انارشیستي فکري مکتبونه

انارشیزم یوه سیاسي فلسفه ده، چې د انساني اړیکو د ترسره کولو په برخه کې حاکمې ډلې او دولت نامطلوبه، غیر ضروري او مضر ګڼي یا دا چې په تلپاتې توګه یې د متضاد یا مخالف واک او طبقاتي سازمان په توګه ګڼي. 

د انارشیزم پلویان په انارشیستانو مشهور دي او د هغو ټولنو، چې دولت ونه لري او د غیر طبقاتي داوطلبانه اتحادیو او انجمنونو پر بنسټ ولاړ وي ملاتړ کوي. په هر حال، انارشیستي فکري مکتبونه کولای شي په اساسي توګه سره جلا وي او د افراطي وګړپالنې نه نیولې تر بشپړې ډلې پالنې او هم مهاله لېوالتیاوو (لکه بغاوتي انارشیزم) پورې د ټولو ملاتړ کوي. د انارشیزم بېلابېلې بڼې تر ډېره د ټولنیز انارشیزم او وګړپال اناشیزم په ډلو یا دې ته ورته دوه ګونو ډلبندیو لکه زرغون انارشیزم او له کین اړخ نه وروسته انارشیزم په ډلو وېشل کېږي.  

انارشیزم تر ډېره د یوې کیڼ اړخې رادیکالي ایډیالوژۍ یا افراطي کیڼ اړخې ایډیالوژۍ په توګه ګڼل کیږي او تر ډېره د انارشیستي اقتصاد او حقوقي فلسفې لویه برخه د استبداد ضد، د دولت ګرایۍ ضد او ازادي غوښتونکو تفاسیرو څرګندوونکی دی، چې له رادیکالي کیڼ اړخ او دغه راز سوسیالیستي سیاستونو لکه کمونیزم، ډلې پالنې، ازاد بازار، وګړ پالنې، ګډ اقتصاد او سندیکالیزم یا د صنفي اتحادیو پیروي نه اخیستل شوي. ځینې وخت «ډله پالونکو، کمونیستي، لیبرالي او وګړپالونکو فکري برخو چې انارشیستانو له هغو نه الهام اخیستی و، د مخ په زیاتېدونکي ځانګړي کیفیت پر موندلو پیل وکړ او په دې توګه یې د یو شمېر انارشیستي مکتبونو له رامنځته کېدو نه ملاتړ وکړ». 

د ډیویډ ګرابر په نامه نامتو انسان پېژندونکي یادونه کړې، چې سره له دې چې ډېری مارکسیستي فکري مکتبونه (لکه لنینیزم، تروتسکیزم او مائوییزم) تل ځینې بنسټګر لري، انارشیستي مکتبونه «تقریباً تل له سازماني اصل یا له عملي بڼې نه راڅرګندېږي».

## کلاسیک انارشیزم
د ۱۹مې پېړۍ وروستۍ او د ۲۰مې پیړۍ لومړۍ لسیزې، د انارشیستي نظریې د تاریخ ښکلې دوره (belle époque) جوړوي. په دې کلاسیکې دورې کې، چې تقریباً له ۱۸۴۰ یا ۱۸۶۰ لسیزو نه تر ۱۹۳۹ ز کاله پورې تعریف کېږي، انارشیزم د مارکسیزم تر څنګ په اروپا او دغه راز شمالي او لاتینې امریکا، اسیا او اسټرالیا کې د کارګرې طبقې په مبارزاتو کې رغنده او فعال رول ولوباوه. موډرنیزم یا عصریت، ډله ییزې کډوالۍ، ریل پټلۍ او چاپي برخې ته اسانه لاسرسي ټولو مواردو له انارشیستانو سره مرسته وکړه، ترڅو خپلې موخې پرمخ یوسي. 

### متقابل ګرایۍ یا متقابله همکاري
متقابل ګرایۍ یا متقابله همکاري په ۱۸مه ز پېړۍ کې د انګلستان او فرانسې هېوادونو د کارګرانو په خوځښتونو کې پیل شوه، بیا یې انارشیستي بڼه خپله کړه، چې په فرانسه کې له پییر جوزف پرودون او په امریکا کې له نورو سره یوځای و. دې برخې د امریکې متحده ایالتونو کې په وګړ پالونکو انارشیستانو لکه بنجامین ټاکر او ویلیام بي ګرین باندې اغېز وکړ. جوزایا وارن هم په ۱۸۳۳ ز کال کې د اووينېت په ناکامه ازمایښتونو کې له ګډون وروسته دې ته ورته نظریې وړاندې کړې. په ۱۸۴۰ او ۱۸۵۰ ز لسیزو کې چارلز ادانا او ویلیام باتچلډر ګرین د امریکې متحده ایالتونو ته د پرودون اثار معرفي کړل. ګرین د امریکې له شرایطو سره د پرودون متقابله همکاري او همغږي تطبیق کړه او هغه یې بنجامین ټاکر ته معرفي کړ.

متقابل انارشیزم متقابله عمل، خپلواکې ټولنې یا انجمن، رضاکارې هوکړې، فدراسیون او دغه راز اعتباري او ارزي اصلاحاتو پورې اړوندېږي. د متقابل ګرایۍ ډېری پلویان په دې باور دي، چې یو بازار د دولت له مداخلې پرته قیمتونه د کاري ځواک اړوندو لګښتونو پر لور راکموي او د ارزښت نظریې پر بنسټ کار، سود، اجاره او ګټه له منځه وړي. شرکتونه دې ته اړ کېږي، چې د کارګرانو په سر سیالي وکړي، لکه څنګه چې کارکوونکي د شرکتونو پر سر سیالۍ کوي او خپلې حق الزحمې یا معاشونه ډېروي.  

ځینې بیا متقابل ګرایي یا متقابله همکاري د وګړپال او جمعیت پال انارشیزم تر منځ بولي. پرودون په خپل کتاب «مالکیت څه دی؟» کې د «ازادۍ» نظریه چې د «انارشۍ» معادله ده پراخوي، چې د «کمونیسم او مالکیت» اړوند یو ترکیب دی. ګرین د پیر لرو تر اغېز لاندې، په درېیو فلسفو کمونیسم، سرمایه دارۍ او سوسیالیزم کې د تقابل ګرایۍ په لټه کې و. نورو وګړپالونکو انارشیستانو د متقابل ګرایۍ اصطلاح وکاروله؛ خو د برخو پر یوځای والي یې لږ ټینګار درلود، حال دا چې ټولنیز انارشیستان لکه د بېلابېلو انارشیستي پوښتنو لیکونکي داسې ادعا کوي، چې متقابل ګرایي یا متقابله همکاري د هغو د فلسفي د دود یوه فرعي څانګه ده. 

### ټولنیز انارشیزم
ټولنیز انارشیزم له وګړپالونکي انارشیزم نه د خپلواک انارشیزم یوه پراخه ټولګه ده. په دې برخه کې، چې د انارشیزم وګړپالونکې بڼې په فردي خپلواکۍ او دغه راز د انسانانو په عقلاني جوړښت باندې ټینګار کوي، ټولنیز انارشیزم «له مفهومي نظره فردي ازادۍ له ټولنیزې برابرۍ سره اړوند بولي او پر ټولنې او متقابلې همکارۍ باندې ټینګار کوي». ټولنیز انارشیزم د انارشیزم په برخه کې د انارشیستي لېوالتیاوو د توصیف او بیان لپاره کارول کېږي، چې د انارشیستي نظریې او عمل په اشتراکي او مشارکتي اړخونو باندې تمرکز کوي. ټولنیز انارشیزم له خپل ځان سره ټولیز انارشیزم، انارکو کمونیزم، ازادۍ غوښتونکی سوسیالیزم، انارکوسندیکالیزم او ټولنیزه ایکولوژي لري (خو یوازې دې مواردو پورې محدود نه دی).

#### ټولیز یا اشتراکي انارشیزم
ټولیز یا اشتراکي انارشیزم د انارشیزم یوه انقلابي بڼه ده، چې تر ډېره میخائیل باکونین، یوهان موست او د لومړي نړیوال استبداد ضد برخې پورې اړوندېږي. د متقابل ګرایانو یا متقابله همکارۍ پر خلاف ټولیزه انارشیستان د تولید په وسایلو کې د هر ډول خصوصي مالکیت مخالف دي، د دې پر ځای د مالکیت له ټولیز او اشتراکي کېدو نه ملاتړ کوي. دا باید د نخبه ګانو د یوې کوچنۍ ډلې په وسیله سره یوځای او د تاوتریخوالي ډکو کړنو له لارې یا «د عمل له لارې تبلیغ» په وسیله پیل شي، ترڅو چې کارکوونکي پاڅون او دغه راز د زور او جبر له لارې د تولیدي وسایلو راټولولو ته وپاروي. کاریګرانو ته به د هغه وخت له مخې مزد یا پاداش ورکول کېږي، کوم چې دوی د تولید په پرخه کې مصرف کړی وي، نه دا چې د انارکو کمونیزم په څېر «توکي د اړتیا پر بنسټ» توزیع شي. که څه هم ټولیز پالو انارشیستانو د کاري ځواک لپاره د جبران یا مزد  ورکولو ملاتړ کاوه؛ خو ځینو یې تر انقلاب وروسته د اړتیا له مخې د توزیع کمونیستي سیسټم د لېږد احتمال مطرح کړ. ټولیز انارشیزم له مارکسیزم سره یوځای رامنځته شو؛ خو د یوې بې دولتې ټولنې لپاره د مارکسیزم د هلو ځلو سربېره، پرولتاریا له مارکسیستي دیکتاتورۍ سره مخالفت وکړ. 

ځینې ټولیز انارشیستان د اسعارو له کارولو سره مخالفت نه لري. یو شمېر کارګران چې د هغه وخت په اساس حقوق ترلاسه کوي، کوم چې دوئ یې د تولید لپاره مصرفوي. دا حقوق په یو مشترک یا اشتراکي بازار کې د بېلابېلو توکو د پېرلو لپاره کارول کېږي. دا له انارکو کمونیزم سره په تضاد کې ده، چې په هغه کې حق الزحمې لغوه کېږي او خلک په ازاده توګه له ګودام نه توکي (هرڅوک د خپلې اړتیا پر بنسټ) وړي. ډېری ننني ټولیز انارشیستان د خپل انارشیزم بڼه د انتقالي ټولنې په توګه نه، بلکې د یوې تلپاتې ټولنې په توګه انارکو کمونیزم یا اقتصاد ته ډالۍ بولي. ځینې ټولیز انارشیستان لکه د مشارکتي اقتصاد پلویان په انعام یا پاداش او یو ډول اعتبار باندې باور لري؛ خو په پیسو یا بازار باندې باور نه لري. 

سره له دې چې ټولیز انارشیزم له انارشیستي کمونیزم سره ډېر ورته والی لري؛ خو د دواړو تر منځ یې ګڼ شمېر اساسي توپیرونه موجود دي. د بېلګې په توګه ټولیز انارشیستان په دې باور دي، چې اقتصاد او د شتمنیو لویه برخه یا ټوله برخه یې په ټولیزه توګه د ټولنې په واک کې وي، حال دا چې انارشیستي کمونستان د دې برعکس په دې باور دي، چې د مالکیت مفهوم باید د ټولنې په وسیله رد شي او د کارولو مفهوم ورته وکارول شي. سربېره پر دې ډېری ټولیز انارشیستان پر دې باور دي چې د هغه وخت پر بنسټ چې کاریګرانو ټولنې ته د تولید په موخه مصرف کړی باید د اسعارو یوه بڼه یا ډول ورته وټاکل شي، حال دا چې انارکو کمونیستان په دې باور دي، چې اسعار او حق الزحمې دواړه باید لغوه شي او سوداګریز توکي باید «د هر یوه د اړتیا په تناسب سره» ووېشل شي. 

#### انارکو کمونیزم
انارکو کمونیزم د انارشیزم یوه نظریه ده، چې د دولت، بازارونو، پیسو، خصوصي مالکیت (شخصي مالکیت ته د احترام په ساتلو سره) او دغه راز د تولیدي وسایلو مشترک مالکیت په ګټه سرمایه دارۍ، مستقیمې دیموکراسۍ او افقي شبکې د لغو کېدو ملاتړ کوي. رضاکاره اتحادیې او د کاریګرۍ شوراګانې له تولید او مصرف سره د دې لارښود د اصل پر بنسټ «له هرچا د هغه د وړتیا سره سم، هر چاته د هغه د اړتیا سره سم» پر مخ ځي.

## سرچينې