د پلاستیک بیا کارونه

د پلاستیک بیاکارونه یا د پلاستیک ریسایکل کول په توکو باندې د بېکاره پلاستیکونو د اړولو بهیر ته ویل کېږي. دغه چاره کولای شي د خځلیو )کثافاتو) خښولو ته اړوندتیا راکمه کړي، د منابعو په خوندیتوب کې مرسته وکړي او چاپېریال له پلاستیکي ککړتیا او د ګلخانه یي ګازونو له خپراوي وساتي. د پلاستیک د بیا کارونې کچه د المونیم، شیشې او کاغذ د بیا کارونې له کچې څخه لږ ده. تر ۲۰۱۵ زکال پورې نړۍ ۶.۳ بیلیونه ټنه پلاستیکي خځلۍ تولید کړې وې چې له دغې کچې څخه یوازې ۹٪ یې ریسایکل او یا هم بېرته کارول شوې وه او شاوخوا ۱٪ نوره یې له یوځل څخه زیاته بیا کارول شوې وه. سربېره پر دې د دغې کچې ۱۲٪ برخه سوزول شوې او پاتې نوره ۷۹٪ هم د خځلیو د خښولو په ځای کې خښه او یا هم د سمندر په ګډون په چاپېریال کې پاتې وه. 

نږدې ټول هغه پلاستیکونه چې په چاپېریال کې تیت کېږي له منځه نه ځي او یا هم بېرته نه ریسایکل کېږي چې دا بیا زیان اړوي. د بېلګې په توګه له ۲۰۱۵ زکال وروسته هر کال نږدې ۸ میلیونه ټنه بېکاره پلاستیکونه سمندرونو ته درومي چې دا بیا ایکوسیسټم ته زیان اړوي او همدارنګه سمندري ککړتیا رامنځته کوي. آن د بیا کارونې یا ریسایکل په لوړ کیفیت لرونکو بهیرونو کې دغه چاره د جلاتوب او پاکوالي پر مهال د پام وړ کچې پلاستیکي ضایعاتو لامل ګرځي ځکه چې په پریمانه کچه مایکروپلاستیکونه په فاضلابو کې ګډېږي او یا هم د ګرد په بڼه په هوا کې خپرېږي. 

د ریسایکل کولو یا بیا کارونې ډېری بهیرونه میخانیکي بڼه لري: ویلي کېږي او بیا په پلاستیک یا نورو موادو اړول کېږي. دغه چاره په مولیکولي کچه د هغو د پولیمیرونو د تخریب پر مټ ترسره کېږي او اړتیا ده چې بېکاره پلاستیکونه د رنګ او د هغو د پولیمیر د ډول له مخې وړاندې له دې چې ریسایکل شي طبقه بندي شي له همدې امله دغه چاره ډېره پېچلې او لګښتمنه ده. تېروتنې په کې کېدای شي د متناقضو ځانګړنو لرونکو توکو د تولید لامل وګرځي چې دغه صنعت غیرجذاب کوي. د ریسایکل په لومړۍ مرحله کې بېکاره پلاستیکونه د هغو په لومړنیو کیمیاوي موادو اړول کېږي او بیا له هغې وروسته په تازه پلاستیکونو اوړي. دغه چاره پریمانه انرژۍ او سرمایې ته اړتیا لري. بل پلو پلاستیکونه کېدلای شي د فوسیلي سون توکو پر ځای د انرژۍ په هغو تولیدي تاسیساتو کې وسوزول شي چې د خځلیو (کثافاتو) پرمټ چلول کېږي او یا هم په عضوي بڼه (بایوکیمیاوي) د صنعت لپاره په نورو ګټمنو کیمیاوي موادو واړول شي. په یو شمېر هغو هېوادونو کې چې د خځلیو له خښولو څخه مخه نیونکې پالیسۍ شتون لري د پلاستیکي خځلیو د له منځه وړو غالب ډول سوزول دي.

د پلاستیکونو د بیا کارونې چارې د خځلیو د مدیریت په ټیټه برخه کې ځای لري. دغې چارې ته د ۱۹۷۰مې لسیزې له لومړیو را وروسته کار شوی، خو د اقتصادي او فني ستونزو له امله یې د ۱۹۸۰مې لسیزې تر وروستیو پورې د پلاستیکي خځلیو په کمښت کې کوم پام وړ اغېز نه درلود. د پلاستیک پر صنعت باندې د هغو د ریسایکل کولو د چارو د پراختیا لپاره د لابي کولو له امله نیوکې شتون لري، په داسې حال کې چې څېړنې هم ښيي، ډیری پلاستیکونه له اقتصادي پلوه بیا کارول کېدوني نه دي. 

## تاریخچه
له دې سره چې پلاستیک له شلمې پېړۍ وروسته کشف شو، خو په لوړ مقیاس د دویمې نړیوالې جګړې تر مهاله تولید نه شو. په پراشوټونو کې نیلون د ورېښمو ځای ونیو، په داسې حال کې چې پلي (پریسپیکس) هم په الوتکو کې د شیشو غوره ځای نیونکی و او د هغو په پرتله یې ډېر لږ وزن درلود. له جګړې وروسته د دغو توکو تولید سوداګریزه بڼه ومونده. د پلاستیکو عصر د ۱۹۵۰ زکال په شاوخوا کې پیل شو چې له جګړې وروسته د اقتصادي چټکې ودې برخه وګرځېد. 

د ۱۹۶۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال نړیوال چاپېریالي خوځښتونه د چاپېریالي بنسټونو د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل. دغه بنسټونه په متحده ایالاتو (د چاپیریال ساتنې بنسټ، ۱۹۷۰ زکال)، اروپايي ټولنې (د چاپېریال ساتنې عمومي اداره، ۱۹۷۳ زکال) او جاپان کې (د جاپان د چاپېریال وزارت ۱۹۷۱ زکال) جوړ شول. د چاپېریال اړوند عامه درک پلاستیکي خځلۍ تر څار لاندې راوړې. د پلاستیکو له امله د ککړتیا د کمښت په برخه کې لومړنۍ هڅه په ډېر احتمال سره د ۱۹۷۳ او ۱۹۷۸ زکال پر مهال د مارپل هوکړې وې چې پنځمې ضمیمې یې په سمندرونو کې د پلاستیکونو غورځول منع کول. 

### د پلاستیک د صنعت لابي ګري
د مقرراتو په پراختیا سره د پلاسیتک د صنعت پانګوالو د خپلو سوداګریزو ګټو د ساتلو په موخه د هغو ریسایکل کولو ته لابي پیل کړه. په متحده ایالاتو کې د منابعو د بیا کارونې قانون په ۱۹۷۰ زکال کې دغه هېواد د ریسایکل کولو او همدارنګه د انرژۍ د بېرته تولید پر لور هدایت کړ. ورته مهال تر ۱۹۷۶ زکال پورې د پلاستیکي خلتو (پاکټونو) په ګدون په پلاستیکي پاکټ بندۍ باندې د ممنوعیت او یا هم مالیاتو لګولو په برخه کې د یو قانون د تصویب په موخه څه باندې زر هڅې وشوې. د پلاستیک صنعت د دغو مخالفو هڅو پر وړاندې د پلاستیکونو په ریسایکل کولو غبرګون وښود. د امریکا ښکلې وساتۍ (Keep America Beautiful) په څېر یو شمېر سازمانونو د ۵۰ میلیون ډالرو په کلنۍ بودیجې سره یو تبلیغاتي کمپاین پیل کړ او پیغام یې دا و چې پلاستیک ریسایکل کېدای شي او باید هم شي، همدارنګه یې دې ته لابي وکړه چې باید د واټ ته څېرمه خځلنیو څخه د راغونډونې یو منظم سیسټم جوړ شي.

له دې سره د هغه مهال د ټکنالوژۍ پر مټ نه شو کېدلای پلاستیک ریسایکل شي. د بېلګې په توګه د ۱۹۷۳ زکال په اپرېل میاشت کې صنعت پوهانو راپور ولیکه او څرګنده یې کړه چې «له تخریب شوو محصولاتو څخه هېڅ ډول ریسایکل کېدنه شتون نه لري». دغه راپور دې پایلې ته رسېدلی و چې د پلاستیکونو ډل بندي «ناشونې» ده. ورته مهال معاصرو علمي راپورونو په دغه برخه کې ګڼ شمېر نور تخنیکي موانع هم په نښه کړي دي. 

په نړیواله کچه، پلاستیکي خځلۍ نږدې په بشپړه توګه د خښولو پر مټ دفع کېدلې، تر دې چې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې یې د سوزولو کچې زیاتوالی وموند. په داسې حال کې چې نوې ټکنالوژۍ هم راووتې خو دغه لومړنيو خځلۍ سوزونکو سیسټمونو پرمختللي احتراقي او یا هم د ککړونکو ګازونو د خپرولو مخه نیونکي سیسټمونه نه لرل چې له امله یې په پریمانه کچه ډایوکسینونه او ډایوکسین ته ورته کیمیاوي ترکیبات په هوا کې خپرېدل. 

د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو کې د پلاستیک د ریسایکل کولو چارې په جدي بڼه پیل شوې. په ۱۹۸۸ زکال کې د متحده ایالاتو د پلاستیک صنعت د جامدو بېکاره موادو د ستونزې د حل لپاره د یوې سوداګریزې ټولنې په بڼه یوه شورا جوړه کړه څو په عامه ډګر کې د پلاستیک د ریسایکل کولو د موضوع ترویج ته کار وکړي. دغې ټولنې د متحده ایالاتو په ښاروالیو کې لابي ګري وکړه څو د پلاستیکي خځلیو د راغونډونې په موخه پام وړ پروګرامونه رامنځته کړي؛ ورته مهال یې د متحده ایالاتو په ایالتي ادارو کې دې ته لابي وکړه څو دا لازمه کړي چې په پلاستیکي لوښو او تولیداتو باندې د ریسایکل کولو نښې ولګول شي.

### د بیا کارونې یا ریسایکل کولو نړیواله سوداګري
د ۱۹۹۰مې لسیزې پر مهال نړیوال توب لامل وګرځېد چې پلاستیکي خځلۍ د پرمختللو اقتصاد لرونکو هېوادونو څخه مخ پر ودې هېوادونو او یا هم د منځنۍ کچې اقتصاد لرونکو هېوادونو ته ولېږدول شي ځکه هلته بیا په لږ لګښت ډلبندي او ریسایکل کېدلای شوې. د پلاستیکي خځلیو کلنۍ سوداګرۍ له ۱۹۹۳ زکال وروسته د خځلیو د نړیوالې سوداګرۍ د برخې په توګه په چټکۍ سره زیاتوالی وموند. 

ډېری هېوادونه هغه بېکاره پلاستیکونه چې په دغه موخه صادر شوي وي، د هغو له واقعي پایلې پرته هغه ریسایکل شوي ګڼي. دغه چاره بیا د چاپېریالي بازار ماتونې یا چاپېریالي ډامپېنګ په نوم یادېږي، ځکه چې په لږ پرمختللو هېوادونو کې چاپېریالي قوانین په کمزورې بڼه پلي کېږي. تر ۲۰۱۶ زکال پورې د پلاستیکي خځلیو صادرات شاوخوا ۱۴ میلیونه ټنو ته ورسېدل چې په دغو کې یوازې چین ۷.۳۵ میلیونه ټنه برخه ترلاسه کړې وه. د ډیری دغو پلاستیکونو کیفیت کم و او د خځلیو د خښولو ځایونو ته یووړل شول. له دې سره هم په چین کې د پلاستیک د ریسایکل کولو چارې په پریمانه کچه دوام لري چې د ډېرو لږو ټکنالوژیکي تخنیکونو پرمټ یې پروسس کوي. د پلاستیکونو لوی صادرونکي هېوادونه هم د جرمني، جاپان، بریتانیا او متحده ایالاتو په څېر زیات عاید لرونکي هېوادونه وو. 

په ۲۰۱۷ زکال کې چین د پلاستیکي خځلیو واردات د نیشنل سوارډ آپرېشن په نامه پالیسۍ پر مټ محدود کړل. صادر کوونکو بالاخره د ویتنام او مالیزیا په څېر د سویلي آسیا نورو هېوادونو ته مخه کړه، خو د دې په خوا کې یې ترکیې او هند ته هم صادرول. اندونیزیا، مالیزیا او تایلنډ هم د پلاستیکي خځلیو د ناقانونه وارداتو پر وړاندې غبرګون د خپلو پولو په کنټرول کولو سره څرګند کړ. ناقانونه وارداتي کانتینرونه به بېرته لېږل کېدل او یا به هم ورته د داخلېدو اجازه نه ورکول کېده. له همدې امله د دغو هېوادونو په ګمرکونو کې د پلاستیکي خځلیو انبارونه جوړ شول. 

په ۲۰۱۹ زکال کې د پلاستیکي خځلیو نړیوال تجارت د بازل کنوانسیون پر مټ تنظیم شو. د دغه کنوانسیون له مخې هر غړی هېواد کولای شي د خطرناکو پلاستیکي خځلیو او همدارنګه د مخلوطو پلاستیکي خځلیو واردات د ۲۰۲۱ زکال د جنوري له لومړۍ نېټې وروسته منع کړي. 

## سرچينې