د اقلیم له بدلون نه انکار

**د اقلیم له بدلون نه انکار** یا د نړیوالې تودوخې انکار، رد، ګوښه کول یا بې بنسټه شک دی چې د اقلیم د بدلون په اړه له ساینسي ټولنې سره په ټکر کې دی، په شمول د هغه حد چې دا د انسانانو له خوا رامنځته کیږي، په طبیعت او بشري ټولنې باندې د هغې اغېزې او د موافقیت احتمال، د انساني عمل په واسطه د نړۍ تودوخې ته. 

زیات هغه کسان چې د انتروپجنیک نړیوالې تودوخې په اړه د ساینسي اجماع په اړه بې بنسټه شکونه ردوي یا شکمن اقلیمي بدلونونه سم ګڼي، ساینس پوهانو یادونه کړې ده چې دا ناسم بیان دی.

د اقلیم له بدلون نه انکار، هغه وخت رامنځته کېدی شي، کله چې افراد یا ټولنیزې ډلې ساینس ومني؛ مګر په دې سربېره شرایطو ته په رسېدو کې پاتې راځي یا د دوی منل په عمل کې ژباړي. د ټولنیزو علومو زیاتو مطالعاتو دا درېځونه د انکار، تخفیف او د پروپاګند ډولونو په توګه ارزولي دي.

په اقلیمي ساینس باندې د خلکو باور ته د زیان رسولو کمپاین، د صنعتي، سیاسي او ایډیالوژیکي ګټو له خوا (د انکار ماشین) سازمان په توګه تشرېح شوی او د محافظه کاره رسنیو او شکمنو بلاک ګرانو له خوا ملاتړ شوی، چې د نړیوالې تودوخې په اړه ناڅرګندتیا رامنځته کړي.

د نړیوالې تودوخې سیاست، د اقلیم له بدلون نه انکار او د نړیوالې تودوخې سیاسي شخړې له خوا اغېزمن شوی، چې د اقلیم د بدلون په اړه د عمل کولو هڅې یا د تودوخې اقلیم سره سمون کمزوری کوي. هغه کسان چې انکار ته وده ورکوي، معمولاٌ ً د بیان تاکتیکونه کاروي، ترڅو د ساینسي شخړې بڼه ورکړي، چېرې چې هېڅ شتون نه لري. 

د اقلیم په ساینس کې د خلکو باور کمزوري کولو لپاره تنظیم شویکمپاین، له محافظه کاره اقتصادي پالیسيو سره تړاو لري او د صنعتي ګټو له خوا د CO2 اخراج تنظیمولو لپاره ملاتړ کېږي.

په متحده ایالاتو کې د اقلیم د بدلون انکار د فوسیل فولس لابي(Fossil Fuels lobby)، کوچ برادرس(Koch brothers) او د صنعت مدافعین او محافظه کاره فکري مخزن (think tanks) سره تړاو لري. د اقلیم بدلون په اړه له ۹۰٪ نه زیات کاغذونه د ښي اړخ فکر کولو مخرن نه سرچینه اخلي.

لکه څنګه چې په دې وروستیو کې د ۱۹۷۰ز کال په څېر، د تیلو شرکتونو څېړنې خپرولې ،چې په پراخه توګه د نړیوالې تودوخې په اړه د ساینسي ټولنې نظر سره موافق دي. سره له دې، د تېلو شرکتونو د څو لسیزو راهیسې د عامه ناسمو معلوماتو خپرولو لپاره د اقلیم د بدلون انکار تنظیم کړی. یوه ستراتیژي چې د تنباکو صنعت له خوا د تنباکو څکولو خطرونو تنظیم شوي انکار سره پرتله شوې او ډېری وختونه ان د هغو اشخاصو له خوا ترسره کېږي ،چې مخکې یې د تنباکو صنعت د بندیز پروپاګند خپاراوه.

## اصطلاحات
« د اقلیم د بدلون شک» او « د اقلیم د بدلون انکار» د نړیوالې تودوخې د کچې په اړه د ساینسي اجماع انکار، ګوښه کول یا بې بنسټه شک ته اشاره کوي، د هغه اهمیت له انسان سره په بشپړه توګه یا په یوه برخه کې تړاو لري. 

که څه هم د شک په منځ کې توپیر شته دی، چې د یوې ادعا په حقیقت کې شک او د یوې ادعا د رښتیني انکار څرګندونه کوي. په عامه بحثونو کې «د اقلیم شک» د اقلیم د انکار یا متضاد مفهوم په توګه کارول کېږي.

په ۱۹۹۰ز کال کې اصطلاحات راڅرګند شول، که څه هم ټول ساینس پوهان د پروسې د یوې اصلي برخې په توګه ساینسي شک ته غاړه ږدي، خو په ۱۹۹۵ ز کال د نومبر په نیمایي کې د (شک) کلیمه، په ځانګړي توګه کارول کېده چې له ساینسي اجماع سره مخالف نظرونه یې خپاره کړي دي.

د ساینس پوهانو دې کوچنۍ ډلې، خپل نظرونه د ساینسي ټولنې پر ځای په عامه بیانونو او رسنیو کې وړاندې کړل. دا کار دوام لري. د ۱۹۹۵ز کال په دسمبر کې په یوه مقاله (تودوخه رڼایي ده)  کې راغلي: « د نړۍ د اقلیم تودوخه د انکار یو اور روښانه کوي»، راس جیلبسپان(Ross Gelbspan) وویل چې: صنعت د« پر له پسې او ښه تمویل شوي کمپاین» کې د عامه افکارو د مشغولولو لپاره د شک کوونکو یوه کوچنۍ ډله بوخته کړې وه.

په ۱۹۹۷ ز کال کې، د The Heat is on)) کتاب ممکن لومړنۍ کتاب وي، چې په ځانګړې توګه یې په موضوع (تودوخه) باندې تمرکز کړی دی.

په دې کې، جیلبسپان د «انکار او فشار په پر له پسې کمپاین» کې «له نړیوالې تودوخې هراړخیزانکار» په اړه بحث وکړ، چې په کې د « شنو خونو شکمنو» ناڅرګنده تمویل شامل دی، «له  اقلیم شک کوونکو» سره چې خلک مغشوش کوي او پریکړه کوونکو باندې اغېزه کوي.

د ۲۰۰۶ ز کال په نومبر کې CBC تلویزیون مستند فلم د کمپاین په اړه د انکار ماشین نومول شوی و. په ۲۰۰۷ ز کې ژورنالیست شارون بیګلي « د انکار ماشین» په اړه راپور ورکړ، چې یوه جمله یې وروسته د اکاډمیکانو له خوا کارول کېږي.

## د انکار شبکه

### متحده ایالات
د اقلیم د بدلون انکار صنعت په متحده ایالاتو کې خورا پیاوړی دي.

په ۲۰۱۶ ز کال کې د متحده ایالاتو په ټاکنو کې د جمهوري ریاست هر نوماند  د اقلیم بدلون پوښتنه رد کړه او د متحده ایالاتو مخالفت یې وکړ. د اقلیم بدلون ته د رسېدو لپاره د حکومت ګامونه، لکه څنګه چې په متحده ایالاتو کې د سنا جمهوري غوښتونکي مشریې لري.

د پنټاګون راپور په ګوته کړې ده چې څنګه د اقلیم بدلون انکار ملي امنیت ګواښي.

په ۲۰۱۵ ز کال کې یوې مطالعې ۴۵۵۶ کسان په ګوته کړل چې له ۱۶۴ سازمانونو سره د شبکې اړیکې لري، چې په متحده ایالاتو کې د اقلیم د بدلون ګواښ کمولو لپاره د ډېرو هڅو مسؤلیت لري.

### نړیوال
د کلیکسیټ (Clexit) ایتلاف ادعا کوي: « د یو نوي نړیوال سازمان، کوم چې د پاریس د نړیوالې تودوخې د قیمتي او خطرناک تړون د تصویب مخه نیسي».

دا په ۲۶ هېوادونو کې غړي لري. د Guardian ورځپاڼې په وینا: « د کلیکسیټ مشران په پراخه کچه د تنباکو او فوسیل تېلو تمویل شوي سازمانونو کې ښکیل دي».

### خپرونکي، ویب پاڼې
د ۲۰۲۱ ز کال په نومبر کې، له ډیجیټل کرکې سره د مبارزې مرکز(Center for Countering Digital Hate) له خوا یوې مطالعې « لس حاشیوي خپروونکو» په ګوته کړل چې په ګډه د شاوخوا ۷۰ سلنه فیسبوک کاروونکو له منځپانګې سره د اقلیم بدلون ردولو لپاره مسؤل وو.

فیسبوک ویلي  دي چې: سلنه یې لوړه شوې او مطالعه یې بې لارې کوونکې(ګمراه کوونکې) وبلله.

د زهرجن لس (toxic ten) خپرونکي: بریټبارټ نیوز، ویستم ژورنال، نیوزمیکس، ټاون هال، د رسنیو څېړنیز مرکز، واشنګتن ټایمز، فدرالیسټ ، ډیلي وار، RT تلویزیون شبکه او پیټریټ پوسټ.

## د نړیوالې تودوخې په اړه دلیلونه او درېځونه
د اقلیم د بدلون ځینې انکار کوونکي ډلې وایي چې: Co2 یوازې په اتموسفیر کې ټریس ګاز دی (تقریباٌ ۴۰۰ppm، یا ۰۰۴٪، په هرو ۱۰۰۰۰ برخوکې۴ )، نو دا په اقلیم باندې لږ اغېز لري.

ساینس پوهان له یوې پېړۍ راهیسې پوهېږي چې، ان دا کوچنۍکچه د تودوخې د پام وړ اغېزې لري او د تناسب دوه چنده کول د تودوخې د لوی زیاتوالي لامل کېږي. 

ساینسي اجماع، لکه څنګه چې د IPCC څلورم ارزونې راپور، د متحده ایالاتو جیولوژیکي سروې او نورو راپورونو له خوا لنډیز شوی، دا دی چې د انسان فعالیت د اقلیم د بدلون لوی لامل دی.

د فوسیل سون توکو سوځول، هر کال شاوخوا ۳۰ ملیارده ټنه Co2 جوړوي، چې ۱۳۰ ځله دا مقدار د ولکانونو په واسطه تولیدېږي.

ځینې ډلې ادعا کوي چې د اوبو تبخیر د شنو خونو ډېر مهم ګاز دی او د ډېرو اقلیمي ماډلونو څخه پاتې دی.

په داسې حال کې چې د اوبو بخار د شنو خونو ګاز دی، د Co2 په پرتله د اوبو بخار اتموسفیر ژوند شاوخوا ۱۰ ورځې دی؛ په دې معنا چې Co2 د تودوخې د زیاتوالي اصلي عامل دی. د اوبو بخار د غبرګون په توګه کار کوي، نه د جبري میکانیزم په حیث. د اوبو بخارونه د ۱۸۰۰ ز کال په وروستیو کې د اقلیم په ماډلونو کې شامل شوي دي.

د اقلیم انکار ډلې ممکن دا استدلال هم وکړي، چې د نړۍ تودوخې په دې وروستیو کې بندې شوي، د نړیوالې تودوخې ځنډ(وقفه) یا دا چې د نړۍ تودوخه په حقیقت کې کمېږي، چې د نړیوال سړښت سبب ګرځي. دا دلیلونه د لنډ مهاله بدلونونو پر بنسټ ولاړ دي او د تودوخې اوږد مهاله بڼه له پامه غورځوي.

دا ګروپونه ډېری وختونه طبیعي تغییراتو ته اشاره کوي، لکه: د لمر ځایونه، کازمیکې وړانګې او د تودوخې ککړتیا تشرېح کولو لپاره. د دې ډلو په وینا: طبیعي بدلونونه شتون لري چې د وخت په تیریدو سره به کم شي او دا په انسان باندې لږه اغېزه لري. دا فکتورنه د مخه په پام کې نیول شوي دي. کله چې د اقلیم ماډلونه رامنځته شول او ساینسي اجماع دا ده، چې دوی نه شي کولی، د تودوخې لیدل شوې ککړتیا تشېح کړي.

په ۲۰۱۸ ز کال د مې په میاشت کې، د ساینس، فضا او ټیکنالوژۍ په اړه د متحده ایالاتو د کور کمېټې په غونډه کې، د الاباما استازي مو بروکس ادعا وکړه چې:  د سمندر د سطحې لوړولی د ګلیشیرونو د خړوبولو له امله نه، بلکې د ساحلي تخریب او خټو له امله رامنځته کېږي چې له سیندونو نه سمندر ته تېریږي.

زیاتره ادبیات د اقلیم بدلون ردوي او دا وړاندیز کوي چې، موږ باید د اقلیم بدلون ته له رسیدو نه مخکې غوره ټیکنالوژیو ته انتظار وباسو، ځکه چې دا به ډېره ارزانه او اغېزمنه وي.

## سرچينه