ژان پیاژه

ژان ویلیم فریټز پیاژه (د ۱۸۹۶ز کال د اګسټ له ۹مې- د ۱۹۸۰ز کال د سپټمبر تر ۱۶مې) یو سویسی ارواپوه و، چې د ماشوم د ودې لپاره یې په خپل کار کې پېژندل شوی و. د پیاژه د ادراکي ودې او معرفت پېژندنې نظریه د «جینیټکي معرفت پېژندنې» په نامه یادېږي.

پیاژه د ماشومانو زده کړو ته ډېر ارزښت ورکاوه. هغه په ۱۹۳۴ز کال کې د نړیوالې زده کړې د ادارې د رئیس په توګه اعلان وکړ، چې «یوازې زده کړې دي، چې کولای شي زموږ ټولنه له احتمالي وېش، چې ښایي تاوتریخوالي وي یا په تدریجي ډول وي، وژغوري». د هغه د ماشوم د ودې نظریه په تعلیمي خپرونو کې تر خدمت مخکې مطالعه کېږي. 

پیاژه په ۱۹۵۵ز کال کې په جینوا کې د جنیټکي معرفت پېژندنې نړیوال مرکز جوړ کړ او تر هغه چې د جینوا د پوهنتون په علمي هیئت کې و؛ نو دغه مرکز یې تر مرګه، یعنې تر ۱۹۸۰ز کال پورې مدیریت کړ. د هغو همکاریو شمېر چې د هغه جوړونه یې شونې کړې او اغېزه یې پرې کړې، په پایله کې د دې لامل شو، چې په علمي ادبیاتو کې دغه مرکز د «پیاژه د کارخانې» په نامه شي.

د ارنسټ فون ګلاسرسفلډ په وینا، پیاژه «د پوهاوي د جوړښتي تیورۍ لوی مخکښ» و. له دې سره د هغه ایډیاوې تر ۱۹۶۰مې لسیزې پورې په پراخه کچه دود نه شوې. وروسته دغه چاره په ارواپوهنه کې د ودې د مطالعې یوه فرعي څانګه شوه.  د ۲۰مې پېړۍ په پای کې پیاژه تر بي اف سکینر وروسته تر ټولو نامتو ارواپوه شو او هغه مهال په دویم مقام کې راغی. 

## شخصي ژوند
پیاژه په ۱۸۹۶ز کال کې په نوشاتل، د سویس په فرانسوي ژبې سیمه کې زېږېدلی دی. هغه د آرتور پیاژه (سویسي)، په نوشاتل پوهنتون کې د منځینو پېړیو د ادبیاتو ښوونکی او د ربکا جکسون(فرانسوۍ) مشر زوی و. ربکا جکسون د فرانسوي فولادو د کارخانې د مالکینو له لوړې کورنۍ نه وه، د هغې انګلیسي توکم د هغې نیکه جیمز جکسون ته رسېږي، چې په لانکشایر کې د فولادو جوړونکی و. پیاژه لا ماشوم و، چې له ژوند پوهنې او طبیعي نړۍ سره یې علاقه لرله. د هغه لومړۍ علاقه له ژوپېژندنې سره وه، چې په ۱۵کلنۍ کې یې د تنپوستو په اړه څو مقالې ولیکلې او هغه یې په خپل وخت کې ډېر شهرت ته ورساوه. 

کله چې هغه ۱۵ کلن و؛ نو پخوانۍ دایې یې والدینو ته نامه ولیکله، چې یو ځل یې هغوی ته دروغ ویلي وو، چې د ژان د ماشومانو د لېږد له وسیلې نه احتمالي انسان تښتونکو غلا کوله او دې ورسره مبارزه کړې ده، د همدې لپاره یې بښنه وغوښته؛ ځکه هېڅ انسان تښتونکي نه وو. پیاژه لېواله شو، چې په یوې طریقې یې د انسان تښتونکو پېښه د هغه په ذهن کې یوه خاطره جوړه کړې، هغه خاطره چې د دروغو له ثابتولو وروسته یې هم په ذهن کې د تل لپاره پاتې شوه. 

هغه د خپلې مذهبي روزنې د پلار په ډېر اصرار سره د فلسفې او منطق په برخو کې د معرفت پېژندنې له مطالعې سره علاقه پیدا کړه. هغه په نوشاتل پوهنتون کې زده کړې وکړې او د لنډې مودې لپاره یې په زوریخ پوهنتون کې هم زده کړې وکړې. په دغې مودې کې هغه د فلسفې دوه مقالې خپرې کړې، چې د هغه د تفکر لار ښکاروي، خو وروسته یې د ځوان فکر په توګه رد کړه. رواني شننې سره یې علاقه درلوده او هغه مهال د ارواپوهنې برخه د ودې په حال کې وه؛ نو کولای شو چې علاقه یې له دغې دورې سره وتړو. 

پیاژه د جینوا او پاریس په پوهنتونونو کې تر تدریس وروسته په ۱۹۶۴ز کال کې په دوو کنفرانسو کې د ارشد سلاکار په توګه؛ کرنل پوهنتون (د مارچ له ۱۱مې نه تر ۱۳مې) او د کلیفورنیا برکلي پوهنتون (د مارچ له ۱۶مې تر ۱۸مې) ته وبلل شو. کنفرانسونو د ادراکي مطالعاتو پر اړیکو او د درسي برنامو د پراختیا په اړه بحثونه وکړل او هڅه یې وکړه چې د ماشوم د ادراک د ودې په اړه د وروستیو څېړنو مفاهیم په درسي برنامو(نصاب) کې شامل کړي. 

پیاژه په ۱۹۷۹ز کال کې د ټولنیزو او سیاسي علومو په برخه کې د بالزان جایزه ترلاسه کړه. هغه په ۱۹۸۰ز کال کې ومړ او لکه څنګه یې چې وصیت کړی و، له خپلې کورنۍ سره یې په بې نښې قبر کې، چې په Cimetière des Rois (د پاچایانو هدیره) کې و، په جینوا کې خاورو ته وسپارل شو. 

### پیاژه مخکې له اراواپوهنې
پیاژه مخکې تر دې چې ارواپوه شي، د فلسفي او طبیعي تاریخ په برخه کې یې روزنه ولیده. هغه په ۱۹۱۸ز کال کې په نوشاتل پوهنتون کې د ډوکټورا سند اخیستی. بیا یې په زوریخ (۱۹۱۸ز-۱۹۱۹ز) او پاریس (۱۹۱۹ز-۱۹۲۱ز) پوهنتونونو کې مافوق ډوکټورا زده کړې وکړې. هغه په ۱۹۱۹ز کال کې د ټیوډور سایمون له خوا وګومارل شو، ترڅو له فرانسوي ماشومانو نه په ګټې اخیستنې سره د هوښ د ازمایښت معیارونه سټنډرډ کړي. هغه ټیوریسټ چې نن یې موږ پېژنو، هغه مهال راڅرګند شو، چې په ۱۹۲۲ز کال کې جینوا ته لاړ، ترڅو د روسو د څېړنو د موسسې د مدیر اډوارډ کلاپارداس لپاره کار وکړي. 

## نظریه
پیاژه خپل ځان د یو جنیټکي معرفت پېژندونکي په توګه معرفي کړ، چې د زده کړې له کیفي پراختیا سره علاقه لري. هغه د ادراکي جوړښتونو وده د بیولوژیکي مقرراتو د توپیر په توګه وبلله. کله چې په لومړي ځل د هغه ټوله نظریه وپېژندل شوه؛ نو دغه نظریه په خپل ذات کې یوه جوړښتي او د پوهاوي پر بنسټ وه، دا د هغه مهال د ټولنې د روانپوهنې لپاره یو غوره او حیرانوونکی تحول و. 

## د څېړنې مېتود
پیاژه غوښتل، چې د څېړنې په مېتود کې یو انقلاب رامنځته کړي. که څه هم هغه له خپلو ملګرو سره څېړنه پیل کړه او په دودیز مېتود سره یې معلومات راټولول، خو په بشپړ ډول له خپلو پایلو راضي نه و او غوښتل یې چې د څېړنې له نوي مېتود نه ګټه واخلي او د معلوماتو یو ترکیب چې په کې طبیعي مشاهده، د هوښ ازمایښت او دماغي درملنه چې د څېړنې د لږ لارښود بڼه لري او باوري تجربوي پایلې تولیدوي؛ نو غوښتل یې چې دا ډول مېتودونو ته دوام ورکړي. کله چې پیاژه د څېړنې نوو مېتودونو ته پراختیا ورکړه؛ نو د ماشوم د ژبې او فکر په اړه یې یو کتاب ولیکه او موخه یې د داسې مېتودونو ګډون و، چې د خپلې مطالعې لپاره هغه پایلې وګوري، چې د ماشومانو له موقعیتونو نه راوتلي او بیا دغو پایلو ته رسېدلي دي. د مشاهدې اصلي ایډیا دا وه، چې ماشومان څنګه ځانګړو موقعیتونو ته عکس العمل ښيي او له خپل استدلال سره هغه بیانوي، ترڅو د هغوی د افکارو بهیر وازمایي. (مایر،۲۰۰۵)

### زده کړې
د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ لسیزو په لړ کې، د پیاژه آثارو اروپایي او امریکایي زده کړې متحولې کړې دي، چې له دغې ډلې نظریه او عمل وو، چې د ماشوم محورۍ لامل شو. برینګویر له ژان پیاژه سره په مرکه کې وایي: د زیاترو وګړو لپاره زده کړې د دې لپاره دي، چې ماشوم د هغې ټولنې د لوړ سن له عادي وګړي سره ورته والی ولري، خو زما او د هېچا لپاره زده کړې، د پنځګر د جوړولو په معنا دي...د مخترعینو او نوښتګرو د جوړولو لپاره، نه د مطابقت غوښتونکو لپاره. 

د هغه د ادراکي ودې نظریه ښايي د ماشومانو د لومړنیو ټولګیو په لړ کې د یوې وسیلې په توګه تدریس شي. د پیاژه په وینا، ماشومان په درسي ټولګیو کې د تعامل له امله ښه وده کوي. 

### ګومارنې

* له ۱۹۲۱ز-۲۵ز کال پورې په جینوا کې د ژان ژاک روسو د انسټیټوټ د څېړنې مدیر(Chef des travaux) .
* له ۱۹۲۵ز-۲۹ز کال په نوشاتل پوهنتون کې د ارواپوهنې، ټولنپوهنې او د علم د فلسفې ښوونکی. 
* له ۱۹۲۹ز-۳۹ز کال پورې په جینوا پوهنتون کې د ساینسي افکارو فوق العاده پروفیسور. 
* له ۱۹۲۹ز-۶۷ز کال پورې په جینوا پوهنتون کې د زده کړو د نړیوال دفتر مدیر.
* له ۱۹۳۲ز-۷۱ز کال پورې د جینوا د پوهنتون د تربیتي علومو د انسټیټیوټ مدیر.
* له ۱۹۳۸ز-۵۱ز کال پورې په لوزان پوهنتون کې د تجربي ارواپوهنې او ټولنپوهنې استاد.

## سرچينې