۴ تلپاتې پرمختیايي موخه

تلپاتې ۴ پرمختیایي موخه (SDG4 یا ۴ نړیواله موخه) د باکیفیته زدکړو په اړه ده، چې د هغو ۱۷ تلپاتې پرمختیایي موخو له ډلې شمېرل کېږي، کوم چې د ۲۰۱۵ ز کال د سپټمبر میاشت کې د ملګرو ملتونو له خوا رامنځ ته شوه. د SDG4 بشپړ سرلیک «ټولشموله او برابر کیفیت لرونکو زدکړو په اړه ډاډ ترلاسه کول او د ټولو لپاره د زدکړو د فرصتونونو برابرول» دی.

SDG4 د لسو موخو په درلودو، د ۱۱شاخصونو په مټ اندازه کېږي، اووه موخې یې (پایله لرونکې) موخې دي، چې دا دي: وړیا لومړنۍ او ثانوي زدکړې؛ باکیفیته لومړنیو زدکړو ته یو ډول لاسرسی؛ ارزانه تخنیکي، مسلکې او لوړې زدکړې؛ د هغو خلکو په شمېر کې ډېروالی راوستل، چې د ځانګړو مهارتونو له لارې خپل مالي اړخ پیاوړی کوي؛ په زدکړو کې د ټولو تبعیضونو له منځه وړل؛ نړیوال لیک لوست او تلپاتې پرمختګ. درې نورې موخې یې (د موخو لاسته راوړل) دي، چې دا دي: ټولشموله او د خوندي ښوونځیو جوړول؛ د پرمختللو هېوادونو لپاره د لوړو زدکړو بورسونو برابرول او په دغو هېوادونو کې د وړ ښوونکو په شمېر کې ډېروالی راوستل.

د SDG4 موخه دا ده تر څو ماشومانو او ځوانو کسانو ته کیفیت لرونتکي او په اسانه توګه سره د لاسرسي وړ زده کړې او همداشان د زده کړې نور فرصتونه چمتو کړي. له همدې امله، د لا زیاتو روزنیزو مرکزونو د جوړولو بېړنۍ اړتیا او د اوسنیو اسانتیاوو د لوړولو لپاره اړینه ده تر څو د ټولو لپاره خوندي، ټولشموله او د اغېزمنو زدکړو چاپېریال چمتو کړي. 

په ډېری مخ پر وده هېوادونو کې پراخې بې وزلۍ، جګړو، ډله ییزو شخړو او نورو عواملو د هغوی پرمختګ را کم کړی دی. څرنګه چې، د کلیو او ښارونو ترمنځ توپیر لا هم لوړ دی؛ نو د بډایه کورنیو ماشومان د بېوزلو کورنیو د ماشومانو په پرتله، ښوونځي ته د تګ ډېر امکانات لري. په لوېدیځه اسیا او شمالي افریقا کې روانې جګړې د هغو ماشومانو په شمېر کې زیاتوالی راوستی، چې ښوونځي ته نه ځي. د افریقا په فرعي صحرا کې ابتدایي ښوونځیو خورا پرمختګ کړی دی، چې دغه پرمختګ په ۱۹۹۰ز کال کې  ۵۲سلنه او په ۲۰۱۲ ز کال کې ۷۸سلنې ته لوړ شوی؛ مګر غټ توپیر پکې لا هم شته. 

## شالید
" د ټولو لپاره زده کړې" یو مشهور شعار دی، چې له  ۱۹۹۰ز کال  راهیسې ورته د بېلابېلو نړیوالو پرمختیایي سازمانونو پاملرنه شوې ده. په پیل کې تلپاتې پرمختیایي موخې ((SDGs خورا مهمې وګڼل شوې او SDG 4  په کې په نښه شو. زده کړې؛ د تلپاتې پراختیا، سولې او د ملت جوړولو لپاره یو ځواک دی. هغه ماشومان او ځوانان چې ځینې مهارتونه؛ لکه لوستل، لیکل، یا شمېرل زده کوي د خپلو همزولو په پرتله، چې دا مهارتونه نه لري ډېر ښه راتلونکی لري. نړۍ د بدلون په حال کې ده او نړیوال کېدل ((Globalizationد نړۍ نفوس ته اړتیا لري چې ژر تر ژره په نوو ټکنالوژیو سمبال شي.

دتلپاتې ۴ پرمختیایي موخې ( (SDG 4لویه موخه د ټولشمولو او باکیفیته زده کړو چمتو کول دي، چې د زده کونکو د ژوند معیار او د ټولنې راتلونکی ښه کړي.

ښوونې او روزنې ته د لاسرسۍ د ډېرولو لپاره لوی پرمختګونه شوي، په ځانګړې توګه د هلکانو او نجونو لپاره د لومړنیو زده کړو په برخه کې. دافریقا په صحرايي هېوادونو کې د  لومړنیو زده کړو د بشپړولو کچه په ۲۰۰۰ز کې ۴۹سلنه وه، خو په ۲۰۰۶ز کال کې ۶۰ سلنې ته لوړه شوه.

د ۲۰۱۹ ز کال په پای کې لا هم میلیونونه ماشومان له ښوونځیو پاتې وو. په  ز ۲۰۲۰ز کال کې د کووېډ ۱۹ تر خپرېدو وروسته د ښوونځیو تړل د نړۍ ۹۰ سلنې نه ډېر زده کوونکي یې اغېزمن کړي دي، چې د اټکل له مخې ۱.۵ میلیارده ماشومانو او ځوانانو ته یې د زده کړو لاسرسی ستونزمن کړی دی. په نړۍ کې، انټرنیټ ته لږ لاسرسي هم د زده کوونکو پر وړتیاوو منفي اغېز کړی، چې د زده کړې په فرصتونو کې ښکېل شي. اټکل کېږي چې د نړۍ لږ تر لږه درېیمه برخه ماشومان هغه ټکنالوژۍ نه لري، چې دوی ورته اړتیا لري.

## موخې، شاخصونه او پرمختګ
SDG4  د لسو موخو په درلودو، د ۱۱شاخصونو په مټ اندازه کېږي .له دوی څخه اته یې باید تر ۲۰۳۰ز کال پورې ترلاسه شي، په داسې حال کې چې یوه یې باید تر ۲۰۲۰  ز کال پورې ترلاسه شوې وای او د پاتې نورو لپاره یې وخت نه دی ټاکل شوی. هره موخه د پرمختګ اندازه کولو لپاره یو یا څو شاخصونه لري. په موخو کې وړیا لومړنۍ او ثانوي زده کړې)۴.۱ (، باکیفیته لومړنیو زدکړو ته یو ډول لاسرسی (۴.۲)، ارزانه تخنیکي، مسلکې او لوړو زده کړو ته برابر لاسرسی لرل (۴.۳)، ، د هغو خلکو په شمېر کې ډېروالی راوستل چې د ځانګړو مهارتونو له لارې خپل مالي اړخ پیاوړی کوي (۴.۴)، په زدکړو کې د ټولو تبعیضونو له منځه وړل (۴.۵)، نړیوال لیک لوست او حساب زده کول (۴.۶)، زدکړې د تلپاتې پراختیا او نړیوال تابعیت (۴.۷)، د ټولشموله او خوندي ښوونځیو جوړول او لوړول (۴ الف)، د مخ پر وده هېوادونو لپاره د لوړو زده کړو د سکالرشیپونو پراخول (۴ ب) او په مخ پر وده هېوادونو کې د تکړه ښوونکو زیاتول او ټولنې ته وړاندې کول (۴ ج).

## ننګوونې

### د COVID-19  وبا اغېزې
د وبا تر خپرېدو وروسته، د ښوونځیو تړل (د پوهنتونونو په ګډون) چې د ۲۰۲۰ کال د اپریل په میاشت کې پیل شو تر ۹۱ سلنې پورې زده کوونکي یې اغېزمن کړل. د نړۍ ډېری ماشومان د  COVID-19 وبا په جریان کې له رسمي زده کړو بې برخې شوي. COVID-19 کولای شي د  SDGs اصلي هیلې له ګواښ سره مخ کړي ترڅو هېڅوک پرمختګ ونه کړي.

زیاتره تعلیمي ادارې هڅه کوي د انلاین زده کړو له لارې خپرونې وساتي. په هر حال، برابرو زده کړو ته لاسرسی یو لوی خنډ دی، ځکه چې په پرمختللو هېوادونو کې ډېری زده کوونکي یا انټرنیټ ته لاسرسی نه لري یا د انلاین زده کړو لپاره مناسب او خوندي چاپېریال نه لري.

## څارنه او پرمختګ
هر کال د ملګرو ملتونو د سرمنشي له خوا یو راپور جوړېږي، چې د تلپاتو پراختیایي موخو پرمختګ ارزوي. د پرمختګ تعقیبول  ستونزمن کار دی؛ ځکه چې ۷۵ سلنه هېوادونه دSDG 4  موخو د روزنیزو پایلو (۱ نښه)، د ماشومتوب د لومړنیو زده کړو (۲ نښه) او د اغېزمنو زده کړو د چاپېریالونو پر وړاندې ارقام نه لري یا هم کافي نه دي. د زده کړې د پایلو او د لومړنیو ښوونځیو په اړه معلومات کم دي؛ ځکه ۷۰ هېوادونه تر اوسه پورې د پرمختګ د ارزونې لپاره لږیا کافي معلومات نه لري، په دې کې هغه هېوادونه شامل دي چې لوړ عاید لري چې د موخې د ترلاسه کولو په تمه دي او یا یې په لټه کې دي. د نړۍ په سلو کې  ۴۰ هېوادونه د خپلو لومړنیو زده کړو نه لږ تر لږه یو کال دمخه منظمو زده کړو ته د لاسرسي وړ معلومات نه لري. دا ستونزمن کار دی، ​​​​چې د ماشومانو د شاته پاتې کېدو تر ټولو لوی خطر وارزوي. په ۲۰۱۹ز  کال کې هغه څېړنو، چې  د کمپیوټر ماډلینګ نه یې کار اخیستی ترڅو د ۲۰۰۰ز نه تر ۲۰۱۷ ز کال پورې د نارینه وو او ښځینه وو د زده کړو لاسته راوړنې اټکل کړي، تر څو د هر هېواد لپاره پایلې وڅېړې او وروسته پاتې سیمې په ګوته کړي.

## سازمانونه
با کیفیته زده کړو لاسته راوړلو په برخه کې ځینې سازمانونه ښکېل دي، چې هغه دا دي:

# یونیسکو
# یونیسیف
# د تعلیم لپاره نړیوال ګډون
# د نجونو د زده کړو په برخه کې د ملګرو ملتونو نوښت
# نړیوال ابتدایي تعلیم
# د ملګرو ملتونو تعلیمي، ساینسي او کلتوري سازمان - د احصایې انسټیټیوټ (UNESCO-UIS)
# د ملګرو ملتونو د روزنې او څېړنې انسټیټیوټ UNITAR))
# د مخابراتو نړیواله اتحادیه ITU 

## سرچینې