تکاملي ایکولوژي

تکاملي ایکولوژي د تکاملي بیولوژي او ایکولوژي پر تقاطع پرته ده. چې د ډولونو د تکاملي ایکولوژي د تاریخچې او د دوی تر منځ د ملاحظې وړ متقابل عمل له مطالعې څخه په صراحت سره بحث کوي. په معکوس ډول کېدی شي تر څېړنې لاندې ډولونو تر منځ د تکامل د مطالعې لپاره د یو اصل په توګه په پام کې ونیول شي. د ژوند د تاریخ تکامل، ټولنیزه بیولوژي (د ټولنیز تکامل چلند)، د ډولونو تر منځ د متقابل عمل تکامل (لکه همکاري، د ښکارکوونکي او ښکار تر منځ دوه اړخیزې اغېزې، پرازیتيزم/parasitism او مچولیزم mutualism)، د حیاتي تنوع او ایکولوژيکو ټولنو تکامل د تکاملي ایکولوژی اصلي لاندې/سب څانګې دي.  

تکاملي ایکولوژي په ځانګړي ډول دوه شیان په پام کې نیسي: دا چې د ډولونو تر منځ او له نورو ډولونو سره او د دوی له فزیکي چاپېریال سره دوه اړخیزې اړیکې څه ډول د طبعي ټاکنې، توافق او د تکاملي بدلون د ترلاسه شویو پایلو له لارې رامنځته کېږي. 

## تکاملي موډلونه
د تکاملي ایکولوژي لویه برخه د تجربي معلوماتو د اثبات په اړه د موډلونو کارول دي. د مثال په ډول د لاګ کلچ سایز موډل / Lack clutch sizچې د ډېوېډ لاک (David Lack) له خوا د ګالپاګوس (Galapagos) په ټاپوګانو کې د داروین د فېنچونو/ Darwin's finches (یو ډول الوتونکي) د مطالعې پرمهال رامنځته شوی.  د لاک مطالعې د داروين د فېنچونو په اړه د ډولونو په رامنځته کېدو کې د بېلابېلو ایکولوژیکو فکتورونو د تجزیې په برخه کې ډېر اړین رول درلود. د جي اېف ګاس/ G.F. Gause د ادعا پر بنسټ لاک وړاندیز کوي چې دوه ډولونه، نه شي کولی په ورته ځای کې ځای ونیسي. 

ریچارډ لیوېنس (Richard Levins) په ۱۹۶۸ کې د ډولونو د تخصص په اړه خپل تیوري معرفي کړ، چې په متفاوت چاپېریال کې یې د تخصصي تکامل څرنګوالی د یو یا څو ډولونو د بدني ښکلا د ټولګو له کارولو سره وارزاوه. یاد موډل د فضايي مقیاس مفهوم ته په ځانګړو چاپېریالونو کې پراختیا ورکړه او د نرمې دانې او زيږې دانې فضايي مقیاسونه یې روښانه کړل. په یو ځانګړي چاپېریال کې د ډولونو پر تنوع د فضايي مقیاسونو له څرنګوالي څخه د ایکولوژستانو پراخ او چټک درک د دغه موډل له اغېزو څخه دی.  

بل موډل د لا او ډېکمن (Law and Diekmann's) موډل دی چې په ۱۹۹۶ کې د مچولیزم/ متقابلو اغیزو په هکله رامنځته شو. چې د دوو موجوداتو تر منځ دوه اړخېزه اړیکه تعریفوي چې په انفرادي توګه د دواړو په ګټه ده. لا او ډېکمن د تطبیقي ډینامیک په نوم یو کارچوکاټ جوړ کړ، چې فرضاً په حیواني یا نباتي نفوسونو کې بدلونونه د ګډوډۍ یا د میوټېشنونو تر چټکتیا د چټک نرخ د نشتوالي په ځواب کې پېښېږي. موخه یې د نورو موډولونو ساده کول دي چې د ټولونو تر منځ اړیکې څرکندوي.

## د پېچلي طبیعت موډل
د پېچلي طبیعت موډل د تکاملي ایکولوژي د بهیرونو دڅرګندولو او وړاندوینو لپاره بېلابېل میتودنه وړاندې کوي. دا موډل په یو نفوس کې د یو مستعد فرد میوټېشنونه او همداراز نور لامولونه لکه د انقراض/ورکېدنې نرخ تجزیه کوي. دا موډل په 2002 کال کې د لندن په شاهنشاهي پوهنتون کې د سیمون لارېډ (Simon Laird), دانیال لاوسون (Daniel Lawson) او هېنرېک جېل ټوفت جینسن (Henrik Jeldtoft Jensen) له خوا رامنځته شو. د یاد موډل موخه د کتنې/مشاهدې پر بنسټ د یو ساده او منطقي ایکولوژیک موډل رامنځته کول وو. موډل داسې طرحه شوی چې په یو نفوس کې د بڼې او تناسب د تعینولو پر مهال  ایکولوژیکي اثرات په پام کې نیول کېدی شي.

## ایکولوژیکي جنتیک
ایکولوژیک جنتیک په طبعي نفوس کې د اوصافو د رامنځته کېدلو د څرنګوالي د مطالعې له لارې له تکاملي ایکولوژي سره غوټه دی. ایکولوژستان په دې اړه اندېښمن دي چې څه ډول چاپېریال او ټاکلی وخت د جینونو د غالب والي لامل کېږي. ژوندي موجودات په طبعي چاپېریال کې د خپلې بقا لپاره باید دوامداره توافق وکړي. جینونو دا مشخصوي چې کوم موجود به ژوندی پاتې شي او کوم به مړ شي. کله چې ژوندي موجودات بېلابېلې جنیتکي وېرایشنونه/ variations رامنځته کړي حتا که یې له یو ډول څخه سرچینه اخیستې وي دې حالت ته څو بڼه والی/ پولي مورفیزم (polymorphism) وایي. هغه ژوندي موجودات چې ګټور جینونه لېږدوي د خپلو ډولونو تکامل ته دوام ورکوي چې په خپل ځای کې د ننه له ګټې څخه برخمن وي.

## تکاملي ایکولوژستان

### چارلس دارین
د تکاملي ایکولوژۍ د اصولو اصلي بنسټ له ۱۸۰۹ څخه تر ۱۸۸۲ پورې له چارلس داروین سره تړلی شو. په ځانګړې ډول د طبعي ټاکنې او د نفوس ډینامیک په اړه د هغه تیوري/نظریې ته پام سره، چې د وخت په تېرېدو سره د یو ډول په نفوس کې د بدلون له څرنګوالي څخه بحث کوي.  په هاوارډ پوهنتون کې د زولوژي پروفیسور ارنېسټ مایر (Ernst Mayr) په وینا د تکاملي بیولوژي او ایکولوژي په برخه کې د داروین هلې ځلې په لاندې ډول تشرېح شوې: «لومړی موضوع د ډولونو نه پايښت یا خپله له تکامل څخه مدرن خیال دی. دویم، د تکامل مفهوم هغه څانګه ده چې د ژوندیو موجوداتو د ټولو ډولونو پر ګډ نسب دلالت کوي چې ټول ژوندي موجودات له یوې بې سارې سرچينې څخه رامنځته شوي.» پر دې سربېره داروین وویل چې « تکامل باید ورو ورو وي، پرته له کومې لویې وقفې یا دمې. په پای کې هغه داسې استدلال وکړ چې د تکامل میکانیزم طبعي ټاکنه ده.» 

### جورج اېوېلین هاچېنسون
د ایکولوژي په برخه کې د جورج اېوېلین هاچېنسون (Hutchinson) هلوځلو له ۱۹۰۳ څخه تر ۱۹۹۱ پورې له ۶۰ کلونو څخه زیات دوام وکړ، چې د سیستمي ایکولوژي، د وړانګو ایکولوژي، لېمنولوژي (د اوبو اړوند مطالعات) او اېنتومولوژي (د حشراتو پېژندنه) په برخه کې یې د پام‌وړ اغېز درلود. هاچېنسون (Hutchinson) د سټېفن جې ګولډ (Stephen Jay Gould) له خوا د مدرنې ایکولوژۍ د پلار په توګه یاد شوی، هغه لومړنی پوه و چې د ایکولوژي او ریاضیاتو د علم تر منځ يې اړیکه جوړه کړه. د هاچېنسون په وینا «هغه د نفوس ایکولوژۍ په دې تخنیکي پيلامه کې د نفوس ریاضیکي موډلونه، په بېلابېلو عمرونو کې د افرادو لپاره متغیر نسبتونه، د زېږېدلو کچه، ایکولوژيکي ځای او په نفوس کې دوه‌اړخيزې اغېزې رامنځته کړې».  هغه همداراز د لېمېنولوژۍ سره خوارا علاقه لرله، د هغه د باور له مخې جهیلونه د چلند په سیستم کې د بصیرت وړاندې کوونکي کوچني مایکروکوزم/ microcosm (ساده مصنوعي ایکوسیستمونه) په ټوګه مطالعه کېدی شي. هاچېنسون په ایکولوژي کې د ناڅاپي دایروي سیستمونو (Circular Casual Systems in Ecology) له کارولو سره هم پېژندل کېده، چې په هغه کې دی داسې وايي چې «د ژوندیو موجوداتو ځینې ډلې ښايي د خپل چاپېریال تر اغېزو لاندې راشي او ښايي د هغه پر وړاندې غبرګون وښيي. که چېرې د ځانګړنو یوه ټولګه د دوي په سیستم کې په داسې ډول بدلون ومومي چې د لومړي سیستم عملکرد په دويم سیستم کې بدلون وکړي، ښايي د دويم سیستم په ځانګړونو کې د بدلون لامل شي چې په لومړي سیستم کې د دویم سیستم د عملکرد موډ/حالت بدلوي.  

### رابرټ مک اورټر
رابرټ مک اورټر له ۱۹۳۰ څخه تر ۱۹۷۲ پورې د تکاملي ایکولوژي په برخه کې د خپل کار لپاره چې د حیاتي جغرافیې د ټاپو تیوري (*The Theory of Island Biogeography*,) په نوم یادیږي خورا مشهور دی. په یاد تیوري کې هغه او د هغه مرستیال لیکوال داسې وړاندیز کوي«په هره ټاپو کې د ډولونو شمېر د نرخ ترمنځ تعادل منعکسوي چې کوم نوي ډولونه به هغه مستعمره کړي او د تثبیت شویو ډولونو د ورکېدنې/انقراض چټکتیا ښيي» 

### ایرېک پیناک
د تکزاس پوهنتون په وینا ایرېک پيناک (Eric Pianka) له ۱۹۳۹ څخه تر دې مهاله پر تکاملي ایکولوژي کار کړی چې د خوړو (واښه) د پلټنې ستراتيژۍ، د تکثر/بارورۍ تخنیکونه، سیالي/رقابت او د ځای تیوري، ټولنیزسازمان او جوړښت، د ډولونو ترمنځ تنوع او د نادروالي پوهه په کې شامل دي. پيناک همداراز د څرموښکيو سره د لېوالتیا له امله هم مشهور و چې غوښتل يې ایکولوژيکي پېښې وڅېړي، هغه داسې ادعا کړې چې «  دوی تر ډېره په خورا لوړه کچه شته دي چې د دوی نیول، پیدا کول او کتل یې نسبتاً اسان کړي».

## سرچينې