د اقلیم ناڅاپي بدلون

**د اقلیم ناڅاپي بدلون** هغه مهال پېښېږي چې اقلیمي سیستم په داسې کچه انتقال ته اړ ایستل شي چې د اقلیمي سیستم د انرژۍ تعادل یې ټاکي او دا کچه د بېروني ځواک د بدلون تر کچې چټکه ده، که څه هم ښايي د اسماني ډبرې د ټکر په څېر ناڅاپي پېښې په کې شاملې وي. په دې توګه ویلی شو چې که په یوه اقلیم کې تر هغه زیات بدلون راشي چې وړتیا لري، دا ناڅاپي اقلیمي بدلون دی. د دغه ډول بدلون په تېرو پېښو کې د کاربنیفر باراني ځنلګونو ویجاړي، یانګ ډرایاس، ډانسګارډ اوشګر، هاینرېش او د پالیوسن-ایوسن د حد اکثر حرارت پېښې شاملې دي. دا اصطلاح د اقلیمي بدلونونو په محتوا کې د هغو ناڅاپي اقلیمي بدلونونو د تشرېح لپاره هم کارول کېږي چې د یوه انسان د ژوند په محدوده کې د لیدل کېدو وړ دي. 

د ناڅاپي اقلیمي پېښو زماني محدوده ښايي ډېره بېلابېله وي. د یانګر ډرایاس په پای کې د ګرینلنډ په اقلیم کې ثبت شوي بدلونونه – لکه څرنګه چې د کنلګیزو هستو په مرسته اندازه شوي دي – څرګندوي چې په یوه څو کلنه زماني محدوده کې ناڅاپي تودوخه تر ۱۰ سانتي ګراد (۱۸ فارنهایټ) درجو ډېره شوې ده. نور ناڅاپي بدلونونه په ګرینلنډ کې ۱۱۲۷۰ کاله وړاندې تر ۴ سانتي ګراد (۷.۲ فارنهایټ) درجو ډېره تودوخه او همدا راز په انترکتیکا کې ۲۲۰۰۰ کاله وړاندې تر ۶ سانتي ګراد (۱۱ فارنهایټ) درجو ډېره تودوخه ده. د دې په مقابل کې د پالیوسن-ایوسن حد اکثر حرارت ښايي د څو لسیزو او څو زره کلونو تر منځ پیل شوی وي. د ځمکې د سیستم ماډلونه اټکل کوي چې د ګلخانه‌يي ګازونو تر انتشار لاندې ښايي د ۲۰۴۷ کال په لومړیو کې د ځمکې د سطحې تودوخه په تېرو ۱۵۰ کلونو کې د بدلون منلو له محدودې څخه بهر شي او پر څه باندې ۳ میلیارده انسانانو او ډېریو هغو ځایونو به اغېز وکړي چې د نوعو بېلابېلوالی لري.

## عمومي کتنه
د اقلیمي سیستم د انحراف په احتمالي عناصرو کې د اقلیمي بدلون سیمه‌ييزې اغېزې شاملېږي چې ځینو یې ناڅاپي پیل لرلی دی او له همدې امله ښايي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو په توګه په پام کې ونیول شي. ساینس‌پوهانو ویلي چې زموږ اوسنۍ پوهه ښيي چې په روانه پېړۍ کې د اوج بېلابېل عناصر تر انساني اقلیمي بدلونونو لاندې خپل بحراني ټکي ته رسېدای شي.

فکر کېږي چې سپوږمکیزې اړیکې او سمندري او اتومسفیري پروسې په بېلابېلو زماني محدودو کې دواړې نیمکرې د اقلیمي بدلونونو په جریان کې سره نښلوي.

د اقلیمي بدلونونو په اړه حکومت‌منځي پلاوی وايي چې د ځمکې د کرې ګرموالی ښايي ځینې ناڅاپي او بیا نه راګرځېدونکې اغېزې وکړي.

په ۲۰۱۳ کال کې د متحدو ایالتونو د څېړنیزې شورا یوه راپور غوښتنه وکړه چې باید د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو اغېزو ته پام واړول شي او ویې ویل چې د فزیکي اقلیم په سیستم کې دوامدار او تدریجي بدلون ښايي په نورو ځایونو لکه انساني زېربناوو او ایکوسیستمونو کې ناڅاپي اغېزې رامنځته کړي. دغه راپور د خبراوي د یوه داسې لومړني سیستم پر جوړولو ټينګار وکړ چې د پېښېدونکو ناڅاپي بدلونونو او اغېزو وړاندوېینه وکړي.

د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو د اغېزو یوه ځانګړنه دا ده چې تر معمول سرعت څو برابره چټکې رامنځته کېږي. له همدې امله د ځنګلي ایکوسیستمونو په څېر نور بې‌حرکته او محدود ایکوسیستمونه د دغه ډول ناڅاپي بدلونونو په مقابل کې ډېر زیان‌منونکي دي.

د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو په اړه علمي پوهه په ټولیز ډول کم‌رنګه ده. د اقلیم د ځینو اړوندو فیډبکونو لپاره ښايي د ناڅاپي بدلون احتمال کم وي. هغه عوامل چې ښايي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو احتمال ډېر کړي، د ځمکې د کرې ډېر ګرموالی، د ځمکې چټک ګرموالی او د ځمکې داسې ګرموالی دی چې په اوږدو زماني دورو کې دوام مومي.

## اغېزې
د اقلیم ناڅاپي بدلونونه د پراخو او شدیدو اغېزو لامل شوي دي:

* په تېر مهال کې ډله‌ييز انقراضونه په ځانګړي ډول د پرمین-ټریاس د انقراض یا ډله‌ييز مرګ پېښه (چې په شفاهي ژبه کې تر ډېره لویه مړینه بلل کېږي) او د کاربونیفر د باراني ځنلګونو ویجاړي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو یوه ناوړه پایله بلل شوې ده.
* د ژواک بېلابېوالي له منځه تګ: که د اقلیم ناڅاپي بدلونونه او د انقراض نورې پېښې رامنځته نه‌شي، د ځمکې ژواک بېلابېوالی به خپلې ودې ته دوام ورکړي.
* په سمندري جریانونو کې بدلونونه، لکه:
** د ال‌نینو ډېرېدونکې پېښې
** په ترموهالین جریان کې احتمالي ګډوډي، لکه هغه ډول ګډوډي چې ښايي د یانګر ډرایاس پېښې په جریان کې رامنځته شوې وي.
** د شمالي اتلانتیک په نوساناتو کې بدلونونه
** د شمالي اتلانتیک د نصف النهار په جریان کې بدلونونه چې له شدیدو اتومسفیر پېښو سره مرسته کولی شي.

## پخوانۍ پېښې
د اقلیم په پخوانیو سوابقو کې د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو ګڼې دورې ثبت شوې یا پېژندل شوې دي. ډېرې مهمې بېلګې یې دا دي:

* د اقلیم شاوخوا ۲۵ بدلونونه د ډانګارډ-اوشګر د څرخې یا دوران په نامه پېژندل کېږي چې ۱۰۰۰۰۰ کاله مخکې د کنګل په دوره کې د یخ یا کنګل د هستې په سوابقو کې پېژندل شوې دي.
* د یانګر ډرایاس پېښه او په ځانګړي ډول د دغې پېښې ناڅاپي پای یې بله بېلګه ده. دا د ډانګارډ-اوشګر تر ټولو نوی دوران دی، ۱۲۹۰۰ کاله مخکې پيل شو او شاوخوا ۱۱۶۰۰ کاله مخکې د اقلیم یوه ګرم او مرطوب رژیم ته را وګرځېد. ویل کېږي په هغه متغیر کې د بدلونونو ډېر زیات سرعت چې په مستقیم ډول د سیمې اقلیم څرګندوي، ښيي چې د وروستي کنګلیز دوران د پای ته رسېدو پېښې ښايي د شمالي اتلانتیک د اقلیم په سیستم کې محرک ته یو ډول ځواب وي. د ترموهالین په جریان کې د ګډوډۍ د دغې پېښې لپاره یو ماډل نورو څېړنو هم جوړ کړی دی.
* د پالیوسن-ایوسن حد اکثر حرارت یې بله بېلګه ده چې زماني محدوده یې شاوخوا ۵۵ میلیونه کاله مخکې مهال ته رسېږي. دغه حد اکثر حرارت ښايي د میتان د انتشار له امله رامنځته شوی وي، که څه هم نور احتمالي بدیل میکانیزمونه یې پېژندل شوي دي. دغې چارې په چټک ډول سمندرونه هم اسیدي کړل.
* د پرمین-ټریاس د انقراض پېښه یې بله بېلګه ده چې په دې کې د ټولو نوعو شاوخوا ۹۵ سلنه له منځه لاړې. فرض دا دی چې دغه پېښه د نړیوال اقلیم له چټک بدلون سره تړاو لري. بیاځلي په وچه کې د ژوندیو موجوداتو احیا یا بیارغېدنې ۳۰ میلیونه کاله وخت واخیست.
* د کاربونیفر د باراني ځنګلونو د له منځه تګ یا ویجاړۍ پېښه ۳۰۰ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هغه مهال استوايي باراني ځنګلونه د اقلیمي بدلونونو له امله ویجاړ شول. څه ناڅه ساړه او وچ اقلیم په وچه کې د شمزۍ لرونکو موجوداتو پر لومړني ژواک بېلابېوالي کلکې اغېزې وکړې.

داسې ناڅاپي اقلیمي بدلونونه هم موجود دي چې د یخچالي سیندونو له تخلیې سره تړاو لري. یوه بېلګه یې ۸.۲ کیلويي پېښه ده چې د اګاسیز کنګلي سیند له تخلیې سره تړاو لري. بله بېلګه یې تر نن شاوخوا ۱۴۵۰۰ کاله وړاندې د انترکتیکا معکوس سړښت دی او باور دا دی چې د لاورنټایډ د یوې کنګلیزې لایې د اوبو د ویلې کېدو له امله رامنځته شوی دی. د ویلې شویو اوبو د چټکې خوشي کېدنې دغه پېښې د ډانګارډ-اوشکر د دورانونو لپاره د دلیل په توګه فرض شوي دي.

په ۲۰۱۷ کال کې یوې څېړنې وښوده چې د انترکتیا د اوزون اوسني سوري ته ورته شرایط (اتومسفیري جریان او هایدرو اقلیمي بدلونونه) ۱۷۷۰۰ کاله مخکې موجود وو او دا هغه مهال و چې د اوزون د لایې تخریب په جنوبي نیمکره کې د کنګلونو د ناڅاپي کمښت لامل شو. دا پېښه په ناڅاپي ډول له یو شمېر ۱۹۲ کلنو اتشفشاني را خوټېدو سره مل وه چې د لوېديځي انترکتیکا په تاکاه غرونو کې پېښ شول.

## سرچينې