ختيځ بلاک

ختيځ بلاک د کمونيست بلاک، سوسياليست بلاک او شوروي بلاک په توګه هم پېژندل کېږي، د شوروي اتحاد تر اغېز لاندې د مرکزي او ختيځې اروپا، ختيځې اسيا، سويل ختيځې اسيا، افريقا او لاتيني امريکا يوه ډله وه، چې د سړې جګړې پر مهال (۱۹۴۵-۱۹۹۱زکال) يې شتون درلود. دې دولتونو د پانګوال لويديځ بلاک په خلاف د مارک او لينن پلوۍ نظريه وڅارله. ختيځ بلاک ته زياتره وختونه دويمه نړۍ هم ويل کېدله، حال دا چې د «لومړۍ نړۍ» اصطلاح لويديځ بلاک ته او «درېيمه نړۍ» هغو ناپيلو هېوادونو ته ويل کېدله، [ې په اصل کې افريقا، اسيا او لاتيني امريکا کې وو، مګر په ځانګړي ډول له ۱۹۴۸ز کال څخه د مخکې شوروي پخواني سوسياليست فدرالي جممهوريت يوګوسلاويا هم په کې شامل وه، چې په اروپا کې پرته وه. 

لويديځه اروپا کې د ختيځ بلاک اصطلاح په عمومي ډول د شوروي د سوسياليست جمهوريتونو اتحاد “USSR” ويل کېده او په کوميکون (ختيځ المان، پولينډ، چکسلواکيا، هنګري، رومانيا، د بلغاريا ولسي جمهوريت او البانيا) کې چوپړي يا خادم دولتونه او ګوډاګي دولتونه ويل کېدل. په اسيا لويه وچه کې ختيځ بلاک د منګلويا ولسي جمهوريت، د ويتنام سوسياليست جمهوريت، د لاو ولسي جمهوريت، د کمپوشيا ولسي جمهوريت، د کوريا د خلق ديموکراتيک جمهوريت او د چين ولسي جمهوريت رانغاړل. له شوروي اتحاد سره يو ځای شوي امريکايي هېوادونه له ۱۹۶۱ز کال راهيسې کيوبا او د ټاکلو يا محدودو دورو لپاره نيکاراګوا او ګرينادا وو. 

## ترمينولوژي
د ختيځ بلاک اصطلاح زياتره وخت د دويمې نړۍ له اصطلاح سره په متبادل ډول کارول کېده. د اصطلاح دا پراخه کارونې د ماوي پلوي چين “Maoist China” او کمبوديا تر څنګ د ختيځ ترکمنستان د دويم جمهوريت (۱۹۴۴-۱۹۴۹ز)، د اذربايجان ولسي جمهوريت (۱۹۴۵-۱۹۴۶زکال) او د ماهاباد جمهوريت (۱۹۴۶ز کال) په څېر د شوروي تر لاس لاندې لنډ مهالي هېوادونه او همدا راز د مارکس او لينن پلوي هغه دولتونه چې د سړې جګړې له پای ته رسېدلو څخه وړاندې د دويمې او درېيمې نړۍ تر منځ پراته وو؛ دا هېوادونه له (۱۹۶۷ز کال څخه) د يمن د خلق ديموکراتيک جمهوريت، له ۱۹۶۹زکال څخه د کانګو ولسي جمهوريت، د بينين ولسي جمهوريت، له ۱۹۷۵ز کال څخه د انګولا او موزمبيق ولسي جمهوريتونه، له ۱۹۷۹ څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې د ګرينادا د خلق اوښتونيز يا انقلابي حکومت، له ۱۹۷۴ ز کال څخه د ايتوپيا د خلق ديموکراتيک جمهوريت او له ۱۹۶۹ز کال څخه په ۱۹۷۷ز کال کې تر اوګادين جګړې “Ogaden War” پورې د سوماليا ديموکراتيک جمهوريت دي. زياتره دولتونه د لويديځ بلاک له لورې هغه وخت ختيځ بلاک کې اوسېدلو باندې تورن وو، چې دوی په اصل کې د ناپيلي خوځښت برخه وو. د ختيځ بلاک تر ټولو ټاکلې او لنډه پېژنده يوازې د واسا د تړون دولتونه او د منګوليا ولسي جمهوريت ځکه رانغاړي، چې پخواني تر لاس لاندې يا چوپړي دولتونو باندې زياتره شوروي اتحاد واکمن و. د کيوبا د بشپړ شوروي واک د مقاومت کولو تمايل د يادونې وړ پوره يا کافي و، چې دا هېواد ځيني وختونه د تر لاس لاندې دولت په توګه په بشپړ ډول له بلاک څخه ويستل کېده او دا ځکه چې کيوبا کله ناکله د درېيمې نړۍ په نورو هېوادونو که ان هغه وخت هم لاسوهنه کوله، چې شوروي اتحاد يې مخالفت وکړ. 

له ۱۹۹۱ز کال څخه وروسته د ختيځ بلاک اصطلاح کارونه ښايي هغو دولتونو ته د ويلو په پرتله خورا محدوده وي، چې د وارسا تړون (۱۹۵۵ – ۱۹۹۱ز کال) او منګوليا (۱۹۲۴-۱۹۹۲ز کال) يې جوړول، چې له دې وروسته کمونيستي دولتونه نه دي. دوی ته ځيني وختونه په يو څه عمومي ډول «تر کمونيزم لاندې د ختيځې اروپا هېوادونه» ويل کېږي،  چې منګوليا په کې ځای نه لري، مګر يوګوسلاويا او البانيا يې برخه دي، چې دواړه يې په ۱۹۶۰ز لسيزه کې له شوروي اتحاد څخه بېل شوي وو. 

د ختيځ بلاک اصطلاح له عمومي کارونې څخه وړاندې په ۱۹۲۰ز لسيزه کې د ختيځې او مرکزي اروپا هېوادونو ناتړلي اتحاد ته ويل کېدله. 

که څه هم يوګوسلاويا يو سوسياليست هېواد و، مګر د کوميکون “COMECON” يا وارسا تړون غړی نه و. دې هېواد په ۱۹۴۸ ز کال کې د شوروي اتحاد له سوسياليست جمهوريتونو څخه په بېلېدلو سره په ختيځ پورې هم تړاو نه درلود او په لويديځ پورې يې هم د خپل سوسياليست نظام او د ناپييلي خوځښت د بنسټګر غړي په توګه د خپل دريځ له امله تړاو نه درلود. که څه هم ځينې سرچينې يوګوسلاويا د ختيځ بلاک غړې ګڼي. ځيني نور بيا دا هېواد وروسته له هغې د ختيځ بلاک غړی نه ګڼي، چې د ۱۹۴۸زکال د ټېټو-سټالين “Tito-Stalin” بېلتون کې يې له شوروي سياست سره خپلې اړيکې پرې کړې. 

## د هېوادونو لښتليک

* کوميکون (۱۹۴۹-۱۹۹۱زکال) او وارسا تړون (۱۹۵۵-۱۹۹۱ز کال) 
* البانيا (۱۹۴۶-۱۹۹۱ز کال، په ۱۹۶۱زکال کوميکون او وارسا تړون کې ګډون کول بند کړل، په ۱۹۶۸ زکال په وارسا تړون څخه او په ۱۹۸۷ز کال کې له کوميکون څخه په رسمي ډول ووتله).
* بلغاريا (۱۹۴۶-۱۹۹۰ز کال)
* کيوبا (له ۱۹۵۹ز کال څخه)
* چکسلواکيا (۱۹۴۸-۱۹۸۹ز کال)
* ختيځ المان (۱۹۴۹-۱۹۹۰ز کال؛ د شوروي له لورې د المان د نيونې يا اشغال پخوانۍ سيمه وه، ۱۹۴۵-۱۹۴۹ز کال پورې)
* هنګري (۱۹۴۹-۱۹۸۹زکال)
* منګوليا (۱۹۲۴-۱۹۹۲زکال)
* پولينډ (۱۹۴۷-۱۹۸۹ز کال)
* رومانيا (۱۹۴۷ – ۱۹۸۹ز کال پورې، په ۱۹۴۶ز کال يې د وارسا تړون فعاليتونو کې محدود ګډون هم درلود). 
* شوروي اتحاد (۱۹۲۲-۱۹۹۱ز کال؛ چې له ۱۹۱۸ز کال څخه تر ۱۹۲۲ز کال پورې د روسيې شوروي قدرالي سوسياليست جمهوريت و). 
* ويتنام (له ۱۹۷۶ز کال څخه، چې له دې څخه مخکې له ۱۹۵۴ز کال څخه تر ۱۹۷۶ز کال پورې د شمالي ويتنام او له ۱۹۷۵-۱۹۷۶ز کال پورې د سويلي ويتنام په نوم و). 

### نور متحد دولتونه

* افغانستان: ۱۹۷۸-۱۹۹۲ز کال
* انګولا: ۱۹۷۵-۱۹۹۲ز کال
* بينين: ۱۹۷۵-۱۹۹۰ز کال
* چين: له ۱۹۴۹ز کال څخه، ټاکلې يا محدوده يوځای کېدنه په ۱۹۶۱ز کال کې پيل کېږي. 
* د کانګو ولسي جمهوريت: ۱۹۶۹-۱۹۹۲ز کال
* ايتوپيا: ۱۹۸۷-۱۹۹۱زکال، له دې څخه وړاندې له ۱۹۷۴ز کال څخه تر ۱۹۸۷ز کال پورې د سوسياليست ايتوپيا لنډمهالی پوځي حکومت و. 
* ګرينادا: ۱۹۷۹-۱۹۸۳ز کال
* کمپوشيا: ۱۹۷۹-۱۹۹۲ز کال
* شمالي کوريا: له ۱۹۴۸ زکال څخه، له دې څخه مخکې له ۱۹۴۵-۱۹۴۸ زکال پورې د کوريا کې د شوروي د ملکي ادارې په نوم وه. 
* شمالي ويتنام: ۱۹۵۴-۱۹۷۶ز کال، چې وروسته ويتنام شو. 
* لاوس: له ۱۹۷۵زکال څخه
* موزمبيق: ۱۹۷۵-۱۹۹۰ز کال
* سوماليا: ۱۹۶۹-۱۹۹۱زکال
* سويلي يمن: ۱۹۶۷-۱۹۹۰ز کال
* يوګوسلاويا: ۱۹۴۵-۱۹۴۸زکال

## د روسيې شوروي
په ۱۹۲۲زکال کې د روسيې شوروي فدرالي سوسياليست جمهوريت، د اکراين شوروي سوسياليست جمهوريت، د بلاروس شوروي سوسياليست جمهوريت او د ترانسقفقاز سوسياليست فدرالي شوروي جمهوريت د شوروي د سوسياليستي جمهوريتونو د اتحاد د رامنځته کولو تړون او د يادو جمهوريتونو د رامنځته کولو اعلاميه تصويب کړه او په دې ډول يې شوروي اتحاد رامنځته کړ. شوري مشر جوزف سټالين چې شوروي اتحاد ته يې د «سوسياليست ټاپو» په سترګه کتل، وويل چې شوروي اتحاد بايد د دې شاهد وي، چې د اوسني پانګوالې دايرې ځای سوسياليست دايره ونيسي. 

### له ۱۹۳۹ څخه تر ۱۹۴۰ ز کال پورې د شوروي اتحاد پراختيا
په ۱۹۳۹ ز کال کې د شوروي د سوسياليست جمهوريتونو اتحاد له نازي المان سره د مولوتوف او ريبينتروپ تر منځ تړون “Molotov-Ribbentrop Pact” کې شامل شو. ياد تړون يو پټ تړون ليک يا پروتوکول درلوده، چې رومانيا، پولينډ، لتويا، لتوانيا، استونيا او فنلينډ يې د المان او شوروي د نفوذ په سيمو ووېشل. ختيځ پولينډ، لتويا، استونيا، فنلينډ او بيسربيا په شمالي رومانيا کې د شوروي د نفوذ سيمې وپېژندل شوې. لتوانيا ورسره د ۱۹۳۹ زکال سپټمبر کې د دويم پټ تړونليک له مخې ورزيات شو. 

شوروي اتحاد د ختیځ پولينډ پر هغو برخو باندې بريد کړی و، چې د مولوتوف-رېبينتروپ تړون له مخې ورته پر لويديځ پولينډ باندې د المان له بريد څخه دوه اونۍ وروسته او پولينډ کې له الماني ځواکونو سره له همغږۍ وروسته سپارل شوې وې. د شوروي اتحاد له لورې د ختیځ پولينډ د نيونې پر مهال شورويانو د پولينډ دولت له منځه ويوړ او د المان او شوروي تر منځ ناستې د پولينډ د پاچاهۍ راتلونکي جوړښت په اړه بحث وکړ. شوروي چارواکو په شوروي پورې د نويو تړل شويو سيمو شوروي کول پيل کړل. شوروي چارواکو کرنه اشتراکي کړه او د پولينډ خصوصي او دولتي ملکيت يې ملي او له سره ووېشه. 

## سرچينې