د شین کوریزو ګازونو خپرېدنه

بټنوک|338x338px
د بشري فعالیتونو له امله **د شین کوریزو ګازونو خپرېدنه** شین کوریزې *اغېزې* لا ډېرې پیاوړې کوي، چې د اقلیم د بدلون سبب کېږي. د نوموړو ګازونو ډېره برخه *د فوسیلي سوَن توکو* لکه: د ډبرو سکرو، نفتو او طبیعي ګازو د سوځېدو له امله تولید شوی کاربن ډای اکساید جوړوي. *په چین کې د ډبرو سکاره* او *د ګاز او تېلو لویې کمپنۍ*، *د OPEC او روسیې د پترولیمو کمپنۍ* د شین کوریزو ګازونو ستر خپروونکي دي. له صنعتي انقلاب  راهیسې له انسانانو نه منشا اخیستونکي خپراوي د اتموسفیري کاربن ډای اکساید کچه شاوخوا ۵۰٪ لوړه کړې ده. د خپراوي د ډېرېدو په کچو کې توپېر راغلی دی، اما دا خپراوی د ټولو ګازونو ترمنځ ثابت و. په ۲۰۱۰ز لسیزه کې د خپراوي کچه په منځنۍ توګه په هر کال کې ۵۶ میلیارده ټنه وه، چې تر یاد کال پورې، په تاریخ کې د خپراوي ترټولو لوړه کچه وه.

د برښنا تولید او ترانسپورت لوی خپرونکي دي، چې د سون د توکو په توګه *د ډبرو سکارو کاروونکې د برښنا د تولید فابریکې* د خپراوي تر ټولو لویې سرچینې دي، دا فابریکې په یوازې ځان د ټولو شین کوریزو ګازونو (GHG) ۲۰٪ جوړوي. د ځنګلونو وهل (له منځه وړل) او د ځمکې د کارونې له امله په کې نور رامنځته شوي بدلونونه هم د کاربن ډای اکساید او میتان ګاز د خپراوي سبب کېږي. د میتان د خپراوي تر ټولو لویه بشري (anthropogenic) سرچینه کرنه ده او ورپسې نږدې هغه یې د *ګاز خوشې کول* (اتموسفیر ته د الکان هایدروکاربنونو – چې ډېر یې میتان وي، اختیاري او قصدي تخلیه کول.) او *د فوسیلي-سون توکو له فابریکو* څخه *ناغوښتی خپراوی*، جوړوي. د *کورني ژوو یا اهلي حیواناتو روزنه* د میتان تر ټولو ستره کرنیزه یا حیواني سرچینه ده. *کرنیزه خاوره* د *کیمیاوي کوډ* له امله یوه اندازه *نایترس اکساید* خپروي. په ورته ډول، *د سړوونکو مادو* *فلورین لرونکي ګازونه* د ټول بشري خپراوي یوه لویه برخه جوړوي.      

د خپرېدنې په اوسني میزان سره چې، منځنۍ کچه یې په کال کې د یو کس په سر ۶.۵ ټنه ده، د صنعتي انقلاب له پیل څخه تر ۲۰۳۰ز کال پورې به تودوخه د  °C۱.۵ (°F ۲.۷) په اندازه زیاته شي، کوم چې د G7 هېوادونو لپاره وروستی حد او *د پاریس تړون* د تقاضا حد دی.

## اندازه کول او محاسبه یې
د شین کوریز ګاز د خپرېدنې نړیواله کچه په کال کې شاوخوا ۵۰ ګیګا ټنه (د هر وګړي پر سر ۶.۶ ټنه) ده او د ۲۰۱۹ز کال لپاره، د ځمکې د کارونې له کبله د رامنځته شویو بدلونونو په ګډون، د ۵۷ ګیکا ټنه کاربن ډای اکساید معادل اټکل شوې وه. په ۲۰۱۹ز کال کې، د بشر په واسطه د خپاره شوي  شین کوریز ګاز د مجموعې نږدې ٪۳۴ (د ۲۰ ګیګا ټنه کاربن ډای اکساید معادل) د انرژۍ د سرچینو سکتور، ٪۲۴ (د ۱۴ ګیګا ټنه کاربن ډای اکساید معادل) تولیدي فابریکو، ٪۲۲ (د ۱۴ ګیګا ټنه کاربن ډای اکساید معادل) کرنې، د ځنګلونو چارو او د ځمکې نورې کارونې (AFOLU)، ۱۵٪ (د ۸.۷ ګیګا ټنه کاربن ډای اکساید معادل) ترانسپورت او ٪۶ (د ۳.۳ ګیګا ټنو معادل) ودانیو، جوړاوه.

کاربن ډای اکساید (CO2)، نایتروس اکساید (N2O)، میتان، د فلوراید لرونکو ګازونو درې ګروپونه ]سلفر هګزا فلوراید (SF6)، هایدرو فلوروکاربنونه (HFCs) او پِرفلوروکاربنونه (PFCs)[ د بشر د فعالیتونو په پایله کې د شین کوریزو ګازونو مهم ډولونه دي او د پاریس تر تړون لاندې کنترول شوي دي.

که څه هم کلوروفلوروکاربنونه (CFCs) شین کوریز ګازونه دي خو د مونټرییل تړون په واسطه کنترول شوي دي، چې موخه یې *د اوزون په کمولو* کې د کلوروفلوروکاربنونو مرسته وه، نه د نړیوالې تودوخې د راکمولو هغه. د یادونې وړ ده چې، د اوزون کمښت په شین کوریزې ګرمېدنې کې لږ ونډه لري، که څه هم چې په رسنیو کې کله کله دواړه بهیرونه یو له بل سره ګډوډېږي. په ۲۰۱۶ز کال کې، د ۱۷۰ څخه د ډېرو هېوادونو مرکچیان *د ملګرو ملتونو د چاپېریال ساتنې پروګرام* په ناسته کې یو لازم الاجرا توافق ته سره ورسېدل، چې د *مونټرییل په پورتوکول کې د کیګالي* د تعدیل له لارې، د هایدروفلوروکاربنونو ((HFCs کاروَنه ورو ورو په څو پړاوونو کې ودروي.      

د شین کوریزو ګازونو د خپراوي د اندازه کولو لپاره ډېرې کړنلارې شته. ځینې ډېرې مشهورې هغه یې دا دي:

* د اندازه ګیرۍ د محدودو ټاکل: خپراوي ته، په جغرافیه يي توګه هغه سیمې ته چې په کې رامنځته شوی وي (سیمه ییز قانون) یا د فعالیت قانون په بنسټ هغې سیمې ته چې خپراوی په کې منځته راغلی وي، نسبت ور کولای شو. د اندازه کولو په وخت کې د نوموړو دواړو کړنلارو پایلې سره توپیر لري، د مثال په توګه، له یو هېواد څخه بل هېواد ته د برښنا واردول یا په په یوه نړیوال هوایي ډګر کې خپراوی.
* د بېلابېلو ګازونو د وخت افق: د شین کوریز ګاز یوه مشخصه اندازه د کاربن معادل بلل کېږي. په دې کړنلاره د خپراوي د کچې معلومول، په اتموسفیر کې د ګاز د پاتې کېدلو په مودې پورې اړه لري. نوموړې موده هر کله په دقیقه توګه معلومه نه وي[وضاحت ته اړتیا لري] او محاسبې باید په منظمه توګه اصلاح شي، تر څو نوي اطلاعات منعکس کړي.
* پخپله د اندازه کولو د پروتوکول میتود: دا کړنلاره د مستقیمې اندازه ګیرۍ یا د وړادوینې له لاري ترسره کولای شو. څلور اصلي میتودونه دا دي: *د خپراوي فکتور پر بنسټ ولاړ میتود*، *د کتلې د توازن میتود*، *د وړاندوینې وړ د خپراوي څارونکي سیستمونه* او *د خپراوي استمراري څارونکي سیستمونه*. نوموړي میتودونه په دقت، قیمت او د کارونې وړتیا کې سره توپیر لري. تمه ده چې، *د اقلیم څارونکی ګروپ* به *د کاربن ډای اکساید فضا-بنسټه اندازه ګیریو* څخه *د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۱ز کال د اقلیمي بدلون کانفرانس* څخه مخکې، د ځانګړو لویو نباتاتو په اړه عمومي معلوات وړاندې کړي.

نوموړې اندازه ګیرۍ کله کله د اقلیم د بدلون په اړه د هېوادونو له خوا د بېلابېلو سیاسي/ اخلاقي دریځونو د څرګندولو او اثبات لپاره کارول کېږي. د بېلابېلو اندازه ګيریو کارول د پرتله کولو په وړتیا کې نیمګړتیا د راتګ سبب کېږي، چې د موخو په لور د پرمختګ د څارلو په وخت کې ستونزې راولاړوي. د اندازه کولو لپاره د یوې عمومي (مشترکې) آلې په ټاکلو یا لږ تر لږه د بېلابېلو آلو تر منځ د اړیکې په رامنځته کولو کې لا هم اختلاف دی.

خپراوی په اوږد مهاله توګه څارل کېدای شي، چې د تاریخي یا د ټولییز خپراوي کچونې په توګه مشهور دی. ټولییز خپراوی یو شمېر داسې تشخیصونکي تیاروي چې د شین کوریز ګاز د اتموسفیري غلظت زیاتېدنه معلوموي.

د خپراوي د ملي محاسباتو بېلانس (The national accounts balance) د یو هېواد د صادراتو او وارداتو تر منځ د توپیر په بنسټ څارل کېږي. د ډیرو بډایه هېوادونو لپاره نوموړی مساوات منفي دی ځکه چې د توکو له صادراتو څخه یې واردات زیات وي. دا پایله تر ډېره د دې حقیقت له امله ده چې، له پرمختللیو هېوادونو څخه د باندې د توکو تولید ارزان دی، چې د توکو پر ځای، په زیاتېدونکې توګه د خدماتو سره د پرمختللیو هېوادونه د تړاو سبب کېږي. د محاسباتو د مثبت بېلانس معنا دا ده چې، یو هېواد ډېر تولیدات لري، نو نوموړې ډېرې عملیاتي فابریکې د کاربن د خپراوي سطح لوړوي.

خپراوی د لنډې مودې لپاره هم اندازه کولای شو. په خپراوي کې بدلونونه کولی شو د بېلګې په توګه، د ۱۹۹۰ز بنسټیز کال پر وړاندې اندازه ګیري کړو. ۱۹۹۰ز کال *د اقليمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ توافق (UNFCCC)* کې د خپراوي لپاره د بنسټیز کال په توګه کارول شوی و، او همداراز په *کیوتو پروتوکول* کې هم کارول شوی و (ځیني ګازونه له ۱۹۹۵ز کال را وروسته هم اندازه شوي دي). همدارنګه، د یو هېواد د خپراوی کچه د یو ځانګړي کال د نړیوال خپراوي د نسبت په توګه هم راپور کولای شو.

د اندازه کولو بل ډول د وکړ پر سر د خپراوی هغه دی. په دې کړنلاره کې د یو هېواد کلنی خپراوی، د هغه هېواد د اړوند کال د نیماي (د لومړیو شپږو میاشتو په پای کې ) د نفوس په شمېر تقسیمېږي. د وګړي پر سر د خپراوي اندازه ګیري، ښایي د تاریخ یا کلني خپراوي پر بنسټ ترسره شي.

په داسې حال کې چې، ښارونه زیاتره وخت په خپراوي کې نامتناسب ونډه اخیستونکي بلل کېږي خو د وګړي پر سر د خپراوي کچه، په ښارونو کې نظر د هغه هیواد د خپراوي منځنۍ کچې ته، ټیټه اټکلېږي.

د خپراوي په اوسني میزان سره ښایې له ۲۰۳۰ز کال څخه وړاندې، د صنعتي انقلاب څخه له مخکې تودوخې درجې څخه د °C ۱.۵ ( °F ۲.۷) په اندازه لوړه شي، چې د تودوخې یاد زیاتوالی *د* G7 هېوادونو  لپاره وروستی حد او *د پاریس د تړون* د تقاضا حد دی.

## سرچينې