د سند او بین النهرين اړيکې

ګومان کېږي چې د سند او بين النهرین تر منځ اړيکې د دويمې مخزېږديزې زرېزې په دويمه نيمايي کې جوړې شوې دي، تر هغه وخته چې له شا اوخوا 1900مخزېږديز څخه وروسته د سند درې مدنيت په ختمېدو سره پای ته ورسېدې. بين النهرين له مخکې څخه، د مصر او بين النهرين د اړيکو په پام کې نيولو سره، د هند نيمې لويې وچې او مصر تر منځ لږ تر لږه شا اوخوا  3200 مخزېږديزې راهيسې د لاجوردو د سوداګرۍ لپاره منځګړی و.

## د نوي ډبرين عصر پراختيا (9000-6500 مخزېږديز)
داسې برېښي چې د غېر مستقیمو لومړيو اړيکو يو لومړی پړاو، د نوي ډبرین عصر د اوښتون او له 9000 مخزېږدږيز وروسته د کرنې د خپرېدو د پايلې په توګه منځ ته راغلی دی. ګومان کېږي چې له تاریخ مخکې کرنيزو سرچينو، د بوکان لرونکو (کوهان) ژويو په څېر، سيمه ييزې سرچينې د نږدې ختيځ له کرنيزو سرچينو سره  د لومړي پړاو په توګه په اتمه-اومه مخزېږديزه زريزه کې يوځای کړي دي، کومو ته چې له درېيمې مخزېږدیژې زرېزې څخه له افريقا او ختيځې اسيا څخه هم سرچينې ورزیاتې شوې وې. په سويلي اسيا کې مهرګړ د کروندګرۍ او مالدارۍ (شپنيتوب/پاداواني) د شواهدو لرونکو يو له لومړيو ځايونو څخه دی. د 7000 مخزېږدیز په شااو خوا کې په مهرګړ کې، د نږدې ختيځ لومړيو کرنيزو توليداتو يوه بشپړه ټولګه موندل کېدای شي: غنم، وربشې، همدا راز بزې، پسونه او ژوي. د مهرګړ مستطيل ډوله کورونه او تر څنګ يې ښځينه مجسمې په بنسټيز ډول د نږدې ختيځ کورونو او مجسمو ته ورته دي.

د سويل اسيايي کرنې نږدې ختيځ اصليت په عموم کې منل شوی، او دا د څو لسيزو لپاره د عملي لرغونپوهنې باور و. په هر حال « Gregory Possehl» د زياتې مختلفې بېلګې په اړه دليل وړاندې کړی، په کومه کې چې د بوټو او ژويو د نسلونو د ابتدايي پالنې پروسه له مديترانې څخه نيولې تر سند پورې پراخه سيمه کې شوې ده، چېرته چې نوې ټيکنالوژي او نظريات په چټکۍ سره خپاره شوي، او په پراخه کچه شریک شوي وو. اوسمهال، په دې بېلګې بنسټيزه نيوکه دا حقيقت دی چې يا خو په نږدې ختيځ کې غنم له پېژندل شويو ځنګلي انواعو څه په اهلي حالت بدل شوي، او بيا سويلي اسيا ته راوړل شوي دي، يا دا چې په سويلي اسيا کې په تېر کې ځنګلي غنم موجود و، خو د خپلې کومې نښې له پرېښودو پرته په کومه طريقه له منځه تللي.

« Jean-François Jarrige» د مهرګړ د يو خپلواک اصل دليل ورکړی. هغه يادونه کوي "دا اټکل چې د کرنې اقتصاد له نږدې ختيځ څخه سويلي اسيا پورې په بشپړ ډول متعارف کړای شوی و"، او په ختيځ بین النهرين او لوېديځې سيند درې کې د نوي ډبرين عصر د سيمو تر منځ ورته والی، کوم چې د دې دوه سيمو تر منځ د "کلتوري تسلسل" ثبوت دی. خو د مهرګړ اصليت ته په کتنې سره، « Jarrige» دا پايله اخلي چې مهرګړ له دې مخکې يوه سيمه يیزه مخينه درلوده، او د نږدې ختيځ د نوي ډبرين عصر کلتور پاتې شوني نه دی. 

## ځمکنۍ او سمندري اړيکې
په تېرو 5,000 کلونو کې تر اوسه د سمندر د اوبو کچه شا او خوا سل متره په لوړېدو ده، او اغېز يې دا دی چې ساحلي ليکې له پخوا نورې هم شاته روانې دي. په ځانګړي ډول همدا د سند او بين النهرين د ساحلي ليکو حالت هم دی، کومې چې په اصل کې يوازې د شا او خوا 1000 کيلو متره په واټڼ سره يو له بله جلا شوې وې، او له اوس سره په پرتله دا واټن 2000 کيلو متره دی. د سموريانو د پلرونو نيکونو لپاره، د بين النهرين د سيمې او سند د سيمې د ساحلونو تر منځ واټڼ د نن په پرتله ډېر کم و. په ځانګړي ډول د پارس خليج، چې اوس نږدې دېرش متره ژور دی، هغه مهال به لږ تر لږه په جزوي ډول وچ و، او هغه مهال به يې د بين النهرين د سينديزې حوزې د پراختيا بڼه خپله کړې وه.

ډېر لېرې لوېديځ هړپا ښار د مکران په ساحل «سوتکاګن ډور» کې د عرب ټاپووزمې له څوکې سره نږدې موقعيت درلود، او يو لرغونی سمندري سوداګريز مرکز بلل کېږي، شونې ده چې دا د اوسمهال پاکستان او پارس خليج تر منځ و.

د سمندر له لارې تلونکي ماڼوګان د سند په سيمه کې مشهور وو، لکه چې په مهرونو ښودل شوې ده، په کوم چې د وچې ځمکې موندونکې مرغۍ (ډيشا کاکا) په کښتيو ليدل کېږي، او تاریخ يې تر 2500-1750 مخزېږديز پورې رسېږي. کله چې يوه کښتۍ په سیند کې ورکېده، په داسې حال کې چې ځمکه له افق شاته پاتې وي، د سمندري سفر کونکو له خوا خوشې شوې مرغۍ په خوندي ډول بېرته د ځمکې پر لور الوتې، او په دې ډول به يې کښتيو ته خوندي لاره ښوده. د سند او پارس خليج له سيمې څخه د مختلفو ټاپو مهرونه پېژندل کېدای شي، په کومو چې د بېړۍ جوړولو د مختلفو طريقو اړوند د لويو بېړيو انځورونه کېندل شوي دي. د اکاد « Sargon» (شا اوخوا 2334–2284 مخزېږديز)، په خپله يوه مخطوطه کې ادعا کړې چې په ملوها، مګن او دلمون کې جوړې شوې بېړۍ په چټکۍ سره د اکاد په لنګرونو کې لنګر اچولو.

## سوداګريز او کلتوري تبادلې
د لرغونپوهنې ډېرې موندنې ښيي چې د افريقا او اسيا د ساحلونو په اوږدو کې سمندري سوداګري څو ميليونه کاله مخکې پيل شوې ده. د سند درې له خاورو جوړ لوښي او مهرونه د سند درې او بين النهرين تر منځ په سمندري لارو کې موندل شوي دي، لکه د عربو په وروستي سر، رأس الجينز کې.

### بين النهرين ته د سند درې صادرات
د لونګو سرونه، د کوم په اړه چې باور کېږي اصلاً په سمندري سويل ختيځه اسيا «Moluccas » کې کېږي، په «Terqa» کې د دويمې مخزېږديزې زريزې په يوه سيمه کې موندل شوي دي. Ur ته د سند درې د صادراتو ثبوت تقريباً له 2350مخزېږديز څخه موندل شوی دی. ډېر شيان چې د سيپۍ له انواعو څخه جوړ شوي، د سند درې د ساحل ځانګړتيا ده، په ځانګړي ډول «Trubinella Pyrum» (د کونجکې سخته برخه يا پوستکی) او «Fasciolaria Trapezium» د بين النهرين په لرغونو سيمو کې موندل شوي دي چې تاريخ يې تر شا او خوا 2500-2000 مخزېږديز پورې رسېږي. د سند درې د سرو عقيقو مرۍ د Ur په قبرونو کې موندل شوې وې چې تاريخ يې تر 2600–2450 پورې رسېږي. په ځانګړي ډول، شونې ده چې د سرو عقيقو مرۍ چې په سپین رنګ ډول کيندنه پکې شوې وه، له سند درې څخه صادرې شوې وې، او د هړپا د اوسېدونکو له خوا جوړ شوي تيزابي نقاشۍ د طريقې سره سمې جوړې شوې وې. مصر په زياته اندازه لاجورد واردول، او د «نقادة دویم» پر مهال په ډېرو قبرونو کې کارول شوي دي (شا اوخوا 3200 مخزېږديز). شونې ده چې لاجورد په اصل کې په شمالي افغانستان کې پيدا شوې وي، ځکه له هغه وخته يې نورې سرچينې نه دي څرګندې، او بايد د ايراني اوارو سيمو له لارې لومړی بين النهرين او بيا مصر ته لېږدول شوې وای.

د هړپا د رسم الخط لرونکې سند درې ګڼ مهرونه په بين النهرین، په ځانګړي ډول بابل او کيش کې موندل شوي دي. د « Naram-Sin» (شا او خوا 2250 مخزېږديز) له زمانې څخه، په اکادي استواني مهرونو ليدل کېدونکي د اوبو مېښې د سوداګرۍ په پايله کې له سند درې څخه بين النهرين ته واردې شوي دي.

د اکادي سترواکۍ په تاريخونو کې لرګي، سره عقيق او د فيل د غاښ يادونه ليدل کېږي، چې له ميلوها څخه د ميلوهي کښتيو په مټ واردېدل، عموماً ميلوها د سند درې لپاره د بين النهرين د خلکو له خوا ورکړل شوی نوم دی.د ميلوها کښتيو، د مګن کښتېو، د دلمون کښتيو، هغه د اکاد د بېړيو له لنګرځايونو سره وتړلې.

د اکادي سرګون ډبرليک (شا اوخوا 2270-2215 مخزېږديز)د اکادي سترواکۍ له ړنګېدو وروسته، د «لګاش» واکمن «ګوډيا» له «ميلوها» څخه نيمه راڼه عقيق وارد کړي وو. ډېر ډبرليکونه همدا راز په بین النهرين کې د ميلوها د سوداګرو او ژباړونکو د شتون يادونه هم کوي. د اکادي او Ur III له سيمو څخه تقريباً شل مهرونه تر لاسه شوي دي، چې له هړپا سره اړيکه لري او ډېر ځله د هړپا نښې يا لیکنې استعمالوي.

## سرچينې