open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مهدي (عباسي خلیفه)

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو عبدالله محمد المهدي بن عبدالله المنصور بن محمد بن علي بن عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي** ( ۱۲۷-۱۶۹هـ ق/ ۷۴۵-۷۸۵) AD ) چي په لنډه توګه **د محمد المهدي** یا **مهدي** په نوم پېژندل کیږي د عباسیانو دریم واکمن او د پیغمبر محمدﷺ څخه وروسته د خليفه ګانو په ترتیب کي 22م خلیفه دی.  نوموړي له ۱۵۸ هـ ق/ ۷۷۵ زیږدیز څخه بیا تر ۱۶۹ هـ ق/ ۷۸۵ زیږدیز پوري د عباسي خلافت واګي په لاس کي درلودې.

خلیفه مهدي د خپل پلار ابوجعفر المنصور له مړیني وروسته په ۱۵۸ هـ ق/ ۷۷۵ زیږدیز کي د هغه ځایناستۍ سو. دده مور ام موسی بنت منصور الحمیریه نومېدل، او داچي د پلار په زامنو کي د غوره اخلاقو خاوند وو، له همدې کبله یې د هغه د واکمنۍ پر مهال د طبرستان چاري په لاس کي درلودې. د مهدي په خلافت کي د هند ایربد سیمه او د روم بېلابېل ځایونه فتحه سول، او د عباسي خلافت پلازمینه بغداد د نړۍ ګڼ نفوسه او ستر اقتصادي ښار وګرځېدی. مهدي د خپلي واکمنۍ پر مهال له ملحدینو، بې دینانو، اختلاف کوونکو او شر خوښوونکو کسانو سره ډېر سخت چلند کاوه او ددوی په وړاندي یې د فوځي زور کارولو ترڅنګ علمي لیکني او کتابونه هم خپاره کړه، ترڅو اسلامي نړۍ ددې فتنې له شره وژغورل سي. نوموړی په 169 هجري قمري کال کښي وفات سو، او د خلافت موده یې نژدې لس کاله او یوه میاشت وه.
موسی هادي (عباسي خلیفه)

د مسلمانانو واکمن او خليفه **ابو محمد موسی الهادي بن محمد المهدي بن عبدالله المنصور بن محمد بن علي بن عبدالله بن العباس الهاشمي القرشي** ( ۱۴۴-۱۷۰ هـ ق/ ۷۶۱_- ۷۸۶ زیږدیز ) د عباسي واکمنۍ څلورم خليفه وو. نوموړي د ٢٥ کالو په عمر د خلافت مشرتوب ته ورسېدی، چي دا په عباسي خلافت د تر ټولو کشر خلیفه واکمني ګڼل کیږي، او له حضرت محمدﷺ را وروسته د اسلامي نړۍ او مسلمانانو درویشتم خلیفه وو.  

هادي په ۱۴۴ هجري قمري کال کي په رې ښار کي زېږېدلی وو او  پوهانو او شاعرانو ته د احترام او عزت له کبله یې په ځوانۍ کي ډېر ښه نوم درلود.  

خلیفه هادي واک ته تر رسېدو مخکي د خپل پلار ابو عبدالله محمد المهدي له لوري د شپاړسو کالو په عمر د خلافت ځایناستۍ او په ختيځه اسلام نړۍ کي د لښکرو قوماندان وټاکل سو، ورپسې یې په 169 هجري قمري کال کي د پلار له مړیني سره سم د عباسي خلافت چاري په غاړه واخیستې. نوی خلیفه د خپل پلار په څېر د بدعتیانو او هغه کسانو چي په اسلامي نړۍ کي یې اختلافاتو ته لمن وهل سخت دښمن او لوی شمېر یې تر تېغ کړه. د بدعتیانو په هاخوا د ده په زمانه کي ځیني نور انقلابونه او داخلي او بهرنۍ جګړې هم ترسره سوې، چي په هغوی کي تر ټولو مشهوره جګړه د حضرت علیؓ له لمسي حسین بن علي بن الحسن سره وه، کوم چي په مدینه منوره کي یې ځان خليفه اعلان کړ، او د یو خونړي جګړې په ترڅ کي د هادي د ځواکونو لخوا ووژل سو.

د تاریخونو له مخي خلیفه هادي په ۱۷۰ هجري قمري کال کي د ربیع الاول په میاشت کي د خپلي انا او د هارون الرشید د مور په یوه دسیسه کي چي ځیني یې د زهرو ورکړه او ځیني یې د مینځیانو په لاس وژنه بولي، لمنځه ولاړ او په عیسی آباد سیمه کي په خپل باغ کي ښخ کړل سو.
امین الرشید

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو عبدالله محمد الامین بن هارون الرشید بن محمد المهدي بن عبدالله المنصور بن محمد بن علي بن عبدالله بن العباس الهاشمي القرشي** ( شوال ۱۷۰ ه ق - ۱۹۸ هجری قمري د محرم ۲۵ / اپریل 787 - د سپتمبر 25، 813 ) چي په عامه توګه **د امین الرشید** یا **محمد الامین** په نوم هم پیژندل کیږي، د عباسیانو شپږم خليفه وو.

امین الرشید د 193 څخه تر 198 هجري قمري کال یا د 809 څخه تر 813  زیږدیز پوري د پنځو کلونو لپاره خلیفه وو، او په اخر کي د خپل ورور مامون الرشید له لوري د څو پرله پسې جګړو په ترڅ کي مات او بیا لمنځه ولاړی.  د تاریخونو له مخي د امین او مامون پلار هارون الرشید د خپلي واکمنۍ پر مهال عباسي خلافت د دواړو وروڼو ترمنځ په ختیځو او لویدیځو سیمو باندي وېشلی وو، چي د نوموړي همدغه پرېکړه په وروسته کي د تاوتریخوالي سبب وګرځېدل او مامون الرشید د عجمي مسلمانانو په ملاتړ امین له منځه یووړ، او د ټول عباسي خلافت چاري یې یوازي په لاس کي واخیستې.
مراجل بادغیسي

**مراجیل بنت استاد سیس** (۱۵۰ – ربیع الاول ۱۷۰ هـ ق / ۷۶۷ – د سپتمبر ۷۸۶ م) د افغانستان اړوند یوه بادغیسي نجلۍ وه چي په وروسته کي د عباسي خلیفه مامون الرشید مور سوه.  یاده مېرمن د پنځم عباسي خلیفه هارون الرشید مینځه وه او د هغه زوی عبدالله المومن یې له نسه وزېږېدی.
اېندونګا ژبه

**اېندونګا د نايجېر کانګويي ژبو د کورنۍ د** د بانتو ژبو له ډلې يوه ژبه ده چې په نامیبیا او انګولا هېوادونو کې کارول کيږي، په حقیقت کې، دا ژبه د اوامبو ژبې معیاري ګړدود دی.

## سرچينې
د ويکيپېډيا ونډې اخیستونکي، "Ndonga dialect," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ndonga_dialect&oldid=611114628 (د اګست په 16، 2014 کې لاسرسی).
سکواټي ژبه

**سکواټي ژبه** د آلماني ژبو د کورنۍ د یوې ژبې نوم دی چې ویونکي یې د سکاټلینډ په سوېلي او ختیځو برخو کې او د آیرلینډ جمهوریت د اولسټر ولایت په ځينو برخو کې ژوند کوي. ډېر وخت دا ژبه د سکاټلینډي ګالیک سره د توپير په موخه په کښتنۍ سکاټ ژبه هم بلل کيږي.

د ايرلينډ په اولستر ولايت کې دې ژبې ته اولستر ژبه وايي.

د سکواټي ژبې په اړه ژبپوهانوبېلابېل نظرونه لري، ځینې یې د سکاټلینډ یوه خپلواکه ژبه ګڼي او د آلماني ژبو د کورنۍ غړې يې ګڼي، ځینې یې د انګلیسي پخوانی ډول ګڼي، او ځینې یې د معیاري سکاټلینډي انګلیسي ډول ګڼي.

سکواټي ژبه لاندې وينګونه لري:

* ټاپويي سکواټي (په شټلینډ او اورکني ټاپوګانو کې)
* شمالي سکواټي
* مرکزي سکواټي
* سوېلي سکواټي
* اولستر سکواټي

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
واثق بالله

**د مؤمنانو امیر او د مسلمانانو خليفه ابو جعفر هارون الواثق بالله بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد بن محمد المهدي بن عبدالله المنصور العباسي الهاشمي القرشي** ( ۲۰۰-۲۳۲هـ / ۸۱ـ ۶-۸۴۷ ز ) چي په عامه توګه **د واثق** **بالله** په نوم پیژندل کیږي، د عباسیانو نهم خليفه او په ۲۰۰ سپوږمیز کال کي په بغداد کي زېږېدلی وو. د نوموړی مور د قرطیس په نوم یوه رومي ښځه وه او پلار یې د عباسي کورنۍ مشهوره واکمن معتصم بالله وو.

## واکمني

* واثق بالله په ۲۲۷ هجري قمري کال کي د خپل پلار معتصم بالله له مړیني وروسته د خلافت پر څوکۍ کښېناست او نژدې پنځه کاله یې واکمني وکړه. نوموړي د خپل واک پر مهال لوی شمېر زورواکي او هغه کسان چي د ولس پر حقوقو یې تېرئ کاوه ګوښه کړه او همدارنګه یې د خپل پلار په څېر د عربانو ترڅنګ ترک توکمه مسلمانانو ته هم په دولت کي ستره ونډه ورکړه.
* د واثف د واکمنۍ پر مهال د سیسلي جزیره په ۲۲۸ هجري قمري کال کي د فضل بن جعفر الهمداني له خوا فتحه او د اسلامي نړۍ برخه وګرځېدل.
* د واثق بالله د خلافت پر مهال د حرمینو (مکې او مدینې) مسلمانان تر نورو ډېر نازول کېده، او هر کال به یې د پیسو ترڅنګ بېلابیلي ډالۍ هم ورلېږلې ترڅو پر دغه مبارکه خاوره باندي د فقر پدیده لمنځه یووړل سي. نه یوازي دا بلکي د حرمینو ترڅنګ د حضرت محمدﷺ اهل بیت (کورنۍ) هم د ډالیو او پیسو په نعمت کي مالا ماله او د واثق بالله له لوري ورسره زیاتي ښېګڼي کېدلې.

## مړینه
واثق بالله ۸۴۷ زیږدیز کال کي د سختي تبي له امله وفات او خاورو ته وسپارل سو.
متوکل علی الله (عباسي خلیفه)

**د مؤمنانو واکمن او د مسلمانانو خلیفه ابو الفضل جعفر المتوکل علی بن محمد المعتصم بن هارون الرشید بن محمد المهدی بن عبدالله المنصور العباسي الهاشمي القرشي** ( 206 ه س_ 247 ه س/ 822 ز_861 ز) چي **د متوکل علی الله** په نوم پیژندل کیږي، د عباسي خلافت لسم واکمن او له 847 څخه تر 861 زیږدیز کال پوري د اسلامي نړۍ خلیفه وو.

متوکل علی الله د خپل تره مامون الرشید عباسي د خلافت پر مهال په فم الصلح سیمه وزېږېدی او د خپل ورور واثق بالله تر مړیني وروسته یې د عباسي واکمنۍ چاري په غاړه واخیستې. د نوموړي د واکمنۍ ساحه له افغانستان او مرکزي اسیا نیولې بیا تر شمالي افریقا پوري پراخه وه.

د واکمنۍ لاسته راوړلو وروسته متوکل علی الله د نورو عباسیانو په څېر له یوشمېر کورنیو او بهرنیو ناخوالو او انقلابونو سره مخ او د فاسدو چارواکو ترڅنګ یې په آذربایجان کي د محمد بن البوث انقلاب، په ارمنستان کي د پادشاهانو انقلاب او په جنوبي مصر کي د بیجا خلکو انقلاب واک او ځواک له کړکېچ سره مخ کړ. نوموړي همدارنګه هڅه وکړه چي د ترکي چارواکي ایتاخ خزاري په نیولو او د هغه د ملکیت په ضبطولو سره د ترکانو د نفوذ مخه هم ډپ کړي.

یوه بله فتنه چي د پورتني سیاسي کش مکش ترڅنګ یې په عباسي خلافت کي نفوذ کړی وو هغه د یو شمېر مذهبي اختلافاتو شتون وو چي له دیني پلوه یې د متوکل واک ته زیان رساوه خو د نورو په پرتله متوکل دغه پدیده ژر لمنځه یووړه او پاته توان یې د سیاسي او فوځي ځواک په زیاتولو باندي ولګاوه. د متوکل په واکمنۍ کي دده یوازینئ منفي عمل چي نوموړی یې له مسلمانانو سره په فاصله کي واچاوه هغه د اهل بیتو (دحضرت محمدﷺ کورنۍ) په وړاندي دده ناوړه چلند وو. متوکل په یاده کړنه کي له دومره افراط څخه کار واخیست چي په عراق کي یې د حسینؓ قبر ونړاوه او ددې ترڅنګ یې پر عیسایي وګړو باندي زیاتي مالیي او قیودات هم رامنځ ته کړه چي دې پیښي د مسلمانانو ترڅنګ د میشتو عیسایانو نفرت هم راوپاراوه. 

پورتنۍ ټولي ګډوډۍ همداسي مخ پر زیاتېدو وې چي متوکل داځل تر هغه هم ستر ګواښ ته لاس واچاوه او د خپل نیکه هارون الرشید په څېر یې راتلونکې واکمني د زامنو ترمنځ په بېلابیلو سیمو باندي ووېشل، خو ددې کار پایله دا راووتل چي زامن یې له یوبل سره جګړې ته اړم او متوکل یې بیرته اړ ایستي چي خپل ځایناستۍ د منتصر په نامه زوی وټاکي. د منتصر ټاکني په عباسي خلافت کي سره ددې چي اختلافات تر یوې کچي پوري حل کړه خو په دربار کي د ترک توکمه چارواکو نفوذ د متوکل سیاسي پریکړي هر وخت ننګولې او نوموړی ددې لپاره چي ددوی له نفوذ څخه ځان وژغوري پرېکړه یې وکړه چي خپل پلازمینه د شام دمشق ته ولیږي.

د ترکانو مشران چي کله د متوکل په پرېکړه خبر سول په هغه شپه یې له زوی منتصر سره اړیکه ونیول او د یو پلان له مخي یې متوکل قتل او پر ځای یې منتصر واک ته ورساوه.
منتصر بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو جعفر محمد المنتصر بِالله بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد عباسي الهاشمي القرشي** (شوال ٢٢٢ - 5 ربیع الآخر 248 هـ) سپتمبر 837 - جون 7، 862 زیږدیز) په بغداد کي د عباسي خلافت یوولسم واکمن او خلیفه وو.  د منتصر مور د حبشیه په نوم یوه رومي ښځه وه، او د خلافت چاري یې په 235 هجري کي د خپل پلار تر وژني وروسته لاسته راوړې. 

د اسلامي تاریخونو له مخي د منتصر خلافت په عباسي واکمنۍ کي د کړکېچ او کمزوري پیل ګڼل کیږي، ځکه په عباسي دربار کي د ترک توکمه مسلمانانو نفوذ نوموړی په خپلواکه توګه سیاسي پریکړو او دولتي چارو ته نه پرېښاوه.

## خلافت او مړینه

منتصر بالله د ۲۴۷ هجري سپوږمیز کال د شوال په څلورمه نېټه د خپل پلار المتوکل له وژلو وروسته د واک ګدۍ نه ورسېدی. د تاریخونو په وینا نوموړي خپل پلار د واک لاسته راوړلو لپاره د یو شمېر ترکي جنرالانو په مرسته وژلی وو، چي وروسته همدغه جنرالان په عباسي دربار کي د منتصر بالله واک ته هم ګواښ وګرځېدل. منتصر بالله چي ددوی ځواک او نفوذ ته ولېدی، پرېکړه یې وکړه چي ځان ترې وژغوري خو هغوی په ډېر چل سره دده نامتو طبیب ابن طیفور ته دېرش زره درهمه په رشوت کي ورکړه ترڅو نوموړی په زهرو ووژني. ابن طیفور هم د جنرالانو غوښتنه قبول او د خلیفه په درملو کي یې څه اندازه زهر واچول، چي له امله یې منتصر بالله په 248 هجري کي د ربیع الاول پر 25 نېټه د 26 کلونو په عمر او له شپږ میاشتي خلافت وروسته له نړۍ سترګي پټي کړې.
هېرورو ژبه

**هېرورو ژبه** (Otsiherero)  د بانتو ژبو کورنۍ ( نایجر - کانګو ډلې) يوه ژبه ده. دا ژبه د هېرورو وګړو لخوا کارول کیږي چې د نامیبیا او بوټسوانا په هېوادونو کې ژوند کوي. د دغو دوو هېوادونو ټول نفوس شاوخوا ۱۳۳ زره تنه دی. 

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
مستعين بالله (عباسي خلیفه)

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو العباس احمد المستعين بالله بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد بن محمد المهدي العباسي الهاشمي القرشي** (۲۲۱-) 3 شوال 252هـ/ 836 _ 866 زیږدیز) چي په عامه توګه **د مستعين** په نامه هم يادېږي**،** د عباسيانو د خلافت دوولسم واکمن وو. نوموړی د متوکل علی الله او واثق بالله عباسي ورور او مور یې د سیسیلی جزیرې سره اړه درلوده چي نوم یې مخارق وو.

## خلافت او مړینه

مستعین بالله په ډېر کړکېچن وخت کي د عباسي خلافت چوکۍ ته ورسېدی، ځکه د نوموړي په وړاندي هغه ترکي جنرالانو چي مخکني دوه عباسي واکمنان یې هم وژلي وه پرلپسې ستونزه جوړولې او دئ یې مجبوره کړ تر څو د بغاکبیر په نوم د یو بل ترک جنرال په مرسته له سامرا څخه بغداد ته ولاړ سي. ترک جنرالان چي کله د نوموړي په تګ خبر سوه هڅه یې وکړه ترڅو بیرته یې سامرا ښار ته راولي خو مستعین نټه وکړه او له دې سره په خلافت کي د دوو ترک ډلو ترمنځ چي یوه یې د مستعین بالله او بله یې د ورور معتز بالله عباسي پلویان وه جګړه ونښتل. یاده جګړه چي څو میاشتي یې دوام وکړه پایله یې د معتز بالله په ګټه تمامه سول او مستعین بالله له خپلو پلویانو سره لمړئ له خلافته لیري او بیا د ترک جنرالانو د توطیې په ترڅ کي د 866 زیږدیز کال په جون کي ووژل سو. د مرګ پر وخت د مستعین بالله عمر 31 کاله وو.
مافوشاد کلا (قلعه ی مافوشاد)

**مافوشاد کلا** یا **قلعه ی مافوشاد** د افغانستان په شمال ختیځ بدخشان ولایت کي د چین پولې ته نږدې یو کلی دی. یاده سیمه په واخان کي د چقمقطین جهيل ختیځ لوري ته په کوچني پامیر کي د قرغیز توکم اړوند مېشت سیمه ګڼل کیږي. د خپل مناسب جغرافيايي موقعيت له امله مافوشان کلا د افغانستان د ملي اورګاډي د پلان د راتلونکي دهلېز (شپږم دهلېز) د ترمينس په توګه وړانديز سوې ده، چي له لاري به یې د افغانستان او چینایي سینګيانګ ترمنځ صادرات او واردات ترسره کیږي.
معتز بالله

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو عبدالله محمد المعتز** **بن** **جعفر المتوکل** **بن** **محمد المعتصم بن هارون الرشید بن محمد المهدی العباسی الهاشمی القرشی** ( ۲۳۲ -۲۵۵ هـ سپوږمیز) ۸۴۷ – ۸۶۹ زیږدیز) چي په لنډه توګه **د** **معتز بالله** په نوم پېژندل کیږي، د عباسیانو ديارلسم خليفه وو. نوموړي په 866 زیږدیز کال کي د شلو کالو په عمر د عباسي خلافت واکمني لاسته راوړه.

## واکمني او مړینه

معتز بالله د عباسي خلافت واکمنۍ ته هغه مهال ورسېدی کله چي یاده واکمني د یوشمېر ترک جنرالانو د زورواکیو له کبله مخ پر ناتواني روانه وه او معتز بالله ددې لپاره چي ددوی ملاتړ لاسته راوړي بله چاره یې هم نه درلوده. ترک جنرالان چي تردې مخکي یې هم څو عباسي واکمنان د زورواکیو له کبله وژل سوي وه په 866 زیږدیز کال کي یې د معتز بالله د تره د زوی تر وژني وروسته نوموړی په بغداد کي واک ته ورساوه.

د یادوني وړ ده چي د معتز بالله او مستعین بالله په زمانه کي اسلامي نړۍ څو کاله د دوو خلیفه ګانو له لوري اداره کېده چي یو یې په بغداد او بل یې په سامرا ښار کي وو. یاده پېښه په عباسي واکمنۍ د څو کلنۍ جګړې پیلامه وګرځېدل او تر خونړیو نښتو وروسته معتز بالله وتوانېدی ترڅو مستعین بالله لمړئ له واکه لیري او بیا د مرګ کندي ته وغورځوي.

د مستعین بالله تر مړیني وروسته معتز بالله د عباسي خلافت یوازینئ واکمن وګرځېدی او نژدې درې کاله، شپږ میاشتې او درویشت ورځي واکمني یې وکړه، خو دغه واکمني هیڅکله د نوموړي د ارامۍ سبب ونه ګرځېدل او په 255 هجري سپوږمیز کي د ترک جنرالانو لخوا هغه وخت تر سختو وهلو لاندي مړ سو کله چي یې هغوی ته له امتیازاتو ورکولو څخه ډډه وکړه. د تاریخونو پر اساس تر مرګ وروسته یې ترکانو د واثق بالله په نوم د عباسي کورنۍ غړۍ واک ته ورساوه او د مهتدی بالله لقب یې ورکړ.
شمالي سامي ژبه

**شمالي سامي ژبه** يوه له سامي اورالي ژبو د کورنۍ يوه ژبه ده چې په ياده کورنۍ کې ترتولو ژياته ويلي کيږي،  د دې ژبې ويونکي د سويډن ، ناروې او فينلينډ په شمالي سيمو کې ژوند کوي.

## ليکدود
شمالي سامي د ۶ سامي ژبو څخه یوه ده چې رسمي لیکل شوې الفبا لري. شمالي سامي ژبه پهلاتیني الفبا ليکل کيږي.

## نحو
شمالي سامي ژبه، لکه د ډېرو نورو سامي ژبو په څېر، د موضوع - فعل - اعتراض ژبه ده.

## سرچينې
د ويکيپېډيا مرسته کوونکي، "د شمالي سامي ژبه،" ويکيپېډيا، وړيا پوهنغونډ، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Northern_Sami_language&oldid=611118589 (د اګست په 13، 2014 ته رسېدلی).

* دا د سامي ییل په لغت کې ووایه شمالي سامي-اناري سامي-سکولټ سامي- انګلیسي جملې آنلاین
* Bustávat davvisámegillii شمالي سامي الفبا د فنلنډ سامي پارلمان لخوا
* شمالي سامي د ناروې بوکمل آنلاین ماشین ژباړه (متن، docx، urls ژباړه)
* متقابل مورفولوژي - بډایه شمالي سامي <-> نارویژي / فنلنډي قاموس
* انحصاري تجزیه د لټون وړ 25m کلمه شمالي سامي کورپس
* Kimberli Mäkäräinen   کې بایگانی‌شده د شمالي سامي-انګلیسي لغت (5500+ کلمې په سامي کې د سپتمبر 12، 2013 پورې)
* د مرغانو نومونه په Sápmi کې په یو شمیر ژبو کې موندل شوي، په شمول د Skolt Sámi او انګلیسي. د لټون فعالیت یوازې د فنلینډ ان پټ سره کار کوي که څه هم.
* OAHPA! آنلاین متقابل سامي تدریسي برنامې سویټ
* د سامي ژبې ټیکنالوژۍ پروژه
* د سامي لغت او اصطلاحاتو ډیټابیس
* د سامي ثبوت کولو اوزار پروژه
* د ماشومانو لپاره Sátnemeahccái پروژه 
* درجه بندي بیان کړه
* د غږ فایلونو سره د کلمو لیست
* ایرجا سیروجروی-کاری په شمالي سامي کې خبرې کوي
* د لیکسین انځور موضوعات - شمالي سامي
* سمیع الفبا - فلش / غږ
وېشنيزه:ژبې
مسرور بلخي

**مسرور بلخي** (  چي د ډسمبر پر 26 نېټه په 893 زیږدیز کي مړ سوی دی ) د نهمې پیړۍ په وروستیو کي د عباسي خلافت یو افغان پوځي افسر وو، چي له آره یې د بلخ ولایت سره اړه درلوده.

## پېژندنه

د مسرور بلخي د شالید په اړه ډېر لږ معلومات شتون لري، خو له تاریخونو دا په ډاګه سوې ده چي نوموړی له آره افغان او د بلخ ولایت اوسېدونکی وو. د نوموړي نوم په لومړي ځل د مشهوره تاریخ لیکونکي ابن جریرالطبري لخوا د 870 کلونو په پېښو کي هله یاد سوی دی کله چي په بغداد کي د عباسي واکمن مهتدی بالله او مخالفینو ترمنځ جګړه ونښتل او په یاده جګړه کي مسرور له مهتدی بالله سره ملګرتیا کوله.  د عباسي خلیفه په وړاندي د ترک مسلمانانو د سرکښۍ پر مهال مسرور هغه نظامي قومندان وو چي له خلیفه سره یې تر پایه وفاداري وکړه، او د لښکر د ښې اړخ مشرتوب یې پخپله غاړه اخیستی وو، خو دا چي عباسي خلیفه له فوځي پلوه ناتوانه وو، ځکه خو یې ماته وخوړه او تر وژني وروسته یې مسرور له نورو عباسي واکمنانو سره دولتي چاري مخته وړلې. 

د مهتدي بالله تر واکمنۍ وروسته د معتمد علی الله ( 870-892 ) د واکمنۍ پر مهال مسرور بلخي د نوموړي له ورور موفق بالله سره فوځي وظیفه ترسره کول.  مسرور بلخي په ۸۷۲ زیږدیز کال کي د یعقوبي کردانو په وړاندي د یو لښکر مشري وکړه او د هغوی په نیولو بریالی سو، ورپسې یې په ۸۷۲، ۸۷۴ او ۸۷۵ کلونو کي په الجزیره کي د خوارجي یاغیانو په وړاندي څو جګړې په بریالیتوب سره مخته یووړې.  په 875 کي مسرور د موسی بن بغا پر ځای د زنج د بغاوت د ځپلو لپاره د قوماندان په توګه وټاکل سو، او د الاهواز، بصره او دجج د ولسوالیو او د یمامه او بحرین د والي په توګه یې هم دندي ترسره کړې.  د همدې 875 کال په وروستیو کي د معتمد علی الله د ځایناستي د ترتیباتو د یوې برخي په توګه مسرور د خلافت د ټولو ختیځو ولایتونو د والي په توګه وټاکل سو.  

په 876 کي مسرور په عراق کي د صفاري افغان واکمن یعقوب بن لیث د پرمختګ د مخنیوي په جګړه کي برخه واخیسته او د هغه په ماتولو سره یې د خلیفه په وړاندي ځانګړی ځای لاسته راوړ. 

تر یادي جګړې وروسته مسرور د زنج په وړاندي د عملیاتو څارنه پیل کړه، او د الاهواز په سیمو کي یې څو ځله یاغیان له ماتي سره مخ کړه.
سوېلي سامي ژبه

**سوېلي سامي ژبه** (åarjelsaemien gïele) د سامي اورالي ژبو د کورنۍ سوېل لوېدیځه ژبه ده چې په سویډن او ناروې کې ویل کیږي. ژبه خورا له خطر سره مخ ده او په ناروې کې یوازې په څو ښارونو کې رسمي ژبه ده.

سوېلي سامي ژبه دوه وينګونه لري، شمالي وينګ او سوېلي وينګ، د دې دواړو وينګونو ترمنځ غږيز توپير ډېر کم دی.

## ليکدود
سوېلي سامي ژبه د ۶ سامي ژبو څخه یوه ده چې رسمي لیکل شوې الفبا لري، مګر په دې ژبه کې يوازې څو ليکلي کتابونه خپاره شو، چې یو یې د سامي - نارویژي قاموس دی،  په سوېلي سامي ژبه په لاتیني الفبا ليکل کيږي.

## سرچينې

* برګسلینډ، نټ . *روروسلاپیسک ګرامر* ، 1946.
* Knut Bergsland. *سیډسامیسک ګرامر* ، 1982.
* Knut Bergsland او Lajla Mattson Magga. *Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja* ، 1993.
* Hasselbrink، Gustav. *Südsamisches Wörterbuch I–III*

## بهرنۍ لینک

* په جنوبي سامي کې د ماشومانو د تلویزیون لړۍ بننابناس
* Sámi lottit د مرغانو نومونه په لیپلینډ کې په یو شمیر ژبو کې موندل شوي، په شمول د Skolt Sámi او انګلیسي. د لټون فعالیت یوازې د فنلینډ ان پټ سره کار کوي که څه هم.
* د جنوبي سامي ګرامري سرچینې
* Samien Sijte - د سویلي سامي میوزیم او کلتوري مرکز
* Sørsamisk forskning og tuistning – Universitetet i Tromsø
وېشنيزه:ژبې
مهتدي بالله

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو عبدالله محمد المهتدي بالله بن هارون الواثق بن محمد المعتصم بن هارون الرشید بن محمد المهدي العباسي الهاشمي قریشي** (۲۱۸ – د رجب اتلسمه/ ۲۵۶ هـ س/ ۸۳۳ – ۸۷۰ زیږدیز کال) چې په عامه توګه د مهتدي بالله په نامه پېژندل کیږي، د بني عباس څوارلسم خلیفه وو. نوموړې له 869 څخه تر 870 پوري یوازي یو کال خلافت ترسره کړ.

مهتدي بالله پر داسي مهال د عباسي خلافت چاري په لاس کي واخیستې چي د خلافت د پلازمیني ترڅنګ په نوره اسلامي نړۍ کي هم ګډوډیو ځوږ نیولی وو او هغه کسان چي نوموړی یې واک ته ورساوه څو تنه ترک جنرالان او زورواکي مشران وه چي تر دې مخکي یې څلور تنه عباسي خلیفه ګان د مهتدي بالله په وړاندي وژلي وه، او دئ یې هم سخت تر رعب لاندي کړی وو.

څرنګه چي مهتدي بالله د ترک جنرالانو او زوراکو سره مخامخ نښته نسوای کولای هڅه یې وکړه ترڅو ددوی ترمنځ په عباسي دربار کي اختلافات راپورته او په دې توګه یې ځواک لړزانده کړي، خو یادي پریکړي یوازي په لمړیو ورځو کي څه ناڅه پایله ورکړه او پسله هغه چي ترکان د خلیفه په نیت پوه سول له ده سره یې ډغرو ته لاس واچاوه او تر خونړيو جګړو او ماتي ورکولو وروسته یې ورڅخه غوښتنه وکړه چي له خلافت څخه د لاس اخیستلو ترڅنګ دوی ته امتیازات هم ورکړي. مهتدي بالله چي یو نه وېرېدونکی او زیږ طبیعته خلیفه وو ددوی یاده غوښتنه یې پر ځمکه وغورځول او ترکانو هم دومره وواهه چي له سختو شکنجو او ناتوانۍ له امله په 870 زیږدیز کال کي وفات سو.

## واکمني

په عباسي خلافت کي د مهتدي بالله واکمني سره ددې چي ډېره لنډه او د کړکېچونو څخه ډکه دوره وه خو نوموړي ددې هرڅه سره سره په ډېر لږ وخت کي پراخ دیني، مالي او قضايي اصلاحات راوستل او په عباسي پلازمینه کي یې هغه زیانونه تر ډېره پوري جبران کړه چي د نوموړي تر خلافت مخکي منځته راغلي وه. د اسلامي تاریخونو پر بنسټ مهتدي بالله د عباسي خلافت په قضایي چارو کي دومره عدل رامنځ ته کړ چي خلکو ته د اموي خلیفه عمر بن العزیز زمانه وریاده سول او دئ يې یو نرم مزاجه، عادل او زړه سوانده واکمن ونوماوه.
جینوفوبیا

**جینوفوبیا** (په انګرېزي: **Genophobia**) له جنسي اړيکو څخه وېرې ته ويل کېږي، کله چې يو شخص په فيزيکي يا اروايي توګه له جنسي اړيکې څخه وېره لري دې ستونزې ته جینوفوبیا ویل کېږي.

جینوفوبیا ناروغي په افرادو کې شديد ډار او وحشت رامېنځته کوي، لکه په تورو تيارو کې د ډارونکیو برېدونو په څېر. هغه خلک چې په دې ناروغۍ اخته وي د جنسي اړيکو څخه ډار او وېره لري آن دا چې په اړه يې فکر کول هم د وحشت احساس ورکوي. هغه کسان چې د جینوفوبیا په ناروغۍ اخته شوي وي ښايي د مينې په اړیکو کې د ښکیلتیا څخه ځان لېرې وساتي ترڅو د جنسي اړيکو څخه مخنیوی وکړي چې يو بد حالت دی ځکه چې دا ډول ناروغان کله کله د یوازیتوب احساس هم کوي.

## نښې
د دې‌ ناروغۍ څرګندې نښې دا دي چې ناروغ د وېرې او وحشت احساس کوي، په ډېرې تنهايۍ خوښ وي، له جنسي اړيکو شدیده وېره او يو ډېر شرم لري او نورمال نه وي.

## درملنه
د جینوفوبیا لپاره کومه ځانګړې نړيواله درملنه شتون نلري، د داسې ناروغيو درملنې لپاره ناروغ بايد د اروايي چارو ډاکټر يا جواز لرونکي قانوني مشاور ته مراجعه وکړي.

## ورته ليکنې

## سرچينې
معتمد علی الله

د مسلمانانو واکمن او خليفه **ابو العباس احمد المعتمد بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد العباسي الهاشمي القرشي** ( 229-279 هجري سپوږمیز / 844-892 زیږدیز) چي په عامه توګه **د معتمد علی الله** په نوم پیژندل کیږي په بغداد کي د بني عباس کورنۍ پنځلسم خلیفه وو.  

## واکمني او مړینه

معتمد علی الله د مهتدي بالله عباسي تر وژني وروسته چي د ترک جنرالانو له لوري یې واکمني وپرځول سوه، خلافت ته ورسېدی او پر داسي مهال یې چاري په لاس راوړې چي د پلازمیني بغداد ترڅنګ په نوره اسلامي نړۍ کي هم حالت سخت کاواکه وو او په ختیځ او لویدیځ کي یو شمېر مسلمانو واکمنانو بیخي د پاڅونونو بیرغونه پورته کړي وه. معتمد علی الله ددې حالت د پای ته رسولو لپاره د خپل ورور موفق بالله سره په ګډه یو پلان تر لاس لاندي ونیوی او ددې لپاره چي د عباسي خلافت پخوانئ برم بیرته راوګرځوي د ترک زورواکو او جنرالانو ترمنځ یې په دربار کي اختلاقات واچول، چي یادي پیښي تر یوې کچي ښه پایله هم ورکړه او عباسي خلیفه وتوانېدی ترخو خپل شتون په سیاسي او فوځي ډګر کي بیرته راژوندئ کړي، خو یاد نفوذ یې تر ډېره پوري پاته نسو او د واک لویه سرچینه یې ورور موفق بالله ترې لاندي کړه. 

معتمد علی الله چي د ورور په زورواکۍ پوه سو غوښتل یې چي د مصر هیواد ته ولاړ سي خو موفق بالله یې مخه ونیول او د خلیفه ځواک یې یوازي تر دربار پوري چاپېره کړ. معتمد علی الله تر 23 کاله تش په نوم واکمنۍ وروسته په 879 زیږدیز کال کي وفات سو. د یادوني وړ ده چي ورور یې موفق بالله تر ده څو میاشتي مخکي وفات او راتلونکی ځایناستۍ هم د هغه له لوري له وړاندي ټاکل سوی وو. د تاریخونو له مخي د معمتد علی الله د واکمنۍ مشهوره پېښه د زنګ یا زنج په نامه ډلي پاڅون وو چي نژدې 15 کاله یې عباسي خلافت په جګړو کي ښکېل وساتي او په پای کي د موفق بالله له لوري مات سو.
موفق بالله

**ابو احمد محمد طلحه الموفق بالله بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم بن هارون الرشید بن محمد المهدی العباسی الهاشمی القرشی** ( د ربیع الاول 229 – د صفر دوه ویشتمه / د 278 هجری سپوږمیز کال / د دسمبر لومړۍ د 843 کال د جون 8 – 891 زیږدیز کال ) چي په عامه توګه د موفق بالله په نوم پېژندل کيږي د عباسي واکمنۍ ځواکمن فوځي مشر او د عباسي خلیفه معتمد علی الله ورور وو.

موفق بالله د عباسي واکمنۍ هغه مشر ګڼل کیږي چي د څو کلونو ستره ګډوډي او کړکېچ یې چي په یاده واکمني کي د یو شمېر ترک جنرالانو او زورواکانو له لوري رامنځ ته سوی وو، لمنځه یووړ او خپل سیاسي ځیراکت په مت یې د ترکانو ترمنځ په اختلافاتو ډېرولو باندي هغوی به بشپړه توګه له زوره واچول.

موفق بالله په بغداد کي د عباسي واکمن متوکل علی الله په کهاله کي زېږېدلی وو، او له ځوانۍ راهیسي یې په بېلابیلو علومو کي ځانګړی مهارت ترلاسه کړ، چي له امله یې یو شمېر کسانو دئ دویم منصور (عباسي واکمن) وباله او د خلافت د پخواني ځواک او برم په راژوندي کولو یې ځان د خلکو په مینځ کي د شهرت لوړو پوړو ته ورساوه.  

موفق بالله سره ددې چي په عباسي واکمنۍ کي یې د فوځي مشر دنده ترسره کول خو تر خپل ورور معتمد علی الله یې زیات واک درلود، او د عباسي واکمنۍ ټولي سیاسي، قضایي او فوځي چاري یې په یوازي ځان مخته وړلې، چي له کبله یې په خلافت کي ستر بدلونونه رامنځ ته او پخوانۍ دبدبه یې بیا راژوندۍ سوه. 

موفق بالله په 278 هجري سپوږمیز کي د نقرس ناروغۍ له امله وفات او خاورو ته وسپارل سو.
معتضد بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو العباس احمد المعتضد بالله بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد العباسي الهاشمي القرشي** ( ۲۴۲-۲۸۹هـ س/ ۸۵۶-۹۰۲ ز ) چي په عامه توګه **د معتضد بالله** په نوم یادیږي، په بغداد کي د عباسي واکمنۍ شپاړسم خلیفه وو،  چي د خپل تره معتمد علی الله تر مړیني وروسته یې د خلافت چاري په لاس کي واخیستې.

## واکمني او مړینه

معتضد بالله په نهمه زیږدیزه پېړۍ کي هغه مهال واک ته ورسېدی کله چي عباسي خلافت تازه له یو شمېر کړکېچونو او کورني اړو دوړ څخه راوتلی. د نوموړي پلار موفق بالله چي په عباسي کورنۍ کي یو ځواکمن فوځي مشر او فعاله سیاستپوه ګڼل کېدی پخپله څو کلنه واکمني یې د عباسي خلافت پخوانۍ ګډوډي بشپړه ورټوله کړه، او ددې خلافت نوی جوړښت یې تر مړیني مخکي په ځواکمنه بڼه زوی ته ورپرېښود.

څرنګه چي معتضد بالله د پلار تر مړیني وروسته د ځان په وړاندي کوم کورنئ زورواکي نه درلود، ځکه خو یې د بهرنیو دښمنانو په وړاندي سنګر ونیوی او پخپل تند او ځیرک سیاست یې نه یوازي هغوی له پښو وغورځول، بلکي په خلافت کي دننه یې هم پراخ ښاري اصلاحات پلي کړه او د عباسي کورنۍ پخوانۍ دبدبه یې په سیمه کي تر لیري لیري ځایونو پوري وغوړول. نوموړي د خپلي واکمنۍ پر مهال د جزیرې، موصل او ماردین په سیمو کي خونړي جګړې ترسره کړې او په عراق کي یې د خوراجو ترڅنګ د عباسي خلافت لوی شمېر دښمنان تر تېغ تېر کړه. 

د پورتني خونړي سیاست ترڅنګ معتضد بالله په پلازمینه بغداد کي هم د پخوانیو دښمنانو د لمنځه وړلو لپاره خونړي سیاست پکار اچولی وو، او د ترکانو هغه زورواکي یې چي له کلونو راهیسي د خلافت څوکۍ ته یو ډول ګواښ ګرځېدلي وه، ټول له پښو وغورځول، خو ددې برعکس د خپل ولس سره ډېر نرم او په عدل مخته روان وو او د هغوی د زړونو لاسته راوړلو لپاره یې د فساد په وړاندي قوي مبارزه ترسره کړه.

د تاریخونو لمخي معتضد بالله تر نهه کاله او نهه میاشتي واکمنۍ وروسته په 902 زیږدیز کال کي د مارچ پر 6 نېټه باندي وفات او خاورو ته وسپارل سو.
مکتفي بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو محمد علي المکتفي بالله بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم عباسي الهاشمي القرشي** (۲۶۴-۲۹۵هـ س) چي په عامه توګه د مکتفي بالله په نوم پېژندل کیږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ اوولسم خلیفه وو. نوموړي په پیل کي د شام په رقه ښار کي اوسېدی خو وروسته له هغه چي پلار یې وفات سو، د بغداد په لوري ولاړی او هلته یې د عباسي خلافت واکمني لاسته راوړه.  

## واکمني او مړینه
مکتفي بالله د لسمي زیږدیزي پېړۍ په پیل کي هغه مهال واک ته ورسېدی کله چي عباسي خلافت تازه له کړکېچونو بهر او د عراق سربېره یې شاوخوا سیمو ته هم نفوذ کړی وو. د نوموړي پلار معتضد بالله هغه څوک وو چي د خپل تند خوی او ځواکمن هوډ په مټ یې د عباسي خلافت لوی شمېر دښمنان تیت او پرک کړه او مکتفي بالله ته یې له ځانه وروسته ډېره ځواکمنه واکمني په میراث پرېښودل. 

مکتفي بالله چي څنګه واک ته ورسېدی ترټولو مخکي یې د پلار له لوري یو شمېر هغه جوړ سوي ځایونه چي د بندخونو په نوم جوړ سوي وه، بیرته مات او لوی شمېر زندانیان یې له دولتي سزاوو څخه وبخښل، ورپسې یې د مکې او مدینې په لاره کي هغه غله او لارشکوونکي چي د قرمطیانو په نوم له کلونو راهیسي فعاله او بې شمېره حاجیان او عام مسافر یې لوټلي وه، تر برید لاندي راوسته او د خونړیو نښتو په ترڅ کي یې ټول مړه یا تیښتي ته اړ ایستل. مکتفي بالله د خپلي واکمنۍ په اوږدو کي د ختیځ روم انطاکیه ولایت هم د یو برید په پایله کي فتحه کړ، او هلته بندي مسلمانان یې له زندانونو را ایله کړه. نوموړي تر شپږ کاله او شپږ میاشتي خلافت وروسته په 908 زیږدیز کال کي له فاني نړۍ څخه سترګي پټي کړې، او خپل دیارلس کلن ورور جعفر یې د مقتدر بالله په نوم ځایناستۍ وټاکی.
مقتدر بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو الفضل جعفر المقتدر بالله بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم بن هارون الرشيد ابن محمد المهدي العباسی الهاشمي القرشي** ( ۲۲ رمضان ۲۸۲ – ۲۸ شوال ۳۲۰ هـ س/ ۱۳ نومبر ۸۹۵ – د نومبر ۱، ۹۳۲ ) چي په عامه توګه **د مقتدر بالله** په نوم پیژندل کیږي، په بغداد کي د بنو عباس کورنۍ اتلسمه خليفه وو. نوموړي په 908 زیږدیز کال کي د اګسټ پر 13 نېټه باندي د خپل ورور مکتفي بالله تر مړيني وروسته د ديارلسو کالو په عمر د خلافت ګدۍ ته ورسېدی او نژدې 25 کاله واکمني یې ترسره کړه.

## واکمني
د مقتدر بالله واکمني په عباسي خلافت کي د نوموړي د لږ عمر او تجربې د نشتون له امله ډېره کاواکه دوره ګڼل کیږي، او په یاده دوره کي نه یوازي لر او بر اسلامي نړۍ بلکي عباسي خلافت هم له سترو ننګونو سره مخامخ سو، چي له امله یې د راتلونکي عباسي دربار سیاسي او فوځي ځواک ډېر وېروونکي تکانونه وخوړل او هغه دبدبه چي تر مقتدر بالله مخکي عباسي واکمنانو درلوده په بشپړه توکه لمنځه ولاړه. د اسلامي تاریخونو پر بنسټ مقتدر بالله واک ته له رسېدو سره سم د دولت لویه برخه عواید پر خپل عیش او نوش باندي ولګول او په دربار کي یې د وزیرانو او چارواکو ترمنځ دده د ناتوانه مدیریت له کبله ستر اختلافات رامنځ ته سوه. همدارنګه د دولت یوه بله برخه عواید چي شمېر یې میلیونونو ته رسېدی، د مقتدر بالله مور ځان ته ځانګړي کړه، او د حکومت په چارو کي یې لاسوهني هم پیل کړې. په عباسي دربار کي ددې ستر فساد له امله چي تردغه وخته یې سارۍ نه وو لیدل سوی د قدرت یوه لویه تشه رامنځ ته سول او د مقتدر بالله د بې پروایي له کبله دوه ځله پر نوموړي باندي کودتا هم ترسره سوه چي دده له نېکه بخته بیرته ناکامه او دئ وژغورل سو.

د مقتدر بالله د ناکامه سیاست او پورتنیو پیښو اغېز ډېر ژر د بغداد له پولو بهر د اسلامي نړۍ په بېلابیلو سیمو کي هم راڅرګند سو او هغه کسان یا واکمنۍ چي تر دغه وخته پوري د خلافت له دبدبې څخه په وېره کي وه، ځای ځای یې بغاوت، پاڅون او شر جوړولو ته لاس واچاوه، چي ددې پیښو څخه یې ځیني مشهوره په لاندي ډول دي:

1 : د قرمطیانو په نوم یوه لوټماره ډله چي مخکنیو عباسي واکمنانو له پښو غورځولې وه په عراق او شاوخوا سیمو کي یې بیا ځلي نفوذ وکړ او مکې ته د تلونکو حاجیانو لوی شمېر کاروانونه یې لوټ کړه.

2 : په شمالي افریقا او مصر کي د عبیدي شیعه کانو یوه ډله چي ځانونه یې د بي بي فاطمېؓ له اولادې څخه گڼل، یادي سیمي یې په زوره لاندي او هلته یې د لسګونو کلونو لپاره یو نوی موازي خلافت رامنځ ته کړ.

3 : په شمال لویدیځه اسلامي نړۍ کي د ختیځ روم سلطنت د مسلمانانو څخه د غچ اخیستني په پار د اسلامي نړۍ پولي لوټ او یوشمېر مسلمانان یې شهیدان کړه.

4 : په 317 زیږدیز کال کي د سلیمان په نوم کوم بې دینه شخص له یوشمېر کوڅه ډبو ملګرو سره د مکې مکرمې پر حرم برید وکړ او دومره بې حرمتي یې ترسره کړه چي د حاجیانو د ډله ییزي وژني ترڅنګ یې د حجر اسود ډبره هم ماته او د حرم شریف خزانې یې له ځان سره وتښتولې. دا ناوړه پېښه په اسلامي نړۍ کي له تاریخي پلوه هیڅ کله نه وه رامنځ ته سوې او مسلمانان یې سخت په وحشت کي واچول. 

ذکر سویو او دې ورته نورو پیښو د مقتدر بالله واکمني په اسلامي نړۍ کي له ملاتړ څخه مکمله بې برخي کړه او په 320 هجري کي د نوموړي یو غلام مونس مظفر له وخت څخه په ګټي اخیستني او له خپلو ملګرو سره یوځای دده په وړاندي جګړه پیل کړه. خلیفه چي ددوی لښکر ولیدی د بغداد د یوشمېر قاریانو او علماوو په مرسته یې مخي ته راودانګل، خو دې هڅي کومه ګټه ونکړه او مونس وتوانېدی چي مقتدر بالله په ډېر بد مرګ سره ووژني. د مرګ پر وخت د مقتدر بالله عمر 36 کاله وو.
اوډيا ژبه

اوډيا ژبه يا اوريا ژبه  په رسمي توګه **اوډیا** تلفظ کیږي   د هند آریایي ژبو څخه یوه ژبه ده. د دې ژبې اصلي ځای د اوړیشه ایالت دی، مګر دا د لویدیځ بنګال ، جارکند ، چتیسګر او آندرا پردیش په ځينو برخو کې هم ويل کيږي. دا ژبه دا ژبه د هندوستان د رسمي ژبو څخه يوه ده چې په اوړېشه ايالت کې رسمي ژبه بلل کيږي او په جارکنډ کې دویمه رسمي ژبه ده.

د اوریا ادبیاتو اصل په لسمه پېړۍ کې پیل شوی.

## سرچينېې

* ويکيپېډيا ګډونوال «Oriya language». انګليسي ويکيپېډيآ ۲۱ فېبروري ۲۰۱۵.
وېشنيزه:ژبې
د جنسي اړيکو ډېرغوښتنه

**د جنسي اړيکو ډېرغوښتنه** يا **هايپرسېکشوليټي** (په انګرېزي: **hypersexuality **) هغه حالت ته ويل کېږي چې يو نارینه له حد زيات جنسي اړيکو ته فکر کوي او زړه يې غواړي چې دېرې اړيکې ټينګې کړي.

څېړنې ښيي چې ډېری د برابر عمر نارينه په اونۍ کې یو سكس کوي او دوه ځله ځان پخپل لاس انزال کوي، ځينې نارينه بيا وايي چې په پرلپسې ډول يې زړه کېږي چې سکس وکړي، د سېکس غوښتنه يې بېخي زياته وي او تنده یې نه ماتېږي، همدې ته هاپيرسېکشولیټي وايي، په دې مانا چې دا ډول کس په پرلپسې ډول، هر وخت او ځينې وخت بيا ناڅاپي جنسي شوق لري او د جنسي اړيکې له ټينګولو وروسته هم نه ارامېږي، که څه هم ددې ستونزې سبب تراوسه نه دی موندل شوی خو د نړۍ د پام وړ برخه ورڅخه کړېږي.

## پېژندنه
هایپرسېکشوليټي يوازې ددې نوم دی کې يو سړی دې ډېر زيات جنسي خواهش ولري، دا اصطلاح ددې لپاره هم کارول کېږي چې يو سړی ټوله ورځ د جنسي اړيکو په هکله فکر کوي او ټوله ورځ په دې مسله کې خبرې کوي.
## د ډاکټر سپارښتنې
د دې لپاره چې پوه شئ چې په ريښتيا مو هم په سکس کې افراط کړی که نه دې ته پام وکړی، چې ايا زيات سکس ستاسې ورځنی ژوند اغېزمن کړی دی؟ د دې سبب شوی چې تاسې خپل کارونه په سم ډول په تمرکز سره په مخ يونسی؟، که مو ځواب هو وي؛ په لوی احتمال په افراط کې یاست.

د دې ترڅنګ د ځان څخه پوښتنه وکړئ چې ولې دومره زيات سکس کوی، ايا اشتها او شوق مو ډېر دی؟ غواړی خپلې میرمنې ته ځان ثابت کړی چې تاسې څومره قوي ياست؟ يا مو ملګرې درنه غواړي چې زیات سکس ورسره وکړئ؟ نظر دې پوښتنو ته یې د سبب پيداکولو هڅه وکړئ.

که ډېر زيات سکس کوئ بدن مو ستاسو د پوهاوي لپاره ځينې نښې درښکاره کوي، له همدې کبله فزيکي حال ته مو پام وکړئ، ډېر ستړي ياست،التهاب او پړسوب لرئ، د اړيکې په جريان کې درد لرئ، د متيازو د لارو ناروغي لرئ، سر مو ګرځي نو کېدی شي د دې علت زيات سکس وي.

که ډېر زيات سکس کوئ نو باید ومنئ چې ځينې بدلونونه هم بايد ادا کړئ، روغتیا مو مجبور قرباني کړئ، نورمال ژوند، اقتصادي حالت او وده مو هم له ګواښ سره مخ کېږي.
## سرچينې
لیکنه: ډاکتر استاد شفیقه صدیقي
کلاميډيا

کلاميډيا (په انګرېزي: **Chlamydia**) د يوې بکتريا نوم دی. هغه ناروغي چې د کلاميډيا بکتريا د فعاليت پر اساس پيدا کيږي، ورته کلاميډيا ويل کېږي. دغه بکتريا په تناسلي غړو کې وي او د تناسلي سېسټم ناروغۍ منځ ته راوړي. له روغ کس څخه ناروغ کس ته د کلاميډيا لېږد يا انتقال د ناخوندي جنسي اړيکو په وسليه کيږي.

## نښې
په ځينو کسانو کې د دغه ناروغۍ نښې نه ښکاري، خو هر کله چې کلاميډيا بکتريا پرمختللی تخريب پيل کړي نو بيا لاندې ستونزې د نښو په ډول را ښکاره کيږي. 

د رڼو متيازو پر وخت د تناسلي آلې درد؛ هم په سړيو او هم په نجونو کې؛ 
نارينو کې له (ذکر) او ښځو کې (مهبل) يا له تناسلې آلو دننه ټيوبونو مايعات ځي؛ 
که چېرې ميرمنې په دې بکتريا ککړې وي، نو له جنسي اړيکو وروسته يې له مهبل وينه ځي؛ 
په نارينو کې خصيې يا **testicles** درد کوي او پړسيږي.
## درملنه
دغه ناروغي ډېره شديده نه ده او ځيني وخت يې نښې هم نه ښکاري. په عادي انټي بيوټيک درملو سره يې درملنه کيږي.

خو که چېرې کلاميډيا د تناسلي سېسټم د غړو دننه پرمختګ وکړي، نو بيا په کم وخت کې د وجود نورو غړو ته ځي او همدا ډول د تناسلي سېسټم غړي ټپي کوي، چې وروسته يې درملنه ستونزمنه کيږي.

سپارښتنه دا ده چې د پورته نښو په منځ ته راتګ سره ډاکټر ته لاړ شئ او تر هغه چې جوړ شوي نه ياست، له جنسي نېږدې والي ډډه وکړئ.

## سرچينې
شيخ حسينه

**شیخ حسینه واجد**   (زېږون:۲۸ سېپتمبر، ۱۹۴۷ز) يوه بنګله دېشۍ سیاستواله او د بنګله دېش اوسنۍ لومړۍ وزیره ده  . هغه د بنګله دېش د بنسټګر شیخ مجیب الرحمن مشره لور ده.  هغه د بنګله دېش په ټولټاکنو کې چې د ۲۰۲۴ زېږديز کال د جنورۍ په مياشت کې ترسره شوې، د پنځم ځل لپاره د بنګله دېش د لومړۍ وزيرې په توګه وټاکل شوه، په معاصر تاريخ کې د یوې ښځې په توګه د دولت د مشرۍ تر سره کولو، تر ټولو اوږده دوره د شیخ حسینه ده.  
[بټنوک| شيخ حسينه [ولادمیر پوتین|د ولادیمیر پوتین سره د ليدنې پرمهال]]

## سرچينې
 
وېشنيزه:1947 زېږېدنې
قاهر بالله

د مسلمانانو واکمن او خليفه **ابو منصور محمد القاهر بالله بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل بن محمد المعتصم** ( 286-339هـ س/ 899-) 950 زیږدیز) چي په عامه توګه **د قاهر بالله** په نوم پېژندل کيږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ نولسم خليفه وو.

د اسلامي تاریخونو پر بنسټ کله چي د عباسي کورنۍ اتلسم واکمن مقتدر بالله د خپل غلام مونس مظفر له لوري ووژل سو، د حکومت ځینو مشرانو د عباسي کورنۍ ځیني غړي د خلافت مشرتوب ته نوماند او هیله یې ترې وکړه چي واک پخپل لاس کي واخلي، خو له قاهر بالله پرته نور هیڅ غړۍ دې مسئولیت اخیستلو ته چمتو نه وو، او درباري مشرانو هم دئ د خلیفه په توګه قبول کړ. د یادوني وړ ده چي قاهر بالله تردې مخکي هم د مخکني عباسي خلیفه مقتدر بالله په وړاندي یوه ناکامه کودتا ترسره کړې وه، چي له امله یې نوموړی زنداني او بیا د مونس مظفر له لوري بیرته ایله او واک ته ورسول سو.

## واکمني او مړینه
قاهر بالله واک ته له رسېدو سره سم پر ځای ددې چي د عباسي خلافت پخوانئ لوېدلی برم راژوندئ کړي، د مخکني عباسي واکمن له کورنۍ او هغه کسانو څخه یې غچ اخیستنه پیل کړه چي ده خپل دښمنان ګڼل او په دې توګه یې په عباسي دربار کي ډېر بد نوم خپل کړ. د نوموړي درباري کسان لکه مونس مظفر او ابن مقله چي دده له بې باکیو څخه نور تر پزي راغلي وه، یو کال وروسته یې دده په وړاندي پاڅون پیل کړ او غوښتل یې دئ هم د مخکني خلیفه غوندي ووژني، خو قاهر بالله چي ددوی په پلان خبر سو، د یوې خونړي نښتي په ترڅ کي یې د ابن مقله څخه پرته نور ټول تر تېغ کړه، او د مخکني خلیفه قاتل مونس یې هم وواژه. ابن مقله له یادي پیښي څو ورځي وروسته د ساجیانو په نوم د یوې ډلي په مرسته د خلیفه په وړاندي بل پاڅون پیل کړ او دا ځل یې قاهر بالله تر نیولو وروسته لمړئ په سترګو ړوند او بیا یې له خلافت څخه لاس په سر کړ.

له خلافت څخه تر لاس اخیستلو وروسته قاهر بالله اوولس کاله نور هم ژوند وکړ او په 339 هجري سپوږمیز کي د 53 کلونو په عمر وفات سو.
راضي بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو العباس محمد الراضي بالله بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل العباسي الهاشمي القرشي** ( ۲۹۷) -329 هـ ق) / 907 - 940 ) چي په عامه توګه **د الراضي** **بالله** په نوم پیژندل کیږي، په بغداد کي د بنو عباس کورنۍ شلم خلیفه وو. 

راضي بالله په ۲۹۷ هجري سپوږمیز ( ۹۰۷زیږدیز) کال کي زیږیدلی وو، او په ۳۲۲ هجري سپوږمیز کي یې د مخکني خلیفه قاهر بالله د خلافت تر ړنګېدو وروسته د واک چاري په لاس کي واخیستې. راضي بالله سره ددې چي د بغداد د عباسي خلافت په تاریخ ډېر ناتوانه واکمن ګڼل کيږي او د خلافت پر مهال یې په مرکزي اسیا، افغانستان، مصر، شام، شمالي افریقا او نورو سیمو کي بېلابېل او پاشلي خپلواک دولتونه رامنځ ته سول، خو خپله نوموړی ډېر نرم خویه، د علم او پوهي مینه وال او د خپلوانو او عامو خلکو په وړاندي سخي انسان وو. راضي بالله پخپله واکمني کومه مهمه جګړه نه ده کړې، بلکي ددې پر ځای یې په خلافت کي دننه اصلاحاتو ته پاملرنه کول. نوموړی په 329 هجري سپوږمیز (940 زیږدیز کال) کي تر شپږ کاله او لس میاشتي خلافت کولو وروسته په 32 کلنۍ کي وفات سو.
متقي لله

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو اسحاق ابراهیم بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المقتدر  بن** متوکل **العباسي الهاشمي القرشي** ( ۲۹۵-۳۵۷هـ س) چي په عامه توګه د متقي لله په نامه پېژندل کیږي، په بغداد کي د عباسي خلیفه ګانو یوویشتم واکمن وو. نوموړی په ۳۲۹ هـ س / ۹۴۰ زیږدیز کال کي د خپل ورور راضي بالله له مړیني وروسته د واک ګدۍ ته ورسېدی او په ۳۳۳ هـ س / ۹۴۴ زیږدیز کال کي له دندي ګوښه سو.

## واکمني او مړینه
متقي لله د عباسي خلافت مشرتوب هغه وخت لاسته راوړ کله چي ددغه واکمنۍ نفوذ د اسلامي نړۍ له لویي برخي څخه په بشپړه توګه راټول سوی وو، او خپله عباسي دربار هم د امیر الامراء په نوم د یوه لوړ پوړي دولتي چارواکي له لوري اداره کېدی. امیر الامراء په عباسي دربار کي هغه رتبه وه چي تر متقي مخکي واکمنانو رامنځ ته کړې وه، او هغه کسان به یې ورباندي ټاکل چي ددوی په فکر به د نفوذ او ځواک څښتنان وه او عباسي واکمني یې له ګواښونو څخه ژغورلای سوای، خو د وخت په تېرېدو سره د یادي رتبې څښتنانو دومره واک ترلاسه کړی وو چي خلیفه ګان به یې بدلول رابدلول او هر هغه څوک چي به یې نه وو خوښ، له واکه یې غورځاوه. 

د متقي لله په واکمني کي د عباسي خلافت امیر الامراء توزون نومېدی چي له آره ترک او په 331 هجري کي یې دغه دنده لاسته راوړې وه. نوموړی د وخت په تېرېدو سره د نورو چارواکو په څېر ډېر ژر زورواکيو ته لاس واچاوه او په 333 هجري کي یې خلیفه لمړئ له واکه لیري او بیا په سترګو ړوند کړ. تر ړندېدو وروسته متقي لله د توزون په امر بندخوني ته واچول سو او تر 24 کاله زندان تېرولو وروسته یې په 357 هجري سپوږمیز کي خپل روح د شپېتو کالو په عمر حق ته وسپاری.
له رحم بهر ميندواري

په ښځو کې له رحم بهر امېندواري يا حاملګي (په انګرېزي: **Ectopic Pregnancy**) د رحم له خپل اصلي موقعیت «فنډس» نه بغېر که بل ځای کې امېندواري را منځ ته شي، خارجي رحمي امېندواري ورته ویل کېږي، چې دا امیندوارۍ په ٪۱۰ ښځو کې منځ ته راځي او موقیعت یې عنق، نفیرونه، تخمدانونه، ګېډه او فیمبریا دي.

## له رحم بهر ميندوارۍ شونتياوې
هغه ښځې چې لاندې يادې شوي حالاتونه ولري له دې ستونزې سره د مخ کېدو احتمال یې شته؛

د IUCD کارول

د Contraceptive کارول

د نفیرونو انومالي

د تیوبونو جراحي

او يا لومړی ماشوم یې له ۳۵ کلنۍ وروسته راوړی وي.

## نښې
روښانه مهبلي وینه بهېدنه

په ادنکس ساحه کې د کتلې حس کول

د رحم غټوالی او د رحم عکس العمل

د څیرې شوې خارج رحمي امېندوارۍ نښې نښانې:

د وینې بهیدنې له وجې شاک

شدیده وینه بهیدنه

ناڅاپي درد

د بطن انتفاخ یا پړسوب

د ګېډې عکس العمل

## تشخيص يا پېژندنه
د امېندوارۍ عمر ته په کتو به په ناروغانو کې د Beta hcg کچه ښکته وي، همداراز په ښځو کې به د امېندوارۍ وده ځنډنۍ وي؛
که چېرې په التراسونډ سره د خارج رحمي امېندوارۍ تشخیص په اسانۍ سره ونه شو، نو د بشپړ تشخیص لپاره په ۴۸ ساعتونو کې ډاکټران د HCG اندازه ګوري چې څومره ډېرښت یې موندلی، دا ډېرښت له دوی سره د دې ستونزې په په تشخیص کې مرسته کوي.
## درملنه
درملنه یې د جراحي Laparotomy او یا Laparoscopy  په وسيله ترسره کېږي.
محافظه درملنه د وينې توييدنې په نشتون کې له لاپراټومي څخه لافراسکوپي غوره ده.
که چېرته ناروغ وینه بهېدنه ولري Laparotomy ورته کارېږي، که چېرې نفیر د ترمیم وړ وو، ورته ترمیم کېږي؛ بغیر له ترمیم نه تر ټولو ښه درملنه د نفیر ایسته کول دي چې ناروغ د بیا امېندوارۍ چانس هم پیدا کوي.

## سرچينې
لیکنه: ډاکتر استاد شفیقه صدیقي
مستکفي بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه ابو القاسم عبدالله المستکفي بالله بن علي المتکفي بن احمد المعتضد بن طلحة الموفق بن جعفر المتوکل العباسي الهاشمي القرشي** ( ۲۹۲-۳۳۸هـ ق ) چي په عامه توګه د مستکفي بالله په نوم یاديږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ دوه ویشتم خلیفه وو.  

مستکفي بالله په ۲۹۲ هجري کال کي وزېږېدی، او په ۳۳۳ هجري سپوږمیز کي یې د مخکني عباسي واکمن متقي بالله تر پرځېدو وروسته واک په لاس کي واخیست.

## واکمني او مړینه
مستکفي بالله د عباسي خلافت د مخکنیو مشرانو په څېر یو کاواکه خلیفه وو، چي د نفوذ ساحه یې نه یوازي تر عراق پوري تړلې وه، بلکي په دربار کي دننه یې هم چنداني سیاسي او فوځي واک نه درلود، او پریکړي ټولي د امیر الامراء په نوم چارواکي ترسره کولې. د نوموړي د واکمنۍ پر مهال له پارس څخه د دیلمیانو په نوم یوه شیعه ډله چي په ډېر لنډ وخت کي یې تر عراق او عباسي دربار پوري نفوذ غځولۍ وو، راپورته سوه او په پای کي یې مستکفي بالله تر یو لنډمهاله حکومت وروسته لمړئ له واکه لیري او بیا پسي ړوند کړ. تر ړندېدو وروسته نوموړی د معزالدوله دیلمي له لوري بندخوني ته واچول سو، او د خلافت چاري د دیلمیانو په خوښه نوي عباسي واکمن مطیع بالله ته وسپارل سوې. مستکفي بالله په یاده بندخونه کي نژدې څلور کاله زندان تېر کړ او په 338 هجري کي د 42 کلونو په عمر باندي وفات سو.
بنګله دېش ۲۰۲۴ کال د ونډو اصلاحاتو غورځنګ

د "بنګله دېش ۲۰۲۴ کال د ونډو اصلاحاتو غورځنګ" چې د لاریونوالو لخوا د "بنګله بند" په نوم یادیږي، د بنګله دېش په دوو عامه پوهنتونونو کې د زده کونکو او زده کړيالانو لخوا روان لاریون دی چې د استخدام سیسټم کې د اصلاحاتو غوښتنه کوي.   دا لاریون د بنګله دېش د سترې محکمې لخوا د ټولو دولتي دندو پروړاندې د عالي محکمې پرېکړې په غبرګون کې و ، چې له مخې يې د بنګله دېش د خپلواکۍ د غورځنګ غړو کورنيو ته په دولتي دندو کې کوم دېرش سلنه ونډه ورکړې وه، هغه يې لغوه کړه.دا فرمان بنګله دېش ۲۰۲۴ کال د ونډو اصلاحاتو غورځنګ وروسته صادر شو.

له دې پرېکړې وروسته خلکو په انلاین ډول د دې پرېکړې پر ضد کمپاین پیل کړ.   "د ۲۰۱۸ په پیل کې، نور لاریونونه د جون په پیل کې پیل شول، په عمده توګه په پلازمینه ډاکه کې، بیا په اډیلیډ کې او د اوړي په رخصتیو کې. سوله ایز لاریونونه د جولای په میاشت کې بیا پیل شول او د پای ته رسیدو غوښتنه یې وکړه."   هغه د حکومت د ځواب لپاره د حل غوښتنه وکړهمظاهرې په لومړي ځل د جنورۍ په ۲۵ مه په تاوتریخوالي بدلې شوې، کله چې پوليسو وغوښتل لاريونوال وځپي او دا کړنه په نښتو واووښته،  د جولای په ۱۴ مه د لومړۍ وزیر شيخ حسينه پر سر جنجال پیل شو.  د شیخ حسینه دا اعلان وروسته له هغه وشو چې د یکشنبې په شپه د هغې د حکومت له خوا د مسلمانانو پر ضد د پراخو مظاهرو په ترڅ کې مظاهره کوونکي اړ شول چې خپل کورونه پرېږدي.   دا ځل وضعیت ارام شو ځکه چې د ډاکه ښار ته نږدې د سړک دواړو غاړو ته د څو ودانیو مخې ته په سلګونو پولیس افسران ټپیان شول.
## سرچينې

وېشنيزه:بنګله دېش
مطیع لله

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو القاسم الفضل المطیع الله بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحة الموفق بن جعفر المتوکل العباسي الهاشمي القرشي** ( ۳۰۱-۳۶۳هـ س) ۹۱۴ – ۹۷۴ ز) چي په عامه توګه د **مطیع لله** په نامه یاديږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ درویشتم خلیفه وو.   نوموړی په ۳۰۱ هجري سپوږمیز کال کي زېږېدلی وو،  او په ۳۳۴ هجري کي د مخکني خلیفه مستکفي باللہ له پرځېدو وروسته واک ته ورسېدی.

د مطیع لله واکمني په عباسي خلافت کي د مخکنیو عباسیانو په څېر یوه تش په نوم واکمني وه، چي د واک ساحه یې تر عراق دباندي نه وتل، او د حکومت سیاسي او فوځي چاري ټولي د عزالدوله په نوم یو شخص چي له دیلمي شیعه ګانو سره یې اړه درلوده په لاس کي وې. مطیع لله ددې لپاره چي د یاد شخص له نفوذ څخه ځان وژغوري د افغان واکمن سبکتکین سره یې اړیکه ونیول او هغه یې عراق ته راوباله، خو دا چي سبکتکین او خپله خلیفه دواړه ناروغان وه په لاره کي یې خپل روحونه حق ته وسپارل او جنازه یې بغداد ته راوړل سوه. د مطیع لله د مرګ نېټه 364 هجري سپوږمیز کال وو، او تر مرګ وروسته یې زوی طائع لله واک ته ورسېدی.
طائع لله

د مسلمانانو واکمن او خلیفه **ابوبکر عبدالکریم الطائع لله بن الفضل المطیع بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحة الموفق العباسي هاشمي القرشي** ( ۳۲۰-۳۹۳ هـ س/ ۹۳۲-۱۰۰۳ ز ) چي په عامه توګه د طائع لله په نامه پیژندل کیږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ څلورویشتم خلیفه وو.

طائع لله په ۳۲۰ هجري سپوږمیز کي زېږېدلی وو، او په ۳۶۳ هجري کي یې د خپل پلار تر مرګ وروسته د ۴۳ کالو په عمر د خلافت چاري په لاس کي واخیستې. 

د طائع لله د واکمنۍ پر مهال د بغداد عباسي خلافت په بشپړه په توګه د دیلمیانو په لاس کي وو، او د یادي کورنۍ دوه کسان (عضد الدوله او عزالدوله) ددې لپاره چي عباسي خلیفه تر خپل اغېز لاندي راولي، له یو بل سره په جګړه کي ونښتل چي په پایله کي یې عضد الدوله بریالئ او عزالدوله ووژل سو. د یادي جګړې تر پای ته رسېدو وروسته عضد الدوله هم ډېر عمر ونکړ او په 372 کال کي یې له مړیني سرم سم زوی بهاءالدوله واک ته ورسېدی.

د بهاءالدوله د واکمنۍ پر مهال طائع لله په 381 کال کي د نوموړي په غوښتنه باندي واک پرېښود، او د خلافت چاري یې د قائم بالله په نوم د عباسي کورنۍ راتلونکي خلیفه ته وسپارلې. طائع لله له یادي پیښي وروسته یوه لسیزه نور هم ژوند وکړ او په 393 هجري کي وفات سو.
قادر بالله

**د مسلمانانو واکمن او خليفه قوماندان ابو العباس احمد القادر بالله بن اسحاق بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحة الموفق العباسي الهاشمي القرشي** ( ۳۳۶ - ) ۴۲۲ هـ س/ ۹۴۷ – ۱۰۳۱ ز) چي په عامه توګه د قادر بالله په نوم پیژندل کیږي، په بغدد کي د بنو العباس کورنۍ پنځه ویشتم خليفه وو.

نوموړی د ۳۸۱ هجري سپوږمیز کال د شعبان په میاشت کي د عبدالکریم طائع لله تر خلافت وروسته واکمنۍ ته ورسېدی، او د ۴۲۲ هجري د ذوالحجې تر میاشتي پوري یې واکمني وکړه. 

قائم بالله سره ددې چي په عباسي خلافت کي د مخکنیو واکمنانو په څېر د دیلمي شیعه ګانو او ترکانو په مرسته واک ته رسېدلی وو او چنداني فوځي اغېز یې هم نه درلود، خو واک ته له رسېدو سره سم یې داسي سیاست او چلند په مخه واخیست چي د دربار ټول چارواکي یې په بشپړه توګه تر اغېز لاندي راغله او په څو لسیزي پرله پسې خلافت کي یې د عدل، انصاف، مظلوم پالني او سولي فضاء هر لوري ته غوړېدلې وه.  د اسلامي تاریخونو لمخي د قادر بالله واکمني نژدې 41 کاله دوام وکړ او په 1031 زیږدیز کال کي د 86 کلونو په عمر وفات سو.
قائم بأمر الله

**د مسلمانانو واکمن او خلیفه ابو جعفر عبدالله القائم بأمر الله بن احمد القادر بالله بن اسحاق بن جعفر المقتدر بن احمد المعتضد بن طلحة الموفق العباسی الهاشمي القرشي** ( ۳۹۱ – ۴۶۷ هـ س / ۱۰۰۱ – ۱۰۷۵ ز) چي په عامه توګه د قائم بأمر الله په نامه پیژندل کیږي، په بغداد کي د بني عباس کورنۍ شپږویشتم خلیفه وو.  

نوموړی د خپل پلار له مرګه وروسته په ۴۲۲ هجري سپوږميز کي د واک ګدۍ ته ورسېدی، او شاوخوا ۴۴ کاله او ۲۵ ورځي یې واک وچلاوه.

## واکمني
د قائم بأمر الله واکمني په اسلامي نړۍ کي د ډیرو اغېزمنو پیښو شاهده وه، چي یو له هغو څخه د بويه واکمنانو پرځېدل او د سلجوقیانو منځته راتګ وو. بویه یا آل بویه هغه شیعه واکمنان وه چي له شاوخوا یوې پېړۍ راهیسي یې په بغداد کي د عباسي واکمنانو خلافت یرغمل کړی وو او هر ډول سیاسي پریکړي به یې د خپلي خوښي سرم سم پر خلیفه ګانو باندي تپلې.

د قائم بأمر الله په زمانه کي د بغداد یاده کورنۍ د سلجوق ترکانو له لوري په بشپړه توګه وپرځول سو او عباسي خلیفه پسله یوې پېړۍ د سني مسلمانانو تر سرپرستۍ لاندي نوي او له برمه ډک خلافت ته ادامه ورکړه. 
سلجوقي ترکانو د بغداد په نیولو سره د قائم بأمر الله خلافت نه یوازي په ختیځه اسلامي نړۍ وپېژندی، بلکي د شام ځمکه یې هم د مصر له عبیدي شیعه ګانو څخه وژغورل او د روم له پولو نیولې تر افریقا او حجاز پوري د عباسي خلیفه ګانو نوم د جمعې په خطبو کي یاد سو.

د سلجوقيانو له لوري د عباسي خلیفه ګانو پورتني ملاتړ په مصر کي عبیدي واکمنان تر سخت فشار لاندي کړه او په 450 هجري کال کي یې د بساسیري په نوم واکمن تر مشرتوب لاندي پر بغداد باندي هجوم وروړ. د سلجوق ترکانو مشر (طغرل بېګ) چي ددوی هجوم ولیدی هغه هم بېله ځنډه په جګړه باندي لاس پوري کړ، او تر یو کال خونړي کش مکش وروسته یې خلیفه بیرته خلاص او بساسیري یې لمنځه یووړ.

د بساسیري تر وژلو وروسته د طغرل بېګ اولادونو د قائم بأمر الله په ملاتړ له روم سره جګړې ته راودانګل او په 463 هجري کي د الپ ارسلان اسلامي لښکرو د ملاذکرد پر میدان باندي روميانو ته سخته ماته ورکړه.

## مړینه
د قائم بأمر الله خلافت که څه هم په بغداد کي یو خپلواکه واکمني نسي ګڼل کېدای، او د واک سرچینه یې په بشپړه توګه سلجوقي ترکان بلل کېده، خو د یو شمېر مخکنیو عباسیانو خلیفه کانو په څېر نوموړی هیڅکله کاواکه او ګوډاګئ واکمن نه وو، بلکي ملاتړي (سلجوقیان) یې داسي کسان وه چي دده ملا یې هر وخت د دښمنانو په وړاندي تړلې وه، او تر ده وروسته یې هم د عباسي خلافت هر واکمن ته د اسلامي نړۍ د مذهبي رهبر په توګه درناوئ درلود.

قائم بأمر الله تر 44 کاله خلافت وروسته په 467 هجري کي د 76 کلونو په عمر باندي وفات سو.