د ګلخانه يي ګازونو سوداګري

د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د هوا د ککړتیا د کنټرول په موخه د اقتصادي انګېزو په وړاندې کولو سره د هوا ککړونکو ګازونو له خپرېدو څخه د مخنیوي په لار کې د بازار پر بنسټ کړنلارې ته ویل کېږي. دغه مفهوم همدارنګه د سرپوښ او سوداګرۍ (cap and trade) او د ګازونو د خپرېدو د سوداګرۍ د طرحې (emissions trading scheme) په توګه پېژندل کېږي. د کاربن ډای اکساید او نورو ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو څخه د مخنیوي په موخه د کاربن د خپرېدو سوداګري په چین، اروپايي اتحادیې او نورو هېوادونو کې د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي په برخه کې د کلیدي حل لارې په توګه معرفي شوې. په نورو طرحو کې یې سلفر ډای اکسایډ او نور ککړونکي شاملېږي. 

د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې له مخې یو مرکزی چارواکی یا هم یوه دولتي اداره په یوه ځانګړې مهالیزه دوره کې په ټاکل شوې کچه د ککړونکو ګازونو د خپرولو اجازه یو بنسټ ته ورکوي او یا یې هم پر هغو پلوري. دغه بنسټونه موظف دي چې د خپل جواز سره برابر ګازونه په هوا کې خپاره کړي. هغه شرکتونه چې غواړي په هوا کې د ګلخانه یي ګازونو د خپرولو کچه زیاته کړي باید له هغو شرکتونو څخه چې د خپل دغه ډول جواز د پلور لیوالتیا لري جواز وپېري. 

د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د انعطاف منونکو چاپېریالي مقرراتو ډول دی چې سازمانونو او بازارونو ته د دې اجازه ورکوي څو پرېکړه وکړي چې څه ډول په تر ټولو غوره توګه د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي د پالیسۍ موخو ته ورسېږي. دغه چاره د قوماندې او کنټرول په بڼه د چاپېریالي قواعدو لکه د غورې لاسرسي وړ ټکنالوژۍ (BAT) د معیارونو او دولتي مالي همکاریو پر خلاف ده. 

## معرفي
ککړتیا د بازار د جانبي اغېزو څرګنده نمونه ده. یو جانبي اغېز پر یو سوداګریز واحد (لکه یو کس) باندې د یو شمېر فعالیتونو هغه اغېز دی چې د اړوند فعالیت د بازار د معاملې اړخ ته اړوند نه دی او له مالي پلوه د هغو پر تولید کوونکي نه اچول کېږي او یا یې هم نه دی ترلاسه کړی. ککړتیا د یو منفي جانبي اغېز څرګندويي کوي، په دې معنی چې دغه اغېز د ژوندانه د چاپېریال لپاره مضر دی. له همدې امله د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه یو سیسټم رامنځته شوی چې په بریالۍ توګه د انسانانو د روغتیا او د چاپېریال د ساتنې په برخه کې ترې ګټنه شوې ده. د ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو سوداګري د بازار پر بنسټ له ککړتیا سره د مبارزې کړنلار ده. د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې ټولیزه موخه دا ده چې د دغه ډول ګازونو د خپرولو لپاره د ټاکل شوې موخې لګښت تر ټولو ټیټې کچې ته را ورسوي. 

د ګلخانه يي ګازونو د سوداګرۍ په یوه سیسټم کې دولت د دغه ډول ګازونو خپرېدو ته یو ټولیز محدودیت ټاکي او هغو ته اړوند جوازونه (چې هغو ته مالي مرستې هم ویل کېږي) یا د ګازونو د خپرولو محدود جوازونه ورکوي څو د ګازونو د خپرېدو ټولیزه کچه وټاکي. دولت کېدای شي دغه ډول جوازونه وپلوري، خو په ډېری موجودو طرحو کې ګډونوالو (تنظیم شوو ککړونکو) ته د هر ګډون کوونکي د لږ کچې خپرواي سره برابر د ګازونو د خپرولو جواز ورکوي. د انطباق د څرګندولو په موخه، یو ګډون کوونکي باید لږ تر لږه د دومره کچې هوا د ککړولو جواز لري چې په یوه ټاکل شوې مهالیزه دوره کې ورته اجازه ورکړل شوې وي. که چېرې هر ګډون کوونکی دا رعایت کړي، ټوله خپره شوې ککړتیا به د فردي حدودو له اکثریت کچې سره برابره وي. له دې امله چې دغه ډول جوازونه د پلور او پېر وړ دي، ګډون کوونکي کولای شي (د خپراوي د کچې په کمښت) له خپل جواز سره مطابق ککړونکي ګازونه په هوا کې خپاره کړي او یا هم له هغو کم خپاره کړي او د پاتې اجازه وپلوري. یا هم دا چې له خپلې کچې زیات هوا ککړونکي ګازونه خپاره کړي او له نورو ګډون کوونکو څخه جوازونه وپېري. په دې توګه پېرودونکی د ککړتیا لګښت ورکوي، په داسې حال کې چې پلورونکی د لږ ګلخانه یي ګازونو د تولید له امله ګټه ترلاسه کوي. 

اوس مهال د هوا د څو ډوله ککړونکو اړوند فعاله سوداګریز پروګرامونه شتون لري. له دغې چارې څخه یو له لومړنیو ګټنو د متحده ایالاتو په ملي بازار کې د اسیدي باران د کمښت په برخه کې وه. (دا د سرپوښ او سوداګرۍ د سیسټم لومړنۍ بریالۍ نمونه وه چې په شمالي امریکا کې یې د متحده ایالاتو د اسیدي باران د پروګرام په اډانه کې د سلفر ډای اکساید خپراوی په نښه کړ). متحده ایالات اوس مهال د نایتروجن اوکساید په برخه کې یو شمېر سیمه ییز مارکېټونه لري. د ګلخانه یي ګازونو په برخه کې چې د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي، په اروپايي اتحادیه، چین، بریتانیا، اسټرالیا، نیوزلنډ د کالیفورنیا او د شمال ختیځو ایالتونو د ټولګې په ګډون د متحده ایالاتو په یو شمېر ایالتونو او همدارنګه نورو هېوادونو کې د کاربن د خپراوي سوداګري معرفي شوې ده.

## تاریخچه
هغه موثریت چې وروسته د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه د «سرپوښ او سوداګرۍ» د کړنلارې په نوم ونومول شو، د لومړي ځل لپاره له ۱۹۶۷ زکال څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې د هوا د ککړتیا د کنټرول کوونکې ملي ادارې (د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په اداره کې د هوا او تشعشعاتو د ادارې مخکښ دفتر) لپاره د مایکرو اقتصادي کمپیوټري ورته والي توب د څېړنو پر مهال د ایلیسون برټون او ویلیام سنجور له خوا وړاندې شو. په دغو څېړنو کې د ګڼ شمېر ښارونو او د هغوی د هوا ککړونکو منابعو له ریاضیکي موډلونو ګټنه وشوه څو د بېلابېلو کنټرول کوونکو ستراتیژیو موثریت او لګښت پرتله کړي. 

د کمښت هره ستراتیژي د کمپیوټري پروګرام پر مټ د تولید شوې «کم لګښته حل لارې» سره پرتله شوه څو د کمښت موخې ته د رسېدو په لار کې تر ټولو لږ لګښتمنه لار وموندل شي. په هر مورد کې وموندل شوه چې دغه حل لارې په پام وړ توګه د کمښت د هرې دود ستراتیژۍ پر مټ د ککړکتیا د کمښت له کچې ارزانه پرېوزي. برټون او وروسته بیا سنجور له اډوارډ اچ پچان سره په ګډه دغو کمپیوټري موډلونو ته د ودې ورکولو په موخه د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په نوې رامنځته شوې اداره کې کار ته دوام ورکړ. دغې ادارې د لږ لګښت لرونکو ستراتیژیو (لکه د ګلخانه يي ګازونو سوداګري) اړوند د کمپیوټري ماډلونو مفهوم د پاکې هوا د لګښت په برخه کې په ۱۹۷۲ زکال کې کانګرس ته د خپل کلني راپور په ترڅ کې وړاندې کړ. دغه چاره د «سرپوښ او سوداګرۍ» د مفهوم د رامنځته کېدو لامل وګرځېده چې د ککړتیا د کمښت ټاکلې کچې ته د رسېدو په موخه «لږ لګښت لرونکې حل لار» وبلل شوه.  

## سرچينې