نیولېبرالیزم

نیولېبرالیزم یا نيولېبرالیسم هغه اصطلاح ده چې د شتمنۍ اړوند ازاد بازار د نولسمې پېړۍ نویو نظریو د بیا راڅرګندېدو د ښکارولو لپاره کارول کېږي. د محافظه کارو او ازادي غوښتونکو سازمانونو، سیاسي ګوندونو او فکري خونو په راڅرګندېدو کې یو مخکښ لامل و او تر ډېره یې ورڅخه ملاتړ کاوه، په عمومي توګه د اقتصادي خپلواکولو له پالیسیو سره غوټه و، چې خصوصي کول، نړيوال کول، ازاده سوداګري او د مقرراتو لرې کول، د هېواد د اقتصاد د تثبیت پالیسۍ، سخت دريځ او په ټولنه او اقتصاد کې د خصوصي سېکتور د رول زیاتولو په موخه د دولت د لګښتونو کمښت په‌کې شامل وو. د نيولېبرالیزم تعينوونکې ځانګړنې په عملي او فکري بحثونو کې دپام‌وړ موضوع پاتې شوې. 

نیولېبرالیزم په ۱۹۳۰ لسیزه کې د یوې اقتصادي فلسفې په توګه د اروپايي لېبرال څېړونکو تر منځ را څرګند شو، ځکه هغوی د اصلي کلاسیک لېبرالیزم د نظریو د رغولو او نوي کولو لپاره هڅه وکړه، ځکه چې دوی تر لوی رکود/اقتصادي کړکېچ او د ازاد بازار له بې ثباتۍ سره د مقابلې لپاره تر طرحه شویو پالیسیو او د هغوی د منفي ټولنیزو بدو پایلو له کمولو وروسته پر یادو نظریو د بازارونو د کنترول د تمایل له لارې د هغوی د محبوبیت راپرځېدلو شاهد وو.  د ازاد بازار د بې‌ثباتۍ د کمولو لپاره د پالیسیو د جوړونې یوه انګېزه د ۱۹۳۰مې لسیزې په لومړیو کې د اقتصادي ماتو له تکرارېدو څخه مخنیوي ته لېوالتيا وه، دا ماتې ځینې وختونه د کلاسیک لېبرالیزم اقتصادي پالیسیو ته منسوبېدې. د پالیسیو په جوړونه کې نيولېبرالیزم ته د تر ډېره د پاراديم د بدلون (د ذهني تفکراتو او بېلګو بنسټيز او [1]پاراديمي بدلون ته ويل کېږي چې د یوې نظریې لوی‌والی او کوچني‌والی ښيي، ژباړن) د يوې برخې په توګه اشاره کېږي چې په اقتصاد کې د کېنزي اجماع (په اقتصاد کې یو علمي اقتصادي غورځنګ او پاراديم و چې د جان مېنارد د لویو اقتصادي افکارو د پلي کولو لپاره يې کار کاوه، ژباړن) د ادعايي ماتې په لټه د ۱۹۷۰ کال د رکود/تورم د په ګوته کولو لپاره پېښ شو. د شوروي اتحاد له‌منځه تلل او د سړې جګړې پای په متحده ايالاتو او ټوله نړۍ کې د نيولېبرالیزم بریا ممکنه کړه.  

دا اصطلاح بېلابېل، سیال تعریفونه او کرک‌غاړی ظرفیت لري. انګلیسي ژبو د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې دا اصطلاح په بېلابېلو معناوو کارولې ده، خو په ۱۹۶۰، ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ لسیزو کې لا عامه شوه او د پوهانو له‌خوا د ټولنیزو علومو په برخه کې په پراخ ډول وکارول شوه او همدارنګه په وروستیو لسیزو کې د بازار پر بنسټ اصلاحاتو/سمونو له امله د ټولنې د بدلون د تشرېح کولو لپاره د منتقدانو له‌خوا وکارېده. دا اصطلاح د ازاد بازار د پلویانو له‌خوا ډېره کمه/په ندرت کارول کېږي. ځینې څېړونکي دا نظریه ردوي چې نيولېبرالیزم یوه واحده اېډیولوژي ده او دا اصطلاح دبېلابېلو افرادو لپاره د بېلابېلو څیزونو په معنا بولي، ځکه نيولېبرالیزم ټولې نړۍ ته له سفر سره د جيوپولیتيکي پلوه له بېلو نظریو او ترکیبونو سره  بدلون موندلی. نیولېبرالیزم له نورو مفهومونه سره ډېرې ځانګړنې لري او مخالفې معناوې لرې چې نیابتي یا غیر مستقیمه دیموکراسي په‌کې شاملېږي. 

کله چې په ۱۹۸۰ لسیزه کې په چيلي کې دا اصطلاح د اګوستو پينوشېز له اقتصادي سمونو/اصلاحاتو سره په اړيکه کې وکارول شوه په چټکتیا سره یې منفي مفاهیم خپل کړل او تر ډېره د بازار او کپيتالیزم/ سرمایه‌دارۍ د سمون د منتقدانو له‌خوا وکارول شوه. څېړونکي دې ته لېوال و چې د مونټ پلېرين ټولنې د اقتصادپوهانو فرېدرېک هایک، میلتون فرېډمن، لوډوېګ وون مېزس او جېمز ام. بوکانان او د مارګاټ تاچر، رونالډ رېګان او الن ګرېنسپن په څېر سیاستوالو او پالیسي جوړوونکو له نظریو سره یې غوټه کړي. کله چې د نيولېبرالیزم نوې معنا د اسپانوي ژبو پوهانو تر منځ د ډېر کارېدونکي مفهوم په توګه عامه شوه د سیاسي اقتصاد په انګلیسي ژبو څېړنو کې هم خپره شوه. په ۱۹۹۴ کال کې د نفتا/ NAFTA  (د شمالي امريکا د اازدې سوداګرۍ تړون/ North American Free Trade Agreement، ژباړن) تړون له تصویب او په چياپاس کې د دې بدلون پر وړاندې د زاپاتستيانو له غبرګون سره دا اصطلاح نړيوال دوران ته دننه شوه. د نيولېبرالیزم د پديدې په اړه څېړنيزې پوهې په څو وروستیو لسیزو کې وده کړې.   

## ترمېنالوژي/ نوم‌پوهنه

### سرچينې
په انګلیس کې دا اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۸۹۸ کال کې د فرانسوي اقتصاد‌پوه چارلز ژېد له‌خوا د ايټالیايي اقتصاد‌پوه مافیوپانتليیوني د اقتصادي باورونو د تشرېح لپاره د نيولېبرالیزم له اصطلاح سره چې مخکې په فرانسه کې شته وه کارول شوې ده او دا اصطلاح وروسته د نورو له‌خوا وکارول شوه چې د کلاسیک لېبرال اقتصاد‌پوهانو له ډلې مېلټون فرېدمن په ۱۹۵۱ کال د «نيولېبرالیزم او د هغه لېدلوری» له سرلیک سره په‌خپله مقاله کې وکاروله. په ۱۹۳۸ کال کې په کالوک والټر لوپمن (په پاریس کې د روڼ‌اندانو د یو کنفرانس نوم، ژباړن) کې د ګنو نورو اصطلاحاتو تر منځ د نيولېبرالیزم اصطلاح وړاندیز شوه او په پای کې د اقتصادي باورونو د یوې معینې ټولګې د تشرېح لپاره وټاکل شوه. دې کنفرانس د نيولېبرالیزم مفهوم په « بیو میکانیزم، ازادې پانګونې، بې‌پرې او پياوړي دولت او د سیالۍ سیستم» کې شامل تعریف کړ. د ګډونوالو په وینا لويي روژیه او فرېدرېک هایک د نيولېبرالیزم سیالۍ د بریالیو افرادو د نخبه‌ګانو جوړښت رامنځته کوي چې په ټولنه کې واک ترلاسه کوي او دا نخبه‌ګان د شته غيرمستقیمي ديموکراسۍ ځای‌ناستې کېږي او د اکثریت په استازولۍ عمل کوي. نيولېبرال اوسېدل د دولت له لاس‌وهنې سره له یو مدرن اقتصادي سیاست څخه د ملاتړ په معنا و. د نیولېبرال دولت مداخله‌پالنه د لوډېګ فون مېزس په څېر د کلاسیکو لېبرالیانو له مخالفو کمپونو سره د نښتې لامل شو. په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو کې ډېری څېړونکو نيولېبرالیزم ټولنیز اقتصادي بازار او د هغه د اصلي اقتصادي نظریه ورکوونکو لکه والټراوکن، وېلیم روپکه، الکساندر روستو او الفرد مولر – ارماک ته دې اشارې په مفهوم درک کړ. هایک که څه هم له جرمني نيولبرالیستانو سره فکري اړيکې لرلې خو په دې دوره کې یې نوم د نيولېبرالیزم په تړاو ډېر لږ یاديږي ځکه هغه تر ډېره د ازاد بازار پلوی و.    

په چيلي کې د اګوستو پېنوشې تر واکمنۍ لاندې (۱۹۷۳-۱۹۹۰) د پوځي حکومت په بهیر کې مخالفو پوهانو دا عبارت د پلي شويو اقتصادي سمونو/اصلاحاتو او په هغه ځای کې د یادو اصلاحاتو د پلویانو (د [2]شیکاګو بای/ ځوانان) د تشرېح لپاره وکاروه. کله چې دا نوې معنا د اسپانوي ژبو پوهانو تر منځ ثبت شوه د سیاسي اقتصاد په انګلیسي ژبو څېړنو کې هم خپره شوه. د ۱۴۸ علمي مقالو د څېړنې پر بنسټ نيولېبرالیزم نږدې هېڅکله نه‌دی تعریف شوی، بلکې په څو معناوو کې د اېډيالوژۍ، اقتصادي نظریې، د پراختيا نظریې يا د اقتصادي اصلاحاتو د پالیسۍ لپاره کارېده. دا په لویه کچه د ناسمې کارونې/یا کلاسیک لېبرالیزم ته ورته د ازاد بازار پر بنسټ‌پالنې د دلالت لپاره د هغو کسانو د نظریې پر ځای وکارول شو چې د ۱۹۳۸ کال په کنفرانس کې يې ګډون کړی و. په پایله کې د دې اصطلاح د کره معنا او په ټولنیزو علومو کې يې د يوې تشرېح کوونکې په توګه د ګټورتیا په اړه په ځانګړي ډول په وروستیو کلونو کې د بازار د بېلابېلو اقتصادونو د زیات‌والي له امله د نظر اختلاف شته دی.  

په‌دې مقاله کې د نيولېبرالیزم اصطلاح چې له اقتصادي فلسفې سره اړيکه نه لري تشرېح شوې ده، نيولېبرلیزم همدارنګه په ۱۹۷۰ لسیزه کې د عصري امريکايي لېبرالیزم  د مرکزي کيڼ لوري سیاسي غورځنګ د تشرېح کولو لپاره هم کارول شوی. د سیاسي مبصر ډېوېډ بروکس په وینا د نيولېبرال مخکښ سیاستوال اېل ګور او د متحده ايالاتو له ديموکرات ګوند څخه بېل کلېنټون وو. نيولېبراليان د نيوريپابلېګ او د واشېنګټن د مياشتنۍ مجلې په نوم د دوو مجلو پر محور سره متحد شول او تر ډېره يې د درېیمې لارې له پالیسیو څخه ملاتړ وکړ. د لېبرالیزم د دې نسخې پلار، ورځپاڼه ليکونکی چارلز پيترز و چې په ۱۹۸۳ کال کې يې د «نیولېبرالیزم یوه اعلامیه» خپره کړه.  

## سرچينې