د هند او پاکستان د ۱۹۷۱ کال جګړه

د هند او پاکستان د ۱۹۷۱ کال جګړه یا د هند او پاکستان درېمه جګړه د هند او پاکستان تر منځ یوه وسله‌واله نښته وه چې د بنګله دیش د ازادولو د جګړې په بهیر کې د ۱۹۷۱ کال د ډېسمبر له درېیمې تر ۱۶مې نېټې د پاکستان په ختيځ کې پېښه شوه. 

رسمي قانوني جګړه د پاکستان د هوايي پوځ اړوند د چنګېزخان په نوم عملیاتو سره پیل شوه چې د هند پر ۱۱ هوايي اډو مخنیوونکي بریدونه په کې شامل وو چې د جزئی زیان او د څو ساعتونو لپاره د هوايي علمیاتو د ځنډني کېدلو لامل شول. دا بریدونه د هند او پاکستان تر منځ د جګړې د اعلان لامل شول او جګړې ته د دې هېواد دننه کېدل د بنګالي ملت‌پاله ځواکونو تر څنګ د ختيځ پاکستان د خپلواکۍ لامل شول. د جګړې په دواړو ختيځو او لویدیځو جبهو کې د هند دخالت د شته جګړې د پراختیا لامل شو. 

تر جګړې ۱۳ ورځې وروسته هند په ختيځ پاکستان کې بشپړ بروالی ترلاسه کړی و، حال دا چې د پاکستان په لویديځ کې يې هم پوره بروالی درلود، چې وروسته د پاکستان د ختيځې دفاع په‌واسطه د ۱۹۷۱ کال د ډېسمبر په ۱۶مه په ډاکه کې د تسلیمۍ د مشترک سند د امضا لامل شو چې په دویمه نړیواله جګړه کې د المان تر تسلیمېدلو وروسته په تاریخ کې دویم لوی ثبت شوی سند و. دا د نښتې رسمي پای او د بنګله دیش په نوم نوي هېواد په توګه د ختيځ پاکستان رامنځته کېدل وو. شاوخوا ۹۳۰۰۰ پاکستاني سرتېري د هند پوځ بندي/اسیر کړل، چې د پاکستان د وسله‌وال پوځ له ۷۹۶۷۶ تر ۸۱۰۰۰ پورې یونیفورم لرونکي پوځیان او د پاکستان دولت ته وفادار ځینې بنګالي سرتېري په کې شامل وو. پاتي نور ۱۰۳۲۴ تر ۱۲۵۰ بندیان ملکیان وو، چې د پوځي پرسونل د کورنۍ غړي او همکاران (رضاکاران) په کې شامل وو. 

اټکل کېږي چې د پاکستان پوځ غړي او پاکستان پلوو اسلامپاله فرعي پوځیانو په بنګله دیش کې د ۳۰۰۰۰۰ او ۳۰۰۰۰۰۰ تر منځ ملکیان ووژل. د نښتې په پایله کې له ۸ تر ۱۰ میلیونه نور افراد له هېواد څخه وتښتېدل تر څو په هند کې پناه واخلي. 

د بنګله دیش د خپلواکۍ لپاره د ۱۹۷۱ کال په جګړه کې د پاکستان پوځ غړو او د رضاکار په نوم پاکستان پلوه فرعي پوځیانو د نسل وژنې جنسي تيري په نوم په سیستماتیک کمپاین کې له ۲۰۰۰۰۰ تر ۴۰۰۰۰۰ بنګله دیشي نجونو او ښځو جنسي تېری وکړ.   

## مخینه/پسمنظر
د هندو – پاکستان جګړه د بنګله دیش د خپلواکۍ د جګړې په واسطه چې د غالبو دودیزو لویدیځو پاکستانیانو او اکثریت ختيځو پاکستانیانو تر منځ یوه نښته وه پیل شوه. د ختيځ بنګال او لویدیځ پاکستان تر منځ ترینګلتیاوې په ۱۹۴۷ کال کې د بریتانیا په واسطه د هند د تجزيې په پایله کې د پاکستان د رامنځته کېدلو؛ د ۱۹۵۰ کال د خلکو ژبنیز غورځنګ؛ د ختيځ بنګال د ۱۹۶۴ کال ټولیزو بلواوو او د ۱۹۶۹ کال د کتله‌يي لاریونونو له امله وو. دا د ولسمشر ایوب خان د استغفا لامل شو چې له جنرال یحیی خان څخه يې وغوښتل تر څو مرکزي حکومت په لاس کې واخلي. د پاکستان د ختیځو او لویدیځو جناحو تر منځ جغرافیايي فاصله ډېره وه. ختيځ پاکستان ۱۶۰۰ کیلومتره (۱۰۰۰ مایله) لرې پروت و چې د بنګالي او پاکستاني فرهنګ مدغمېدل يې په شدید ډول ستونزمن کړي وو. 

د بنګالیانو پر واک د غلبې او په اسلام اباد کې د مرکزي دولت له جوړېدو څخه د مخنیوي لپاره د یو واحد جنجالي برنامې د پاکستان دوې ختيځې او لویديځې جناحوې رامنځته کړې. له دغې هڅو سره د لویدیځو پاکستانیانو مخالفت د دواړو لورو اغېزمن مدیریت ستونزمن کړ. په ۱۹۶۹ کال کې ولسمشر یحیی خان لومړنۍ ټاکنې اعلان کړې او د لویدیځ پاکستان وضعیت يې په ۱۹۷۰ کال کې د يو واحد ایالت په توګه منحل کړ تر څو خپل لومړني غیر متجانس وضعیت ته لکه څرنګه چې په ۱۹۴۷ کال د پاکستان د رامنځته کېدلو پر مهال تعریف شوی و او څلور ایالتونه په کې شاملېدل راګرځوي.   

د ختيځ پاکستان د عوامي اتحاديې مشر شیخ مجیب الرحمن، د خپلو شپږو پاینټونو غورځنګ وړاندې کړ او د بنګالیانو د حکومت‌ولۍ حق له تایید سره يې په‌خپله سیاسي موضع ټینګار وکړ. د پاکستان د ۱۹۷۰ کال د عمومي ټاکنو په پایله کې عوامي لیګ/اتحادیې د ختيځ پاکستان د مقننه اسامبلۍ لپاره له ۱۶۹ چوکیو څخه ۱۶۷ تر لاسه کړې چې د ملي اسامبلۍ په ۳۱۳ چوکیو کې  تقریباً مطلق اکثریت و، حال دا چې په لویدیځ پاکستان کې تر ټولو ډېرې رايې د سوسیالیست پاکستان د خلکو ګوند ترلاسه کړې وې. په ټاکنو کې د اتحادیې بریا د ډېرو لویدیځو پاکستانیانو د دې وېرې لامل شوه، چې دا به بنګالیانو ته اجازه ورکړي چې د ۶ مادو او لیبرالیزم/ازادي پالنې پر اساس اساسي قانون جوړ کړي.     

د کړکېچ د حل لپاره د احسان د پوځي کښتۍ ماموریت پیل شو چې سپارښتنې وړاندې کړي. د هغه پایلې د پاکستان د خلکو ګوند رئیس ذوالفقار علي بوټو پرته د لویدیځ پاکستان د سیاسي مشرانو له مثبتو ارزونو سره مخ شوې. 

که څه هم لوړ پوړو پوځي چارواکو د دغې ماموریت وړاندیز ته رایه ورکړه. ذوالفقار علي بوټو ویټو تصویب کړه او ورپسې يې شیخ مجیب الرحمن ته د پاکستان د لومړۍ وزیرتوب له سپارلو څخه ډډه وکړه. عوامي لیګ/اتحادیې په هېواد کې د عمومي اعتصاب غوښتنه وکړه. ولسمشر یحیی خان د ملي اسامبلۍ پرانیست غونډه وځنډوله چې په ټول ختيځ پاکستان کې د عوامي اتحادیې او د هغو د پلویانو د ناهیلۍ لامل شوه. په غبرګون کې يې شیخ مجیب الرحمن د عمومي اعتصاب/کاربندیز غوښتنه وکړه چې بالاخره يې دولت بند کړ او ناراضه ولسونو په ختیځ کې د بېهاري قومي ډله موخه وګرځوله چې تر ډېره يې له لویدیځ پاکستان څخه ملاتړ کاوه. 

د ۱۹۷۱ کال د مارچ په لومړیو کې شاوخوا ۳۰۰ بېهاریان په بلواګانو کې د بنګالي جنایت کارانو له‌خوا یوازې په چیتاګونګ کې په ټوليز ډول ووژل شول. د پاکستان دولت چې کله د مارچ په ۲۵مه خپله پوځي ځپنه پیل کړه د « بېهاري له ټولوژنې» څخه یې د پاکستان په ختيځ کې د خپل پوځ د پايیښت د توجیې لپاره ګټه واخیسته. ولسمشر یحیی خان د ختیځ پاکستان د پوځ رئیس ډګر جنرال- یعقوب علي خان د استعفا تر منلو وروسته له پوځ څخه – چې تر ډېره يې مشري د لویدیځو پاکستانیانو په لاس کې وه- وغوښتل چې په ختيځ کې مخالفین وځپي.  

د مخالفینو ټولیز نیول پيل شول د پاکستان پوځ د نه همکاري او کاربندیز څو ورځې وروسته، د پاکستان پوځ د ډګر جنرال تیکا خان په مشرۍ د ۱۹۷۱ کال د مارچ په ۲۵مه شپه ډاکه وځپله. دولت عوامي اتحادیه ناقانونه اعلان کړه چې ډېری غړي او پلویان يې د هند په ختيځ کې پناه غوښتلو ته اړ شول. مجیب د ۱۹۷۱ کال د مارچ په ۲۵/۲۶مه نېټه د شپې شاوخوا  ۱:۳۰  بجه (د ۱۹۷۱ کال د مارچ په ۲۹مه د پاکستان راډیو له خبرونو سره سم) ونیول شو او لویدیځ پاکستان ته ولېږل شو. رڼاغورزوونکي عملیات او ورپسې د باریسال سمندري عملیات د ختيځو د مخکښانو او روښانفکرانو د وژنې په هڅه کې وو.  

## سرچينې