د شنو خونو ګاز توليد

د شنو خونو ګاز، د انسان له فعاليتونو نه توليديږي، چې د اقليم د بدلون سبب کېږي. زياتره يې له فوسيلي سون توکو له سوځېدلو نه کاربن ډای اکسايد دی. تر ټولو پراخه ککړونکو نه په چين کې د ډبرو سکاره او د تېلو او ګازو ستر شرکتونه دي، چې زيات دولتونه يې د OPEC [د نفتو صادرونکي هېوادونه] او روسيې پورې اړوند دي. د انسان له امله د ګازونو توليد له صنعتي دورې نه د مخکې کچو په پرتله فضايي کاربن ډای اکسايد نږدې ٪۵۰ زيات کړی دی. 

د برېښنا توليد او لېږد رالېږد توکي يې ستر خپروونکي دي، چې د ډبرو سکرو پر مټ چلېدونکي د برېښنا سټېشنونو يوه تر ټولو پراخه سرچينه ٪۲۰ د شنو خونو ګاز توليدوي. د ځنګلونو پرې کول او د ځمکې په کارونه کې نور بدلونونه هم کاربن ډای اکسايد او ميتان خپروي. د انتروپوجينيک ميتان د خپرولو تر ټولو پراخه سرچينه کرنه ده، چې له فوسيلي سون توکو صنعت نه په نږدې ډول د ګاز د خپرولو او لنډمهالي شنو خونو ګاز توليد په واسطه تعقيبېږي. د کرنيز ميتان تر ټولو پراخه سرچينه کورني حيوانات دي. کرنيزې خاورې د سرې (پارو) له امله نايترس اکسايد خپروي. په ورته ډول له يخچالونو نه فلوريني ګازونه د انسان په ټول توليد کې ستره ونډه لوبوي. 

د ګازونو د توليد اوسنۍ اندازې، په کال کې د يوه شخص پر سرشپږ نيم ټنونه منځنۍ کچه ټاکي، چې د حرارت درجه به له ۲۰۳۰ ز نه مخکې کېدای شي، د صنعتي دورې نه د مخکې کچې په پرتله (1.5 °C (2.7 °F)) زياته کړې وي، چې د اووه سترو هېوادونو حد او د پاريس د تړون د هيله مندۍ حد دی. 

## اندازه اخيستنې او محاسبات
د نړۍ د شنو خونوګازونو توليد نږدې 50Gt  پر يو شخص دی (۶.۶ ټنه پر يوه شخص) او د ۲۰۱۹ ز لپاره د ځمکې د کارونې د بدلون له امله د 5Gt په ګډون 57 Gt کاربن ډای اکسايد اټکل شوی دی. 

کاربن ډای اکسايد، نايټرس اکسايد، ميتان، د فلوريني ګازونو درې ډلې (sulfur hexafluoride (SF6) , hydrofluorocarbons (HFCs) او perfluorocarbons (PFCs)) ستر انتروپوجينيک شنو خونو ګازونه دي او د پاريس تر تړون لاندې ترتيب شوي دي. 

که څه هم  CFCsد  شنو خونو ګازونه دي، مګر د Montreal تړون په واسطه تنظيم شوي دي، چې د نړيوالې تودوخې کې د ونډې په پرتله د اوزون د زيانمنونې په برخې کې د CFCs د ونډې په واسطه هڅول شوې دي. په ياد ولرئ چې د اوزون زيانمنېدل د ګلخانې په تودوخې کې يوازې کوچنۍ ونډه لري، که څه هم ذکر شوي دوه پړاوونه ،ځيني وختونه په رسنيو کې يو له بل سره ګډيږي. په ۲۰۱۶ ز کې د ۱۷۰ ملتونو مرکچيان د ملګرو ملتونو د چاپيريال پروګرام په ناسته کې سره وکتل، چې د Montreal تړون په اړه د (Kigali Amendment) [کېګالي په تعديل] کې د (hydrofluorocarbons (HFCs)) د له منځه وړلو په موخه د قانوني ډول تړلتيا هوکړې ته ورسېدل. 

د شنو خونو ګاز توليد، د اندازه کولو بېلابېلې لارې شته. ځينې راپور شوي اختيارات دا دي: 

* د اندازه کولو د پولو پېژندنه: د ګازونو توليد ته په جغرافيوي ډول هغې سيمې ته نسبت ورکول کېږي، چې ګازونه په کې خپرېږي (د قلمرو اصل) يا د فعاليت د اصل له مخې هغې سيمې ته چې د شنو خونو ګازونه توليدوي. دا دواړه اصول د اندازه کولو پر مهال په بېلابېلو مجموعو کې اغېز لري. د بېلګې په ډول: له يوه هېواده بل هېواد ته د برېښنا واردونه يا په يو نړيوال هوايي ډګر کې د ګازونو توليد. 
* د بېلابېلو ګازونو د وخت څنډه: د ورکړل شويو شنو خونو ګاز ونډه د کاربن ډای اکسايد د برابر (معادل) په توګه راپور شوې ده. د دې د مشخص کولو په موخه محاسبه په فضا کې د دې ډول ګاز د پاتې کېدلو د مودې په څرنګوالي بحث کوي. دا تل د سمې محاسبې په توګه نه پېژندل کېږي او د نوو معلوماتو د خپرولو په موخه بايد محاسبې په منظم ډول تازه وي. 
* د اندازه کولو تړون (په خپله): دا کېدای شي، د مستقيمې اندازې کوونې يا اټکل په واسطه وي. څلور بنسټيز مېتودونه يې د توليد د عامل پر بنسټ مېتود، د حجم د ميزان مېتود، د اټکلي ګازونو توليد د څارنې سيستمونه او د پرله پسې ګازونو توليد د څارنې سيستمونه دي. دا مېتودونه په سموالي، لګښت او د کارولو وړتيا کې سره توپير لري. د اقليم نښې (Climate Trace) په واسطه د کاربن ډای اکسايد د فضا پر بنسټ له اندازه کولو نه عمومي معلوماتو نه تمه کېږي چې د ملګرو ملتونو د اقليم بدلون د ۲۰۲۱ ز ناستې نه وړاندې انفرادي پراخ نباتات څرګند کړي. 

دا معيارونه ځيني وختونه د هېوادونو له خوا د اقليم بدلون په اړه د بېلابېلو کړنلارو يا اخلاقي موقفونو د ښکاره کولو په موخه کارول کېږي. د بېلابېلو معيارونو کارول د پرتلنې د وړتيا کمښت رهبري کوي، چې د نښو پر لور د پرمختګ د څارنې پر مهال ربړوونکي دي. د اندازه کولو د يوه عمومي توکي د توافق لپاره يا لږ تر لږه د بېلابېلو توکو تر منځ د اړيکې د ودې په برخه کې بحثونه شته.

د ګازونو توليد کېدای شي، د وخت په اوږد مهال کې معلوم شي، چې د تاريخي يا د ګازونو د پرله پسې راټولېدونکي (متراکم) اندازه کولو په توګه پېژندل کېږي. د راټولېدونکو (په متراکم ډول) ګازونو توليد په دې اړه ځيني شاخصونه چمتو کوي، چې څه شی د شنو خونو ګاز د فضايي راټولېدنې لپاره ځواب ويونکی دی. 

د ملي حسابونو ميزان د شنو خونو ګازونو توليد د يوه هېواد د صادراتو او وارداتو تر منځ د توپير پر بنسټ معلوموي. د زياتو شتمنو ملتونو لپاره ياد ميزان ځکه مثبت دی، چې د صادراتو په پرتله يې زيات توکي واردېږي. دا پايله نږدې د هغه حقيقت له امله ده، چې له پرمختلوو هېوادونو نه د باندې د توکو توليدول يو څه ارزانه دي، چې همدا چاره پرمختللو هېوادونو ته لارښوونه کوي، چې په زياتېدونکي ډول په توکو نه، بلکې خدماتو باندې تکيه وکړي. د یوه مثبت حساب ميزان به دا معنا ولري، چې په يوه هېواد کې که زيات توليد کېږي، نو زياتې عملياتي فابريکې به د کاربن د توليد کچې زياتې کړي. 

د شنو خونو ګازونو توليد په يو څه لنډمهاله دورو نه هم کېدای شي، اندازه شي. د ګازونو د توليد بدلون، د بېلګې په ډول کېدای شي، د ۱۹۹۰ ز د بنسټ يا قاعدې د کال پر وړاندې اندازه شي. ۱۹۹۰ ز د اقليم بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د چارچوکاټ په ناسته کې د شنو خونو ګازونو د توليد لپاره د بنسټ يا قاعدې کال په توګه کارول کېده او د Kyoto په تړون کې هم کارول کېږي (ځيني ګازونه له ۱۹۹۵ز کال نه محاسبه کېږي). د يوه هېواد د شنو خونو ګاز توليد کېدای شي، د يوه ځانګړي کال لپاره د نړيوالو شنو خونو ګاز د توليد د ورته والي په توګه راپور شي. 

يوه بله اندازه (محاسبه) د سړي سرشنو خونو ګاز توليد دی. دا طريقه د يوه هېواد د ټول کلني ګاز توليد د خپل نيم کال وګړو باندې وېشي. د سړي سر شنو خونو ګاز توليد کېدای شي، د تاريخي يا کلني توليد پر بنسټ وي. 

په داسې حال کې چې ځيني وختونه ښارونه د شنو خونو ګازونو د توليد په برخه کې د ناورته ونډه اخېستونکو په توګه په پام کې نيول کېږي، د سړي سر ګازونو توليد د ښارونو لپاره د هغوی په هېوادونو کې د اوسطونو په پرتله د ټيټ اوسېدلو هڅه کوي. 

د شنو خونو ګازونو د توليد په اوسنۍ اندازو کې، د حرارت درجې مخکې له ۲۰۳۰ ز نه کېدای شي، تر (1.5 °C (2.7 °F)) پورې (له صنعتي دورې نه د مخکې اندازو نه) زياته شوې وي، چې د اووه سترو صنعتي هېوادونو حد (اندازه) او د پاريس د تړون د هيله مندۍ اندازه ده. 

## سرچينې
له ۱۷۵۰ ز راهيسې د انسان فعاليت د کاربن ډای اکسايد او نورو شنو خونو ګازونو راغونډېدنه زياته کړې ده. په ۲۰۲۱ ز کې د کاربن ډای اکساید اندازه شوی فضايي راغونډېدنې له صنعتي دورې نه د مخکې اندازې په پرتله ٪۵۰ لوړ و. د کاربن ډای اکسايد طبيعي سرچينې، د انسان د فعاليت له امله د سرچينو په پرتله له ۲۰ ځلو نه زياتې لويې دي، مګر له څو کلونو نه د زياتو دورو په پرتله طبيعي سرچينې، د طبيعي ډوبېدلو، په بنسټيز ډول د نباتاتو او سمندري plankton په واسطه د کاربن مرکبونو د ضيايي ترکيب عمليې (فوتوسنتېز) په واسطه نږدې متوازن شوي دي. د اوږدې څپې جذبوونکو ګازونو په واسطه د ځمکنۍ د داخلې شوې وړاندې جذب ځمکه د شنو خونو ګاز لږه اغېزناکه خپروونکې ګرځوي. له همدې له امله، د دې لپاره چې ځمکه د جذب شوې انرژي په اندازه انرژي خپره کړي، د نړۍ د تودوخې درجې بايد زياتې شي. 

د سوځېدونکو فوسيلي سون توکو په اړه اټکل شوې ده، چې د ۲۰۱۵ ز انساني فعاليت له مخې د شنو خونو ګاز ٪۶۲ يې خپور کړی دی. يوه تر ټولو پراخه سرچينه د ډبرو سکرو پر مټ چلېدونکي د انرژي تمځايونه (سټېشنونه) دي، چې په ۲۰۲۱ ز کې يې ٪۲۰ د شنو خونو ګاز توليد کړی و. 

## سرچینې