هېپتاليان

**هېپتاليان**، **يفتاليان**، **يفتليان** يا **سپين هونيان**  (په)  هغه خلک وو چې د ۵مې زېږديزې پېړۍ څخه تر ۸مې زېږديزې پېړۍ په منځنۍ اسيا کې اوسېدل او د ختيځو اریایي هونيانو د لويې ډلې يوه برخه وو
د منځنۍ اسيا له ځمکو د هندوکش شمالي سيمو تخار او باختر ته د امو تر سيند راپورې وتل.
دوی د هېپتاليانو په نامه يوه سترواکي د کيداريانو په ماتولو سره رامنځته کړه چې له ۴۵۰-۵۶۰
(۴۵۵-۵۶۵) پورې يو ستر پوځي ځواک وو، تر هغې چې دوی د لومړي تورک خاگانات او ساسانيانو گډو ځواکونو له خوا ماتې وخوړه.  وروسته له دې دوی په تخارستان کې سلطنتونه تاسيس کړل چې د اکسوس په شمالي سيمو د لوېديځو تورک خوگانات او د اکسوس په سوېلي سيمو د ساسانيانو واکمني وه، تر هغې چې په ۶۲۵ ز کال کې توخارا يبګوس د دې سيمو واک ترلاسه کړ.

په باختر کې مېشتو هېپتاليانو چې کومه سترواکي رامنځته کړه د هغې بريدونه په ختيځ کې تر تاريم حوزې لوېديځ کې  تر سغديې او سوېل کې د افغانستان له لارې وغځېده، خو کله هم د هندوکش هاخوا نه وو اوښتي، بلکې هلته الخون هونيان واکمن وو، چې پخوا داسې فکر کېده چې دا د باخترمېشتو هېپتاليانو توسيع وي، خو داسې نه وه.

دوی يو قبيلوي کنفدراسيون وو، چې کوچان او ښاري استوگن دواړه ټولنې پکې شاملې وې.
دوی د څلورو ايالتونو لويه برخه جوړوله چې په ټوليز ډول د ژيان (خيونان) يا هونيانو په نوم پېژندل کېده، چې مخکې د کيداريانو او الخون هونانو له خوا رامنځته شوي وو، او د نېزاک هونيانو او لومړي تورک خاگانات له خوا بريالي شوي وو، دا ټول هونيان ډېری وختونه په جنجالي ډول د هغو **هونيانو** سره يو گڼل کيږي چې په ورته وخت کې يې په ختيځې اروپا باندې بريد کړی وو يا هم د هونيانو په نوم ياد شوي، خو پوهان تر اوسه د دوی ترمنځ داسې کوم څرگند تړاو نه دی موندلی چې ټول دې پرې موافق شي.

د هېپتاليانو مرکز د هندوکش شمالي لمنو کې تخارستان (اوسنی سوېلي اوزبکستان او شمالي افغانستان) وو دا چې  دوی له ختيځه راغلي وو، شايد د پامير له سيمې؛ نو شايد د دوی پلازمېنه په کندوز کې وه.
تر ۴۷۹ کال پورې هېپتاليانو سغديا فتحه کړه او کيداريان يې ختيځ لوري ته وشړل، تر ۴۹۳ کال پورې يې د ژونگاريا او تاريم حوزې (اوسني شامل لوېديځ چين) ځينې برخې ونيولې.
همدې وخت الخون هونيان چې پخوا هونيان گڼل کېده (چې دا يوه تېروتنه وه) شمالي هند ته خپاره شول.

د هېپتالي تاريخ سرچينې کمې دي ا ود تاريخ‌پوهانو نظرونه د دوی اړوند توپير لري، د دوی د واکمنو کوم نوملړ نشته او تاريخ پوهان ډاډه نه دي چې دا ډله څنگه، کله او چېرته رامنځته شوه او په پيل کې يې په کومه ژبه خبرې کولې.
داسې ښکاري چې دوی ځانونه **اېبودالو** (ηβοδαλο، له همدې امله **هېپتال**) بولي، چې ډېری وختونه یې لنډیز **اېب** (ηβ) دی، دا نوم دوی په ځینو سکو باندې په باختري ليکدود لیکلی و.

د **هېپتالي** نوم اصل نامالوم دی ځينې يې د **خټاني** کلمې **هيتالا** څخه اخيستل شوی گڼي چې د **ځواکمن** په مانا دی، ځينې يې د سغدياني ه**يتاليت** څخه چې جمع يې **هيتاليک** ده او ځينې د منځنۍ پارسي **هپت ال** څخه اخيستل شوي گڼي، خو په هر حال سرچينه او مانا يې نامالومه ده.
## نوم او ټبرونه
[بټنوک|کيڼ|<div style="text-align:center">'''هېپتالي واکمن'''<br /> هېپتاليانو '''اېبودال ēbodāl'''، بلل چې بېلگه يې د هېپتالي لومړي واکمن په دې مهر کې ليدلی شئ چې په باختري يوناني ليکدود ليکل شوی دی:<br /><br />ηβοδαλο ββγο<br />''ēbodālo bbgo''<br />"''[يابغو* (د هېپتاليانو خدای"<br />هغه يو بشپړ برېښدونکی تاج او پټۍ اغوندي. د پنځمې پېړۍ پای-د شپږمې پېړۍ پيل کې.







</div>]]

هېپتاليانو ځانونه *'اېبودال** ''ēbodālo'' ([[بلخي ژبه|باختري ليکدود]]: <sup></sup>; [[يوناني ابېڅې|يوناني ليکدود]]: ηβοδαλο) بلل چې د دوی په ليکنو، معمولاً سکو کې (ηβ, eb) ته رالنډ شوی دی.

ابن خرداد ليکي: په زمينداور کې د اورشاهانو او په روزگان کې  هېپتاليانو حکومت کاوه، استاد قدرت الله حداد فرهاد يفتاليان يا هېپتاليان ابداليان بللي چې د اريايانو يوڅانگه يې گڼي چې په ۴۲۵ ز کال شاوخوا يې د تخارستان پاچاهي په لاس کې وه. د دې ترڅنگ پوهاند عبدالحی حبيبي هم يفتل-هبتل -ابدال بولي چې وروسته په ابداليانو نومول شوي دي.

يفتلي يا هپتالي په چينايي ژبه کې (يي-تي-لي-دو) په [[يوناني ژبه|يوناني]] او [[رومي ژبې|رومي ژبو]]  کې (افتهاليت)، په [[پهلوي ژبه|پهلوي]]، [[عربي ژبه|عربي]] او [[پارسي ژبه|پارسي]] کې (هيطل ياهيفتال يا هياطله)او په [[هندي]] او [[سانسکريت ژبه|سانسکريت]] کې (شوته هونه) بلل شوي دي.

[[د بیزانس سترواکي|بېزانسي]] يوناني سرچينو دوی د هېپتاليتا (Ἐφθαλῖται)، **ابدل** يا **اوديل** په نوم ياد کړي دي.
د [[ارمنیان|ارمنيانو]] لپاره هېپتاليان **هفتال**، **هېپتال** او **تيتال** وو او ځينې وختونه يې [[کوشانيان]] هم بلل.
=== ار استوگنځی او خپرېدل ===
د وروستيو څېړنو له مخې د هېپتاليانو مرکز تل [[تخارستان]] وو چې د شمالي [[هندوکش]] په لمنو کې پروت دی او اوسمهال سوېلي [[ازبکستان|اوزبيکستان]] او شمالي [[افغانستان]] باندې وېشل شوی.
د هېپتاليانو پلازمېنه شايد په کندوز کې وه چې د يوولسمې پېړۍ عالم البېروني يې د وارليز په نوم راپېژني کوم چې هېپتاليانو ته د چينايانو له خوا کارېدلو احتمالي نومونو: 滑 ([[منځنۍ چينايي]] (ZS) *ɦˠuat̚ > [[معياري چينايي ژبه|ستندرد چينايي]]: Huá)  له ډلې گڼل کېږي.

هېپتاليان شايد د ختيځ څخه د [[پامير|پامير د غرونو]] له لارې راغلې وي، ښايي د [[بدخشان ]] له سيمې راغلي وي. يا هم شايد د هونانو د يرغلونو پرمهال د [[التای غرونه|التای]] له سيمې کډوالۍ کولو ته اړ شوې وي.

د سوېل يا لوېديځ په لور د دوی له پراختيا وروسته هېپتاليان په [[باختر]] کې مېشت شول او د هغه ځای اوسېدونکي [[الخون هونان]]  چې شمالي هند ته يې پراختيا ورکړه، له هغه ځايه بې ځايه کړل. هېپتاليانو له [[د ساسانيانو واکمني|ساساني سترواکۍ]] سره اړيکې جوړې کړې او د [[لومړی پېروز|لومړي پېروز]] سره يې د هغه له [[ورور]] [[درېم هرميز]] نه د واکمنۍ په نيولو کې مرسته وکړه.

وروسته د پينځمې پېړۍ په وروستيو کې هېپتاليان د [[منځنۍ آسيا|منځنۍ اسيا]] پراخو سيمو ته خپاره شول او د [[تاريم حوزه|تاريم حوزې]] تر [[تورفان]] پورې سيمې يې ونيولې، له [[روران خاگانات|رورانو]] څخه چې د رغياڼو ښارونو(هغه ښارونه چې د دښتو ترمنځ اباد وي)  نه يې درون خراج راټولاوه د سيمې کنترول واخيست، ځکه چې هغوی په دې وروستيو کې د چين د شمالي وي کورنۍ د بريدونو له کبله کمزوري شوي وو.

== اصليت او ځانگړتياوې ==

د **هېپتاليانو** د اصل او ار په اړه بېلابېل اندونه دي، چې دوه يې ډېر مهم دي،  يو اند دا دی چې **هېپتاليان** [[اريايان]] دي، دوهم اند دا دی چې هېپتاليان [[التايان]] دي، په اوسني وخت کې يوه تيوري يا اند دا ښودل شوی چې هېپتاليان [[تورکي ژبې|تورکان]] دي چې وروسته يې [[بلخي ژبه|باختري ژبه]] غوره کړې ده. چينايي تاريخ ليکونکو په وينا د دوی ژبه مغولي يا تورکي نه وه او ښايي چې د تورکي او اريانا له لهجو يوه گډه ژبه وي چې د خان - هون نوم يې له همدې گډون څخه اخيستی دی.
دوی چې سپين نژادي اريايان، اريايي ژبي او د اريايي کلتور خاوندان وو؛ نو په افغانستان کې يې په اسانۍ سره يو غښتلی او واکمن نژاد منځته راووست، چې د دوی د پاچاهانو جگې پوزې او بڼې کټ مټ د پښتنو زلميانو ته ورته وې.

د ډېری څېړونکو په وينا هېپتاليانو په [[باختر]]/[[تخارستان]] کې تر مېشتېدو وروسته د [[کوشانيان|کوشانيانو]] په څېر [[بلخي ژبه|باختري ژبه]] د خپلې رسمي ژبې په توگه منلې وه.
[[بلخي ژبه|باختري ژبه]] د ختيځو ايراني ژبو له ډلې يوه ژبه وه چې په [[يوناني ابېڅې|يوناني ليکدود]] ليکل کېده، چې د ۳-۲ مخزېږديزې پېړۍ د يوناني باختري سلطنت ميراث و. باختري ژبې پر رسمي کېدو برسېره د هغه سيمو د وگړو ځايي ژبه وه چې هېپتاليانو پرې واکمني کوله.

هېپتاليانو خپلې سکې په باختري ژبه ليکلې، هغه بلن‌نومونه چې دوی درلودل باختري وو، لکه χοαδηο  مانا(khoadēo) يا šao شايد چينايي ريښه ولري، لکه ياغبو.  د فردوسي په شاهنامه کې د هېپتالي واکمنو نومونه ايراني بلل شوي او گران‌بيه ډبرليکونه او نور شواهد ښيي چې د هېپتالي اشرافو رسمي ژبه ختيځه ايراني ژبه وه.

په ۱۹۵۹ ز کال کې کازو اېنوکي وړانديز وکړ چې هېپتاليان شايد **ختيځ ايرانيان (ختيځ اريايان)** واوسي چې د [[باختر]]/[[تخارستان]] کې استوگن وو، دا خبره له دې حقيقت سرچينه اخلي چې عموماً لرغوني سرچينې د [[سغديه]] او [[هندوکش]] ترمنځ سيمو کې د  دوی موقعيت راښيي او د دې ترڅنگ **هېپتاليانو** ځينې اريايي ځانگړتياوې درلودې.
[[ريچارډ نېسلن فرای]] په احتياطي ډول د اېنوکي فرضيه منلې؛ خو د دې سره سره په دې ټينگار کوي چې ښايي هېپتاليان يوه مخلوطه ډله اوسي چې د بېلابېلو توکمونو له يوځای کېدو رامنځته شوې اوسي، هغه په دې اړه ليکي:


يو شمېر پوهانو لکه [[جوزېف مارکوارټ|مارکوارټ]] او [[رېنې گروسېټ|گروسيټ]] د [[لومړني منگوليايان|پروتو-منگوليکي]] اصل وړانديز کړی.  **يو تايشيان** د هېپتاليانو اصليت په لومړيو کې ژيانبي او بيا [[ګوګوریو|گوگوريو]] ته منصوبوي.

نور پوهان لکه ډي الا وايسير د چينايي سرچينو د وروستيو بيا ارزونو پر اساس وړانديز کړی چې هېپتاليان په اصل کې تورکان وو، چې وروسته يې باختري ژبه په لومړيو کې د اداري موخو لپاره او وروسته د مورنۍ ژبې په توگه غوره کړې ده، د رضاخاني (۲۰۱۷) پر اساس دا تېزيس په ښکاره ډول **اوسهال تر ټولو مشهور** دی.

[[ابن خرداد]] ليکي: په زمينداور کې د اورشاهانو او په روزگان کې  هېپتاليانو حکومت کاوه، استاد قدرت الله حداد فرهاد يفتاليان يا هېپتاليان ابداليان بللي چې د اريايانو يوڅانگه يې گڼي چې په ۴۲۵ ز کال شاوخوا يې د تخارستان پاچاهي په لاس کې وه. د دې ترڅنگ [[عبدالحی حبيبي|پوهاند عبدالحی حبيبي]] هم يفتل-هبتل -ابدال بولي چې وروسته په ابداليانو نومول شوي دي.


===اروپايي هونانو سره يې اړيکه===

===چينايي تاريخونه===
===ونگبڼه===

== پېښليک ==
هېپتاليان تر ۵مې پېړۍ پورې د روان خاگانات دولت تابع وو، که څه هم دوی دواړو بېلابېلې ژبې ويلې او بېلابېل کلتورونه يې درلود؛ خو بيا هم دوی دواړو ترمنځ ډېرې نږدې اړيکې وې او د هېپتاليانو د سازمان ډېری سياسي جوړښت د روران سياسي جوړښت څخه په پور اخيستل شوی وو، په ځانگړې توگه د [[خان]] بلن‌نوم چې  مک گورن په وينا په اصل کې دا نوم د رورانو لپاره ځانگړی بلن‌نوم وو، چې له هغوی وروسته هېپتالي واکمنو هم د ځان لپاره کارولی دی. د سوېل ختيځ په لوري د هېپتاليانو لېږد او کډوالي د رورانو له فشاره ځان خلاصول وو.

**هېپتاليان** د ۴۵۰ ز کال شاوخوا په [[باختر]] کې يو مهم سياسي وجود شو.
کله چې د چين دېوال جوړ شو او چينايانو د هغه په مرسته د مغولو له يرغلونو ځان وژغوره، نو مغولو د لوېديځ په لور يرغل وکړ، چې له کبله يې د سيمې ځايي اوسېدونکي لېږد او کډوالۍ ته اړ شول، چې د دې يرغل په پايله کې يوچيان او هېپتاليان هم کډوالۍ ته اړ شول

په ټوليزه توگه داسې انگېرل کيږي چې **هېپتاليانو** له [[خيونيان|خيونيانو]] ( چې شاوخوا ۳۵۰ ز کې واک ته رسېدلي وو) او کيداريانو (چې ۳۸۰ ز کال کې واک ته رسېدلي وو) وروسته [[منځنۍ آسيا|مرکزي اسيا]] ته د کډوالۍ درېيمه څپه جوړه کړه؛ خو وروستۍ څېړنې ښيي چې شايد دا مهاجرت د ۳۵۰-۳۶۰ زېږديز کلونو ترمنځ وي چې د کوچيانو د کډوالۍ لويه څپه وه، **لوی يرغل** چې د [[اقلیمي بدلون|اقليمي بدلون]] او د [[التای جمهوریت|التای سيمې]] د [[څړځای یا مالچر|څړځايونو]] د وچکالۍ له کبله رامنځته شوی وو او دا چې دغو کوچياني ټبرونو وروسته په [[منځنۍ آسيا|سوېلي مرکزي اسيا]] کې په خپلو نويو سيمو کې د برترۍ لپاره سيالۍ او نښتې وکړې او څه وخت چې دوی شهرت ته ورسېدل: نو [[کيداريان]] او [[الخون هونان|الخون هونيان]]، کوم چې [[گندهارا]] او [[د هند پېښليک|شمالي هند]] ته يې پراختيا ورکړې وه،  يې د هغوی له سيمو وتلو ته اړ کړل.

هېپتاليان د ساسانيانو سره هم په شخړه کې ښکېل شول، د [[بانديانو لرغونځی|بانديانو لرغونځي]] د جوړښتونو څخه داسې ښکاري چې په ۴۲۵ ز کال کې د ساسانيانو په وړاندې د هېپتاليانو لومړنۍ ماتې او بيا د دوی سره د دوی يوځای والی(اتحاد) د [[بهرام گور|پنځم بهرام]] (۴۲۰-۴۳۸ ز کال) وخت څخه تر هغه چې دوی د ساسانيانو پر خاوره بريد وکړ او په ۴۸۴ زېږديز کال کې يې د [[بانديانو لرغونځی]] وېجاړ کړ، څرگنديږي.

په ۴۵۶-۴۵۷ کې د [[شمالي وي]] د امپراتور وين د واکمنۍ پرمهال هېپتاليانو خپل لومړی سفارت چين کې پرانيست، تر ۴۵۸ پورې دوی دومره پياوړي وو چې په [[ايران|پارس]] کې مداخله وکړي.
د ۴۶۶ ز کال شاوخوا دوی شايد د پارسيانو په مرسته د [[کيداريان|کيداريانو]] څخه د ټرانسوکسيانان ځمکې ونيولې؛ ځو ډېر ژر يې د [[د پارسه امپراتوري|پارس]] څخه د [[بلخ]] او ختيځ [[کوشانښار]] سيمې ونيولې.
د پينځمې پېړۍ په دوهمه نيمايي کې دوی د [[ترکمنستان|تورکمنستان]] دښتې تر [[د کسپین سمندر|کسپين سمندرگي]] پورې او شايد [[مروه|مروې]] پورې تر خپلې ولکې لاندې راوستې، تر ۵۰۰ پورې دوی ټول [[باختر]] او [[پامير]] او د [[افغانستان]] ځينې برخې ونيولې، په ۵۰۹ ز کال کې دوی [[سغديه]] د هغې پلازمېنې سره ونيوله.
په ختيځ کې دوی د [[تاريم حوزه]] ونيوله او تر [[اورومچي]] پورې لاړل.
د ۵۶۰ زېږديز کال په شاوخوا کې د دوی سترواکي د [[لومړی تورک خاگانات|لومړي تورک خاگانات]] او [[د ساسانيانو واکمني|ساساني سترواکۍ]] د اتحاد له امله وېجاړه شوه؛ خو ځينې يې د راتلونکو ۱۵۰ کلونو لپاره د [[تخارستان]] په سيمه کې د لوېديځ تورکانو تر واکمنۍ لاندې پاتې شول، چې ورپسې [[توخارا يبګوس|توخارا يبگوس]] واکمني وکړه.
وروسته له هغې چې تورکانو خپلې سيمې بېرته ونيولې بيا هم ځينې واکمنۍ د هېپتاليانو لاس کې پاتې شوې چې له هغې ډلې  [[چغانيان]] او [[خوتل]] د [[وخش سيند|وخش دره]] کې يادولی شو.

=== په ساساني سترواکۍ لوړوالی (۴۴۲-۵۳۰ زېږديز) ===



هېپتاليان په لومړيو کې د [[روران خاگانات]] رعيت وو او د پنځمې زېږديزې پېړۍ په لومړيو کې له هغوی بېل شول. بل ځای دوی په اريايي سرچينو کې د [[دوهم يزدگرد]] (۴۳۵-۴۷۵) زېږديز د دوښمنانو په توگه یاد شوي چې ارمني [[اېليشې]]  په وينا له ۴۴۲ زېږديز کال راهيسې [[دوهم يزدگرد]] د هېپتالي ټبر سره جگړه کوله.

په ۴۵۳ زېږديز کال کې [[دوهم يزدگرد]] خپل دربار په دې موخه ختيځ ته ولېږداوه چې د هېپتاليانو او نورو اړوند ډلو سره جوړجاړی وکړي.

په ۴۵۸ زېږديز کال کې د لومړي ځل لپاره هېپتالي پاچا [[اخشونوار]] [[د ساسانيانو واکمني|ساساني سترواک]] لومړي پېروز (۴۵۸-۴۸۴ز) سره مرسته وکړه؛ ترڅو د خپل ورور څخه د پارس واکمني ترلاسه کړي. لومړی پېروز د [[سیستان|سيستان]] او لرې ختيځ لپاره د [[د ساسانيانو واکمني|ساساني دولت]] واکمن وو، چې له همدې کبله هغه د لومړي ځل لپاره د هېپتاليانو سره اړيکې ټينگې کړې او له هغوی نه يې واک ته درسېدو لپاره مرسته وغوښته.

ښايي هېپتاليانو د [[د ساسانيانو واکمني|ساسانيانو]] سره د يوې بلې هوني قبيلې، [[کيدرايان|کيدرايانو]] په لمنځه وړلو کې هم مرسته کړې وي، د راپورونو له مخې د ۴۶۷ زېږديز کال پورې لومړي پېروز د هېپتاليانو په مرسته د بلعام په نيولو او په ترانسوکسيانا کې د کېداريانو واکمنۍ د تل لپاره پای ته رسولو باندې بريالی شو. کمزوري کېدرايان اړ شول چې په [[گندهارا]] کې پنا واخلي.

=== په ساساني سترواکۍ بری (۴۷۴-۴۸۴ زېږديز) ===
=== هېپتالي سکې جوړول ===
د [[د ساسانيانو واکمني|ساساني سترواکۍ]] درانه خراج په ورکولو سره له ۴۷۴ ز کال راهيسې هېپتاليانو په خپله د [[لومړی پېروز|لومړي پېروز]] د وزرونو لرونکې تاج درې څنډيزه هلال لرونکې سکې د خپلو سکو په توگه غوره کړې.
د ساسانيانو د سپينو زرو د سکو راتگ سره هېپتاليانو خپلې سکې جوړې نه کړې، دوی يا د ساسانيانو په څېر ورته ډيزاينونو سره خپلې سکې جوړولې يا يې په ساده ډول د ساسانيانو سکو باندې خپل نښان واهه.
دوی پر سکو د [[الخون هونان|الخون هونيانو]] او [[کيداريان|کيداريانو]] د عادت خلاف په عمومي ډول د خپل واکمن نوم نه دی ليکلی، پرته له هغې سکې چې د ساساني ډيزاين څخه انحراف کوي چې د هېپتالي شهزاده مجسمه چې د څښاک پياله يې نيولې ده، پرې کښل شوې ده.
په ټوليز ډول ساسانيانو د ۵۳۰ لسيزې او لومړي خسرو تر عروجه پورې هېپتاليانو ته يوه درنه برخه خراج ورکړ.

=== کاواد ساتونکي ===
د لومړي پېروز پر وړاندې د دوی له بريا وروسته هېپتاليان د هغه د زوی [[لومړی قباد|لومړي قباد]] ساتونکي او مرستندويان شول، ځکه د [[لومړی پېروز|لومړي پېروز]] ورور بالاش د [[د ساسانيانو واکمني|ساسانياني واکمنۍ]] تخت ونيو.
په ۴۸۸ زېږديز کال کې هېپتالي لښکرو وکړای شول چې د بالاش ساساني لښکرو ته ماتې ورکړي او لومړی قباد۴۸۸-۴۹۶، ۴۹۸-۵۳۱) په تخت کېنوي.
په ۴۹۶-۴۹۸ زېږديز کال کې لومړی قباد د اشرافو او روحانيونو له خوا له واکمنۍ لرې کړای شو، چې هېپتالي لښکرو ته يې پنا يوړه.

[[جوشوا سټايلايت]] د گڼ شمېرو مواردو يادونه کړې چې پکې [[لومړی قباد|لومړي قباد]] د هېپتالي ځواکونو مشري کړې چې له هغې ډلې د ۵۰۱-۵۰۲ زېږديز کال د [[ارز روم|ارمنستان د ټيوډوسيوپوليس ښار]] نيول، په ۵۰۳-۵۰۴ ز کال کې د روميانو پر وړاندې جگړې او په ۵۰۳ زېږديز کال سېپتمبر مياشت کې د ايډيسا کلابندي يادولی شو.

=== هېپتاليان په تخارستان کې (۴۶۶ زېږديز)===


د ۴۶۱-۴۶۲ زېږديز کال په شاوخوا کې د [[الخون هونان|الخون هونيانو]]  واکمن چې [[مهاما]] نومېدهٔ، په ختيځ تخارستان کې مېشت و، چې د [[بلخ]] په پلازوالۍ په لوېديځ تخارستان کې د هېپتاليانو او  په ختيځ تخارستان کې د [[الخون هونان|الخون هونيانو]] د واکمنۍ سيمه‌ييز وېش راپه گوته کوي، چې وروسته يې ختيځ هند ته هم پراختيا ومونده.

د مهاما نوم په يوه [[:دوتنه:Bactrian language letter from Meyam, King of the people of Kadag, 461-462 CE.jpg|ليکنه]] کې چې په [[بلخي ژبه|باختري ژبه]] د ۴۶۱-۴۶۲ زېږديز کلونو ترمنځ ليکل شوې، راغلی و، په دې ليک کې هغه خپل ځان **مې‌يام د کدگ د خلکو پاچا او د نوميالي او سوکاله پاچا پېروز والي** په توگه ياد کړی دی.
کدگ د باختر په سوېلي برخه کې د [[بغلان ولايت|بغلان]] د کداگستان سيمه ده.

يوه خبره دلته ډېره د پام وړ دا ده چې هغه خپل ځان د ساساني سترواکۍ واکمن پېروز د غلام په توگه راپېژني، خو وروسته شايد هغه خپلواکي اخيستې وي يا دا چې د خپلې خپلواکۍ د ترلاسه کولو ځواک يې موندلی وي، ځکه چې په وروستيو کې د ساسانيآنو ځواک کم شو او هغه هند ته لاړ چې د گوپتا امپراتورۍ لپاره يې ناوړه پايلې رامنځته کړې.

=== د سوغديانې فتحه او بری(۴۷۹ زېږديز) ===
=== تاريم حوزه(۴۸۰-۵۵۰زېږديز شاوخوا) ===
=== د باميانو بودا (۵۴۴-۶۴۴زېږديز) ===

 [[د باميانو بودايي پژۍ|باميانو د بودا پژۍ]] د هېپتاليانو د واکمنۍ پرمهال جوړې شوې دي.
له ۵۵۰-۵۶۰ کلونو کې د دوی د سترواکۍ له ړنگېدو وروسته، هېپتاليانو په هغه سيمو کې واکمنۍ ته دوام ورکړ چې د تخارستان او نني شمالي افغانستان سره تړاو لري، په ځانگړې توگه د باميانو په لارو يې يو لړ کلاگانې تر خپلې ولکې لاندې درلودې.

=== سغدي سوداگرو مقبرو کې  هېپتالي شاهي کورنۍ ===
=== د سترواکۍ پای او د هېپتالي سلطنتونو ټوټه کېدل(۵۶۰-۷۱۰زېږديز) ===
=== په ساساني سترواکۍ بريدونه (۶۰۰-۶۱۰زېږديز) ===
=== لوېديځو تورکانو نيواک (۶۲۵زېږديز) ===
=== عربو يرغل (۶۵۱زېږديز) ===
=== امويانو پروړاندې هېپتالي پاڅونونه ===

=== هېپتالي سفارتونه ===
په ټوليز ډول چينايي تاريخونو د هېپتاليانو څلېرويشت سفارتونه ذکر کړې دي، چې دلته يې موږ دوه برخو کې يادونه کوو.
==== په ليانگ چين کې  د هېپتاليانو سفارتونه (۵۱۶-۵۲۶زېږديز) ====
د ۵۱۶-۵۲۶ زېږديز کلونو په اوږدو کې د چين په پلازمېنه جينگژو کې د سويلی ليانگ په دربار کې د هېپتاليانو (滑، هوا) سفارت يوه انځوريزه کيسه د ليانگ د دورې د نذرانې په انځورونو کې خوندي شوې ده، چې په اصل کې د پي زي يا د ليانگ راتلونکي سترواک يوان له خوا هغه وخت انځور شوې څه مهال چې هغه د ۵۲۶ او ۵۳۹ ز کلونو ترمنځ د جينگژو ولايت والي وو، او د يوولسمې پېړۍ د سندرو يوه کاپي يې ساتل شوې ده.
پورتنی متن راښيي چې دا هېواد هغه مهال چې د روران خاگانات واکمنۍ لاندې وو، څومره کوچنی هېواد وو او وروسته له هغې چې دوی موکسيان ته لاړل شايد دا د سغديې اشغال او له هغې راوروسته د ساساني سترواکۍ په گډون د ډېرو گاونډيو هېوادنو فتوحاتو ته ته اشاره کوي.

==== نور سفارتونه ====
په ټوليز ډول چينايي تاريخونو د هېپتاليانو څلېرويشت سفارتونه ذکر کړې دي: لومړی سفارت په ۴۵۶ ز کال کې او نور يې له ۵۰۷ څخه تر ۵۵۸ زېږديز کال پورې (۱۵ د [[شمالي وي|شمالي وي کورنۍ]] واکمنۍ تر پای ۵۳۵ز کال پورې او پينځه يې د [[ليانگ کورنۍ|سوېلي ليانگ]] واکمنۍ پرمهال له ۵۱۶-۵۴۱ پورې).
وروستي درې يې د ژو تاريخ کې ذکر شوي چې هېپتاليانو انشي، يوتيان (په سينگيانگ کې د هوتان سيمه) او له شلو ډېر نور هېوادونه فتحه کړي وو او دوی په ترتيب سره په ۵۴۶، ۵۵۳ او ۵۵۸ زېږديز کلونو کې د لوېديځ وي او شمالي ژو د چين محکمې ته سفيران لېږلي، وروسته له هغه چې هېپتاليان د تورکانو له خوا وځپل شول او سفارتي اړيکې يې له چين سره پرې شوې.

هېپتاليانو د ۵۵۰ زېږديز کال شاوخوا کې د مار ابا عيسوي بشپ نه د ختيځ کليساپاتريارک غوښتنه وکړه او ترلاسه يې کړه.

== پوځ او وسلې ==

هېپتاليان په خپل وخت کې يو ځواکمن او پياوړی پوځي ځواک گڼل کېده، د سرچينو له مخې د دوی آره وسله لينده (کمان)، گرز(گورز) او توره وه، د دوی پوځي لاسته راوړنو ته په پام سره ويلای شو چې دوی شايد پياوړي اسونه هم لرل.
په پارس کې د شپږمې پېړۍ ارمني تاريخ ليکونکی [[غازار پارپېتسي]] وايي:

تر اسلامي يرغلونو لږ دمخه هېپتالي يا هونيک بڼو د شپږمې او اوومې پېړۍ جريان کې په ساساني وسلو باندې اغېزه کړې وه.
ساسانيانو د کوچي هېپتاليانو مستقيمه وسپنيزې تورې او د هغې زرين پوښونه، غوره کړي وو.

== دين او کلتور ==
ويل کيږي چې دوی په څومېړوښي مېرمنو او د جمجمې په تغير شکل باور درلود.  د دوی اړوند چينايي سرچينې وايي چې دوی د **بهرني خدايانو**، **شيطانانو**، **اسماني خدای** يا د **اور‌خدای** عبادت کاوه.

د هېپتاليان پر سکو چې له هډې، کابل غوربند او نورو ځايونو څخه موندل شوي د دوی د پاچاهانو څېرې له جگو پوزو، غاړ‌کيو او د مرغلرو د غوږاليو او تاج سره ښکاري چې د کوچيانو بڼو ته ورته دي او هم يوناني، پهلوي، سنسکريت ليکنې وباندې شته، د سکې پر بل مخ د اورتون شکل له دوو غشيو لرونکو ساتونکو سره ليدل کيږي، له دې څخه په خپله څرگنديږي چې دوی اورځي او رڼا ته درناوی درلود، د سوريا(لمر) د معابدو اثار د خيرخانې په کوتل کې هم موندل شوي او د زور (سور) او زون لوی معبد د هلمند هاخوا زمينداور کې د اسلامي فتوحاتو تر عصره هم وو، نو ويل کېدای شي چې هېپتاليان اورنمانځونکي او لمر پالونکي وو.
 
گوگتورکانو بازنتينيانو ته وويل دوی دېوال لرونکي ښارونه لري، ځينې چينايي سرچينې وايي دوی ښارونه نه درلودل او په کيږديو کې يې ژوند کاوه. ليتونسکي د دې تضادونو حل وړاندې کړی دی، د هغه له انده دوی کوچيان وو کوم ښارونه چې دوی فتحه کړل، په هماغې کې يې ژوند اختيار کړ، د دوی ترمنځ ځينې حکومتي چارواکي وو، خو تر ډېره مرکزي کنترول کمزوری وو او ځايي سلطنتونه رايج وو.

== مهرونه ==
په باکتريه (باختر) او سغديانه کې ځينې موندل شوي مهرونه سپين هونيانو (هېپتاليانو) ته منسوب شوي دي.

د هېپتاليان پر سکو چې له هډې، کابل غوربند او نورو ځايونو څخه موندل شوي د دوی د پاچاهانو څېرې له جگو پوزو، غاړ‌کيو او د مرغلرو د غوږاليو او تاج سره ښکاري چې د کوچيانو بڼو ته ورته دي او هم [[يوناني الفبا|يوناني]]، [[پهلوي ليکدود|پهلوي]]، [[سنسکريت ليکدود|سنسکريت]] ليکنې ورباندې شته، د سکې پر بل مخ د [[اورتون]] شکل له دوو غشيو لرونکو ساتونکو سره ليدل کيږي.

== واک لاندې سيمه او نفوس ==
هېپتاليانو د بېلابېلو ملتونو او ټبرنو يو [[کانفدراسيون|کنفدراسيون]] اداره کاوه، چې ډېری يې شايد ايراني نسله وو او په ايراني ژبه يې خبرې کولې.**هېپتاليانو** تر خپل واک لاندې ځينې ښارونو لکه [[بلخ]]، [[قوباديان|کوباديان]] او احتمالاً [[سمرقند]] ته اجازه ورکړه؛ ترڅو په [[چين]] کې خپل سيمه ييز سفارتونه پرانيزي، چې له دې جملې د هېپتاليانو له خوا ځينې نيول شوي سيمې ([[تخارستان]] او [[تاريم حوزه|تاريم حوزې]]) د ځينې سيمه ييزو سفيرانو ډېری انځورنه چې د ليانگ دورې وړانديزي انځورونه دي، پېژندل شوي دي چې په ۵۲۶-۵۲۹ زېږديز کلونو کې انځور شوي دي.
هغه وخت د هېپتاليانو تر واکمنۍ لاندې وو، چې د شپږمې پېړۍ په لومړيو کې يې خپل سفيران د سوېلي ليانگ محکمې ته وړاندې کړل. 
يوه پېړۍ وروسته د [[ټانگ كورنۍ|تانگ کورنۍ]] د واکمنۍ پرمهال د [[تخارستان]] د وگړو انځورونه د پاچايانو په غونډه کې د ۶۵۰ زېږديز کال په اوږدو کې انځور شوي، [[اېتينې دې لا وايسيرې]] په دې دوره کې د [[روسي تورکستان|سوېلي تورکستان]] او [[تخارستان]] د هرې لويې سيمې نفوس د څو سوه زرو شاوخوا اټکل کړی دی، په داسې حال کې چې د [[تاريم حوضه|تاريم حوضې]] هره لويه سيمه شايد په لس گونه زره نفوس ولري.

<gallery widths="200px" heights="170px" perrow="4">

File:Kabadiyan ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg|د سترواک ليانگ د واکمنۍ (۵۱۶-۵۲۹ ز) پرمهال د چين په پلازمېنه [[جينگژو]] کې [[کباديان]] سفير.[[د ليانگ دورې د نذرانې انځورونه]]''، د یوولسمې پېړۍ د سندرې کاپي. هغه په چين کې د هېپتالي سفير ملگری وو.
File:Kumedh ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg|د سترواک ليانگ د واکمنۍ (۵۱۶-۵۲۹ ز) پرمهال د چين په پلازمېنه [[جينگژو]] کې د [[کندز|کومېده]] سفير.[[د ليانگ دورې د نذرانې انځورونه]]''، د یوولسمې پېړۍ د سندرې کاپي.
File:Kucha ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg|د [[کوچا]] (龜茲國 Qiuci-guo) سفیر، چې د [[تاريم حوزه|تاریم حوزې]] یو له اصلي [[تخاريان|تخاري]] ښارونو څخه دی، د ۵۱۶-۵۲۰ زېږديز کال په شاوخوا کې د چین د سوېلي لیانگ محکمې ته د [[جينگژو]] په سیمه کې سفر کوي. [[د ليانگ دورې د نذرانې انځورونه]]''، د یوولسمې پېړۍ د سندرې کاپي.
File:Ambassadors from Kabadiyan (阿跋檀), Balkh (白題國) and Kumedh (胡密丹), visiting the court of the Tang Dynasty. The Gathering of Kings (王会图) circa 650 CE.jpg|د [[کباديان]] (阿伐丹)، [[بلخ]] (白題国) او [[کندز|کومېده]] (胡密丹) سفیران چې د [[ټانگ كورنۍ|تانګ کورنۍ]] له دربار نه ليدنه کوي. پاچايانو غونډه ۶۵۰ ز شاوخوا</gallery>

== سوېلي اسيا کې الخون هونيان (پخوا د هېپتاليانو يوه څانگه گڼل کېده) ==

[[الخون هونان|الخون هونيان]] چې په شمالي هند يې يرغل وکړ او هلته د [[هوناوگړي|هوناس]] په نوم پېژندل کېدل تر ډېرې مودې پورې د هېپتاليانو د يوې برخې يا ختيځې څانگې په توگه گڼل کېدل، خو اوس يو بېل توکم گڼل کيږي چې شايد په [[باختر]] د هېپتاليانو د مېشتېدو پايله کې له خپلو سيمو وتلو او پرېښودلو ته اړ شوي اوسي.
بيک ويت د ايتين دي لا ويسير په حواله وايي چې هېپتاليان په لازمي ډول د هونانو (سويتا هونا) په څېر يو او ورته نه وو.
د ايتين دي لا ويسير په وينا هېپتاليان نېغ په نېغه د هونانو سره په کلاسيکو سرچينو کې نه دي پېژندل شوي.
دوی په لومړیو کې د [[منځنۍ آسيا|منځنۍ اسيا]] په [[د آمو سيند|اکسوس حوزې]] کې مېشت وو او د [[د هند نيمه لويه وچه|هند نيمه لويې وچې]] په شمال لوېديځه برخه [[گندهارا]] باندې يې شاوخوا ۴۶۵ زېږديز کال کې خپله واکمني ټينگه کړه. بيا له دې ځايه دوی د شمالي، لوېديځ او مرکزي [[هند]] بېلابېلو برخو ته خپاره شول.


په هند کې دا يرغلگر د ځايي خلکو له خوا په [[سانسکريت ژبه|سانسکريت]] کې **هون** يا **سويتا هونان** (سپين هونيان) بلل کېدل.
د هونانو يادونه په څو لرغونو ليکنو لکه [[رامايڼ]]، [[مها بهارت|مهابهارت]]، [[پرانا]] او د کاليداس په [[راگوونش]] کې شوې ده.
لومړني هونان چې شايد [[کيداريان]] وو، په پيل کې د ۵ مې پېړۍ په جريان کې د [[گوپتا سترواکي|گوپتا سترواکۍ]]، سترواک [[سکندگوپتا]] له خوا مات شول.
د ۶ مې پېړۍ په لومړيو کې [[الخون هونان|الخون هونانو]] په خپل وار سره د گوپتا سترواکۍ هغه برخه ونيوله چې د دوی سوېل ختيځ ته وه او مرکزي او [[شمالي هند]] يې فتحه کړي وو.
د گوپتا سترواک [[بانوگوپتا]] په ۵۱۰ زېږديز کال کې د [[تورامن]] په مشرۍ هونانو ته ماتې ورکړه او د هغه زوی [[مهيراکولا]] په ۵۲۸ ز کال کې د [[يشودرمان]] له خوا په شا وتمبول شو.
۶مې پېړۍ په لومړيو کې هونان [[ياسودرمان]] او [[نرسمهاگوپتا]] پاچاهانو له خوا له [[هند|هنده]] وشړل شول.

== اولاده ==
يو شمېر ډلې شته چې گومان کيږي شايد د هېپتاليانو اولاده اوسي، چې په لاندې ډول دي:
* اواريان: داسې انگېرل کيږي چې [[اوراسيايي اواريان]] هېپتاليان وو، چې په ۵۵۷ ز کال کې د دوی تر ماتې وروسته [[اروپا]] ته لاړل، خو د لرغونپوهنې له نظره د دې نظريې په ملاتړ هيڅ ليکلې سرچينه نشته.
* [[پښتانه]]:ويل کيږي چې پښتانه د هېپتاليانو نه رامنځته شوی توکم دی، يو وي گانکوفسکي شوروي تاريخ پوه د [[افغانستان]] په اړه وايي: [[پښتانه]] د [[ختيځې اريايي ژبې|ختيځو اريايي]] قومونو د يوې اتحاد په توگه راپيدا شول چې د لومړۍ زېږديزې پېړۍ د نيمايي څخه د پښتنو د نسلي پيدايښت لومړنۍ قومي ډله شوه او د هېپتاليانو د کنفدراسيون له ړنگېدو سره تړاو لري، د [[ايران]] د کيمبرېج تاريخ له مخې **پښتانه د هېپتاليانو اولادونه دي**.
*[[ابدالي|ابداليان]]: چې تر ۱۷۴۷ وروسته ځينو يې ځانونه **دورانيان** وبلل، د ژبپوه [[جورج مورگنسټيرن]] په وينا **د ابداليانو قبيلوي نوم ممکن د هېپتاليانو سره يو څه تړاو ولري**. دا فرضيه د تاريخ پوه [[ايدوگي قربانوف]] له خوا تاييد شوه، د نوموړي له نظره **د هېپتالي کنفدراسيون له ړنگېدو وروسته دا شونې ده چې هېپتاليان د بېلابېلو سيمو ځايي خلکو کې مدغم شوي اوسي او ابداليان ممکن د هېپتاليانو اصلي قبيله وي**.ابن خرداد ليکي: په زمينداور کې اورشاهانو او په روزگان کې  هېپتاليانو حکومت کاوه، استاد قدرت الله حداد فرهاد **يفتاليان يا هېپتاليان ابداليان** بللي چې د اريايانو يوڅانگه يې گڼي چې په ۴۲۵ ز کال شاوخوا يې د تخارستان پاچاهي په لاس کې وه. د دې ترڅنگ [[عبدالحی حبيبي|پوهاند عبدالحی حبيبي]] هم **يفتل-هبتل -ابدال** بولي چې وروسته په ابداليانو نومول شوي دي.



*[[خلجيان]]:خلجيان په لومړي ځل په ۷ مه او ۹ مه زېږديزه پېړۍ کې د [[غزني]]، [[كلات ښار|کلات ښار]] او [[زابلستان]] سيموه کې چې اوسني [[افغانستان]] کې پرتې سيمې دي، ياد شوي دي. دوی خلجي تورکي ژبه ويله، الخوارزمي دوی د هېپتاليانو پاتې شوني او اولاد گڼلې دي؛ خو د ژبپوه سمس ويليمز په وينا لرغونپوهنيز اسناد د دې نظريې د ملاتړ لپاره وجود نه لري چې ثابته کړي چې خلجيان د هېپتاليانو ځای ناستي وو، په داسې حال کې چې تاريخپوه مينورسکي وايي خلجيان شايد يوازې په سياسي توگه د هېپتاليانو سره تړاو ولري. د [[خلجيان|خلجيانو]] ځينې برخې وروسته پښتانه شوي چې اوس د [[خلجيان|پښتنو غلجي قبيلې]] هم دوی ته منسوبيږي.

*[[کانجينايان]]: يو [[ساکان|ساکا]] ټبر دی چې له [[اېندو اريايي وگړي|اېندو اريايي]] [[کومېديان|کومېديانو]] سره اړيکه لري او له هېپتاليانو سره يوځای شوي دي. [[کانجينايان]] شايد په وروستيو کې [[تورکي ژبې|تورکان]] شوي وو، لکه څنگه چې [[محمد بن موسی خوارزمي|الخوارزمي]] هغوی کانجينا تورکان بللي، خو [[کليفورډ اېډمونډ بوسورت|بوسورت]] او [[جېرار کلاوسن|کلاوسن]] وايي چې [[محمد بن موسی خوارزمي|الخوارزمي]] د تورکانو له نوم نه د يو گونگ او نامالوم نوم په توگه کار اخيستی نه دا چې دوی يې تورکان بللي.

*[[کارلوگيان]]: يا قرلوغيان په ديارلسمه پېړۍ کې په [[غزني]] او [[زابلستان]] اوسمهال د افغانستان سيمې دي؛ کې مېشت وگړي وو چې ډېری مسلمان ځمکپوهانو په تېروتنې سره **کارلوک**، خلوک، خرلوخ د **خلج''' او خلجيانو سره يو شان او يو ټبر پېژندلی چې لامل يې د دې دواړو ټبرونو په يوه سيمه کې استوگنه او د نوم ورته والی دی، په داسې حال کې چې دواړه بېلابېل ټبرونه وو.

*ابدال: ابدال چې يو چينايي اينو ټبر دی هم له هېپتاليانو سره تړاو لري.
**د اورهان کوپرولو په وينا د تورکيې ابدال شايد د هېپتاليانو له نسل څخه وي، البرټ وان لي کوک د ادانا د ابدالانو او د ختيځ تورکستان د اينو ټبر ترمنځ اړيکې ته اشاره کوي چې دواړه ډلې ځينې عامه مشترکه کلمې لري، دواړه ځانونه ابدالان بولي او په خپلو کې يوه ځانگړې ژبه وايي. ځينې ابدالي عناصر د ازربايجانيانو، تورکمنانو (عطا، چودور، اېرساري، ساريک)، کزاخانو، اوزبيک-لوکيانو، تورکانو او ولگا بلغاريانو (ساويرانو ) په ترکيب کې هم موندل کېدای شي.

## واکمن
د هېپتاليانو يا سپين هونيانو د کورنۍ ځينې واکمن
* خوشنواز، ۴۵۸ ز شاوخوا
* کون خي، ۴۸۴ ز شاوخوا
* ياندای ييليتو(چينايي نوم له کبله مشهور دی 厭帶夷栗陁)
* هوادې گانگ (يوازې د روب سلطنت خونديځ (ارشيف) له مخې پېژندل شوی).
* غادفار/غاتيفار، ز شاوخوا ۵۶۷–۵۶۸.
* فاغانيش (۵۶۸-) (د چغانيان واکمن وو)
* نېزاک تار خان (۷۱۰ –۶۵۰ ز شاوخوا)

## سرچينې