په شمالي قطب کې اقلیمي بدلونونه

په شمالي قطب کې د اقلیمي بدلونونو له امله په مهمو چاپېریالي مسایلو کې له یو شمېر پېژندل شوو مواردو لکه د سمندري یخ د له منځه تلو یا هم د ګرینلنډ د یخي پاڼې له ویلي کېدو رانیولې د منجمدې خاورې د ګرمښت او د دغو بدلونونو له امله سیمه ییزو وګړو ته د اړوندو ټولنیزو ستونزو او جیوپولټیکي انشعاب په څېر مبهم، خو پریمانه اغېز لرونکي موارد شاملېږي. شمالي قطب تر ډېره په پریمانه کچه د سیمه ییز ګرمښت او د هغو د اغېزو له امله د اقلیمي بدلونونو تر ځانګړي اغېز لاندې دی. 

دغه اغېزې پراخه لمن لري چې له ځناورو او بوټو رانیولې تر قلمروي ادعاوو پورې د شمالي قطب په سیسټمونو کې لید وړ دي. د ۲۰۲۲ زکال په جولای میاشت کې د جیوفزیکي څیړنیزو لیکنو (Geophysical Research Letters) په نامه ژورنال کې یوې مقالې څرګنده کړه چې د ځمکې د نورو برخو په پرتله په شمالي قطب کې هوا څلور چنده زیاته ګرمېږي، چې له کال څخه بل ته د دغو منفي اغېزو د لا زیاتوالي او همدارنګه د پام وړ اندېښنو د رامنځته کېدو لامل ګرځي. د بدلون په حالت کې شمالي قطب کېدای شي د سمندر په څرخ کې د بدلونونو او یا هم د شمالي قطب د پراختیا له امله نړیوال انګازه لرونکي غبرګونونه رامنځته کړي.

## په طبیعي چاپېریال باندې اغېزې

### تودوخه او د هوا بدلونونه
د اقلیمي بدلونونو د بین الدولتي پلاوي په خبره «په شمالي قطب کې د سطحي هوا تودوخه (SAT) د نورې نړۍ له کچې دوه چنده زیاته شوې». له ۱۷مې پېړۍ را وروسته له ۱۹۹۵ زکال څخه تر ۲۰۰۵ زکال پورې لسیزه په شمالي قطب کې تر ټولو ګرمه لسیزه وه چې تودوخه په کې د ۱۹۵۱ زکال څخه تر ۱۹۹۰ زکال له منځنۍ کچې تودوخې ۲ سانتي ګراد درجې (۳.۶ فارنهایت درجې) زیاته وه. سربېره پر دې له ۲۰۱۳ زکال وروسته د شمالي قطب د سطحي هوا تودوخه د ۱۹۸۱ – ۲۰۱۰ زکال د تودوخې له منځنۍ کچې څخه یوه سانتي ګراد درجه (۱.۸ فارنهایت درجې) زیاته وه. د ۲۰۱۶ زکال له جنوري میاشتې څخه تر فبروري میاشتې پورې د شمالي قطب په تودوخه کې په پام وړ کچه بدلون رامنځته شو چې د ۱۹۸۱ زکال او ۲۰۱۰ زکال ترمنځ د تودوخې په پرتله یې له ۴ درجو څخه تر ۵.۸ سانتي ګراد درجو زیاتوالی درلود او په راتلونکو کلونو کې هم سړه نه شوه. 

د شمالي قطب یو شمېر برخې بیا د نورو په پرتله په ډېرې چټکۍ سره ګرمې شوې، په داسې توګه چې الاسکا او د کاناډا لویدیځې برخې له دریو سانتي ګراد درجو څخه تر څلور سانتي ګراد درجو (۵.۴۰ – ۷.۲۰ فارنهایت درجې) ګرمې شوې. دغه تودوخه نه یوازې د ګلخانه يي ګازونو په خپرېدو کې د زیاتوالي له امله وه، بلکې د شمالي قطب په یخونو باندې د غوړ دود «تور کاربن» د یوې پاڼې له رامنځته کېدو څخه وه. سربېره پر دې د ځنګلي اورلګېدنو له امله دود چې د «قهوه یي کاربن» په نوم هم یادېږي د شمالي قطب تودوخه زیاتوي. په ګرمښت کې د دغه ډول دود اغېز د تور کاربن (غوړ دود) د اغېز شاوخوا ۳۰ سلنه دی. هماغه ډول چې د هوا د ګرمېدو له امله ځنګلي اورلګېدنې زیاتېږي، دا نو بیا د مثبت دوران یوه څرخه رامنځته کوي. په ۲۰۱۳ زکال کې د جیوفزیکي څیړنیزو لیکنو په نامه ژورنال کې خپرې شوې یو مقالې څرګنده کړه چې په دغه سیمه کې هوا لږ تر لږه په تېرو ۴۴۰۰۰ کلونو او شاید هم ۱۲۰۰۰۰ کلونو کې په اوسنۍ کچه نه وه ګرمه شوې. د دغې مقالې لیکونکي دې پایلې ته رسېدلي و چې «د ګلخانه یي ګازونو د تولید په برخه کې د انساني ونډې زیاتوالی په دغه سیمه کې د بې مخینې ګرمښت لامل ګرځېدلی دی».

د ۲۰۲۰ زکال د جون میاشتې په ۲۰مه د لومړي ځل لپاره د شمالي قطب په دایره کې دننه تودوخه اندازه ګیري شوه چې ۳۸ سانتي ګراد درجې، یا له ۱۰۰ فارنهایت درجو زیاته وښوول شوه. په دغه سیمه کې د دغې ډول هوا وړاندوینه تر ۲۱۰۰ زکال پورې کېده. د مارچ، اپرېل او مۍ میاشتو پر مهال په شمالي قطب کې تودوخه له عادي کچې ۱۰ سانتي ګراد درجې لوړه شوه. د هغې څېړنې پر مټ چې د ۲۰۲۰ زکال په جولای میاشت کې خپره شوه، وویل شول چې د انساني چارو له اغېز پرته د ګرمۍ دغه ډول څپه کېدای شي په ۸۰ زرو کلونو کې یوځل رامنځته شي. د ګرمۍ دغه ډول څپې په عموم ډول د چټکو بادونو په جریان (جېټ جریان) کې د غیرعادي حالت له امله دي. 

یو شمېر پوهان وړاندیز کوي چې اقلیمي بدلونونه د شمالي قطب او جنوبي سیمو ترمنځ د تودوخې د اختلاف په راکمولو سره د بادونو چټکتیا کموي، له همدې امله شمالي قطب په چټکۍ سره ګرمېږي. دغه چاره کولای شي ورته (مشابه) ګرمو څپو ته لار برابره کړي. له دې سره هم پوهان په دې نه پوهېږي چې د ۲۰۲۰ زکال ګرمه څپه د دغه ډول تغیر پایله ده او که نه. 

په نړیواله کچه د صنعتي کېدو له مهال وړاندې کچې په پرتله په تودوخه کې ۱.۵ درجه زیاتوالی په ډېر احتمال سره په شمالي قطب کې د ژمي او مني د موسمونو پر مهال د واورې ورښت باران ته بدلوي او له امله یې د یخچالونو او دایمي یخونو د ویلي کېدو کچه زیاتېږي. دواړه دغه اغېزونه د لا زیات ګرمښت لامل ګرځي. 

ورته مهال په شمالي قطب کې د اقلیمي بدلونونو بل اغېز هم د تالندې او برېښنا زیاتوالی دی. دغه تالنده او برېښنا بیا د ځنګلي اورلګېدونو ګواښ زیاتوي. 

### د سمندري یخ کمېدل
په وروستیو لسیزو کې اقلیمي بدلونونه د مساحت او حجم له مخې په شمالي قطب کې د سمندري یخ د کمښت لامل ګرځېدلي دي. په اوړي کې دومره یخونه ویلي کېږي، هومره چې په ژمي کې نه جوړېږي. د ګلخانه یي ګازونو له امله د ځمکې د کرې ګرمښت په شمالي قطب کې د یخونو د کمښت لامل ګرځېدلی. د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې په شمالي قطب کې د سمندري یخ کمښت په هره لسیزه کې د ۴.۷٪ یخ په کمېدو چټکتیا موندلې (د مصنوعي سپوږمیکو له خوا له دغو یخونو څخه د لومړنیو مشاهداتو په پرتله اوس مهال دغه یخونه ۵۰٪ کم شوي دي). ورته مهال دا فکر هم شتون لري چې د ۲۱ مې پېړۍ په اوږدو کې به د شمالي قطب سمندري یخونه نور شتون وه نه لري. 

دغه سیمه اوس مهال د تېرو ۴۰۰۰ کلونو په پرتله په تر ټول ګرم حالت کې ده او د یخونو د ویلي کېدو موسم په هره لسیزه کې د پنځو ورځو په زیاتوالي سره په پام وړ کچه اوږد شوی، چې د راتلونکي مني د یخ وهنې تر اغېز لاندې دی. د اقلیمي بدلونونو اړوند د بین الدولتي پلاوي ۶م ارزونکي راپور څرګنده کړه چې په شمالي قطب کې به د سمندري یخونو مساحت لږ تر لږه د ۲۰۵۰ زکال له سپټمبر میاشتې څخه وړاندې له یو میلیون کیلومتر مربع څخه را کم شي. د ۲۰۲۰ زکال په سپټمبر میاشت کې د متحده ایالاتو د واورې او یخ معلوماتي مرکز راپور خپور کړ چې په ۲۰۲۰ زکال کې د شمالي قطب سمندري یخونه د ۳.۷۴ میلیون کیلومتر مربع په مساحت ویلي شوي دي. 

## په خلکوباندې اغېز

### قلمروي ادعاوې
ګڼ شمېر شواهد شتون لري چې ښيي نړیوال ګرمښت د قطبي یخونو د کمولو په حالت کې دی او په دې سره یې د شمالي قطب د یو شمېر هېوادونو ترمنځ د قلمروي ادعاوو شونتیا زیاته کړې ځکه چې هر هېواد تمه لري خپلې طبیعي سرچینې زیاتې، د بېړۍ چلونې نوي مسیرونه پیدا او سربېره پر دې خپل حاکمیتي حقوق خوندي کړي. 

کال تر بله د سمندري یخونو د پوښښ په کمښت سره د شمالي قطب هېوادونه (روسیه، کاناډا، فینلنډ، ایسلنډ، ناروې، سویډن، د امریکا متحده ایالات او له ګرینلنډ څخه په استازولۍ ډنمارک) د دغې سیمې په جیوپولیټیکي صحنه کې په یو لړ اقداماتو بوخت دي څو د بېړۍ چلونې بالقوه مسیرونو او د نفتو او ګازو نوو منابعو ته لاسرسی ومومي؛ دغه چارې په ټوله دغه سیمه کې د قلمروي ادعاوو لامل ګرځي. اوس مهال په شمالي قطب کې د ټولو سمندري مواردو په خوا کې یوه قلمروي ادعا شتون لري چې د هانس ټاپو پر سر ده. ناریس تنګي ته اړوند دغه کوچنی او له وګړو خالي ټاپو د کاناډا د الزمیر ټاپو او د ګرنیلنډ د شمالي ساحل ترمنځ موقعیت لري. دغه جنجالي وضعیت د هغو له جغرافیايي موقعیت څخه سرچینه اخلي چې د کاناډا او ډنمارک ترمنځ د ۱۹۷۳ زکال په هوکړه کې د ټاکل شوې پولې پر سر موقعیت لري. په داسې حال کې چې دواړو هېوادونو د دغې جزیرې د ویش شونتیا ته نغوته کړې، خو لا هم د هغو اړوند کومه هوکړه نه ده شوې او دواړه هېوادونه د هغو ادعا لري. 

## سرچينې