تفسير (لومړنۍ ۱۳ سېپارې او وروستۍ سېپاره چې په کابلي تفسير مشهور دی)
#آثار هرات (درې ټوکه)
#هرات (آثار، رجال او تاريخونه) په عربي ژبه
#احوال و آثار حکيم سنايي غزنوي 
#سلطنت غزنويان
#فيض قدس
#رساله يمگان
#داستان زمرد خونين
#نی نامه
#از بلخ تا قونيه
#عقاب زرين
#قرايت دري
#ديوان اشعار
#مجموعه اشعار
#برگهای خزاني
#نورهان
#منظومه ستاره گان
#دروېشان چرخان
#د ټاگور د ځينو آثارو ژباړه
#ابن بطوطه في افغانستان و الفقها للمغانيون
#يار آشنا
#نيايش
#مسجد جامع هرات
#پنجشېر و قهرمان مسعود
#ماتمسرا
#نخستين تجاوز روسيه در افغانستان
#اياز از نگاه صاحبدلان
#ناهيد و دختران قهرمان کابل
#زمزم اشک
#عياری از خراسان
#از سجاده تا شمشېر
#از مدرسه تا سنگر
#بهشتی که در آتش سوخت
#سوزن زرد و جامه سپيد
#غوث الاعظم
#سرور راستان
#به بارگاه سعدي
#تجليل سالگرد امام رباني
#کاروان اشک
#داستانی از داستان ها
#مادران گلگون کفن
#جنبش آزادي ملت پاکستان
#پيام سلطان محمود
#اشکها و خونها
#د ټولو اشعارو ديوان

### ناچاپه آثار
#قهرمان کوهستان
#خواجه سبز پوش
#نماز عاشقان
#پادشاه و دوراهي
#مراسلات
#زنده گي در روستا
#رويت ها و روايت ها
#بلخ در ادب عرب
#ابو زيد بلخي
#سفرای افغانستان از محمود تا محمود
#دوشينه نامه

وېشنيزه:افغانان
عبدالقدوس پرهېز

عبدالقدوس پرهيز د شمس الدين خان افغان ځوي دي چۍ په ١٢٩٤ لمريز لېږدي کال دننگرهار د ولايت د کوز کنړ د ولسوالۍ د ملکزيانو د قوم پوري مربوط په يوه روښانفکره کورنۍ کې زيږيدلې دي. پلار يي مرحوم شمس الدين خان د خپل وخت د نامتو ليکوالو او قلم چلونکو څخه ؤ چۍ پوره ديارلس کاله يوازي د ننگرهار دمطبوعاتو مدير
او له ننگرهار څخه د خپريدونکۍ جريدي اتحاد مشرقي مسوول چلونکۍ پاتۍ شوي په سونو ادبۍ او، ټولنيز او سياسۍ مقالۍ او ليکنۍ يي د اتحاد مشرقي په اونيزه او د هيواد دهغه مهال په نورو مطبوعاتو کې خپري شوي وي خو د بده مرغه د نه پاملرنۍ له امله فعلا هيڅ په لاس کې نشته. ددوي په هکله دپام وړ خبره داده چۍ د ننگرهار د وخت اکثره ليکوال او شاعران چۍ وروسته لوړ نوم او شهرت ته ورسيدل د همدغه مرحؤم د لاس نيالگۍ وه چۍ زياتو يي مدام په خپلو خبرو کې دهغوي علمې مقام او دپياوړي ليکوالۍ ستاينه کوله
عبدالقدوس پرهيز خپلۍ لومړنۍ زده کړي د کوز کنړ دسيد جمال الدين افغان په لومړنۍ ښونځۍ کې چۍ نوي پرانيستل شوي ؤ سرته رسولۍ خو د لوړو زده کړو څخه چۍ هغه وخت يوازي په کابل کې ممکن وو پاتي شو خو د خپل زيار او هاند له امله يي وکولې شول چۍ د هغه وخت مروجه دينی او ټولنيز علوم له نورو عالمانو او پوهانو څخه زده کړي همدارنگه دخپل فکري استعداد، ذوق او شوق او د پلار د هڅو په نتيجه کې يي ځان د نامتو شاعرانو او ليکوالانو تر سطحي ورسوه
پرهيز هم دخپل پلار په څير د خپل ژوند زياته برخه دهيواد په مطبوعاتي چاپيريال کې د وطن دځوان نسل دبيداري او ويښتيا لپاره په چوپړ کې تيره کړي ده . نوموړي په پښتو ټولنه ، راډيو افغانستان، د ننگرهار د مطبوعاتو د مدير او د ننگرهار د ورځپاڼۍ د مسوول چلوونکۍ او نورو ډيرو نشراتۍ موسساتو کې د يوه تکړه ليکوال او ژورناليست په حيث کار کړي دي. په سونو شعرونه ، ادبې، سياسی، ټولنيز او تحقيقۍ مقالي او ليکنۍ يي په جريدو او مجلو کې خپاره شوي دي. 
## ليکلي آثار
تر هغی چۍ موږ ته پته ده د کتاب په بڼه يوازي يو تحقيقی اثر يي د پوهانو د افکارو په نوم او د زړه بڅري چۍ دده د شعرونو يوه برخه ده، خپور شوي‎

# د پوهانو افکار
# د زړه بڅري

وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
‎
سردار ولي محمد خان

250px|بټنوک|کيڼ|سردار ولي محمد خان
سردار ولي محمد خان مشهور په لاتی
عبدالغفران بيکس

**عبدالغفران بيکس** په ۱۹۲۲ کال کې په ډاگۍ محله الداد خيل تحصيل و ضلع صوابۍ کې زيږيدلی ؤ. هغه خپلې زده کړې د خپل پلار نه په ډير کم عمر کې شروع کړې چې ډيره ډيره زر يي ترقي وکړه خو افسوس چې د لسم ټولگي په دوران کې پري داسي بيمارۍ حمله اوکړه چې آخر کارد دغي بيمارۍ په وجه دارالبقا ته رخصت شؤ. ولي سره د دي غټ مرضه هم دوي خپله زده کړې سلسه پري نۀ ښوده. او MAD ئي اوکړه.

## دندې
د مرحوم ټول وخت د بچو په خدمت کې د استادۍ په شکل سکلونو کې تير شوي ؤ. مرحوم خپله ډيوټي ډيره په ايماندرۍ او محنت سره کړي وه. او حلق ئي اوس هم ستاينه کوي.

د مرحوم پلرنۍ دنده بزگري وه د دوئ اکثر خلک لوستي دي. هم دغه وجه ده چې په بيکس باندې د زده کړې اثر ؤ اگر چې د زميندارۍ په کاروبار د دوی ښه گوزاره کيگي او کيده، ليکن مرحوم په قوم هم مئن ؤ. او هغوي دا غوښتله چې پښتون قام دي هم د نورو ترقي يافته قامونو سره اوږه په اوږه شي پدي وجه هغوي د بچو خدمت خپل فرض گڼلو.

د مرحوم عمر تقريبا ۴۶ کاله ؤ. د قد قامت په لحاظ برابر ؤ او د ډيري بيمارۍ په وجه د بدن نه ډېر سپک ؤ. او د جوثي رنگ ئي تور والي ته مائل شوي ؤ.

د مرحوم اکثر وخت به پخپله خاموشی کې تيريدۀ. خبري به ئي ډيري کمي کولي د ضرورت خبري به ئي هم په ډير لنډ وخت کې تر سره کؤلي. د هغوي خندا په هيڅ وخت کې په بړق بړق نۀ وه کۀ ډيره د خندا خبره وه نو مسکی به شؤ. دغه شان د هغوي په لار تتل اؤ کتل هم ډېر عجيبه ؤ، داسي به روان ؤ چې زما په خيال به تري ميږي هم نۀ وي ازار شوي ......

## شعر و شاعري
د ورکوټوالي نه د مرحوم د پښتو ادب سره مينه وه. اوس هم د هغوي په زوړ ليک کې د ورکوټوالي اشعار شته. د ورکوټوالي اشعار ئي هم په ډيره اعلي پيمانه صحيح دي او داسې معلوميږي لکه چې دا هم د پوخ عمر اشعار دي. د مرحوم نظم او نثر دواړه ځان له خپل اوچت مقام لري چې الله تعالي ډير کمو حلقو ته دا اعزاز ورکړي دي .

## چاپ شوي آثار
د مرحوم دوه کتابونه چاپ دي چې دواړه اوس ناياب دي 
# سندري
# زړۀ چاودي 

## سرچېنې

"زړۀ چاودي" د سريزي نه ماخوذ شويده. (مننه)
د تودوخې د لېږد وړتیا

د هغې تودوخې کچې ته چې په یوه ثانیه کې د یوې درجې د تودوخې د توپیر سره (ننه او باندې)، د تودوخې د وړانگو او بهېدو په توگه د ودانۍ له یوې برخې (لکه: دېوال، کړکۍ...) له منځه تېرېږي؛ د هغې برخې **د تودوخې د لېږد وړتیا** په نامه یادېږي. هر څومره چې دا شمېر لوی وي همدومره د هغې برخې د د تودوخې د لېږد وړتیا لویه وي. په ودانۍ کې د توکونو دغه وړتیا ته په درنه سترگه نه کتل کېږي او هڅه کېږي چې د کار شوي توکي دا وړتیا راکښته کړي. وړتیا په دغه فورمول شمېرل کېږي:

:h = \frac{Q} {A \cdot \Delta T }

دلته:

:*h* - د تودوخې د لېږد وړتیا، واحد یې (W/(m2.K)دی.
:*Q* - د تودوخې لېږد،واټ(W)یې واحد دی.
:*A* - د دېوال (د ودانۍ د هغه برخې) د مخ غټوالی، په (m2) ښودل کېږي.
:*ΔТ* - د تودوخې توپير په دېوال (او یا په هغه برخه کې) په کلوین(K)اندازه کېږي.

## سرچينې
محمود علیمي وردگ: ښيښه په ودانۍ کې


وېشنيزه:د ودانۍ فیزیک
وېشنيزه:د ودانۍ توکونه
د مزلو د اړتیاوو د مرتبو سلسله

د **مزلو د اړتیاوو د مرتبو سلسله** یا په لنډ ډول د مزلو هرم هغه نظریه ده چې د امریکايي ارواپوه ابراهم مزلو له خوا په کال ۱۹۴۳ کې په یوې مقاله کې وړاندې شوه. دغه نظریه د انسانانو د اړتیاوو په هکله ده. د مزلو هرم پنځه پوړه لري او په هر پوړ کې یې د انسان غوښتنې له د مزلو په نظر د گېډې مړول او جنسي غوښتنې (فیزیولوژیکې اړتیاوې) د لومړي پوړ اړتیاوې دي. 
دا غوښتنې په حیوان او انسان کې شریکې دي، نامحدودې نه دي او لـه پوره کېدو څه موده وروسته یو ځل بیا راولاړېږي. د گېډې لـه مړېدلو وروسته بنیادم په امن پسې گرځي او د سلامتۍ په لټه کې وي. په دریم پوړ کې اجتماعي  تعلقات ځاى لري.  انسان غواړي یوازې نه وي، په یوه اجتماعي  گروپ کې شامل وي. کلـه چې دا ټولې اړتیاوې لږې یا ډېرې پوره شي، بنیادم ته په ټولنه کې د امتیاز لرلو شوق ورولاړېږي. غواړي نور یې احترام وکړي او په درنه سترگه ورته وگورٍي. غواړي  د ده  کور، د ده  جامې او د ده  موټر تر نورو زیات وي. په برلاسۍ پسې گرځي. خو انسان تر دې لوړه اړتیا هم لري. انسان د خپلو غوښتنو په تر ټولو لوړه مرحلـه کې یو ځل بیا په ځان کې ډوبېږي. د مین غوندې شي. د نورو ښو یا بدو تبصرو ته اهمیت نه ورکوي، یوازې پخپلو لوړو اجتماعي  مقصدونو پسې گرځي. غواړي حقیقت ته ورسیږي، غواړي تلپاتې اثارو ولیکي، غواړي دنیا بدلـه کړي او په ټولنه کې نوى روح وپوکي.

وېشنيزه:شخصي ژوند
راجپوت

بټنوک|250px|کيڼ|راجپوتان
راجپوت د هند په تاريخ کې ډېر جنگيالي او تورزن خلک گڼل کيږي چې دکشيترا يا دجنگياليو په طبقې پورې اړه لري او تقر يبا دهند په پوځ کې در اجستهاني او راجپو تو ونډه ډېره ښودل شوې ده٠ دراجستهان سر بېره ډېر شمېر راجپوتان په اتهراپراديش، هيماچل پراديش، جمو، پنجاب ،انترانچل،مدهيا پراديش،بيهار، گوجرات او مهاراشټر کې اوسيږي. همداراز دپا کستان په سند کې هم ډېر شمېر راچپوتان استو گنه لري. دلته به منا سبه وي چې دځينو هغو هندو واکمنو کورنيو يادونه وکړو چې پر دې سيمه يې واکمني کړې او راج يې چلولی دی.
مهرانا پراتاپ

بټنوک|کيڼ|مهرانا پراتاپ
**مهرانا پراتاپ** يا پراتاپ سېنگهـ د ميوار د سيمې يو زړور هندو واکمن تير شوی دی٠ دی دمهارانا اودی سنگ زوی دی٠ داودی سنگ تر مړينې وروسته راجپوت مشران سره کښيناستل او نو موړی يې د ميوار دسيمې دواکمن په تو گه اعلان کړ٠ دده په وخت کې هم له مغولو سره ډېرې جگړې شوي دي چې يوه يې هم په ١٥٧٦  ميلادي کال کې دهلدي گاټي جگړه وه٠ نو موړی په هند کې ديوه ملي اتل په څېر پيژندل کيږي٠هغه د "میوري رانا" په توګه وټاکل شو او د مغل امپراطورۍ د توسع پرضد د هغه د نظامي مقاومت لپاره د پام وړ و.مهاراانا په 1568. کال کې د هالدګتي د جنګ مرګونی جنګ وکړ ، د چټوټورګم محاصره او د دیوار جګړه ناکامه کړه او خپله خاوره یې مغلو څخه آزاد او خپلواکه کړه.هغه د اکبر ترټولو لوی دښمن ګ .ل کیده.

## میراث
هارانا پرتاپ د سیسودیا قبیلې یو پیاوړی هندو راجپوت و. د مهاراانا پلرونه د سوریاوشي شاهي کورنۍ وه چې د میروار د واکمن او د هغه هندو سلطنت څښتن رام لخوا رامینځته شوې وه. د میوند سلطنت د ډیری واکمنانو لکه 'بپا راول' ، 'رانا کمبا' او 'رانا سنګا' لخوا اداره کیږي. د هغه کوچني ورو ه شکتي سینګ ، ویکرم سینګ او جګمل سنګ وو. پرتاپ دوه کاafه ورو ه درلودل: چاند کنور او من کنور. هغه د بیجولیا اجیبید پنوار سره واده کړی و او هغه  نورې میرمنې سره واده کړی او  اولادونه یې د امرسینګ I په ګډون پریښي دي. هغه د میوند شاهي کورنۍ پورې اړه درلو.
مهرانا اودی سېنگ

**مهرانا اودی سېنگ** نوموړی درانا سنگا زوی و چې په ١٥٢٢ زيږديز کال يې دې نړۍ ته ستر گې پرانيستلې. د اوديپور د ښار بنسټ دده په وخت کې ايښودل شوی و. کله چې مغولي واکمن جلال الدين محمد اکبر په ١٥٦٧ ميلادي کال پر ميوار بريد وکړ نو مهارانا اودی سنگ په ميړانه ورسره وجنگيد. دی يو مدبر واکمن و. نوموړی په ١٥٧٢ کال کې په گوگوندا کې مړ شو. د هغه تر مړينې وروسته يې زوی مهارانا پرتاپ د ميوار دسيمې واکمني تر لا سه کړه
رانا سنگا

بټنوک|مهرانا رانا سنگا
رانا سنگا په اصل کې د راجستان دايالت دميوار دسيمې و او دسيسوديا راچپوتانو په قبيلې پورې يې اړه درلودله. نوموړی په ١٤٨٤ زيږديز کال کې زيږيدلی او په ١٥٢٧ کال کې مړ شوی دی. دده دواکمنۍ دوره د١٥٠٩ او  ١٥٢٧ زيږ دېزوکلو نو تر مينځ وه.

نوموړي د راجپوتانو يوه پياوړې واکمني رامينځ ته کړه. دده دواکمنۍ په وخت کې عدل او انصاف ډېر و. نو موړي دبابر سره په کنوا نومې سيمه کې جگړې هم وکړې. تر ده ورو سته دده زوی مهارانا اودی سنگ دميوار دسيمې واکمن شو.
پريتويراج چوهان

بټنوک|
**پريتوي راج چوهان** د چو هان په را چپوتانو کې يو مشهور جنگيالی واکمن تېر شوی دی ٠ نو موړی په ١١٩١ او ١١٩٢ کلونو کې دوه ځلې دشهاب الدين محمد غوري سره په تارين نومې سيه کې چې په اوس وخت کې دهند دهريانا په ايالت کې مو قعيت لري د دوه لکه پو ځونو ،دېرش زره سپرو اودری سوه جنگي ها تيانو په ملتيا وجنگيد٠ همداراز پير تهوي راج دگجرات دبهيم ديو سو لنکي او دمهوبا دواکمن سره هم جگړې کړي دي ٠ نو موړی دهند په تاريخ کې  ديوه ملي اتل په تو گه پيژندل کيږي

وېشنيزه:هندي پاچايان
وېشنيزه:د هند تاريخ
چوهان

چوهان يوه هندو راچپوته کورنۍ وه چې په ډهلي، اجمير او شمالي هندو ستان کې يې ددولسمې زيږديزې پيړۍ په ورو ستيو کې يې واکمني کړې ده. په دې کورنۍ کې هم يو شمېر واکمنان تير شوي دي  چې نو مونه يې دادي:

هرسراج چوهان، اجی راج چوهان،بسال ديو چو هان او پيرتهوي راج چوهان.

له دغو ټو لو نه مشهوريې پريتويراج چوهان دی

وېشنيزه:د هند تاريخ
مټ

بټنوک|کيڼ
**مټ** *(په انگرېزي: arm)* د لاس پورتنۍ برخه ده چې د اوږې او ليچ تر مېنځ ځای پر ځای دی.
غونډل

**غونډل** (په لاتين: *Mygalomorphae*) د لویو غڼو  څخه دی او  د مځکني بې شمزۍ ژويو څخه تر ټولو لوی ژوي هم بلل کېږي. غونډل حشرې او نورو غڼو ښکار کوي.
## توصيف
غونډل څېرونکی ژوي دی چی په شپه کی ښکار کوي. د غونډل بدن د سر و سینې او بطن څخه جوړ شوي دي. غونډل اته پښې لري. نوموړي ژوي پر سر و سینې باندي دوه کوچنی زهر لرونکي گيرې لري چی د ښكار شوى ژوی د وژلو لپاره کاروي. پرته له گيرو نه خاصي اندامونه لري چی تر خولې نژدي پروت دی او د تکثیر کولو لپاره کارېږي.   دغه سره غونډل زهر د زړه د ناروغیو په درملنه کې کارول کیږي. د دې تر څنگ یو ډول نور غونډلان هم شته چې د نارینه و جنسي قدرت زیاتوي.نوموړي غڼه کولای سی پر وينو باندي ، تر مځکې لاندي او پر مځکې باندي ژوند وکړي. 

وېشنيزه:غڼې
مچ

600px|بټنوک|16 ډوله مچان
**مچ** یا  **كورنى مچ** (په لاتين:*Musca domestica*) د مچانو څخه یوه مضره حشره ده چې د Diptera په کورنۍ او د Musca په جنس پورې اړه لري. نوموړي خوځندکه په ځانگړي ډول د انسانانو په کورونو کی ژوند کوي او د گرمو ځایونو سره ډېره میننه لري او کولای شی ساري رنځونه سرایت وکړي. په نړۍ کې د مچانو ۷۵۰۰۰۰  ډولونه ژوند کوي. مچان لومړي پلا په هگۍ کې وي، او د ۱۴ ورځو په تېرېدا بیا وزرې کوي او له هگۍ راووځي.

## توصيف
كورنى مچ یوه جوړه وزرونه، درې جوړې پښې او یو جوړه مرکب سترگې لري. اوږدوالي یی ۱۲ میلي مترو ته رسېدلای شی. بدن یی د ويښتو لخوا پوښ شوي دي

وېشنيزه:خوځندکې
چابکۍ

**چابکۍ** (په لاتين: *Blattodea*) د خوځندکو څخه یوه ډله ده چی د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کی ژوند کوي. په اوس وخت کی په نړۍ کی تقریبا  ۳۵۰۰ ډوله  چابکۍ ژوند کوي. چابکۍ واښه خوړونکی او  غوښه خوړونکي خوځندکه ده چی ۳۵۰ میلیونه کاله مخکی په مځکه کی یی ژوند کوله. نوموړي خوځندکه په ځانگړي ډول نباتونه خوري خو کوچني ژوی هم ښکار کولای سی. 

## دا هم وگورۍ
*آلماني چابکۍ

وېشنيزه:چابکۍ
وېشنيزه:خوځندکې
پونډۍ

بټنوک|غوړگه
**پونډۍ** يا**غوړگه** يا **پړکی**  د پښې هغه برخه ده چې د گونډو او بجلکو تر مېنځ ځای پر ځای ده.

وېشنيزه:اناتومي
نيوروبورېليوسېز

**نيوروبورېليوسېز** *(په انگرېزي: Neuroborreliosis)* د مرکزي عصبي نظام يوه بې نظمي ده چې د سپايروکيت باکټېريا، بورېليا جنس د انتانونو په سبب رامېنځ ته کېږي. د دغې ناروغۍ مايکروبيولوژيکي وده د نيوروسيفيلس يا عصبي باو ناروغۍ ته ورته دی. نيوروسيفيلس يا عصبي باو يو بل ډول سپايروکيتي انتاني ناروغي ده. نيوروبوريليوسېز د لايم ناروغۍ د آخرنۍ نابابې بڼې په توگه هم څرگندېږي.
## نښې نښانې
نيوروبورېليوسېز اکثراً د لايم ناروغۍ ته ورته نښې نښانې ښکاره کوي، چې په دغو نښو نښانو کې ايريتيما ميگرانس يا په جلد باندې سرې لکې، والگي ته ورته نښې نښانې لکه تبه او عضلاتي دردونه شامل دي. د نيوروبوريليوسېز په عصبي نښو نښانو کې مېنېنجوراډيکولايټس (چې په اروپايي ناروغانو کې عام دی)، د کرانيال عصبي رشتو غيرنورمالتياوې او عقلي ناسوبتياوې شاملې دي. په حسي نظام کې اختلالونه هم موجود وي. په ډېرو کمو پېښو کې د اېنسېفلومايلايټس يوه پرمختللې بڼه هم ليدل کېږي. په ماشومانو کې د نيوروبورېليوسېز نښې نښانې سرخوږی، د خوب مضاهمتونه او د ککرۍ د منځ فشار د ډېروالي نښې، لکه پاپيلوايډيما هم ورسره ملې وي. د نيوروبورېليوسېز سره هغه نښې چې په ماشومانو کې لږې ليدل کېږي، هغه مېنېنجايټس، مايلايټس، اټاکسيا او کوريا دي. د سترگو د لايم ناروغي هم په ناروغانو کې ليدل شوې، او همداراز نيوروبورېليوسېز سپاينل کارډ هم اغېزمن کوي، خو دا موندنې دومره عامې نه دي.

## توپيري تشخيص
داسې يو شمېر نورې ناروغۍ هم شته چې د نيوروبورېليوسېز ورته نښې نښانې له ځانه ښيي، په داسې ناروغيو کې: 
*الزايمر ناروغي
*حاده خپره شوې اېنسېفلومايلايټس
*ويروسي مننجايټس
*ملټيپل سکلېروسېز
*د بېل پالسي
نيوروبورېليوسېز چې د امايوټروفېک لاټرال سکلېروسېز سره نښې نښانې لري.

## درملنه
په امريکا کې د نيوروبورېليوسېز درملنه د هغو انتيبيوتيکونو په مرسته کېږي چې د وينې-او-مغز دېوال نه تېرېدونکي خواص لري، لکه پېنسيلينونه، سېفټرايکسون او يا هم سېفوټاکسيم. په يوه ځانگړي ناټاکلي آزمېښتي پړاو کې دا وښودل شول چې د پېنسيلينو په پرتله سېفټرايکسون د نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډېر اغېزمن درمل وه. ځينو ځانگړو څېړنيو ښودلې چې په ماشومانو کې سېفټرايکسون هم گټور درمل دي او د دغو درملو سپارښتنه يې کړې. د گټورې درملنې موده له ۱۴ تر ۲۸ ورځو پورې ټاکل شوې.

په اروپا کې گڼ شمېر څېړنو او زده کړو دا څرگنده کړې چې نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډوکسيسيلين هم د سېفټرايکسون په شان د ورته اغېزو نه برخمن انتيبيوتيک دي چې د رگ له لارې بايد وکارېږي. خو په امريکا کې ډوکسيسيلين د نيوروبورېليوسېز د درملنې په توگه په پراخه کچه نه دي څېړل شوي، خو په اروپا او امريکا کې پر بورېليا بورگدورفېري بری او د دغې باکټيريا په وړاندې د شته انتيبيوتيکو حساسيت يو شان گڼل کېږي. بيا هم په عام ډول ډوکسيسيلين د ماشومانو په درملنه کې د هډوکو او غاښونو د تخريب په خاطر نه ورکول کېږي.

د نيوروبورېليوسېز هغه درملنې چې د شک په سترگه ورته کتل کېږي او يا هم د درملنې له حيثيت نه بې برخې گڼل شوي:
*مالاريا درملنه
*هايپربېرېک آکسيجن درملنه
*کولويډل سپين زر
*د هايډروجن پرآکسايډ او بسماسين ستنه

## دا هم وگورۍ
*کنک-زېږنده ناروغي

## سرچينې

وېشنيزه:لايم ناروغي
سالنډي

**سالنډي** (په انگرېزي: Dyspnea) د ناروغۍ نښه ده چې گڼ شمېر علتونه لري.

وېشنيزه:ناروغې نښې
افغان سره مياشت ټولنه

د **افغاني سرې میاشتې ټولنه** په ۱۳۰۸ لمریز کال کې د کابل ښاروالۍ د هلو ځلو په اساس جوړه شوه. هغه وخت د دې ادارې لومړي کارونه د مصیبت ځپلو خلکو سره مرسته وه. وروسته له درې کلونو څخه (۱۳۱۱ لمریز کال) کې د محراب احمر یا سور محراب نوم ورکړل شو او د مالیې وزارت په چوکاټ کې به یې فعالیت کاوه. له دې وروسته دغه اداره بیا د عامې روغتیا پورې وتړل شوه.

وېشنيزه:د افغاني سرې مياشتې ټولنه
د سره صليب او سرې مياشتې نړيوال غورځنگ

بټنوک|
د سره صلیب او سرې میاشتې نړیوال غورځنگ یو مرستندویه غورځنگ دی چې د سره صلیب د نړیوال او نورو نړیوالو ټولنو یوه برخه ده. دا اداره په ۱۹۱۹ زېږديز کال کې تاسیس شوه او د سویس هېواد په جینوا ښار کې موقعیت لري.

## سرچينې

وېشنيزه:بشر دوست غورځنگونه
وېشنيزه:غیرحکومتي غورځنگونه
ستم ملي

**ستم ملي** په افغانستان کې د يوه سياسي خوځښت نوم و چې د دغه غورځنگ مشر او بنسټگر طاهر بدخشي و. د افغانستان پخوانی شاهي نظام او د افغانستان د خلق ډيموکراتيک گوند دواړه د ستم ملي سره سياسي مخالفت درلود او د فعاليت مخنيوی يې کاوه. د پخواني شوروي اتحاد او روسانو لخوا دا سياسي خوځښت ته د يوه ماويستي کيڼ لاسي سياسي تنظيم په سترگه کتل کېده. 

په ۱۴ د فېبروري، ۱۹۷۹ ز. کال کې د ستم ملي څلورو فعالينو چې د پوليسو جامې يې په تن وې د امريکا سفارت ته ورننوتل او د امريکا سفير يې د ځان سره وتښتاوه. د دغو څلورو تنو فعالينو د خپل د گوند يو سياسي رهبر او بندي بدرالدين باحس د خوشې کېدو په بدل کې د امريکايي سفير خوشې کېدو شرط وړاندې کړ. کله چې د حفيظ الله امين حکومت د باحس د خوشې کېدو نه انکار وکړ او د ټوپکوالو سره د هر ډول خبرواترو نه يې ډډه وکړه، نو ټوپکوالو د کابل هوټل په ۱۱۷ مه کوټه کې د امريکا سفير اډولف ډب ساتلی و. کله چې افغان امنيتي ځواکونه او د روسانو مشاورين په دې خبر شول نو هغوی د هوټل د چت پر سر او لاندې ټول هوټل يې محاسره کړ. په دې وخت کې د ټوپکوالو او امنيتي ځواکونو تر منځ خبرې اترې په ټپه ودرېدلې او په ۱۲.۳۰ دقيقو باندې د امنيتي ځواکونو او يرغمل گرو لخوا ډزې پيل شوې او د همدغو ډزو په ترڅ کې د افغانستان لپاره د امريکا سفير په ډزو ووژل شو.http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5380.htm

د نور محمد ترکي او د حفيظ الله امين د واکمنيو په وخت کې ستميانو په فعاله توگه خپل فعاليتونه نه شو کولی نو د افغانستان په شمال کې يې کليوالي سيمو کې فعاليتونه پيل کړل، خو کله چې ببرک کارمل د روسانو سره افغانستان ته راغی ، نو دا هغه وخت و چې ستميانو په ښکاره خپل فعاليتونه پيل کړل. طاهر بدخشي چې د ببرک کارمل نژدې ملگری و نو د ببرک کارمل د واکمنۍ په وخت کې يې په دولتي ارگانونو کې نفوذ پيل کړ.  په ۱۹۸۳ ز. کال کې د ستم د ډلې يو سياسي مشر بشير بغلانی د افغانستان د عدليې وزير شو.

اوس هم ستميان د افغانستان په شمال کې د نا-پښتون مېشتو سيمو کې نفوذ لري.

## سرچينې

وېشنيزه:د افغانستان د خلق ډيموکراتيک گوند
وېشنيزه:د افغانستان سياسي گوندونه
وېشنيزه:د افغانستان سياسي تاريخ
السلام عليکم

**ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ** یوه عربي کلیمه ده چې مسلمانان یې د روغبړ او یا نورو لیدنو کتنو پر وخت یو او بل ته وايي.

وېشنيزه:عربي وييونه
غلام محي الدين خان انيس

بټنوک|کيڼ
**غلام محي الدين خان انيس** د انيس افغاني ورځپاڼې بنسټگر او مشر پازوال و.

وېشنيزه:افغان رسنوال
عبدالوکيل خان

بټنوک|کيڼ

**نايب سالار عبدالوکيل خان** (مړينه: ۱۳۰۹ هـ. ل.) د افغانستان د آزادۍ يو اتل دی. نائب سالار عبدالوکیل خان نورستانی عبدالوکیل خان نورستانی په ۱۲۵۴،ل، ل، کې د نورستان د کانتیوا په کلي کې زیږیدلی دی، د امیرعبدالرحمن خان په حکومت کې د شاهي ګارد قطعې په توپچي کې یې دنده تر سره کوله. د امیرحیب الله خان په حکومت کې د کرنیلۍ، یا د کنډک مشرۍ رتبې ته ورسیده، په کال ۱۲۹۰، ل، ل، کې غونډ مشر شو. دوه کاله وروسته د کندهار ولایت د قوماندان په توګه وټاکل شو او د کندهار د شورشیانو په غلي کولو کې بریالی ؤ چې له امله یې د صداقت مډال ترلاسه کړ. په کال ۱۲۹۴، کې کابل ته راوغوښتل شو، لومړۍ د دوهمې لواء د قوماندان په توګه او بیا د کابل ولایت د کوټوالۍ د قوماندان په حیث مقرر شو. عبدالوکیل خان نورستانی وروسته د امیر حبیب الله خان له مرګ څخه د جنرالۍ رتبې ته ورسید او د کابل د دویمې لواء قوماندان او بیا د اسمارو د سرحدي ځواک د قومانداند په توګه تعین شو. د افغانستان د استقلال په څلورمه جبهه(د چترال او ارنوۍ) په جګړه کې یې توره وکړه. (افغانستان در مسیرتاریخ،۷۶۰) جنرال نورستانۍ په کال ۱۲۱۹، ل-ل، د کابل د لومړۍ فرقې قوماندن وټاکل شو، ده د امیرامان الله د حکومت په دوران کې د منګلو او ګوډملا پاڅونونو له منځه یوړل، په کال ۱۳۰۴، کې د نائب سالارۍ رتبې ته ورسید او د قطغن او بدخشان د قوماندان په توګه مقرر شو. نائب سالار نورستانی د نادرشاه په حکومت کې د خپلې رتبې په لرلو سره د شمالي(پروان) د امنیت د ټینګولو په خاطر د کابل د دویمې قول اردو د قوماندان په حیث مقرر شو، نوموړی د سرطان په میاشت، د ۱۳۰۹، کال کې د یو کنډک عسکرو سره د کوهدامن سیمې ته ولاړ او د اسد میاشتې په څلورمه نیټه د دندې د ترسره کولو په وخت کې د یاغیانو لخوا شهید کړی شو. د نائب سالار جنازه یې له سرای خواجه څخه کابل ته رواړله او د مرنخان(دشیهدانو غونډۍ) کې په درناوي سره خاورو ته وسپارل شو او د ده د لویو او ښو خدمتونو د درناوي له امله د ده مزنګ په څلورلاري کې شپږمخی یادګارۍ څلی جوړ شو.﴿ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾
 
تړلې لیکنې
 
 
سرچینې
تيد

**تيد** (*Teide*) د يو اورشيندي غره نوم دی چې په کناري ټاپوانو کې موقعيت لري. دا غر د سمندر له هوارې ۳۷۱۸ متره لوړوالی لري، دا غر د سپانيا تر ټولو لوړه سيمه ده.

وېشنيزه:اسپانيا
وېشنيزه:ځمکپوهنه
عبدالحق خان بېتاب

بټنوک|کيڼ|عبدالحق خان بېتاب
**عبدالحق خان بېتاب** د افغانستان يو ولسي شاعر او اديب و.
سپېدې

بټنوک|کيڼ
**سپېدې** د پېښور نه خپرېدونکې يوه مهالنۍ وه . د دې مهالنۍ پازوال محمد صديق پسرلی و.
اېف – ۱۶

**اېف – ۱۶** (په انگرېزي: **F-16 Fighting Falcon**) د جت څو مقصدېزه یوه امریکایی برید کونکي الوتکه ده چی د مځکني او هوایی هدفونو د منځه وړلو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دغه الوتکه کولای شي په شپه کی او د باران په وخت کی جگړه وکړي. نوموري الوتکه چی د ۷۰ کلو څخه په امریکا او ترکیې کی د جنړال ډائینامکس او لاکهیډ مارټین د الوتکو جوړونکي په صنعتي فابریکو کی جوړ شوي دی په نړۍ کی د هوایی ځواکونو تر ټولو پراخه وسله ده. په اوس وخت کی ۲۴ هېوادونه د اېف - ۱۶ د الوتکې څخه کار اخلی او نور هېوادونو هم غواړي دغه الوتکې رانيسي. 
## تاریخ
د اېف – ۱۶ یرغل کونکي الوتکه په ۷۰ کلو کی جوړه شوه او لمړنی الوتنه یی په ۱۹۷۴ کال کی ترسره شوه. امریکایی هوایی ځواک د دغی الوتکې څخه  په رسمي ډول د ۱۹۷۸ کال څخه کار اخلی. تر اوسه پورې ۴،۵۰۰ الوتکې جوړې شوې دي. په ۷۰ کلو کی لمړنی الوتکې اروپایی هېوادونو ته صادرې شوې. په ۱۹۷۹ کال کی د اېف – ۱۶ الوتکې ایران او اسرائیل ته  عرضه شوې. رضا شاه پهلوی د امریکانانو سره تړون لاسلیک کړ خو امام خمیني
تر اسلامي انقلاب وروسته دغه تړون لغو وکړ. کله چی په افغانستان کی جگړه پېل شوه نو  امریکا په مرکزي آسیا کې د شوروی د  آغېزې څخه خطر احساس کړ. په ۱۹۸۳ کال کی امریکایی حکومت هوډ وکړ چی پاکستان ته عصري الوتکې ورکړي. په ۱۹۸۳ کال کی ۳۴ الوتکې د پاکستان د هوایی ځواک لاس ته ورغلې او پاکستان د دغو الوتکو څخه د سرحد د څارلو لپاره کار اخیست. په ۱۹۸۱ کال کی د آېف – ۱۶ اسرائیلی الوتکې عراقی اټمي بټۍ ویچاړ کړه. 

وېشنيزه:امریکایی الوتکې
جهانگير خان

بټنوک|کيڼ|جهانگير خان
**جهانگير خان** د سکواش د لوبې پخوانی اتل دی. هغه په خټه پښتون دی خو په کراچۍ کې زېږېدلی دی.

وېشنيزه:لوبغاړي
احمد سلمان رشدي

[بټنوک|کيڼ|احمد سلمان رشدي هندي [ليکوال.]]

**أحمد سلمان رشدي** يو أنگرېز ليکوال دی، هغه د شيطاني آيات تر ليکلو وروسته دنوم خاوند شو.

هندي ليکوال
محمد ايوب خان

بټنوک|کيڼ|محمد ايوب خانبټنوک|کيڼ|محمد ايوب خان
**محمد ايوب خان** د افغانستان د ماليې پخوانی وزير و.

وېشنيزه:افغان وزيران
ودانۍ

بټنوک|ودانۍ
یوه **ودانۍ** د انسانانو، څاروي او یا د شیانو د ساتلو د پاره نه یوازې د پنځ له پېښو (باد، باران، لمر، تودوخه او داسې نورو) څخه خو تر حده د انسان د ورانۍ څخه په لوی لاس او یا په تېر وتنه (غلا، سوڅول، په تېروتنه اور اخیستل او داسې نور) کې ساتي. یوه ودانۍ د څو کړونتياو غونډې ته ویل کېږي چې د ودانیزو کړنلارو په بڼست مخته ځي. ودانۍ د ودانیزو توکونو د یو ځای کولو او تړلو څخه جوړېږي. دغه توکونه کېدای شي پخه خښته، ډبره، سمينټ (سیمټ)،لرگی ، وسپنه، ډامبر، ښیښه او داسې نور وي. یوې کېږدۍ او یا بېړۍ ته ودانۍ نه ویل کېږي. هره ودانۍ په یوه ځای کلکه ولاړه وي او خپله دنده لري.

## د ودانېو ویشنیزه د دندې پر بڼست

* کورونه : کور، اپارتمان. 
* ټولیزه او دودیزه ودانۍ : موزیم، سینما، بڼکوټۍ (باغگوټۍ)، ستدیون، هوایي هډې، د ټیکټ پلورځای او د هغه اړوند لرونکې ودانۍ لکه تمځای ، د موټرو رغون ځای، هغه زړې ودانۍ (کوټۍ، ماڼۍ، کلا) چې دودیزه ارزښت لري. 
*- پوځي ودانۍ : هډې، کاغوشونه، مځکلاندی.
* واکمنې (حکومتي) ودانۍ : وزارت، ارگ، ښاروالۍ.
* ځانگړې ودانۍ: هوټل، خوړنځای.
* دیني ودانۍ :  جومات، مدرسه. 
* کاري ودانۍ: کارځای (فابریکه)، د برښنا برج.

## سرچينې


وېشنيزه:کور
وېشنيزه:د ودانۍ توکونه
دنیايي زده کړه

دنیايي زده کړه یا سېکولر ایجوکېشن Secular Education د پوهنې هغه سیستم دی چې په دنیايي علومو باندې ولاړ وي. دغه سیستم اکثره په هغو هېوادونو کې موجود وي چې د هغوی د دولت سیستم هم دنیايي یا سېکولر وي. د دې ډول سیستمونو یوه ښه نمونه د فرانسې هېواد د پوهنې سیستم دی چې مطلق دنیايي دی او حتا زده کوونکي دا اجازه هم نه لري چې دیني نښانونه هم ښوونځي ته راوړي. د استرالیا هېواد هم کوښښ کوي چې خپل د پوهنې سیستم دنيايي کړي.
غلام نبي خان چرخي

بټنوک|کيڼ|غلام نبي خان چرخي
**غلام نبي خان چرخي** د امان الله خان د واکمنۍ په وخت کې يو افغان ديپلومات او سفير و.

وېشنيزه:افغان سفيران
طاهر بدخشي

بټنوک|کيڼ|طاهر بدخشي
بټنوک|کيڼ|طاهر بدخشي
**طاهر بدخشي** د ستم ملي د ډلې يو سياسي مشر او بنسټگر و.
صلاح الدين رباني

بټنوک|صلاح الدين رباني
صلاح الدین رباني د۱۳۵۰ لمریز کال د غويي یا ثور د میاشتې په ۲۰ نېټه په کابل کې زېږېدلی دی. هغه خپلې لومړنۍ زده کړې په پاکستان کې کړي دي. هغه د لوړو زده کړو لپاره سعودي عربستان ته ولاړ او خپل د لیسانس سند یې له شاه فهد پوهنتون څخه په ادارې او بازار موندې (مارکېټنگ او منجمنټ) په څانگه کې تر لاسه کړ. وروسته له فراغته هغه د سعودي د تېلو په یوه لوی شرکت ارامکو (ARAMCO) کې خپله لومړۍ دنده پیل کړه. وروسته له څو کلنو صلاح الدین د متحده عربي اماراتو د شارجې ښار ته ولاړ او هملته تر ۱۹۹۸ زېږديز کال پورې پاتې شو. 

صلاح الدین وروسته افغانستان ته ولاړ او له خپل پلار برهان الدین رباني سره یې د ژباړونکي او سلاکار په توگه کار پیل کړ. له لږ څه کار وروسته په ۱۹۹۹ زېږديز کال کې لندن ته ولاړ او له کنگسټن پوهنتون څخه یې د سوداگرۍ او ادارې (Business Administration) په څانگه کې خپله ماستري پیل کړه. هغه په ۲۰۰۱ زېږديز کې له پوهنتون نه فارغ شو او کله چې د طالبانو دولت ړنگ شو نو هغه هم کابل ته راغی او په بهرنیو چارو وزارت کې یې د سلاکار په توگه کار پیل کړ. 

صلاح الدین رباني په له ۲۰۰۳ نه تر ۲۰۰۶ زېږدیز کلنو پورې په نیویارک ښار کې د ملگرو ملتونو لپاره د افغانستان په نمایندگۍ کې د سیاسي سلاکار په توگه پر دنده بوخت و. په ۲۰۰۶ زېږدیز کال کې یې د امریکا د کولمبیا په پوهنتون کې ځان شامل کړ او په ۲۰۰۸ زېږدیز کال کې یې له نوموړي پوهنتون څخه په نړیوالو اړیکو کې (International Relations) خپله دوهمه ماستري تر لاسه کړه او بېرته افغانستان ته ستون شو او د خپل پلار په سیاسي گوند، جمعیت اسلامي کې یې په کار پیل وکړ. 

وروسته هغه په ۲۰۱۰ زېږدیز کال کې په ترکیه کې د افغانستان د سفیر په توگه وټاکل شو. کله چې د ده پلار ووژل شو نو هغه افغانستان ته راغی او لومړی د خپل پلار د سیاسي گوند، جمعیت اسلامي مشر شو. وروسته بیا د سولې د عالي شورا سر پرست وټاکل شو او له هغې وروسته بیا په ۲۰۱۲ زېږدیز کال کې د اپرېل د میاشتې په ۱۴ نېټه د افغانستان د سولې د عالي شورا د مشر په توگه وټاکل شو.

صلاح الدین رباني له یوې کندهارۍ سره واده کړی دی او په پښتو، دري، عربي، اردو او انگلیسي ژبو خبرې کوي.

وېشنيزه:د جميعت گوند غړي
وېشنيزه:د شورای نظارر غړي
سپين زر

**سپين زر** یو کمېاوې توکی دی. کمېاوې نښه یې (Ag) ده چې د لاتین (Argentum) څخه اخیستل شوی او اتومي شمېر یې ۴۷ دی. دغه توکی کلک او سپین رنګ لري. د اېشېدو ټکی یې ۹۳۰ درجه د سانټيګرید او ګڼوالى یې ۱۰،۵ [g/см³] دی. سپين زر له نجيبه فلزاتو څخه شمېرل کېږي چې په غرونو او په پنځ کې په سپېځلي توګه او د کاڼو، كوټ، سره زر او سرپو سره ګډ پيدا کيږي. له استخراج وروسته دغه ګډ توکي په بټيو کې سره بېلېږي. کانونه یې په يونان ،سپانيا، آلما ن، امریکا، مکسېک, ټایلند، هند او د افغانستان په ځينې غرونو کې موندل کېږي.

## د سپینو زرو پېښلیک
د موندل شوو لرغونو قبرونو څخه څرگنده شوې چې سپین زر ۳۵۰۰ – ۴۰۰۰ د زېږېدیز تر مخه د مدیترانې او اناتولي (نننۍ ترکیه) کې د سرپو څخه جلا او په لاس راوړل شوی دی. پخوا دغه ټوکی د سپوږمۍ، سمندر او د عبادت ځایونو سره تړاو درلود. په هغه وخت کې په کیمیا کې د سپینو زرو نښه سپوږمۍ وه. تر ډېره کیمیاپوهان په دې اند ول چې سیماب هم سپین زر دي او د ژوندي سپینو زرو په نامه یې یادول. دا نوم په څه هېوادو کې لا تر اوسه هم سیماب ته کارېږي. وروسته ښکاره شوه چې سیماب چورلټ بل توکی دی او سپينو زرو هیڅ تړاو نه لري. سپین زر د زېږیدیز کال په پيل کې د ښایست او لکه پیسې د شیانو د پلورینې او اخیستنې د پاره وکارول شول.
  
## د سپینو زرو کارونه
د سپینو زرو څخه تر ډېره هندارې جوړېدې. وروسته د لوړې بیې له وجې د المونیم څخه کار واخیستل شو. تر نولسمې بېړۍ د شیانو د پلورینې او اخیستنې د پاره کارېده. نن ورځ سپین زر د انځور ایستلو کمرو کې، په طب او درملنه کې لکه انتی بیوتیک ، په کیمیا کې لکه کتلیزاتر، د ډوډۍ د خوړلو په لوښيو کې لکه کاچوغې او ښاخۍ، زرگران يوڅه مس ورسره گډوي زيورات او نور ښکلي شیان ورځنې جوړوي.

## سرچينې
* http://www.bbc.co.uk/nazer
* د ويکيپېډيا پاڼې

وېشنيزه:سپين زر
وېشنيزه:نجيبه فلزات
غازي افغان بابکرخېل

**غازي افغان بابکرخېل** يو ځوان ليکوال دی چې د انگرېزي ژبې سندونه پښتو ، اوردو او پاړسي ژبو ته اړوي . دی په ننگرهار کې زېږېدلی او لکه د ډېرو افغانانو پشان پېښور کې اوسېږي .
## مخينه
## زده کړې
## ژباړې او ليکلي آثار
محمد حنيف بکتاش

بټنوک|کيڼ|حنيف بکتاش
دوکتور **محمد حنيف بکتاش** (زوکړه د ۱۹۶۱ زېږدي کال د مې ۹، د وردگ ولايت - مړینه د ۲۰۱۲ ز کال  د اکتوبر ۴، لندن) *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Hanif Baktash)* يو افغان تاريخپوه، شاعر، ليکوال او ژورناليست وو. 

## مخينه

محمد حنيف بکتاش د ۱۹۶۱ ز کال د مۍ مياشتې پر ۹ د وردک ولايت مرکز ميدان ښار کې زېږېدلی وو. هغه په خټه پښتون وو. حنيف بکتاش خپلې لومړنۍ زده کړې د افغانستان په بېلابېلو ښارونو کې ترسره کړې. لومړی په مزار شريف کې بيا وروسته په ميدان ښار کې، بيا کندهار، هلمند او دولسم ټولگی يې پر ۱۹۷۸ ز کال د کابل ښار په حبيبيه ليسه کې پای ته رسولی وو. لوړې زده کړې يې د کابل پوهنتون د پېداگوژۍ په انستيتيوت کې کړې وې. تر دې وروسته يې پخواني شوروي اتحاد ته سفر وکړ او هلته يې پر ۱۹۹۳ ز کال د تاريخ په څانگه کې خپله دوکتورا واخيسته. د هماغه کال په دوبي کې انگلستان کې مهاجر شو.  او پر ۲۰۰۲ ز. کال يې برتانوي تابعيت هم ترلاسه کړ. په انگلستان کې تر مېشتېدو وروسته يې د بي بي سي راډيو له پښتو څانگې سره کار پيل کړ؛ پر ۱۹۹۸ ز او ۱۹۹۹ ز کالونو يې د وياندۍ تر څنگ د خبريالۍ دنده هم پر مخ بيوله. له ۲۰۰۹ ز. کاله راهيسې يې په هامبورگ کې د افغانستان په قونسلگرۍ کې د سلاکار په توگه دنده ترسره کوله. هغه په پښتو، دري، انگرېزي او روسي ژبو پوهېده.

## د شعر بېلگې يې

زه  د تیارې  او  سپیدې  تر منځه - 
د  نښت  پر ټکي  لکه  سات  پاتې  یم 

پر  شاوخوا  مې  دي  د غم   لښکرې - 
لکه بې وسه باچا مات  پاتې  یم  

هره  خوا گورم دیوالونه ښکاري - 
لکه  چې  گور کې  کرایي ناست یم 

روح رانه تښتي، زړه یاري نه کوي - 
آسمان ته لاس  په گدایي  ناست  یم  

           * * * 

شړلې مسکا
وطن  مې، 

لکه د وینو غوټۍ 

لکه د اوښکو څپه 

لکه له شونډو پر شا شوې  مسکا 

لکه له زړه نه راوتلې سلگۍ  

د ویر پر پاڼه باندې ورژېده 

وطن  مې، 

لکه زړه سندره 

لکه د کلي چنار  

لکه سرکښه مجنون 

لکه عیسی غوندې د مینې مفهوم 

لکه بودا غوندې ترتله مضمون 

پر هره کاڼه، کاڼه 

د یاد پر پاڼه، پاڼه 

ولیکل شو.  

## مدني اکر
محمد جنيف بکتاش د مينه بکتاش، چې د بي بي سي د دري څانگې ويانده او خبرياله ده، خاوند وو او دوه زامن ترې پاتې دي.

## ستاينې او وياړنې

بکتاش پر ۱۹۷۶ ز. کال په پښتو شاعرۍ کې يوه جايزه وگټله چې په پښتو شعر کې يې ځانگړی سبک جوړ کړ. 

## ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې
۱- يادداشت هاو نوشته ها، يادښتونه او ليکنې (په دري ژبه شننيز اثر)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاپ. 

۲-  د ځنگله سترگو کې (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۱۹۸۷ ز کال کابل چاپ. 

  

۳- کله چې لمر د خدای ايتونه لولي (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۲۰۰۹ ز کال کابل چاپ. 

  

۴- شعرې که خنجر است، هغه شعر چې خنجر دی (د پښتو او دري شعرونو ټولگه )، د ۱۹۸۳ ز کال کابل چاپ. 

۵- صدا: غږ (د بکتاش او نورو ځوانو شاعرانو د شعرونو گډه ټولگه، په پښتو او دري ژبو)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاب. 

## سرچينې

۱- https://www.samsoor.com/article/1631  

۲- http://www.afghan-german.com/acc/Lists/AccWriting/DispForm_1.aspx?List=693b22e0-abc3-4265-9962-d61ecbc84e79&ID=318#.X6j-rNSF5kg  

۳- 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران 
وېشنيزه:افغاني ليکوال 
وېشنيزه:پښتانه 
وېشنيزه:افغانان
سمېع يوسف

بټنوک|سمېع يوسف د ۲۰۱۱ زېږيز کال په يوې غونډه کې
**سمېع يوسف** يا *سامي يوسف* *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Sami Yusuf )* يو له آره د ايران د آزربايجاني توکم څخه يو تکړه سندرغاړی دی او لوی شوی په برتانياکې دی. دی په انگرېزي ژبه سندرې وايي او په سندرغاړۍ کې يې خپلې مسلکي لوړې زده کړې ترسره کړي دي . همدا رنگه د يو پوخ سندرغاړي ، سندره جوړوونکي ، شعرجوړوونکي ، او د ډول ډول سازالاتو غږوونکي په توگه پېژندل شوی . دده په سندرغاړۍ کې د اسلامي اخلاقو ، اسلامي هنر او ادبياتو رنگ په لوېديځه ژبه سينگار شوی ، د همدې له کبله ورته د لندن يوه نوموتي پوهنتون روهمپټن د ويوونو د پېېلو اعزازي ډوکټورا بری لیک ورکړ . سمېع يوسف ځان د ايران د آزربايجاني توکمه گڼي چې په برتانيا کې د درې کلنۍ په عمر مېشت شوی دی . د سمېع يوسف ټوله کورنۍ هنرمنده ده اوپلار يې د سازي الاتو غږولو پخه مخينه لري.
## مخينه
سمېع يوسف د ايران په پلازمېنه تهران کې ۳۲ کاله پخوا ۱۹۸۰م زېږيز ، يوې آزري توکمه هنرمنده کورنۍ کې زېږېدلی او د درې کلنۍ په عمر له ايران څخه اگلستان خواته کډوال شوي . دی دم مهال د ملگرو ملتونو د WFP اورگان سره په کار بوخت دی .

## زده کړې
سمېع يوسف په انگلنډ کې خپلې زده کړې ترسره کړي او لوړې زده کړې يې د انگليند د تر ټولو غټې د هنر اکاډمي (دي رايل اکېډمي آف ميوزيک ان لنډن) *(The Royal Academy of Music in London)* څخه بشپړې کړي . 
## سندريزه ټولگې يا البومونه
د سمېع يوسف لومړنۍ سندريزه تولگه په کال ۲۰۰۳م زېږيز کې د (المعلم) په نوم راووتله ، وروسته ورپسې (My Ommah ) (زما امت) په نوم او بيا د فلسطينيانو سره د خواخوږۍ په تکل (Where ever you are) (هر ځای کې چې يې ) په نوم ۲۰۱۰م زېږيز کې راووتله او همدا رنگه نورې تولگې يې (Never Forget ) ,( The Source) , (Never Forget ) نومېږي .

## سرچينې

www.samiyusufofficial.com
اوبدرملنه

**اوبدرملنه**  *(په انگرېزي:Hydrotherapy )* په طبابت کې د شغلي درملنې او فېزيوتېراپي يو ډول درملنه ده چې د اوبو په مرسته د دردونو درملنه پرې ترسره کېږي.

وېشنيزه:اوبدرملنه
اوبزمکپوهنه

**اوبزمکپوهنه** (په انگرېزي: Hydrogeology) د زمکپوهنې هغه څانگه ده چې د زمکې د سطحې لاندې د اوبو د زېرمو او د اوبو د خوځښت په اړه بحث کوي.

وېشنيزه:اوبزمکپوهنه
حسن بانو غضنفر

بټنوک|کيڼ|حسن بانو غضنفر
**حسن بانو غضنفر** د ښځو د چارو وزيره ده.  هغه له آره اوزبکه ده او د افغانستان په بلخ ولايت کې زېږېدلې. نوموړې د ۲۰۰۶ کال راپدېخوا د ښځو د چارو وزارت اداره کوي.

وېشنيزه:افغانې وزيرانې
گنگو

بټنوک|کيڼ|گنگو
**گنگو** *([[عربي ژبه|په عربي]]: زعفران، [[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Saffron)* يو ډول مساله ده چې د درملو او خوړو په توگه کارېږي. په عربي يې هم زعفران بولي.
گنگو نن سبا په افغانستان کې هم تولیدیږې چې د افغانستان په لویدیزو ولایاتو کې لکه هرات کې کرل کیږي او صادرات لري او د کوکنارو نعم البدل هم کیدای شي.
درې پيالې چای

بټنوک|درې پيالې چای
درې پيالې چای د گرېگ مورټنسن يو ناول دی چې د خيبر پښتونخوا په قبايلي سيمو کې د ليکوال سفر او هلته د په يوه کلي کې د پناه اخيستلو وروسته د ښوونځي جوړولو د ژمنې په اړه او د سيمه ايزو خلکو سره د مرستې په اړه ليکل شوی.
ښځو چارو وزارت

**د ښځو د چارو وزارت** په ۲۰۰۱ ز. کال کې د افغانستان په دولت کې جوړ شوی يو نوی وزارت دی چې د موقعت ادارې لخوا جوړ شو. دا وزارت د ښځو د حقونو په پرمختگ کې تر ټولو لويه دولتي اداره ده. د دغه وزارت وزيره حسن بانو غضنفر ده چې په ۲۰۰۶ کال کې د مسعوده جلال ځايناستې وټاکل شوه.
بادپوهنه

**بادپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: anemology)* د باد د خوځښت زده کړه ده.

وېشنيزه:پوهنه
زايلومېټازولين

بټنوک|کيڼ
**زايلومېټازولين** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Xylometazoline)* يوه ادرينرجيکه ماده ده چې د هايډروکلورايډي مالگرې په بڼه د پزې د موضعي احتقان ضد په توگه کارېږي.

وېشنيزه:درمل
محمد اکرم خاکرېزوال

**تورن جنرال محمد اکرم خاکرېزوال ** *( انگرېزي: General Mohammad Akram Khakrezwal)* د کابل، کندهار او بلخ ولايتونو پخوانۍ امنيه قومندان پاتې شوی، که څه هم نوموړی يو پښتون وو، او د الکوزو په ټبر پوري يې اړه درلوده ، خوددې ترڅنگ په سيمه کي د الکوزو د ټبر يو مهم مشرهم بلل کيده.

## مخينه
ضابط اکرم خاکرېزوال د مرحوم حاجي شاه جهان زوی دی، چي په (۱۳۳۸) هجري شمسي کال کي د کندهار ولايت د خاکرېز ولسوالۍ د ذيل اباد په کلي کي زېږدلی. نوموړی په اووه کلنۍ کي د شاه مقصود (رح) په منځنۍ ښوونځۍ کښي شامل او تر اتم صنف پوري يې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. د ښه استعداد په لرلو سره نوموړی په (۱۳۵۳ ه ش) کال کي حربي ښوونځۍ ته انتخاب، او د دولسم ټولگۍ د فراغت څخه وروسته په حربي پوهنتون کي شامل شو. چي له بده مرغه د ثور کودتا مينځ ته راغله، او نوموړي خپلي زده کړي پر نيمايي پريښودې، نو يې په کندهار ولايت کي د مجاهدينو ليکي تنظيم کړې، چي په نتيجه کي يې په (۱۳۵۷) کال د عقرب پر (۶) مه د کندهار خاکرېز ولسوالۍ له روسانو فتحه کړه، او د ملي محاذ له گوند سره يې خپلي اړيکي ټينگي کړې. وروسته نوموړی د کندهار ولايت د (۲) نمبر قول اردو د (۷) زرې داري لواء  د قومندان په صفت وټاکل شو. چي د طالبانو تر راتگ پوري يې خپلي دندي ته ادامه ورکړه. 

## زده کړې
محمد اکرم خاکرېزوال خپلي لومړنۍ زده کړي د کندهار ولايت په خاکرېز ولسوالۍ کي د شاه مقصود (رح) په منځنۍ ښوونځۍ کي ترسره کړي. او وروسته تر هغه د حربي ښوونځۍ څخه يې د فراغت سند ترلاسه کړی دی.

## سياسي ژوند او مړينه
د طالبانو تر سقوط وروسته ضابط اکرم خاکريزوال د کندهار ولايت د امنيه قومندان په توگه وټاکل شو، چي (۱۸) مياشتي يې خپل دنده په ډيره مېړانه سرته ورسول. او وروسته تر هغه نوموړی په (۱۳۸۲ ه ش) کال کي د بلخ ولايت د امنيه قومندان په حيث تبديل  شو. که څه هم نوموړی يو تکړه پوځي افسر وو. اوخپله وظيفه به يې خلگو ته د هوسا، ارامۍ او سوله ييز ژوندلپاره په ډير شجاعت او زړورتوب سرته رسول. نود وظيفوي لياقت او ښايستگۍ پر اساس نوموړی په (۱۳۸۴ه ش) کال کي د کابل ولايت د امنيه قومندان په توگه وگمارل شو. داچي ضابط اکرم خاکريزوال انساني همدردي له ځان سره لرل، نونوموړی د (۱۳۸۴) کال دجوزا پر (۱۰ مه) له کابل څخه کندهار ته د مولوي عبدالله فياض د فاتحې اخيستلود مراسمو لپاره ستون شو. چي بد بختانه  د (۱۳۸۴) کال د جوزا پر (۱۱مه) د هيواد ددښمنانو لخواد مولوي عبدالله فياض په جامع جومات کښي د يوه ښخ شوي ماين لخوا د (۲۲) تنو سره، چي (۴) يې خواږه ملگري او يو ځوان ورار ه هجرت الله خاکرېزوال سره يوځای په شهادت ورسېد. 

## باندنۍ تړنې

له مذهبه سياسي گټه پورته کول ښه کار نه دی 

په کندهار کي د لسگونو کسانوتر څنگ دکابل امنيه قومندان محمد اکرم خاکرېزوال هم ووژل سو 

افغان حکومت يو شمير امنيتى چارواکى بدل کړى

چارواكي او عالمان له يوبل گيله من دي

شمالي ښار مهمې ورځې ته چمتووالى نيسي

طالبانو د جومات په چاودنې کې د لاس لرل رد کړل

سکندناوي هېوادونه افغانستان ته سرتېرې راليږي

کرزی: بهرنیانوته مو دا وروستی اخطار دی

خاکريزوال چا ترور کړ؟

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:کندهاریان
دانتې الیگيري

بټنوک
**دانتې الیگیري** چې اصلي نوم یې دورانتې دیگلي الیگیري و، په منځنیو پېړیو کې یو ستر ایټالیايي شاعر و. د هغه مشهور کتاب (الهي کمېډي)د نړۍ له لویو ادبي اثارو څخه گڼل کېږي چې په ایټالوي ژبه لیکل شوی دی. د دانتې د زوکړې اصلي کال معلوم نه دی، خو گومان کېږي چې هغه به په کال ۱۲۶۵ زېږدیز کې د ایټالیا په فلورانس ښار کې زېږېدلی وي.
## سرچينې
کارن خبرې اترې:Nickispeaki

Hi! Welcome to my Wiki info!
I love Wikipedia. I read it from 2005 and write it from 2006. My native languages are Ukrainian and Russian.

Привіт! Вітаю на моїй сторінці Вікі! Приєднуйтеся до такого чудового проекту, як Вікіпедія! Про вікіпедію чув давно, але тільки останні роки почав активно редагувати. В основному, ясна річ, — український та російський розділ. Також цікавлюся, що відбувається в англійській основній вікіпедії. Ну й іноді в інші заглядую розділи, тому що дуже люблю дізнаватися щось нове — нові мови, нові країни, люди. ;-)

Удачі! Приходьте ще! ;-)

* Nickispeaki at Wikipedia
* Nickispeaki at Wikiversity
* Nickispeaki at Wikisource
* 
*
1434 سپوږميز

**1434 سپوږميز** (سپوږميز ليږديز)

1434 سپوږميز= 2012 - 2013ز کال (1391 - 1392 لمريز ليږديز)

وېشنيزه:1434 سپوږميز
عبد العزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود

بټنوک|کيڼ
**ملک عبدالعزيز** چې بشپړ نوم يې عبدالعزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود و، د سعودي عربستان لومړنی پاچا و (26 نومبر، 1876 – 9 نومبر، 1953) ( )  هغه ته په ټول وخت کې د ابن سعود په نامه خطاب کېده.

هغه په ۱۹۰۲ کې د خپل پلرني ښار رياض څخه د واکمنېدو هڅه پيل کړه او تر دې وروسته يې خپل واک وغځاوه او په ۱۹۲۲ کې يې د نجد پوره کنټرول په خپل لاس کې ونيوه تر دې وروسته يې په ۱۹۲۵ کې حجاز ونيوه او په همدې توگه يې نژدې ټول عربستان د خپل د واک په حلقه کې راوسته او ټول عرب قبايل يې متحده کړې او په ۱۹۳۲ کې يې د سعودي عربستان پاچايي جوړه کړه. د سعودي عربستان د پاچا په توگه يې په ۱۹۳۸ کې د تېلو لويې زېرمې په خپل هېواد کې وموندلې چې په همدغو تېلو يې گڼ شمېر انگرېزان او بهرنيان د واک تر څنگ ودرېدل. هغه د ۴۵ زامنو پلار هم وچې ډېری يې د عبدالعزيز آل سعود تر مړينې وروسته د سعودي عربستان د پاچايانو په توگه وگومارل شول.

## سرچينې

وېشنيزه:عربان
وېشنيزه:سعودی عربستان
وېشنيزه:آل سعود کورنۍ
د ملي دفاع پوهنتون

بټنوک|کيڼ|د ملي دفاع پوهنتون نښان
**د ملي دفاع پوهنتون**(په انگرېري: *[[:en:National Defense University|National Defense University]]*) د امریکا د دفاع وزارت پورې تړلې د لوړو زده کړو موسسه ده. دا پوهنتون د دې لپاره جوړ شوی دی چې د امریکا د ملي امنیت ستراتيژۍ ته امکانات، تعلیمات او پراختیا ورکړي. دا پوهنتون د امریکا په واشنگټن ډي سي ښار کې د فورټ لیسلي مکنیر په نظامي اډه کې موقعیت لري.
ملا اصغر

**ملا اصغر** د اخوند دروېزه ورور و،  په پښتو ژبه يې شعرونه هم ليکل او د مخزن په آخر کې راغلی دی. آخوند دروېزه له قوله يوه ورځ يې د روښان د يوه خليفه سره بحث و، د بحث په منځ کې يې د پښتو يو بيت ووايه چې د عالمانو بده پکې وه په دې وخت کې زما ورور ملا اصغر د هغه په ځواب کې څه بيتونه ووييل:


واروی، يارانو نبي ناست په جماعت و
جبرييل و پرې راغلی له ښه خدايه پرې رحمت و
واروی عالمه عالمان د ملک ډيوه دی
عام و خاص بې جلب نيسي، دوی ناست د پاک رسول په ميراثه دي
عالمان گوره سواره د روغې لارې
دوی سواره د شريعت دي، وسکه هر گمراه نه رسي د شريعت په چارې
سلطان فېروز شاه

**سلطان فېروز شاه** د سالار رجب زوی او د غازي ملک خان مشهور په سلطان تغلق شاه وراره و چې د خپل د اکا زوی سلطان محمد شاه تر مړينې وروسته د محرم په ۲۴ ، ۷۵۲ هـ. س. کال کې د هند پاچا شو.
جهان نما ماڼۍ

جهان نما ماڼۍ**جهان‌نما قصر** د افغانستان د سمنگان ولایت له تاریخي ماڼیو څخه گڼل کېږي. دا ماڼۍ د امیر عبدالرحمن خان په پېر کې د نوموړي ولایت په خُلم تاشقرغان ولسوالۍ کې جوړ شوی، چې په خواشینۍ سره %۴۰ سلنه زیان ورته رسېدلی او د وخت د اطلاعاتو او کولتور وزارت هم له پامه غورځولې.
رياض المحبت

**رياض المحبت** د نواب محبت خان لخوا ليکل شوی سيند دی چې په ۱۸۰۵ ز. کال کې کښل شوی او ۷۰۰ مخونه لري. پدې سيند کې د پښتو ژبې اهم لغتونه، د افعالو گردانونه او گرامر په مفصله توگه ليکل شوی.

وېشنيزه:پښتو سيندونه
مھاویر

بټنوک|کيڼ
**مَهاویر** (*په سنسکرت: वर्धमान महावीर* )، د ستر اتل په مانا ده چې د جېنوالې د مذهب بنسټگر او څلروېشتم لارښود گڼل کېږي.

مَهاویر د هندوستان په یوه دولتمنده کورنۍ کې زېږېدلی و چې د بودا هم-پېره گڼل کېږي. ده په دېرش کلنۍ کې مادي نړۍ پرېښوده او له اوږدې کوښه ناستي یې خپل دیني افکار ترلاسه کړه. دی د خپل دین خپرولو وروسته په ۵۲۶ز کال ومړ.

مهاوېرا به خپلو عامو لارویانو ته دا روزنه ورکوله چې ښه کارما ترسره کړي، او خپلو راهبانو ته به یې سپارښتنه کوله چې کارما ته پای ورکړي.

مَهاویر د بودایي په پالي متنونو کې د **نیگانتا ناته‌پوته** په نامه یادوي چې په خپل پېر کې زیاتره په همدې نوم یادېده.

## سرچینې

* حسین توفیقی،*آشنایی با ادیان بزرگ*، سمت، شابک ۹۶۴۴۵۹۴۱۰x
* Mahavira, English Wikipedia
سپين غر

بټنوک|د سپين غره د غرونو لړۍ
سپین غر     چي *د سپین غر لړۍ هم ورته وایي* ، د هندوکش سویل ته د غرونو لړۍ ده. دا غر د افغانستان له ختیځ څخه تر خیبر پښتونخوا پورې پروت دی او د دواړو سیمو ترمنځ طبیعي پوله جوړوي. د سپین غر تر ټولو لوړه څوکه د افغانستان او پاکستان په پوله کې د سیکارم غر دی، چي لوړوالی یې شاوخوا  د بحر له سطحې څخه پورته ته رسیږي.  ښکته غونډۍ یې اکثره بې وني او بې بوټي دي، خو جلغوزي یې په ځینو ځایونو کي وده کوي چي د ختیځ افغان مونټین کنفیر ځنګلونه ترې جوړېږي.
**سپین غر** (چې په کرونولوژیکو سرچینو کې د سپیین کوه په نوم هم یاد شوی) د افغانستان په ختیځ او د خیر پښتونخوا په لویدیځ  کې یوه لویه غرنۍ لړۍ ده. دا لړۍ د هندوکش د غرونو سويلي څانګه ګڼل کېږي چې نږدې ۱۸۰ کیلومتره اوږدوالی لري. د سپین غره لوړه څوکه سیکارام نومېږي چې د بحر له کچې څخه ۴،۷۵۵ متره لوړوالی لري او د ننګرهار ولایت په پچیر او اګام ولسوالۍ کې موقعیت لري. دا غرنۍ لړۍ د کابل او سند سیندونو ترمنځ د اوبو د وېش یوه طبیعي پوله ده چې د سیمې په اقلیمي او هایډرولوژیکي توازن کې بنسټیز رول لوبوي.

د سپین غره ایکولوژیکي جوړښت د افغانستان د نورو برخو په پرتله بې سارۍ دی؛ دا سیمه د نښترو، لمنځو او نږدې پېړۍ لرونکو نښترو په ګڼو ځنګلونو پوښل شوې ده. دغه ځنګلونه نه یوازې د هېواد د چاپیریال ساتنې لپاره حیاتي دي، بلکې د کلتوري او اقتصادي پلوه د سیمې د مېشتو ولسونو لکه د اپریدي، شینواري او خوږیاڼیو د ژوند یوه برخه جوړوي. د حیواني تنوع له مخې، دا غرونه د واورین پړانګ، غره ییزو اوزو او د بېلابېلو نادره مرغانو خوندي استوګنځی ګڼل کېږي. په معاصر تاریخ کې، د سپین غره درې او غارونه (لکه توره بوره) د خپل ستونزمن جغرافیایي جوړښت له امله د مهمو دفاعي مرکزونو په توګه کارول شوي دي.

له اقتصادي پلوه سپین غر د کرنې او اوبو لګولو په برخه کې د ننګرهار او خیبر پښتونخوا د ځینو برخو لپاره یوه ډالۍ ده. د غره له څوکو څخه بهېدونکي سیندونه او چینې د ننګرهار د کانال او کرنیزو ځمکو اصلي منبع ده. د غره په لړیو کې د کانونو شتون او د تالک (Talc) ډبرې استخراج په وروستیو کلونو کې د پام وړ وده کړې ده. که څه هم د اقلیم بدلون او بې رحمانه کیندنو د دې لړۍ طبیعي ښکلا او ځنګلونو ته زیان رسولی، خو د یو ملي پارک په توګه د دې سیمې مدیریت کولای شي د افغانستان د کلتوري او طبیعي میراث په ساتنه کې مرسته وکړي.

## شاليد
**سپين غر** د افغانستان په ختيځه خوا كې د غرونو پرتې لړۍ دي د ۱۵۰ كيلو مترو په اندازه اوږدوالې لري او پېښور د لوديځ د ۴۸ كيلو مترۍ څخه پيل كېږي او د لوديځ لور ته درومي. د سپين غر لړۍ څو څانگې لري چې ځينې څانگې يې د كابل تر سویل ختيځو پورې رسېږي او د هغې ځای څخه يې يوه بله څانگه د سويل خواته ځي. د غرونو دا لړۍ لومړی د جلالكوټ حوزه د کورمې او غرنۍ برخه كې د لوگر سيند د كورمې له سيند څخه جلا كوي. او همدا ډول د كابل د سيند په واسطه د هندوکش د جنوبي لړيو غرو څخه جلا كېږي. ډېره لوړه څوكه يې د سېكارام په نوم يادېږي چې د سمندر له كچې څخه ۴۷۵۵ متره لوړه پرته ده. دا څوکه تل په واورو پټه وي. ددې غره شمالي او سويلي لمنې د لمنځو، نښترو، كاجو، جلغوزو او څېړيو زيات ځنگلونه لري او ډېر مشهور كنډو يې چې د پكتيا او لوگر ترمنځ پروت دى شتر گردن نومېږي چې د سمندر له كچې ۳۷۲۰ متره لوړ پورت دى.

## اړونده ليکنې
*شتر گردن
*ننگرهار ولایت
*غاښي

## سرچينې
جراحي

بټنوک|کيڼ|جراحي عمليات
**جراحي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Surgery)* د درملگرۍ هغه څانگه ده چې د عملياتو او لاسوهنې له لارې د ناروغيو، ټپونو، بې شکليو او نورو بدني ورانيو درملنه کوي. 

وېشنيزه:درملگري
ليوکېمي

**ليوکېمي** يا ليوکېميا *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:leukaemia)*  (له لرغوني يوناني   "سپين", او   "وينه")د وينې يا د هډمغز يو ډول سرطان دی چې د ناروغ په بدن کې د وينې سپين توکيو نارسېدلي ژونکې چې د بلاسټ ژونکې په نامه يادېږي په لويه کچه شته وي.ليوکېمي يو جامع نوم دی چې د وينې د يو شمېر ناروغيو لپاره کارېږي. په اصل کې دا اصطلاح د يو ډله ناروغيو لپاره چې په وينه کې، هډمغز او لېمفاوي غونډال کې راپېښېږي کارېږي چې د هېماټولوجيکل نيوپلازمونو يا د وينې سرطاني ناروغۍ په نامه هم يادېږي.

په  2000,ز. کال کې په ټوله نړۍ کې نژدې  256,000 ماشومان او لويان د ليوکېمي په يو ډول اخته شوي چې په دغو کې 209,000 تنه له همدې ناروغۍ مړه شوي.  د لوکېمي نژدې 90% برخه په لويانو کې پېژندل کېږي.

## سرچينې

وېشنيزه:د وينې سرطان
وېشنيزه:ناروغۍ
اپرېل

**اپرېل** دگرېگوري کليز څلورمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري.

## تاریخ
* د اپرېل پر ۱۴مه افغان مجاهدينو د شوروي په څېر ځواکمن هېواد مات کړ او په همدې وﺭځ په کال ۱۹۸۸ کې افغانانو د شوﺭوي اتحاد سره د جينېوا تړون لاسليک کړ.

## اخځونه
* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=April&oldid=525443562

وېشنيزه:گرېگوري کليز
می

**مې** د گریگوري کلیز پېنځمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.

## اخځونه
* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=May&oldid=525087177

وېشنيزه:گریگوري کلیز
جون

**جون** دگریگوري کلیز شپږمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري. 

## اخځونه
* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=June&oldid=525543766

وېشنيزه:گریگوري کلیز
اګست

**اگست** دګرېګوري کليز اتمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.

## اخځونه
* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=August&oldid=525770892

وېشنيزه:گریگوري کلیز