ښځې په عثماني امپراتورۍ کې

په عثماني امپراتورۍ کې ښځې له وخت او همدارنګه له خپلې طبقې او مذهب سره سم د بېلابېلو حقونو له طیف څخه برخمنې وې. دا امپراتوري په لومړیو کې د یو ترکمن [1]بیلیک او ورپسې د قانون پر  بنسټ (د نیمه سیکولار قوانینو ټولګه) چې د عثماني واکمنانو په واسطه رامنځته شوي وو اداره کېده. پردې سربېره د ډېری مذهبي ټولنو اړوند مذهبي متنونو هم د هغوی په حقوقي نظام کې د پام وړ رول درلود. د ډېری عثماني ښځو لپاره دا قران او حدیث وو چې د شریعت په نوم به د اسلامي مفسرینو له خوا تفسیرېدل. ډېری عثماني ښځو په حقوقې نظام، د شتمنیو په پېر او پلور په میراث او وېش کې او همدارنګه په ګڼو نورو مالي فعالیتونو کې د ګډون اجازه لرله، دا هغه حقونه وو چې تر نولسمې پېړۍ د اروپا په  پاتې برخه کې غیر عادي وو. 

د ښځو ټولنیز ژوند د وخت د ډېری عامو فرهنګونو په څېر په نسبي ډول په انزوا کې و. په هر حال دا انزوا ځينې وختونه د طبقې پر بنست په شدید ډول د بدلون وړ وه. ښاري ښځو د امپراتورۍ د تاريخ په ډېره برخه په جنسیتي تبعیض کې ژوند کاوه، ځکه ډېری ټولنیزې غونډې له یو بل څخه په جلا ډول ترسره کېدې او د لوړې ټولنیزې طبقې ډېری ښځو په عمومي ځایونو کې حجاب درلود. دا دود تر لویديځوالې پورې د لوړې ټولنیزې طبقې، مقام او امتیاز نښه بلل کېده؛ تر هغه وروسته د عثماني او اسلامي ارزښتونو د نښې په توګه په پام کې ونیول شوه.  

د ښځو سلطنت/واکمني، هغه دور چې ۱۵۲۰ لسیزې ته ورګرځي، هغه دوره وه چې په ترڅ کې يې لوړپوړې ښځې په کورني سیاست، بهرنیو مذاکراتو او سلطنت کې د مشارکت له لارې له سیاسي واک او د پام وړ عمومي ارزښت څخه برخمنې وې. والده‌سلطان (د سلطان هغه مېرمن چې زوی به یې برحال سلطنت کاوه، ژباړن)، د سلطان میندو، د حرامسرا د سیاست له لارې د پام وړ نفوذ درلود. له تر ټولو اغېزمنو او معتبر والده‌سلطانانو څخه ځینې يې نوربانو سلطان، صفیه سلطان، هندان سلطان، حلیمه سلطان، کوسم سلطان او تورهان سلطان وې.  

وروستۍ دورې د شدیدو سیاسي او مذهبي مخالفتونو شاهدې وې چې د ښځو حقونو ته یې لا نوره پراختیا ورکړه تر هغه چې په شمالي امریکا او اروپا کې د ښځو د حقونو اړوند ښکاره بدلونونو پر عثمانیانو خپل اغېز پیل کړ. د تنظیماتو سمونونو له دغو بدلونونو سره سم په نولسمه پېړۍ کې د ښځو لپاره ډېری حقوق رامنځته کړل. دا سمونونه په ځانګړي ډول د ښوونې په برخه کې پراخ وو، چې په ۱۸۵۸ کال کې د نجونو د لومړنیو ښونځیو له پيل کېدو سره مل وو. په هر حال د دې ښوونځيو ښوونیزې برنامې تر ډېره د ښځو او د هغوی د میندو پر ښوونه متمرکزې وې او جوړښتي سموونې لکه د رایې ورکولو سراسري حق یوازې د ترکیې د سلطنتي نظام ځای ناستي جمهوریت په لومړیو کلونو کې تر سره شو. 

## تاریخچه

### څوارلسمې او پنځلسمې پېړۍ
ښځو د عثماني امپراتورۍ په لومړیو کې د حنفي فقې پر بنسټ د شریعت د قانون او نورو اړونده مذهبي اسنادو په رڼا کې د پام وړ شخصي او اقتصادي حقونه لرل. له دې سره ښځې تر ډېرې کچې له سیاسي ډګر څخه غایبې وې. ځکه د دولت پراختیا غوښتونکي شخصیت نظامي ځواک ته په لومړۍ درجه کې ځای ورکړی و او تر ډېره يې نارینه‌وو ته په هم‌مهال ډول په سیاسي او پوځي ډګر کې لومړیتوب ورکاوه. په لومړنۍ امپراتورۍ کې په خاصو مواردو کې جنسي بېل‌والی عام و؛ ښځي په جلا خو غیر-جنسي چاپېریالونو کې له نارینه‌وو څخه بېلې وې. 

### ۱۶مه پېړۍ
۱۶مه پېړۍ د سلیمان له واکمنۍ سره مشخصه شوه، چې په ترڅ کې يې هغه د هسکي سلطان لقب، فرمان ورکوونکې مېرمن یا د سلطان اصلي مېرمنې لقب رامنځته کړ او د دویم ځواکمن سیاسي موقعیت والده سلطان (د سلطان مور) له رامنځته کولو سره یې په سیاست کې د سلطنتي ښځو رول ته پراختیا ورکړه. دا د ښځو د واکمنۍ پيل و، چې ښځې د امپراتورۍ په تاريځ کې د لومړي ځل لپاره په سیاسي ډګر کې فعالې وې او د امپراتورۍ حرامسرایونو ډېر زیاد سياسي واک درلود. که څه هم د نسبتاً برابرو خلکو،  د هغوی د صوفیانه فرمانونو (چې ډېری يې ښځينه شېخانې وې) او محافظه‌کار علماوو تر منځ نښتو دوام وکړ. د واک يوه ننداره/مظهر يې د کيماک په دوکانونو کې وه چې ښځو او ناينه‌وو به مدني حالت ته له پام پرته هلته په منظم ډول سره لیدل. له علما څخه ډېری پوهانو دا د ديني تبعیض نښه بلله او د کیماک دوکانونو ته يې د ښځو د داخلېدو د ممنوعیت غوښتنه وکړه، چې وروسته لغوه او په ۱۵۷۳ کال کې پلې شوه.  

### ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ
۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ د عثماني کلتور تر لویديځوالي مخکې د دوه وروستیو پېړیو په توګه په پام کې نیول کېږي. دا دوره له یو ځانګړي کلتوري تګ-راتګ سره مشخصېږي چې له هوسا‌پالنې او برابرۍ غوښتنې سره مل وه او د محافظه‌کارانه غورځنګونو په واسطه وڅارل شوه. له دې سره سره هغه مهال د ښځو حقونه هم خپله د عثمانیانو او هم د لیډي مري ورتلي مونتګو په شان د اروپايي سیلانیان له‌خوا په نسبي توګه غښتلي بلل کېدل، ځکه ښځو د طلاق حق، د شتمنۍ درلودلو حق او د مېرمنې او خاوند له اړیکو څخه د انکار حق درلږد چې د ۱۹مې پېړۍ تر وروستیو پورې په نوره اروپا کې عام نه و. همدارنګه په دې دوره کې عثماني ټولنې د جنسیت د اکثرو ډولونو په اړه نسبتاً پرانیستی ليدلوری درلود او د اېندنولو فاضل په څېر ډېری لیکوالانو چې د ښځو او نارینه‌وو د جنسي تمایلاتو په اړه يې کتابونه خپاره کړي و تر ډېره د امپراتورۍ په لومړیو کې نارینه جنسیت ته د تمایل د انحراف ښودنه کوله. که څه هم د ښځو په اړه د شهواني عشق اړوند اثارو دا نوی ژانړ د پام‌وړ منفي غبرګونونو سره مخ شو ځکه په نارينه‌وو کې د نارينه‌وو تر منځ د جنسي بحثونو خلاف چې تر ډېره منل شوي او ان نمانځل شوي هم و، د ښځو جنسي تمایلات یوه خصوصي موضوع بلل کېده. دا چاره د ځينو کتابونو د تنظیم او سانسور لامل شوه چې له ډلې يې تر ټولو مشهور اثر د فاضل «زنان‌نامه» (د بدکرداره ښځو کتاب) یادولی شو. پردې سربېره د درېیم عثمان په څېر محافظه کار سلطانان/واکمنان د ښځو په اړه د خپل منفي لیدلوري له امله پېژندل شوي وو. درېیم عثمان د سلطانانو تر منځ یوازینی کس و چې په قسطنطنیه کې يې ښځې له ښکلو جامو سره له بیرون وتلو څخه منعه کړې او هغوی ته يې امر وکړ چې ساده او باحجابه جامې واغوندي، چا به چې دا کار نه کاوه سزا به ورکول کېده او ځينې وختونه به وژل کېدل.     

### ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ
نولسمه پېړۍ د امپراتوري لپاره تر دېره د لویدیځوالي پېړۍ وه. په عثماني امپراتورۍ کې د ښځو د حقونو د نسبي رکود له امله اروپايي سیلانیانو او ځوانو عثمانیانو د بنسټيزو سمونونو/اصلاحاتو لپاره اړتیا تشخیص کړه. ځوانو عثمانیانو پر هغو عثماني دودونو نیوکه وکړه چې د  ښځو په حقونو کې يې د بدلون مخنیوی کاوه او په ټولنه کې يې د ښځو د ارزښت په اړه خبرې وکړې، دا هر څه په داسې حال کې وو چې دا بدلونونه يې له اسلامي ارزښتونو سره ترکیبول. د دغې ټولو هڅو په پایله کې د نولسمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې متوسطه ښوونځي او د قابلګۍ ښوونځي پرانیستل شول. دې بدلونونو ګڼ شمېر مخالفان لرل، په ځانګړي ډول د دویم عبدالحمید په څېر محافظه‌کاران او ګڼ نور علما، ډېری نور لیکوالان او څېړنکي لکه احمد ميثات افندي له ډېرو د غو بدلونونو سره موافق و، خو د اسامه مکدیسي په وینا د دې احساس پر وړاندې يې سخت مقاومت کاوه چې «عثمانیان باید د لويديځ غوره‌والی ومني» او «دا يې په څرګند ډول رداوه.» په عثماني امپراتورۍ کې د ښځو پر حقونو د لويديځوالي اغېز تر نن ورځې د څېړونکو تر منځ بحث پاروونکی دي.     

## سرچينې
----[1] یوه ترکي کلیمه چې د بېګ/شهزاده تر ولکې لاندې خاوره ښيي، ژباړن