په فلسطین کې کورنۍ جګړه (۱۹۴۷-۱۹۴۸)

په فلسطین کې د ۱۹۴۷-۱۹۴۸ کال کورنۍ جګړه د فلسطین ۱۹۴۷-۱۹۴۹ جګړې لومړی پړاو ؤ. دغه جګړه وروسته له هغه پیل شوه چې د فلسطین د خاورې وېشلو د پلي کولو په تړاو د ملګرو ملتونو عمومي غونډې د ۱۹۴۷ کال د نومبر پر ۲۹مه نېټه یو پرېکړه‌لیک تصویب کړ. 

د کورنۍ جګړې په اوږدو کې د عربو او یهودو ټولنې سره ونښتې (چې یوه لوري د عربو ازادي‌پال پوځ ملاتړ درلود)؛ په داسې حال کې چې بریتانیاییانو د نظم ساتنې مسوولیت درلود، ځان شاته کړ او یوازې په ځینو مواردو کې یې لاسوهنه کوله.

کله چې د ۱۹۴۸ کال د مې پر ۱۴مه نېټه په فلسطین کې د بریتانیا قیمومیت پای ته ورسېده او د اسراییل دولت د تاسیس اعلامیه خپره شوه، د مصر، اردن، عراق او سوریې عربي هېوادونو فلسطین ته مخه کړه او په بېړه یې پر اسراییلي ځواکونو او یوشمېر یهودي‌مېشتو سیمو برید وکړ. نښتو لا زور ونیوه او په پایله کې د عربو او اسراییلو ترمنځ د ۱۹۴۸ز کال جګړه رامنځ‌ته شوه.

## مخینه
فلسطین له ۱۹۲۰ز کال وروسته د بریتانیا تر ادارې لاندې ؤ او په دغې موده کې د ملت‌پالو فلسطینیانو او صهیونیستانو د جګړې هدف وګرځېد؛ دغه دوه ډلې هم د خپل په منځ کې مخالفتونه درلود او هم د بریتانیا د قیمومیت مخالفې وې. 

د فلسطینیانو غبرګون په ۱۹۳۶-۱۹۳۹ کې په فلسطین کې د عربو قیام په ترڅ کې خپلې لوړې کچې ته ورسېده؛ د دغه قیام په اوږدو کې ۵،۰۰۰ فلسطیني عربو او ۵۰۰ یهودانو ته مرګ‌ژوبله واوښته او په پایله کې د فلسطین سیاسي لوړپوړي چارواکي، د عربو عالي کمېټې مشر «امین الحسیني» په شمول تبعید شول. څرنګه چې د ۱۹۳۹ز کال په سپین کتاب کې قانون وضع شو، تاوتریخوالي ته په غبرګون کې بریتانیا هم د یهودانو د کډوالۍ کچه راښکته کړه. په دې سره د صهیونیستانو ملېشې هم پیاوړې شوې.

له دوه‌یمې نړیوالې جګړې وروسته، د صهیونیستانو غورځنګ «هولوکاسټ» نړۍ توجه او خواخوږي ځان ته وګرځوله. په قیمومیتي فلسطین کې صهیونیستي ډلو د بریتانیا نیواک پر وړاندې پورته شول. له ۱۹۴۵ څخه د ۱۹۴۷ کال تر جون میاشت پورې، د دوه او نیمو کلونو په ترڅ کې د یهودي اورپکو له‌لوري د بریتانیا د اجرائیه قوې د ځواکونو ۱۰۳ تنه ووژل او ۳۹۱ تنه ټپي شول. د فلسطیني عربانو ملت‌پال وګړي ځانونه له سره تنظیم کړل، خو تشکیلات یې د صهیونیستانو په پرتله په ټیټه کچه پاتې شول.

د یهودي اورپکو یو سازمان «هاګاناه»، په فلسطین کې له جګړې وروسته پر بریتانیا باندې ترسره شویو بریدونو کې لاس درلود، خو په ۱۹۴۶ز کال کې په کېنګ دېوېد هوټل کې د بریتانیایي پوځ په قرارګاه کې له بم‌اېښودنې وروسته د بریتانیاییانو د غضب په راولاړېدو سره یې پښه شاته واېسته. 

د ۱۹۴۶ کال په مې میاشت کې، په راتلونکو دښمنیو کې د بریتانیا د بې‌پلویتوب په پام کې نیولو سره، یو C پلان جوړ شو او په دغه پلان کې، د غچ اخېستنې په موخه پر یشوف باندې د فلسطیني عربو د احتمالي بریدونو په هکله اقدامات په پام کې نیول شوي وو. د وخت په تېرېدو سره، هاګاناه د یوشمېر بریدګرو اقداماتو په ترڅ کې د فلسطیني سیاستوالو او نظامي قوماندانانو اقتصادي بېخ‌بناوې، شتمنۍ، کلي، ښاري مېنې، کورونه او کروندې، چې ګومان کېده د فلسطینیانو اډه ده یا د تحریکي ډلو له‌خوا کارول کېږي، وسوځولې او له‌منځه یوړې. د چریکي وسله‌والو او او بالغو نارینه‌وو وژنې وړاندوینه هم شوې وه.

پتاح تکفا ته نږدې د ابولبن د کورنۍ (چې د مالټو د کرنې او پالنې کار او بار یې کاوه) پر کور یې د ترهګرو پناه‌ځای ګومان وکړ او د ۱۹۴۷ کال د اګوسټ پر ۱۵مه نېټه یې په بمونو والوځوه. ۱۲ اوسېدونکي د شپږو ماشومانو او یوې مېرمنې په شمول ووژل شوې. د ۱۹۴۷ کال له نومبر میاشتې وروسته د هاګاناه ډلې د ډېریو ترهګرو بریدونو په ترڅ کورونه د سُرنګ په واسطه الوځول. 

د فلسطین د راتلونکي په هکله د بېلابېلو لیدلورو په همغږي کولو کې ډیپلوماسي پاتې راغله. د نومبر په لومړیو کې، هاګاناه د جګړې چمتووالی نیوه او د یوه فرمان له‌لارې یې امر وکړ ترڅو د ۱۷ او ۲۵ کلونو ترمنځ ټول نارینه دې نومونه ولیکي. د ۱۹۴۷ کال د فبروري پر ۱۸مه بریتانیا له سیمې څخه خپله وتنه اعلان کړه او د نومبر پر ۲۹مه د ملګرو ملتونو عمومي غونډې (د نړۍ لویو قدرتونو په ملاتړ، چې په هغو کې بریتانیا او عربي هېوادونه شامل نه‌وو) د فلسطین د خاورې وېشلو پلان د پلي کولو تصویب ته رایه ورکړه. 

## د کورنۍ جګړې پیل (له ۳۰-نومبر-۱۹۴۷ څخه تر ۱-اپرېل-۱۹۴۸ پورې)
د فلسطین د خاورې وېشلو پلان د تصویب او پلي کېدلو په تړاو د ملګرو ملتونو عمومي غونډې له‌خوا د 181 (II) پرېکړې‌لیک د تصویب په پایله کې، په داسې حال کې چې د یهودو ټولنې خپله خوشحالي څرګندوله، د عربو ټولنې لاریونونه وکړل او د ډسمبر میاشتې له ۱ړۍ نېټې وروسته د عربو عالي کمېټې عمومي اعتصاب وکړ چې د درېیو ورځو لپاره وغځېده.

«د تاوتریخوالي سېلۍ» په چټکۍ سره د هېواد په ګوټ ګوټ کې خپره شوه او د دوو ټولنو ترمنځ یې یوې کورنۍ جګړې د غم خبر ورکاوه. وژنو، غلیمانه غچونو، او متقابلو غچ اخېستونکو بریدونو ورځ په ورځ زور واخېست او په لږه موده کې لسګونه مرګ‌ژوبلې دواړو خواوو ته واوښتې. سخت وضعیت دوام درلود، ځکه چې د بریتانیا ځواکونو د تاوتریخوالي زیاتېدونکو څرخونو د درولو لپاره اقدام ونه‌کړ. 

د 181 (II) پرېکړې‌لیک له تصویب وروسته، لومړنۍ مرګ‌ژوبلې د یوه یهودي سرویس مسافرانو ته واوښتې او کفار سیرکین ته نږدې د نومبر پر ۳۰مه نېټه د یافا سیمې اتو کسانو پر سرویس باندې برید وکړ، ۵ سورلي یې ووژلې او نور یې ټپیان کړل. یو او نیم ساعت وروسته یې پر دوه‌یم سرویس باندې، چې له خضیرې څخه سویل خوا ته روان ؤ، برید وکړ او دوه نور یې ووژل او په بیت‌المقدس (اورشلیم) او حیفا کې یې د یهودانو پر ښاري بسونو باندې فیرونه وکړل. ویل کېږي چې دغه اقدام د شوبکي کورنۍ د غچ اخېستلو لپاره ترسره شو، چې لس ورځې مخکې پنځه فلسطیني عرب د لحي ملېشې له‌خوا هرتسلیا ته نږدې ترور شوي وو. 

اِرګون او لحي (چې وروستی د ستېرن ملېشې په نوم هم پېژندل کېږي) په ګڼه‌ګوڼو بازارنو او د ښاري بسونو په تم‌ځایونو کې د بم‌اېښودنو ستراتیژي ته دوام ورکړ. د ډسمبر پر ۳۰مه نېټه په حیفا کې د اِرګون ترهګرو د عربو کارګرانو په منځ کې چې د یوې تصفیې‌خونې مخامخ ته کتار ولاړ وو، دوه بمونه وغورځول، ۶ کسانو ته یې مرګ‌ژوبله واړوله او ۴۲ تنه یې ټپیان کړل. یوې قهرجنې ډلې په ځواب کې ۳۹ یهودان ووژل، خو د بریتانیا سرتېرو وضعیت په کراره کړ. 

په غلیمانه غچ اخېستونکو بریدونو کې، د ضربتي ځواک، پلماخ او کارمېلي لوا سرتېرو پر بلاد الشیخ او اواسا کلیو باندې بې‌رحمه بریدونه وکړل. د بېلابېلو مورخانو په وینا، په دغو بریدونو کې ۲۱ تر ۷۰ کسانو پورې ووژل شول.

د اسراییلي مورخ «بني موریس» په وینا، د جګړې په لومړیو څو میاشتو کې نښتې د لویو ښارونو ترڅېرمه او په منځ کې رامنځ‌ته کېدلې او عربو جګړه پیل کړه؛ عربو به له لېرې او پټو ځایونو څخه د یهودانو پر کورونو، پیاده عابرانو او ترافیک باندې فیرونه کاول او همدا راز د ښار او کلیو د واټونو او لارو په اوږدو کې به یې بمونه او ماینونه ښخول. 

## سرچينې