د ریاضیاتو تاریخچه

د څېړنې هغه ساحه چې د ریاضیاتو د تاریخچې په نوم یادېږي عمدتاً په ریاضیاتو کې د موندنو د سرچینو په اړه او تر یوه حده پورې، د تېرو وختونو د ریاضیکي میتودونو او سمبولونو په اړه تحقیق کوي. د عصري دوران او د پوهې د نړیوالې خپرېدنې څخه مخکې د ریاضیاتو د نوو پرمختګونو لیکل شوې بېلګې یوازې په څو ځایونو کې څرګندې شوي دي. د میلاد څخه مخکې له ۳۰۰۰ کاله را په دې خوا د سمر، اکاد او اشور بین النهریني دولتونو او لږ وروسته لرغوني مصر او ابلا مشرقي دولت د مالیاتو، سوداګرۍ، معاملو او همدارنګه د طبیعت په بڼو کې، د ستورپوهنې ساحه او د وخت ثبت او د جنتري د جوړولو په موخه د حساب، الجبر او هندسې کارول پیل کړل.  

ترټولو لومړني موجود ریاضيکي متنونه د بین النهرین او مصر څخه دي - پلمپتون ۳۲۲ (بابلی تقریباً ۲۰۰۰-۱۹۰۰ پېړۍ کاله مخکې د میلاد)، د رایند ریاضيکي پاپیرسي نسخه (مصري  تقریباً ۱۸۰۰ کاله مخکې د میلاد) او د مسکو ریاضيکي پاپیرسي نسخه ( مصری تقریباً ۱۸۹۰ کاله مخکې د میلاد) . دا ټول متنونه د فیثاغورثي درۍ ګوني په نوم اصطلاح ذکر کوي، نو د استنباط په وسیله نتیجه اخلو چې د فیثاغورث قضیه د بنسټیز حساب او هندسې څخه وروسته ترټولو لرغونی او پراخه ریاضیکي پرمختګ دي.   

د ریاضياتو مطالعه په شپږمه پېړۍ کې د "قانع کوونکې څانګې" په توګه د فیثاغورثيانو له خو پیل شوه چې د "ریاضيات" اصطلاح یې د لرغونې یوناني کلیمې  μάθημα  (mathema) څخه جوړه کړه چې د "لارښوونې موضوع"  په معنی ده. یوناني ریاضياتو مېتودونه ډېر اصلاح کړل (په ځانګړي توګه په ثبوتونو کې د قیاسي استدلال او د ریاضيکي دقت د معرفي کولو په وسیله) او د ریاضياتو موضوع یې پراخه کړه. که څه هم دوی په موثر ډول په تیوریکي ریاضیاتو کې هېڅ مرسته نه ده کړې، پخوانیو رومیانو د سروې، ساختماني انجینرۍ، میخانیکي انجینرۍ، دفتردارۍ، د قمري او لمریز جنتریو په جوړولو، او حتی په هنرونو او لاسي صنعت کې تطبیقي ریاضیات کارول. چینایي ریاضیاتو لومړنی سهم لکه د ځای د ارزښت سیستم او د منفي عددونو لومړی کارونې وکړې. د هندي-عربي عددي سیستم او د هغې د عملیو د استعمال قواعد چې نن ورځ په ټوله نړۍ کې کارول کېږي، په هند کې د لومړیو زرو میلادي کلونو په اوږدو کې تکامل کړی او په اسلامي ریاضياتو کې د محمد بن موسی الخوارزمي د اثر پر مټ غربي نړۍ ته ولېږدول شول. اسلامي ریاضياتو په خپل وار هغه ریاضیاتو ته وده او پراختیا ورکړه چې دا تمدنونه پرې پوهېدل. د دې دودونو سره هم عصر اما خپلواکه له دغو تمدنونو څخه هغه ریاضیات وو چې د مکسیکو او مرکزي امریکا د مایا تمدن له خوا وده ورکړل شوه چې د مایا په عددونو کې د صفر مفهوم ته معیاري سمبول ورکړل شو.  

د ۱۲ پېړۍ څخه وروسته د ریاضیاتو ډېر یوناني او عربي متنونه لاتین ته وژباړل شول چې د منځنیو پېړیو په اروپا کې د ریاضیاتو د لا پرمختګ لامل شول. د ریاضیاتو د کشف دوره له لرغونو زمانو څخه تر منځنیو پېړیو پورې اکثراً د پېړیو لپاره په ټپه ولاړه وه. د ریاضياتو نوي پرمختګونه د نوو علمي کشفونو سره په تعامل، په ۱۵ پېړۍ کې د رنسانس دورې په ایټالیا کې پیل شول او په ډېر سرعت سره رامینځته شول چې تر نن  پورې دوام لري. د ۱۷ پېړۍ د پرمختګونو په ترځ کې د دفرنشل او انتګرال محاسبې په پرمختګ کې د دواړو  اسحاق نیوتن او ګوتفرید ویلهلم لایب نیتز مخکښ اثر شامل دی. د ریاضي پوهانو نړیواله اجماع د نولسمې پېړۍ په پای کې تاسیس شوه او په دې برخه کې یې مخکښ پرمختګونو ته دوام ورکوي.   

## له تاریخ څخه مخکې
د ریاضياتي فکر اصل د عددونو، په طبیعت کې د نمونو، مقدار او شکل په مفکورو کې شتون لري. د حیواناتو د پېژندنې عصري مطالعاتو ښودلې چې دا مفکورې د انسانانو لپاره ځانګړې ندي. دا ډول مفکورې د لومړني ښکار کوونکو انسانانو په ټولنو کې د ورځني ژوند برخه وې. د "عدد" مفکوره چې د وخت په تېریدو سره په تدریجي ډول وده کوي د شته ژبو له خوا ملاتړ کېږي چې د "یو"، "دوو"  او "ډېرو" تر منځ توپیر وساتي، اما د دوو څخه د لویو عددونو ونه ساتي.

د ایشانګو هډوکي د نیل سیند (شمال ختیځ کانګو) چینو ته نږدې وموندل شو چې ممکن له ۲۰۰۰۰ کلونو څخه ډېر عمر ولري او د یو لړ نښې پې شتون لري چې د هډوکي په طول کې په دریو ستنو کې حک شوې. عام تعبیرونه دا دي چې د ایشانګو هډوکي یا د اولیه عددونو د لړۍ ډېر پخواني پېژندل شوي ثبوت شمېر ښیي یا شپږ میاشتنۍ قمري تقویم ښیي. پیټر رودمن استدلال کوي چې د اولیه عددونو د مفکورې پرمختګ کولی شو یوازې د تقسیم له مفکورې وروسته رامنځته شي چې هغه د میلاد څخه مخکې ۱۰۰۰۰ کاله تاریخ ورکوي، په داسې حال کې چې د میلاد څخه مخکې تر ۵۰۰ کلونو پورې په اولیه عددونه باندې شاید څوک نه پوهېدل. هغه دا هم لیکي چې "هېڅ هڅه نه ده شوې چې تشرېح کړي چې ولې د یو څه شمیر باید د دوو مضربونو په توګه وښودل شي، اولیه عددونو د ۱۰ او ۲۰ ترمنځ او ځینې عددونه چې تقریباً د ۱۰ مضربونه دي." د عالم الکساندر مارشیک په وینا ممکن په مصر کې د ایشانګو هډوکي د ریاضیاتو په وروستي پرمختګ اغیزه کړې وي، ځکه چې د ایشانګو په هډوکي کې د ځینو لیکنو په څیر، مصري حساب هم په ۲ باندې ضرب کاروي. خو په دې کې اختلاف شته.  

د میلاد نه مخکې د پنځمې زریزې پخوانیو مصریانو هندسي طراحۍ په انځوریز ډول وړاندې کولې. داسې ادعا شوې چې په انګلستان او سکاتلیند کې د میګالیتیک یادګارونه چې له میلاد څخه مخکې تر دریمې زریزې پورې تاریخ لري په خپلو طراحیو کې له هندسي مفکورو لکه دایرو، بیضوي او د فیثاغورث درې ګوني اصطلاح مدغم کړې ده. که څه هم پورتني ټول موارد اختلافي دي او اوس مهال تر ټولو زاړه د انکار پرته ریاضيکي اسناد له بابلي او سلسله اي مصري سرچینو څخه دي.  

## سرچینې