open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کامکاتا-واري (ژبه)

**کامکاتا-واری** په افغانستان کي د نورستان ولایت اړوند یوه ژبه ده.  په یاده ژبه کي د کاتا-واری ، کامویري او ممویري اصلي ژبي لهجې ګډون لري.  کاتا واري او کام ویري کله ناکله په غلطه توګه د دوو جلا ژبو په توګه پېژندل سوي دي خو د ژبپوه ریچارډ سټرینډ په اند دوی دواړي یوه ژبه جوړوي. 

کامکاتا-واري ژبه د 40,000-60,000 نفوس چي د کاتا ، کوم ، مومو، کشتو او ځینو کوچنیو تور پوستو قومونو چي د افغانستان او پاکستان په ځینو برخو کي اوسیږي ګډه ژبه ده.  د پاکستان د کامکاتا-واری ژبي له یوبل سره توپیر لری. ددې ژبي لپاره ترټولو کارول سوي بدیل نومونه *کاټي* یا *بشګالي* دي.
واسي-وري (ژبه)

**واسی-واری** (**واسي-ویري** ) د واسی خلکو ژبه ده چی د افغانستان د نورستان ولایت د مرکز پارون دره په څو کلیو کی ویل کیږی. یاده ژبه د **پرسون** یا *پاروني* په نوم هم پېژندل کیږي.

واسی واری د هندو-اروپایی ژبی په کورنۍ پوری اړه لري او د هند-ایرانی ژبی په نورستانی ګروپ کي راځي.  واسی واری د نورو نورستانی ژبو څخه بیخي بېله ده. 

په ۱۸۹۶ کال کي د افغان واکمن عبدالرحمن خان له خوا د نورستان له فتحي او د اسلام له نافذېدو را وروسته اوسني پرسوني خلک ډېری مسلمانان دي.  دوی تر مسلمان کېدلو وروسته ډیر متقیان خلک وګرځېدل ځکه چې ځوان نسل يې د هند په لویه وچه کي اسلامي زده کړي ترلاسه او بیرته د اسلام د تبلیغ لپاره راغلل،  خو ددې سره سره دوی بیاهم د اسلام څخه مخکي زمانې ځیني نښي او کلتورونه له ځان سره لري.  د پرسونيانو د سواد کچه ټیټه ده: په دوی کي له1٪ څخه کم خلک واسی واری د لومړۍ ژبې په توګه کاروي، او د 15٪ څخه تر 25٪ پوري خلک یې د دویمې ژبې په توګه کاروي.

## نوم

د واسی واری ژبې نوم د هغې د پای برخي *Vâsi* څخه اخیستل سوی دی. *دغه ژبه* د افغانستان له دوو ملي ژبو پښتو او دري څخه منځ ته راځي.

## قومي جوړښت

واسی واری د واسی (پرسونی) خلکو لخوا ویل کیږی چی د پارون په دره کی چی د واسی ګل په نامه مېشت او د افغانستان په شمال ختیځ کی د نورستان ولایت د پیچ سیند په سر کي استوګن دي.  د دې ژبي اصلي نومونه په ټوپو ژبو کي واسی-واری او په سیک ژبی کې واسی ګڼل سوي دي، مګر دا د پرسونی، پرسون، واسی-واری، پارونی، پارون، ویرون، ویرو او ویرونی په نومونو هم یادیږی. د واسي ګل نفوس د 3,000-6,000 تر منځ اټکل سوی دی، او په دره او نورو سیمو کي نږدې 8,000 اصلي ویونکي لري، چې دا حالت ددې ژبي لپاره ګواښونکی ګڼل کیږي.

## فونولوژي

### غږونه
واسی واری اته غږ لرونکي (واول) توري لري لکه: â, u, o, i, e, ü, ö او بې نښه شوي سر، a، چي د لوړ مرکزي سر په توګه تلفظ کیږي، [ɨ].

## وییونه ( لغاتونه )

### ضمیرونه

### شمېرې

## لهجې

واسی واری په دریو ژبو ویشل سوې ده چی په شپږو کلیو کی ویل کیږی. لمړی ژبه ټوپو-واری، په شمالي کلي، ټوپو کي ویل کیږي. مرکزي ژبه، üšüt-üćü-zumu-vari، په منځنیو څلورو کلیو کې ویل کیږي، Seć، Üćü، Üšüt او Zumu. ټیټه ژبه، Uṣüt-vare، په یوسوت، ترټولو ټیټ کلي کې ویل کیږي. د دې مقالې لپاره به ډیری حواله شوي فورمې ((چي ترڅو په بل ډول مشخصي سوي نه وي)) د Seć ژبي پر بنسټ وي.
حجاز

**حجاز** ( عربی  ) هغه سیمه ده چي د اوسني عربستان مکه، مدینه، جده، تبوک، طایف ینبوع او شاوخوا سیمي په ځان کي رانغاړي. یاده سیمه همدرانګه په عربستان کي د "لویدیځ ولایت" په نوم هم پیژندل کیږي، چي په لویدیځ کي د سره سمندر ، په شمال کي د اردن ، په ختیځ کي د نجد ، او په سوېل کي د عسیر سیمې سره پوله لري.  د دې سیمي ترټولو لوی ښار جده دی، کوم چي په سعودي عربستان کې دوهم لوی ښار ګڼل کیږي، ورپسې مکه او مدینه په ترتیب سره د هیواد څلورم او پنځم لوی ښارونه دي. 

لکه څنګه چي د مکې  او مدینې ښارونو موقعیت،    په ترتیب سره په اسلام کې لومړی او دویم مقدس ځایونه دي په همدې ډول حجاز هم د عربو اسلامي، تاریخي او سیاسي سیمو څخه بلل سوی دی.  حجاز په سعودي عربستان کي تر ټولو زیات نفوس لري،  او عربي ژبه د سعودي عربستان د نورو ځایونو په څېر دلته حجازي عربي ده.  د توکم له پلوه ځیني حجازیان د بېلابیلو اصلونو څخه دي،  که څه هم لوی اکثریت یې د عربي نژاد دي. 

د اسلامي تاریخ له مخي دا سیمه د اسلام د پیغمبر محمدﷺ د زیږون ځای دی، کوم چي په مکه کي زیږیدلی وو.   حجاز د مسلمانانو د لومړنیو فتوحاتو له لاري د هغوی د امپراتورۍ برخه گنل کېده، چي لمړی د راشده خلافت ، ورپسې اموي خلافت ، او په پای کې عباسي خلافت ددغه سیمي واکمنان وه.  عثماني امپراتورۍ پر دې سیمه یو جزوي کنټرول درلود او د هغوی له پرځېدو وروسته حجاز د یوه خپلواکه سلطنت په توګه په 1925 کال کي رامنځ ته سو.  د 1932 په سپتمبر کي د حجاز او نجد سلطنت د الحسا او قطیف د سعودي واکمنۍ سره یوځای او د سعودي عربستان متحد سلطنت یې رامینځته کړ.
ماد واکمني

**ماد** ( په یوناني کي: *Mēdía* ؛ په اکاډیان کې: *Mādāya* )  په اکباتانا (( لرغوني افغانستان )) کي یوه ستره واکمني وه چي له ميلاد څخه اووه پېړۍ بیا تر شپږو پیړۍ پوري یې شتون درلود او داسې انګیرل کیږي چې د افغانستان ترڅنګ یې پر اوسني ایران او شاوخوا سیمو باندي د پام وړ واک درلود.  د آشوریانو له لوري د زګروس پرسیمه باندي د پرله پسې تاړاکونو له امله د ماد قومونه د یووالي پروسې ته داخل سوه.  په 612 کال مخکي تر میلاد کي ماد دومره پیاوړي سول چي د بابلیانو سره یې په ګډه د آشور امپراتورۍ له منځه یووړه.  معاصر تاریخ پوهان لږ تر لږه د اوومې پیړۍ مخکي تر میلاد په اړه د یو متحد ماد "بادشاهۍ" یا "دولت" د شتون په اړه شکمن دي. 

د کلاسیکي تاریخپوهني له مخي، ماد د آشور له ړنګیدو وروسته د لرغوني نږدې ختیځ د یو لوی ځواک په توګه راڅرګند سو.  د ماد واکمني د سلطنت سرحدونه په ختیځ او لویدیځ کي د ګاونډیو خلکو لکه پارسیانو او ارمنیانو د تسلط له لاري پراخ شوي. د ماد د خاورې پراختبا د لومړنۍ لرغوني افغان امپراتورۍ د رامینځته کیدو لامل سوه ، کوم چي د خپل لوړوالي په وخت کي یې له دوه ملیون مربع کیلومترو څخه ډیر واک درلود. یاده واکمنپ په اناتولیا کي د هیلس سیند له ختیځې څنډې څخه تر منځنۍ آسیا پوري غزیدلې وه.  په یاده دوره کې، **ماد امپراتوري** د بابل ، لیډیا او مصر تر څنګ په لرغوني ختیځ کي یو له سترو قدرتونو څخه وه.  په 550 مخکي تر میلاد کي د ماد پلازمینه ، ایکباتانا ، د پارس پاچا دوهم سائرس لخوا فتحه سوه ، چي همدغه د اچمینید امپراتورۍ دپیل نښه وه. 

ځیني پوهان استدلال کوي چې ماد د مرکزي دولت پرځای د قومونو یو نرم کنفدراسیون رامینځته کړی وو.
د ارزګان جګړه

**د [[اروزګان ولایت|ارزګان]] جګړه** په ۱۸۹۳ کال کې د امیر عبدالرحمن د واکمنۍ پر مهال د افغانستان په ارزګان کي د یو شمېر باغي هزاره ګانو او عبدالرحمن خان د لښکر تر منځ چي دولتي پوځي او غیر دولتي ځواکونه وو پېښه سول. په دې جګړه کي باغیانو ماته وخوړه او د عبدالرحمن له لوري یو نوی دولتي وېش رامنځ ته سو چي پر اساس یې د هغه ځای مېشت هزاره ګان د پښتنو سره ګډ استوګن کړه ترڅو په راتلونکي کي د مغرضو ګاونډیانو له لوري افغان قومونه له یوبل سره بیا په جګړه کي ښکېل نسي اوپه دې توګه د سیمي هزاره او پښتانه د اتفاق په ډول په یوبل کي مدغم سي.  ځیني باغیان د عبدالرحمان له لوري ترماتي خوړلو وروسته د برتانوي هند ( کویټه ) او د ایران ( مشهد ) ته مهاجر سول.  د امیر عبدالرحمان خان تر مړیني وروسته په 1901 کي امیر حبیب الله خان مهاجرو هزاره یاغیانو ته بیرته بخښنه وکړه او له هغوی یې وغوښتل چي خپل هیواد ته راستانه سي.  ددې سره سم یو شمېر راستانه شوي یاغیان په افغان ترکستان او بلخ ولایت کي میشت سول، خو ددې لپاره چي بیا قومونه له یوبل سره ښکېل نسي ارزګان ته د ستنیدو اجازه ورنکړل سوه.
آرین نسل

**آریایی نسل** د یو پخواني تاریخي نسل مفهوم دی چي د نولسمي پیړۍ په وروستیو کې راڅرګند سو او هغه خلک یې نړۍ ته ورپېژندل چي د پروټو - هندو - اروپایانو څخه د نژادي ګروپ په توګه سرچینه اخلي.   ددغه لفظ اصطلاحات د آرین تاریخي کاروني څخه اخیستل سوي دي چي د عصري ((اریایي نسله)) خلکو لخوا د "عظیم" په معنا کارول کیږي. انتروپولوژیکي ، تاریخي او د لرغون پېژندنې شواهد د یادي مفکورې اعتبار نه تاییدوي.
د عکاظ بازار

د عکاظ بازار (   ) په اوسني سعودي عربستان کي د نخله او الطائف تر منځ په عکاظ کي یو ځانګړی بازار وو.  دا بازار د اسلام نه مخکې وختونو کي د عربانو ترټولو ستر او مشهور بازار بلل کېدی،  چي نن ورځ یو مشهوره سیاحتي سیمه ګرځېدلې ده. د تاریخونو پر اساس د جاهلیت په زمانه کي به د عربانو اکثره قبیلې په کال کي یوځل همدلته سره راټولېدلې او خپل تجارتي څیزونه او اجناس به یې د پیر او پلور لپاره وړاندي کول.
د ټایټانیک پېښه

RMS *[[ټایټانیک (بیړۍ)|ټایټانیک]]* کښتۍ د 1912 کال د اپریل په 15 نېټه د سهار پر وخت په شمالي اتلانتیک سمندر کي د ساوت امپټون څخه نیویارک ښار ته د خپل لومړني سفر څلور ورځي وروسته ډوبه سول.  په هغه وخت کي ټایتانیک د نړۍ د ستري مسافر وړونکي کښتۍ په توګه 2,224 کسان سپاره درلودل، او د 1912 کال د اپریل په 14 تاریخ یې د یکشنبي په ورځ شاوخوا پر 23:40 بجې ( د کښتۍ پر وخت )  له یخنۍ سره ټکر وکړ . د ټایټانیک ډوبېدلو دوه ساعته او څلوېښت دقیقې په بر کي ونیولې، او د دوشنبې په ورځ پر 02:20 (05:18 GMT ) بجې د اپریل په 15 نېټه د 1,500 څخه د زیاتو خلکو د مړینې سبب وګرځېدل. دا په تاریخ کې د سولې د وخت د ترټولو وژونکي سمندري ناورینونو څخه وبلل سو. 

*تر ډوبېدو مخکي ټایټانیک* د اپریل په 14 نېټه باندي د سمندري کنګل شپږ اخطارونه هم ترلاسه کړل مګر د سفر سرعت او د عملې بې پروایي کښتۍ له ګواښ څخه ونه ژغورل.  *ټایټانیک کښتۍ* داسي ډیزاین سوې وه چي د هغې تر څلورو برخو تر ډوبیدو پوري په سیلاب کي مقاومت ترسره کړي، ترڅو عملیه د مرستې راجلبولو لپاره د اضطراب شعاعونه او راډیو ( بېسیم ) پیغامونه وکاروي او په دې توګه هغه مسافر چي پاته دي په  کښتیو کي ځای پرځای سي. 

له ډوبېدو سره سم نږدې ټول هغه کسان چي ټوپونه یې وهلي یا په بحر کې غورځیدلي وه په څو دقیقو کي د ساړه شاک او ناتوانۍ له امله مړه سول.  د کښتۍ تر ډوبیدو وروسته هغه مرستندویه ټیمونه چي د ټایټانیک ژغورلو ته راغلي یوازي د 710 نفرو په ژغورلو وتوانېدل.  د ټایټاینک یادي پیښي نړۍ اړه کړه چي د سمندري مقرراتو د پراخو بدلونونو وړاندیز وکړي او پرهمدې اساس په ۱۹۱۴ کال کي په سمندر کې د ژوند د خوندیتوب نړیوال کنوانسیون (SOLAS) تاسیس سو، چې نن هم د سمندري پیښو خوندیتوب اداره کوي.
جم سلطان

**جم سلطان** ( **امیرجم** ) یا **سلطان جم** یا **شهزاده جم** ( دسمبر 22، 1459 - فبروري 25، 1495) د سلطان محمد فاتح دریم زوی او د سلطان بایزید دوهم کوچنی ورور او د عثماني امپراتورۍ د سلطان سلیم لومړی نیم تره وو.

جم دخپل پلار سلطان فاتح تر وفات وروسته د سلطان بایزید ثاني له لوري په مصر او اروپا کي جلاوطنی ته اړ ایستل سو او هغه غوښتنه یې پر ځمکه وغورځول سوه چي د واک لپاره یې درلوده. نوموړی د خپل ورور څخه تر ماتي خوړلو وروسته لمړی د مملوکانو ، ورپسې د روډس په ټاپو او بیا د سینټ جان د نایټس په روغتون ، او په پای کې د پاپ تر محافظت لاندي په روم کي وفات سو. 

جم سلطان دخپل ژوند وروستی شپې د روم د پاپ له تر سخت نظربند لاندي په ډيري سختی سره تیري کړې او یو ځل د پاپ له لوري دي ته هم وهڅول سو چي ترخپل دین تیر سي او عیسائیت قبول کړي خو جم یې دا غوښتنه پر ځمکه وغورځول او په اخر کي کله چي په ایټالیا کي وفات سو، مړی یې له روم څخه عثماني واکمنۍ ته ولېږدېدی او هلته  د خپل سلطان ورور بایزید له لوري خاورو ته وسپارل سو.
مراسکي شکیبو

**مراسکي شکیبو** (په جاپاني: *紫式部*) جاپانۍ ناول لېکوونکې، شاعره او د هیان په دوره کې د امپراتورۍ په محکمه کې د انتظار مېرمن وه. هغه د ګینجي کیسه د لیکوالې په توګه مشهوره ده، چې په پراخه کچه د نړۍ یو له لومړنیو ناولونو څخه ګڼل کیږي، چې د ۱۰۰۰ او ۱۰۱۱ کلونو ترمنځ په جاپاني ژبه لیکل شوی. د هغې شخصي نوم مالوم نه دی، مګر هغه ممکن فوجیوارا نو کاوریکو وي، چې د ۱۰۰۷ په محکمه کې د یوې امپراتوري میرمنې په توګه یادونه شوې وه.

وېشنيزه:کیوتو
سلطان سلیم (دویم)

**دوهم سلطان** ( سلیم دویم ; 28 می 1524 - 15 دسمبر 1574) د عثماني امپراتورۍ یوولسم سلطان وو چي له 1566 څخه تر 1574 کال پوري یې واک په لاس کي درلود.  سلطان سلیم د سلطان سلیمان قانونی او د حرم سلطان زوی وو.  سلیم د خپل پلار تر مرګ وروسته د عثماني واکمنۍ لپاره یوازینی کاندید وو چي تخت یې ترلاسه کړ ځکه د نوموړي ورور محمد د ټوخي په ناروغۍ مړ سو، او دوه نور وروڼه مصطفی او بایزید يې د پلار په امر باندي وژل سوي وه. 

## حکومت
د سلیم د واکمنۍ پرمهال، د هغه لمړي وزیر سوکوللو محمود پاشا په دولتي حکومتولۍ کي د پام وړ کنټرول او اختیارات درلودل. د سلطان سلیم د واکمنۍ لپاره د قبرس او تونس فتحي په عثماني خلافت کي د پام وړ لاسته راوړنې بلل کیږي خو د لیپانټو جګړه او د روسیې سره د عثمانیانو نښته د نوموړي د واکمنۍ لپاره منفي اغیزي درلودې. د عثماني تاریخونو پر اساس دوهم سلیم د خپل پلار سلطان سلیمان غوندي یو ځواکمن سلطان نه وو، بلکي د نوموړي د ځواک سرچینه د عثماني ټولولواکمنۍ قوي لښکر او هغه نفوذ وو، چي دده له پلرونو څخه ورپاته وو. 

د سلطان سلیم د حکومت پر مهال عثماني ټولواکمنۍ د روم له پاپ او اسپانیا سره د سمندري جګړو پر مهال ډېر درانه تلفات ورکړه او په لسګونو هغه بېړۍ یې له منځه ولاړې چي عثمانيانو یې په مټ باندي مدیترانه سمندر اداره کاوه، خو په 1570 کال کي ددې جګړې غچ هغه مهال واخیستل سو کله چي عثماني ځواکونو د څو خونړي نښتو په پایله کي دقبرس لویه جزیره فتحه او د وینس لوټمار ځواکونه یې له هغه ځایه وشړل. 

سلطان سلیم ددې لپاره چي د اروپایانو د مخته تګ ونیسي، د یو بل پلان له مخي یې د فرانسې او اطریش سره د سولي خبري پیل او هغوی یې په رسمي توګه د اسپانیا او روم له صليبي تړون څخه پر شا کړه. د روم پاپ د سلطان سلیم د واک چپه کولو لپاره یوازي د اروپایانو یووالي ته کار نه کاوه، بلکي په ختیځ کي یې د پارس له صفوي سلطنت او په یمن او عرب خلیج هیوادونو کي یې له سیمه ییزو واکمنانو سره هم اړیکي ټینګي کړې، ترڅو د هغوی په مرسته عثمانيان له دننه څخه ووهي، خو صفوي سلطنت او عرب واکمنانو د عثمانيانو له ځواکمن لښکر څخه د ویري له کبله دا چاره هیڅکله ترسره نکړه او کوم چا چي په یمن یا نورو سیمو کي بغاوت ته لاس واچاوه، هغوی سخت وځپل سوه.
اولنډ

**اولنډ(, ; )** ، په بالتیک بحر کې د بوتنیا خلیج ته د ننوتلو په لاره کې یوه ټاپوډله ده چې په فينلینډ پورې اړه لري. **اولنډ** یوه خپلواکه  ملکي سیمه ده ، او په فينلینډ کې یوازېنۍ واحده سویډني سیمه ده. **اولنډ** د فينلينډ تر ټولو کوچنۍ سیمه ده، چې د هغې 0.49% مساحت او 0.50% نفوس جوړوي.

**اولنډ** د Åland (Fasta Åland) اصلي ټاپو څخه جوړه ده، چېرې چې اولنډ 90٪ نفوس ژوند کوي، او شاوخوا 6,500 ډبرې او نور  ټاپوګان ختیځ ته پراته دي. فاسټا اولنډ ټاپو د سویډن له ساحل څخه 38 کیلومتره (24 میله ) لیرې دی. په ختیځ کې، **د اولنډ** ټاپوګانو ډله د "فینلینډ ارکیپیلاګو" سمندر سره تړلې ده. **د اولینډ** یوازینۍ ځمکنۍ پوله د سویډن سره په مارکیټ راک کې ده.

## اړوندې پوښتنې

* په اولنډ ټاپوګانو کې سرحدي شخړې
* د اولنډ ټاپوګانو بیرغ
* د اولنډ ټاپوګانو  د هوایی ډګرونو نوملړ
* ګیټا، اولند ټاپو
* سونډ، اولند ټاپو
* ماريهام

## سرچينې

* انګلیسي ویکیپیډیا
د ګنجي کیسه

**د ګنجي کیسه** (په جاپاني: *源氏物語*) د جاپان ادب کلاسیک کار دی چې د ۱۱ پیړۍ په لومړیو کې د عالي میرمنې ، شاعرې او میرمن مراسکي شکیبو لخوا لیکل شوی. اصلي نسخه، چې د هیان دورې د چوکۍ په شاوخوا کې رامینځته شوې، نور شتون نلري. دا په "کنسرټینا" یا اوریون سټایل کې جوړ شوی و: د کاغذ څو شیټونه یو ځای کېښودل شوي او په بدیل سره په یو اړخ کې بیا بل ته پوښل شوي.
## سرچينې

وېشنيزه:جاپان
د ملا صاحب سرای

**د ملا صاحب سرای** د افغانستان د کندهار ښار او د ارغنداب ولسوالۍ د بابا صاحب تر منځ پروت یو پوځي مرکز دی.

دا یو وخت د ملا محمد عمر د اوسېدنې ځای وو، او کله چي پر افغانستان  امريکايانو قبضه وکړل او د افغانستان د هغه وخت حکومت د منځه ولاړ. په لنډه موده کي دا ځای د امريکايانو د ځانګړو ځواکونو په غټ پوځي مرکز بدل سو، او تر اوسه پوري هم يو پوځي مرکز دی. دا د کندهار تر ټولو زیاته په امن سيمه ده.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
سلطان عبدالمجید (اول)

**عبدالمجيد اول** ( لمړی سلطان عبدالمجید ; ۲۵ اپریل ۱۸۲۳_ 25 جون 1861) د عثماني امپراتورۍ یوویشتم واکمن وو.  نوموړی د ۱۸۳۹ کال د جولای په دوهمه د خپل پلار محمود دویم ځای ناستی سو. د عبدالمجید واکمني په عثماني ترکیه کي د ملتپالو خوځښتونو د ودې لپاره د پام وړ او په زړه پوري دوره وه. 

عبدالمجید غوښتل چې د بېلتون غوښتونکو هیوادونو په منځ کي عثمانیزم وهڅوي او په امپراتورۍ کي د ملتپالو خوځښتونو مخه ونیسي، او د نوي قوانینو او اصلاحاتو په راتګ سره غیر مسلمانان او غیر ترکان په عثماني ټولنه کي په بشپړه توګه مدغم کړي خو په دې برخه کي د هغه هڅي ناکامه سوې.   

په عثماني ترکیه کي د عبدالمجید لویه لاسته راوړنه د هغه تنظیم اصلاحاتو اعلان او پلي کول وه چي دده د پلار لخوا چمتو سوي او په میراث ورپاته سوي وه، او په اغېزناکه توګه یې په 1839 کي د عثماني امپراتورۍ عصري کولو ته لاره پرانیستل.  

## حکومت
عبدالمجید هڅه کول چي د لویدیي اروپا له سترو قدرتونو، یعنې بریتانیا او فرانسې سره چي د روسیې پر وړاندي د کریمیا په جګړه کې د عثماني امپراتورۍ تر څنګ جنګېدلي وه اتحاد جوړ کړي. د همدې موخي پر اساس د ۱۸۵۶ کال د مارچ په ۳۰ نېټه د پاریس د کانګرس په ترڅ کي عثماني امپراتورۍ په رسمي ډول د اروپا د کنسرت په منځ کي شامله سول. اروپایانو که څه هم چي د عثماني سلطنت یاده غوښتنه قبول کړه، خو په مقابل کي یې د مولداوا، سربیا او والاچیا هیوادونو خپلواکي هم له عثماني سلطنت څخه په ډېر ځیرک او چالاکه سیاست ترلاسه کړه او په ختیځه اروپا کي یې د عثماني ځواکونو په وړاندي یوشمېر پټ پاڅونونه په داسي ډول رهبري کړه، چي وروسته یې د عثمانیانو لپاره لوی سر درد جوړ کړ او پایله یې د یادو سیمو په خپلواکۍ باندي تمامه سول.

د عبدالمجید په واکمنۍ کي د عثمانيانو لپاره په کورنۍ کچه لویه ستونزه د لبنان کورنۍ نښتي او د مصر له واکمن محمد علي پاشا سره ډغري وې، چي له امله یې په لبنان کي د فرانسې استعماري سیاست په بشپړه توګه پلۍ او دغه سیمه د عثماني ځواکونو له نفوذ څخه دباندي ووتل. همدارنګه په مصر کي د محمد علي پاشا بې حده نفوذ ددې لامل سو ترڅو عثماني دربار نوموړي ته د افریقا دغه ستراتیژیک هیواد د یو میراثي خاور په توګه پریږدي.

## مړینه
سلطان عبدالمجید په 1861 زیږدیز کال کي د یو ناروغۍ له امله وفات سو.

## سرچينې
د بلا (ډریگن)اوه سرونه

***د بلا اووه سرونه په پاړسي به فارسي هفت سراژدها***   د ایران تلویزوني ټولګه ده چې د پولیسو، سیاسي او ټولنیزو ژانرونو سره د ابوالقاسم طالبي لخوا لیکل شوې او لارښود شوې چې د ۱۴۰۲ کال د کب په ۲۲ نیټه په دریم چینل کې خپره شوه.
پوزه

پوزه يا په بله اصطلاح سوږمه

## ریښه پېژندنه

پوزه په پهلوي ژبه کې د وینیک (vēnēk) په نامه وه، وین د ساه په معنی ده.
ړنګېدو ته په تمه تشې وېشنيزې

هغه تشې وېشنيزې چې د ړنګېدو وړ دي، په :وېشنيزه:چټک ړنګېدو ته نوماندې تشې وېشنيزې کې وګورئ!.

وېشنيزه:چټک ړنګېدو ته نوماندې تشې وېشنيزې
مولانا محمد یوسف بونیری

مولانا محمد یوسف بونیری د ضلع بونیر د علاقه سالارزو د بامپوخې کلی دے چې په کال نولس سوه اویایم کښے زیږیدلې دے عصری او دینی علوم ئے په بونیر ، کراچئ او ملایشیا کښې ترسره کړی دی د پښتو د عظیم صوفیانو شاعرانو رحمان بابا او غنی خان بابا د کلامونو او نظمونو شرحه د سوشل میډیا په لاره ډیر په ساده پښتو کښے کوی چې هر خاص و عام پرے ډیر په اسانه پوهه شی

مولانا محمد یوسف بونیری په غنی خان او د غنی د شاعرئ په شرحه مشتمل کتاب هم لیکلې دے چې نامه ئے د غنی خان حقیقی پېژندګلو ده کوم چې په پښتون قام باندے لوئے احسان ګڼلې کیږی ولې چې دوئ د غنی خان بابا د هغې ګرانې شاعرئ د معنو او مقصدیت نه پښتانه په اسانه توګه خبر کړل د کومې په حقله چې لویو لویو پوهانو دا رائے قایمه کړې وه چې د غنی خان په شاعرئ به دوه سوه کاله پس پښتانه پوهیږی

په دے سلسله کښے د مولانا محمد یوسف بونیری یوټیوب چینل هم شته چې نامه ئے Molana Muhammad yousuf Buniri ده 

مولانا محمد یوسف بونیری د یو ټیوب په لار د غنی خان لټون کتاب ټول شرحه کړے دے او اوس په دویم ځل د غنی بابا کلیات کتاب شرحه کوی
خاص ځواک

**ځاص ځواک** یا **د مشر تابه خاص ځواک** چي رسماً **د عاليقدر امیرالمؤمنین خاص ځواک** په نامه یادېږي، و هغه ځواکونو ته ويل کېږي چي د امیرالمؤمنین د امنیت چارې په غاړه لري. ددې ځواک اوسنی مشر مولوي عبدالاحد طالب دی؛ ښاغلی عبدالأحد د ۲۰۲۳م کال د اکتوبر پر ۳۰مه د امیرالمؤمنین مولوي ھیبت الله اخوندزاده لخوا پر دې دنده وګومارل سو.

## دا هم وګورئ
* مولوي ھیبت الله اخوندزاده

## سرچينې
اوغوز ترکان

**اوغوز ترکان د** لويديځي تركيې وګړي وه چي د اوغوز ترکي ژبه یې ویله.  د ترکانو دغه قبیلې په اتمه پیړۍ کي په منځنۍ اسیا کي د اوغوز یابګو ایالت په نوم په دودیز ډول یو قومي کنفدراسیون رامنځ ته کړ.  په اوسنی نړۍ کي د ترکیې ، آذربایجان او ترکمنستان ډیری نفوس د اوغز ترکانو اولادونه بلل کیږي.  د بازنطین په سرچینو کي د ترکانو دغه ښاخ ته **Uzes** ویل سوي دي.  د اوغوز اصطلاح په تدریجي ډول د دیارلسمي پېړۍ د ترکمن او ترکمن اصطلاحاتو پوري غځیږي.  

د دغه قوم کنفدراسیون د اویغورانو او کارلوک متحدینو ترمنځ ترجګړې وروسته د جیټی سو سیمي څخه لویدیځ ته وکوچېدی. په لسمه پیړۍ کي اوغوز ترکان په اوسني قزاقستان کۍ د بلخش جهيل شمال ته د سري سو ، تورګي او امبا سیندونو پر غاړه اوسیدل.  

اوغوز ترکانو تر اسلام منلو وروسته خپل دودونه او بنسټونه د اسلامي نړۍ سره په تطابق کي راوستل، او د دولت جوړوني په رغنده احساس سره یې سترواکمنی هم رامنځته کړې.  په 11 پیړۍ کي د سلجوق اوغوز قبیله افغانستان او فارس ته ولاړه او د سلجوق لوی امپراتورۍ د بنسټ ډبره یې کښېښودل.  په همدې پېړۍ کې د اوغوز د تنګري قبیلې چې *د اوز* یا *تورکس* په نامه هم یادېږي د روسیې د سیندونو په پوله کې د پیچنیګ تسلط ړنګ او هلته یې خپل نفوس وغځاوه.   د اوغز جنګیالیو د 1000 لسیزي راهیسي د منځني ختیځ په نږدې ټولو اسلامي لښکرو او همدارنګه تر هسپانیا او مراکش پورې چوپړتیاوي (خدمتونه) کړي دي.
باغ وحش کندهار

**باغ وحش** د کندهار ولايت تر ټولو مهم پارک دی، دا پارک د ظاهرشاه د وخت څخه دلته شتون لري. باغ وحش ارغنداب ولسوالۍ ته هم ډېر نږدې دی تر منځ یې خالي باغ پل شتون لري.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
Amherst پوهنتون

**امهرسټ کالج** (   ) په امهرسټ، میساچوسټس ایالت کي د لیبرال هنرونو خصوصي کالج یا پوهنتون دی.  یاد کالج په 1821 کال کي د هغه وخت د ولسمشر زیفنیا سویفټ مور لخوا رامنځ ته سوی دی ، امهرسټ د متحده ایالاتو په میساچوسټس کي د لوړو زده کړو دریمه زړه اداره بلل کیږي.  دغه کالج په اصل کي د نارینه وو د کالج په توګه په 1975 کي د زده کړې په برخه کې جوړ سو 

امهرسټ همدارنګه یوه څلور کلنه زدکړیزه موسسه ده چي په 2021 کال کي يې نژدې 1,971 زده کونکي جلب کړل.  په دغه کالج کي زده کونکي په خلاص نصاب کي د 42 لوی پروګرامونو څخه کورسونه غوره کوي  او اړتیا نلري چې اصلي نصاب مطالعه یا د ویش اړتیاوې پوره کړي.  امهرسټ په تاریخي ډول د ویلیام کالج او ویسلیان پوهنتون سره نږدې اړیکې لري ، کوم چي په سیمه کي کوچني درې کالجونه ګڼل کیږي.
حافظ الاسد

**حافظ الاسد**  د سوریې یو سیاستوال، نظامي افسر او انقلابي شخصیت وو چي له 1971 څخه بیا تر 2000 کال پوري یې د سوریې د 18 ولسمشر په توګه دنده ترسره کړل.  نوموړی له دې مخکي له ۱۹۷۰ څخه تر ۱۹۷۱ کال پوري د سوریې د صدراعظم په توګه او همدارنګه د عرب سوسیالست بعث ګوند د سوریې د سیمه ایزې څانګې د سکرتر او له ۱۹۷۰ څخه بیا تر ۲۰۰۰ پوري د بعث ګوند د ملي کمانډ د سکرتر جنرال په توګه دنده ترسره کړې وه. حافظ الاسد د ۱۹۶۳ کال د سوریې په کودتا کې کلیدي ګډون کوونکی وو، او د سوریې سیمه ییزه څانګه (عربي سوسیالیست بعث ګوند) یې واک ته ورساوه.

نوي مشرتابه تر کودتا وروسته حافظ الاسد د سوریې د هوايي ځواک د قومندان په توګه وټاکه. د 1966 په فبروري کې حافظ په دویمه کودتا کي برخه واخیستل او د بعث ګوند مهم مشران یې وپرځول. تر یاد بریالیتوب وروسته حافظ د نوي حکومت له خوا د دفاع وزیر وټاکل سو. څلور کاله وروسته حافظ دریم کودتا پیل کړه او داځل یې *اصلي واکمن* صلاح جدید له واکه لیري او ځان یې د سوریې د مشر په توګه اعلان کړ. حافظ د واک د تر لاسه کولو پر مهال د بعثیانو په حکومت کي بېلابېل بدلونونه راوستل. همدا راز یې له هغو هېوادونو سره د سوریې د بهرنیو اړیکو د ټینګولو له لاري چې د ده مخکني مخالفین بلل سوي وه، د سوسیالیستي انقلاب د صادرولو بیانیه هم پرېښوده. حافظ د سړې جګړې پر مهال د اسرایلو پر وړاندې د شوروي اتحاد او ختیځ بلاک ملاتړ وکړ او د عربي نړۍ د یووالي لپاره یې د عربي نړۍ مفکوره پریښوده، هغه هڅه وکړه چي سوریه د فلسطین د مدافع په توګه نړۍ ته وښیي.  

د حافظ د حکومت پر مهال د سوریې حکومت د یو ګوندي نظام په توګه راڅرګند او په یو قوي ولسمشریز رژیم سره د ګوندي دیکتاتورۍ غوندي سو.  د دې نظام د ساتلو لپاره، د ولسمشر او د بعث ګوند لخوا د حافظ او د هغه په کورنۍ کې د شخصیتونو یوه فرقه جوړه شوه. حافظ په ۱۹۷۶ کال کي په لبنان کې د مداخلې امر وکړ چي په پایله کي یې لبنان د سوریې په لاس اشغال سو. حافظ ددې ترڅنګ د خپلي واکمنۍ پر مهال د سوریې د اخوان المسلمین د یاغیانو په مشرۍ یو اسلامپاله پاڅون د یو لړ کړکیچونو له لاري چي د حما په ډله ییزه وژنه کي پای ته ورسېد مات کړ.

هغه د سوریې پر حکومت د خپل شخصي واک له ټینګولو وروسته د خپل ځای ناستي په لټه کې سو.  د نوموړي لومړی انتخاب خپل ورور رفعت و، مګر رفعت په 1983-1984 کي د حافظ د ناروغۍ پر مهال ترشک لاندي راغلی، او ترهغه وروسته جلاوطن سو کله چي د حافظ روغتیا ښه سول.  د حافظ بل ځای ناستی د هغه مشر زوی باسیل و . خو باسیل هم په 1994 کي د موټر په حادثه کې مړ سو او حافظ خپل دریم انتخاب ته مخه کړه چي د هغه کوچني زوی بشار الاسد وو.  حافظ په دې توګه په ۲۰۰۰ کال کي مړ او بشار د هغه رسمي ځای ناستی سو.
عثمان بن ابی العاص

**عثمان بن ابي العاص ثقفي** (  ; په ۶۷۱ یا ۶۷۵ کي مړ سوی) د بنو ثقیف له قبیلې څخه د اسلام د پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم ملګری، صحابي او د بحرین (ختیځ عربستان) او عمان (جنوب ختیځ عربستان) والي وو.  عثمان د راشده خلافت پر مهال په فارس کي د ساسانیانو پر وړاندي د پوځي ډلګیو مشري کوله. د نوموړي له ګوښه کیدو وروسته هغه د خپلو وروڼو سره په بصره کې میشت او د خلیفه لخوا ورته لوی ملکیت ورکړل سو.  یاد صحابي مشهوره عالم حسن البصري ته ډېر احادیث انتقال او د هغوی په ښار کي وفات سو.
ابان بن عثمان

**ابو سعید ابان بن عثمان بن عفان امیه** (؟ - ۷۲۳ م ) یو مسلمان فقیه ، مفسر ، حدیث پوه ، تاریخ لیکونکی ، تابعی او د عثمان بن عفانؓ  او ام عمرو بنت جندب بن عمرو زوی وو.  اموي خلیفه عبدالملک بن مروان نوموړی د مدینې د والي په توګه وټاکه او له ۷ کلونو حکومت کولو وروسته بیرته لیري سو. د ابان شهرت د امویانو په حکومت کي د هغه د خدمت له امله نه بلکي په اسلامي احادیثو کي د پوهي له امله وو.  نوموړي په تاریخ کي لومړنی ژوند لیکونکی ګڼل کیږي. ویل کیږي چي هغه خپل ټول لیکونه سلیمان بن عبدالملک ته وسپارل او سلیمان هم له منځه یوړل.  ابان د یزید بن عبدالملک د واکمنۍ پر مهال د مغزي د سکتې سره مخ او په مدینه منوره کي وفات سو.
مولوي عبدالاحد طالب

**مولوي عبدالاحد طالب** يو مشهوره طالب چارواکی دی چي د افغانستان په هلمند ولایت کي زېږېدلی دی. هغه دا مهال د امیرالمؤمنین د خاص ځواک مشر دی 

. نوموړی طالب د ۱۲ فبروري ۲۰۲۵ راهيسي د شېخ صاحب د حکم پر اساس د کندهار ولايت امنيه قومندان هم سو . مولوي عبدالاحد طالب دطالبانو د راتګ سره د هلمند ولایت والي وټاکل سو او تر ۳۰ اکتوبر ۲۰۲۳ پورې پر همدغه دنده پاته سو.

## دا هم وګورئ
## سرچينې
پشه يي ژبه

**پشه یي** (پشه یي ژبه) د هند-اریایي ژبو یوه څانګه ده چي د افغانستان په شمال ختیځ کي د کاپیسا ، لغمان ، ننګرهار ، نورستان ، کونړ او کابل په ( سروبي ولسوالۍ ) کي د پشه یي خلکو له خوا ویل کیږي.  

دغه ژبي له ۲۰۰۳ کال مخکي کومه لیکلی بڼه نه درلوده. په یاده ژبه کي څلور متقابل او نه پوهیدونکي ډولونه شتون لري، او یوازي یې د 30٪ په شاوخوا کي لیکني ورته والی لري: 

د پشه یی ژبي ګرامر په ۱۳۹۳ کال کي د دوکتورا په ډول لیکل سوی دی.
بابا غر

د **بابا غره سلسله** ( pashto **بابا غر، Dari** **کوه بابا** ;  *کوه* یا *کوه* معنی "غر"، *بابا* معنی "پلار") د هندوکش لویدیځ لوري ته د یاد غر غځېدنه په بر کي نیسي، چي د افغانستان د کابل ، ارغنداب ، هلمند ، فراه ، هري ، مرغاب ، بلخ ، او کندوز د سیندونو سرچینه ده. ددغه غرونو سلسله *د فولادي څوکۍ* (یا **شاه فولادي** ) لخوا سرچینه اخلي او د سمندر له سطحي څخه 5048 متره (ځیني پخوانۍ نقشې او سرچینې یې  5143 متره بولي) لوړوالی لري، او د بامیان په جنوب کي پرته ده. 

دفیروز غر تخت د لوېدیځ لور ته په نرمه درجه کي د پاروپامیس سره یوځای کیږي، او د هري سیند په اوږدو کي تر مشهد پوري سیمي په بر کي نیسي.  د بابا غر د پای ته رسېدو څوکي سویل لویدیز ته اوږده څاڅکي د هلمند سیند پورتنۍ برخي سره ویشي، او د فراه سیند څخه د هغې حوزه جلا کوي. یاد سپورونه د پام وړ لوړوالی لري چي ددوی د 11000 فوټه څخه ډیر لوړوالی په نښه کوي . همدارنګه سوېل لویدیز ته هم د شاوخوا موازي سلسلو په یوه پراخه ډله کې تیریږي، او د کندهار لویدیز ته د لوی ریګستان دښتې ته ننوځي. ددې سیمي شاته اوږده، مستقيم او سطحي غارونه د ارغنداب ، ترنک او ارغستان درې سره وېشي او له کندهار څخه تر غزني پوري غځېدلې لار په بر کي نیسي. 

د بابا غره په لړ کي د حاجي ګک د پاسه لوړي څوکي چي نیلي - تور رنګ لري او د لمر په رڼا کي ځلیږي د 2 ملیارد ټنو اوسپنې اټکل شوي زیرمې لري او د اسیا یوه لویه زیرمه ګڼل سوې ده.  

د بابا غره په سیمه کي زیاتره د هزاره توکم خلک او ورپسې تاجک او پښتانه اوسیږي. همدارنګه د سیدانو یو شمېر کورنۍ هم سته.  د نفوس ډیره برخه یې په کرنه پوري اړه لري چي د دوی د عاید اصلي سرچینه او کچالو اصلي فصل ګڼل کیږي.
د آسیا لویه لاره ۱

**د آسیا لویه لاره ۱** د آسیا تر ټولو اوږده لويه لاره ده. دا لويه لاره ۲۰،۵۵۷ کيلومتره اوږدوالۍ لري او د جاپان د توکیو څخه پیلېږي او بیا د جاپان، کوریا، چین، سویل ختیځ آسیا، بنګله دېش، هند، پاکستان او ایران له لارې د ترکیې په استنبول کي پای ته رسېږي.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
کوکچه سیند

## معلومات
**کوکچه سیند** ( **Dari** رودخانه کوکچه ) د افغانستان په شمال ختیځ کي موقعیت لري. یاد سیند د پنجشېر سیند یوه برخه ده او د هندوکش په غرونو کي له بدخشان ولایت څخه تیریږي. کوکچه سیند د کوکشا دره په نوم نومول سوی دی. د فیض آباد ښار ( د بدخشان ولایت پلازمینه ) د کوکچې سیند په څنګ کې پروت دی. د آرټین جیلو کلي ته نږدې ددغه سیند پر سر یو پل هم شتون لري.   


River
د امپراطوریو هدیره

د امپراطوريو هديره هغه اصطلاح ده چې دنيا وال يې د افغانستان لپاره کاروي معلومه نه ده چې لومړي ځل چا او کوم وخت ک دا اصطلاح کارولې ده، خو د تاریخ په اوږدو ځای ځای تر سترګو کيږي ددې اصطلاح یا مستعار نوم مخيزه څو پيړۍ وړاندې ځي، دا اصطلاح پر افغانستان د بهرنيو ځواکونو يرغل او بيا شرمناکې ماتې خوړلو څخه سرچينه اخلي لکه د ايراني شاهانو يرغل، د چنګيز خان يرغل، د لويې برتانيا ۳ ځله يرغل، د شوروي اتحاد يرغل، او ورستی ځل په مډرن زمانه کې د امريکا يرغل په افغانستان باندې خو دې ټولو دلته په افغانستان کې ماتې خوړلې او پاشل شوي دي.

دا اصطلاح له هغې وروسته چې انګليسي يا د لوې برتانيا  پوځونو ۳ ځلې په افغانستان کې ماتې وخوړه او په اخري ځل ماته کې يې ۱۶۵۰۰ سرتيري ووژل شول يوازې يو تن په تېښته هند ته بريالی شو چې په هغه دور کې هند دبرتانيا مستعمره و د تاریخ په کتابونو کې يې ځای جوړ کړ، کله د امپراطوريو هديره، کله نه ماتې خوړونکې خاوره، او کله هم د امپراطوريو پای، په نامه لقب ور کړل شو.
alt=T-54-55s_outside_Kandahar_Airfield_in_Afghanistan|مېنځ،_center|بټنوک|250x250px|د روسانو یا پخوانیو شورويانو ویجاړ  شوي ټانګونه په افغانستان کې.

بیا کله چې شوروی پوځونو يا سرو لښکرو په ډېر غرور سره په افغانستان یرغل وکړ خو د ایمان د لښکرو په مقابل کې يې داسې ځپونکې ماتې وخوړه چې د شوروي اتحاد ستنې يې ولړزولې او ماتې يې کړې په همدې ماتې سره د شوروی امپرطوري نسکوره او درې وړې شوه او له مېنځه لاړه.

ورپسې په ۲۰۰۱ میلادي کال کې امریکا ناټو او غړو هېوادونو يې په افغانستان یرغل وکړ په دې وخت دافغانستان واکمن رهبر لوی ملا صاحب محمدعمر مجاهد رحمة الله علیه يوه مشهوره جمله چې **امريکا زموږ سره د ماتې وعده وکړه او الله جل جلاله زموږ سره د بريا وعده وکړه وبه ګورو چې څوک ريښتني دي**  بلاخره له دوه لسيزو جنګ وروسته په ۲۰۲۱ کال د مارچ په ۱۵مه امريکا ماته او افغانستان بريا تر لاسه کړه او د الله تعالی وعده ريښتنې شوه په ټولنيزو رسنيو کې هم دې خبرې زیاته انګازه ومونده.

کله چې ناټو امريکا او ملګری یی په افغانستان کې مات شول نو د امپراطوريو هديره اصطلاح د نړۍ ګوټ کوټ ته ورسېده ځکه چې کال ۲۰۲۱ دی هره خبره او خبر د نور په سرعت سره په ټوله نړی خپریږي نو د ا اصطلاح هم په دې بڼه د انټرنېټ، خواله رسنیو او ټولنيزو رسنيو له خوا د نړۍ د هر شخص تر غوږو ورسېده او دا يې بدرګه کړه، دې اصطلاح له هغې وروسته ډیر شهرت وموند کله چې د نړی مشهورو ورځپاڼو لکه ګارډين او مشهورو تلويزيونو لکه بی بی سی او امریکا غږ او نورو لخوا په خبرونو کې وويل شوه، همدارنګه مشهورو څېرو او اشخاصو لخوا لکه د امریکا جمهوررئیس جوبايډن د ناټو سرمنشي او د اروپایی ټولنې مشر هم دا اصطلاح د افغانستان لپاره په ځلونو تکرار کړه چې ويډيو ګانې یې يوټيوب او نورو انټرنېټي پاڼو کې شتون لري.
د باغ بالا ماڼۍ

د **باغ بالا ماڼۍ** ( په دری ژبه Dari باغ بالا  

) په کابل ، افغانستان کې یوه پخوانۍ شاهي ماڼۍ ده. دا ماڼۍ د کارته پروان سره نږدې د باغ بالا ( *لوی باغ* ) په پارک کي د غونډۍ پر سر باندي موقعیت لري. د ماڼۍ په دننه کي یو لوی حوض شتون لري (چي په 1970s کي کال کي جوړ سوي دی) او د جلغوزیو وني ورباندي چاپېره دي.

## تاریخ
د باغ بالا ماڼۍ په 1893 زیږدیز کال کي د امیر عبدالرحمن خان له لوري د دوبي په موسم کي د نوموړي د استراحت او دمي لپاره جوړه سول چي وروسته په همدغه ماڼۍ کي ( په 1901 کال کي ) امیر وفات هم وکړ. تر عبدالرحمن خان وروسته یې زوی امیر حبیب الله خان ځایناستۍ سو او باغ بالا بیا هم د یو دولتي قصر په توګه کار کاوه خو په 1919 زیږدیز کال کي د هیواد ملي میوزیم ته تبدیل سو. کله چي په هیواد کي د حبیب الله خان تر وفات وروسته د غازی امان الله خان له لوري پراخ اصلاحات پیل سول باغ بالا د افغان لښکر فوځي چاوڼۍ وګرځېدل خو په 1930 زیږدیز کي بیرته بنده سول. د پاچا محمد ظاهرشاه په واکمنۍ کي باغ بالا ( په 1960 کي )  په مېلمستون باندي بدل سو او شپږ کاله وروسته مشهوره امریکایي جوړې (نانسی او لویس دوپري) دلته واده وکړ. په هیواد کي د کمونسټي کودتا په پایله کي باغ بالا ماڼۍ هم د نورو سیمو په څېر لوی زیان ولید اوپه 90 کلونو کي د جمعیت، حزب او نورو ګوندونو له لوري خرابه سول خو د جمهوري حکومت په راتګ سره بیرته کار ورباندي پیل سو او دوه ځله ( په 2001 او 2010 ) کي له سره ترمیم سول.
چهل ستون ماڼۍ

**چِهِل ستون** ( پښتو معنا "څلویښت ستنونه")، **چیلسوتون** ، **چیلستون** یا **چیهیلسیتون**، یوه تاریخي ماڼۍ ده چي د افغانستان په پلازمینه کابل کي د دارالامان ختیځ ته په شاوخوا  واټن کي موقعیت لري. دا ماڼۍ په 1796 زیږدیز کال کي د امپراتور زمان شاه دراني لخوا جوړه سوې ده.  یاده ماڼۍ او ګاونډ یې د ښار د 7 حوزې یوه برخه ګڼل کیږي.

## تاریخ

چهل ستون ماڼۍ د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې د زمان شاه دراني لخوا چي د دراني امپراتورۍ یو واکمن وو، جوړه سول.  د اوسنۍ ماڼۍ بڼه له مخکنی ماڼۍ څخه وروسته د ۱۹مې پېړۍ په پای کي د امیر عبدالرحمن خان له خوا په همدې ځای کي جوړه سوې ده.  تاریخي نقشې یاده ماڼۍ او ځایي سیمه دواړي *د هینداکي* په نوم یادوي. 

د ماڼۍ یادګاري تخته په 1888 کي جوړه سوې وه، او د امیر عبدالرحمن خان د ځای ناستی حبیب الله خان لخوا په پخو لارو او مرمر ډبرو سره نوره هم پراخه سول. چهل ستون ماڼۍ په ځینو وختونو یعني د شلمې پیړۍ په اوږدو کي د دولتي میلمستون په توګه کارول کیده، په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو د ولسمشر ډویټ آیزن هاور او د شوروي مشر نیکیتا خروشچیف د لیدنې استوګنځی همدغه ځای وو، او د کمونیستي دورې په جریان کي د حکومتي رسنیو د مرکز په توګه کارول کیده. ماڼۍ په افغانستان کي د کورنۍ جګړې له امله سخته زیانمنه سول او د کلونو لپاره په کنډواله بدله سوې وه، خو په 2019 کي د اشرف غني د واکمنۍ پر مهال یو ځل بیا په بشپړ ډول جوړه او پرانستل سوه. 

چهلستون د ښار په څنډه کي د کابل سیند په ختیځ کي چي د چهار آسیاب په لور بهیږي موقعیت لري. د چهلستون سړک مرکزي کابل له شمال او لوېدیځ دارالامان سره نښلوي. د کابل ولایت د 7 نورو ځایونو په څیر دا هم یوه غیر پلان سوې سیمه ده. 

## ورته ځایونه

* ارګ، کابل
* د باغ بالا ماڼۍ
* دارالامان ماڼۍ
* د بابر باغ
* د پغمان غونډۍ کلا
* تاج بیګ ماڼۍ
دارالامان

**دارالامان** د افغانستان د کابل په سویل لویدیځه څنډه کي یوه سیمه ده چي د 6 ناحيې یوه برخه جوړوي. یاد ښارګوټی یو پلان شوی ښار و چي په 1920 کي د پاچا امان الله خان په واکمنۍ کي رامنځ ته سو.  امان الله خان هڅه وکړه چي دارالامان په یوه نوي عصري پلازمینه بدل کړي،  او د سړکونو، پلونو او نورو زیربناوو د جوړولو لپاره یې الماني شرکتونه او انجینران هم وګمارل.  دغه سیمه له کابل سره نږدې په ۱۶ کیلومتره فاصله کي د دارالامان سړک له لاري نښلي او یو اوږد مستقیم بلیوارډ چي د یو شنونکي لخوا "شاید د پلازمینې کابل ترټولو غوره کوڅې" په توګه وي لري.  د کابل – دارالامان ترانسپورټ یوه تنګه رېل پټلۍ هم د همدې بلوارډ له لارې جوړه سوې وه.  

د دارالامان په سیمه کي د دارالامان ماڼۍ ، د افغانستان ملي موزیم او د تاج بیګ ماڼۍ په ګډون ګڼ شمېر ودانۍ او ماڼۍ جوړې سوي دي. خو په 1929 کي امان الله خان د حبیب الله کلکاني د واکمنۍ د تر لاسه کولو او انګلیسي توطیې پر اساس ګوښه سو، او یاد پلان سوی ښار هیڅکله بشپړ او پلازمینه نسول. د دارالامان  اوسنی ودانۍ د رسمي کاروني لپاره اوس هم استعمالیږي. د اشرف غني د واک ته رسېدو سره سم په جمهوري دولت کي له ۲۰۱۵ کال راهیسي د افغانستان د پارلمان ودانۍ په دارالامان کې وه.  همدارنګه د امید سبز په نوم یو ښارګوټی له دارالامان څخه لویدیځ ته په درې کیلومتره کي په ۲۰۱۰ کال کې جوړ او پرانیستل سو.

## ورته لیکني

* په افغانستان کي سیاحت
ډاکټر روشنک وردګ

**ډاکټر روشنک وردګ** په انګلسي (Dr roshanak wardak) د افغانستان مشهوره ډاکټره او سیاست مداره ده اغلې وردګ د افغانستان د وردګو ولایت د سیدآباد ولسوالۍ د شيخ اباد په سيمه کې  په (۱۳۴۰) - (1960) کال کې زيږدلی ده، نوموړې په ۵ کلنۍ د خپلې کورنۍ سره کابل ته د زدکړو په موخه کډه کړې ده خپلې زدکړې یې په کابل پوهنتون کې پای رسولې دي .

.

ډاکټر روشنک وردګ د روسانو او داخلي جګړو او اړودوړ پر مهال چې په دې جګړو کې يې خپل پلار هم له لاسه ورکړ  په (۱۳۶۹)-(1990) کال کې د پاکستان هېواد ته مهاجره شوه او هلته يې د کویت الخیر په کمپ کې د خپلو مهاجرو زخمي او نارغو هېوادوالو په درملنه بوخته شوه، وروسته بیا چې کله دا خبر واورېد چې په خپل پلرني ټاټوبي وردګ کې يې ۴۰ ښځو په په يوه ورځ د زيږون پر مهال ژوند له لاسه ورکړی نو بېرته افغانستان ته په(۱۳۷۵)-(1996) کال کې ستنه شوه، او د سیدآباد په ولسوالۍ کې يې خپل شخصي درملتون پرانيست تر څو د نسایی ولادي یا زيږون او نورو برخو کې د ښځو لپاره خدمات وړاندې کړي، په دې وخت اغلې وردګ يوازنی ښځينه ډاکټره وه چې په وردګو ولايت کې يې فعاليت کاوه نوموړې سربېره پردې په سپين کلنیک يا ملک محمد خان روغتون کې هم په روغتيايي برخه کې کار کاوه.
تاج بېګ ماڼۍ

**د تاج بېګ ماڼۍ** د افغانستان په پلازمینه کابل کي د دارالامان په سیمه کي یوه مشهوره ماڼۍ ده.تاج بېګ ماڼۍ د غرونو په منځ کي د یو کنډک په سر کي پرته ده.

د تاجبیګ ماڼۍ په اصل کي په ۱۹۲۰ لسیزه کي د افغان شاهي کورنۍ د استوګنې لپاره جوړه سول او د دارالامان یوه له خورا په زړه پورې ځایونو څخه ګڼل کېده. دا هغه سیمه وه چي د امان الله خان په دوره کې د اروپا د معمارانو د یوې ډلې لخوا د افغانستان د عصري کولو د هڅو په جریان کي جوړه سول.  تاج بېګ ماڼۍ تر کمونسټي اوښتون وروسته د خلقي واکمن حفیظ الله امین د استوګني په توګه کارول کېده.  دغه ماڼۍ په ۱۹۹۰ لسیزه کي د کورنیو جګړو پر مهال ویجاړه سول خو په ۲۰۲۱ کال کي ( د اشرف غني د واکمنۍ پرمهال ) په بشپړه توګه بیرته ورغول سوه  

## تاریخ

*د* (تاج بیګ غونډۍ) څخه لیري پرته سیمه چي د تیموریانو د ملکې لپاره جوړه وه ډیر پخوا موندل سوې وه. په یاده سیمه کي د تیموریانو او مغولانو لخوا د چت درلودونکي باغ ډیزاین جوړ او نن ورځ یې ځینې کنډکونه هم پاتي دي. تیموریانو او د هغوی ځای ناستو مغولانو د ابدالي دراني او وروسته د یوسفزیو له پښتنو قبیلو سره د خپلوۍ اړیکې ټینګي او پراخي کړې.  د احمد خان ابدالي نږور (د تیمورشاه دراني میرمن) د عالمګیر دوهمه لور کېدل. 

د ځینو تاریخ پوهانو په وینا د تاج بېګ ماڼۍ په ۱۷۹۵ (۱۲۱۰ هـ ق) کې د زمان شاه دراني له خوا بیا ورغول سوه، چي وروسته په پوځي جګړو کې ویجاړه سول او د لرغونو زمانو کنډوالي یې اوس هم پاتي دي. په افغانستان کي د ايساف بهرنيو سرتېرو په دې اړه د پخوانۍ کلا د کنډوالو ځیني اسناد مستند کړي دي. 

نوې ماڼۍ په ۱۹۲۰ لسیزه کي د افغان شاهي کورنۍ د اوسېدو لپاره جوړه سوه. د سویډن یادګاري لیکواله اورورا نیلسن ( *د رورا عاصم خان* په نوم هم پیژندل کیږي) چي په 1926-27 کي یې په افغانستان کي له خپل افغان خاوند سره ژوند کاوه، په خپلو یادونو کي بیانوي چي څنګه هغه د ملکې ثریا لخوا ماڼۍ ته وربلل سوې وه ترڅو ملکې او د پاچا مور  ته د لویدیځ ژوند او طرز بیان کړي.

د ۱۹۷۹ کال د دسمبر په ۲۷ نېټه شوروي اتحاد په افغانستان کي خپله فوځي مداخله پیل کړه. په همدغه ماښام شوروي پوځ د طوفان-333 عملیات پیل کړل او ددغه فوځ د الفا ګروپ او زینت ګروپ څخه د 54 KGB سپیټسناز سپیشل فورس عسکرو په ګډون شاوخوا 700 سرتیرو پر تاج بېګ ماڼۍ برید وکړ چي په پایله کي یې د PDPA عمومي منشي حفیظ الله امین ((چي د دسمبر راهیسي هلته استوګن وو)) وواژه. 20. 

د شوروي – افغان جګړې په جریان کې ماڼۍ د شوروي د 40 مې اردو د مرکزي دفتر په توګه کار کاوه. تاج بېګ ماڼۍ له افغانستان څخه د شوروي له وتلو وروسته هغه مهال سخته زیانمنه سوه، کله چي په ۱۹۹۲ کال کي د PDPA د مشر محمد نجیب الله د حکومت له نسکورېدو وروسته د افغان مجاهدینو بېلابېلو ډلو د کابل د کنټرول لپاره جګړه ترسره کړه.

د اسلامي جمهوريت په راتګ سره افغان حکومت د جرمني له حکومت سره په ګډه د دې ماڼۍ د بیارغاوني پلانونه طرحه کړل چي د رسمي استفادې لپاره یې د شتمنو افغانانو شخصي بسپنې ته اړتیا ولیدل سوه. یاد پلان تر نامعلومې مودې پوري په ټپه ولاړ وو ځکه چې افغان حکومت د سولي او ثبات د رامنځته کولو په لټه کي وو.  ورته پلان د نږدې دارالامان ماڼۍ لپاره هم تصویب سوی وو چي د ۲۰۱۹ کال د اګست په میاشت کي د افغانستان د خپلواکۍ په ورځ په بشپړه توګه ترمیم او د خلکو پر مخ پرانیستل سوه.

په ۲۰۲۱کي تاج بېګ ماڼۍ په بشپړه توګه بیا ورغول سوه. 

## سرچينه
اېنټرلېنګوا ژبه

**اېنټرلېنګوا** یو ساختګي  او د نړیوال منځګړیتوب ژبه ده چې په 1951 کې د نړیوال منځګړیتوب ژبې انسټیټیوټ لخوا خپره شوې. د دې هنري ژبې زياتره لغاتونه او ګرامر په طبيعي ژبو پورې اړه لري.

د اېنټرلېنګوا ژبه د ډېری ژبو په (په ځانګړې توګه رومي ژبو ) په عامه او مشترکه لغاتونو او ګرامر په مرسته جوړه شوې ده.

## اړوندې پوښتنې

* اېسپرانټو
* نووال
* ولاپوک
* ايدو

## سرچينې

*  Gopsill, F. P. (1990). International languages: a matter for Interlingua. Sheffield, England: British Interlingua Society. 

## بهرنۍ لینک

* یونین مونډیال پرو انټرلینګوا

پیر ژانتون (۱۳۷۶). «زبان جهانی اسپرانتو». عطایی. پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک).mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}
وېشنيزه:ژبې
جبل السراج

**جبل سراج** ( فارسي جبل سراج   ) د افغانستان د پروان ولايت د جبل السراج ولسوالۍ کي يو ښارګوټی دی. د جبل السراج ماڼۍ چي په ۱۹۰۷ کال کي د امیر حبیب الله خان له خوا جوړه سوې وه، په همدې ښارګوټي کي موقعیت لري. دا د لیدونکو لپاره په زړه پوري سیمه ګڼل کیږي.
خندود

**خندود** د افغانستان په شمال ختیځ کي د بدخشان ولایت په واخان ولسوالۍ کي اړوند یوه دره ده.  دغه دره د واخان ولسوالۍ د پلازمیني په توګه پېژندل کیږي، او د پنج سیند کیڼ اړخ ته موقعیت لري.  یاده سیمه په سوېل لویدیځ کي له اشکاشم او په ختیځ کي له سرحد سره د سړک په مرسته نښلول سوې ده. 

خندود له تاریخي پلوه د واخان له څلورو اداري کلیو څخه یو دی، چي له خندوت څخه تر دیګرګند پوري غځېدلی او د اکسکال سیمه د سد خندود په ساحه کي راځي. د زمري آتش پارست د کفارو کلا همدلته نږدې پرته وه. 

د شلمې پیړۍ په شاوخوا کي دلته شاوخوا 200 خلک ځای پر ځای سوي وه. دلته د لرګیو د موندلو ترڅنګ د ویلو په ګډون پراخه کښت او غوره څړځایونو شتون درلود. په وروستیو کي داسې ښکاري چي خندود د خان دولت په نوم بدل سوی دب، کوم چي د کلا پنجه سویل لویدیز شاوخوا ته په 18 میله کې پروت دی. 

د خندود نفوس په 2003 کې نږدې 1,244 تنه اټکل سوی و.  په دوی کې زیاتره د سیمې د واخي قوم اصلي وګړي دي.

## اقلیم او هوا

خندود یو فرعي اقلیم لري ( د کوپین د اقلیم طبقه بندي *Dsc* ) چې سړه، واوره ژمي او یخ اوړي پکښي زیات وي.



## اقتصادي حالت

د خاندود ټول وګړي په کرنه ، ټرانسپورټ ، سوداګرۍ او ګرځندوی باندي بوخت دي.

## ورته ځایونه

* د افغانستان درې
د هرات نړیوال هوايي ډګر

**د هرات نړيوال هوايي ډګر** ، **چي [[خواجه عبدالله انصاري|د خواجه عبدالله انصاري]] نړيوال هوايي ډګر** په نوم هم يادېږي،  د هرات ښار سوېل ختیځ ته په 10.5 کیلومتره ( 6.5 میله ) فاصله کي د هرات فراه پر لویه لار باندي د ګذرې ولسوالۍ ته نږدې موقعيت لري. دا ډګر په کابل کي د کابل نړیوال هوایي ډګر ، په کندهار کي د احمدشاه بابا نړیوال هوایي ډګر او په مزارشریف کي د مولانا جلال الدین محمد بلخي نړیوال هوایي ډګر څخه وروسته د افغانستان څلورم لوی سوداګریز هوایي ډګر دی.
د مزار شریف نړیوال هوایی ډګر

**د مزار شریف نړیوال هوايي ډګر** ( *میدان هوایي مزار شریف )*,  چي په رسمي ډول **د مولانا جلال الدین محمد بلخي نړیوال هوايي ډګر په** نوم یادیږي، د افغانستان په شمال کي د مزارشریف ختیځ ته په شاوخوا  کي موقعیت لري چي د ښار له مرکز څخه یې د موټر چلولو واټن شاوخوا 15 دقیقې دی.

یاد هوایي ډګر د  په لوړوالی کي د سمندر له سطحي څخه موقعیت لري. دغه هوایي ډګر  شاوخوا په اندازه یو اسفالټ ځغاستلیکه او څو ټکسي لارې ، او تر 1,000 پورې مسافرینو لپاره اسانتیاوې لري.  دا د شمالي افغانستان ډیر نفوس لرونکی ډګر دی. په 2013 کي دې هوایی ډګر ته د شپیتو ملیونه یورو جوړ سوی ټرمینل اضافه سو او پخوانی ټرمینل یې اوس د کورنیو الوتنو لپاره کارول کیږي.   

که څه هم په ډګر کي دننه دوې موازي ځغاستلیکي سره جوړ سوي دي، خو شمالي ځغاستلیکه یې له هغه وخت راهیسې په ټکسي لاره بدله سوې ده.   د مزارشريف د اورګاډي ترمينل د هوايي ډګر ختيځ ته موقعيت لري، چې په شمال کې د حيرتان سرحدي ښارګوټي سره نښلول شوى دى. د دفاع وزارت هوايي ډګر ته څېرمه پوځي اډه هم لري.
د کندهار هوټل

د کندهار هوټل د کندهار ولايت په کچه تر ټولو لوی هوټل دی، دا هوټل د ښار په منځ کي د پولي تخنيک شاوخوا موقيعت لري.   نوموړی هوټل دمګړی د فعاليت وړ نه دی او د ۲۰۲۱ کال په جګړو کي تقريباََ ټوله ويجاړ سوی دی.
## دا هم وګورئ
* کندهاریان
* کندهار
## سرچینې
سلواډور دالي

بټنوک
**سلواډور دالی**، د دالی دی پوبول مارکیس، د می په 11، 1904 کې په فیګیراس کې زیږیدلی او د جنوري په 23، 1989 کې په همدې ښار کې مړ شوی، یو هسپانوي انځورګر، مجسمه جوړونکی، نقاش، سکرین لیکونکی او لیکوال دی. هغه د سوریالیزم یو له اصلي استازو څخه ګڼل کیږي، او د شلمې پیړۍ یو له خورا مشهور انځورګرانو څخه دی.

په ډیر ځوان عمر کې د تاثریت لخوا اغیزمن شوی، هغه فیګیراس پریښود ترڅو په ماډریډ کې د اکادمیک هنري زده کړې ترلاسه کړي چیرې چې هغه د فیډریکو ګارسیا لورکا او لویس بویول سره ملګري شو او د مختلف هنري حرکتونو ترمنځ یې د هغه سټایل لټول. د جوان میرو په مشوره، هغه د خپلو زده کړو وروسته پاریس ته راستون شو او د حقیقت پرستانو په ډله کې شامل شو، چیرته چې هغه د خپلې میرمن ګالا سره ولیدل. هغه خپل سټایل له 1929 راهیسې وموندل ، کله چې هغه یو بشپړ سوریالیست شو او د پارانوایډ - انتقادي میتود یې اختراع کړ. څو کاله وروسته له دې ډلې څخه ایستل شوی، هغه په ​​اروپا کې د هسپانوي کورنۍ جګړې په جریان کې په جلاوطنۍ کې ژوند وکړ، مخکې له دې چې فرانسه نیویارک ته لاړ، هلته یې اته کاله ژوند وکړ او خپل برخلیک یې جوړ کړ. په 1949 کې کاتالونیا ته په راستنیدو سره، هغه کاتولیکزم ته مخه کړه، د رینیسانس انځورګرۍ ته ورسید او د هغه وخت د ساینسي پرمختګونو څخه الهام اخیستی و چې د هغه طرزالعمل ته یې وده ورکړه چې هغه یې "کورپسکولر تصوف" بولي.

هغه موضوعات چې هغه ډیری وختونه په ګوته کوي خوبونه، جنسیت، خواړه، د هغه میرمن ګالا او مذهب وو. د حافظې دوام د هغه یو له خورا مشهور سوریالیستي نقاشیو څخه دی ، د کراس د سینټ جان مسیح د هغه یو له اصلي کارونو څخه دی چې د مذهبي شکل سره دی. یو ډیر خیالي هنرمند ، هغه د نرګسیت او میګالومینیا په لور د پام وړ تمایل ښودلی چې هغه ته یې اجازه ورکړه چې د خلکو پام ځانته وساتي ، مګر د هنر نړۍ ناراضه برخه چې پدې چلند کې یې د تبلیغ یوه بڼه لیدلې چې ځینې وختونه د هغه له کار څخه بهر وي. د هغه په ​​​​ژوند کې دوه موزیمونه هغه ته وقف شوي وو، د سلواډور دالي میوزیم او د دالی تیاتر میوزیم. دالی پخپله دوهم، په خپل حق کې د یو سوریالیست کار په توګه رامینځته کړی.

د فرانسیسکو فرانکو لپاره د ډیلي خواخوږي، د هغه لیوالتیا او د هغه ناوخته اثار د هغه د نثر تحلیل او همدارنګه د هغه شخص ستونزمن موضوعات د تناقض سره مخ کوي.
وېشنيزه:انځورګر
وېشنيزه:هسپانیه
د اجمير شريف درګاه

**د اجمير شريف درګاه** (**اجمیر شریف** یا **درګاه شریف**)  د صوفي بزرګ **خواجه معین الدین چشتي** مقبره (درګاه) ده چې د هند په اجمیر شریف کې موقعیت لري.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
د کانسای نړیوال هوایی ډګر

**د کانسای نړیوال هوایی ډګر** (په جاپاني: *関西国際空港*) د جاپان په لوی اوساکا سیمه کې لومړنی نړیوال هوایی ډګر دی او د اوساکا ، کیوتو او کوبی ښارونو ته ترټولو نږدې نړیوال هوایی ډګر دی. دا د هونشو ساحل څخه د اوساکا خلیج په مینځ کې په مصنوعي ټاپو کې موقعیت لري ، د اوساکا سټیشن سویل لویدیز کې ۳۸ کیلومتره ، د اوساکا پریفیکچر کې د ایزومیسانو ، سینان او تاجيري په شمول په دریو ښاروالیو کې موقعیت لري. د هوایی ډګر لومړی هوایی ډګر ټاپو شاوخوا ۵۱۰ هکتاره او د دوهم هوایی ډګر ټاپو شاوخوا ۵۴۵ هکتاره پوښلي ، په ټولیز ډول د ۱۰۵۵ هکتارو لپاره.
کانسای د ۱۹۹۴ کال د سپتمبر په ۴ د اوساکا نړیوال هوایی ډګر کې د ګڼې ګوڼې د کمولو لپاره پرانستل شو، چې د ایتامي هوایی ډګر هم ویل کیږي، چې د اوساکا ښار ته نږدې دی. دا دوه ترمینلونه لري: ټرمینل ۱ او ټرمینل ۲. ټرمینل ۱، د ایټالوي معمار رینزو پیانو لخوا ډیزاین شوی، د ۱.۷ کیلومتره اوږدوالي سره د نړۍ ترټولو اوږد هوایی ډګر ټرمینل دی. هوایی ډګر د آل نیپون ایرویز ، جاپان ایرلاینز ، او نیپون کارګو ایرلاینز لپاره د نړیوال مرکز په توګه کار کوي ، او همدارنګه د پیچ ​​لپاره د مرکز په توګه کار کوي ، په جاپان کې لومړی نړیوال ټیټ لګښت کیریر.
## بهرنی سایټ

وېشنيزه:جاپان
ازرقي هروی (( هراتی ))

**ابوالمحسن ابوبکر زین الدین ازرقی** د یوولسمي پیړۍ نامتو افغان شاعر وو.

ویل کیږي چي مشهوره پارسی شاعر فردوسي له غزني څخه طوس ته د تګ پر مهال د ازرقي د پلار ( *اسماعیل وراق* ، 'کتاب پلورونکی') کور ته هم تللی وو. 

ازرقي د افغانستان په هرات ولایت کي وزېږېدی. نوموړي *الفیا و شلفیه* په شعر بدله کړه، او د الپ ارسلان د زوی *شمس الدوله ابوالفواریس تغان شاه* سره یې ملګرتیا پیل کړه. ازرقي د *سندباد نامې* یوه نسخه هم لیکلې ده. د هغه له یوې قصیدې پرته له پورته ذکر شویو اثارو څخه نور هیڅ هم نه دي پاته.

ازرقي په 1072 میلادي کال کي وفات سو.
ټويوټا لنډ کروزر

**ټويوټا لنډ کروزر** (مشهوره په **لنډ کروزر**) د ټویوټا تر ټولو ښه، مشهوره او ډېر خرصېدونکی موټر دی. تر ۲۰۱۹ پورې، د لینډ کروزر پلور په ټوله نړۍ کې له ۱۰ ملیون واحدونو څخه ډیر و.
## دا هم وګورئ
## سرچینې
بدخشان پوهنتون

**بدخشان پوهنتون** د افغانستان په شمال ختيځ کې یو دولتي عامه پوهنتون دی چې په ۱۳۷۷ کال کې د بدخشان په فیض اباد ښار کې تاسيس شو، اوسمهال بدخشان پوهنتون ۹ پوهنځي، ۲۸ علمي څانګې، ۱۳۶ علمي کادر کارکوونکي، ۷۰ اداري کارکوونکي، ۸۵ خدمتي کارکوونکي او نږدې شپږ زره زده کړيالان لري، چې ۳۰ سلنه یې نجونې دي. د بدخشان پوهنتون د دوامدارې حرفوي زده کړو د ښوونځي تر نامه لاندې د منځنۍ اسیا د پوهنتون د دوامدارې حرفوي زده کړو ښوونځی له ۲۰۱۴ کال راهیسې تر اوسه په دغه پوهنتون کې فعالیت لري. 

## شاليد
د بدخشان د لوړو زده کړو موسسه په ۱۳۷۷ کال کې د افغانستان د هغه مهال د ولسمشر برهان الدین رباني په امر د طب پوهنځي په ايجاد سره خپل فعاليت پيل کړ. دغه ښوونیزه موسسه په ۲۰۰۲ کال کې د انتقالي حکومت د مشر حامد کرزي په حکم د لوړو زده کړو په وزارت کې ثبت شوه. چې ترڅنګ يې د طب پوهنځی هم لغوه شو او محصلین یې د خپلو زده کړو د دوام لپاره د بلخ او کابل پوهنتونونو ته ولېږدول شول.  

تر ۱۳۹۱ لمريز کال پورې د بدخشان لوړو زده کړو مؤسسې ۳۴ علمي کارکوونکي او  په څلورو پوهنځیو (ښوونه او روزنه، ژبه او ادبیات، کرنه او اقتصاد)  کې نږدې ۲۰۰۰ زده کړيالان لرل. دې مؤسسې په ۱۳۹۲ هجري لمریز کال کې په پوهنتون بدله شوه او د خپلو فعالیتونو یو نوی فصل یې پیل کړ. 

## د پوهنتون د رییسانو لیست

* پوھنمل عبدالقدیر بران: له ۱۳۸۰ تر ۱۳۸۲ پورې
* پوهنيار عبدالقادر مهان: له ۱۳۸۲ تر ۱۳۹۱ پورې
* پوھنمل خسرو نظري: له ۱۳۹۱ تر ۱۳۹۸ پورې
* پوهندوی قاسم اریا: له ۱۳۹۸ تر...پورې

## پوهنځي

* ژبو او ادبیاتو پوهنځی
* ښوونې او روزنې پوهنځی
* کرنې پوهنځی
* اقتصاد پوهنځی
* کمپيوټر ساينس پوهنځی
* حقوقو او سياسي علومو پوهنځی
* شرعياتو پوهنځی
* ټولنيزو علومو پوهنځی

## سرچينې

## اړوندې پوښتنې

* په افغانستان کې د پوهنتونونو لیست

## بهرنۍ لینک


وېشنيزه:پوهنتون
د یریوان خانات

**د یریوان خانات**یو خانیت (یعنی ولایت) و چې په اتلسمه پیړۍ کې د ایران په افشاریه کې تاسیس شو. دا شاوخوا 19,500 کیلومتره ساحه پوښلې، او د اوسني مرکزي ارمنستان ډیری برخه، د ایغدیر ولایت او د کارس ولایت د کاګزمان ولسوالۍ سره په اوسني ترکیه کې او د اوسني نخچیوان خودمختاره جمهوریت شرور او صدراک ولسوالیو سره مطابقت لري. - ورځ آذربایجان.

## سرچينې

وېشنيزه:ارمنستان
وېشنيزه:د يروان خانات