جان جوزف مونټګومري

جان جوزف مونټګومري (زوکړه: د ۱۸۵۸ زکال د فبروري ۱۵مه – مړینه: د ۱۹۱۱ زکال د اکتوبر ۳۱مه) امریکايي مخترع، فیزیک پوه، انجینر او د کالیفورنیا په سانتا کلارا ښار کې د سانتا کلارا پوهنتون ښوونکی و چې په هوا کې د الوتونکو ماشینونو څخه د درنې کنټرول شوې الوتنې د اختراع له امله شهرت لري. 

د کالیفورینا د یوبا ښار اصلي استوګن مونټګومري په ۱۸۸۰مه لسیزه کې د متحده ایالاتو د کالیفورنیا سان ډیګو ته څېرمه په اوتای مسا کې په باد باندې د الوتونکې سورلۍ لرونکې الوتکې (دا چې ماشین نه لري او په باد چلېږي) الوتنه و ازمویله. له دې سره چې د هغه دغه لاسته راوړنه په ۱۸۸۰مه لسیزه کې عمومي نه شوه، خو د هغه له خوا دغه لومړنۍ الوتنه په ۱۸۹۳ زکال کې د شیکاګو د هوایي چلن په نړیوال کنفرانس کې د وینا پر مهال تشرېح شوه. دغه خپلواکه لاسته راوړنه د انګلیسي بادي الوتکو د جوړونکي جورج کیلي (۱۸۵۳ زکال) او همدارنګه د فرانسوي ژان مار لو بریس (۱۸۵۶ زکال) له لاسته راوړنو وروسته رامنځته شوه. په داسې حال کې چې مونټګومري هېڅکله د لومړيتوب ادعا وه نه کړه خویو شمېر تاریخ پوهان او بنسټونه بیا د یو شمېر منابعو پر بنسټ دا په امریکا او لویدیځه نیمايي کره کې په باد باندې د الوتونکو ماشینونو څخه لومړنۍ درنه الوتنه بولي.

مونټګومري د خپلو الوتکو لپاره د کنټرول بېلابېلې لارې چارې رامنځته کړې چې په دغو کې د څرخېدو پر مهال د وزن بدلون او همدارنګه په ډګر کې د راکوزېدو په موخه چارې شاملېږي (۱۸۸۴ زکال). 

## زده کړې
مونټګومري په ۱۸۷۳ زکال کې له سنټ ایګناتیوس عالي لیسې څخه فارغ شو او له فراغت وروسته د شپاړلس کلنۍ په عمر له ۱۸۷۴ زکال څخه تر ۱۸۷۶ زکال پورې د سانتا کلارا کالج د چمتوالي برخې ته ولاړ څو د کالج د زده کړو لپاره ځان چمتو کړي. 

مونټګومري په سنټ ایګناتیوس کالج کې زده کړې وکړې چې اوس مهال د سانفرانسېسکو د پوهنتون په نوم یادېږي. په دغه ځای کې نوموړي د جوزف بایما اس. جې او جوزف ناري اس. جې تر نظر لاندې زده کړې وکړي چې با استعداده او اغېزمن لارښوونکي یې وو. د فوګل او هارووډ په خبره مونټګومري په سانفراسېسکو کې د زده کړیال په توګه د یوه الوتونکي ماشین د جوړولو په برخه کې د خپلې لیوالتیا څرګندونه کړې وه. دوی په خپل کتاب کې د هغو مشاهداتو یادونه کړې چې د مونټګومري د هم مهاله کشیش، فرد موریسون ایس له خوا چې جان ته نږدې و بیان شوي؛ هغه ویلي چې «په دغو ورځو کې هر چا دا لرې بلله چې انسانان دې وکولای شي الوتنه وکړي. له همدې امله جان دا هڅه وکړه ځکه په سر کې یې یو شمېر افکار لرل او په دې فکر کې و چې زموږ پر مهال کې به دغه ډول چاره جنون وبلل شي». مونټګومري په ۱۸۷۹ زکال کې له سنټ ایګناتیوس کالج څخه د فزیک په برخه کې د لیسانس او په ۱۸۸۰ زکال کې یې ترې د فیزیک د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. نوموړي همدارنګه په ۱۹۰۱ زکال کې د سانتا کلارا له پوهنتون څخه د فیزیک په برخه کې افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه. 

## اورینټولوژي (مرغۍ پوهنه)
د ۱۸۸۰مې لسیزې په لومړیو کې مونټګومري د بېلابېلو لویو الوتونکو مرغانو د اناتومۍ په مطالعه پیل وکړ څو د هغوی اساسي ځانګړنې لکه د وزرو اندازه، ټولیز وزن او د وزرو ترمنځ انحنا وټاکي. هغه په ډېره کره توګه د الوتونکو مرغانو الوتنه مشاهده کوله؛ په دغو مرغانو کې په ځانګړې توګه باز، باښه او ټپوسان شامل و چې د سن دیګو خلیج ته څېرمه به یې لوړ پرواز کاوه. 

هغه په پیل کې هڅه وکړه چې د یوې وزروهونکې وسیلې په مرسته د انسان الوتنې ته لاسرسی ومومي. په ۱۸۸۳ زکال کې نوموړي درې وزرې لرونکې ازمایښتي وسیله جوړه کړه، خو ډېر ژر یې دې ته پام شو چې انساني قوه د هغو د الوتنې لپاره کفایت نه کوي. هغه په وزروهنې سره د پرواز هڅو ته شا کړه او پر ځای یې دا غوره وګڼله چې په فضا کې له پورته الوتونکو څخه چې ثابتې وزرې لري تقلید وکړي. هغه استدلال وکړ چې کېدلای شي د الوتنې د فیزیک او د پورته کېدو د فیزیک ترمنځ ستونزې حل کړي او د هغو په موخه یو موتور اضافه کړي. 

## ثابت وزر لرونکې بې ماشینه الوتکې
مونټګومري په پیل کې په کوچني مقیاس د ازاد پرواز کوونکو وسایلو د طراحۍ، جوړولو او کنټرول په برخه کې ازموینې ترسره کړې. هغه لومړنۍ دغه ډول الوتکه له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۴ زکال پورې جوړه کړه چې یو منحني ډوله ایرفویل یې درلود او د سمندري هیلیو د وزرو د منحني څخه یې په تقلید جوړه کړې وه. توازن یې هم د یو تغیر کوونکي افقي ثابت کوونکي (سکان) پر مټ او لوری یې د چلوونکي د وزن پر بنسټ کنټرول کېده. خو یاو (Yaw) یې نه کنټرول کېدونی و. دغې طراحۍ له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۶ زکال پورې د دریو نورو بې ماشینه الوتکو د بنسټ په توګه خدمت وکړ. د ۱۸۸۴ زکال په پسرلي کې مونټګومري د اوتای میسا له څوکې څخه د ۶۰۰ فوټو (۱۸۰ مترو) په لوړوالي الوتنې ترسره کړې. هغه د دغه ډول الوتکې د ازمیښتي الوتنو څخه وموندله چې دا نه شي کولای د جانبي ضرباتو پر وړاندې غبرګون وښيي. هغه بیاځلي مرغۍ پوهنې ته مخه کړه او دې ته یې پام وشو چې ترکي باښې څه ډول دوه اړخیز توازن ساتي او خپلې وزرې د تعادل په موخه څه ډول پېچي. 

## د چارو په رسمیت پېژندنه

### هوايي ډګرونه او د هوايي چلن کلپونه
په ۱۹۱۹ زکال کې د سانفرانسېسکو د څارونکو هیئت د کریسي فیلډ ختیځ ته د ماریانا د الوتنې د ډګر نوم د «مونټګومري ډګر» ته واړوه. له ۱۹۲۰ زکال څخه تر ۱۹۴۴ زکال پورې دغه ډګر د هوايي پست د مرکز په توګه فعالیت درلود. دغه ډګر اوس مهال هم د ایمبراسېډرو په اوږدو کې د ماریانا ګرین په نوم شتون لري.

د ۱۹۵۰ زکال د مۍ په ۲۰مه نېټه د نوموړي د ستاینې په موخه د کالیفورنیا په سن ډیګو کې هوايي ډګر د مونټګومري د هوايي ډګر (KMYF) په نوم ونومول شو چې په ټوله نړۍ کې د ملکي هوايي چلن له مخې یو له بوختو هوايي ډګرونو څخه دی. 

### ښوونځي

* د چولا ویسټا ابتدايي ښاري ښوونځي 
** د جان جې. مونټګومري ابتدايي ښوونځی، چولا ویسټا، کالیفورنیا
* د ایورګرین ابتدايي ښاري ښوونځي 
** د جان جې. مونټګومري ابتدايي ښوونځی، سان خوزه، کالیفورینا
* د سن ډیګو متحد ښاري ښوونځي
** د مونټګومري منځنی ښوونځی، سن ډیګو، کالیفورنیا
* د سویټ واټر اتحادیې عالي ښاري ښوونځي
** د مونټګومري عالی ښوونځی، سن ډیګو، کالیفورنیا
** د مونټګومري منځنی ښوونځی، سن ډیګو، کالیفورنیا

### نور ویاړونه
جان جوزف مونټګومري په ۱۹۶۴ زکال کې د ملي هوايي چلن د مشاهیرو تالار، په ۲۰۰۱ زکال کې د متحده ایالاتو د تر ټولو عالي مشاهیرو تالار، په ۲۰۱۵ زکال کې د کالیفورنیا د هوايي چلن د مشاهیرو تالار او په ۲۰۱۷ زکال کې د نړیوال فضايي چلن د مشاهیرو تالار ته لار ومونده. 

د ۱۹۲۴ زکال پر مهال په سانتا کلارا پوهنتون کې د انجینرۍ د پوهنځي یوه ودانۍ د مونټګومري د لابراتوار په نوم ونومول شوه. دغه لابراتوار په هغه ځای کې موقعیت درلود چې نن ورځ ورباندې د مایر تیاتر جوړ شوی. د ۱۹۳۴ زکال د مارچ میاشتې په ۱۸مه نېټه په سانتا کلارا پوهنتون کې د بې ماشینه الوتکې پر مټ د مونټګومري د لومړني پرواز د ۵۰مې کلیزې په مناسبت جشن جوړ شو. 

په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د فضايي چارو د متخصصینو ملي ټولنې او د سن ډیګو فضايي موزیم د جان جوزف مونټګومري په نامه په فضایي چارو کې د مخکښو چارو د ستاینې په موخه مډال جوړ کړ. دغه مډال د ایکس – ۱۵، مرکیوري او پولاریس پروګرامونو غړو ترلاسه کړ چې یو له ترلاسه کوونکو څخه یې نیل ارمسټرانګ و. 

د ۲۰۰۸ زکال د اپرېل په ۵مه نېټه د جان مونټګومري د لومړنۍ الوتنې ۲۲۵ کلیزه د کالیفورنیا د سان کارلوس د هیلر هوايي چلن په موزیم کې ولمانځل شوه. 

## سرچينې