د یمن تاریخ

د یمن تاریخ په نږدې ختیځ کې د تمدن له یو تر ټولو زړو تمدن کلتورونه، پېښې او خلک بیانوي. په دغه هېواد کې حاصلخیزه لرونکې ځمکه او په کافي اندازه باران په دې مرطوبه سیمه کې د وګړو د پرله پسې ساتنې سره مرسته کړې ده، دغه ځانګړنه د لرغوني یونان د جغرافیه پېژندونکي بطلیموس له خوا د (خوش چانسه عرب) یا (نېکمرغه عرب) په نوم هم بیان شوی دی. یمنیانو د سویلي عربي الفبا توري له میلاد څخه له ۱۲ تر ۸ پېړۍ پورې مخکې رامنځته کړل، چې له همدې امله زیاتره مورخینو د لرغوني یمن پاچاهیو ذکر کړی دی.

له میلاد څخه ۱۲ پېړۍ وړاندې او بیا له میلاد څخه شپږ پېړۍ را وروسته، پر یمن باندې شپږو تمدنونو په پرله پسې ډول سره واکمني درلوده چې د یوه بل سیالان یا متحد و او له ګټې ډک د درملو سوداګرۍ یې کنټرولوله چې دا تمدنونه عبارت دي له: معین، قطبان، حضرموت، عوسان، سبا او هیمیار. یمن ته اسلام په ۶۳۰ میلادي کال را ورسېد او په دې توګه سره یمن تر اسلامي حاکمیت لاندې راغی.

## لرغونی تاریخ
له پخوانیو تمدنونو سره د خپلې پراخې سمندري پولې په لرلو سره، یمن د ټولو تمدنونو تر منځ پر څلورلاره پروت هېواد دی، چې د سوداګرۍ له اړخه د عرب ټاپووزمې په لویدیځ کې ستراتیژيک موقعیت لري. په لرغوني یمن کې د یمن په شمالي غرونو کې تر میلاد ۵۰۰۰ کاله وړاندې په پراخه کچه خلک مېشت وو. د یمن د لرغوني تاریخ په اړه ډېر کم معلومات شته او دا چې دا هېواد څرنګه د برونزو د عصر له تمدنونو څخه پر سوداګرۍ را ټول د کاروانونو پر پاچاهیو بدل شوی دی.

د سباییان یا سبایانو پاچاهي له میلاد څخه ۱۱ پېړۍ وړاندې رامنځته شوې وه. هغه مهال په سویلي عربستان کې څلور سترې پاچاهۍ یا قومی کنفډراسیونونه موجود وو چې عبارت و له: سبا، حضرموت، قطبان او معین. باور پر دې دی چې سبا د شیبا سپیڅلی کتاب دی او هغه یو برجسته فدراسیون و. د سبا د پاچاهۍ حاکمانو د مکرب لقب غوره کړی و چې د «یوموټي کوونکي» یا «د کاهنانو پاچا» په معنی و. د مکرب رول دا و تر څو بېلابېلې قبیلې تر یوې پاچاهۍ لاندې راولي او پر ټولو باندې حاکمیت وساتي. سبایانو له میلاد څخه ۹۴۰ کاله وړاندې د مارب ستر د اوبو بند هم جوړ کړی دی. دا بند د هغو موسمي بارانونو د درولو په خاطر جوړ شو چې ناګهانه به په دې دره باندې سیلابونه راتلل.

له میلاد څخه له ۷۰۰ او ۶۸۰ کلونو تر منځ، د اوسان پاچاهي پر عدن او د هغه په شاوخوا سیمو باندې حاکمیت درلود. د سبایانو یوه پاچا، مکرب کریب الوتار ۱ خپل د حاکمیت لقب په پاچا باندې بدل کړ او د اوسان ټوله سیمه یې تر خپلې ولکې لاندې راوستله، چې په دې سره یې د سبایانو د قلمرو د سویلي عربستان زیاترو سیمو ته وغځاوه. په عرب ټاپووزمه کې د اوبو کمښت د دې لامل شو چې سبایان ونشي کړای د دې ټاپوزمې ټولې قبیلې سره یو موټي کړي. د دې پر ځای، هغوی بېلابېلې مستعمرې رامنځته کړي تر څو وکولای شي سوداګریزې لارې کنټرول کړای شي. په اریتره او د ایټوپيا په شمال کې د سبایانو اغېز موندل شوی دی، چې هغه د سویلي عربستان د دین او پانټون الفبا او د سویلي عربستان د هنرونو او معماري ډول په کې وړاندې شوی دی. سبایانو د خپل مذهب له لارې خپل هویت رامنځته کړی و. هغوی المقاه ته عبادت کاوه او ځانونه یې د هغه زامن بلل. سبایانو په پېړیو پیړیو په ټول باب المندب کې بهرنۍ سوداګرۍ کنټرولوله، دا هغه سیمه ده چې د عربستان ټاپووزمه د افریقا له ښکر او سره بحیره له هند سمندرګي څخه بېلوي.

له میلاد څخه وړاندې په درېیمه پېړۍ کې، قطبان، حضرموت او معین له سبا پاچاهۍ څخه خپلواک شول او خپل ځانونه یې د یمن په سیمه کې تثبیت کړل. د میناین واکمني تر ډیډن پورې غځیدلې وه چې براقیش یې پلازمېنه وه. سبایانو له میلاد څخه ۵۰ کاله وړاندې کله چې قطبان له منځه ولاړل پر معین باندې یې واکمني ومونده. له میلاد څخه ۲۵ کاله وړاندې عربستان ته د رومیانو د لشکرکشي پر مهال، سبایان یو ځل بیا د عربستان په سویل کې یو بشپړ ځواک و. ایلیوس ګالوس ته امر وشو تر څو پر سبایانو باندې د روم د واکمني د تثبت په خاطر پوځي لشکرکشي وکړي. رومیانو د عربستان یا یمن په اړه ګډوډ او متناقض جغرافیايي معلومات درلودل. د کاسیوس ډیو او ستر پليني په وینا، د رومیانو لس زره کسیز پوځ مارب ته ورسېدل، خو ویې نه شوای کولای چې دا ښار ونیسي. له ایلیوس ګالوس سره د سټرابون نږدې اړیکه هغه دې ته وهڅاوه چې په خپلو لیکنو کې دا ماتې توجیه کړي. مارب ته د رومیانو سفر شپږ میاشتې وخت ونیو او کله چې له مارب څخه مصر ته ستانه شول نو په ۶۰ ورځو کې ورسېدل. رومیانو پر خپل نبطي لارښود تور پورې کړ او هغه یې د خیانت په تور اعدام کړ. د سبایانو په کتیبو کې د رومیانو د برید په اړه هېڅ کومه مستقیمه اشاره نه ده شوي.

د رومیانو له لشکرکشي وروسته – شاید سمدلاسه – هېواد په ګډوډیو واوښت او دوو قبیلو، چې نومونه یې همدان او هیمیار و، د پاچاهۍ دعوه وکړه او ځانونو ته یې د سبا د پاچا او ذو ریدان نومونه ورکړل. ذو ریدان (یعنې هیمیاریانو) په ایټوپیا کې له اکسوم سره د سبایانو پر وړاندې متحد شول. د بکیل مشر او د سبا پاچا او ذو ریدان، ال شریح یحذیب د هیمیاریانو او حبشات (یعنې اکسوم) پر وړاندې بریالۍ لشکرکشي وکړه. ال شریح پر خپلو دې بریدونو باندې ویاړ وکړ او ځان ته یې د یحذیب لقت ورکړ چې د سرځپوونکي په معنی ده. هغه به خپل دښمنان په ټوټه ټوټه کېدو سره وژل. د هغه د سلطنت پر مهال، صنعا د غمدان ماڼۍ په جوړولو سره چې هغه به پکې ژوند کاوه، شهرت وموند.

هیمیاریانو له همدان څخه له میلاد نه ۱۰۰ کاله وروسته صنعا ونیوه. خو د حشدي قبایلو د هغوی پر وړاندې پاڅون وکړ او د ۱۸۰ کال شاوخوا یې صنعا بیرته ترې ونیوله. تر هغه چې په ۲۷۵ کال کې شمر یحریش وکولای شول چې حضرموت او نجران او تیهاما فتحه کړي او په ترڅ کې یې یمن یوموټی او د هیمیاریانو واکمني یې مضبوطه کړه. هیمیاریانو شرک رد کړ او ځانونه یې د رحمانیت په نوم یو ډول ټولنیز توحید لارویان وګرځول. په ۳۵۴ کال کې، د روم سترواک، دویم کنسټانټیوس د هندي تیوفیلوس په ریاست سره یو پلاوی دوی ته ور ولیږه تر څو هیمیاریان د مسیحت دین ته راوبولي. د فیلوستورګیوس په وینا، سیمه ییزو یهودانو د دې پلاوي پر وړاندې مقاومت وکړ. په عبراني او سبايي ژبو باندې ګڼ شمېر کتیبې موندل شوي دي چې له حاکمې ډلې څخه یې د اسراییلو د خلکو د پیاوړتیا او ورسره د مرستې په برخه کې ستاینه کړې ده.

د اسلامي روایاتو له مخې، د یثرب له یهودانو څخه د ملاتړ لپاره شاه اسعد کامل پوځي لشکرکشي وکړه. لکه څنګه چې له کتیبو څخه معلومیږي، ابوکریب اسعد، مرکزي عربستان یا نجد ته لشکرکشي وکړه تر څو د لخمیان پر وړاندې له خپل لاسپوڅي کېنډا څخه ملاتړ وکړي. خو بیا هم، د هغه له اوږده سلطنت څخه داسې هېڅ کومه مستقیمه اشاره یهودیت یا یثرب ته نه ده شوي. ابوکریب اسعد په ۴۴۵ کال کې په داسې حال کې چې شاوخوا ۵۰ کاله یې پاچاهي وکړه ومړ. په ۵۱۵ کال کې، هیمیار په زیاتیدونکې توګه سره په مذهبي ډلو سره ووېشل شو او د بېلابېلو ډلو تر منځ سختو جګړو د اکسومیټ مداخلې ته لاره هواره کړه. د هیمیارانو وروستی پاچا، مودي کراب یافیر د اکسوم له خوا د خپلو یهودي سیالانو پر وړاندې ملاتړ کېده. مودي کراب مسیحي و او د بیزانس سترواکۍ د نورو عرب ملګرو په مرسته یې د عراق په سویل کې لخمیانو پر وړاندې جګړه پیل کړه. لخمیان د فارس لپاره یو سنګر و چې د یوه نوي رامنځته شوي دین یعنې مسیحیت پر وړاندې سخت بې حوصلې و.

## سرچينې