دښت جوړېدنه

**دښت جوړېدنه** په وچو ځمکو کې د ځمکې د تخریب یو ډول دی چې د بیولوژیکي تولید وړتیا په کې د طبیعي پروسو یا بشري فعالیتونو په پایله کې له منځه ځي او بالاخره ښېرازه ځمکې ورځ تر بلې وچېږي او پر دښتو او بېدیاوو بدلېږي. دا د بېلابېلو عواملو لکه اقلیمي بدلون او د انساني فعالیتونو په پایله کې له خاورې څخه د افراطي ګټې اخیستنې له کبله د وچو او شاړو سیمو زیاتېدل او پراخېدل دي.

د جیولوژیکي تاریخ په اوږدو کې دښتې په طبیعي توګه رامنځته شوې دي. په وروستیو وختونو کې پر دښت جوړېدنه د بشري فعالیتونو بالقوه اغېزې، د ځمکې ناسم مدیریت، د ځنګلونو له منځه وړل او اقلیمي بدلون د ګڼو علمي څېړنو موضوع ده.

## د اصطلاحاتو پېژندنه
په وروستیو کلونو کې د "دښت جوړېدنې" اصطلاح د مناسب تعریف په اړه پام وړ اختلافي نظرونه او بحثونه شته دي. «هېلموټ ګیسټ» ‎تر ۱۰۰ زیات رسمي تعریفونه تشخیص کړي دي. په دغو ټولو کې په پراخه کچه منل شوی هغه یې د پرنسټون پوهنتون د ډکشنرۍ تعریف و چې وایي: دښت جوړېدنه "د ځنګل وهنې، وچکالۍ، یا ناسمې او نامناسبې کروندګرۍ په پایله کې پر دښتو او بېدیاوو د ښېرازه ځمکو د بدلون پروسه" ده.

که څه هم دا لومړنی تصور چې دښت جوړېدنه د دښتو او بیابانونو فزیکي پراختیا هم رانغاړي، د دغه مفهوم له تکامل سره رد شوی دی. له دښت جوړېدنې سره د مبارزې لپاره د ملګرو ملتونو د کنوانسیون په متن کې د دښت جوړېدنې تعریف داسې شوی چې: "په شاړو، نیمه شاړو او وچو نیمه لندبل یا نیمه مرطوبو سیمو کې د ځمکې تخریب د اقلیمي بدلونونو او بشري فعالیتونو په ګډون د بېلابېلو عواملو پایله ده."

د دښت جوړېدنې د ډولونو د فرعي ګروپونو په اړه هم بحثونه شته دي چې "د بشر له لوري رامنځته شوي بیابانونه"، "غیرالګو بیابانونه" او دې ته د ورته نورو اصطلاحاتو معتبروالی او ګټورتیا یې د بېلګې په توګه یادولی شو.

## تاریخچه
د نړۍ تر ټولو مشهورې دښتې یا صحراګانې د هغو طبیعي پروسو په پایله کې رامنځته شوې دي چې په اوږدو زماني فاصلو کې د تعامل په حال کې دي. د ډېری دغو وختونو په جریان کې صحراګانو له بشري فعالیتونو څخه په خپلواکه توګه وده کړې او یا کوچنۍ شوې دي. پالیو-ډیزرټس یا پخوانۍ صحراګانې د شګو هغه لوی سمندرونه دي چې اوس غیر فعال دي، ځکه د نباتاتو په مرسته یې ثبات موندلی دی او ځینې یې د اصلي دښتو له اوسنیو محدودو څخه زیاتې پراخې شوې دي چې د افریقا ستره صحرا یې د بېلګې په توګه یادولی شو چې تر ټولو لویه ګرمه صحرا ده.

تاریخي شواهد ښیي چې د ځمکې جدي او پراخ تخریب څو پېړۍ دمخه په وچو سیمو کې رامنځته شو او درې مرکزونه یې لرل چې د مدیترانې بحیره، د بین النهرین دره او د چین لوېس پلوټو وو.

د موضوع لومړنی پېژندل شوی بحث د فرانسې له لوري د لوېدیځې افریقا له استعمار سملاسي وروسته هغه مهال را پورته شو چې کله د څېړنې کمېټې د افریقا د سترې دښتې له تاریخ وړاندې پراختیا د سپړنې لپاره د تدریجي وچېدو په اړه یوه څېړنه پیل کړه. د دښت جوړېدنې عصري مطالعه بیا په ساحل لویه صحرا کې د ۱۹۸۰یمو کلونو د وچکالۍ له مطالعې څخه را پیل شوه.

## اغېزمنې شوې سیمې
وچې ځمکې د ځمکې شاوخوا ۴۰ تر ۴۱ سلنه برخه جوړوي او تر ۲ ملیارده زیات وګړي په کې ژوند کوي. د اټکل له مخې د وچو ځمکو شاوخوا ۱۰ تر ۲۰ سلنه لا دمخه تخریب شوې دي. د دښت جوړېدنې له کبله اغېزمنه شوې ټوله سیمه له ۶ څخه تر ۱۲ ملیون مربع کیلومترو پورې ده چې د وچو ځمکو شاوخوا ۱ تر ۶ سلنه وګړي هم په دښتو شویو سیمو کې ژوند کوي او یو ملیارد نور انسانان هم د دښت جوړېدنې له ګواښ سره مخ دي.

### ساحل دښته
د نړیوالې تودوخې او بشري فعالیتونو اغېزې په ساحل صحرا کې لیدل کېږي. په دې سیمه کې د دښت جوړېدنې کچه د نړۍ د نورو سیمو په پرتله خورا لوړه ده. ټولې هغه سیمې چې د افریقا په ختیځ کې موقعیت لري (لکه د ساحل په سیمه کې) د وچ اقلیم، لوړې تودوخې او د ورښت د ټیټې کچې (په کال کې ۳۰۰-۷۵۰ ملي متره باران) ځانګړنې لري. له دې کبله په ساحل صحرا سیمه کې وچکالي حاکمه ده. ځینو څېړنو ښودلې چې افریقا په تېرو ۵۰ کلونو کې نږدې ۶۵۰۰۰۰ کیلومتره ښېرازه کرنیزې ځمکې له لاسه ورکړې دي او په دې سیمه کې د بیابانونو او دښتو خپرېدل پام وړ دي.

### د ګوبي صحرا
بله لویه سیمه چې د صحرا کېدو یا دښت جوړېدنې له کبله اغېزمنه شوې، د ګوبي صحرا ده. د ګوبي صحرا د ځمکې پر مخ تر ټولو ګړندۍ پراخېدونکی صحرا ده، ځکه هر کال یې تر ۳۶۰۰ مربع کیلومتره (۱۴۰۰ مایل مربع) ډېر چمنونه او ورشوګانې پر دښتو او بېدیاوو بدلېږي. که څه هم خپله د ګوبي صحرا لا هم له بیجینګ سره ډېر واټن لري، خو بیا هم د ځینو میداني څېړنو راپورونه وايي چې له دغه ښار څخه یوازې ۷۰ کیلومتره (۴۳.۵ مایله) هاخوا د شګو لویې غونډۍ جوړې شوې دي.

### منګولیا
په مغولستان یا منګولیا کې شاوخوا ۹۰ سلنه چمنونه او شنې ځمکې د ملګرو ملتونو له لوري د صحرا کېدو یا دښت جوړېدنې له ګواښ سره مخ ګڼل شوې دي. د اټکل له مخې په منګولیا کې ۱۳ سلنه دښت جوړېدنه د طبیعي عواملو له امله ده. پاتې نورې د بشري اغېزو پایله ده او لامل یې دا دی چې کرنیزې سیمې د څړځایونو په توګه په افراطیي ډول کارېږي او خاورې یې زیاتې توږل کېږي. د منګولیا هغه ځمکې چې پر شګو او ریګونو پوښل شوې دي، په تېرو ۴۰ کلونو کې ۸.۷ سلنه زیاتې شوې دي. دا بدلونونه د منګولیا د ۷۰ سلنه څړځایونو له تخریب سره مل دي. 

### سوېلي امریکا
سوېلي امریکا بله هغه سیمه ده چې د صحرا کېدو یا دښت جوړېدنې له امله زیانمنه ده، ځکه ۲۵ سلنه ځمکه یې د وچو ځمکو په ډلبندۍ کې راغلې ده. په ارجنټاین کې په ځانګړې توګه وچې ځمکې د ټولې ځمکې له نیمایي څخه زیاته برخه جوړوي او دښت جوړېدنه یا صحرا کېدل یې دا پوتنشیل لري چې د دغه هېواد د خوراکي توکو د عرضې یا غذا رسونې بهیر ګډوډ کړي.

این نوشتار وسیع‌ترین بیابان‌های جهان را که مساحت‌شان بزرگتر از  است فهرست می‌کند.

[820px|بی‌قاب|وسط|برخی از وسیع‌ترین بیابان‌های [زمین]]

## اغېزې

### د شګو او دوړو توپانونه
د نولسمې پېړۍ له وروستیو څخه تر نن ورځې پورې د نړۍ په کچه د دوړو پورته کېدو کلنۍ کچه ۲۵ سلنه زیاته شوې ده. د صحرا کېدو یا دښت جوړېدنې زیاتوالي د هغو شګو او دوړو اندازه هم زیاته کړې ده چې باد یې پورته کولی شي او بالاخره د توپان لامل کېدای شي. د بېلګې په توګه په منځني ختیځ کې د دوړو توپانونه "په وروستیو کلونو کې ډېر پرله‌پسې او شدید شوي دي"، "ځکه چې د ورښت اوږدمهاله کمښت د خاورې رطوبت او د نباتاتو پوښښ یا شنې سیمې کموي".

د دوړو توپانونه کولی شي د بېلابېلو تنفسي اختلالاتو لامل شي چې سینه بغل، د پوستکي خارښت، ساه‌لنډي او نورې بېلابېلې ناروغۍ یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دوی کولی شي ازادې یا سرلوڅې اوبه ککړې کړي، د پاکې انرژۍ د هڅو اغېزناکتیا راکمه کړي او د ترانسپورت ډېری ډولونه ودروي.

د دوړو او شګو توپانونه کولی شي پر اقلیم منفي اغېزه وکړي چې له امله یې د دښت جوړېدنې حالت نور هم خرابېدای شي. په هوا کې د دوړو ذرات له لمر څخه راوتلې وړانګې تیتوي او خپروي. دوړې کولی شي د ځمکې د تودوخې لپاره لنډمهاله پوښښ رامنځته کړي، خو د اتومسفیر تودوخه به ورسره لوړه شي. همدا راز کولی شي ورېځې بدلې کړي او د ژوند موده یې رالنډه کړي چې په پایله کې یې د باران کچه راکمېږي.

### د خوړو خوندیتوب
د نړۍ غذایي خوندیتوب د صحرا کېدو یا دښت جوړېدنې او د نفوس د زیاتوالي له امله له ګواښ سره مخ دی. هر څومره چې نفوس وده کوي، هومره باید زیات خواړه یا غذا تولید شي. د کرنې سوداګري له یوه هېواد څخه بل هېواد ته د بې‌ځایه کېدو په حال کې ده. د بېلګې په توګه اروپا په اوسط ډول د خپلو خوراکي توکو ۵۰ سلنه واردوي. په ورته وخت کې د کرنیزو ځمکو ۴۴ سلنه یې په وچو ځمکو کې موقعیت لري او د نړۍ د خوراکي توکو ۶۰ سلنه تولیدوي. دښت جوړېدنه د کرنیزې استفادې لپاره د دوامدارې ځمکې اندازه راکموي، خو تقاضا یا غوښتنه په دوامداره توګه د زیاتېدو په حال کې ده. له دې کبله به په نږدې راتلونکي کې تقاضا پر عرضه غلبه وکړي. همدا راز د نایجیریا، سوډان، مالي او د ساحل صحرا د سیمې په نورو هېوادونو کې د کروندګرو تاوتریخجنې نښتې د اقلیمي بدلون، د ځمکو د تخریب او د نفوس د ودې له امله زیاتې شوې دي.

## بېوزلي
د وچو سیمو لږ تر لږه ۹۰ سلنه اوسېدونکي په پرمختللو هېوادونو کې ژوند کوي چې هلته هم له خرابو اقتصادي او ټولنیزو شرایطو سره مخ دي. دا وضعیت د ځمکو د تولیدي وړتیا د کموالي له امله د ځمکو د تخریب، د ژوند د شرایطو د خرابوالي او سرچینو او فرصتونو ته د لاسرسي د ستونزو له امله لاپسې خرابېږي.

دښت جوړېدنه اکثراً د دې لامل کېږي چې کلیوالې ځمکې د هغې اندازې نفوس د ملاتړ توان له لاسه ورکړي چې پخوا هلته اوسېدل. دا چاره له کلیوالو سیمو څخه بهر او ښاري سیمو (ښاري کولو) ته په ځانګړي توګه په افریقا کې د ډله‌ییزې کډوالۍ لامل کېږي. ښارونو ته دا مهاجرتونه اکثراً په پراخه کچه د خلکو د بېکارۍ لامل کېږي چې بیا بالاخره په خورا فقیر مېشته او چټلو ګڼ نفوسه سیمو کې ژوند کوي.

په منګولیا کې ځمکه ۹۰ سلنه وچه ده چې له کبله یې ډېری مالداران ښار ته د کار لپاره کډه کېږي. هغه مالداران چې له ډېرو محدودو سرچینو سره په وچو سیمو کې پاتې کېږي، د ځمکې د ساتنې لپاره په خورا احتياط سره خپل څاروي څروي. د منګولیا له مخ پر ودې نفوس سره دا خورا ستونزمنه ده چې د اوږدې مودې لپاره دې یو څوک څاروي وساتي.

د دغو چاپېریالي کډوالو شمېر هر کال په زیاتېدو دی، د افریقا د صحرا د جنوب اړوند اټکلونه په ۲۰۱۰ کال کې له ۱۴ میلیون څخه تر ۲۰۵۰ کال پورې نږدې ۲۰۰ میلیون ته د احتمالي زیاتوالي ښودنه کوي. دا وضعیت په دې سیمه کې د راتلونکي بحران ښکارندوی دی، ځکه ګاونډي هېوادونه یې د دې وړتیا نه‌لري چې لوړ شمېر کډوال ومنلی شي.

## سرچينې