د یهودا پاچاهي

د یهودا پاچاهي یا بیت داوود د اوسپني په عصر کې د سویلي شام یوه اسراییلي پاچاهي وه. د دغې پاچاهۍ پلازمېنه د یهوړا په لوړو کې محاصره شوی اورشلیم و. یهودان هم د یهودا له نوم څخه را اخیستل شوې کلیمه ده.

د عبریانو سپیڅلی کتاب، د یهودا پاچاهۍ د اسراییلو د متحده شاهي د ځایناستي په توګه بولي، هغه اصطلاح چې د ساول، داود او سلیمان او د یهودا او اسراییلو د قلمرو په ګډون کې متحده سلطنت ته کارول کېږي. که څه هم د ۱۹۸۰ لسیزې په اوږدو کې، د سپیڅلي کتاب ځینو څېړونکو استدلال کاوه چې له میلاد څخه وړاندې اتمه پېړۍ کې د یوه پراخ سلطنت لپاره لرغوني شواهد ډېر کمزورې دي. له میلاد نه مخکې په لسمه پېړۍ او د نهمې پېړۍ په لومړیو کې، داسې ښکاریده چې د یهودا قلمروهومره وګړي نه درلودل او هغه هم یواې څو محدود کوچني کلیوالي ښارونه وو. Tel Dan Stele چې په ۱۹۹۳ کال کې کشف شوه، ښیي چې هلته موجود سلطنت په یو ډول له میلاد نه مخکې د نهمې پېړۍ په نیمايي کې موجوده وه، خو د هغه سلطنت کوم خاص واک او ځواک ته یې اشاره نه ده کړې. خو د لرغون کېندونکو په باور، په دې وروستیو کې په Khirbet Qeiyafa کې تر سره شوې کېندنې بیا ښیي چې له میلاد نه مخکې په ۱۰ پېړۍ کې هلته یو مرکزي منسجم او ښاري سلطنت موجود و.

له میلاد نه مخکې په اوومه پېړۍ کې د همدې سلطنت وګړي د اشوري پاچا سنناچریب پر وړاندې د حزقیا د بغاوت باوجود یو دم زیات شول او د اشوري واسالاژ تر چتر لاندې یې رونق وموند. جوزیا د اشور د حکمراني د کمښت له امله د رامنځته شوې سیاسي خلا نه په ګټې اخیستنې او په سیمه کې د مصر د حکومت په رامنځته کېدو سره د خپلو مذهبي اصلاحاتو د تصویب لپاره ګټه واخیسته. د تثنیې تاریخ، چې د ملت تاریخ له جوشوا څخه تر یوشیا پورې بیانوي او په تثینه کې د شته حقوقي اصولو له مخې، جهان بیني بیانوي هم په دغه دوره کې لیکل شوی ده او له هغو څخه د ملاتړ پر اهمیت باندې ټینګار کوي. له میلاد څخه ۶۰۵ کاله وړاندې د نوي اشوري سترواکۍ په سقوط سره، د مصر او د نوي بایلي سترواکۍ تر منځ پر شام باندې د کنټرول لپاره سیالۍ پیل شوه، چې پایله یې د یهودا چټک کمښت شوه. له میلاد څخه مخکې د شپږمې پېړۍ لومړي کلونه د مصریانو په ملاتړ د بابلیانو د حاکمیت پر وړاندې د جودایته بغاوتونه له خاورو سره خاورې شول. له میلاد نه ۵۷۸ کاله وړاندې، دویم نبوچادنیزر اورشلیم محاصره او هغه یې وران کړ او په دې سره یې هلته حاکم سلطنت ته د پای ټکی کېښود. په زیات شمېر سه یهودیان بابل ته تبعید شول او دا نوی فتحه شوی سلطنت د بابل د یوه ولایت په توګه ملحق شوه.

وروسته له هغه چې بابل سلطنت د ایران هخامنشیانو څخه ماتې وخوړه، نو ستر کوروش یهودانو ته اجازه ورکړه چې بېرته جودا ته ولاړ شي. هغوی ته اجازه ورکړل شوې وه چې د فارس تر حکمراني لاندې خودمختار واوسي. وروسته بیا د مکابین د بغاوت په ترڅ کې یهودانو خپله بشپړه خپلواکي تر لاسه کړه.

## جغرافیه
د یهودا سلطنت د یهودا په غرونو کې موقعیت درلود، چې له اورشلیم څخه تر الخلیل او بیا تر نقب صحرا پورې غځیدلی و. دا مرکزي خط الراس له ځنګلونو او بوټو څخه له پوښل شوو غرونو څخه تېریږي او د لویدیځ پر خوا غونډیو پورې غځیدلی او بیا د یهودیه له وچو منظرو او وچې دښتې څخه تېریږي چې د اردن درې پر خوا ځي دا ټوله سیمه د همدې سلطنت جغرافیه وه.

### اورشلیم (بیت المقدس)
له میلاد څخه مخکې په لسمه پېړۍ کې د اورشلیم وضعیت یوه د بحث لویه موضوع ده. د اورشلیم تر ټولو لرغونې برخه او د همدې ښار اصلي برخه د داود ښار ده چې هلته په لسمه پېړۍ کې د اسراییلیانو د اوسېدو د فعالیتونه د پام وړ شواهد شته. ځینې بې سارې اداري جوړښتونه لکه د ډبرو د زینو ودانۍ او د سترې ډبرې ودانۍ، چې په اصل کې دواړه یوه ودانۍ دي، د اوسپنې د لومړني عصر کلتوري مواد له ځان سره لري. اسرائیل فینکلشتاین له میلاد څخه مخکې په لسمه پېړۍ کې د ښارجوړونې نشتوالي ته په کتو سره داسې استدلای کوي چې اورشلیم هغه وخت کې یو کوچنی کلی و چې د یهودا په غونډیو کې جوړ شوی وی، نه کومه پلازمېنه او اوسیشکین بیا استدلال کوي چې دا ښار په بشپړه له اوسېدونکو څخه خالي و. امیهاي مزار بیا پر دې اند دی چې که چېرې د داود د ښار اداري جوړښتونه د اوسپنې د لومړي او  دویم عصر اړوند کره خبره وي، چې د هغه په اند دا کره خبره هم ده، نو بیا «اورشلیم نسبتاْ یو کوچنی ښار او د یوه ستر ارګ لرونکی و چې کېدای شي همدا د داود ښار وي. ویلیام جي. ډیور بیا استدلال کوي چې اورشلیم یو کوچنی او مستحکم ښار و چې په زیات احتمال سره هلته یوازې سلطنتي دربار، کشیشان او منشیان په کې مېشت وو. 

## سرچينې