اسلامي عصري توب (مډرنیزم)

اسلامي عصریتوب هغه خوځښت دی چې د «لویدیځ د کلتوري ګواښونو پر وړاندې د مسلمانانو د لومړني آیدیالوژیکي غبرګون» په توګه یادېږي او په کې هڅه شوې چې اسلامي باورونه د نویو ارزښتونو، لکه: دیموکراسي، مدني حقونو، عقلانیت، برابري او ترقي سره یوه خوله کړي. 

دا د یو شمېر اسلامي خوځښتونو نه یو و – چې اسلامي سیکولریزم، اسلام پلوي او سلفیزم یا سلفیت په کې شاملېږي – چې د ۱۹ مې پېړۍ په نیمايي کې د وخت د چټکو بدلونونو په ځانګړي ډول په اسلامي نړۍ باندې د لویدیځ کلتور د تصور کېدوني برید او استعمار په ځواب کې را څرګند شو. په بنسټ اېښودونکو کې یې د الازهر پوهنتون شیخ محمد عبده چې په ۱۹۰۵ ز کال له خپلې مړینې وړاندې یې د لنډ مهال لپاره د اسلامي عصري توب هڅې وکړې او سید جمال الدین افغان شاملېږي. 

د اسلامي عصریتوب له خوا اصلي اصلاح غوښتنو د پیدایښت له مهاله، د سیکولر حاکمانو او د هغو «رسمي عالمانو» د فکر د یووالي له امله چې دنده یې د دغو واکمنانو چارو ته دیني مشروعیت بښل دي، زیان لیدلی.

له سیکولریزم سره د اسلامي عصریتوب توپیر په دې کې دی چې په عام ژوند کې د ایمان لرلو پر اهمیت ټینګار لري او د سلفیت او اسلام پالنې پر وړاندې بیا د معاصرو اروپايي بنسټونو ارزښتونه او ټولنیز بهیرونه رانغاړي. د ماهاتیر محمد له خوا د اسلامي عصري توب اړوند یوه څرګندونه دا ده چې: «یوازې هغه مهال کولای شو، اسلام د ټولو دورو د دین په توګه په پام کې ونیسو چې اسلام د ۱۴۰۰ کاله وړاندې دنیا نه په توپیر نوی دنیا لپاره تفسیر کړو».

## د عصري توب تاریخچه
محمد عبده او د هغه پیروانو د نوولسمې پېړۍ په وروستیو کې له اسلام نه د دفاع، عصري کولو او د هغه د بیا پیاوړي کولو په موخه له لویدیځو بنسټونو او ټولنیزو بهیرونو سره د اسلام د همغږي کولو پروژه پیل کړه چې شلمه پېړۍ یې تر اغېزې لاندې راوسته. د دغې ایدیالوژي بنسټ ګر محمد عبده (د مړینې کال. ۱۳۲۳ هجري قمري/۱۹۰۵ ز کال) له خپلې مړینې وړاندې د لنډ مهال لپاره د الازهر پوهنتون شیخ و. دغې پروژې د نوولسمې پېړۍ نړۍ د اسلامي پوهې له لویې ټولګې سره چې په جلا چاپېریال کې راغونډه شوې وه، همغږې کړه. 

دغو هڅو په پیل کې ډېر کم اغېز درلود. د عبده له مړینې وروسته، د هغه خوځښت په ۱۹۲۴ ز کال کې د عثماني خلافت په پاشل کېدو او د سیکولر لیبرالیزم په ودې سره – په ځانګړي ډول د لیکوالانو د نوي نسل په مطرح کېدو له دې ډلې د علي عبدالرزاق د نشریاتو له امله چې د لومړي ځل لپاره یې د مسلمانانو په تاریخ کې په اسلامي سیاست برید وکړ، چټکتیا ومونده. د دغه باور په نورو وروپسې لیکوالانو کې فرج فوده، الاشموي، محمد خلف الله، طاها حسین، حسین امین او نورو، په ورته لهجه استدلال وکړ.

## په بېرته ژوندي کوونکو خوځښتونو اغېز

### اخوان المسلمین
اسلام پالي خوځښتونه، لکه: اخوان المسلمین د اسلامي عصري توب او سلفیت تر پیاوړي اغېز لاندې و. د دغه خوځښت بنسټ اېښودونکی حسن البنا د محمد عبده او د هغه د سلفي شاګرد رشید رضا تر اغېز لاندې و. البنا د رسمي علماوو په تقلید کولو نیوکه وکړه او ټینګار یې وکړ چې یوازې قرآن مجید او معتبر احادیث باید د شریعت منابع وي. په ورته مهال دا سوریايي سلفي عالم رشید رضا و چې په حسن البنا یې ډېر اغېز درلود. هغه به تل د رشید رضا لیکنې او د هغه له خوا خپره کېدونې مجله المنار لوستله. البنا د اسلامي تمدن د زوال اړوند د رضا اصلي اندېښنه شریکوله، هغه په دې باور و چې له دغې چارې نه مخنیوي یوازې له لاسوهنې پرته اصلي اسلام ته په مراجعه کېدلای شي. البنا د رضا په څېر (د اسلامي عصري توب غوښتونکو پر خلاف) په معاصر دوران کې لویدیځ سیکولر افکار د اسلام پر وړاندې لوی ګواښ باله. په داسې حال کې چې د اسلامي عصري توب د باورونو ملاتړ د سیکولر واکمنانو او رسمي عالمانو له خوا کېده، اخوان المسلین دودیز او محافظه کاره لوري ته مخ کړ، «چې د هغو کسانو لپاره د وتو یوازنۍ لار وه چې د لویدیځ پالنې د اغېز له امله یې دیني او کلتوري احساسات پارېدلي وو». اخوان المسلمین له معاصرو ستونزو سره د مسلمانانو د مخ کېدو اړوند له سلفي حل لارې دفاع کوله او د سلفیت د بیا را ژوندي کولو د نظریې په بنسټ یې د شریعت د پلي کېدو له مخې د یوه اسلامي دولت له جوړېدو ملاتړ کاوه.

په داسې حال کې چې اخوان المسلمین په رسمي ډول ځان د یوه سلفي خوځښت په توګه څرګندوي، آرامه سلفیان تر ډېره خپل سلفي اعتبار تر پوښتنې لاندې راولي. اخوانیان د عصري توب له ګواښونو سره په مبارزه کې له پیوریسټانو یا خالصانو سره توپیر لري او په دولت باندې په مخ پر زیاتېدونکي کنټرول تمرکز لري. له دې سره، دواړه لوري هم اخوان المسلمین او هم سلفیان د شریعت له پلي کېدو ملاتړ او د حضرت محمد(ص) او د هغه د صالحو ځای ناستو یا سلف صالح په پیروي ټینګار کوي.

سلفي فعالین چې سیاسي چارو ته اوږد مهاله دودیز لاسرسی لري، په لوړه کچه په اسلامي خوځښتونو: لکه: اخوان المسلمین او نورو بېلابېلو څانګو کې فعال دي. اخوان المسلمین ته د اړوند پخواني مصري ولسمشر محمد مرسي په وینا: «قران زموږ اساسي قانون دی، حضرت محمد(ص) زموږ رهبر، جهاد زموږ لار او د الله (ج) په لار کې مرګ زموږ تر ټولو لویه هیله ده ... شریعت، شریعت او په پای کې بیا هم شریعت. دغه ملت یوازې د اسلامي شریعت له لارې د برکت او بیا ژوندي کېدو خوند اخیستلای شي».

### محمدیه
په ۱۹۱۲ ز کال کې د اندونیزیا د اسلامي سازمان محمدیې بنسټ کېښودل شو. ډېری مهال د سلفي او ځینې مهال د اسلامي عصري بنسټ په توګه ستایل کېږي، چې له علماوو نه «په پټو سترګو» له تقلید سره په مخالفت د قرآن مجید او احادیثو په پیروي ټینګار کوي. ویل کېږي چې له ۲۰۰۶ ز کال راهیسې، د اندونیزیا د علماوو د شورا د مشر محمد سراج الدین شمس الدین تر مشرۍ لاندې یې «په شدت سره د اسلام محافظه کاره ډول ته انحراف موندلی».

### سلفیه خوځښت
سید جمال الدین افغاني، محمد عبده، محمد الطاهر بن عاشور، سید احمد خان او تر یوه بریده محمد الغزالي، د لومړني مسلمان نسل (سلف) مهال ته د اسلامي درک د «بېرته ګرځېدو» په موخه د فقهي استنباط (اجتهاد) د دروازې په خلاصولو چې دوی هغه تړلې لیدلې وه، د وهابیت یو شمېر آرمانونه لرې کړل. یو شمېر تاریخ پوهان باور لري چې معاصرینو د «سلفیت» اصطلاح، د خپل خوځښت لپاره کارولې (په داسې حال کې چې دغه موضوع کم تر کمه د یوه عالم هنري لوزییرله خوا په کلکه رد شوې). امریکايي عالم نوح حامیم کلر لیکلي:د سلفیت اصطلاح د وروستیو مسلمانانو ترمنځ د یوه شعار او خوځښت په توګه د محمد عبده د پیروانو له خوا را ژوندی شوه.

## اسلامي معاصرین
په داسې حال کې چې ټول لاندې یاد شوي کسان یادو خوځښتونو ته اړوند نه وو، خو دوی ټول په زیاته او لږ کچه د عصري چلند د تفکر په خپرولو کې ګډې اړیکې لري.

* محمد عبده (مصر)
* سید جمال الدین افغان (افغانستان)
* محمد الغزالي (مصر)
* محمد الطاهر بن عاشور (تونس)
* چراغ علي (بریتانوي هند)
* سید امیر علي (بریتانوي هند)
* قاسم امین (مصر)
* مالک بن نبي (الجزایر)
* موسی جار الله بیکیف (روس)
* احمد دحلان (اندونیزیا)
* فرج فوده (نوی معاصر)(مصر)
* عبدالروف فطرت (ازبکستان، وروسته روسیه)
* محمد اقبال (بریتانوي هند)
* ونګ جینګازي (چین)
* محمد احمد خلف الله (مصر)
* سید احمد خان (بریتانوي هند)
* شبلي نعماني (بریتانوي هند)
* عبدالناصر قرصاوي (روس)
* محمد شلتوت (مصر)
* علي شریعتي (ایران)
* محمود محمد طاها (نوی معاصر)(سوډان)
* رفاعه الطهطاوي (مصر)
* محمود طرزي (افغانستان)

### معاصر مډرنیسټان

* جمال البنا (مصر)
* صهیب بن الشیخ (فرانسه)
* عبدالنور بدر (فرانسه)
* جاوید احمد غامدي (پاکستان)
* فتح الله ګولن (ترکیه)
* وحید الدین خان (هند)
* ارشاد منجي (کاناډا)
* عبدالوهاب المدب (فرانسه)
* طارق رمضان (سویتزرلنډ)
* محمد طاهر القادري (پاکستان)
* حمزه یوسف (متحده ایالات)

## سرچینې