open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چونگښه

**چونگښې** (په لاتين: *Anura*) د دوه ژوندويو څخه یو بې لکۍ او غوښه خوړونکی ژوي دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې خوږو اوبوته نژدې ژوند کوي. چونگښې په طبيعت کې مهم رول لوبوي. نوموړی ژوی خوځندکې ښکاروي او د مارغانود رزق یوه مهمه برخه هم ده. د چونگښو چوچیان چې په اوبو کې ژوند کوي د اوبو نباتات خوری او اوبه د طبیعو ناپاکو توکو څخه پاک کوي.   

## توصيف
چونگښه سر، بدن او څلور پښې لري. مخکينی پښې یی څلور گوتې لري. شاتنی پښې یی پنځه گوتې لري او د مخکينو پښو په مقابله کې قوی او اوږدی دي. چونگښه د دی پښو څخه د ټوپ وهلو او لامبلو لپاره کار اخلي. اسکلت یی غضروفي برخې لري. د ملا تیر یی د لسو مهرو ( د غاړې ۱ مهره، د تیټر۷ مهرې ، د ملا ۱ مهره او د لکۍ ۱ مهره) څخه جوړه شوي ده. دغاړې مهره د ككرۍ سره د دوو مفصلو په مرسته تړل شوي ده. د چونگښو پوست  د غټه چونگښو په مقابله کې لوڅ دي چې ځانگړی مرغړې لري. په دغو مرغړو کې بلغم منځ ته راځي چې د چونگښو پوسنکی د وچیدنې سره مقاومت کوي. څو مرغړې  زهرجن توکې تولیدولای شی.
چونگښې هم کولای شی د پوستکی په مرسته تنفس وکړي.
### سترگې
چونگښې ښه سترگې لري او کولای شی رنگونه تشخیص کړي. شيكيه یی د نورو شمزۍ لرونکو ژويو په مقابله کې روح پالونکی قابليتونه لري. نوموړی ژويان د سر پر شانتی برخې باندي دریمه سترگه لري. نوموړی سترگه کولای سی د رڼا زيات والی احساس کړي.
### تلقیح
د چونگښې ښځينه په اوبو کې هگی اچوي چې تر اچولو وروسته په اوبو کې  د چونگښې د نارینې لخوا تلقیح شوي دي د دي هگیو څخه د چونگښې چوچيان چا کوي. دغه چوچي یوازې په خوږو اوبو کې ژوند کوي، د كونجكو په مرسته تنفس کوي. او د اوبو بوټي (نباتونه) خوري خو ځینی چوچیان  د اوبو ژويان هم خوړلای شی.

وېشنيزه:دوه ژوندوي
وېشنيزه: چونگښې
پل خمري

**پُلِ خُمري** د افغانستان يو ښار دی چې د هېواد په شمالي برخه کې پروت دی۔د يوې اندازې له مخې د دې ښار د وگړو شمېر 60,000 دی۔

## نور ولولئ
* د افغانستان ولسوالۍ
وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
مار

**ماران** یا **منگوران** (په لاتین: *Serpentes*) د فلس لرونکو ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي.په اوس وخت کې په نړی کې د مارانو ۳۴۰۰ ډوله ژوند کوي او د هغو مارانو څخه تقریبا ۴۱۰ ډوله زهرلروکي ماران دي. نوموړي ژوي په ځانگړی ډول خوله لگوونكى ژوي خوري. ماران ښکار شوي ځناور د څپل زهر په مرسته وژلای یا زندۍ کولای سی.
## د مارانو تکامل
ماران ۱۰۰ - ۱۵۰ میلیونه کاله مخکې د شرمښکيانو (سمسارو) څخه رامنځ ته شوي وو. د لومړنیو پخوانيو مارانو څخه Lapparentophis defrennei  تر ټواو مشهور مار وو چې ۱۵۰ میلیونه کاله مخکې په افريقا کې یی ژوند کاوه. لمړنی سمندري مار  ۱۰۰ میلیونه کاله مخکې اروپا ته نژدې یی ژوند کاوه. نوموړی ژوي د لويو وچو د جوړولو په وخت کې  ژوند کول چې د دي ژويو د نړی پر توزيع باندي آغېزه  لرل    
## توصيف
مار یو غوښه خوړونکی خاپوړن دي چې پښې نه لري. اسکلت یی د ملا تیر، پوښتيو او ككرۍ څخه جوړ شوي دي. نوموړي ژوي کولای سی ۴۰۰ مهرې ولري. مار ارتجاعى پوستکی لری چې د فلسونو لخوا پوښ شوي دي. 

وېشنيزه:منگوران
مارمولک

**مارمولکان** (په لاتين: *Sauria*) د فلس لرونکو ژويو څخه هگی اچونکي یا زيږوونكي ژوي دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. په اوس وخت کې په نړی کې د مارمولکانو ۳۸۰۰ ډوله پېژندل شوي دي. Sphaerodactylus ariasae د مارمولکانو څخه تر ټولو كوچني مارمولک دي چې اوږدوالی یی ۲۰ میلیمتره دي. د دی ژوي په مقابله کې Varanus comodensis تر ټولو لوی مارمولک دي چې اوږدوالی یی ۳،۵ متره دي 
مارمولکان په څو کورنيو تقسیم کېږي:
*Mosasauridae - موساسوریان
* Helodermatidae 
***Heloderma suspectum - گيلا هيولا
*Varanidae - سمسارې
*Anguidae
**Pseudopus
***Pseudopus apodus - لنډۍ
*Teiidae
***Tupinambis teguixin - طلایي ټېگو 
*Lacertidae - شرمښکياني
*Gekkonidae - مڅرکان
*Chamaeleonidae - بوقلمونان
*Agamidae - کربوړکان
**Laudakia - خادمې
*Iguanidae - ایگوآنایان

وېشنيزه:مارمولکان
شرمښکياني

**شرمښکياني** (په لاتين: *Lacertidae*) د كوچنيومارمولکانو یوه کورنۍ ده چې ترنځی بدن او ماتېدونكى لکۍ لري. نوموړي ژوي يه اروپا، آسيا او افريقا کې ژوند کوي. تر اوسه پورې د شرمښکيانو ۲۳۰ ډوله پېژندل شوي دي.
## توصيف
شرمښکيانی اوږدی بدن، څلور پښې، پنځه گوتې او اوږدي ماتېدونكى لکۍ لري. ټول بدن یی د فلسونو لخوا پوښ شوي دي او پر غاړې باندي فلسي کالر لري. هر ژوي منگولور (چنگالی) ژبه لري. شرمښکيانی غوښه خوړونکی ژوي دي چې خوځندکې خوري.    
وېشنيزه:شرمښکياني
ځغاستونكى مرغان

**ځغاستونكى مرغان** (په لاتين: *Paleognathae*) د مرغانو څخه یوه ډله ده چې په افریقا، سهیلي امريکا او اسټرېليا کې ژوند کوي. ځغاستونكى مرغان پرته له ټیناميانو نه نسی الوتلای او قوی پښې لري. د دی مرغانو ډله  په څو جنسو تقسیم کېږي.  
*ټينامیان
*کيويان
*کاسوآريان
*رېایان
*اوښمرغان
مړ شوی جنسونه
*موآ    

وېشنيزه:ځغاستونكى مرغان
الوتونکی مرغان

**الوتونکی مرغان** (په لاتين: *Neognathae*) د مرغانو څخه تر ټولو لویه ډله ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. په اوس وخت کې د الوتونکو مرغانو ۱۰ زره ډوله پېژندل شوي دي.
لمړنیو الوتونکو مرغانو د کرتاسې په وخت کې ۶۶ میلیونه کاله مخکې په نړۍ کې ژوند کړی وو. نوموړی مرغان د ملاتیر لكۍ برخه نه لري، مخکینی پښې یی په وزرونو تبدیل شوي دي او مښوکه یی بې غاښونه ده. الوتونکی مرغان په څو ډلو تقسیم کېږي:

***Neoaves - اوسنی مرغان**
** Craciformes 
**Galliformes - چرگ ډوله مرغان 
** Anseriformes - کاز ډوله مرغان
***اېناټائيډی
** Turniciformes
**Falconiformes - باز ډوله مرغان
** Piciformes - ترکاڼک ډوله مرغان
***Picidae - ترکاڼکان
****Jynx - ټکټکی
** Galbuliformes
** Bucerotiformes - پوپ تنی ډوله مرغان
** Upupiformes
** Trogoniformes - ټروگونان
** Coraciiformes - شينټاغی ډوله مرغان
***Meropidae - کورکوړۍ
***Coraciidae - شينټاغی
** Coliiformes - موږک ډوله مرغان
** Cuculiformes - کوکو مرغان
** Psittaciformes - توتي
** Apodiformes - توتکۍ ډوله مرغان
***Apodidae - تورياڼۍ
***Trochilidae - اوږدمښوکي مارغان
***Hemiprocnidae - 
** Musophagiformes - ټوراکو
** Strigiformes - کونگان
** Columbiformes
***Columbidae - کوترې
** Gruiformes - کلنگ ډوله مرغان
** Ciconiiformes - کومولان
**Charadriiformes - ټټغه ډوله مرغان
** Passeriformes - مرغۍ
**Pelecaniformes - پليکان ډوله مرغان
***Ardeidae - بغان

وېشنيزه:الوتونکی مرغان
مڅرک

**مڅرکان** یا **گېکويان** (په لاتين: *Gekkonidae* ) د کوچنیو مارمولکانو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې په گرمو سیمو کې ژوند کوي. گېکویان غوښه خوړونکی ژوي دي چې په ځانگړی ډول خوځندکې او کوچنۍ شمزۍ لرونکي ژوي خوری او په شپه کې ژوند کوي. نوموړی ژوي سترې سترگې، څلور پښې، پنځه گوتې لری او اسانی په توگه په نيغ (عمودي) دیوال ختلای شی. اوږدوالی یی ۷ - ۳۰ سانتیمتره دي ، ماتېدونكى لکۍ لري او پوستکۍ یی د کوچنیو فلسونو څخه جوړه شوي ده. د گېکویانو ښځينې هگی اچوي. تر اوسه پورې د مڅرکانو ۱۱۰۰ ډوله پېژندل شوي دي چې په ۵۱ جنسو  تقسیم شوي دي. 

وېشنيزه:مڅرکان
کربوړک

**کربوړکان** چې ** ښاماری شرمښکيانی** ورته هم وایي (په لاتين:*Agamidae*) د مارمولکانو څخه دي چې په افريقا، سهیلي اروپا، آسيا او اسټراليا کې ژوند کوي.

وېشنيزه:کربوړکان
بوقلمون

**بوقلمونان** (په لاتين:*Chameleon* ) د مارمولکانو یوه کورنۍ ده  چې په څلورو جنسو تقسیم کېږي.
* *Bradypodion*
* *Calumma*
* *Chamaeleo*
* *Furcifer*
## د بوقلمونانو تکامل
بوقلمونان ۶۶ میلیونه کاله مخکې د کرتاسې په موده کې د Agamidae د کورنۍ څخه رامنځ ته شوي ول.

وېشنيزه:بوقلمونان
د برونای ولسوالۍ

د بروناي د اداري وېش لومړۍ درجه ولسوالۍ ده بروناي ټول په 4 ولسوالو کې ويشلي شوي دي چې دا دي:

بټنوک|بروناي

## نور ولولئ
برونای
بيلائت ولسوالۍ

بيلائت د برونای يوه ولسوالۍ ده ددې ولسوالۍ د وگړو شمېر 73,200 دی۔
## نور ولولئ
برونای

وېشنيزه:د برونای ولسوالۍ
ایگوآنایان

**ایگوآنایان** (په لاتين: *Iguanidae*) د مارمولکانو یوه لویه ډله ده چې په حارو سیمو کې پر ونو باندی په سهیلي او شمالي امريکا، گالاپاگوس، تونگا، فيجي او مادغاسکر کې ژوند کوي. دا ډله د مارمولکانو د مختلفو ډولونو جوړه شوي ده. ایگوآنایان غیر ماتېدونكى لکۍ لري او هگۍ اچوي. ایگوآنایان په ځانگړی ډول غوښه خوړونکی ژوي دي خو بوټي خوړونکی ایگوآنایان (لکه سمندری ایگوآنا) هم وخود لري. تر اوسه پورې د ایگوآنایانو ۷۰۰ ډوله توصيف شوي دي.           

وېشنيزه:ایگوآنایان
د برما اداري وېش

برما کوم هيواد ته چې ميانمار هم ويلي کيږي ، ټول په 21 برخو کې وېشلی شوی دی هغه 21 برخو کې 7 رياستونه (ولايتونه)،7 عامې سيمې،5 خپلواکه زون،1 خپلواکه ډويژن او يو متحده سيمه (يونين ټيرټري) شامل ده۔

## اداري وېش
### رياستونه،سيمې او متحده سيمې

### خپلواکه زون او ډويژن

## سرچينې

## نور ولولئ
* برما

وېشنيزه:د برما اداري وېش
خادمه

**خادمه** (په لاتين:*Laudakia* په انگرېزي:  *Asian Rock Agama*) د مارمولکانو څخه دي چې د کربوړکانو تر جنس لاندي راځي او په منځنۍ آسیا کې په وچو سیمو کې ژوند کوي. اوږدوالی یی  ۲۰ - ۳۵ سانتیمتره دي. که چې هم خادمه غوښه خورونکی مارمولک دی او په ځانگړی ډول خوځندکې خوری خو بوټی او گلان لکه گزک بوټي یا ژيړگلى هم خوړلای سی. د خادمې  د حمل او زېږون موده ۴۰ ورځه ده. د دی ژوی هر ښځينه هر کال  ۵ - ۱۰ هگی درلودلای سی. 

وېشنيزه:خادمې
گيلا هيولا

**گيلا هيولا** (په لاتين: *Heloderma suspectum*) د Helodermatidae کورنۍ څخه یو زهرجن مارمولک دي چې په شمالي مکسيکو او نېواډا کې په گرمو او وچو سیمو کې ژوند کوي. گيلا هیولا سر، بدن او څلور قوي پښې د پنجو سره لري. اوږدوالی یی ۶۰ سانتیمتره وي. بدن یی د هډوکو دړو لخوا پوښ شوي دي. د دی مارمولک د حسونو څخه سمع او شامه تر ټولو ښه حسونه  دي. گيلا هیولا په امريکا کی تر ټولو خطرناک او زهرجن مارمولک دی چې په لاندي ژامې کې زهرلرونکی غدې لري. 

وېشنيزه:مارمولکان
طلایي ټېگو

**طلایي ټېگو** (په لاتين:  *Tupinambis teguixin*) د مارمولکانو څخه دی چې په سويلي امريکا کې ژوند کوي. طلایي ټېگو د Teiidae په کورنۍ او د Tupinambis په جنس پورې اړه لري. اوږدوالی یې ۶۰ - ۱۰۰ سانتیمتره او وزن یې ۳،۵ - ۴ کیلو گرامه دی. نوموړی ژوی غوښه خوري او په ځانگړي ډول خوځندکې، کوچني چرمخکۍ، تي لرونکي ژوي او کبان ښکاروي.

وېشنيزه:مارمولکان
لنډۍ (مارمولک)

**لنډۍ** (په لاتين: *Pseudopus apodus*) د Anguidae کورنۍ څخه یو بې پښې مارمولک دي چې د Pseudopus تر جنس لاندی راځي او په سهيلي اروپا او منځنۍ آسیا کې ژوند کوي.
که چې هم د لنډۍ بدن لکه مار غوندی دی خو نوموړی ژوی په رښتیا کې د مارمولکانو یو ډول دي چې پښې نه لري. اوږدوالی یی ۱۴۰ سانتیمتره دي. ټول بدن یی د هډوکو دړو (osteoderm)لخوا پوښ شوي دي. نوموړی ژوی د مقعد ته نژدې د مخکينو پښو د پنجو پاتې لري.

وېشنيزه:مارمولکان

وېشنيزه:مارمولکان
موساسوریان

**موساسوریان** (په لاتين: *Mosasaurus*) د لویو سمندرو او غوښه خوړونکو مارمولکانو څخه ول چې ۸۵ – ۶۵ میلیونه کاله مخکې د کرتاسې په موده کې يی ژوند کول. لمړنی فوسیلونه یی په ۱۷۶۴ کال کې د ماسټريخت ښار ته نژدې د موز سیند ته نژدې کشف شول. تر اوسه پورې د موساسوریانو ۲۰ ډوله پېژندل شوي دي. 
## د موساسوریيانو توصيف
موساسوریانو په ځانگړی ډول په گرمو او لږ ژورو سمندرونو کې ژوند کول. نوموړي ژويو آکسیجن تنفس کول او عالی لامبو وهونکي ژوي هم ول. د موساسوریانو اوږدوالی د ۱ متره څخه تر ۱۸ مترو پورې ول. 

وېشنيزه:موساسوریان
برمودا درې‌څنډی

د برمودا مثلت
د برمودا مثلت یا Bermuda Triangle د اطلس سمندر په لوېدیځه برخه کې یو ځای دی، چې د شیطان په مثلت هم یادېږي.
په افسانوي ډول داسې ویل کېږي، چې په دغه ځای کې یو شمېر الوتکې او بېړۍ په پټ او مرموز ډول ورکې او غیبې شوې دي.
د امریکا د متحده ایالتونو سمندري ځواک د دغه ډول یو مثلت شتون نه مني او وایي، چې دغه سیمه د امریکا د متحده ایالاتو د جغرافیایي سیمو د پېژندنې ادارې په نوملړ کې نشته.
د برمودا مثلت درېوو خواوو ته د میامي، برمودا او پورتوریکو سیمې پرتې دي.
د خیرانتیا خبره یې لا دا ده چې هیڅ یو ماشین یا ساینس پوهان یې په اصلي دلیل نه دي پوهیدلي.
زاهدالله ځلاند

**زاهدالله ځلاند** د پښتو ژبې ځوان لیکوال، ژباړن او ژورنالست د ښاغلي لعل پاچا شینواري، چې په سیداگل شینواري مشهور دی، زوی په ۱۹۸۹ زېږدیز کال د پښتونخوا په هنگو سیمه کې دې نړۍ ته سترگې غړولي دي.

زاهدالله ځلاند له آره د ننگرهار ولایت د هسکې مېنې ولسوالۍ د گاڼې کلي اوسېدونکی دی.

## زده کړې
نوموړی د پښتونخوا په هنگو ولسوالۍ کې د افغان کډوالو د حضرت بلال (رض) عالي لېسې څخه په ۲۰۰۵ زېږدیز کال کې فارغ شوی او خپلې لوړې زده کړې یې د پښتو ژبې په ادبیاتو کې، په ننگرهار کې ترسره کړې دي.

## رسمي دندې
په کابل کې د ژوندون راډیو تلوېزیون، ملي راډیو تلوېزیون او د هېواد په څو سیمو کې د بېلابېلو غږیزو او انځوریزو رسنیو سره د خبریال، ریپورټر او ژباړن په توگه کار کړی دی.

همدارنگه د هنگو، جلال آباد او کابل کې په څو لېسو کې د ښوونکي په توگه او همدا راز په کابل کې د څو شرکتونو سره کار کړی دی.

ځلاند په بېلابېلو انټرنېټي پښتو وېبپاڼو او ټولنیزو رسنیو فېسبوک او ټوېټر کې، وخت پر وخت، خپلې لیکنې او ژباړې هم خپروي او همدا راز په انټرنېټي نړۍ کې دوه وېبلاگونه غاټول  او شمله هم لري، چې خپلې لیکنې، ژباړې او د هېواد، سیمې او نړۍ په اړه بېلابېل نوي، تازه او په زړه پورې خبرونه او پېښې په کې خپروي.

## دا هم وگورئ

لال پاچا ازمون

## سرچینې
سمساره

**سمسارې** (په لاتین: *Varanus* په عربی: *ورل* ) د مارمولکانو څخه یوه ډله ده چې په افریقا، آسيا اواقيانوسيه کې ژوند کوي. د دي ژويانو څو مهاجمي ډولونه  په امريکا کې هم شته. تر اوسه پورې د سمسارو ۷۰ ډوله توصيف شوي دي.

وېشنيزه:سمسارې
مرغۍ

**مرغۍ**  (په لاتين: *Passeriformes*) د کوچنیو الوتونکو مرغانو څخه یوه لویه ډله ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په څو کورنیو تقسیم کېږي.
*Bombycilla - گونگه ښارو
*Corvidae - کارغان
**Garrulus - جي جاق 
* Dicruridae -
**Dicrurus - توراڼه
* Fringillidae - 
***Serinus - گلسر
***Carduelis
****Linaria - جوک
*Hirundinidae - 
**Hirundo - توتکۍ
*Laniidae - ټېغکه
*Sturnidae - ښارو
**Sturnus - شامتوره
*Muscicapidae - 
*Motacillidae - مامولکې
**Motacilla - کوچومرغۍ
**Saxicola - توردلی
**Oenanthe  - تورړۍ
**Saxicolinae - ډومبک
**Sylviidae -
***Alaudidae - ټيکاله 
****Calandrella - يارمخچۍ
****Galerida - سپېرکونده
***Sylvia - ټراک
*Monarchidae
**Terpsiphone
***ډانگ لکۍ
*Sittidae - شين تړی ډوله مرغان

وېشنيزه:مرغۍ
کورنۍ کوتره

**کورنۍ کوتره** (په لاتين: *Columba livia f. domestica*) د صحرايی کوترې یو کورنۍ ډول دي چې د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې ژوند کوي. کورنۍ کوتره د کورنیو مارغانو څخه تر ټولو لرغونی مرغه دي چې د تاریخ پوهانو په نظر ۱۰ زره کاله مخکې په مصر کې ایل (اهلي) شوي وو. د کوترو روزنې په هکله لمړنی ‌اثر په عراق کې ۵ زره کاله مخکې لیکل شوي وو. کوتره ښه الوتونکی مرغه دی چې ښه د جهت حس لري او د دی لپاره انسانانو د کوترو څخه د خبرونو د لیږلو لپاره کار اخیستل.

وېشنيزه:کوترې
ملاکی کوتره

**ملاکی کوتره** د کوترې یو ډول دي چې په اروپا کې روزل کېږي.

وېشنيزه:کوترې
کاسوآري

**کاسوآريان** (په لاتين: *Casuarius*) د لویو مرغانو څخه دي چې د Casuariidae او د کاسوآری په جنس اړه لري. کاسوآريان په حارو ځنگلونو کې په ختیځي اسټرېليا او نوی گيانا کې ژوند کوي.  اوږدوالی یی ۱،۵ - ۱،۸ متره دي وزن یی تقریبا ۷۰ کیلوگرامه وي. غاړه یی ژیړ، ارغواني یا سور رنگ لري. نوموړی مرغان په ځانگړی ډول مېوې او بوټي خوري. کاسوآريان په درو ډولو تقسیم کېږي:
*سهیلي کاسوآری
*شمالي کاسوآری
*کوچنی کاسوآری

 وېشنيزه:کاسوآريان
چارسده

**چارسده** د پاکستان د ولايت (صوبه) خېبر پختونخوا يو ښار دی او د چارسدی ولسوالي (ضلع) مرکز دی. دا ښار د پېښور نه ۲۹ کلومتره لرې دی. چارسده کې درې تحصيلونه دي چې نومونه يي دا دي، تحصيل چارسده، شبقدر او تنگې.

## تاريخ
د چارسدې تاريخ ډير زوړ دی. دا ښار د شپږمې صدې قبل مسيخ نه تر دوېمې صدې عيسوي پورې د گندهارا تهذيب سر دفتر وؤ. د دې زوړ نوم «پشکلاوتي» وؤ چي مانا يي دې د برسنډی (کنول) ښار. دا دگندهارا د باچاهي انتظامي مرکزوؤ. په تاريخ کې گڼو حمله آورو په دې ځای حکومت کړې دی. په دغې خلکو کې فارسي، سکندراعظم، مريائي، ترکيان، کشن، او هنزيان شامل دی.

## فصلونه
تماکو، گنې، غنم، جوار او چقندر د دې علاقې اهم فصلونه دي. په سبزو کې الو، ټماټر، باټينگڼ (بانجان)، بېنډې، ساگ او نورې گڼ شمېر سبزۍ راوځي. په ميوه کې خرماڼې (خوبانې/مندته)، نيمبو، الوچه، توت، او شلتالان ډېر ښه کيږي. د دې ځای املوک ډېر مشهور دي او د ابازو امونه هم ډېر يادېگي.

## مشهور څيزونه
د چارسدې د رځړو مټۍ، د چارسدې څپلی، گړه او د چارسدې وريجې ډير يادېږي.

## د نظارې ځائنه
د چارسدې مزکه ډېره اباده او زرخيزه ده، دا ویل کیږي چي چارسده د ښایست په حقله دمشق سره مشابهت لري.
دلته درې سيندونه دي. خيالې چې د سوات نه راغلې دی، سردرياب چې ده کابل نه راغلې دی او جيند. دا درې سيندونه د اوبه خور لپاره په کارويږي.

## باچاخان پوهنتون
د باچا خان پوهنتون په دې علاقه کې د تعليم يوه غټه اداره ده. په کال ۲۰۱۲ کې د جولایي په مياشت کې جوړه کړې وه. دا د چارسدې يو مشهور شخصيت پروفيسر ډاکټر احسان علي په نگرانې کې جوړه شوه او وړومبې مشر یې پروفېسر ډاکټر فضل الرحيم مروت وؤ.
## منډه هېډورکس
دا د چارسدې په سيمه کې يو ورکوټې بند دی. د دې اوچتوالې ۳۶۸ متره دی. دا دابازو په مقام باندې د جندي په سيند باندې جوړ دی.

## نوموړي خلک
تل په دې سيمه کې ډېر نوموړې خلک زېږېدلې وو چې يو څو پکې دا هم دي.
* خان عبدالغفار خان
* عبدالغني خان
* عبدالولي خان
* اسفنديار ولي خان
* مولانا حسن جان صېب
* مولانا شېخ ادريس صېب
* مولانا مفتي عبدالله شاه صېب
* حاجي صاب ترنگزئي
* پروفيسرډاکټر احسان علي
* آفتاب احمد خان شېرپاؤ
* مولانا شمس الحق افغاني
* مفتي ګوهر علي شاه صېب
* مفتي ملک اسرارالدين صېب
رېا (مرغه)

**رېایان** یا **رهېایان** (په لاتين: *Rhea*) د لویو مرغانو یو جنس دي چې په سهيلي امريکا کې ژوند کوي. په اوس وخت کې په سهيلي امريکا کې د دغو مرغانو دوه ډوله ستره رېا او ډاروين رېا وجود لري. نوموړی مرغان په ۱۷۵۲ کال کې د الماني طبيعت پوه Paul Heinrich Gerhard Möhring لخوا نوم شول. *Rhea* د يوناني ژبې څخه اخيستل شوي دي او د لرغوني یوناني خدای نوم دي. خو نوموړی مرغه په سهيلي امريکا کې د ڼاډو په نومه هم پېژندل شوي دي. 

وېشنيزه:رېایان
فیبوناچې اعداد

په ریاضیاتو کې ** فیبوناچی لړۍ ** د هغو عددونو لړ ته ویل کیږی چی په لاندی ډول تعریفیږی:
: 
  F(n):=  
  \begin{cases}
    0             & \mbox{if } n = 0; \\
    1             & \mbox{if } n = 1; \\
    F(n-1)+F(n-2) & \mbox{if } n> 1. \\
   \end{cases}
 

پرته له اولنی دو عددونو څخه نور ټول اعداد د  خپل دوو مخکنیو عددونو د جمعی په نتیجه کی لاسته راځی . ددی لړی اولنی اعداد عبارت دی له:

:۰٬ ۱٬ ۱٬ ۲٬ ۳٬ ۵٬ ۸٬ ۱۳٬ ۲۱٬ ۳۴٬ ۵۵٬ ۸۹٬ ۱۴۴٬ ۲۳۳٬ ۳۷۷٬ ۶۱۰٬ ۹۸۷٬ ۱۵۹۷٬ ۲۵۸۴٬ ۴۱۸۱٬ ۶۷۶۵٬ ۱۰۹۴۶٬ ۱۷۷۱۱

دا اعداد د  لئوناردو فیبوناچی ایټالوی ریاضیدان په نامه نومول شوی دی.
وېشنيزه:ریاضیات
وېشنيزه:اقتصادی ریاضی
اسلامي جمهوريت

300px|بټنوک|په شين رنگ کې هغه هېوادونه ښودلی شوي دي کومو ته چې اسلامي جمهوريت ويلي کيږي
اسلامي جمهوري هغه هېوادونو ته ويلي کيږي کوم چې په خپل اساسي قانون کې د هېواد د نوم سره اسلامي جمهوريت نوم ايښودی وي۔ دا وخت په نړۍ کې څلور هېوادونه دي چې اسلامي جمهوريتونه ورته ويلي کېږي
## اسلامي جمهوريتونو هېوادونه
* د افغانستان اسلامي جمهوريت
* د پاکستان اسلامي جمهوريت
* د ايران اسلامي جمهوريت
* د موریتانيا اسلامي جمهوريت

## بهرنۍ تړنې
د ايران اساسي قانون
پړانگه هیلۍ

**پړانگه هیلۍ** (په لاتين: *Anas angustirostris*) يوه هیلۍ ده چې د اېناټائيډی په کورنۍ او هیلۍ په جنس پورې اړه لري چې کېسپين سمندر او منځنی سمندرگی ته نژدې ژوند کوي.

وېشنيزه:هيلۍ
خړاړه هيلۍ

**خړاړه هيلۍ** (په لاتين: *Anas-strepera*) یوه هيلۍ ده چې په اروپا، امريکا او آسيا کې ژوند کوي.

وېشنيزه:هيلۍ
هيلۍ ډوله مرغه

**اېناټائيډی** یا **هيلۍ ډوله مرغان** د اوبو مرغانو د کورنۍ یو علمي نوم دی چې د کازانو، قویانو او  هیلو څخه جوړه شوې ده. د دغو مارغانو کورنۍ پرته له انټارکټيکا نه د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې خوږو اوبو ته نږدې ژوند کوي. په اوس وخت کې د دي مرغانو ۱۵۰ ډوله پېژندل شوي دي.

وېشنيزه:اېناټائيډی
کيميايي عنصرونه (کتاب)

**کيميايي عنصرونه** د کيميا په څانگه کې يو پوهنيز نښير دی چې ليکوال يې محمد طاهر کاڼی دی.
دا نښير د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت له خوا پر ۱۳۹۴ لمريز (۲۰۱۵ زېږدي) کال د ۱۰۰۰ ټوکو په شمېر په سپين کاغذ کې د کابل په ټايمز چاپخونه کې چاپ شوی دی . دا نښير د افغانستان د پوهنتونونو لپاره يو درسي کتاب دی، په دوو ټوکو کې اوډل شوی، او ټول ۱۲۸۵ مخه دی . د نښير په ليکنه کې له ۱۱۲۴ بېلابېلو بهرنيو سرچينو څخه کار اخيستل شوی، چې ډېری يې روسي او انگرېزي سرچینې دي . په کتاب کې د کيميايي عنصرونو د دوره يي (مندليف) جدول ټول ۱۱۸ کيميايي عنصرونه بيان شوي او هڅه شوې چې پوهنيز، تاريخي او مالوماتي انځور يې د شونتیا تر بريده بشپړ وکښل شي . 
د کتاب په پیل کې د لوړو زده کړو د وزيرې پوهنوال دوکتور فريده مومند پیغام، د لوړو زده کړو وزارت د سلاکار ډاکتر يحيی وردگ سريزه او ورپسې د ليکوال سريزه راغلې ده . کتاب ټول درې څپرکي لري، چې لومړی څپرکی يې «کيميايي عنصر او د مندليف دوره يي جدول»، دويم څپرکی «د کيميايي عنصرونو گروپونه» او درېيم څپرکی يې «کيميايي عنصرونه» نوميږي . د کتاب متن له گڼ شمېر انځورونو سره مل دی چې د لوست پر مهال له لوستونکي سره په زده کړه کې مرسته کولای شي . د کتاب د دویم ټوک په پای کې د «کيميايي نومونې» تر سرليک لاندې هغه کيميايي نومونې تعريف، تشرېح شوې چې د کتاب په متن کې راغلې او په دې ډول کولای شي چې د پوهنتونونو له زده کړيالو سره د کتاب په لوست او زده کړه کې نوره مرسته هم وکړي . تر دې وروسته اخځليک او تر اخځليک وروسته د ليکوال لنډه پېژندنه راغلې ده .

وېشنيزه:پښتو کتابونه
کورنۍ کاز

**کورنۍ کاز** (په لاتين: *Anser anser domesticus*) د خړ کاز یو اېل شوی (اهلي شوي) ډول دی چې په ځانگړي ډول په اروپا او آسیا کې روزل کېږي.

## تاريخ
تاريخي سرچینې وایي چې کازان ۵۰۰۰ کاله مخکې په عراق کې او ۲۰۰۰ کاله مخکې په مصر، یونان او منځنۍ اروپا کې ایل شوي ول. د مثال په توگه: مصریانو کازان د غوښو لپاره روزل او د خپلو کورونو د ساتلو لپاره یې هم کارول. په لرغوني يونان او روم کې کاز مقدس مارغه و چې په خدایانو آفروډيټا او یونو تقدیس شوی و. د کېلټيانو او جرمانيانو قبیلو کازان په ځانگړی ډول د غوښو او بڼكو لپاره روزل. په منځنۍ پېړۍ کې کازانو په اقتصاد کې مهم رول لوبول. په دي وخت کې انسانانو د کازانو د مڼکو څخه د غشو، لیکاڼو او پتونود جوړولو لپاره  کار اخيستل او کاز د ارزانو غوښو مهمه سرچِینه هم وه.       

وېشنيزه:کازان
خړ کاز

**خړ کاز** (په لاتين: *Anser anser*)  د کازانو څخه تر ټولو گڼ شمېر لرونکی ډول دی چې د کورنیو کازانو څو دورگه شويو ډولونو جد هم دی. 
## توصيف
خړکاز د اېناټائيډی په کورنۍ او د کاز په جنس پورې اړه لري. اوږدوالی یې ۷۵ - ۱۰۰ سانتیمتره  او وزن یې ۲،۵ - ۴ کیلوگرامه دی. اوږدی قوي خړ رنگ لرونکې بڼې او قوي ژیړه مښوكه لري. نوموړی مارغه د اوراسيا په بېلا بېلو سیمو کې اوبو ته نژدې ژوند کوي. خړکازان په دایمو جوړو کې ژوند کوي او په سپټمبر کې په لویو سېلو کې سوېلي گرمو سیمو ته الوزي. خړ کاز په ځانگړي ډول مېوې، بوټي او د اوبو بوټي او کوچنۍ ژوې خوري.

وېشنيزه:اېناټائيډی
وېشنيزه:کازان
بل ای اچ - ۱ زېټ واېپر

**بل ای اچ - ۱ زېټ واېپر**( انگرېزی :  *Bell AH-1Z Viper*) ېوه دوه موتوره او څلور پره جنگی چورلکه ده چې دبل شرکت جوړه کړې . دا چورلکه له پوخوانی ماډل ای اچ ۱ ډبلېو کبرا (انگرېزې :  AH-1W SuperCobra) څخه پرمخ تللی ده .دا چورلکه د امرېکاېې سمندری ځواکونو لپاره جوړه شوې ده او امرېکایان دی ته زېلېو کوبرا واېې . په لومړې ځل ېې په۲۰۰۰م کال په ۸ دېسمبر کال کی الوتنه وکړه 

وېشنيزه:امریکایی هلیکوپترونه
گونگټه

**گونگټې یا گونگټان** (په لاتين: *Coleoptera*) د خوځندکو تر ټولو لویه او مشهوره طایفه ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. اوږدوالی یې د څو میلیمترو څخه تر ۱۵ – ۲۰ سانتیمترو پورې وي او مختلف رنگونه درلودلای شی. په اوس وخت کې په نړۍ کې ۴۰۰ زره دوله گونگټې ژوند کوي. گونگټې سر، ټټر، نس درې جوړې پښې، دوه آنتنه او دوه پرده وزره لري (مخکنی وزرونه په وزر پوښ تبدیل شوي دي). ټټر یی د درو برخو سپر، منځنۍ ټټر او شاتني ټټر څخه جوړ شوي دي. د ټټر منځنۍ او شاتني برخه او پرده وزرونه  د وزر پوښ لخوا ساتل شوي دي.گونگټې  څلور پراختيایی مرحلې (هگۍ، چنجی، بشپړتابه او گونگټه) لري.  گونگټې په غوښه خوړونکو، بوټي خوړونکو او ټول څيز خوړونکو گونگټو تقسیم کېږي. گونگټې مفید ژوي دي چې په اقتصاد کې مهم رول لوبوي. د مثال په توگه د گونگټو څو ډولونه د ضرر رسوونکو حشراتو چینجیان  ښکاروي یا مړ شوي ژوي خوري یا خاورو ته سپاري. خو د گونگټو ضرر رسوونکی ډولونه هم شته.

وېشنيزه:گونگټې
وزر لرونکی خوځندکې

**وزر لرونکی خوځندکې** (په لاتين: *Pterygota*) د خوځندکو یوه څېرمه طبقه ده چې گڼ شمیر ژوي لري. وزر لرونکی خوځندکې په دوو مهمو ډلو تقسیمېږي. په دي ډلې کې بې وزره خوځندکې هم شته. خو نوموړي خوځندکې څپل وزرونه د تدريجى تكامل په جريان کې له لاسه ورکړل. (لکه ورږه، سپږه). ټوله څېرمه ډله ۳۰۰،۱۰۰ ډوله ژوي لري.
*Paleoptera -  په دي ډلې کې ستنی شته. دغه ډله ۱۰۰ ډوله ژوي لري.
*Neoptera - دغه ډله ۳۰۰،۰۰۰ ډوله ژوي لري. 
## د  وزر لرونکو خوځندکو تقسيم
HEMIMETABOLA
*Paleoptera
**Ephemeroptera
**Odonata - څمڅلکی ډوله خوځندکې
*Neoptera
**Plecoptera
**Dermaptera
**Blattodea - چابکۍ ډوله خوځندکې
**Isoptera - اوينې
**Mantodea - اوښاره ډوله خوځندکې
**Orthoptera - سيخ وزري خوځندکې 
***Ensifera - اېنسیفېرا
***Caelifera - ملخان
**Phasmatoptera 
HEMIMETABOLA
*Neoptera
**Psocoptera
**Phtiraptera
**Anoplura
**Thysanoptera
**Hemiptera
***Sternorrhyncha
***Auchenorrhynch
***Heteroptera
HOLOMETABOLA
*Neoptera
**Megaloptera - ستر وزر لرونکي خوځندکې 
**Raphidioptera - مار ډوله مچان
**Neuroptera - جال وزر لرونکي خوځندکې 
**Coleoptera - گونگټان 
**Diptera - دوه وزر والا حشرات
**Mecoptera - لړم ډوله مچان
**Siphonaptera -  ورږې
**Trichoptera
**Lepidoptera - پتنگان
**Hymenoptera - پرده وزری خوځندکې
وېشنيزه:خوځندکې
وېشنيزه:وزر لرونکی خوځندکې
پرده وزری خوځندکې

**پرده وزری خوځندکې** (په لاتين: *Hymenoptera*)د خوځندکو څخه دریمه لویه طايفه(ډله )ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. او په Symphyta او Apocrita (باريکه تنه لرونکی خوځندکې)  تقسیم شوي دي.  نوموړی ژوي دوه جوته وزره، مرکب سترگې او ۲ آنتېنه لري بدن یی د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي  پرده وزری خوځندکې اجتماعي خوځندکې دی چې په ټولنو کې ژوند کوي او په غوښه خوړونکو خوځندکو او بوټي خوړونکو خوځندکو تقسیم شوي دي.       

وېشنيزه:پرده وزری خوځندکې
شپږ پښې لرونکی ژوي

**شپږ پښې لرونکی ژوي** (په لاتين: *Hexapoda*)د بند پښه لرونکو ژويو څخه تر تولو لویه لاندي شاخه (ډله) ده چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دی ژويو بدن د سر، برخې لرونکی ټټر، درو جوړو پښو او نس څخه جوړ شوي دي او په څلورو مهمو ډلو تقسیم شوي دي. 
*خوځندکې - Insecta
*سپرېنگي لکۍ لرونکې ژوې  Collembola
*Diplura
*Protura   

وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
وېشنيزه:شپږ پښې لرونکی ژوي
باريکه تنه لرونکی خوځندکې

**باريکه تنه لرونکی خوځندکې** (په لاتين: *Apocrita*)د پرده وزری خوځندکو څخه دې چې درې جوړې پښې، دوه جوړه وزره لري. بدن یې د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي. ټټر او نس د باریک ډنډر په مرسته تړل شوي دي. د دغو خوځندکو چينجي هېڅ پښې او سترگې نه لري او په ځانگړی ډول بوټي خوري. اجتماعي خوځندکې  (لکه مېږیان یا مچۍ) خپلو چینچیانو ته ځانه جوړ کړي روزی ورکوي. د باريکه تنه لرونکو خوځندکو څو ډولونه (لکه *Apanteles glomeratus* ) پر نورو  خوځندکو باندي برید کوي او د دغو ژويو تنو ته هگۍ اچوي. د Apanteles glomeratus چینجیان تر  زيږيدلو وروسته د برید شويو خوځندکو داخلي غړی خوري.

وېشنيزه:پرده وزری خوځندکې
وېشنيزه:باريکه تنه لرونکی خوځندکې
ځمکنی غوزاړی

**ځمکنی غوزاړی** (په لاتين: *Carabidae*)د غوښه خوړونکو گونگټو څخه یوه لویه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. تر اوسه پورې ۳۰ زره ډوله ځمکنۍ گونگټې پېژندل شوي دي. په عمومي توگه د گونگټو اوږدوالی د ۲ میلیمترو څخه تر ۱۰ سانتیمترو پورې وي. ځمکنۍ گونگټې درې جوړې اوږدی پښې، قوي کرغښی او دوه انتنه لري. ددی  گونگټو څو ډولونه مقعد ته نژدې مرغړى لري. کله چې څیروونکي ځناور یا انسان پر هغه باندی بريد وکړي نو ځمکنۍ غوزاړی پر بريد کوونکي ځناور ددغو مرغړو څخه اوبلن مواد وشیندي. نوموړی غوزاړی خوځندکې او حلزونان ښکاروي. ځمکني غوزاړی معمولا تور یا نسواري رنگ لري خو ددی ژويو څو ډولونه فلزي رنگ هم درلودلای شي. د ځمکني غوزاړو څو ډولونه چې په منځنۍ اروپا کې ژوند کوي تړل شوي وزر پوښ (elytra) لري او د دی لپاره نشي الوتلای.

وېشنيزه:غوښه خوړونکی گونگټې
وېشنيزه:ځمکنی غوزاړی
احمد علي كهزاد

**احمد علي كهزاد** چي د افغانستان له مشهوره تاریخ پوهانو او لیکولانو څخه ګڼل کيږي د 1287 لمریز کال دثور پر8 نیټه په کابل کي زېږېدلی دی . 

کهزاد خپلي لمړنۍ زدکړي په سید عبدالحمید اغا ښوونځۍ کي ترسره کړې او وروسته په 1308 زیږدیزکال کي له استقلال لیسې څخه په لوړو زدکړو فارغه سو . نوموړي خپله لمړنۍ دنده په دارالتحریر کي پیل کړه او څه عمر وروسته په ایټالیا هیواد کي دافغانستان دسفارت سکرټر وټاکل سو .

په استقلال لیسه کي دزدکړي پرمهال ښاغلی کهزاد له فرانسوي ژبي سره اشنايي پیدا کړه اوپه یاده ژبه کي یې ډیر لوی مهارت ترلاسه کړ . څرنګه چي دافغانستان دوخت واکمن له فرانسې څخه زدکړي ترلاسه کړي وې له همدې کبله یې کهزاد ته په شاهي دفتر کي د ژباړي دنده وسپارل. تر دې وروسته کله چي نوموړی په ایټالیا کي دسکرټر په حیث وټاکل سو هلته یې ایټالوي ژبه او کلتور هم یاد او تر ډېره یې معلومات پکښي ترلاسه کړه .

په ایټالیا کي د افغانستان سفیر چي له کهزاد سره یې څه ستونزه راغلې وه د نوموړي دکار مخه ډپ اوښاغلی کهزاد بیرته مجبوره سو چي هیواد ته راوګرځي. نوموړی چي کله کابل ته راغی د افغانستان حکومت دپورتني جرم له کبله په یوولس میاشتي بند محکوم کړ . 

دبند څخه تر را ایله کېدو وروسته احمد علي کهزاد له خارجه وزارت څخه لیري اوبیرته یې خپلو علمي کارونو ته ادامه ورکړه . کهزاد پخپل پنځوس کلن علمي فعالیت سره وکولای سوای ترڅو دافغانستان له نوموتو لیکوالانو په ډله کي راسي اوتر هیواد دباندي په نړیواله کچه هم ډیر مشهوره څېره وګڼل سوه . 

## اثار او لیکني
دښاغلي کهزاد ځیني مشهوره اثار په دې ډول دي : 

• مسکوکات افغانستان

• تاریخ افغانستان، در دو جلد

• رجال و رویدادهای تاریخی افغانستان

• تاریخ ادبیات افغانستان

• روابط فرهنگی افغانستان و هند

• از جنگیز تا تیمور

• بالاحصار کابل و پیش‌آمدهای تاریخی جلد اول و دوم

• فروغ فرهنگ

• آریانا

• رایان کابلی

• عرف و عادات افغان‌ها

• موزییم کابل

استاد احمدعلي کهزاد په 1362 لمریزکال کي وفات سو . 

## اخځلېکونه

وېشنيزه:Mondigak.com
وېشنيزه:افغان لېکوالان
پولي اصلاحات

**پولی اصلاحات**  هغه پروسه ده چې د یو هیواد د پولي واحد د بدلون پولي اصلاحات یا سمون او یا هم په هغه کې د اړینو اصلاحاتو د رامنځته کولو لپاره پر لار اچول کېږي. پولي اصلاحات هغه وخت کارول کېږی کله چې د یو هیواد په موجوده پولي واحد کې د بدلون او یا هم ریفورم د رامنځته کولو پرته د نوموړي هیواد مالي او اقتصادي روغتیا ته زیان رسېږي.
## افغانستان او پولي اصلاحات
زمونږ په هیواد کې هم د نوي نظام په راتگ سره د زړو افغانیو بې کچی پړسوب ته په پام سره د پولي اصلاحاتو په لړ کې نوي افغاني بانک نوټونه رامنځته شول، چې د زړو په پرتله باثباته او ارزښت یې د نورو بهرنیو اسعارو په وړاندې زیات دی.
بېلابېل اقتصادي لاملونه او حالات د پولي ریفورم د پلي کولو اړتیا رامنځته کوي، د بېلگې په ډول د زړو افغانیو هغه ستونزې چې له امله یې د نوموړي بانک نوټونه پرځای نوی بانک نوټونه رامنځ ته شول. دا وه چې نوموړو پېسو دوامداره او چټک پړسوب درلود، د همدغه بې کچې پړسوب له امله د نوموړو پېسو د ارقامو صفرونه چټکۍ سره زیاتېدل او 100 څخه وروسته یې 1000 او آن تر 10000 افغانيو بانکنوټونه هم چاپ او خپاره شول. دا په داسې حال کې چې نوموړو پیسو د پېرځواک د نړۍ د هیوادونو او په ځانگړي ډول د گاونډیانو د کرنسۍ په پرتله خورا کم و.
د اقتصادي سیاست له امله هم Devaluation دافغانیو د پیسو د ارزښت نوموړی کموالی د نه وو چې د صادراتو د تشویق لپاره په کار اچول کیږي بلکه لامل ېې د افعانیو بې اندازې چاپ او د هغه وخت سیاسي گډوډي وه.

وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:پیسۍ
مانیتورینگ

**مانیتورینگ**  د ارزیابۍ هغه منظمه او دوامداره عملیه ده چې د یوې پروژې فعالیتونه د هغې د مقاصدو او پلان په اړوند ارزیابي کوي ترڅو د پروژې مسؤل کسان وکولای شي صحیح یا کومکي تصامیم اتخاذ او مناسب عمل په چټکۍ سره اجرأ کړي.
وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:پیسۍ
سپما

**سپما** یا پس انداز  د عاید هغه برخه ده چی له ورځنی لگښت څخه پاتیکیږی او یا دعاید او لگښت ترمنځ توپیر ته پس انداز(سپما) وائی مثلآ د یو استاد تنخوا 15000 افغانی ده او دکور لگښت ئی 12000 افغانی ده نو3000 افغانی چی پاتی کیږی هغه ته پس انداز وائی.

د پس انداز فرمول( پس ادنداز=لگښت-عاید)

د پس انداز زیاتوالی لپاره د دولت مسولیت:
* لمړی: په هیواد کی سوله او امن راوستل
* دوهم:سیاسی ثبات راوستل
* دریم:د هیوادوالو د عاید لوړول او د کار زمینه برابرول
* څلورم:په ملی مالیي کی کموالی راوستل
* پنځم:د ژوند کچه لوړول
* شپږم: د پانگونی تشویق او لاری چاری
* ووم: د استخدام دستونزو د کچی ټیټوالی

وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:سپما
مکه کې د درونکښ پېښه

په 11 ستمبر 2015 باندې د مکې په ښار کې حرم شريف کې دننه د ډېرې تېزې سيلۍ او تلغاک په سبب د صفا مروه په يوې ستنې ناڅاپه درونکښ وغورځېدلو د کوم له امله چې 107 حاجيان شهيدان او د 300 څخه زيات ډېړ ټپيان شول۔ په هغه ځای کې موجود خلک وایي چې د سيلۍ ډېره تيزه شوه نو درونکښ گاگير شو او د صفا مروه په اوچت چت ولگېدو ،د هغه څخه وروستو کوز چت کې ننوتو۔

## بهرنۍ تړڼې
* * د دروکښ د راغورځېدلو يو ويډيو
سردار عبدالرحمان خان او روسان

**سردار عبدالرحمان خان او روسان** د ليکوال محمد طاهر کاڼي له خوا راټول شوی او له روسي ژبې څخه پښتو ته راژباړل شوی نښير دی . په دې نښير کې له بېلابېلو روسي سرچينو څخه په روسي تورکيستان کې د سردار عبدالرحمان خان د مهاجرت د لس کلن پېر په اړه لاسوندونه راټول شوي دي . کتاب پر ۱۳۹۱ ل (۲۰۱۲) ز کال د کوټې د پښتو ادبي غورځنگ له خوا په لاهور کې د ۱۱۰۰ ټوکو په شمېر چاپ شوی، چې ټول ۷۲ مخه دی . د پښتۍ خطاطي يې راز محمد راز کاتب، اوډون او سمون يې دلاور خان کاسي کړی دی . کتاب په پای کې ۶ انځورونه هم لري .

وېشنيزه:پښتو کتابونه
پاکستان د نړيوالې ترهگرۍ ځاله

**پاکستان د نړيوالې ترهگرۍ ځاله** د ليکوال محمد طاهر کاڼي له خوا له بېلابېلو سرچينو څخه راټول شوی او له روسي ژبې څخه پښتو ته راژباړل شوی نښير دی . د دې نښير منځپانگه د پاکستان اسلامي دولت له خوا ددغه هېواد په خاوره کې د ترهگرۍ وده، ملاتړ، تمویلول، مرسته کول او بهرنۍ نړۍ ته صادرول دي . دا نښير پر ۱۳۹۲ (۲۰۱۳) ز کال د افغانستان د پوهنو اکاډمۍ د سیمه ييزو مطالعاتو مرکز له خوا د ۵۰۰ ټوکو په شمېر چاپ شوی، چې ټول ۴۰۴ مخه دی . د کتاب په پای کې له ۳۵۸ مخه وروسته ۴۵ انځورونه راغلي دي . کتاب په سپين کاغذ کې چاپ شوی، چې چاپ زيار يې څېړندوی عبدالرحمان حبيب زوی ايستلی دی .

## اخځونه
#د پاکستان د نړيوالې ترهگرۍ ځاله نښير .

وېشنيزه:پښتو کتابونه
پولي واحد

**پولي واحد** د یو هیواد رایج ارز ته وایی چی د مرکزي بانک لخوا په مختلفو بڼو لکه بانکنوټونه او نور .. بازار ته عرضه کیږی او خلگو ته د خرڅولو او رانیولو آسانتیاوی برابروی د مثال په توگه د افغانستان پولي واحد افغاني دی .

وېشنيزه:پیسۍ
کعبې دروازه

200px|بټنوک|د کعبې شريفې دروازه
په کعبې شريفې کې يوه دروازه ده چې د باب کعبه ورته هم ويلي کيږي۔د کعبې دوازه د حرم شريف د فرش څخه 2.13 اوچته ده او دا دروازه د کعبې په شمال-مشرقي ديوال کې لگولی شوي ده۔د کعبې د دروازې ته د ټولو نږدې گوټ باندې حجر اسود نصب دی د کوم څخه چې خلک طواف شروع کوي۔ د کال 1942 څخه وړاندې د کعبې د دروازې ذکر خو په تاريخ کې زيات نشته خو په 1942 کې ابراهيم بد نومې کس د کعبې دروازه د سِلورو جوړه کړي وه، بيا وروستو په کال 1979 کې د ابراهيم بد زوي احمد بدر د کعبې دروازه د تقريباََ 300 کلوگرامه سرو زرو څخه جوړه کړه۔

## نور ولولئ
* حجر اسود
* حطيم
غلاف کعبه

200px|بټنوک|کعبه شريف
غلاف کعبه يا د کعبې پوش (عربي ژبه کې:كسوة الكعبة) د کعبې هغه پوش ته ويلی کيږي په کوم چې کعبې ته وراغوستولی کيږي۔ د کعبې دا پوش هر کال د حج څخه لږې ورځي وړاندې بدلولی کيږي۔ د دې پوش د تيارولو لپاره د سعودي عرب حکومت ځانله کارخانه جوړه کړي ده کومه چې دا پوش د ريشمو د کپړې څخه جوړوي۔

## نور ولولئ
* کعبه
* مسجد الحرام
منجنيق

بټنوک|يو منجنيق چې د جنگ جگړې په وخت به يي استعمال کېدلو

**منجنيق** د درونکښ په څېر د لرگي يوه آله يي د کومې استعمال چې به پخوا د جنگ جگړې په وخت کېدلو۔د منجنيق استعمال په لومړي ځل د حضرت ابراهيم په وخت کې شوی وو کله چې نمرود پاچا حضرت ابراهيم اور ته غورځولو۔

## نور ولولئ
* درونکښ (کرېن)
پړانگی گونگټه

**پړانگی گونگټې (**په لاتين: *Cicindelinae*) د غوښه خوړونکو گونگټو څخه دي چې د سهیلی آفريقا په وچو سیمو کې ژوند کوي. تر اوسه پورې د هغو گونگټو ۲۶۰۰ ډوله پېژندل شوي دي. پړانگی گونگټې باریک بدن، درې جوړې اوږدی پښې، اوږدی انتنونه ، لويې سترگې او قوي ژامبېل لري. وزرپوښ یی شين، نسواري یا تور رنگ درلودلای سی. نوموړی گونگټې په څلورو جنسو تقسیم کېږي:
*Amblycheila
*Cicindela
*Megacephala
*Omus

وېشنيزه:ځمکنی غوزاړی
كلک څرمنې ژوې

**كلک څرمنې ژوې** (په لاتين: *Crustacea*) د بند پښه لرونکو ژويو څخه یوه لویه ډله (څېرمه شاخه) ده چې په اوبو کې یا اوبو ته نږدې ژوند کوي. د هغو ژويو څخه چنگاښ، كركند، کریل، خرچنگ خاردار او شريمپ تر ټولو پېژندل شوي دي. تر اوسه پورې د دغو ژويو ۵۲ زره ډوله توصيف شوي دي.
## توصيف
هر كلک څرمنی ژوی دوه مرکبې سترگې، کرغښې، څلور انتنه (د دي انتنونو پر سر باندي کیمیايي غوږۍ پروت دی چې په اوبو کې کیمیايي توکې تحليلوي) او څو جوړې پښې لري. بدن یې د سر، ټټر یا cephalothorax نس څخه جوړ شوی دی او د كاسو یا  كلکې څرمنې په مرسته پوښ شوی دی چې هر كلک څرمنې ژوې باید  په خپل ژوند کې څو ځله تبدیل کړي.
## د كلک څرمنو ژويو تقسیم
كلک څرمنې ژوې په شپږو طبقو تقسیمېږي:
*Branchiopoda - كونجكه پښې ژوي
*Remipedia - غوږ پښې ژوي
*Maxillopoda
*Ostracoda - صدف ډوله ژوي
*Malacostraca - چنگاښ ډوله ژوي

وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
وېشنيزه:كلک څرمنې ژوې
کریل

**کریلان** (په لاتين:  *Euphausiacea*) د کوچنیو كلک پوستى ژویو څخه دی چې د نړۍ په بېلا بېلو سمندرونو کې ژوند کوي. نوم يې د ناروېژي ژبې څخه اخیستل شوي دي او د كب بچى (چيچى) معنی لري.

وېشنيزه:چنگاښ ډوله ژوي
كركند

**كركندان** (په لاتين:*Nephropidae* ) د لویو کلک پوستی ژويو څخه دي چې په سمندرونو کې ژوند کوي. اوږدوالی یې ۲۰ – ۷۰ سانتيمتره او عمر یې ۳۰ – ۷۰ کالو ته رسېدلای شي. كركندان کوچني سمندري ژوې ښکار کوي. بدن يې د cephalothorax او نس څخه خوړ شوی دی او لس پښې لري. مخکينۍ پښې یې په دوو لویو نوسو تبديل شوي دي.
## د كركندانو ډولونه
* اروپايی کرکند
* امريکايی کرکند

وېشنيزه:ژوې
وېشنيزه:پښې لرونکې ژوې
وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
شريمپ

**شريمپان**(په لاتين: *Caridea*) د کلک پوستی ژويو څخه دي چې په سمندرونو او خوږو اوبو کې ژوند کوي. تر اوسه پورې ۲۵۰۰ ډوله شريمپان پېژندل شوي دي.

وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
کریفش

**کریفشان** (په لاتين: *Palinuridae*) د كلک پوستى ژويو څخه دي چې په گرمو سمندرونو کې ژوند کوي. په اوس وخت کې په نړۍ کې د کريفشانو ۶۰ ډوله ژوند کوي. 

وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
لس پښی لرونکې ژوې

**لس پښی لرونکې ژوې** (په لاتين: *Decapoda*) د كلک پوستى ژويو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. لس پښی لرونکې ژوې تقريبا ۱۵ زره پېژندل شوي (توصيف شوي) ډوله لري چې په ۲۷۰۰ جنسو او ۳۳۰۰ تیږه شوي جنسو تقسیم شوي دي.

وېشنيزه:ژوې
وېشنيزه:پښی لرونکې ژوې
وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
پولي سیاست

**پولي سیاست** یا د **پيسو سیاست**   هغه سياست دى، چې د مرکزي بانک له خوا د پيسو د وړاندې كولو د كنټرول او د اقتصادي عمومي سياست د اصيل موخو د ترلاسه كولو لپاره كارول كېږي.

***په بله وينا:*** پولي سیاست د هغو تدبريونو او تصميمونو له ټولگې څخه عبارت دى، چې د ټاكلو اقتصادي موخو، په ځانگړې توگه د ثبات د ټينگښت، استقرار او پولي ارزښت په موخه نيول کيږي.

د پیسو سیاست په هکله داسی هم ویلۍ شو چې گوندې د پیسو سیاست له هغه مالي فعالیتونو څخه عبارت ده کوم چې د یو هیواد د مرکزي بانک لخوا اداره او کنټرول کیږي لکه د پیسو برابرول، د پیسو موجودول، د اسعارو د تبا دلې نرخ یا ارزښت ټا کل، د پیسو گټه او داسې نور اړونده دندې شوې ترڅو مرکزي بانک وکولای شي چه اقتصادي پرمختگ وکړي، د اسعارو د تبادلې نرخ ثابت وساتي، خلکو ته د کار زمینه برابره کړي، د توکو نرخونه ثابت یا ځای پر ځای وساتي او مروجې پیسې د یو هیواد په ثابته توگه وکاروي. د پیسو سیاست ډېرې موخې لري خورا مهمې دوه یې دا دي: لومړئ اصلي موخه د پیسو د سیاست داده چې مرکزي بانک هره ورځ باید څومره افغانۍ خپل مالي بازار ته وړاندې کړي ترڅو د خپلو مشتریانو غوښتنې پوره کړي. دوهم اصلي مقصد د پیسو د سیاست داده چې په یو هیواد کې د هر ډول توکو نرخ ثابت وساتي تر څو د لوړو نرخونو مخه ونیول شي او خلک له اقتصادي او مالي ستونزو نه وژغورل شی.

## د پولي سیاست موخې
د پولي سیاست اصلي او معمولي موخې په لاندې ډول دي: 
#  بشپړ استخدام.
#  د بيو ثبات.
#  اقتصادي وده او پرمختگ.
#  د تادياتو بيلانس.
#  د پيسو عرضه كول.
# د كرېډېټونو يا اعتبارونو او ټكټانې نرخ برابرول.

## د پولي سیاست عاملين
بانکی سيستم له درې ډوله بانكونو څخه جوړ دى، چې په لاندې ډول دي: 
### [[مرکزي بانک]]
په اوس وخت كې مركزي بانك د هر خپلواك او مقتدر هيواد لپاره د يوې مهمې مالي موسسې رول لري، ځكه دا موسسه د دولت د اقتصادي سياستونو په بشپړتيا، په ځانگړې توگه د پولي او مالی سياستونو په چوكاټ كې مهم رول لوبوي او كړنې يې د دولت د سمو اقتصادي او مالي فعاليتونو لپاره اړينې دي او د هيواد د پولي چارو مديريت پر غاړه لري.

## نور ولولئ
* د پولي سیاست لوی آمریت

## سرچینې

وېشنيزه:پیسۍ
وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:بانک
بشپړ استخدام

**بشپړ استخدام** د ټولو ملتونو د پولي سياست تر گردو مهمه موخه ده، ځكه: 
* **الف**: كله چې استخدام بشپړ وي، نه يوازې په اقتصاد كې كاري ځواك بې كاره نه پاتې کېږي، بلكې له سرچينو څخه يې هم ښه گټه اخيستل كېږي. 
* **ب**: د بې كارۍ لوړه كچه انسانانو او انساني ټولنې ته بدبختۍ زېږوي، كورنۍ اړې كېږي، چې مالي ستونزو ته اوږه وركړي او د بشپړ استخدام نشتوالي ټولنه د باالقوه بهرني لامل د ضايعاتو او كموالي په لور رهبري كوي او په ټولنه كې فقر ريښې غځوي.

## سرچینې
 وېشنيزه:کار
 وېشنيزه:استخدام
 وېشنيزه:اقتصاد
مالي سياست

**مالي سياست**  د سياست او اقتصاد د تاليف له ټكو څخه دى، ځكه سياست د موخې يا موخو د ټاكلو په برخه كې مهم رول لري. كله چې دولت له ټولنيزو مسايلو او له هغو څخه د زېږیدلو  سياسي مسايلو سره لاس او گرېوان وي، داسې لاره غوره كوي، چې د هغو په حل يا تخفيف باندې تمامه شي. د بېلگې په توگه ځينې دولتونه د ټاكنو پر مهال د تورم د كمښت او د عامه سوكالۍ او بالعوضه مرستو د ډېروالي سياست غوره كوي. په هغه صورت كې چې د دولت مهمه موخه د اقتصادي تړاو كمښت او د خپلواكۍ ساتنه وي، دوي هڅه كوي په خپلو اسعاري لگښتونو كې په داسې ډول سپما وكړي، چې تر ډېره بريده بهرنيو هېوادونو ته د تادياتو د بيلانس له كسر سره مخ نه شي او په هغه صورت كې چې بېكاري يوه لويه ستونزه وي، اصلي موخه د استخدام رامنځ ته كول او د توليد ډېرول په پام كې نيسي او يادو موخو ته د رسېدو لپاره مناسب مالي سياست غوره كوي او په هغه صورت كې چې لويه ستونزه تورم وي، مالي سياست تورمي ضد بڼه ځان ته غوره كوي.

## سرچینې
*  سيد مسعود (پول و کرديت) پوهنتون کابل 1387
وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:مالي سیاست
نړیوال اقتصاد

**نړیوال اقتصاد**  هغه اړیکې چې د هېوادونو ترمنځ ایجادېږي کولای شو له څو لوریو تفکیک کړو. په دې لړ کې اقتصادي او سیاسي روابط، اجتماعي روابط، اقتصادي او فرهنگي روابط، او هغه اقتصادي روابط تر مطالعې لاندي نیول کېږي چې د ممالکو ترمنځ ایجادېږي. البته په هغه نړۍ کې چې موږ اوسو، د ممالکو ترمنځ اړیکي خورا ضروري دي او هېڅ هېواد نشي کولای له نورو د گوښه سیاست په بڼه خپل اقتصادي ژوند ته ادامه ورکړي او د ژوند له غوره معیار څخه برخمن شي. هر هېواد اړ دی چې له ټولو هېوادونو سره اقتصادي او تجارتي اړیکې ولري، یو تر بله سره اجناس او خدمتونه تبادله کړي او یا دا چې د کار، ځمکې او پانگې په څېر د تولید عوامل له یوه اقتصاد څخه بل هغه ته ولېږدوي. باید وویل شي د ورته نړیوالو معاملاتو په حجم کې ورځ تر بلې زیاتوالی راځي.
## د نړیوال تجارت د منځته راتگ لاملونه

## د نړیوال اقتصادځانگړتیاوې

## د نړیوال اقتصاد تاریخ او نظریاتو ته کتنه
## د خارجي تجارت کلاسیکي نظریات
## مهم نړیوال مالي سازمانونه
## د تادیاتو بېلانس
## د خارجي تجارت د سیاستونو وسایل او د آزاد تجارت اغېزې
## د وارداتو د تعویض تجارتي سیاست
په زیاتره مخ پر ودې هېوادونو کې د صنعتي انکشاف لپاره هڅې روانې دي. د دغو هڅو له لړ څخه یوه هم د وارداتو د تعویض له لارې د صنعتي انکشاف له ودې څخه عبارت ده. د صنعتي مصرفي اجناسو لپاره د بازار شتون یې د دلیل په توگه وړاندې کېږي. داسې فکر کېږي چې که چیرته د ځینو اجناسو واردات کنرتول شي، داخيل تولید یې ځای ډکولای شي چې له کبله یې په ضمن کې ملی عاید او استخدام اضافه کیدالی شي. د صنایع ارتباطي اثرات د صنعت د خصويص سکتور د پراختیا لامل گڼل کېږي.د تجارت دوارداتو دتعویض د سیاست په برخه کې د ورته انکشافي سیاست دموفقیت د شرایطو ، مشکلاتو او د وارداتو له تعویضې انکشاف بحث کېږي.

## مخ پر وده هېوادونه اود نړیوالو سیاستونو پایلې
## له باندنۍ نړۍ سره د افغانستان تجارتي اړیکې
## سرچیني او اخځلیکونه

وېشنيزه:اقتصاد
وېشنيزه:نړیوال اقتصاد
وېشنيزه:تجارت
عرب هېوادونه

**عرب هېوادونه** هغه هېوادونه دي چې عربي ثبه وايي۔کوز د عرب هېوادونو لړليک دی کوم چې د عرب ليگ غړيتوب لري۔

## لړليک

## سرچينې
چنگاښ

**چنگاښان** (په لاتين: *Brachyura*) د اوبو ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سمندرونو او خوږو اوبو کې ژوند کوي نوموړی ژوي لس پښې او باندینی اسکلټ لري. مخکينی پښې په لویو نوسو تبدیل شوي دي. بدن یی د نس او cephalothorax (سر او ټټر یوه لویه برخه جوړ کړي دي) څخه خوړ شوي دي د چنگاښ نارينه څوکه ور نس او ښځينه گردى نس لري. تر اوسه پورې د دي ژويو ۶۸۰۰ ډوله توصيف شوي دي.  
کوني کبر یا چنګاښ
Crab 
ټول د لنډې لکۍ چنګاښونه دي په ځانګړې توګه براکیورن (brachyurans). په دیکاپوډا ډله (order Decapoda) او ارتروپوډا فیلوم (phylum Arthropoda) کې ډلبندي شوي. براکیورن د چنګاښ کورنۍ براکیورا انفرا ډله (infraorder Brachyura) ده چې ریښتینی چنګاښ ګڼل کیږي خو له دې پرته انوموران (anomurans) شکلونه هم پکې شامل دي، انوموران د انومورا فرعي ډله (suborder Anomura) ده. انفرا ډله په ډلبندۍ کې له فرعي ډلې لاندې ډلې ته وایي. تر اوسه یې ۱۰۰۰۰ ډولونه مطالعه شوي. کوني کبر چنګاښ په سمندر، تازه اوبو کې او په ځمکه ژوند کوي. د پښو لمړۍ جوړه یې په پنسونو بدلیږي، کاراپاس یا ساتونکی کاسه یې پراخه وي. ډېر په سمندر کې ژوند کوي حتی هغه چې د ګرمو سیمو په ځمکه کې ژوند کوونکي دي سمندر ته کوزیږي او ډېری یې خپله لاروال دوره په سمندر کې تېروي.
## تړلې لیکنې
د اوبو ملخ

وېشنيزه:چنگاښان
وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
تعدد یا نوی تیوری ( سیاسی تیوری)

**تعدد یا نوی تیوری**  دا تیوري د اسټن مطلقه واکمني تر برید لاندې نیسي چې  د جرمني ټولنپوه اوټو گیرکې او انگلیسي تاریخ پوه میټلانډ له لوري رامنځ ته شوې. ددې تیوري پر بنسټ، واکمني د ویش وړ او محدوده ده او داسې ادعا کیږي چې د دولت ترڅنگ نور سازمانونه هم شته چې انسانان د مختلفو موخو د ترلاسه کولو لپاره په کې تظمیږي لکه مذهبي، ټولنیزې، اقتصادي، سیاسي او مسلکي ډلې او گروپونه نوځکه باید دا سازمانونه د دولت ترڅنگ هم واک ولري. ددې تیورۍ مخکښان نه غواړي چې انارشي رامنځ ته کړي مگر په دې اند دي چې د ځینو روښانه پرنسیپونو پر بنسټ باید واکمني وویشل شي او دولت باید د یو داور په صفت هغه شخړې حل کړي چې د نورو سازمانونو ترمنځ رامنځ ته کیږي او دولت باید له نورو سازمانونو سره سیالي وکړي او ځان باید ثابت کړي چې لوړترینه سازمان دی. دوۍ دولت ته د لوړ حاکمیت لرونکي سازمان په سترگه نه گوري بلگي ادعاکوي چې دولت خدمتگار او باید خپل خدمات وړاندې کړي او د دولت مقام داسې نه گڼي چې باید درنښت یې وشي بلکې د خدمتگار په سترگه ورته گوري.
هسیاو دا ځینې ځانگړنې د تعدد تیورۍ ته ورکړي. یعنې فردي ازادۍ ته باید درناوی وشي، ددې تیورۍ تاکید پر ټولنیزو سازمانونو وي، د ټولو گډون بایدی یقیني شي نه یواځې داچې حکومت او قانون به خبرې کوي بلکې ټول افراد او سازمانونه به په پروسو کې ورگډ وي.دا تیوري وايي چې د دولت مطلقه واکمني د منلو وړ نه ده په دې معنا که چیرې ټول ځواک په دولت پورې وتړل شي په دې معنا چې ټولنیز خوځښتونه، احزاب، مدني ټولنې او ملي سازمانونه بې معنا کیږي. ددې تیوري ځینې مخکښان دادي: فیگیس، پاول بودکاور، لیون ډوگویټ، هوگو کراب، لنډسې، ایرنیسټ بارکراو هارولډ لاسي.
سرسوبلې

**سرسوبلې** (په لاتين: *Myriapoda*) د بند پښه لرونکو ژويو څخه دي چې اوږدي بدن، مرکبې سترگې او ډېرې پښې لري. نوموړي ژوي د غوټو په مرسته تنفس کوي.
کیر سرسوبلی لای کودام پاهاشه 
مگر نمیدانی ؟
سرسوبلی هزار پا و در نتیجه پانصد کیر دارد

وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
وېشنيزه:سرسوبلې
شين گنبد

**شين گُنبد** (عربی:القبة الخضراءّ) د سعودي عرب په مدينه منوره ښار کې موجود د رسول الله (ص) ، ابوبکر اور عمر )(رض) په قبرونو د پاڅه شين رنگې گُنبد ته ويلی کيږي۔

## تاريخ
په لومړي ځل د رسول الله (ص) او د دوه صحابه اکرامو په قبر گنبد په 678 هجري کال (چې د 1279ء عيسوي کال سره سمون لري) کې جوړ شوی وو۔ په لومړي ځل چې دا گنبد جوړ شو نو هغه دا د لرگي څخه جوړ وو او بې رنگه وو۔1481ء کې په جومات کې اور ولگېد چې په کوم کې د لرگي جوړ گنبد هم وسوزېدلو۔وروستو دا گنبد بېرته جوړ شو او ددې ډانچه د خښتو څخه تياره شوه۔اوسنی گنبد عثماني سلطان محمود په 1818ء کال کې جوړ کړی او په لومړي ځل دې گنبد ته شين رنگ په کال 1837ء کې ورکړی شوی۔

## نور ولولئ
* مسجد نبوي
د کیمیا مهم اصطلاحات

کیمیا:
کیمیا د طبیعي علومو یوه څانگه ده. 
پدې علم کې د کیمیاوي عناصرو او د هغوی څخه د جوړو شویو کیمیاوي مرکباتو د ترکیب, جوړښت او خواصو او همدارنگه د یو ډول کیمیاوي موادو څخه د بل ډول کیماوي موادو لاس ته راتلل مطالعه کیږي.
پتنگ

**پتنگان** (په لاتين: *Lepidoptera*) د وزر لرونکو خوځندکو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱۸۰ زره ډوله ژوې پېژندل شوي دي چې په ۱۳۰ کورنیو تقسیم شوي دي. په اساني توگه پتنگان په ورځني پتنگانو او شپني پتنگانو تقسیمېږي. نوموړي ژوي سر، ټټر، نس، درې جوړې پښې،دوهاوږده انتنونه، لویې مرکبې سترگې لوی (رنگي) وزرونه لري.

وېشنيزه:پتنگان
سپرېنگي لکۍ لرونکې ژوې

**سپرېنگي لکۍ لرونکې ژوې** (په لاتين: *Collembola*) د شپږ پښی لرونکو ژويو څخه دي چې په خاورو کې یا د خاورو، اوبو او واورو پر سطح باندي ژوند کوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۳۵۰۰ بڼې ژوې پېژندل شوي دي. ددې ژوو اوږدوالی د ۱ میلیمترو څخه تر ۹ میلیمترو پورې دی. سپين یا ژيړ رنگ لري. نوموړې ژوې سر، ټټر، نس مرکبې سترگې او اوږده انتنونه لري.

وېشنيزه:سپرېنگي لکۍ لرونکې ژوې
غڼه ډوله ژوي

**غڼه ډوله (شکله) ژوي** (په لاتين: *Arachnida*) د نوسي لرونکو ژويو څخه تر ټولو لویه دله ده چې په ځانگړي ډول پر مځکه باندي په وچو سیمو کې ژوند کوي. د آراخنیډا څخه تر اوسه پورې ۱۰۰ زره ډوله ژوي پېژندل شوي دي چې په ۱۴ طايفو تقسیمېږي.
## د غڼه ډوله ژويو تقسیم

*لړمان - Scorpiones
*غمچينه ور لکۍ لرونکې لړمان - Uropygi
*غمچينه ور لنډه لکۍ لرونکې لړمان - Schizomida
*غمچينه ور لکۍ لرونکې غڼې - Amblypygi
*غڼې - Araneae
*Palpigradi 
*تقلبي لړمان - Pseudoscorpiones
*اوښ ډوله غڼې - Solifugae
*خمندک ډوله غڼې - Ricinulei
*لوگري غڼې - Opiliones
*خمندک ډوله ژوي - Acari
### د غڼه ډوله ژويو له منځه تللې بڼې
*هاپټوپودا - †Haptopoda
*†Phalangiotarbida
*ټریگونوټاربیدا - †Trigonotarbida

وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
نوسي لرونکې ژوې

**نوسي لرونکې ژوې** (په لاتين: *Chelicerata*) د بند پښه لرونکو ژوو یوه لاندې څانگه ده چې په درېیو ډلو وېشل کېږي: (آراخنیډا،سمندري غڼې، ورون خوله ژوي ) ددې ډول تر اوسه پورې ۳۶ زره ډوله ژوې پېژندل شوې دي.

## د نوسي لرونکو ژوو  تدريجي تكامل
نوموړې ژوې د طبيعت پوهانو په نظر ۴۸۰ میلیونه کاله مخکې د کامبرین په وخت کې په سمندر کې رامنځ ته شوې وی. خو تر ټولو لرغوني فوسیلونه یې چې تر اوسه پورې کشف شوي دي ۴۴۵ میلیونه کاله مخکې د اردویسین په وخت کې رامنځ ته شوې وی. لرغوني نوسي لرونکې ژوې په ځانگړي ډول په سمندرونو کې ژوند کول او  په ډېرو ډولو تقسیم شول. په اوس وخت کې د هغو ژويو څخه یوازې سمندري غڼې (۱۳۰۰ ډوله ) او تېغ لکۍ لرونکي ژوي (۴ ډوله) ژوند کوي.
## توصيف
نوموړي ژوي cephalothorax  (سر او ټټر یوه برخه جوړ کړي دي)، څلور جوړې پښې او نس لري. هره نوسي لرونکې ژوې د خولې په مخ کې د نوسو په توگه دوه اوږده انتنونه لري (Chelicerae) چې خپل خوراک او یا هم د خپل دوښمن باندې زهر پاشي یا یې په وسیله زهر د دوښمن بدن ته ننباسي. د خولې تر شا ځانگړي انتنونه هم شته چې Pedipalp ورته وایي.

وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
تقلبي لړم

**تقلبي لړمان** (په لاتين:*Pseudoscorpiones* )د آراخنیډا څخه یو مفید ژوی دی چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. تقلبي لړمان د غوښه خوړونکو ژويو څخه دي چې مضرې حشرې، خسکان، چینجيان او د کنو ښکار کوي. د دې ډول تر اوسه پورې ۱۰۰ ډوله ژوې پېژندل شوي دي.
## توصيف
تقلبي لړمان کوچنۍ ژوې دي چې اوږدوالی یې ۵ میلیمتره وي. د رښتیني او زهرجنو لړمانو په مقابله کې لیری نس لري. نوموړې ژوې هیڅ زهرلرونکي نیښ نه لري او د غوټو په مرسته تنفس کوي. بدن یې د cephalothorax او نس څخه جوړ شوی دی. تقلبي لړمان څلور جوړې پښې، خولې ته نژدې دوه اوږده انتنونه (پالپ) لري چې د لویو زهرلرونکو نوسو لخوا ختم شوي دي. تقلبي لړمان ډېر گټور ژوې دي چې د انسانانو په کورونو او مچۍ ځالو کې مضرې کنی خوري.

## د تقلبي لړمانو ډولونه
*Chelifer cancroides
*Chelifer museorum

وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
اوښ ډوله غڼه

**اوښ ډوله غڼې** (په لاتين: *Solifugae*) د غڼه ډوله ژويو څخه د سپې یو غوښه خوړونکې او څيروونکې ژوې دي چې په وچو سیمو کې ژوند کوي. نوموړې ژوې په ځانگړي ډول مورپان خوري خو کوچنۍ شمزۍ لرونکې ژوې هم ښکارولای شي. د اوشي غنو ټوله طايفه ۱۰۰۰ ډوله ژوي لري چې په ۱۲ کورنيو او ۱۵۳ جنسو وېشل کېږي. اوښ ډوله غڼې د غڼه ډوله ژويو څخه تر ټولو لرغونی ژوي دي چې ۳۲۰ میلیونه کاله مخکې په نړۍ کې ژوند شوې وې. نوموړي ژوي په ځانگړي ډول په اروپا، آسيا، اقريقا او امريکا کی په وچو سیمو کې ژوند کوي. اوږدوالي یې د څو میلیمترو څخه تر ۱۵ سانتیمترو پورې وي، قوي کرغشي لري http://img.abicko.cz/img/5/gallery/2429881_solifuga.jpg  خو د غڼو په مقابله کې هېڅ زهر نه لري. 

وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
ورون خوله ژوي

**ورون خوله ژوي** (په لاتين: *Merostomata*) د لرغونو نوسی لرونکو ژوېو څخه دي چې ۴۴۰ میلیونه کاله مخکې په سمندرونو کې یې ژوند کول. نوموړي ژوي په دوو طايفو (سمندري لړمان او تېغ لکۍ لرونکي ژوي) تقسیمېږي. په اوس وخت کې د هغو ژويو څخه یوازي تېغ لکۍ لرونکي ژوي ژوند کوي

وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
وېشنيزه:ورون خوله ژوي
مېگ ۱

**مېگ ۱**  د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده.

وېشنيزه:مېگ الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې
مېگ ۹

*مېگ ۹*'  د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده.

وېشنيزه:مېگ الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې
مېگ ۱۷

**مېگ ۱۷**  د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده 

وېشنيزه:مېگ الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې
مېگ ۲۱

**مېگ ۲۱**  یوه روسي جېټ یرغل کوونکې ښکاري الوتکه ده چې د ۱۹۵۹ کال څخه تر ۱۹۸۵ کال پورې په شوروي اتحاد، چکوسلواکيا او هندوستان کې جوړېدله. تر ۱۹۸۵ کال پورې ۱۱،۴۹۶ وزره الوتکې جوړې شوې. (۱۰،۶۴۵ په شوروي اتحاد کې، ۱۹۴ په چکوسلواکيا کې او ۶۵۷ په هندوستان کې). 

وېشنيزه:مېگ الوتکې
وېشنيزه:روسی الوتکې