وروستۍ حل لاره

وروستۍ حل لاره (په الماني ژبه: *die Endlösung* تلفظ یې [dɪ ˈɛntˌløːzʊŋ] اورېدل) یا د  یهودو د پوښتنې وروستی حل (په الماني ژبه: *Endlösung der Judenfrage* تلفظ یې [ˈɛntˌløːzʊŋ deːɐ̯ ˈjuːdn̩ˌfʁaːɡə] (اورېدل)) د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د یهودو د ټولوژنې لپاره د نازي پلان و. "د یهودو د پوښتنې وروستۍ حل لار"  د لاس رسي وړ ټولو یهودیانو د وژنې رسمي شفر و چې یوازې د اروپا په لویه وچه پورې محدود نه و. د ټولوژنې دا سیستماتیکه او قصدي پالیسي د سیاسي جغرافیې/ جیوپلیتیکي پلوه د المان تر اشغال لاندې په ټوله اروپا کې د نازي په مشرتابه د ۱۹۴۲ کال په جنوري کې برلین ته څېرمه د وانزي په کنفرانس کې تدوین شوه او په هلوکاسټونو خپل اوج ته ورسېده چې د ۹۰ سلنه پولنډي یهودو او ۲ - ۳ برخې اروپایي یهودیانو د ټولوژنې شاهد و.

د هغو پرېکړو ماهیت او وخت چې د وروستۍ حل لارې لامل شو د هلوکاسټ هغه اړخ دی چې په شدید ډول پرې څېړنه او بحث شوی. دا برنامه د جګړې له لومړیو ۲۵ میاشتو سره  چې په المان کې د وروستیو یهودیانو د وژنې د هڅې لامل شوې بشپړه شوه.  په هلوکاسټ کې متخصص تاریخ پوه کرېسټوفر براوینګ لیکي چې ډېری تاریخ پوهان په دې سره همغږي دي چې وروستۍ حل لار په یو ځانګړي وخت کې له یوې واحدې پرېکړې سره نه شو تړلی "دا په ټولیزډول منل شوې چې د پرېکړې کولو پروسه اوږدمهاله وه او په ورو ورو مخته تللې." په ۱۹۴۰ کال کې د فرانسې تر سقوط وروسته الدوف ایشمن د فرانسې مستعمرې ته د اروپا د یهودي نفوس د لېږد لپاره د ماډاګاسکار پلان طرحه کړ خو د لوجستیکي او اساساً د سمندري محاصرې له امله متروک شو. همدارنګه فلسطین او سایبیریا ته هم د یهودو د تبعید لومړنۍ طرحه موجوده وه. رایول هېلبرګ په ۱۹۴۱ کال کې ولیکل چې د یهودو د ټول وژنې په لومړي پړاو کې د وژنې ګرځنده واحدونو په ټولو ختیځو اشغالي سیمو کې د خپلو قربانیانو څارنه پیل کړه. په دویم پړاو کې د المان تر اشغال لاندې په ټوله اروپا کې وغځېده. یهودي قربانیان د مړینې له اورګاډو سره د وژنې متمرکزو شویو اډو ته د یهودانو د سیستماتیکې وژنې په موخه ولېږل شول.

## مخینه
"وروستۍ حل لار" د نازیانو هغه مطلوبه اصطلاح وه چې د یهودي ټبر د له‌منځه وړلو نقشې ته په اشارې کارول کېده. ځینې تاریخ پوهان داسې استدلال کوي چې د المان د مشرتابه معمول تمایل د وروستۍ حل لارې په اړه د خبرو پر مهال ډېر پام وکړي د مثال په ډول مارک روزمن ولیکل چې د وژونو په اړه له مطلوبو اصطلاحاتو څخه کار اخیستل د هغوی د اړیکو عادي لار وه. حال دا چې جېفري هېرف داسې استدلال کوي چې د نازیانو په تورې پروپاګانډا/ تبلیغاتو کې د مطلوبو اصطلاحاتو د کارونې رول اغراقي و او نازي مشرانو په حقیقت کې په مستقیم ډول نازیان ګواښل. د مثال په ډول هېټلر د ۱۹۹۳ کال د جنوري په ۳۰مه په خپله وینا کې په اروپا کې یهودو د ختمولو خبرداری ورکړ.

د ۱۹۳۳ کال په جنوري کې د واک له ولکه کولو او د ۱۹۳۹ کال په سېپټمبر کې د جګړې تر پیل پورې نازیانو په المان کې د یهودیانو پر ځورونې، ګواښ او د هغوی د پیسو او شتمنیو پر غصبولو تمرکز درلود. د نازي ګوند د پالیسۍ له بیانیې سره سم رومانیایان او یهودیان "په اروپا کې یوازیني اجنبي خلک و" په مونیخ کې د رومانیایانو د چارو اداره د انترپول له خوا ونیول شوه او نوم یې د  جټانو/رومن‌یانو له  ګواښنې سره د مبارزې په مرکز بدل شو. د «جټانو د مسئلې وروستی حل» چې د ۱۹۳۷ کال په پای کې وړاندې شو او تر دې مهاله په داخایو، بوخنوالډ، فلوسنبورګ، ماوتهاوزن، نتزاوایلر، راونسبروک، تاوچا او وېسټربورک د جبري کار اډې جوړې شوې چې رومانیایان په کې زنداني کېدل یا راټولېدل او تبعیدېدل. په ۱۹۳۸ کال کې له انشلوس سره د اتریش (د المان له رایش سره د اتریش د فېدرال ایالت یوځای کېدل، ژباړن) تر الحاق وروسته په ۱۹۳۸ کال کې د یهودیانو د مهاجرت د زیات‌والي په موخه د هغوی د راتلونکي ورک‌والي لپاره د پټ پلان پرته په برلین او وین کې د یهودیانو د مهاجرت مرکزي دفترونه رامنځته شول. 

د جګړې پيل او پر پولنډ برید له ۳.۵ میلیون څخه زیات یهودي وګړي د نازي او شوروي د امنیتي ځواکونو تر کنترول لاندې راوستل او دا په پولنډ کې د هلوکاسټ د پيل نښه وه. په پولنډ کې د المان تر اشغال لاندې سیمو کې یهودیان په لنډمهاله منزوي هستوګنځي کې نورو ترتیباتو ته په تمه وو. دوه کاله وروسته د ۱۹۴۱ کال په جون کې پر شوروي اتحاد له یرغل او د بارباروسا عملیاتو له پيل سره د المان لوړه طبقه د يهودو د ختمولو لپاره د یهودیانو د اخراج پر ځای د هېټلر د يهوددوښمنۍ د نوې طرحې په لټه کې شول. د بریتانیا پر وړاندې د هوايي عملیاتو تر ناکامۍ وروسته د المان سمندري محاصره پيل او لبنسراوم عملیاتو ته لاسرسي لپاره د المان تر ولکې لاندې سیمو کې د یهودیانو د جبري له‌منځه وړلو لپاره د هېټلر پخوانۍ نظریې یوې خوا ته پرېښودې. رایکس‌فیرې- اېس‌اېس هاینریش هیملر د هغې نوې طرحې اصلي معمار شو چې بیا د یهودو د مسئلې وروستۍ حل لار ونومول شوه. د ۱۹۴۱ کال د جولای په ۳۱مه رایکسمارشال هېرمان ګورینګ رېنهارډ هایدرېک (د هیلمر معاون او د رایش امنیت د اصلي دفتر رییس) ته لیک ولیکه او هغه ته يې صلاحیت ورکړ چې د یهودو د مسئلې د وروستي حل لپاره «لازم چمتوالی» برابر کړي او له ټولو زیانمونو سازمانونو سره همغږي وکړي. ګورینګ همدارنګه هایدرېش ته امر وکړ چې د نوې وړاندې ویل شوې موخې د پلې کولو لپاره مشخص وړاندیزونه وړاندې کړي. 

په ټولیز ډول د یهودیانو له‌منځه وړل په دوه لویو عملیاتونو کې تر سره شول. د باباروسا عملیاتو له پیل سره د اېس‌اېس (د ژغورنې لښکر) د ګرځنده وژنې، اینزاتس ګروپن (د دویمې نړيوالې جګړې په بهیر کې د ټولیزې وژنې یوه پوځي ډلګۍ، ژباړن) او د منظمو پولیسو کنډک شوروي اتحاد ته ولېږل شو تر څو ټول یهودیان ووژني. د تېري په لومړيو پړاوونو کې هېلمر په‌خپله د ۱۹۴۱ کال په جولای کې له بیالیسټوک څخه ليدنه وکړه او غوښتنه يې وکړه چې « دا باید د یو اصل په توګه په پام کې ونیول شي چې د المان او شوروي د پولې تر شا هر یهودی یو پارتیزان/ جنګيالی دی.» د هغه نویو فرمانونو په لومړۍ کرښه کې د اېس‌اېس او پولیسو مشرانو ته د ټول‌وژنې بشپړ صلاحیت ورکړ. د ۱۹۴۱ کال تر اګست پورې ټول یهودي نارینه، ښځې او ماشومان په ډزو وویشتل شول. په بشپړ ډول د ختمولو په دویم پړاو کې د مرکزي، غربي، سويل ختيځې اروپا یهودي اوسېدونکي د هلوکاسټ له رېل ګاډو سره هغه اډو ته ولېږدول شول چې د ګاز نیونې نوې اسانتیاوې په کې رامنځته شوې وې. رائول هیلبرګ ولیکل چې: «په اصل کې د شوروي اتحاد یرغلګرو قاتلانو د قربانیانو پر لور حرکت وکړ حال دا چې له دې صحنې څخه بهر قربانیان قاتلانو ته راوړل شول. دا دوه عملیات نه یوازې د وخت له پلوه بلکې د پېچلتيا له پلوه هم یو لوی بدلون رامنځته کوي.» د نږدې یو ميلیون یهودیانو ټول وژنه په ۱۹۴۲ کال کې د وروستۍ حل لارې د طرحې تر پلي کېدو مخکې پېښه شوه، خو دا یوازې د یهودو د ټول نفوس د له‌منځه وړلو له پرېکړې سره مل وه چې د دویم اشووېرز بیرکناو او تربلینکا په څېر دایمي ګاز لرونکو خونو اډې برابرې شوې او ګڼ شمېر یهودیان په نسبتاً لنډ مهال کې په‌کې ووژل شول.                                                                                                              

## سرچينې