علم او عیسویت

له علمي انقلاب وړاندې ډېری علمي او تخنیکي نوښتونه د هغو ټولنو له خوا رامنځته شول چې د مذهبي باورونو پر مټ تنظیم شوې وې. لرغوني عیسوي پوهان د علمي کړنلارې د فردي عناصرو ځانګړي مخکښان و. له تاریخي پلوه عیسویت هم د علومو ملاتړی و. عیسویان د ښوونځیو، پوهنتونونو او روغتونونو په بنسټ اېښودو کې له مخکښانو څخه وو؛ همدارنګه ډېری عیسوي روحانیون د علومو په برخه کې فعال وو او د علم د پرمختګ په برخه کې یې پام وړ مرستې وکړې. 

د علومو په برخه کې تاریخ پوه پیر ډوهم د منځنیو پېړیو کاتولیک ریاضي پوهان او فیلسوفان لکه جان بوریدان، نیکول اورسمه او راجر بېکن د معاصرو علومو بنسټګر بولي. ډوهم موندلې، «میخانیک او فیزیک چې په معاصر مهال کې په موجه ډول ورباندې ویاړ کېږي د هغو بې وقفې هڅو او په ډېر ندرت سره درک کېدونکو دوکتورینو له ټولګې څخه سرچینه اخلي چې د منځنیو پېړیو د مکتابو په زړه کې یې شتون درلود». ډیری کلاسیکو پوهانو د ختیځې ارتدکس کلیسا په بېزانس سترواکۍ کې لوړپوړې څوکۍ لرلې. پروتستانتېزم هم پر علومو پام وړ اغېز درلود؛ د مېرټون تېزس پر بنسټ دغه مهال له یوه اړخه د انګلیسي خالص پالونکو (پیوریټنانو) د ظهور او جرمني زهد باورانو ترمنځ مثبتې اړیکې شته وې او له بل اړخه هم لومړنیو تجربي علومو شتون درلود. 

په تاریخي او معاصرو مهالونو کې عیسوي پوهانو او عالمانو د علومو، ټکنالوژۍ او طبابت په برخو کې پام وړ ونډه لرلې ده. یو شمېر څېړونکي آن څرګندوي چې عیسویت د علمي انقلاب په رامنځته کېدو کې مرسته کړې ده. له ۱۹۰۱ زکال څخه تر ۲۰۰۱ زکال پورې د علومو په برخه کې د نوبل د جایزې ۵۶.۶٪ ګټونکي عیسویان و او ۲۶٪ نور بیا له یهودي نسل (د یهودي ملحدینو په ګډون) څخه وو. 

د عیسوي اروپا پېښو لکه د ګالیله محاکمې چې له علمي انقلاب او د روڼ آندۍ له دورې سره اړوند وه، د جان ویلیام ډریپر په څېر یو شمېر څېړونکي یې دې ته اړ کړل چې د تضاد موضوع فرض کړي او باوري شي چې دین او علم د تاریخ په اوږدو کې له یو بل سره تضاد لرلی. په داسې حال کې چې د تضاد موضوع تر ډېره پورې په الحادي او مذهب ضد غونډو کې دود ده او د علومو د ډېری تاریخ پوهانو ترمنځ له منځه تللې ده. د علومو ډېری معاصر تاریخ پوهان باوري دي چې د ګالیله محاکمه د علم او عیسویت ترمنځ اړیکو کې یوه استثنا وه او دغې موضوع ته اړوند ګڼ شمېر ناسم تفسیرونه یې تصحېح کړي دي. 

## تاریخچه

### د علمي انقلاب ریښې
له ۱۱۵۰ زکال څخه تر ۱۲۰۰ زکال پورې عیسوي پوهان سیسیل او هسپانیې ته ولاړل څو د روم د سترواکۍ له سقوط وروسته په لویدیځ کې د ارسطو ورکې شوې لیکنې بېرته ومومي. دغې چارې د کلتوري جوش داسې یوه دوره رامنځته کړه چې یو معاصر تاریخ لیکونکي هغه «د دولسمې پېړۍ رنسانس» بللی دی. توماس اکویناس هم د خپلو تل پاتې لیکنو په لنډیز کې له ایمان سره د انساني عقل د انطباق په ملاتړ ځواب ورکړ. دغه مهال عیسوي الهیات د ارسطو له سیکولر او انساني طبیعي فلسفې سره منطبق شول. د منځنیو پېړیو په وروستیو کې د اکویناس عقل پالنه په ډېرو پوهنتونونو کې تر بحث لاندې ونیول شوه. ویلیام اوکهام په دې استدلال سره دغه بحثونه حل کړل چې ایمان او عقل باید په جلا بڼه تعقیب کړای شي څو د هر یوه موخو ته لاسرسي وشي. د علومو تاریخ پوهان؛ ډېوېډ سي لینډبرګ، رونالډ نمبرز او اډوارډ ګرانټ له دغه مهال راوروسته ترسره شوې چارې «په منځنیو پېړیو کې د علومو را ژوندي کول» بولي. تاریخ لیکونکی نووا افرون لیکلي چې عیسویت «هغه اصول، کړنلارې او جوړښتونه وړاندې کړل چې بیا وروسته په معاصرو علومو واوښتل». 

د معاصرو لویدیځو پوهنتونونو ریښه هم په مستقیم ډول د منځنیو پېړیو کلیسا ته اړوندېږي. دوی له کلیسايي ښوونځیو پیل وکړ او ټول زده کړیالان یې روحانيون بلل کېدل. دا یوه ګټه وه ځکه چې ټول زده کړیالان یې د کلیسايي قضايي صلاحیت لاندې راوړل او له همدې امله دوی د ځانګړو قانوني مصونیتونو او ملاتړونو لرونکي وو. د لویو کلیساګانو ښوونځي بالاخره تر یوې کچې له خپلو کلیساوو جلا او ځانته بنسټونه یې جوړل کړل؛ د دغو بنسټونو لومړني یې د بولونیا (۱۰۸۸ زکال)، د اکسفورډ (۱۰۹۶ زکال) او د پاریس (شاوخوا ۱۱۵۰ زکال) پوهنتونونه دي. 

یو شمېر څېړونکو د «سنتي عیسویت د ځانګړو اړخونو» او د علومو د ودې ترمنځ مستقیمې اړیکې بیان کړي دي. یو شمېر نورو څېړونکو او تاریخ پوهانو بیا عیسویت د علمي انقلاب بنسټ جوړونکی عامل بللی دی. د رابرټ کي مرټون په خبره د انګریزي پیورټنېزم او جرمني ذهد باورۍ ارزښتونه په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې د علمي انقلاب لامل وګرځېدل. (د مرټون تېزس هم په پراخه کچه منل شوی او هم تر جنجال لاندې دی.) مرټون توضېح کوي چې د مذهبي اړوندتیا او له علم سره د علاقې ترمنځ اړیکه د تقوی څخه ډکو پروتستانتي ارزښتونو او د معاصرو علومو ترمنځ د ارزښتونو د پام وړ زیاتوالي پایله ده. 

## نقد
د عیسوي اروپا یو لړ پېښې، لکه د ګالیله محاکمه چې د علمي انقلاب او د روڼ آندۍ د دورې سره اړوند ده لامل وګرځېدې څو یو شمېر څېړونکي لکه جان ویلیام ډراپر د تضاد نظریه فرض کړي او باور ومومي چې دین او علم د تاریخ په اوږدو کې د میتودولوژیکي، واقعي او سیاسي کړنلارو له مخې په تضاد کې دي. همدغه موضوع د ریچارډ ډاوکینز او لاورنس کراوس په څېر د څو نورو پوهانو له خوا هم وړاندې شوه. په داسې حال کې چې د تضاد موضوع لا هم په الحادي او مذهب ضد غونډو کې دود ده، خو د ډېری معاصرو تاریخ لیکونکو پر وړاندې یې خپل ارزښت له لاسه ورکړی او د متحده ایالاتو په پوهنتونونو کې ډېری پوهان د تضاد لیدلوری ته کوم ارزښت نه ورکوي.

### د ګالیله محاکمه
په ۱۶۱۰ زکال کې ګالیله د ستوریز پیغام راوړونکي (Sidereus Nuncius) په نامه خپل اثر خپور کړ او په هغو کې یې په خپل نوي تلسکوپ باندې ترسره شوي مشاهدات توصیف کړل. دغه اکتشافاتو او نورو اکتشافاتو د جنت د درک اړوند ستونزې څرګندې کړې. د ارسطو د هغو لیکنو له بیاځلي کشف وروسته چې له میلاد څخه یې ۳۰۰ کاله وړاندې لیکلې وې د کاتولیک کلیسا په ګډون یو شمېر پوهانو د ارسطو دغه نظریه منلې وه چې ځمکه پر خپل ځای ثابته ده. جفري فاس لیکي چې د ګالیله پر مهال د نړی اړوند ارسطویي – بطلیموسي نظریه «په بشپړ ډول په کاتولیک الهیاتو کې ادغام شوې وه». 

همدا و چې د هغه مهال پوهانو د ګالیله نظریات تر ډېره بریده رد کړل، ځکه چې ډېری دغو پوهانو تلسکوپ نه درلود او ګالیله هم د لمر په چاپېر باندې د سیارو د څرخېدو د توضېح په موخه چې د ارسطويي فزیک له مخې ناشونې چاره وه کومه فیزیکي نظریه نه لرله. (دغه ستونزه تر راتلونکو سلو کلونو لپاره حل نه شوه.) د ګالیله د دورې پوهانو د هغه د «تېروتنو» اړوند مذهبي چارواکو ته خبرداری ورکړ او له هغوی څخه یې وغوښتل چې لاس په کار شي. د دغې چارې په غبرګون کې کلیسا ګالیله د دغو موضوعاتو له تدریس منع کړ، په داسې حال کې چې تر هغه مهاله یې د هغو اړوند بحث هم منع نه کړ چې په ښکاره توګه یوازې یوه فرضیه وه. ګالیله د دې اړوند اثار خپاره کړل او د هغو علمي برتري یې وښووله. نوموړی دوه ځله د رومي عقایدو د تفتیش محکمې ته وغوښتل شو. په پیل کې اخطار ورکړل شو او بیا وروسته «د شدید بدعت په تور» په کورني بند محکوم شو. 

د ګڼ شمېر کسانو پر باور د ګالیله محاکمه د دین او علم ترمنځ د اړیکې په تاریخ ټاکلو کې یوه ټاکونکې شېبه وه. همدا و چې د اندرو ډیکسون وایټ او جان ویلیام ډریپر له خوا د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د تضاد د نظریې د جوړېدو له مهاله مذهب د ځپونکي او همدارنګه د علم د مخالف په توګه انځور شوی دی. اډوارډ ډاوب څرګندوي، په داسې حال کې چې د شلمې پېړۍ د علومو تاریخ پوهانو د وایټ او ډریپر ادعاوې له پامه غورځولې دي، خو لا هم د خلکو ترمنځ دود دي. جفري پاس لیکي چې د ګالیله کیسه د علم او دین ترمنځ د سیالۍ له کچې څخه ډېره ساده توضېح وړاندې کوي. ګالیله د یو داسې اوږد علمي دود وارث و چې د منځنیو پېړیو پر مهال یې ژورې عیسوي ریښې لرلې. 

## سرچينې