حاجي ملا محمد حسن اخند

الحاج ملامحمدحسن آخند د کندهار ولایت د ډنډ ولسوالۍ د لوی کارېزک په کلي کې، په ۱۲۶۹ هجري شمسي کال کې، په یوه علمي کورنۍ کې دې نړۍ ته سترګې وغړولې. د ده ټول اسلاف آخندزاده خېل وو، او لوی نیکه یې مولوي صالح محمد د احمدشاه بابا همعصر، سلاکار او د خپل وخت له لویو علماوو څخه و.

نوموړی د پنځو میاشتو په عمر کې د پلار له شفقت څخه بې برخې (یتیم) شو. یوازې یوه بېوزله مور او دوه کاله مشره یوه یتیمه خور یې پاتې وه. وروسته له اوو کلونو، د هغه خور هم وفات شوه، او نوموړی له خپلې کونډې مور سره په ډېر غربت کې ژوند کاوه.

د نوموړي په وینا، کله چې دی ۱۶ کلن شو، مور یې هم د اجل داعي ته لبیک ووایه. له همدې امله، نوموړي د ماشومتوب له دورې څخه د دیني زده کړو ته ځانګړې توجه وکړه، او د خپل کلي او شاوخوا سیمو کې یې د ابتدایي دیني تعلیماتو په زده کړه پیل وکړ.

کله چې ۲۰ کلن شو، له یو شمېر ملګرو طالبانو سره یوځای د زده کړو لپاره د پاکستان هېواد کوټې ښار ته ولاړ، چې هغه وخت تر انګریزانو لاندې و. هلته یې د هغه وخت له مشهورو علماوو څخه مروجه علوم زده کړل.

د هغه په وینا، په دې وخت کې د مولانا اشرف علي تهانوي رحمه الله علمي فعالیتونه په ټول هند او پاکستان کې مشهور وو.

نوموړی ډېره موده د کوټې ښار اړوند د چشمو په سیمه کې د مولانا محمد عارف صاحب له مدرسې سره تړلی و. دغه عالم په دې عادت و، چې د مني او ژمي شپږ میاشتې به په کراچۍ کې تېرولې، او هلته به یې د مدرسې تدریس ته دوام ورکاوه. ټول طالبان او د مدرسې وسایل به هم ورسره ولېږدول کېدل. د پسرلي په رارسېدو سره به بېرته د چشمو سیمې ته ستنېدل، او د کال پاتې شپږ میاشتې به یې هلته تدریس کاوه.

په ۱۲۹۸ هجري شمسي کال کې، ملامحمدحسن آخند له دیني زده کړو فارغ شو او خپل پلرني ټاټوبي کندهار ته راستون شو. هلته یې د تدریس او امامت دنده پیل کړه، او په همدې موده کې یې ګڼ شمېر شاګردان وروزل.

کله چې نوموړی له کوټې څخه کندهار ته راستون شو، نو په خپل تدریس او امامت بوخت شو. په همدې دوره کې یې ګڼ شمېر شاګردان وروزل، چې تر ننه یې اغېز پاتې دی.

یوه مهمه خبره دا ده چې د ده د وړکتوب د فارسياتو یو لوی استاد، ملا شیرمحمد آخند، چې په ملا آغا مشهور و، د کندهار ولایت د دوهمې ناحیې د سیدانو کوڅه کې خپل مسجد درلود. کله چې هغه خبر شو چې ملامحمدحسن آخند فارغ شوی دی، نو یې خپله لور په نکاح ورکړه، ځکه د نوموړي استعداد او ښه اخلاق ورته معلوم وو.

د نوموړي اولادونه په دې ډول دي:

۱. صالح محمد (چې په دوه کلنۍ کې وفات شوی دی) ۲. حاجي عبدالعزیز ۳. صالح محمد (زما پلار، چې تقریباً ۲۳ کاله مخکې وفات شوی دی) ۴. حاجي محمد ظاهر ۵. حاجي ملا محمد طاهر ۶. حاجي ملا عبدالبصیر (چې تقریباً ۴ کاله مخکې وفات شوی دی) ۷. رشید احمد

همدارنګه دوه لوڼې یې هم درلودې، چې کشره یې په کوچنيوالي کې وفات شوې ده.

الحاج ملامحمدحسن آخند یو صابر او خاموش شخصیت و. د هغه فکري قوه ډېره پیاوړې وه، او زیات وخت به یې په فکر تېراوه. بې ضرورته خبرې به یې نه کولې، او د همدې ځانګړتیا له امله یې د زړه رازونه په خپلو اشعارو کې بیان کړي دي. د ده اشعار د ټولنې او د خلکو د حالاتو انځور وړاندې کوي.

د نوموړي زیاتره اشعار صوفيانه او اصلاحي بڼه لري، ځکه چې هغه د فخرالمشائخ عبدالباقي جان آغا سره په طریقت کې بیعت کړی و.

خو له بده مرغه، نوموړي خپلو زامنو ته اجازه نه ورکوله چې د ده اشعار چاپ کړي، او ویل به یې چې: "کله چې زه وفات شم، بیا یې چاپ کړئ." له همدې امله د ده زیاتره اشعار له لاسه وتلي او تیت او پرک شوي دي.

په پای کې، نوموړی د ۱۳۸۱ هجري لمریز کال د جدی په ۳۰ مه (مطابق د ۱۴۲۳ هجري قمري کال د رمضان ۱۷ مه) د شپې په ۱۱ بجو، د ۱۱۲ کلونو په عمر، له دې فاني نړۍ څخه رخصت شو او د ابدي سفر (دارالبقا) ته ولاړ.