open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جعفر قبیله

**جعفر** نسلاً مياڼي پښتانه دي او د سليمان غره د «درګ» په شنه او زرغونه ناوه کې ژوند کوي. ويل کېږي چې وروسته يو شمېر نور پښتانه په ځانګړي توګه شېراڼي او ترين هم دلته راغلي او له دغې قبيلې سره يو ځای شوي دي.

## نسب
د کال ۱۹۰۱م د سر شمېرنې په يوه رپورټ کې ددغې قبيلې د نسل او نسبي ناغ په اړه داسې ليکل شوي دي: جعفر يوه کوچنۍ قبيله او د ږوب ضلعې د موسی خېلو په تحصيل کې ژوند کوي. د علم اللانساب د پوهانو د وينا مطابق جعفر د مياڼي چې د ترين، شېراڼي او بړيڅ ورور دی اولاد دی، مياڼي اوس هم يوه لويه قبيله ده او له کندهار تر کوهاټ پورې خوره وره پرته ده، بهرحال داسې نخښې شته چې دغو خلګو يو شمېر نور خلګ هم جذب کړي وي. جعفر له لوڼي قبیلې سره هم نږدې نسلي تړون لري.

## څانګې
دغه کوچنۍ قبيله وروسته په دريو نورو څانګو یا خېلونو خرزڼي، اومراڼي او اسپاڼي تقسيم شوې ده. 

## ژبه
د جعفرو ژبه ”جعغرکي“ ده چي د څو ژبو له ګډ امتزاج څخه جوړه ده البته له کورونو دباندې زیاتره وخت جعفران په پښتو ژبه خبرې کوي۔
مولان (۱۹۹۸ فلم)

**مولان**  د ۱۹۹۸ امریکایی انیمیشن میوزیکل ساہسک فلم دی چې د والټ ډيسني فیچر انیمیشن لخوا د والټ ډيسني پیکچرز لپاره تولید شوی. دا د هوا مولان د چینایي افسانې پر بنسټ والړ دی، او د ډيسني ۳۶م انیمیشن ځانګړتیا وه.

## قیصه
د فا کورنۍ یوازینی ماشوم، تومبای مولان، د یوې چینايي نجلۍ د خوښې ناوې په توګه د دودیزې دندې په ترسره کولو کې پاتې راغلی. کله چې امپراتورۍ له هرې کورنۍ څخه یو سړی د یرغلګرو هونس سره د مبارزې لپاره راټولوي، مولان د خپل پلار څخه ویره لري، چې یو معزز تجربه کونکی دی، نور د جګړې لپاره چمتو نه دی او د هغه ځای کې یوځای کیږي، د جعلي زوی فا پینګ په څیر مخ په وړاندې کوي. پلرونه د قوي ډبرې ډریگن د هغې جادو ساتونکي په توګه نوموي، مګر یوازې لیواله ماشوم ډریگن موشو په حقیقت کې ځي. پینګ د جنرال لی زوی کپتان فا لی روزنیز واحد ته ګمارل شوی. هغه د بزګرانو د ګمارلو په چمتو کولو کې یو حیرانونکی دنده ترسره کوي، بیا هم یوازې مشو او د کریکټ نیکمرغه انا مولان ته د منډرین مشاور منفي راپور ورکړ. کله چې مخ ته ورسیدل، هون لا دمخه منظم لښکر له منځه یوړل. اوس نوی شرکت باید چین وژغوري یا په عزت سره مړ شي.

## سرچینې


## بهرنۍ اړیکې

* 
* 
* 
* 
* 
* 

وېشنيزه:امریکایی فلمونه
وېشنيزه:انیمیشن فلمونه
رومانسي ژبه

**رومانسي ژبه** (رومانسي: rumantsch) د آلمان ، فرانسوي او اېټالوي ژبو ترڅنګ د سویس د څلورو رسمي ژبو څخه یوه ده. رومانسي ژبه د ایټالوي ژبو د کورنۍ له ژبو څخه ده او د Rhaetian-Romanic ژبو په څانګې پورې اړه لري. ژبپوهان په دې سیمه کې د رومیانو اوسیدونکي لاتیني ژبه چې دوی په لرغوني روم کې خبرې کولې د دې ژبې مور ګڼي. البته، دا ژبه د ایټالوي ژبې د کورنۍ د نورو ژبو سره تړاو لري، لکه فرانسوي ، لومبارډي ، او اوکسیتان . په سویس کې د 2000 په سرشمېرنه کې، دا د ګراوبونډن (ګریسون) د کانټون د 35,095 اوسېدونکو له خوا د خورا رواني ژبې په توګه غوره شوې. 

## سرچینې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:رومانس ژبه
وېشنيزه:رومي ژبې
وېشنيزه:اېټال
وېشنيزه:لاتيني ژبې
وېشنيزه:فرانسوي ژبه
وېشنيزه:اېټالوي ژبه
ساردينيايي ژبه

**سارډیني** يا ساردينيايي ژبه ژبه د روم د اصلي ژبو څخه یوه ده او د اېټالیا د سارډینیا ټاپو د خلکو اصلي او مورنۍ ژبه ده.

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:ايټاليوي ژبه
وېشنيزه:اې
وېشنيزه:راونډا
وېشنيزه:رومانسي
وېشنيزه:فرانسوي ژبه
وېشنيزه:هسپا
وېشنيزه:پرتګالي ژبه
خراساني تورکي ژبه

د**خراسان تورکي ژبه** د یو ډول ترکي ژبې نوم دی چې د خراسان د ترکانو له خوا ویل کیږي. دا ژبه د شمالي خراسان، رضوي خراسان په ځینو سیمو او د سمنان ولایت په شمال کې ( ناردینو د ګلستان د شاوخوا سیمو ښه نوم دی) کې ویل کیږي. د یونیسکو د وروستي اټکل له مخې په ایران کې د دغې ژبې د ویونکو شمیر ۲۰۰ زرو ته راټیټ شوی دی.

## شاه ليد
په خراسان کې د ترکانو د شتون په اړه بېلابېل اقوال شته. ایوانوف د خراسان ترکان د هغو ترکي یرغلګرو پاتې شوني ګڼلي چې په دریمه پیړۍ کې یې له ترکستان څخه پر خراسان برید وکړ. فاري او سیدلي په ایران کې د اسلام له راتګ مخکې په خراسان او ترانش کې د ترکانو شتون تاریخ ته منسوب کړی دی. د هجري پېړۍ په لومړیو جغرافیایي منابعو کې هم د لوی خراسان په سیمو کې د خلجی ترکانو د شتون په اړه مواد شته. د جوهانسن په وینا په ایران کې زیاتره ترکان د سلجوقیانو مخالفان دي. سلجوقيان د غزا له قومونو څخه وو او د خراسان ترکان د همدغو غازي ترکانو له پاتې شونو څخه ګڼل کېږي 

## جغرافيايي سيمه
خراساني ترکي ژبه د خراسان ولایت د جوغتۍ ښار ، جوین ښار، خوشاب ښار، کلات ښار ، او د خراسان ولایت د رضوي ښار د نیشابور ښار په سرویلات او د شمالي خراسان ولایت د اسفرین ښار بام او صفي آباد برخو کې حاکمه ژبه ده. دا ژبه په بوجنورډ او شیروان کې هم ډیری ویونکي لري. دا ژبه د سمنان ولایت په شمال کې د کالپوش په سیمه کې مختلفې ژبې لري، چې تر ټولو پخوانۍ یې ناردین دی. دغه راز د شمالي خراسان ولايت په فروج ، ماني او سملغان او د خراسان ولايت د قوچان ، دراز ، فيروز ښار ، نيشابور او شهرګ په سيمو کې هم غږ لري، رضوي غږ لري.  

## د ورکېدو وېره
د یونیسکو سازمان د نړۍ له خطر سره مخامخ یا متروکه ژبو یو اتلس چمتو کړی چې د ګوګل نقشې په مرسته انلاین لیدل کیدی شي. په دغه نوملړ کې د ایران هېواد ۲۵ له خطر سره مخامخې ژبې ښودل شوي، چې خراساني ترکي یوه له دغو ژبو څخه ده او د زیانمنې ژبې په توګه یادېږي.  

## وينګ
د امریکایی پروفیسور ګیرنوټ وینډفور په وینا، خراسانی ترکیه په شپږو ژبو ویشل شوې ده:

۱- د خراسان په شمال لويديځ کې د بوجنوردي ژبه

۲- په شمالي خراسان کې د ګوچاني ژبه

۳- د خراسان په شمال ختیځ کې د مشهد د ګوجګي ژبه

٤- د سلطان آباد سبزوارې لهجې (جنوبي خراسان ترکي): دا له ژبپوهنې پلوه د ازري او ترکمن ژبو تر منځ پوله لري، خو د دواړو ژبو له جملې څخه نه ګڼل کېږي.

۵- د نیشابور پورتنۍ خرو ژبه (د خراسان سویل ختیځ ترکي)

۶- د مانه په دره او سملغان کې د لنګر ژبه 

سربیره پردې، په یوه بله کټګورۍ کې، د آلمان د ګوتینګن پوهنتون د ترکيې د مطالعاتو د څانګې د مشر، پروفیسور ګیرارډ ډورفر د نظر له مخې، خراساني ترکیه په دریو سیمه ایزو ژبو ویشل شوې ده: 

: 1. لويديځ بولۍ: بوجنورد او لاندې کلي
: 2. شرقي ژبي: شيروان، فروج، قوچان، درګز، کلات او لاندې کلي
: 3. سویلي ژبي: نیشابور، خارو علیا، سروولایت او ماتحت کلي

## ډلبندي
خراساني ترکي د اوغز ژبې له کورنۍ سره تړاو لري. په دې ډله کې اذربایجاني ترکي، استانبول ترکي ، ګګوز ژبه، ترکمن ژبه، سالار ژبه او قشقايي ترکي هم شامل دي.

## اړوندې پوښتنې

* د خراسان ترکان
* شمالي خراسان ولایت

## سرچینې

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Khorasani Turkic language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹.
وېشنيزه:د ايران ژبې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
مولداويايي ژبه

**مالداویایي** ژبه (په رومانیایي او مالداویان کې: limba moldovenească/лимба молдовеняске) د رومانیايي ژبې بل نوم دی، چې د مالدووا هېواد رسمي ژبه ده.   د مولداوی ژبې د ویلو طریقه د شمال ختیځ رومانیا د خلکو خبرې ژبې ته نږدې ده. او دواړه هېوادونه یو معیاري ادبي ليکلې ژبه کاروي  چې په سیریلیک ليکدود  کې لیکل شوي.  مولدووان هم د ترانسنستریا خودمختاره سیمې یوه له رسمي ژبو څخه ده. 

## انځورتون

دوتنه:Sprachatlas Weigand 67.JPG|
دوتنه:Sprachatlas Weigand 65.JPG|
دوتنه:Sprachatlas Weigand 25.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 33.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 26.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 34.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 35.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 28.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 36.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 37.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 30.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 38.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 39.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 32.jpg||
دوتنه:Sprachatlas Weigand 40.jpg||


## سرچینې
د هېوادونو د اسعارو نومونه

دنړۍ پولي واحدونه 
( دنړۍ دپيسو نومونه )
------------------------------------------------------------------
افغانستان = افغانۍ
ارجنټینا= پزو                            
آذربایجان = منات                              
آیرلینډ = یورو 
جنوبي افریکا =  راند 
آلبانیا = لیک  
جرمني = یورو 
انګولا = کوانزا 
انګولا = ډالر 
اتریش = یورو 
ایتوپیا = بیرر
اردن = دینار 
ارمنستان = دررم 
ایریتیریا = ناکفا 
ازبکستان = سوم 
ا ستونیا = یورو 
استرالیا = ډالر
اسرائیل = شیکیل 
اکوادور= ډالر 
الجزایر = دینار 
السلوادور = ډالر
اندونیشیا = روپیه 
اوکراین = ګریونا 
امریکا= ډالر  
ایټالیا =یورو 
ایران = ریال (تومان )
آیسلینډ= کورونا 
بحرین = دینار 
برازیل = ریال
برو نای = ډالر
بریتانیا = پونډ 
بیلا روس =روبل
بلجیم = یورو
بلغاریا = لو
بنګله دیش = ټاکا
بوتسوانا = پولا
بورکینا فاسو = فرانک
بورونډوی= فرانک
بوسنیا = مارک
بولیویا= بولیویانو
پاپوا نیوګیني =  کینا
بوتان = نیګو لتروم
پاکستان = روپیه
پرتګال= یورو
پورتوریکو = ډالر
پورو( پیرو ) =سول 
تاجیکستان = ساماني
تانزانیا = شیلینګ
تایلینډ= بات
ترکمنستان = منات
ترکیه = لېره
تایوان =ډالر
تونس = دینار
جاپان = ین 
جنوبي قبرس =یورو 
جنوبي کوریا = وون
چیک جمهوریت = کرون
چاد= فرانک
چین = یوان
دنمارک =کرون
روسیه = روبل
رومانیا = لئو
زمبیا = کواچا
زیمابوي = ډالر
سریلانکا = روپیه 
سینګاپور = ډالر
سینیګال = فرانک 
سویډن = کرون 
سویس ( سویزرلینډ ) = فرانک
سوډان = پونډ 
سورینام = ډالر 
سوریه = لېره 
سومالیا =شیلینګ 
سیرالیون = لئون 
سربیا = دینار
سعودي عرب = ریال
شمالی قبرس = لېره 
شمالي کوریا = وون 
عربي متحده امارات = درهم
عمان= ریال 
عراق = دینار 
فرانسه = یورو 
فلسطین =شیکیل 
فنلینډ = یورو 
فیجي = ډالر
فلیپین = پزو 
قبرس= یورو 
فلیپین = پزو 
قرغیزستان = سوم 
قزا قستان = تنګه 
قطر = ریال 
کانګو =فرانک
کمبودیا = ریال 
کانا ډا = ډالر 
کروشیا =  کونا 
کیوبا=پزو
کویټ = دینار
لبنان=لېره 
لیبیا=  دینار
لتوانیا = یورو 
مالدیو = روفیه 
ملیشیا = رینګیټ 
مراکش = درهم
مسیدونیا( مقدونیه ) =ریال
مصر =پونډ 
مغولستان= توګروګ
مکسیکو = پزو 
موریتانیا = اوقنیه 
میانمار = کیات 
نامیبیا= ډالر
نیپال = روپیه
ناروي = کرون
نایجیریا = فرانک 
نیکاراګوا = کوردوبا 
نیوزیلینډ = ډالر
وینزویلا = بولیدار  
ویتنام= دانګ 
هالینډ = یورو 
هسپانیه = یورو 
هند =روپیه 
هاندوراس = لمپیرا
ياکوتي ژبه

(روسیه)|iso2=sah|iso3=sah|glotto=yaku1245|glottorefname=Yakut|map=SakhaDolganWorld.jpg|mapcaption=Locations of Sakha (dark blue) and Dolgan (blue)|notice=IPA}}
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/SakhaDolganWorld.jpg/275px-SakhaDolganWorld.jpg|کيڼ|بټنوک|275x275px| د یاکوتي ژبې جغرافیایي سلسله (تېره نیلي) او دولګان ژبه (نیلي)
یاکوتي **ژبه** یا **سخا** (په یاکوتي کې: саха тыла، تلفظ: sakha tila) د تورکي ژبې د کورنۍ یوه ژبه ده چې د روسیې د فدراسیون په سایبریا سیمه کې د یاقوتستان(ياکوتيا)  يا سخا جمهوريت  کې د 363,000 ویونکو سره مشهوره ده. دا ژبه خورا له خطر سره مخ ده.    

## په یاکوتي ژبه کې د پور کلمې
په یاکوتي ژبه کې تر ۲۵۰۰ زیات منګولیايي کلمې او لږ شمېر فارسي او پښتو کلمې موندل شوي دي. د پارسي ژبې ځینې پورونه په سایبریا کې موندل شوي، د بېلګې په توګه، د فارسي ژبې خدا او چای د جنوبي سایبریا په تورکي ژبو لکه یاکوتي ژبه کې موندل کیږي چې البته د خدا کلمه بيا له پښتو ژبې د خاوند او خدای له نومونو څخه فارسي ژبې ته لېږدېدلې او اره ريښه يې پښتو ده. . 

## ډلبندي
ياکوتي د تورکي ژبو د کورنۍ د شمالي څانګو څخه یوه ژبه ده. په دې کورنۍ کې د شور ، تووان او دولګان ژبې هم شته.

### وينګ

### سورونه

## سرچینې
انګلیسي ویکیپیډیا.
وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:تورکي ژبې
وېشنيزه:ترکي ژبې
وېشنيزه:ياکوتي
وېشنيزه:ياکوتيست
وېشنيزه:ياقوتست
وېشنيزه:سخا جمهوريت
وېشنيزه:روسيه
وېشنيزه:روسي فدراسو
تووايي ژبه

**تووايي** ژبه یوه له تورکي ژبو څخه ده چې په روسیه ، چین او منګولیا کې شاوخوا دوه سوه اویا زره ویونکي لري. دې ژبې ډیری کلمې د منګولیا او په دې وروستیو کې له روسیې څخه اخیستې دي. په منګولیا او چین کې تووي ژبې په بشپړه توګه توپیر لري. دا ژبه ډېره زیان منونکې ده او د مړينې له خطر سره مخامخ ده.    

## سرچینې

* http://en.wikipedia.org/wiki/Tuvan_language

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:تورکي ژبې
وېشنيزه:ساي
وېشنيزه:منګوليا
وېشنيزه:چي
وېشنيزه:مغولستان
وېشنيزه:روسيه
دولګان

**دولګان** د ایران د خوزستان ولایت د مسجد سلیمان ولسوالۍ د اندیکا د څانګې یو کلی دی.

## نفوس
دا کلی د ابزدان په ولسوالۍ کې موقعیت لري او د ایران د احصایې مرکز په 2005 کې د سرشمېرنې له مخې، نفوس یې 16 تنه (4 کورنۍ) وو.

## سرچینې

* «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳..mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}
اوداچنايا کنده

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Udachnaya_pipe.JPG/250px-Udachnaya_pipe.JPG|بټنوک|250x250px| اودا چنايا کنده
**د اوداچنایا کنده** د الماسو کان دی چې د روسیې په یاکوتیا جمهوریت کې موقعیت لري. د دې کندې ژوروالی شاوخوا 600 متره دی او دا دریم لوی خلاص کندې کان دی. دا کان په ۱۹۵۵ کال کې کشف شو او د دې کان خاوندانو پلان درلود چې په ۲۰۱۰ کال کې د دغه کان د استخراج مخه ونیسي. د الماس دغه کان د الروزا په شرکت پورې اړه لري.

## سرچینې

* د ويکيپېډيا ونډې اخیستونکي، "Udachnaya پایپ،" ويکيپېډيا، وړيا انسايکلوپيډيا، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Udachnaya_pipe&oldid=420455536 (د جولای 27، 2011 ته رسېدلی).
وېشنيزه:ياکوتيا جمهوريت
وېشنيزه:روسيه
وېشنيزه:شوروي اتحاد
وېشنيزه:ياکوتي ژبه
وېشنيزه:ياکوتيا
وېشنيزه:الماس
الروسا

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Udachnaya_pipe.JPG/260px-Udachnaya_pipe.JPG|کيڼ|بټنوک|260x260px| [اوداچنايا کنده|په یاقوتستان کې د اودچنیا د الماس کان چې د ایلروسا ملکیت دی]]
**الروسا** ( په روسي ژبه:АЛРОСА)  کې    د روسیې د الماسو کان کیندنې شرکت دی ، چې د فبروري په 19، 1992 کې تاسیس شوی او اوس مهال په نړۍ کې د الماسو ترټولو لوی تولیدونکي په توګه پېژندل کیږي. 

د الروسا شرکت د الماسو د اکتشاف، استخراج، تولید او خرڅلاو په برخه کې فعالیت کوي. د دې شرکت د عملیاتو اصلي برخه د یاکوتيا جمهوریت په یاکوتسک سیمه کې موقعیت لري.

د الروسا مرکزي دفتر په میرني، یاکوتیا ، او همدارنګه په مسکو کې موقعیت لري. د دې شرکت د ونډو یوه برخه د مسکو سټاک ایکسچینج کې پلورل کیږي.

## سرچینې


* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «ALROSA». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۱۳.

## بهرنۍ لینک

* رسمي ویب پاڼه
قاشقايي ديلي ژبه

**قشقايي** ژبه د تورکي ژبې د کورنۍ د جنوبي اوغز څانګې څخه يوه ژبه ده چې قشقيان پرې خبرې کوي.  کوولسکي دغه ژبه خراساني تورکي او آذربایجاني تورکي ته تر ټولو نږدې ژبه ګڼلې ده. دا موضوع د انی ماري وانګابین او ګیرارډ ډویرفر له خوا په بېلابېلو لارو بیان شوې، مګر څوک و ه. مینګس دا ژبه د عثماني تورکي ژبې سره ډېره ورته ګڼي.

په قشقايي کې د i, e, ä, a, å, ï, u, ü, o, ö او د پی, b, m, f, v, t, d, n, s, z, š, ž توري توري دي., č, 3˘, k, g, q, γ, χ, ŋ, l, r, h شتون لري. د فارسۍ ژبې اغېز د قشقايي په لغتونو کې څرګند دی، په هغو متنونو کې چې دفرز آباد او د هغه د ملګرو له خوا راټول شوي دي، ډیری عربي اغیزې لیدل کیدی شي. دولتي او نظامي کلمې لکه *قنسل* ، *پیکان* او *شاه* په دې ژبه کې د فارسي په پرتله زیاتې راغلې دي. دیني لغت اکثره عربي ریښې لري، خو له فارسي څخه دې ژبې ته داخل شوی او د فارسي ځانګړنې یې ساتلي دي. طبي لغتونه هم د فارسي تر اغیز لاندې دي، لکه *ناروغ* ، *درد* او *درمل* . 

## د ويناوالو شمېر
په 2016 کې، Ethnologue encyclopedia د قشقايي ژبې د ویونکو شمیر شاوخوا 959,000 اټکل کړی.  په 1986 کې، د کانګرس کتابتون شاوخوا نیم ملیون د قشقايي ویناوالو اټکل وکړ.  د ایران د احصایې ادارې په ۲۰۰۷ کال کې د کوچیانو د نفوسو په وروستۍ سرشمیرنه کې، د کوچیرو د قشقیس نفوس په فارس، بوشهر، اصفهان، چهارمحل او باختری ولایتونو کې ۱۱۲ زره ۴۳۰ تنه اټکل شوی و. 

د يوې څيړنې له مخې په فيروز آباد کې د قشقې خلک د هر عمر خلک خپله مورنۍ ژبه په دوستانه او په کورنۍ کې کاروي، خو په شيراز کې تر شل کلنۍ کم عمره ترکي ژبي کورنۍ د خپلې مورنۍ ژبې کارولو ته ډېره لېوالتيا نه لري. په شیراز کې، په مختلفو سیمو کې، حاکمه ژبه فارسي ده، او په غیر رسمي حالاتو کې، مورنۍ ژبه کارول کیږي، په داسې حال کې چې په فیروز آباد کې، ترکي په ورته شرایطو کې غوره کیږي. په شيراز کې ترکي ژبه د فارسي تر اغېز لاندې ده او قشقايي ژبه ورو ورو د ځوانانو په منځ کې له لاسه ورکوي. 

## د ویناوالو سيمه
۲- د چهارمحل او باختري ولايت د ښارونو  په شمول: شهرکيان ، تګانک ، بن ، برده ، سمن ، هوره ، يان چشمه ، سيفيدشت ، فريدنبه ، بيلداجي ، سودجان ، جنقان او نقنح .

۳- د اصفهان په ولایت کې د زرینشهر ، چادګان ، سیمیرام ، دران ، دهغان ، فتح آباد او شهرزاده ښارونه شامل دي.

۴- د خوزستان ولایت د هفتل ښار په شمول

۵- د کوهګیلویه او بویر احمد ولایتونه د ګچسران ښار په شمول

۶- د دشتستان په شمول د بوشهر ولایت

## د قشقايي څو متلونه
ؤزؤنگه بیر ایگنه وور، اؤزگه‌یه بیر جوالدوز. 

ائوینگی تمیس ساخلا قوناق گلر، اؤزؤنگؤ تمیس ساخلا اؤلؤم گلر

ایتین یولداش لومړی؛ چوماغی یلدن یاری قیمه. 

آیش وختینده چلاقام؛ ییَنده قلچماق 

بیچک اوز ساپین کسمیز. 

تات گچیسینینگ گارخیمچلیگ ارگنیر. 

تری استی نی ګوره یمس. 

توتنگ شورفه قرده تنفه. 

خروسونگ قیراغینه اینا نوم، تلکینینگ اندینا. 

خوشاشت ادم، قاضي قاپسینا ګیدمس. 

## اړوندې پوښتنې

* قشقايي قوم
* تورکي ژبې
* په ایران کې عامې ژبې
* د قشقايي قبیلې

## پايليکونه

## سرچینې او توضیحات

* **آی سودا،** د قاشقايي د ترکي شعرونو ټولګه، د محسن راجایپناه (قرخیلو)، رهګوشه خپرندویه کور، شیراز: ۲۰۰۱.
* فرهنګ معین ، امیر کبیر خپرندویه ټولنه، ۱۳۷۵ ل
* حسین‌آبادی، سیاوش. "د قاشقايي ترکي ژبي تدریجي زوال" ډیلیکولوژي (1 او 2): حسین‌آبادی، سیاوش.  حسین‌آبادی، سیاوش.  د نامعلوم پیرامیټر څخه | ماه= پریښودل ( مرسته ) 

* 

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:د ايران ژبې
اوغوز ژبې

د **اوغوز ژبې** د تورکي ژبې د کورنۍ یوه له فرعي څانګو څخه ده. په نړۍ کې له 106 ملیون څخه ډیر خلک په اوغز ژبه خبرې کوي. د دې ژبې د ویلو لړۍ له بالکان څخه تر منځنۍ اسیا پورې ده.  د اوغز کلمه د غاز ترکانو ته اشاره کوي.

## د ژبپوهنې ځانګړتیاوې
د اوغز ژبې ګډې ځانګړنې لري، چې ژبپوهان د همدې ځانګړنو پر بنسټ دغه ژبې په همدې کټګورۍ کې اچوي. د دغو ځانګړنو څخه ځینې یې د نورو ترکي ژبو سره شریک دي، مګر ځینې یې د اوغز ژبو لپاره ځانګړي دي.

محمود کاشغري ، د یوولسمې پېړۍ د تورکي ژبپوهنې، په خپلو اثارو کې ویلي دي چې د اوغوز ژبه د ټولو تورکي ژبو تر ټولو ساده ژبه ده. 

## ډلبندي
د اوغز ژبې د جغرافيې او ګډو ځانګړتياوو له مخې په دريو برخو وېشل شوي دي. بولډې ژبې اوس هم ویل کیږي.

## سرچینې
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Oghuz languages». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۸۹.
وېشنيزه:ژبې
ګاګاوزي ژبه

**ګاګوز** ژبه د یو لړ ترکي ژبو نوم دی چې د گاګوز د خلکو یا په رسمي ډول په ګاګوزیا ، مولداويا کې خبرې کوي. دا ژبه له دوو ژبو څخه جوړه ده، ګګوزي بلغاریاني او ګګوزي بهري. روملي ترکي ژبه د ګګوز ژبې څخه جلا ژبه ده.

## الفبا
په اصل کې، د ګاګوز الفبا د یوناني الفبا سره ورته وه، کوم چې د 1957 په پیل کې سیریلیک الفبا ته بدل شو. د ګاګوز الفبا هغه الفبا ده چې لاتیني بنسټ لري او په حقیقت کې د ترکي الفبا ده چې د "ä" توري اضافه کولو سره (چې د اذربایجان په الفبا کې د "ə" په څیر ورته غږ لري) او "ţ" دی.

### سیریلیک الفبا

## سرچینې
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Gagauz language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹.
وېشنيزه:ژبې
پېچنګي ژبه

**پیچنګي** ژبه یوه ورکه شوې تورکي ژبه ده چې په ختیځه اروپا کې د پیچنګ وګړو له خوا ویل کېده. دا ژبه د اوغوزي ژبو سره ډېره ورته ده، مګر ضعیف اسنادو  او د یوې ډلې نشتوالی چې په دې ژبه خبرې وکړي، د دې سبب ګرځېدلي چې ژبپوهان په ورته کټګورۍ دا ژبه نشي ځای په ځای کولای ، البته، ډېری ماهرین دا ژبه د اوغوز ژبو په ډله شمېري.

## سرچینې
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Pecheneg language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹.
وېشنيزه:ژبې
روملي ژبه

**روملي ژبه** (په انګريزي : Rumelian Turkish) يوه تورکي ژبه ده چې  د **بالکان تورکي** په نوم هم پېژندل کیږي د استانبولي تورکي ژبې یو ډول دی چې زیاتره په اروپا کې د یونان ، ترکیې او د مقدونیې په جمهوریت کې د کمانوو او بیتولا په ښارونو کې ویل کیږي.  دا ژبه د استانبول ترکي او گاګوز څخه توپیر لري  که څه هم دوی د ورته اوغز ژبې ډلې پورې اړه لري. په 1993 کې، توکمپوهانو د دې ژبې د ویونکو شمیر 330,000 اټکل کړ. 

## سرچینې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:تورکي ژبې
وېشنيزه:ترکيه
وېشنيزه:استانبول
وېشنيزه:استانبولي
افشاري ژبه

**افشاري ژبه** د آذربایجاني تورکي ژبې یوه څانګه ده چې په ایران, اذربایجان جمهوریت, ترکیه, سوریه او د افغانستان په ځینو برخو کې عام ده . چې تر ډېره د اذربایجان تورکي ژبي په نامه یادېږي چې د نورو ژبو په څېر د نورو تورکي ژبو په منځ کې موندل کېږي. 

## سرچینې

## اړوندې پوښتنې

* افشاریان
* ايل افشار
* د افشارو ترکان
وېشنيزه:د ايران ژبې
وېشنيزه:د افغانستان ژبې
وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:تورکي ژبې
د ليکلو ژبه

**د ليکلو ژبه** د لیکل شويو سمبولونو یا مانا لرونکو تورو منظم سیسټم دی چې د ژبې په ساتلو، منعکس کولو او لېږدولو کې مرسته کوي.

په ژبپوهنه کې، حروف د لیکلو ژبې **ترټولو کوچني** سمبولونه دي، کوم چې د لیکونو په څېر، د سیمانټیک توپیر لامل کیږي، لکه "م"، ":"، او "؟" هر یو کولی شي ماناوې بدلې کړي. الفبا، عددونه، د نښو نښانو، او عربي نښانو (سجوندي نښان) ټول د حروفونو فرعي ټولګې دي.   د لیکلو ژبې لویه برخه کرښه (حروف او اشارې) دي او پاتې برخه یې د شمېرو او نښو څخه جوړه شوې ده.

## تاریخ
د لیکل شوې ژبې تاریخ معمولا د لیکلو تاریخ په څېر ورته تاریخ دی. ځکه چې د لیکلو په سیسټم کې، کرښه لومړی ښکاره شوه، بیا د نښو په اضافه کولو سره بشپړه شوه. 

## سرچینې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:ژبه
خط

**خط په پښتو ژبه کې په لاندې ماناګانو راتللای شي:** 

* خط ( هندسه ) د کرښې په مانا.
* خط (ليکدود)د ليک په مانا يا  د متن لیکلو لپاره سکریپټ یا د لیکلو په مانا
* خط (بصري هنر) دوهم بصري عنصر دي، چې په وسيله يې مونږ هغه شيان وينو چې موجود نه دي، خو ليکل شوي دي.
* خط (خطاطی) د خوشنويسۍ يا خطاطۍ په مانا

خط په معمارۍ کې

## اصطلاح ګانې

* خط (ترانسپورت) د موټر چلولو د لوري په مانا دی چې په کوم لوري بايد موټر وچلول شي.
* شېر او خط د پچې اچولو په مانا
.
معياري تيبېتي ژبه

**معیاري تبتي** (تبتی: བོད་སྐད་ bod skad) یا ځینې وختونه په ساده ډول **تبتی ژبه** ، د تبتی ژبو معیاري ډول او د تبت د خپلواکې سیمې رسمي ژبه ده. دا نوعه د لاسا ښار د ژبو پر بنسټ والړ ده او کله ناکله ورته **تبتی** هم ویل کیږي. نور تبتی ژبی د چین په سیچوان ، چنګهای او یون نان والیتونو کې (ډېری نفوس یې تبتیان دی) او د نیپال ، هند او پاکستان په ځینو برخو کې (په جمو او کشمیر او بلتستان کې) کارول کیږی.

تبتي د موسیقۍ ژبه ده . دا په دې مانا ده چې هر حرف د تلفظ د طریقې په بدلولو سره بېلابېلې ماناوې لري (د مثال په توګه، که دا لاندې تلفظ کیږي، پراخ شوی یا پورته شوی) او په پایله کې د کلمو او جملو مانا بدلیږي. د تبتي بودايیزم په خپرېدو سره، تبتي ژبه لوېدیځې نړۍ ته خپره شوې او په ډېری بودایي خپرونو او دوعایي مواردو کې موندل کېدی شی. ځینې لوېدیځ زده کونکي د تبتی متنونو ژباړلو لپاره دا ژبه زده کوي. پخپله له لاسا بهر، دا ژبه د نږدې 200,000 تبتی تبتیانو لخوا ویل کیږي چې د اوسني تبت څخه هند او نورو هېوادونو ته تللي دي.

## فونولوژي
لاندې د لاسا تبتی ژبی د فونولوژیکی سیسټم لنډیز دی، چې د تبتی ژبې ترټولو اغیزمن ډول دی.

### غږونه
په معیاري ژبه کې اته واولونه موندل کیږي:

### وينګ

### سندرې
د لاسا ژبي معمولا دوه ټونونه لري: لوړ او ټیټ. په مونوسیلیبیک کلمو کې، هر فونیم په دوه جلا کرښو کې واقع کیدی شي. په پولی سلیبیک کلمو کې، د لومړي نحو پرته، انټونیشن مهم نه دی.

## ليکدود
تبتي په برهمي ليکدود کې د تاریخي پلوه محافظه کار رسم الخط سره لیکل شوی چې د لرغوني تبتی فونولوژي منعکس کوي او د تبتی ژبني یووالي کې مرسته کوي. دا کرښه د نیاچیني - تبتی او زاړه چینایي بیارغونې لپاره هم ګټوره ده.

د تبتی الفبا له چپ څخه ښي خوا ته لیکل کیږي. لیکونه یې دا دي:

ویلی ټرانسلیټریشن د تبتی لاتین لیکلو ترټولو عام سیسټم دی چې د لویدیځ څیړونکو لخوا په لاتیني الفبا کې د تبتی لیکلو لپاره کارول کیږي. تبتی پینیین رسمی لاتیني لیکلو سیسټم دی چې د چین حکومت لخوا کارول کیږي.

## اوسنی حالت
د تبت په ډیری برخو کې، لومړنۍ زده کړې په عمده توګه یا په بشپړه توګه په تبتی کې ترسره کیږي، او دوه ژبي زده کړې په ندرت سره د زده کونکو منځني ښوونځي ته د رسیدو دمخه پیښیږي. په هرصورت، چینایي د تبتی په ډیری ثانوي ښوونځیو کې د لارښوونې یوازینۍ ژبه ده. د پوهنتون د زده کړې لپاره، دا ممکنه ده چې د تبت په یو شمیر لږکیو کالجونو کې د انسانیت زده کړه وکړي.  د سواد زده کړه او د نوم لیکنې کچه لا هم د چین د حکومت تر ټولو مهمه اندیښنه ده. په تبت کې د لویانو ډیری نفوس بې سواده دی او د اجباري تعلیمي پالیسیو سره سره په کلیوالو سیمو کې ډیری والدین نشي کولی خپل ماشومان ښوونځي ته واستوي.

## شمېرې
د تبتی شمیرې د عربي شمیرو څخه توپیر لري او د هندي شمیرو سره ډیر ورته دي.

## اړوندې پوښتنې

* تبتی ژبې
* چینایي ژبې
* د بوتان ژبې

## سرچینې

## بهرنۍ لینک

* د تبتی لپاره آنلاین کیبورډ 
وېشنيزه:ژبې
خطوط براهمی

**براهمي ليکدود** د رسم الخطونو یوه ټولګه ده چې په هند او ګاونډیو هېوادونو کې د ژبو لیکلو لپاره کارول کیږي. او دوی یوه کورنۍ جوړوي.  دوی په ټوله برصغير ، سوېل ختیځه آسیا او د ختیځې آسیا په ځينو برخو کې کارول کیږي، او حتی په جاپان کې دوی د سيددهام په بڼه کارول کیږي.

## شاه ليد
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Asokan_brahmi_pillar_edict.jpg/180px-Asokan_brahmi_pillar_edict.jpg|کيڼ|بټنوک|180x180px| د پاچا اشوکا د ستنې څخه یوه لیکنه، په درېيمه مخزېږديزه پېړۍ کې
د براهمي ليکدود نوم د برهما او برهمن څخه اخیستل شوی چې مانا یې دا ده چې دا ليکدود د هندوانو د خدای برهما له خوا رامینځته شوی. لومړنی براهمي ليکدود د آرامي ليکدود څخه اخیستل شوی او له هغه ځایه د فينيقي ليکدود څخه اخیستل شوی. دا ليکدود د دېوناګري ليکدود دی چې د هندي لیکلو لپاره کارول کیږي. د براهمي ليکدود لومړني شواهد په پاکستان کې د سېند د سیند په تمدن کې وموندل شول.

## ځانګړتياوې
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Indoarische_Sprachen_Gruppen.png/220px-Indoarische_Sprachen_Gruppen.png|بټنوک| [اندو-آريايي ژبې برهمي-خوشا ليکدود کاروي کاروي (د تورې آبي په استثنا سره: اردو، پشه يي، کوهستاني او کهوار، چې له عربي څخه اخيستل شوې  ليکدود کاروي).]]
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Dravidian_subgroups.png/220px-Dravidian_subgroups.png|بټنوک| [دراویدي ژبې|دراویډي ژبې  د برهمي کورنۍ له ليکدود څخه کار اخلي: (د براهوي په استثنا سره، کوم چې د عربي څخه اخیستل شوی ليکدود کاروي. )]]
براهمي ليکدود د ابوګيدا ليکدود يو ډول دی.

ځینې ځانګړتیاوې، چې په ډېری تورو کې شتون لري، مګر په ټولو کې نه، په لاندې ډول دي:

* هر توری دوه بڼې لري، یوه خپلواکه بڼه، کله چې دا د کنسوننټ برخه نه وي، او یو انحصاري بڼه، کله چې دا د کنسوننټ سره وصل وي. د حروفونو په ډول پورې اړه لري، انحصاري فورمې کیدای شي د کنسوننټ په ښي، ښي، پورتنۍ، ښکته، یا چپ او ښي خوا کې کیښودل شي یا یوه جمله مات شي.
* کنسوننټونه په لیکچرونو کې یوځای کیدی شي (دوه توري چې یو بل سره ودریږي او خراب شوي وي) (په دیوانګري کې تر 4 پورې). د برهمي خط "ر" د نورو حروفو په منځ کې هر ځای یو ځانګړی حالت لري - یو ځانګړی لیکچر .
* د حروفو د پوزې د تلفظ لپاره یا د وهلو سره جلا حروف شتون لري.
* د الفبا ترتیب دا دی: واولونه ، نرم تالوی کنسوننټونه، د تالوی کنسوننټونه، شاته کنسوننټونه، د غاښونو کنزونټونه، دولبی کنسوننټونه ، د ناک کنزونونه، صفیری او نور . د دې ویشل شوي ګروپونو څخه هر یو څلور خنډ لرونکي کنسوننټونه لري (د ټولو څلورو ممکنه تنفس او غږ حالتونو سره) او یو صامت تودماغي دی .

## پرتلنه
**وينګ**

**سورونه**

**شمېرې**

## د براهمي ليکدودونو نوملړ
**شمالي براهمي ليکدود**

ګرمهکي ليکدود

شاردا ليکدود

سیددهام ليکدود

دېوناګري ليکدود

ګوجراتي ليکدود

تهانا ليکدود

اسامي

بنګالي

کیتي

تبتي

نیپالي

**جنوبي براهمي**

جاویاني الفبا

سينهالا ليکدود

مليالم ليکدود

تامیل

خمیر

تايي

تېلوګو

## سرچینې

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:ليکدود
وېشنيزه:رسم الخ
وېشنيزه:خطي معادلی
وېشنيزه:ليک
وېشنيزه:سامي ژبې
وېشنيزه:بنګالي ژبه
وېشنيزه:سېنهالي ژ
وېشنيزه:سنهال
وېشنيزه:دېوناګري
وېشنيزه:هندي ژبه
فنيقي ليکدود

فنيقي ليکدود د مصري هیروګلیفیک سکریپټ څخه ډېر درست دی. فينيکيان (د څوارلسمې مخزېږديزې پېړۍ ) په کلکه باور لري چې لومړني کسان دي چې د اصلي الفبا د جوړولو ویاړ لري؛ یو اختراع چې په ليکدود کې یې لوی بدلون رامنځته کړ، یوناني او لاتیني الفبا دواړه له فنيقي الفبا څخه اخیستل شوي، او دا چې د نورو اروپايي هېوادونو الفبا له همدغو دوو الفبا څخه اخیستل شوي، نو ویلای شو چې د کرښو اصل اروپایی هېوادونو فينيکيان دی. همدارنګه، د آرامي خلکو له خوا، د فينيقي الفبا په مصر کې هند او عربي خلکو او میسوپوتامیا ته پراخه شوه، او د هغې اصول وروسته د یونانیانو له خوا د نښو په ایجاد سره بشپړ شول ترڅو د تورو د ښودلو لپاره ترې په سمه توګه کار واخيستل شي.

کله چې د فينيقي ليکدود رامنځته شو، د چینایي رسم الخط پرته یې نور رسم الخط د لیکلو له ډګر څخه بهر کړل؛ ځکه چې د دې فونټ سره لیکل خورا اسانه وو، دا په پراخه کچه کارول کیده. د خطاطۍ له پرمختګ سره سم يوه بله هڅه هم وشوه او هغه د ځای او د ليکلو د موادو پراختيا وه، مخکې له دې چې د کاغذ ، ډبرو او فلزاتو څخه کار اخيستل کېده، د ډبرو او فلزاتو تر څنګ د ونو او حيواناتو پوستکي هم جوړېدل. خو د دغو دواړو پوستکو لوړه بیه د دې لامل شوه چې د دوی په مصرف کې اقتصادي وده وکړي او د اقتصادي کولو یوه لاره د متن کمپرسول و، بله یې د مخففاتو کارول او بله یې د پوستکي ټوټې کول او بیا کارول و.

د دې فينيقي ليکدود ترټولو زاړه مثالونه د لبنان په بولوس ښار کې موندل شوي چې نن ورځ جبیل نومیږي. یونانیانو د فینیشین الفبا غوره کړه او په هغې کې یې بدلونونه راوستل چې په پایله کې یوناني الفبا (1000 کاله قبل مسیح) ته ورسید. داسې انګیرل کیږي چې یاد شوي الفبا د شمالي سامیټیک خلکو له سکریپټ څخه سرچینه اخیستې.

## فينيقي ليکدود جدودل

## سرچینې

* *دهخوده قاموس* ; **د کرښې داخلول، د کرښې** نیټه
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. « د فینیشین الفبا   
* ګرځنده لټون [ مړ لینک ]
*
هجانګار ليکدود

د **هجانګار ليکدود**  د ليکبڼو یوه ټولګه ده چیرې چې هره نښه د یو توري استازیتوب کوي، کوم چې ډېری وختونه یو لنډ توری وي، د بېلګې په توګه د کنسوننټ او ویول ترکیب. البته، ځینې وختونه نښه یوازې د سور استازیتوب کوي. دا فونټ د هغو ژبو لپاره مناسب دی چې نسبتا ساده سلیبیک جوړښت لري، لکه جاپاني. 

## سرچینې

وېشنيزه:ليکدودونه
ابوګيدا ليکدود

{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;"
|-
| style="text-align:right;" | 
{| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" 
|-

**ابوګیدا** (انګليسي:abugida) د (ګعز:አቡጊዳ ) يو الفا سېلابيک يا نيمه سېلابيک ليکدود دی چې په کې د کنسوننټ-ویل ترتیب د واحد په توګه لیکل کیږي: هر واحد د کنسوننټ خط پراساس دی او د حرف نښه ثانوي رول لوبوي.

دا د لیکلو سیسټم د بشپړ الفبا سره توپیر لري په کوم کې چې کنسوننټونه او واولونه مساوي حیثیت لري یا هغه الفبا چې په هغه کې د حرف نښه نیمګړتیا یا اختیاري یا غیر حاضر وي. په غیر متخصص او مشهور متنونو کې، د لیکلو ټول درې ډوله سیسټمونه کېدای شي د الفبا په نوم یاد شي، دا اصطلاح د سلیبیک لیکلو سیسټمونو سره هم توپیر لري، چیرته چې سمبولونه په جلا جلا کنسوننټونو او سرونو ویشل کیدی نشي. ابو ګیدا په سویلي او سویل ختیځ آسیا کې د براهمي رسم الخط پراخه کورنۍ او د سیمیټیک غازي الفبا او د کاناډا د اوسیدونکو د سلیبیک لیکلو سیسټم شامل دي.

## سرچینې

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Abugida». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۶.
ختيځه اسيا

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/LocationEastAsia.PNG/250px-LocationEastAsia.PNG|کيڼ|بټنوک|250x250px| ختیځه اسیا
**ختیځه اسیا** یا **شرقي اسیا** د آسیا یوه سیمه ده چې د جغرافیې یا کلتور پر بنسټ تعریف شوې. له جغرافيايي پلوه ، په دې سيمه کې د چين ، مغولستان ، کوريا جمهوريت ( شمالي او جنوبي )، تايوان ، جاپان او د هانکانګ او مکاو خپلواکه سيمې شاملې دي، چې 12 مليونه مربع کيلومتره يا د ځمکې 26.5 سلنه مساحت لري . د آسیا لويه وچه چې د مساحت په پرتله نږدې 14٪ لوی دی دا د اروپا ټوله براعظم دی. د نړۍ په دې سیمه کې له ۱.۵ ملیارد څخه زیات خلک ژوند کوي، چې د اسیا د نفوس ۳۸٪ او د نړۍ د نفوسو له پنځمې برخې څخه ۲۲٪ او یا هم له سلو څخه زیات جوړوي. د نفوسو کثافت په هر مربع کیلو متر کې د 133 خلکو په پرتله د نړۍ په اوسط ډول په هر مربع کیلو متر کې د 45 خلکو (درې ځله) په پرتله، دا سیمه د نړۍ یو له ډیرو نفوس لرونکو سیمو څخه شمیرل کیږي. په عین وخت کې، منګولیا د نفوس ترټولو ټیټ کثافت لري. البته، د دې نفوس ډیره برخه په ساحلي سیمو کې متمرکزه ده، مګر منګولیا او لویدیځې سیمې د نفوس ډیر کم کثافت لري، له همدې امله منګولیا په نړۍ کې ترټولو کم کثافت خپلواک هېواد ګڼل کیږي.

له تاريخي نظره، د ختيځې اسيا زياتې ټولنې د چين د کلتور د دايرې يوه برخه ده او د ختيځې اسيا لغتونه او رسم الخط د پخوانۍ چينايي ژبې او چينايي رسم الخط سره زيات تړاو لري. په لویو مذهبونو کې بودیزم ، کنفیوشیزم یا نو کنفیوشیزم، تاوزم ، چینایي توکمیز مذهبونه، په جاپان کې شینټو ، او د کوریا شمنیزم شامل دي. د ژبې، سیاسي فلسفې او مذهب دا ترکیب (د هنر ، معمارۍ ، مراسمو او نورو سره) د ختیځ آسیا د جغرافیایي جوړښت سره ډیر مشترک دی.

ختیځه آسیا د دودیز نوم " د ختیځ ختیځ " لپاره یوه عصري اصطلاح ده، چې پخپله د اروپا او آسیا په تړاو د سیمې جغرافیایي موقعیت اندازه کوي.

## تاریخ
د چين واکمنو سلطنتونو د اوږدې مودې لپاره د سيمې پر کلتوري، سوداګريزو او پوځي چارو تسلط درلود، په دې ډول چې تر لاسه شوي شواهد ښيي چې د جاپان او کوريا واکمنانو هم دوی ته درناوی کړی دی. د چين او سيمه ييزو قدرتونو او ګاونډيانو ترمنځ د کلتوري تبادلې نښې هم شته.

وروسته له دې چې له لويديځې نړۍ سره اړيکې ټينګې شوې، د چينايانو ځواک په کمېدو پيل شو. په همدې وخت کې جاپان چې د چينايانو تر تسلط لاندې راغلی و، د يو خپلواک هېواد په توګه خپل دريځ ټينګ کړ. د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې، کوریا، تایوان، د ختیځ چین ډیری برخه، هانګ کانګ او ویتنام د جاپان تر کنټرول لاندې راغلل. په دې جګړه کې د جاپان په ماتې سره کوریا خپلواکه شوه او په چین کې د کمونیستانو له خوا د جمهوري غوښتونکو له ماتې وروسته، تایوان د چین جمهوریت جوړ شو.

## انځورتون

دوتنه:Tokyo at night panorama.jpg||
دوتنه:Seoul Nightview(2009).jpg||
دوتنه:Kaohsiung Skyline 2020.jpg||
دوتنه:Pudong Pano.jpg||
دوتنه:Taipei Skyline 2022.06.29.jpg||
دوتنه:Hong Kong Night Skyline2.jpg||


## سرچینې

* [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=East_Asia&oldid=247935000 انګلیسي ویکیپیډیا]
وېشنيزه:ختيځه اسيا
وېشنيزه:اسيا
سوېل ختيځه اسيا

**سوېل ختیځه آسیا** یا ځینې وختونه **سویل ختیځې آسیا** (انګليسي: Southeast Asia)   د اسيا اووه اصلي هېوادونه او درې ټاپوګان شامل دي.

سویل ختیځه آسیا ۴۵۰۰۰۰۰ کيلومتره مربع مساحت لري.. دا سیمه اکثره غرنۍ ځمکې او استوایی ځنګلونه لري ، د مندابي ساحل سره.

## سوېل ختیځې آسیا سيمې
سویل ختیځه آسیا له دریو عمده برخو څخه جوړه ده: ځمکه، سمندر او غرونه. *د سویل ختیځ آسیا سمندري سیمه* یا **د سویل ختیځ آسیا ټاپوګان د سویل** ختیځې آسیا سیمې انسولر او سمندري برخې دي. د ځمکې ساحه د سویل ختیځ آسیا (انډوچینا) په توګه پیژندل کیږي. د اندوچینا د ځمکې له ساحې څخه د سویل ختیځ آسیا سمندري کمپلیکس اصلي ډیموګرافیک توپیر دا دی چې د سمندري برخې نفوس په عمده توګه د آسټرونیسیا ډلو پورې اړه لري.

## د دې سیمې هېوادونه

*  اندونيزيا
*  کامبوج
*  فیلیپین
*  ماليزيا
*  لاوس
* سنګاپور
*  تایلنډ
*  ویتنام
*  برونئی
*  تیمور شرقی
*  میانمار

; انحصاري سیمې
:

* کرېسمېس ټاپو
* کوکوس ټاپو
* آندامان او نیکوبار ټاپو
* هاینان
وېشنيزه:آسيا
د هند نيمه لويه وچه

د **هند نيمه لويه وچه** د سوېلي اسیا د ټاپووزمې برخه ده. په دې وچه کې د هند ، پاکستان ، بنګله دېش ، نیپال ، بوتان ، مالدیف ، سریلانکا او ځینې وختونه میانمار (برما) هېوادونه هم شامل دي.

د ځمکپوهنې له نظره دا يو نيمه لويه وچه ده  ځکه چې دا د اسيا له براعظم څخه په داسې ډول پرته ده چې له هغې څخه جلا شکل او بڼه اختياروي او داسې ښکاري چې بېله لويه وچه وي، نو ځکه ورته د هند نيمه لويه وچه وايي. 

کله کله د هند نيمه لويه وچه  د کلمې پر ځای د سوېلي اسیا کلمه کارول کیږي او دا دواړه کلمې یو شان مانا لري. که څه هم دویمه دوره سیاسي تور لري او د ویتنام ، بوتان ، بنګله دېش ، پاکستان او افغانستان هېوادونه پکې شامل دي. 

## نوم
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2f/Himalaya-formation.gif|کيڼ|بټنوک|424x424px| د هند نيمه لويې وچې څنګه د 20 څخه تر 50 ملیون کاله دمخه حرکت وکړ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/South_Asia_%28orthographic_projection%29_with_national_boundaries.png/220px-South_Asia_%28orthographic_projection%29_with_national_boundaries.png|بټنوک| د هند برصغیر د ارتوګرافیک پروجیکشن
د اکسفورډ انګلیسي قاموس له مخې، برصغیر د یوې وچې یوه برخه ده چې له سیاسي، جغرافیوي او کلتوري پلوه توپیر لري. د هند برصغیر اصطلاح په ځانګړې توګه په برتانوي امپراتورۍ کې مشهوره وه.

## اړوندې پوښتنې

* لوی ټرانک سړک

## سرچینې

وېشنيزه:لويې وچې
وېشنيزه:د آسیا جغرافیا
وېشنيزه:ځمکپوهنه
وېشنيزه:د هند نيمه لويه وچه
وېشنيزه:برصغير
هويي وګړي

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/HuiChineseMuslim2.jpg/262px-HuiChineseMuslim2.jpg|کيڼ|بټنوک|262x262px| [جومات|په جومات کې لمونځ کوونکي هويان]]
**هوي قوم** (هوي، خوي يا خويي ژو) په چين کې د يو لوی قوم نوم دی. هويي قوم د چين په شمال کې ژوند کوي او زياتره يې مسلمانان دي. دغه قوم په حقيقت کې د چين د اصلي قبيلې هان قوم يوه برخه ده چې له هغوی سره يې توپير دا دی چې دوی مسلمانان دي او په ۲۰۱۸ کال کې يې شمېر ۱۵ ميليونه اټکل شوي دي.

هويي قوم د لرغونی چين په بډايه کولتور کې مهم رول لوبولی او اوس هم په چين کې زيات هنرونه له همدې خلکو څخه پيدا شوی دی. تصوف د دې خلکو په منځ کې خورا مشهور دی او د ایراني کلتور اغیز د دې خلکو په ادبیاتو ، ډرامو ، غالۍ اوبدلو او معمارۍ کې هم لیدل کیدی شي. په حقیقت کې اسلام د ایراني مسلمانو سوداګرو له لارې د دغو خلکو په منځ کې خپور شو.

## تاریخ
هويي قوم په چين کې تر ټولو لوی مسلمان توکم دی او اويغوران په چين کې دوهم لوی مسلمان توکم دی. هوي  یا هوی د ایرانيی نژاد مسلمان قوم دی چې څه د پاسه پنځه سوه کاله مخکې د اسلام د تبلیغ لپاره چین ته تللی و، د هان (هان) قوم سره یې واده وکړ او هلته پاتې شول. په عین وخت کې، د چین خلک، د "خوزو" خلک شخصي حفظ الصحې او د خوړو ډول ته ډېر اهمیت ورکوي چې دوی یې خوري او د اسلام تعلیماتو ته غاړه ایږدي. دغه وګړي زياتره د چين په لويديځ او شمال لويديځ کې ژوند کوي. 

## مشهور شخصیتونه

# ژینګ هی، د مینګ امپراتورۍ په جریان کې د چین مشهور سالار و چې د حاجي محمود شمس الدوله په نوم پېژندل شوی و.
# ژونګ ژین، د هاربین ښار پخوانی ښاروال.
# لي جي، د چين د فو جيان ولايت څخه يو ساينس پوه او رياضي پوه.
# مي هوان د چين د معاصر يو مشهور ليکوال او شاعر دی.
# های روی د مینګ امپراتورۍ پر مهال د چین مشهور سیاستوال و.
# های ليانګ يو، د چين اوسنی اجرائيه رئيس مرستيال دی.
# جانګ لینپینګ ، چینایي فوټبالر .

## اړوندې پوښتنې

* اسلام په چین کې
* دونګان خلک
* اویغوریان

## سرچینې
Dru C. Gladney، "په چین کې توکمیز هویت: د مسلمان اقلیت ملیت جوړول (په کلتوري انتروپولوژي کې د قضیې مطالعات)"، 1997، 
وېشنيزه:هويي
وېشنيزه:چينايان په ايران
فلز

فلز (چې د یوناني μέταλλον، *métallon* څخه اخیستل شوی، او د "کان، د فلزاتو کان، فلز" په معنی دی) هغه ماده ده چې کله تازه چمتو شي، پالش شي یا مات شوي، یوه روښانه بڼه څرګندوي، او په نسبتاً غوره توګه بریښنا او حرارت لېږدوي یا هدایت کوي. فلزات په عموم ډول کشېدونکي وي (د وایرونو یا لینونو په بڼه بدلېدای شي) او د تورق کېدونکي دي (د یعنې د څټک خوړلو وړتیا لري او په نریو ورقو بدلېدای شي). دا خاصیتونه د فلز د اتومونو یا مالیکولونو تر منځ د فلزي اړیکو له امله دي. 

فلز کېدای شي کیمیاوي عناصر وي لکه اوسپنه؛ یا یو الیاژ لکه د زنګ ضد فولاد؛ یا یو مالیکولي مرکب وي لکه پولیمیري سلفر نایتراید. 

په فزیک کې، فلز په عموماً هرې هغه مادې ته ویل کېږي چې د مطلق صفر درجې په حرارت کې د بریښنا د لېږد (هدایت) وړتیا ولري. زیاتره عناصر او مرکبات چې په نورمال حالت کې فلزات نه طبقه بندي کېږي، تر لوړ فشار لاندې فلزي خاصیت اخلي. د بېلګې په توګه، غیر فلزي آیوډین په تدریجي ډول له ۴۰ څخه تر ۱۷۰ زره ځله د اتموسفیر تر فشار لاندې فلز کېږي. په ورته ډول، ځینې مواد چې فلزات ګڼل کېږي کېدای شي غیر فلز شي. د بیلګې په توګه،  سوډیم تر دوه میلیون ځله اتموسفیري فشار لاندې غیر فلزي کېږي 

په کیمیا کې، دوه عناصر چې کېدای شي (په فزیک کې) د ماتېدونکو فلزاتو وړتیا ولري - یعنې ارسنیک او انټيموني - معمولا د دوی د خپلو کیمیاوي خواصو له امله (چې د ارسنیک لپاره غیر فلزي دي، او د انټيموني لپاره د فلز او غیر فلز ترمنځ  دي) شبه فلز ګڼل کېږي. په دوراني جدول کې د ۱۸۸ عناصرو له ډلې شاوخوا ۹۵ فلزات (یا دې ته ورته) دي. دا تعدا کره نه دی ځکه چې د فلزاتو، غیر فلزاتو او شبه فلزاتو تر منځ پولې د موجوده کټګوریو په اړه د جامع منل شوو تعریفونو د نشتوالي له امله یو څه توپیر لري.

په ستورپوهنه کې د "فلز" اصطلاح په پراخه کچه سترو کې ټولو هغو کیمیاوي عناصرو ته اشاره کوي چې د هیلیم څخه ډېر دروند وي، نه یوازې دا چې دودیز فلزات وي. په دې مفهوم کې هغه لومړي څلور "فلزات" چې د نیوکلیو سینتیزیس (هستوي تشکیلاتو) له لارې د ستورو په هسته کې راټولېږي، کاربن، نایتروجن، اکسیجن او نیون دي، چې دا ټول په کیمیا کې په کلکه غیر فلزات ګڼل کېږي. یو ستوری د خپل ژوند په اوږدو کې، ذوب په واسطه سپک اتومونه، لکه هایدروجن او هیلیم، د درنو اتومونو په بڼه ترکیب کوي. په دې معنی کې، د فضایي شي فلزي خاصیت د هغې د مادې هغه تناسب دی چې د درنو کیمیاوي عناصرو څخه جوړ شوی دی.

د کیمیاوي عناصرو په توګه، فلزات د ځمکې د قشر ۲۵ سلنه برخه جوړوي او د عصري ژوند په زیاتره برخو کې موجود دي. د ځینو فلزاتو ځواک او انعطاف د دې لامل شوی چې په مکرر ډول وکارول شي، د بېلګې په توګه، د لوړ پوړ ودانیو او پلونو په ودانولو کې، همدارنګه زیاتره وسایط، د کور ډېری اسباب، وسایل، پایپونه او د اورګاډي په پټلۍ کې کارول کېږي. قیمتي یا نجیبه فلزات له تاریخي اړخه د سکې په ضرب کې کارول کېدل، خو په عصري زمانه کې، د سکې د ضرب فلزات لږ تر لږه ۲۳ کیمیاوي عناصرو ته غځول شوي دي.

داسې انګېرل کېږي چې د تصفیه شوو فلزاتو تاریخ نږدې ۱۱۰۰۰ کلونو وړاندې د مسو په کارولو سره پیل شوی. همدارنګه، د سره زرو، سپین زرو، اوسپنې (د فضایي اوسپنې په بڼه)، سرپو او زيړو (برنج) کارول د برونزو د لومړي پېژندل شوي ظهور څخه وړاندې په ۵مه زریزه مخکې له میلاد پیل شوي وي. ورپسې پرمختګونو کې د فولادو د لومړنیو ډولونو تولید، په ۱۹۰۹ کال د سودیم کشف - یعنې لومړی سپک فلز -؛ د فولادو د عصري الیاژ را منځ ته کېدل؛ او د دویمې نړیوالې جګړې له پای ورسته، د ډېرو پېچلو الیاژونو پراختیا ګډون لري. 

## سرچينې
مایکرو فلویید پوهه

مایکرو فلویید پوهه (Microfluidics) د مایعاتو دندې، دقیق کنټرول، او کارونې ته اشاره کوي چې له هندسي اړخه په کوچنۍ کچه (معمولا نیم ملی متر) محدوده وي، چې په کې د سطحې قواوې د حجم د سنجش (volumetric) په قواوو غلبه کوي. دا یوه کثیر الرشتوي ساحه ده چې انجنیري، فزیک، کیمیا، حیاتي کیمیا، نانو ټکنالوژي، او حیاتي ټیکنالوژي په کې ګډون لري. دا پوهه د هغو سیسټمونو په ډیزاین کې عملي کارونه لري چې په ټيټه کچه فلویید پروسس کوي ترڅو متعدد، اتومات کېدنه، او د لوړې کچې د لېږد نمایش یا مشاهده را منځ ته کړي. مایکروفلویید پوهه د ۱۹۸۰ کلونو په پیل کې راڅرګنده شو او د انک جیټ پرنترونو په چاپ څوکو، DNA چېپونو، په-چپ-لابراتوار ټیکنالوژۍ ، مایکرو خوځوونکې قوه، او مایکرو حرارتي ټیکنالوژیو کې کارول کېږي. 

معمولاً، مایکرو د لاندې ځانکړتیاوو په معنی دی:

* لږ حجم (μL, nL, pL, fL)
* لږ سایز
* د لږ انرژي مصرف 
* د مایکرو ډومېن اغېزې

معمولاً، مایکرو فلوییدي سیسټمونه فلویید لېږدوي، مخلوط کوي، جلا کوي، یا بل ډول پروسس کوي. ډول ډول کارونې د وېښته رګ په کچه قواوو په کارولو سره، یعنې د وښته رګ د جریان په بڼه د تنظیم د اجزاوو په څېر، چې د فلویید په غیر فعال کنټرول باندې تکیه کوي، د جریان مقاومت کونکو او جریان سرعت کونکو ته ورته دی. په ځینو کارونو کې، د بهرنه متحرکه وسیله د معلوماتو د لارښوونې د لېږد لپاره هم کارول کېږي. بېلګې یې چرخشي محورونه دي چې په غیر فعال چېپونو کې د فلویید د لېږد لپاره د مرکز څخه د تېښتې قوه کاروي. فعاله مایکرو فلویید پوهه د فعالو (مائیکرو) اجزاوو لکه مایکرو پمپونو یا مایکرو والانو پر مټ د فعالو فلویید تعریف شوې کارونې ته اشاره کوي. مایکرو پمپونه په دوامداره توګه فلویید رسوي یا د ډوز لپاره کارول کېږي. مایکرو والاونه د پمپ شوو مایع جریان یا حرکت حالت تنظیموي. زیاتره، هغه بهیر چې معمولا په لابراتوار کې ترسره کېږي، په یو واحد چپ کې، چې موثریت او خوځښت زیاتوي، کوچني کېږي او د نمونې او یا کیمیاوي عامل حجم کموي. 

## په مایکرو کچه د فولویید دندې
په مایکرو کچه د فلویید دنده کېدای شي د "ماکرو فلوییدي" دندې څخه د سطحې فشار، د انرژي انتشار په شان فکتورونو کې توپیر ولري او د فلوییدي مقاومت په سیسټم باندې برلاسی کېږي. مایکرو فلوییدې پوهه د دې دندو د بدلون څرنګوالی مطالعه کوي او یا دا چې دا دندې څنګه حل لاره وړاندې کوي، یا د نویو کارولو لپاره ترې ګټه اخیستل کېدای شي.  

په کوچنیو کچو کې (چې د چینل اندازه شاوخوا له ۱۰۰ نانومیتو څخه تر ۵۰۰ مایکرو میترو وي) ځینې جالبې او ځینې وختونه غیر درک کېدونکې ځانګړتیاوې څرګندېږي. په ځانګړې توګه، د رینولډ عدد (چې د فلویید د حرکي قوې اغیز د غلظت له اغیز سره پرتله کوي) کېدای شي ډېر ټیټ شي. کله چې جریان کرارېږې، نه دا چې څپاند او ناکرار شي، یوه مهمه پایله دا ده چې ګډ-جریانه فلویید په دودیز مفهوم کې نه ګډېږي، د دوی ترمنځ مالیکولي لېږد باید زیاتره د انتشار له لارې وي. 

د کیمیاوي او فزیکي خاصیتونو لوړه ځانګړتیا (غلظت، pH، تودوخه، غوڅوونګې قوه، او داسې نور) هم کېدای شي د غبرګون د ډېرو یوشکل شرایطو او په څو-پراړه تعاملاتو کې د لوړې درجې د حاصلاتو لامل شي.  

## سرچينې
رافیل اوروزکو

**رافیل اوروزکو** (24 مارچ ۱۹۵۴- د 11 جون، ۱۹۹۲) (په انگرېزي: *Rafael Orozco Maestre*) يو نامتو د کولمبيا سندرغاړى او و. سندرغاړی او د بانډ بنسټ ایښودونکی *Binomio de Oro*، او په کولمبیا کې یو له غوره سندرغاړو څخه دی.

## اخځونه

* https://www.buscabiografias.com/biografia/verDetalle/3258/Rafael%20Orozco
* https://www.discogs.com/es/artist/5121026-Rafael-Orozco-2
ډبرينې وسيلې

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Agarre_de_un_bifaz.png/220px-Agarre_de_un_bifaz.png|بټنوک| ډبرين تبر يا ډبرينه تسکوره
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Pointe_Moust%C3%A9rienne_MHNT_PRE_2009.0.205.4_De_Maret.jpg/220px-Pointe_Moust%C3%A9rienne_MHNT_PRE_2009.0.205.4_De_Maret.jpg|کيڼ|بټنوک|220x220px| د تیږو یوه وسیله چې د Mousteri په نوم پېژندل کیږي د [فرانسه|فرانسې په چارنټ کې کشف شوې]]
د ډبرو وسيلې ، په عمومي مانا کې، هر هغه وسیله ده چې په بشپړه یا جزوي توګه د تیږو څخه جوړه شوې وي. که څه هم د تیږو په وسیلو پورې تړلې ټولنې او کلتورونه نن ورځ هم شتون لري، د ډبرې ډېری وسیلې د تاریخ څخه مخکې کلتورونو ته اشاره کوي، په ځانګړې توګه د تیږو په دوره کې، چې اوس ورک شوي دي. د مخکیني تاریخي ټولنو په مطالعې کې، لرغونپوهان د تیږو وسیلو مطالعې ته د لیتیک تحلیل په توګه اشاره کوي. لرغونپوهنه د ډبرو د وسیلو د جوړولو او کارولو کلتوري دودونو مفکورې د پوهیدو په لور د څیړنې او څیړنې ارزښتناکه ساحه وه. 

ډبره د تاریخ په اوږدو کې د مختلفو وسیلو په پراخه لړۍ کې کارول شوې، پشمول د پروجکټیل سرونه ، د ډبرې بایونټونه، او د تیږو د ډبرو ډبرې . د ډبرې وسیلې کیدای شي د ځمکې ډبرې، ډبرې چپس ، یا "کوبلسټون" (فلیکس) څخه جوړ شي، او هغه څوک چې د کوبلسټون (د تیږو تیغونو) په کارولو سره وسیله رامینځته کوي د "ډبرې ډبرې" په نوم پیژندل کیږي.

## اړوندې پوښتنې

* د ډبرو زمانه
* د ډبرو زمانې وګړي
* ډبرين توکي

## سرچینې

وېشنيزه:د انساني ژوند تکامل
وېشنيزه:نوې تکنالوژي او لرغونې زمانه
وېشنيزه:د ډبرې زمانه
وېشنيزه:لرغوني وسايل
وېشنيزه:ډبرين وسايل
وېشنيزه:ډبرين توکي
د سپانیا سیاست

د سپانیا سیاست، د ۱۹۷۸ز کال د اساسي قانون له‌لارې رامنځ‌ته شوي کاري چوکاټ له‌لارې تنظیمېږي. سپانیا د یوه ټولنیز او دېموکراتیک خپلواک هېواد په توګه تاسیس شوی دی، چې په هغه کې ملي حاکمیت خلکو ته ورکړل شوی او د دولت واک له هغو څخه سرچینه اخلي.

د سپانیا د حکومت بڼه پارلماني سلطنت دی، یعنې یو ټولنیز نیابتي دېموکراتیک مشروطه سلطنت چې په هغه کې پاچا د دولت مشر دی، په داسې حال کې چې صدراعظم (چې رسمي لقب یې «د حکومت ولسمشر» دی) د د حکومت مشر ګڼل کېږي. اجرائیه قوه د حکومت له‌لارې پلي کېږي او د صدراعظم، د صدراعظم مرستیالانو او نورو وزیرانو له‌خوا، چې په ټولیزه توګه کابینه یا د وزیرانو شورا رامنځ‌ته کوي، تنظیمېږي. مقننه قوه Cortes Generales (سترې محکمې) په واک کې ده او هغه داسې دوه‌جرګه‌ییز پارلمان دی چې له ولسي جرګې او مشرانو جرګې (د استازو کانګرس او سناتورانو جرګې) څخه جوړ شوی دی. قضاییه قوه له اجرائیې او مقننې قواوو څخه مستقله ده او د پاچا له‌لورې د قضاتو او مُفتیانو له‌لورې پلي کېږي. د سپانیا ستره محکمه، د هېواد په کچه تر ټولو لوړ عدلي او قضایي اورګان دی، په ټولې سپانیا کې د صلاحیت خاوند دی او له اساسي قانون پرته، چې د اساسي قانون محکمې په نامه د یوې جلا محکمې صلاحیت دی، په ټولو چارو کې تر ټولو لوړ صلاحیت لري.

د سپانیا سیاسي نظام د څوګونو ګوندونو نظام دی، خو له ۱۹۹۰ز لسیزې راهیسې، په سیاست کې دوه ګوندونه مخکښ دي: د سپانیایي سوسیالیست کارګرانو ګوند (PSOE) او د خلکو ګوند (PP). سیمه‌ییز ګوندونه، په تېره بیا د باسک ولسپال ګوند (EAJ-PNV)، د باسک خپلواکې سیمې پورې تړاو لري، او همپالنې او یووالي (CiU) او د کاتالونیا جمهوریت‌پال چپ‌اړخی ګوند (ERC) هم د سپانیا په سیاست کې ستر نقش لوبولی دی. د ولسي جرګې غړي د نسبي استازیتوب له‌لارې ټاکل کېږي او دولت له هغه ګوند یا ټلوالې له‌خوا رامنځ‌ته کېږي چې د ولسي جرګې د اعتماد رایه ولري، او ډېري وخت هغه ګوند بریالی دی چې په کانګرس کې تر ټولو زیات‌شمېر څوکی ولري. دېموکراسۍ ته د سپانیا له اوړېدلو راهیسې، کله چې ګوندونه مطلقې اکثریت رایې ونه‌شي ګټلای، ډېري کسان د اقلیت دولتونو رامنځ‌ته کولو ته زړه ښه کوي. سره له‌دې، دغه لېوالتیا په ۲۰۲۰ز کال کې د پدرو سانچز دوه‌یم حکومت په رامنځ‌ته کېدلو سره له‌منځه لاړه؛ دغه حکومت د سپانیا سوسیالیست کارګرانو ګوند او د یونیداس پودېموس د غړو له‌خوا رامنځ‌ته شو، چې په هغه کې د دواړو ګوندونو له‌خوا وړاندیز شویو خپلواکو وګړو هم رول درلود. دا لومړنی عمومي ائتلافي حکومت ؤ چې د سپانیا دوه‌یم جمهوریت وروسته تاسیس شو.

سیمه‌ییز حکومت د «خپلواکمنو دولت» تر نامه لاندې نظام له‌لارې کار کوي؛ دا یو خورا غیرمتمرکز اداري نظام دی، چې په سیسټماتیکه توګه له ۱۹۹۸ز راهیسې، د سیمې په واکمنۍ کې، له آلمان وروسته د نړۍ په کچه په دوه‌یم کتار کې راځي. دغه نظام په لومړیو کې د «نامتقارن فدرالیزم» په توګه د هغو سیمو لپاره، چې ورته د «تاریخي ملیتونو» نوم ورکول کېږي، په عمل کې داسې یوې تګلارې ته تکامل وموند چې ټولو سیمو ته د واک ورکولو زمینه برابروي او په پراخه توګه ورته «د ټولو لپاره قهوه» عبارت کارول کېږي. په اساسي قانون کې د ځانواکمنۍ ورکړل شوي حق په کارولو سره، «ولسونو او سیمو» ۱۷ خپلواکمنې ټولنې او ۲ خپلواکمن ښارونه تاسیس کړي دي. د هرې خپلواکمنې ټولنې او خپلواکمن ښار د حکومت بڼه د پارلماني نظام پر بنسټ ولاړه ده، چې په هغو کې اجرائیه قوه د یوه «ولسمشر» او د هغو وزیرانو شورا په واک کې ده چې د یوه‌جرګه‌ییزې مقننه غونډې له‌خوا ټاکل شوي او نوموړې غونډې ته ځواب‌ویونکي دي.

## سرچينې