ګيورډانو برونو

ګيورډانو برونو چې د فلېپو برونو په نوم د ۱۵۴۸ زکال په جنوري يا فبروي کې زېږېدلی دی او د ۱۶۰۰ز کال د فبروري په ۱۷ نېټه مړ شو، يو ايټالوي فیلسوف، رياضيپوه، شاعر، د نړۍ پېژندنې د نظرياتو پوه او د کيمياوي يا جادويي رمز پوه و. نوموړی د نړۍ پېژندنه برخه کې د خپلو نظرياتو له امله پېژندل کېږي، چې په مفهومي ډول يې د هغه وخت کوپرنيکي غير عادي يا نوي موډل ته پراختيا ورکړه. نوموړي وړانديز وکړ چې ستورې بېل لمرونه وو، چې شا او خوا يې خپلو سيارو نيولې وه او نوموړي دا شونتيا رامنځته کړه، چې يادې سيارې ښايي خپل ژوند ته وده ورکړي؛ چې دا يو کاسمولوژيک دريځ دی، چې د نړيوال يا کاسميک د ګڼ اړخيز نظام په نوم پېژندل کېږي. نوموړي همدا راز ټينګار وکړ، چې کاينات نامحدود دي او هيڅ مرکز نه لري. 

په داسې حال کې چې برونو د دومينيکي غړي په توګه پيل وکړ، مګر جينيوا کې د اوسېدلو پر مهال يې کالوينيزم ومنه. برونو وروسته د رومن پلټنې څانګې له لورې له ډېری اصلي کاتوليک اصولو (لکه: د تل پاتې محکوميت، تثليث، د عيسي عليه السلام خدايي، د بي بي مريم بکارت او د جسم بدلون په يو بل جسم باندي) څخه د سرغړونې په تور، د عقيدې د خرابوالي له امله محاکمه شوی و. د برونو له لورې د ټولې خدايۍ د شتون يووالي يا پانتييزم ته کليسا په سپکه ونه کتل او نه يې له يو شخص څخه د وتلي روح په بل شخص کې د داخلېدلو په اړه د هغه لارښوونې بدې وګڼلې. پلټونکې ډلې نوموړی ګنهګار ثابت کړ او په ۱۶۰۰ کال د روم په کامپو ډي فيوري د سوځولو لپاره د هغه وخت په ځانګړې ستنې يا پايې پورې وتړه او ويې سوځوه. نوموړي له خپلې مړينې څخه وروسته د پام وړ نامتووالی تر لاسه کړ، چې په ځانګړي ډول د ۱۹ پيړۍ او د ۲۰ پېړۍ د لومړيو متبصرينو له لورې وستايل شو، چې نوموړی يې د پوهې يا ساينس شهيد وګڼه، که څه هم زياتره تاريخپوهان مني، چې د نوموړي د عقيدې د خرابوالي (کفر) محاکمه د نوموړي د نړۍ پېژندنې اړوند نظرياتو له امله نه وه؛ بلکې د هغه د مذهبي او له ژوند څخه د وروسته نظرياتو په غبرګون تر سره شوه. که څه هم ځيني تاريخپوهان په دې اړه هيڅ مخالفت نه کوي، چې د برونو د مړينې اصلي لامل په اصل کې د هغه کاسمولوژيکي نظريات وو. د برونو قضيه لا هم د ازاد فکر او راتلونکو پوهو په تاريخ کې يوه د پام وړ نښه ګڼل کېږي. 

د نړۍ پېژندنې سربېره، نوموړي د ياد يا حافظې هنر په اړه هم پراخه ليکنې وکړې، چې د ياد د لارو چارو او اصولو يوه نږدې ناتړلې منظمه ټولګه ده. تاريخپوه فرانسيس ياټيس استدلال کوي، چې برونو د امپدوکلس، د اپلاتون د نوي اصالت يا نيوپلاتونيزم، د نوي والي يا رنسانس دورې د هيرميتيسيزم يا جادو پلوۍ او د مصري خدای هرميس تريسمېګيسټس د يوناني کلتوري مفکورې له رانغاړونکې، لرغوني انجيل ته ورته افسانو تر ژور اغېز لاندې راغلی و. د برونو نورو څېړنو د رياضياتو برخه کې د نوموړي په کيفيتي چلند او ژبه کې د هندسې د فضايي مفکورو د کارونې برخې باندې تمرکز کړی دی. 

## ژوند

### د ژوند لومړي کالونه: ۱۵۴۸ – ۱۵۷۶ز کال
د فلېپو برونو په نوم ۱۵۴۸ز کال کې نولا سيمه (د کامپانيا په سويلي ايټالوي سيمه کې يوه کوچنۍ سيمه، چې هغه وخت د ناپل پاچاهۍ برخه و او اوسمهال ناپل ولايت کې پرته ده) کې زېږېدلی برونو د پوځي ګيوواني برونو او فراوليسا ساولېنو زوی و. نوموړي د ځوانۍ پر مهال ناپل ته د زده کړو کولو په موخه استول شوی و. هلته په اګسوټاني صومعه کې په خصوصي ډول روزل شوی و او د سټديوم جنرال “Studium Generale” ښوونځي په عمومي بيانونو کې يې ګډون وکړ. نوموړی د ۱۷ کلنۍ په عمر، ناپل کې د سان دومينيکو ماګيوري صومعه کې دومينينکي ترتيب ته ننوت او په لومړيو کې يې د ګيورانډو او وروسته د خپل ميتافزيک روزونکي ګيورانډو کرېسپو نوم خپل کړ. هلته يې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ او د زړه کړې تازه پړاو يې بشپړ کړ او په ۱۵۷۲ز کال د ۲۴ کلنۍ په عمر پادري وټاکل شو. ناپل کې د اوسېدنې پر مهال د ياد د هنر په اړه د خپل مهارت له امله وپېژندل شو او په يوه موکه يې روم ته سفر وکړ، چې د پينځم پاپ پيوس او کارډينل [له پاپ څخه ټيټ رتبه] ريبيبا پر وړاندې د ياد يا حافظې په اړه خپل سيستم ور وپېژني. نوموړي په خپلو وروستيو کالونو کې ادعا وکړه، چې پاپ په دې وخت کې د نوموړي له لورې «د نوح د بېړۍ په اړه “On the Ark of Noah”» د ورک شوي کتاب ډالۍ ومنله. 

په داسې حال کې چې برونو د خپلې پام وړ وړتيا له امله له نورو څخه ځانګړی شوی و، د ازاد فکر او منع شويو کتابونو په اړه لېوالتيا يې ډېر ژر د هغه د ستونزو لامل شول. هغه شخړې ته په پام سره، چې هغه يې د ژوند په وروستيو کې لامل شو، دا حيرانونکې ده، چې نوموړي بيا هم د يوولس کالونو لپاره په روحاني نظام کې د پاتې کېدلو وړتيا درلوده. نوموړی زيات کالونه وروسته د خپلې محاکمې پر مهال، وينيټي پلټونکو [هغه قاضيان، چې د مېز تر شا ناست وي او پرېکړه کوي] ته په خپله ګواهۍ کې وايي، چې د نوموړي پر وړاندې د بزرګانو د انځورونو د لرې کولو، يوازې يو صليب ساتلو او نابلده وګړو ته د کړکېچنو يا د بحث وړ متنونو د وړاندې کولو له امله، دوه ځلې اقدامات تر سره شوي وو. د نوموړي دا ډول چلند ښايي له پامه وغورځول شي، مګر د برونو حالت هغه وخت ډېر زيات سخت شو، چې له ارين کفري عقيدې څخه د ګټڼدويۍ په اړه يې راپور ورکول شو او د هغه له خوا د تشرېح شوي اراسموس د منع شويو ليکنو يو پټ شوی نکل د صومعې په تشناب کې وموندل شو. کله چې هغه پوه شو، چې ناپل کې يې پر وړاندې محاکمه د جوړېدلو په حال کې ده، وتښتېده او د يو څه مودې لپاره يې خپل مذهبي عادت پرېښود. 

### د سرګردانۍ لومړي کالونه: ۱۵۷۶ – ۱۵۸۳زکال
برونو لومړی د نولي جينويز بندر او له هغې څخه وروسته ساونا، تورين او په پای کې وينايس ته لاړه، چې نوموړي په کې (محاکمه کې د ادعا له مخې) د ډومنيکي ريمېګيو نانېني فيورينټېنو “Remigio Nannini Fiorentino” په اجازه «د وختونو د نښو په اړه« خپل وروستی کتاب خپور کړ. نوموړی له وينايس څخه پاډويا ته لاړه او هلته يې له دومينيکن ملګري وکتل، چې برونو يې بېرته خپله مذهبي عادت خپلولو ته وهڅوه. هغه له دې وروسته بيرماګو او بيا د الپ غرونو څخه په تېرېدلو، چامبيري او ليون ته لاړه. له دې وخت څخه وروسته د نوموړي ګرځېدنې ناڅرګندې دي. 

نوموړی په ۱۵۷۹ز کال جينوا ته ورسېد. لکه څرنګه چې د برونو ژوندليک ليکونکی ډي ډبليو سېنګر يادونه کوي: «په دې اړه ځيني وختونه پوښټنه راپورته کېدله، چې ايا برونو پروتستانت شوی دی او ايا په دې اړه ثبوت شته، چې نوموړی له کالوېني کليسا سره يو ځای شوی دی. نوموړي د خپلې وينيټي محاکمې پر مهال پلټونکو ته وويل، چې هغه مهال چې نوموړی په جينيوا کې و، د ناپل مارچيس ډي وېکو ته چې جينوا کې د ايټالوي کډوالو د مرستې له امله د يادونې وړ شخص و، وويل چې: «ما د ښار د دين منل اراده نه درلوده. ما هلته يوازې د پاتې کېدلو هيله درلوده، چې ښايي ازادۍ او خونديتوب کې ژوند وکړم». برونو يو جوړه شلوارونه درلودل، چې د همغه لپاره جوړ شوي وو او مارچيس او نورو ورته په ښکاره ډول يوه توره، خولۍ، پيک لرونکي خولۍ او د پوښآک نور اړين وسايل ډالۍ کړل، چې په دې ډول لباس کې نوموړی نور د پادري په توګه نه شو پېژندل کېدلی. د يو څه وخت لپاره يې چارې ښې پر مخ تللې؛ لکه: هغه د ۱۵۷۹ زکال په می مياشت کې خپل نوم د جينيوا پوهنتون د پوهنتون د رئيس په کتاب “Rector’s Book” کې شامل کړ [د پوهنتون رئيس شو]. مګر نوموړی د خپل شخصيت په پام کې نيولو سره، نور غلی نه شو پاتې کېدلی. هغه په اګسټ مياشت کې د نامتو پروفيسور انټوني ډي لا بايي د کتاب په غبرګون ليکنه خپره کړه. برونو او د نوموړي د ليکنې خپرونکی جين بيرجیون سمدستي ونيول شول. نوموړی د دې پر ځای چې بخښنه وغواړي، له خپلې خپرونې څخه دفاع کولو ته يې دوام ورکړ. د ديني دود د تر لاسه کولو حق يې ونه منل شو. که څه هم ياد حق يې ډېر بېرته ورکړل شو، مګر له جينيوا څخه لاړه. 

## سرچينې