open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خواړه

بټنوک|250px|د سابو او پنېرو سلاته.
[بټنوک|250px|[Couscous.]]
هر هغه څه چې د کاربوهايډرېټو، غوړو، اوبو او يا پروټينو نه جوړ وي او د ودې او يا خوند لپاره د ژوو او انسانانو د خوړلو وړ وي او يا يې هم د څښلو وړ وي د خواړه يا خوړو په نامه يادېږي.

ډېر داسې فرهڼونه دي چې د خوړو ځانگړي دودونه لري: پدغه دودونو کې په بېلابېلو ډولونو خواړه پخول، د بېلابېلو خوړو غوراوی او د ځانگړو خوړو رواج او ډېر کارېدنه دا ټول هغه څه دي چې ځانته ځانگړې زده کړه لري او د همدغې زده کړې نوم گاسټرونومي  دی. 

د خوړو په هکله زده کړې ته د خواړو ساينس وايي. خواړه په پښتو ژبه کې هغه خوړونکي توکو ته وايي چې وروسته له دې چې په خوله کې په غاښونو ژوول کېږي او په همدې توگه په بدن کې د بېلابېلو هضمي پروسو نه هم تېرېږي.

## د خواړو سرچينې
نژدې ټول خواړه د بوټو او ژويو نه ترلاسه کېږي، که څه هم چې پدې کې ځينې استثناگانې هم شته. نژدې هر يو ژوندی که هغه بوټي وي او که هغه ژوي وي، د يو يا بل ژوندي د خوړلو برخه جوړوي، او دا خواړه يا د برار او ژوند کولو په خاطر او يا هم د مذهبي او فرهڼيزو دودونو او شگومونو له مخې د يوه او يا هم د ډېرو انساني ټولنو لخوا خوړل کېږي.

### هغه خواړه چې د بوټو نه ترلاسه کېږي
thumbnail|left|د بوټو نه لاس ته راغلي خواړه
انسانان د بوټو ډېرۍ برخې د خوړو په توگه کاروي. پدې کې د بوټو نژدې دوه زره بېلابېل توکمونه د خوړو لپاره کرل کېږي، او ډېری يې زمونږ د ورځنيو چارو خواړه دي چې د بېلابېلو فصلونو نه لاس ته راځي. د بوټو نه لاس ته راغلي خواړه په لانديني ټولگيو وېشل کېږي:

سابه د بوټو نه لاس ته راغلي توکي دي چې د خوړو په توگه کارېږي. په سابو کې د بوټو ريښې لکه کچالو او گازرې، د بوټو پاڼې لکه پالک او کاهو، د بوټو ډډونه لکه اسپراگس او پښۍ او په آخر کې د بوټو گلان، لکه گلپي او شين گلپي يا براکولي، دا ټول سابه يادېږي. ډېرۍ مسالۍ، داروگان او خوند بسيا کوونکي توکي چې د خوند، درملنې او وږم لپاره د خوړو په ډول کارېږي، دا ټول د بوټو نه لاس ته راځي.

### هغه خواړه چې د ژوو نه ترلاسه کېږي
thumb|left|بېلابېلې خامې غوښې

انسانان غوښه هم خوري، خو ځينې يې بيا د غوښو خوړلو په هکله د ځانگړې فلسفې خاوندان دي. په همدې توگه د کورني ژويو نه ترلاسه شوي نورې لاس ته راغلي توليدونه هم خوړل کېږي. د بېلگې په توگه شيدې چې د ډېريو کورنيو ژويو نه ترلاسه کېږي، هرڅوک يې څښي او په فارمونو کې د شيدو نه نور شيان لکه پنېر او کوچ هم لاس ته راځي. 
مارغان او چرگان هگۍ اچوي، او دا بيا بل داسې خواړه دي چې د ژويو نه لاس ته راځي. 

په ډېرو فرهڼونو کې گبين چې د شاتو د مچيو نه په لاس راځي هم د خوړو په توگه کارېږي.

### نور خواړه
ځينې خواړه داسې دي چې نه يې ژوي او نه هم بوټي د لاسته راوړنې سرچينه گڼل کېږي. دغه ډول خواړه د خوړنده فنجای نه لاس ته راځي چې په هغو کې مرخېړي شامل دي. په همدې توگه د فنجای او روغتيا ته ځيان نه رسونکي باکټېريا هم د خواړو د تخمير کولو په لارو چارو کې کارول کېږي، لکه د اچارو جوړول، ډوډۍ پخول، د الکولي څښاکونو په جوړولو کې، د مستو، شړومبو، او پنېر په جوړولو کې له دغو نومېدلو سرچينو نه کار اخيستل کېږي. 

## منل شوی تعريف
په انگرېزي ژبو هېوادونو کې د خواړو تعريف په دغه څلور کټه گوريانو کې شوی دی، او د همدغه څلور کټه گوريانو هر يو شی خواړه بلل کېږي.

:

## سرچينې

## دا هم وگورۍ
* د خواړو سياست


وېشنيزه:د خوړو لړلیک
ټولنپوهنه

**ټولنپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Socialogy)* د دوو وييونو، ټولنې او پوهنې تړنگنوم دی؛ په پاړسي ژبه کې ورته جامعه شناسي او په عربي ژبه ورته علم الاجتماع وايي. ټولنپوهنه د اکاډميکو زده کړو يو ډگر دی چې د ټولنې او په ټولنه کې د وگړيو تر منځ د ټولنيزو اړيکو په اړه ويېنه (بحث) کوي. ټولنيزې څېړنې بيا په کوڅه کې د ورکنومو وگړيو د لنډو اړيکو له شننو نيولې تر نړېوال ټولنيز بهير (پروسې) په ځان کې رانغاړي. د زده کړې په دغه ډگر کې يو داسې ليدلوري ته نغوته (اشاره) شوې چې ولې خلک په ټولنو کې اوډل شوي، يا ولې د يو وگړي په توگه، د يوې اتحاديې، د ډلو او انسټيټيوټونو د غړو په توگه انسان خپل ځان ته اوډلې ټولنې جوړې کړې دي. د يوې اکاډميکې زده کړې په توگه ټولنپوهنه د ټولنيزو ساينسونو ارزښتناکه (مهمه) برخه ده.

## دا هم وگورۍ
* ټولنه


وېشنيزه:ټولنيز ساينسونه
گرځندويي

[بټنوک|225px|د گرځندويانو [نښان]]
**گرځندويي، سيل يا سياحت** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Tourism) *چې پر بنسټ یې نن سبا د نړۍ اکثریت هیوادونه د کاله میلیونونه ډالر عواید لاس ته راوړي، د نړۍ له هیوادونو څخه لیدني کتني ته وایي. ګلوبلایزېشن یا نړیوال کېدل د نړۍ د خلکو لپاره دا زمینه برابره کړې ده ترڅو د نړۍ بېلابیلو هیوادونو ته په اساني سره سفر وکړي، نوي سیمي وویني، له نویو خلکو او کلتورونه سره بلد سي او د مختلفو سیمو د خواړو هوا او اوبو خوند وڅکي.

دا چې د نړۍ طبیعت په ډول ډول جوړ سوی دی، او د یوې سیمي خلک د بلې سیمي د خلکو سره په کلتوري عنعناتو، خوراک او څښاک توپیر لري، نو ځکه لیدل یې ورته ډېر خوندور او یا هم کله کله ډېر عجیب تمامېږي.
## سرچينې

وېشنيزه:گرځندویي
محمد حسين سراهنگ

**محمد حسين سرآهنگ** *(انگرېزي ژبه:Mohammad Husain Saraahang)*  *د غزلو د سرتاج* په لقب د هند لخوا نومول شوی او د افغانستان يو تر ټولو نوموتی د ختيځې لرغونې سندارا غزلبول استاد و . دی د استاد غلام حسين سرآهنگ  چې د وخت تکړه غزلبول و ، زوی دی . دی په کابل کې د خواجه خوردک سيمه کې چې وروسته يې نوم په خرآباد واوښت زېږېدلی و . پلار يې د وخت د پاچا په دربار کې نوموتی سندرغاړی ، غزلبول و او ډېر هندي او افغاني سندرغاړي او غزلبولان يې د زده کړې څخه برخمن شوي  . 

## کورنۍ مخينه

## زده کړې
زده کړې يې په کابل کې د اماني لېسې څخه تر اتم ټولگي پورې بشپړې کړې او وروسته يې بيا د سندرو پيل له کوره او غږ پوهنې ،  او غزلو په مسلکي پوهنې پسې هند ته ولاړ او هلته يې پیل وکړ چې تر د ماسټرۍ پولې پورې زده کړې بشپړې کړې . ډېرو هندي تعليمي ټولنو ورته د موسيقۍ په ډگر کې اعزازي پوهنيزه سندونه او بری لیکونه ورکړي .

## هنري آثار
په لومړي سر کې استاد سرآهنگ د لرغونې ختيځې سندارا (شرقي کلاسيکه موسیقي) زده کړه له خپل پلار څخه په کور کې وکړه بيا کله چې يې پلار د هغه لوړ استعداد دغه ډگر کې ولید نو يې له ځان سره د هند په لور رهي کړاو هلته يې د پټياله سيمې نوموتوغزلبولانو ته د زده کړې لپاره کښېناوه چې له هغه ځايه يې د هند د سيمې ټول راگونه زده کړل او لا يې نور مهارت په غږبولۍ کې ترلاسه کړچې د هند لخوا ورته سرتاج موسيقي لقب په رسمي توگه د علي آباد د پوهنتون څخه ورکړل شو .
## لاسته راوړنې
## سرچينې
استاد محمد حسين سرآهنگ سره مرکه د يوټيوب له پاڼې 

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي

وېشنيزه:دېگانان
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پاړسي ژبي سندرغاړي

وېشنيزه:ختيځه سندرغاړي
وېشنيزه:ختيځه سندارا
وېشنيزه:غزلبولان
وېشنيزه:کمپوزران
نظيف تکل

بټنوک|نظيف تکل
بټنوک|نظيف تکل
**نظيف الله تکل** (۱۳۴۰ لېږديز لمريز کال د کونړ ولايت) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر دی. 

## مخينه
نظيف الله تکل په ۱۳۴۰ ل ل کال کې د کونړ ولايت د څوکۍ په ولسوالۍ کې زيږيدلی دی. 
لومړنۍ زده کړې يې د کونړ ولايت د څوکۍ په ليسه کې کړې دي. تر دې وروسته د کابل په پولي تخنيک انستيتوت کې شامل شوی او د ماسترۍ درجې په اخيستلو سره يې پای ته رسولی دی. 

## دندې
ښاغلي تکل د ډاکتر نجيب الله د واکمنۍ پر مهال انجنري دندې درلودې او په افغانستان کې د ټول گټو چارو وزارت د پروژو جوړولو په مرکزي اسټيټيوټ (پما) کې يې کار کاوه. د دې دندې تر څنگ ېې د وخت په فرهنگي چارو کې هم فعاله ونډه اخيسته. د کډوالۍ پر مهال ېې په هالنډ يا نيدرلينډ هېواد کې د ۲۰۰۳ زېږديز کال او بيا تر ۲۰۰۵ کال پورې يې د مېشتو کډوالو ليکوالو او فرهنگيالو د ټولنې ((افغاني کلتوري ټولنې)) د مشرتوب دنده په غاړه درلوده. 

د ښاغلي تکل شعرونه او ليکنې په بېلابېلو رسنيزو خپرونو کې خپرې شوې او خپرېږي. نوموړی اوسهال له خپل ټاټوبي افغانستان څخه لرې د هالنډ (نيدرلينډ) په هېواد کې ژوند کوي. 

## چاپي آثار
# او پاڼې مړې شوې (شعري ټولگه) د ۱۳۷۱ ل ل کال د افغانستان د ليکوالو ټولنې له خوا چاپ.
 دا اثر يې دويم ځل په ۱۳۸۵ لمريز کال کې چاپ شوی دی. 
# شبنم په پاڼه (شعري ټولگه)، د ۱۳۷۱ ل کال چاپ. 
# پاڼې د لونگو (شعري ټولگه)، د ۱۳۷۱ ل ل کال چاپ.  

 
## د شعر بېلگې

د ښاغلي تکل دازاد شعر شعر يوه بېلگه

کينه 
دا ستا د زلفو ټال 

دا ستاد څڼو امېل 

چي کله ځانگي د سينو په څوکو
 
اوښکلوي هغه نورسه غوټۍ 

هغه د تيو څوکي
 
ماله 

کينه 

پرې 

راځي

## سرچينې
# https://www.bbc.com/pashto/news/story/2007/01/070117_im-nazefullah-takal-studio7.shtml 
# http://baheer.com/baher/modules.php?name=News&file=print&sid=147 

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال
علم گل سحر

بټنوک|289px|علم گل سحر
**علم گل سحر** (۱۳۴۲ لمريز لېږدي کال = ۱۹۶۳ زېږدي کال، د پکتيا ولايت، د زرمت ولسوالي)، د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر او لیکوال دی.  

## مخينه
علم گل سحر د محمد سليم زوی، پر ۱۳۴۲ لمريز لېږدي کال د پکتیا ولایت د د زرمت ولسوالۍ د اسلام خېل په کلي کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زده کړې يې د زرملي باتو ښوونځي کې، منځنۍ زده کړې يې د غزني د شېخ عطار په لېسه کې او لوړې زده کړې يې د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو په پوهنځي کې کړې دي. 

## رسمي دندې
– د پوهني وزارت علمي غړی. 
 
– د سواد مجلې مرستیال. 

– د عرفان مجلې مرستیال او مسوول. 

– د کورنیو چارو وزارت کارکوونکی. 

– د بي بي سي راډیو لیکوال. 

– د ازادي راډیو ویاند او پرودیوسر. 

– د لمر تلویزیون عمومي ایډیتور. 

– د قلم ادبي مجلې مسوول مدیر. 
 
– د هېوادمشر د ویناوو لیکوال. 

– د هېوادمشر د دفتر د برنامو ریاست د مکاتباتو او عامه اړیکو مسوول. 

– د هېوادمشر د دفتر د برنامو ریاست مرستیال. 

## مدني اکر

## د شعر بېلگې یې
توره شپه خوره کړي، شمعه پټه له پتنگه شي -
کرکه زما زیاته نوره هم له دغه جنگه شي 

تا ټولې خبرې راته بیا په خندا وکړې خو - 
دغه راته وایه د سبا وعده به څنگه شي 

ته خو ښه پوهیږې خو بیا هم د ناز خبرې کړې - 
دغسې نازو ته زما ژر حوصله تنگه شي 

زه یې په زړه لاس کیږدم، د زړه درزا یې واورمه - 
هغه چې په ناز زما په غیږه کې راړنگه شي 

ماته په یادگار د زلفو درې تارونه پریږدي ځي - 
زړه نازړه غرمه چې مې روانه له پالنگه شي 

ته به هم زاهده زور د مینې ته لاس پورته کړې - 
تاته په خندا که چیري ښکلې غنمرنگه شي 

ته به وایې دلته د انسان روح قبضه شوی دی - 
کله چې زموږ کلي محروم د ډول له ډنگه شي  

## چاپ شوي نښيرونه یې

۱– د سپوږمۍ ښکالو (د شعرونو ټولگه). 

۲– د لمر جنازه (د شعرونو ټولگه). 
 
۳ـ د پاریال خوبونه (د شعرونو ټولگه). 

۴– پاس سپوږمۍ ده، لاندې ته یې (د شعرونو ټولگه). 

۵– ستوري (د ماشومانو لپاره د شعرونو ټولگه). 

۶– لاهم څارمه ستا لارې (د شعرونو ټولگه). 

۷- زه یم تږی ته اوبه یې (د شعرونو ټولگه). 

۸– مینه او وسواس (د کیسو ټولگه). 

۹– مینه او جگړه (ناول). 

۱۰– د انار تر ونې لاندې د تورنټو اوښکې (د ناول ژباړه). 

۱۱– شیطان څراغ (د طنزیه کیسو ټولگه). 

۱۲– چرگه او کوتره (د ماشومانو لپاره کیسې). 

۱۳– خاموش فیلیسوف (د مقالو ټولگه). 

۱۴– د متلونو کیسې او نور مالومات (فولکوریک اثر). 

۱۵– د متلونو کیسې، خبرې له خبرو پیدا کېږي. 

سرېبېره پر دې، د سهر صاحب په سلگونو مقالې د هېواد او بهرنیو رسنيو له لارې خپرې شوې دي. 

## تر چاپ لاندې نښيرونه يې

۱– د عرفان مجلې تاریخچه او نیولیک (څېړنيز نښير). 

۲– د دوندر لیوان (د ناول ژباړه).  

## ناچاپ نښيرونه يې

۱– د ښاپیرۍ په لټه (د کیسو ټولگه). 

۲– خو ته مې ونه لیدې (د شعرونو ټولگه). 

۳– کاروانونه د بکوا په دښت تېرېږي (د سندرو او نارو په اړه څېړنه). 

۴– ژوند په شېبو کې (څېړنيز نښير). 
 
## ناچاپ نښيرونه يې

۱- د عرفان مجلې تاریخچه او نیولیک (څېړنيز اثر).  

۲- د ښاپیرۍ په لټه (د کیسو ټولگه).  

۳- خو ته مې ونه لیدې (د شعرونو ټولگه).  

۴- کاروانونه د بکوا په دښت تیریږي (د سندرو او نارو په اړه څیړنه).  

۵- ژوند په شېبو کې (څېړنيز اثر). 

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال 
وېشنيزه: افغاني ليکوال 
وېشنيزه: پښتانه 
وېشنيزه: افغانان

## اخځليک
۱- https://larawbar.net/38885.html#.X6IuVtSF5kg
قلندر مومند

بټنوک|289px|قلندر مومند
**قلندر مومند** (زېږېدنه:۱ د سېپتمبر ، ۱۹۳۰ ز. - مړينه: ۴ د فبروري، ۲۰۰۳ ز.) (په انگرېزي: *Qalandar Momand*) د پښتونخوا يو شاعر ، کره کتونکی ، ليکوال ، اديب او خبريال ؤ. نوموړي په سيندکښنې کې هم نوم درلود او د درياب په نامه د يوه پښتو سيند ليکلو امتياز هم ور په برخه دی. نوموړی په سياسي چارو کې هم ښکېل ؤ او د پاکستان د کمونېست گوند غړی هم ؤ. دا چې نوموړی څه نا څه يو هر اړخيزه شخصيت ؤ خو د نوموړي د ژوند په وروستيو وختونو کې کله چې قلندر مومند د پټې خزانې د جعلي ثبوتولو په موخه يو کتاب، پټه خزانه في الميزان وليکه نو په دې توگه يې د پښتو په ادب کې يوه ناندريزه بحث ته لمن ووهله.

## مخينه
د قلندر مومند اصلي نوم صاحبزاده حبيب الرحمن قلندر مومند ؤ او د پېښور د صاحبزاده مومند په کلي کې نړۍ ته راغلی ؤ. 
## زده کړې

## دندې
قلندر مومند د پېښور گڼو رسنيو سره دندې ترسره کړي. نوموړی په ۱۹۶۲ ز. کال کې د اردو ورځپاڼې انجام د خبري څانگې ايډيټر پاتې شوی. همدا راز يې د بانگ حرم، خېبر مېل او د پښتو اوونيزې رهبر سره خبريالي کارونه سر ته رسولي. قلندر مومند د اردو ورځپاڼو آج او د مشرق ورځپاڼې لپاره مسلسل کالمونه ليکلي او د پېښور د پرېس کلب بنسټ ايښودونکی هم پاتې شوی.

## ادبي ژوند

## چاپ شوي آثار
#سباوون - د شعرونو ټولگه
#گجرۍ - د لنډو کيسو جونگ
#پټه خزانه في الميزان - يو انتقادي اثر
#درياب - پښتو سيند

## انځورتون

دوتنه:صاحبزاده حبيب الرحمن قلندر مومند.jpg|قلندر مومند
دوتنه:صاحبزاده حبيب الرحمن قلندر مـومند.png|قلندر مومند
دوتنه:صاحبزاده قلندر مومند.jpg|د قلندر مومند د ځوانۍ يو انځور
دوتنه:Qalandarmomand&Bachakhan.jpg|قلندر مومند د باچا خان سره
|قلندر مومند او اجمل خټک


وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه
محمود غزنوي

**ابوالقاسم محمود بن سبکتګین** ( زوکړه، د ۹۷۱ ز کال د نومبر ۲ – مړینه، د ۱۰۳۰ ز کال د اپرېل ۳۰) چي په عمومي توګه د محمود غزنوي په نوم یادیږي، د غزنوي امپراتورۍ ستر واکمن وو. نوموړي له ۹۹۸ ز کال څخه تر ۱۰۳۰ ز کال پوري د افغانستان او هندوستان پر لویو برخو واکمني وکړه، او د مړینې په وخت کي یې دومره پراخه پوځي سترواکۍ په میراث پرېښوده، چي له شمال لویدیځ ایران څخه د هند تر لویي وچې، پنجاب، ماوراءالنهر، خوارزم او مکران پوري غځېدلې وه، او پلازمېنه یې د افغانستان غزني ولایت وو.

محمود په افغانستان کي د مخکنیو خپلواکو سامانیانو د اداري، سیاسي او کلتوري رواجونو په دوام د پنجاب او په ځانګړې توګه د لاهور په ښار کي د راتلونکو اسلامي دولتونو د بنسټ لویه ډبره کښېښوده، او پلازمېنه غزني یې د اسلامي نړۍ یو مهم کلتوري، سوداګریز او فکري مرکز وګرځاوه، چي پخپل وخت کي یې د بغداد له ستر او مهم ښار سره سیالي کوله. د محمود په زمانه کي افغانستان د ډېرو نامتو شخصیتونو لکه البیروني او فردوسي غوندي پوهانو کوربه وو، او ستر ادبي خدمات یې سیمي ته وړاندي کړل.

محمود په ۲۷ کلنۍ کي د خپل پلار تر مړیني وروسته د واک ګدۍ ته ورسېدی، او د خپل ورور اسماعیل سره یې د تخت لپاره تر لنډي جګړې وروسته د سلطان لقب ترلاسه کړ. د نوموړي د واکمنۍ پر مهال افغانانو د منځنیو پېړیو د هندوستان د بډایه ښارونو او معبدونو لکه متورا او سومنات په وړاندي اوولس ځله بریدونه وکړل او د غنیمت مالونه یې د پلازمېني غزني د جوړولو لپاره وکارول.

## سرچينې
وېشنيزه:د 1030 مړينې
وېشنيزه:د 971 زېږېدنې
وېشنيزه:د غزنويانو پاچايي
وېشنيزه:د افغانستان تاريخ
وېشنيزه:د هندوستان تاريخ
وېشنيزه:د پاکستان تاريخ
محمود خان اڅکزی

بټنوک|290px|محمود خان اڅکزی
بټنوک|290px|محمود خان اڅکزی
**محمود خان اڅکزی** (زېږېدنه: ۱۹۴۸ ز. - ) (په انگرېزي:*Mahmood Khan Achakzai*) د پښتونخوا ملي عوامي گوند مشر او د عبدالصمد خان اڅکزي ځوی دی. نوموړی يو ملتپاله او ډېموکراټ سياسي مبارز دی. محمود خان اڅکزی څو څو واره د پاکستان د ولسي جرگې يا نېشنل اسېمبلۍ غړی پاتې شوی. په ۲۰۰۲ ز. کال کې هغه يوازينی پښتون ملتپاله سياستپوه وه چې د ټولټاکنو له لارې يې د پاکستان د ولسي جرگې د غړيتوب لپاره وټاکل شو. په پاکستان کې اڅکزی يو ناندريز شخصيت دی چې د نوموړي د سياسي گروهو له کبله يې ډېر سيال سياستوال او گوندونه نه خوښوي. د دې سبب دا دی چې محمود خان اڅکزی په سيمه ايزه کچه د پښتنو د حقونو غږ پورته کړی او د پښتنو په سيمو کې د هغوی په طبيعي منابعو باندې د پښتنو د واک خبره يې رابرسېره کړې. نوموړی په کوټه کې په خپل پلرني ټاټوبي کې اوسېږي.

وېشنيزه:پښتانه
شهرت ننگيال

بټنوک|289px|شهرت ننگيال
بټنوک|289px|شهرت ننگيال

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## چاپ شوي آثار
#هلته چې تاريخ تکرارېږي - چاپکال ۱۳۷۰ ل.
#په سکروټوکی مزلونه - له پیښوره ترخوست کابل اوکندهار یونلیک - چاپکال ۱۳۷۹ ل. پېښور
#پخوانی پاچا محمد ظاهر شاه - لویه جرگه، صلح، دیموکراسي - د افغانستان د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه د مرکو، پيغامونو او اعلاميو ټولگه - چاپکال ۱۳۷۹ ل. پېښور

## ناچاپه آثار

## باندنۍ تړنې

## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه شاعران
سلما شاهين

بټنوک|200px|سلما شاهين
بټنوک|200px|سلما شاهين
شاعره او ليکواله **سلما شاهين** په پېښور کې زيږيدلې او خپلې زده کړې يې همدلته ترسره کړې دي .
پوهانده سلما شاهین د 1954 ز. کال د اپریل په 16 مه نېټه کی په باغده مردان سیمه کې زیږزدلې ده.  د هغی پلار امیر محمد خان يو پیژندل شوی پښتون و هغې خپل ژوند د پښتو د پرمختگ لپاره صرف کړی او د همدغه کار لپاره هغې واده هم و نه کړ. 
پروفیسر سلما یو ښه محقق د ژبی او ادبیات په برخی کی و او هغی د افغانستان پاکستان او چین د ادبیاتو په باره تحقیقات کری دی هغی د پېښور په پوهنتون کی د د پښتو ښوونکې ده. نوموړې خپله دوکتورا د پښتو په ادب کی تر لاسه کړې ده.

## د سلما شاهين چاپى اثار

# روهې سندرې
# پښتو ټپى
# نوى سحر
# شعرى مجموعه ، او اباسين د تاريخ په اينه کې دى .
## اخځونه
# http://www.bbc.co.uk/pashto/news/story/2009/02/090219_m_studio7_salmashaheen.shtml

وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
وېشنيزه:پښتنې ليکوالې
وېشنيزه:پښتنې
ساباوري

**ساباوري** یا *انیمیزم* د باورنې یا عقیدې یو غونډال دی په کوم کې چې د بدن او سا تر منځ بېلتون نه مني. او دا بېلتون نه یوازې په انسانانو کې بلکې په ژویو ، بوټو او نور.

وېشنيزه:ساباوري
عبدالوهاب سرتېر

بټنوک|عبدالوهاب سرتېر
بټنوک|عبدالوهاب سرتېر د وينا په حال کې
**عبدالوهاب سرتېر** (۱۳۲۸ لمريز لېږدي کال، د ننگرهار ولايت د سره رود ولسوالي) (*په انگرېزي: Abdul Wahab Sarter*) د افغانستان يو پښتون شاعر او اديب دی. 

## مخينه
عبدالوهاب سرتېر د حاجي عبدالغني زوی، پر ۱۳۲۸ لمريز لېږدي کال د ننگرهار ولايت د سره رود ولسوالۍ د موسی زيو په کلي کې زېږېدلی دی.

## زده کړې
عبدالوهاب سرتېر خپلې زده کړې د سيد جمال الدين د ښوونې او روزنې په موسسه کې پای ته رسولې دي. 

## دندې
تر ۱۳۵۸ لمريز کال پورې په حبيبيې او استقلال لېسو کې د پښتوژبې او ادبياتو ښوونکی و. وروسته يې د افغانستان په راډيو ډلويزون کې پر کار پيل وکړ چې هلته د بېلابېلو خپرونو ليکونکی، ويونکی او چلوونکی و.وروسته يې د افغانستان په راډيو ټلويزيون  کې په کار پيل وکړ  چې هلته دبېلابېلو خپرونوليکونکی ، ويونکی اوچلوونکی وو

## چاپ شوي آثار
د عبدالوهاب سرتېر شعرونه له ۱۳۴۳ لمريز کال راهيسې د هېواد په مطبوعاتو کې خپرېږي. د نوموړي څو شعري ټولگې چاپ شوي چې په لاندې توگه دي.

#څيرې گرېوان - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۷۷ لمريز
#د کوثر جام - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۷۷ لمريز 
#د څپو ژبه - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۷۸ لمريز 
#چينه - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۸۰ لمريز 
#سوی ډاگ - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۸۰ لمريز 
#هميانۍ - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۸۰ لمريز
#بڼ - د شعرونو ټولگه - چاپکال: ۱۳۸۴ لمريز 

نوموړی د ۱۹۹۳ زېږيز کال راپدېخوا په آلمان کې د پردېسۍ ژوند تېروي.

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د عبدالوهاب سرتېر شعرونه 

* په ټاټوبي وېبپاڼې کې د عبدالوهاب سرتېر شعرونه

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه
وېشنيزه: افغانان
سيد مخدوم رهين

بټنوک|289px|مخدوم رهين
**سيد مخدوم رهين** د محمد شريف زوی د اطلاعاتو او کلتور وزير د جهاد په کلونو کې له جنگسالار پير گيلاني سره په اسلامي محاذ کې و چې له وطنه دباندې د مجاهدينو په حکومت کې هم د اطلاعاتو کلتور وزرادت ورسپارل شوی و ، وروسته ظاهر شاه پلوی شو ، د طالبانو له نسکوريدو راهيسته په همدې څوکۍ ناست دی .

وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
حبيب الله قادري

**انجينر حبيب الله قادري** د حاجي احمد قادري زوی او د افغانستان د مخدره توکيو پر ضد د مبارزې وزير پخوا د کډوالو د وزارت مرستيال وو.

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
اميرزی سنگين

بټنوک|250px|انجينر اميرزی سنگين
بټنوک|340px|انجينر اميرزی سنگين
انجينير اميرزی سنگين د  امير گل گلشاه خېل زوی،
افغانستان د لنډمهالي حكومت په جوړېدو سره د افغانستان د مخابراتو وزير ټاكل شوې. 

امير زې سنگين د پكتيكا ولايت د اورگون ولسوالۍ اوسېدونكې دې . 

## لومړنۍ زده كړې

لومړنۍ زده كړې يې په اورگون او منځنۍ زده كړې يې په گردېز كې سرته رسولي دي. ۱۲ ټولې يې د ټېليكميونيكېشن ښوونيزه مركز څخه په لومړي درجه ترلاسه كړه. 

## لوړې زد كړې
په ۱۹۷۳ز كال يې د جنوبي لندن له پوهنتون څخه د انجينيرۍ سند ترلاسه كړ. په لومړي ځل په ۱۹۷۵ز كال د ټېلي كميونيكېشن ښوونيزه مركز كې د ښوونكي په توگه ومنل شو، د ۱۹۷۸ز او ۱۹۸۰ز كلونو ترمنځ يې د ټېلي كميونيكېشن رياست په غاړه ؤ. په ۱۹۸۰ز كال هېواد پرېښودو ته اړ او د سوېډن هېواد ته مهاجر شو. هورې يې په ۴ مياشتو كې په سوېډني ژبه كې د لسانس سند ترلاسه كړ.

## دندې او ټولنيز خدمتونه
سنگين د افغانستان لپاره د سوېډن د مرستو د كمېټې يو له بنسټ اېښودونكيو څټو څخه دى، چې دې كمېټې د افغانستان په ښوونيزه، كرنيزه او روغتيايي څانگو كې په تېرو دوه نيمو لسيزو كې د يادولو وړ مرستې كړي دي. 

دارنگه يې د سعودي عربستان په خالد نړېوال هواي ډگر كې د مخابراتو په پروژه كې د غړي په توگه له ۱۹۸۲ز څخه تر ۱۹۸۵ز كال پورې پاتې شوې. لدې څخه وروست ۵ كلونو لپاره د سوېډن هېواد په مخابراتي، گرځنده ټېليفونو نېټ وركونو د سېسټم په پنځونه او نوي كونه كې كار وكړ

## راتلونكې موخې او لاسته راوړنې
د افغانستان د وزارت د يو كارنده پلان لمخې غواړي چې افغانستان ددې جوگه كړي، ترڅو د نړېوالې خبرتيايي ټكنالوژۍ د ټولنې غړې شي، ترڅو د افغان كولتور استازيتوب وكړاى شي، او له اړيكتيايي او خبرتيايي ټكنالوژيو څخه خپله برخه گټه پورته كړي. دارنگه دا وزارت غواړي چې افغانان له مخابراتو او ICT څخه گټه پورته كړي، ترڅو افغان دولت او ټولنيزې اسانتياوې لا پياوړې كړي. ددې وزارت له موخو څخه دا هم دي، ترڅو غربت راكم كړي، او د وړ او اړو خلكو سره مرسته او لاسنيوې يې وكړي. 
د مخابراتو او خبرتيايي ټكنالوژۍ وزارت په پلان كې لري ترڅو په راتلونكيو ۴-۶ كلونو كې لاندې لاسته راوړنې ترلاسه كړي.

* ټول ښارونه او ۵۰۰۰ كلي د پراخه اړيكتيايي او خبرتيايي خدمتونو پواسطه وپوښي.
* په راتلونكي يو كال كې ۵  ټلېكام كمپنيو خدمت پېلونه.
* ملكي برېښنايي سپڼسيزې پروژې پېلونه، چې د ښه نوعيت او ټېټې بيې لرونكې به وي، او خلكو ته به ملكي او نړېوالې اړيكتيايي او خبرتيايي اسانتياوې په راتلونكيو ۳ كلونو كې برابروي. دا كېبل به د زمكې لاندې تېرول كېږي، چې د منځنۍ اسيا هېوادونه به له سوېلي اسيا سره د افغانستان له لارې تړي. 
* په راتلونكيو ۴ كلونو كې د ۱،۵ بېليونه افغانيو په كچه پانگه اچونې زياتونه.
* د ۵ مېليونه كاروونكيو ته د گرځنده او ټېليفون اسانتياوې برابرول په راتلونكيو ۴ كلونو كې چې دا اندازه د هېواد ۲۰% شل په سلو كې نيسي.
* په راتلونكو ۴كلونو كې د ۵۰۰۰۰ كارونه برابرول 
* په راتلونكيو ۱۰ كلونو كې د افغان دولت ۲ بېليونه ډالره گټه ترلاسه كول.

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
محمد امين فرهنگ

ډاکټر محمد امين فرهنگ د مير محمد صديق فرهنگ زوی ،  د اقتصاد وزير
ظاهر شاه پلوی دی چې له طالبانو راهيسته په کابينه کې تل موجود و

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
محمد اسماعيل خان

**محمد اسماعيل خان** د مير محمد اسلم زوی، د افغانستان په اسلامي جمهوریت کي د حامد کرزي د واکمنۍ پر مهال د انرژۍ او اوبو وزير، د هرات پخوانی والي، د اسلامي جمعيت ګوند غړی او یو له هغه ټوپکسالارانو څخه دی چي د افغانستان په کورنۍ جګړه کي یې رول درلود.
## ژوندلیک
اسماعیل خان په 1946 زیږدیز کال کي د هرات ولایت په شینډنډ ولسوالۍ کي زېږېدلی دی. نوموړی د افغان شوروي جګړې پر مهال د جمعیت ګوند غړۍ او د بهرنیو استخباراتو په مرسته یې د افغان خلق حکومت په وړاندي جګړه کول. د کمونسټ حکومت تر پرځېدو وروسته اسماعیل خان د کورنۍ جګړې پر مهال د هرات ولایت مشرتوب په لاس کي واخیست او له 1992 رانیولې بیا تر 1997 کال پوري ددغه ولایت مشر وو. د طالبانو له لوري د هرات تر نیولو وروسته اسماعیل خان د یو زنداني په ډول ژوندئ ونیول سو خو په کندهار کي تر لږ زندان تېرولو وروسته د جمعیت د نورو مشرانو غوندي له افغانستانه وتښتېدی او په 2001 کال کي د متحده ایالاتو او ناټو په مرسته له نورو جنګسالارانو سره یوځای افغانستان ته بیا داخل سو. 

په 2001 کال کي اسماعیل خان پرځای ددې چي د خپلو جنایاتو په تړاو محکمه سي برعکس د نورو جمعیتي زورواکو په څېر د افغانستان د اوبو او برېښنا وزیر وټاکل سو او دغه دنده یې تر 2004 کال پوري سرته ورسول. اسماعیل خان د جمهوري حکومت پر مهال د افغانستان په لویدیځ هرات ولایت کي د حامد کرزي او اشرف غني د حکومتونو په وړاندي یو مشهوره زورواکۍ ګڼل کېدی او په 2021 کال کي د جمهوريت له پرځېدو وروسته یوځل بیا د طالبانو له لوري ژوندئ ونیول سو. طالبانو د نوموړي د ناروغۍ له کبله ده ته اجازه ورکړه چي له هیواده بهر خپل علاج ترسره کړي، خو نوموړی چي څنګه له هیواده ووتی یوځل بیا یې د طالبانو په وړاندي مخالفت پیل کړ او د شمالي ټلوالي د پخواني جنګسالار احمدشاه مسعود له زوی سره یو ځای سو.
وېشنيزه:جنگسالاران
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شورای نظار غړي
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
وېشنيزه:لوېديځپال
وېشنيزه:لوېديځپاله سياستوال
هدايت امين ارسلا

بټنوک|250px|هدايت امين ارسلا
ډاکټر **هدايت امين ارسلا** د سوداگرۍ وزير او د ولسمشر لوړ پوړی سلاکار .ښاغلی ارسلا د مجاهدينو په حکومت کې د بهرنيو چارو وزير و ، دی د پير سيد احمد گيلاني په ملي محاذ کې فعال غړی و خو وروسته بيا د پخواني پاچا ډلې ته ورنژدې شو . له طالبانو وروسته په لومړۍ کابينه کې د ماليې وزير و .

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:افغان جنگسالاران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
مسعوده جلال

**ډاکټره مسعوده جلال** د حاجي طلا محمد لور د ښځو د چارو وزيره په بيړنۍ لويه جرگه کې د مشرتابۀ لپاره په ټاکنو کې د حامد کرزي سياله چې وروسته د افغانستان د ولسمشرۍ په ټاکنو کې هم يوازينۍ ښځه سياله وه . 

وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
سيد محمد امين فاطمي

بټنوک|289px|ډاکټر سيد محمد امين فاطمي
**ډاکټر سيد محمد امين فاطمي** د مرحوم سيد ابرار پاچا زوی د عامې روغتيا وزير له حضرت صبغت الله مجددي سره په اسلامي ملي جبهه کې و . دوی هم د مجاهدينو په جلاوطنه حکومت کې د عامې روغتيا د وزير په توگه کار کاوۀ .

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
يوسف پښتون

**انجينير يوسف پښتون** د ښار جوړولو وزير د ښار جوړولو مخکينی وزير چې د کندهار والي وټاکل شو ، دوی د ښار جوړونې په برخه کې لوړې زده کړې لري او ويل کيږي چې د بحرين د ښار ماسټر پلان يې جوړ کړی دی .
## دا هم وګورئ

وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه سياستوال
وېشنيزه:افغان سياستوال
وېشنيزه:افغان وزيران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
اسکاريس لومبريکويډېس

**اسکاريس** يوه پرازيتي ناروغي ده. دا ناروغي په انسانانو کې وي او ددغې ناروغۍ اصلي لامل يو ډول پرازيتي گرد چينجی دی چې ساينسي نوم يې ***اسکاريس لومبريکويډېس*** دی. داسې اټکل کېږي چې د نړۍ څلورمه برخه خلک په دغې ناروغۍ اخته دي http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/8/5533, او د اسکاريس ناروغي په ځانگې توگه په تودو سيمو کې ډېره خپره ده او په نورو هغو ځاينو کې چې په ډېره لږه کچه پاکي، نظافت، او روغتيايي حفظان په پام کې نيول شوی وي. ددغې اسکاريس جنس نور توکمونه هم پرازيتي دي او په کورنيو څارويو کې هم د ناروغۍ سبب گرځي.

وېشنيزه:پرازيتي ناروغۍ
وېشنيزه:د خواړو نه پېدا ناروغۍ
وېشنيزه:گردي چينجيان
پلازموډيم فالسيپارم

***پلازموډيم فالسيپارم*** يو پروټوزوني پرازيت دی، او دا د پلازموډيم هغه يو جنس دی چې په انسانانو کې د ملاريا ناروغي رامنځ ته کوي. دغه پرازيت د انافېلېس د غوماشې په ذريعه انسانانو ته ورځي. پلازموډيم فالسيپاروم د پرازيتي انتاني ناروغيو خطرناک ډول دی او په همدې توگه د پلازموډيم فالسيپارم ملاريا په نړيواله کچه يوه مرگونې انتاني ناروغي ده او د دې ناروغۍ د پېچلتيا کچه ډېره لوړه ده. ددې سره سره دا په انسانانو کې د ملاريايي انتاني ناروغيو ۸۰٪ برخه جوړوي چې د دې ناروغۍ د ۹۰٪ ناروغانو د مړينې سبب گرځي. 

## مخينه

په انسانانو کې د ملاريا ناروغي د پلازموډیم د جنس د يو ډول پروټوزوه په اخته کېدو سره مېنځ ته راځي. د ملاريا نوم د اېټاليوۍ ژبې *male aria,* يا مالې اري يا څخه راوتلی دی چې مانا يې بده هوا ده. دا نوم په ۱۷۱۷ زېږيز کال کې د لانسيسي هغه وړانديز پورې اړه لري کله چې هغه د مردارو ډنډونو زهرجن بړاس ته اشاره کوله او پدې اند وه چې د ډنډونو همدا زهرجن بړاس دا ناروغي مېنځ ته راوړي.

وېشنيزه:پرازيتي ناروغۍ
وېشنيزه:ملاريا
وېشنيزه:پرازيتونه
جيارډيا لامبليا

***جيارډيا لامبليا*** (چې پخوا د ***لامبليا انټېسټېنالېس*** په نوم سره هم يادېده يا ***جيارډيا ډيوډونالېس*** او ***جيارډيا انټېسټېنالېس***) يوه فلاجلي پروټوزوني پرازيت دی چې د انسانانو د معدې او کولمې لارې منتن کوي او د جيارډياسېز ناروغي مېنځ ته راوړي.

## کوربانه
جيارډيا انسانان په ناروغۍ اخته کوي. دا يو تر ټولو عام پرازيت دی چې پيشوگانې هم پرې اخته کېږي. د دغه پرازيت په پېورو کوربانو کې غواگانې، سگ لاهوان، هوسۍ، سپي او پسونه هم شامل دي.

## نښې نښانې
کله چې څوک په دغه پرازيت اخته شي نو بيا همدا پرازيت د جيارډياسېز ناروغي منځ ته راوړي، دا د معدې او د کولمو د په لاره کې يوه منتن ناروغي ده چې نښې يې ډېر زيات نس ناستي يا دستونه دي، او کولمې تاو کوي او دردونه هم ورسره احساسېږي. ددې ناروغۍ نورې نښې د باد له وجې د نس پړسوب، ستړيا، زړه بدوالی، کانگې، د بدن د تول کمښت، او باد خوشې کول.
په ځينو ناروغانو کې بيا يواځې زړه بدوالی او کانگې تر ټولو لويې نښې وي. کله چې د جيارډيا لامبليا پرازيت د ناروغ بدن ته لار پېدا کړي نو ناروغ په ځان کې دغه نښې نښانې وروسته د لس ورځو ويني. جيارډيا په نړېواله کچه د کولمو د ناروغيو يو لوی لامل دی او دا هغه غېرباکتريايي د نس ناستې ناروغي ده چې په شمالي امريکا کې ډېره پېښېږي. په اصل کې د دغه پرازيت د اصلي ژواکپوهنې په هکله مونږ ډېر لږ پوهېدلای شو.

## تاريخ
د جيارډيا لامبليا د ټروفوزويټ بڼه لومړی ځل په ۱۶۸۱ کال کې د انتون وان ليوون هوک لخوا د هغه پخپلو غايطه موادو کې وموندل شوه. د هغه کتنې بيا په يو عدسي مايکروسکوپ باندې بيا بيا د يو برتانيوي مايکرولوجېسټ يا ککتوکپوه براين جې فورډ لخوا وکتل شوې. هغه دا هم په ډاگه ښکاره کړ چې څوک څومره په اسانۍ سره د جيارډيا پرازيت په يوه ساده او زوړ مايکروسکوب ترلاندې کتلی شي.

وېشنيزه:پرازيتونه
وېشنيزه:د اوبو اړونده ناروغۍ
وېشنيزه:هغه ناروغۍ چې د غايطه موادو آزمېښت ته اړتيا لري
ټريپانوسوما

***ټريپانوسوما*** د ټريپانوسومونو يو ډول دی، دا يوتوکميز يا مونوفايلېټيک ډلې يوسلولي پرازيتي پروټوزوه دی. دا نوم د يوناني ژبې وييکو *trypa&ocirc;* (زړه تنگی) او *soma* (بدن) نه اشتقاق شوی، په کومه توگه چې دا ژوندی خوځېږي، پخپله دا څرگندوي چې دا نوم ولې ورته ورکړل شوی. د ژواکپوهنې له مخې بېلابېل داسې کک توکمونه يا مايکرواورگانيزمونه دي چې انسانان اغېزمن کوي، او ډېری يې انسانان په ډول ډول ناروغيو اخته کوي، يو د دغو نه د ټريپانوسومياسېز ناروغي يا د خوب ناروغي ده. دا ناروغۍ اکثراً د بې شمزيو ژونديو نه انسانانو ته ورځي د بېلگې په توگه د يوې غوماشې د چيچلو سره همدا کک توکمونه د انسانانو بدن ته لار پېدا کوي چې بلاخره په يوه يا بل ډول ناروغي بدلېږي.   

د ټريپانوسوما د کک توکمونه (مايکرواورگانيزم) د ژوند څرخ ډېر پېچلی دی چې پدې کې بېلابېل مورفولوژيکي يا جوسه-پېژنديک پړاوونه شامل دي، په ځانگړې توگه هغه توکمونه چې د بې شمزيو نه نورو ته لېږدول کېږي. دوی په بې شمزيو کوربنو کې د ډېرو بېلابېلو بڼه جوړونکو پړاونو نه تېرېږي، خو په شمزۍ لرونکو کې کوربنو کې دغه سلولونه يوه ځانگړې بڼه ځانته جوړوي چې د ټريپوماسټيگوټ په نامه يادېږي، په ټريپوماسټيگوټي بڼه کې ددغه ژوندي فلاجېلوم د شا له لورې نه د مخ و لورې ته غځېدلی دی او په همدې دا فلاجېلوم يو څپورې پردې پورې تړلی دی.

د *ټريپانوسوما* په کورنۍ کې دا لانديني توکمونه شامل دي:
* *[[ټرېپانوسوما اېويم|ټ. اېويم]]*, دا ټرېپانوسوما دا ډول په مارغانو کې ټريپانوسمياسېز منځ ته راوړي.
* *[[ټرېپانوسوما بويسوني|ټ. بويسوني]]*, in elasmobranch
* *[[ټرېپانوسوما بروسي|ټ. بروسي]]*, دا ډول په انسانانو کې د خوب ناروغي او په په مالونو کې لکه پسونه، غواگانې او همداسې نور کورني ژويو کې د ټريپانوسومياسېز طاعون منځ ته راوړي.
* *[[ټرېپانوسوما کاراسي|ټ. کاراسي]]*, په تازه اوبو کې ټيلي اوسټ
* *[[ټرېپانوسوما کروزي|ټ. کروزي]]*, چې په انسانانو کې د چاگاس ناروغۍ سبب گرځي
* *[[ټرېپانوسوما کونگوليز|ټ. congolense]]*, which causes nagana in cattle, horses, and camels
* *[[ټرېپانوسوما ايکوينيوم]]* وگېس 1901, اسونه په تابانيدا اخته کېږي، سوېلي امريکا
* *[[ټرېپانوسوما ايکويپيرډم|ټ. ايکويپيرډم]]*, which causes dourine or Covering sickness in horses and other Equidae
* *[[ټرېپانوسوما ايوانسي|ټ. ايوانسي]]*, which causes one form of the disease surra in certain animals (single case report of human انتان په 2005 کې په هند کې and was successfully treated with suramin.)
**[[ټرېپانوسوما لېويسي]]*, په مږکانو کې
* *[[ټرېپانوسوما مېلوفېگيوم]]* پسه په *[[مېلوفېگس اووينوس]]* اخته کېږي
**[[ټرېپانوسوما percae]]* in fish: *[[Perca fluviatilis]]*
**[[ټرېپانوسوما rangeli]]*, believed to be nonpathogenic to humans 
* *[[ټرېپانوسوما روټاټوريم|ټ. روټاټوريم]]* in amphibian, 
* *[[ټرېپانوسوما simiae|ټ. simiae]]*, which causes nagana in animals
* *[[ټرېپانوسوما suis|ټ. suis]]*,  which causes a different form of surra
* *[[ټرېپانوسوما theileri|ټ. theileri]]*, a large trypanosome infecting ruminants
* *[[ټرېپانوسوما trigalae|ټ. triglae]]* in marine teleosts
* *[[ټرېپانوسوما وايوېکس|ټ. وايوېکس]]*,  which causes the disease nagana

## سرچينې

:*Report on Trypanosomes*, Thomas, (London, 1905)  
:*Tropical diseases*, Sir Patrick Manson, (fifth edition, London, 1914)  
:*Tropical Medicine and Hygiene*, C. W. Daniels, (New York, 1914)
:*The Trypanosomiases*, Edited by Ian Maudlin, Peter H Holmes, Michael A Miles (CAB International, 2004, ISBN 0-85199-475-X)
عبدالروف قتيل خوږياڼی

**عبدالروق قتيل خوږياڼی** (۱۳۱۳ يا ۱۳۰۸ لمريز لېږدي، د ننگرهار ولايت - د ۱۳۹۶ ل ل کال ليندۍ، کابل) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال او شاعر وو. 

## زده کړې
عبدالروف قتيل خوگياڼی پر ۱۳۱۳ يا ۱۳۰۸ لمريز کال د ننگرهار ولايت د خوږياڼيو په کږه کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زده کړې يې په خپل کلي کې ترسره کړې او بيا د لغمان د شرعيه علومو په مدرسه کې شامل شو. پر ۱۳۳۰ ل ل کال د نوموړې مدرسې له دولسم ټولگي څخه فارغ او د شرعياتو په پوهنځي کې، چې هغه وخت د کابل پوهنتون د حقوقو پوهنځي يوه څانگه وه، شامل شو او دغه پوهنځی يې تر دويم ټولگي پورې ولوست. 

## دندې
عبدالروف قتيل بيا د هېواد په بېلابېلو برخو کې د ښوونکي، پلټونکي په توگه او نورو څانگو کې خدمت وکړ. همدا راز يې ډېر کلونه د هېواد په بېلابېلو رسنيزو څانگو کې کار وکړ او د ځينو خپرونو د مسؤل مديريت په څنگ کې د ځينو ولايتونو د اطلاعاتو او کلتور آمر وو. د ښاغلي قتيل خوږياڼي تر اوسه يو شمېر شعري او داستاني آثار چاپ شوي دي.  

## مړينه
د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا نړېوال مرکز پخوانی مشر، لیکوال او شاعر عبدالروف قتيل خوگياڼی د ۱۳۹۶ ل ل کال د ليندۍ پر ۲ د ورپېښې ناروغۍ له لامله په کابل کې ساه ورکړه. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه. 

## چاپ شوي اثار يې
د ځينو خپرو شويو اثارو نومونه يې دا دي:

۱- دوه ياران (پښتو ناول).  

۲- ارمان (د لنډو کيسو ټولگه).  

۳- انقلابي نغمې (د حماسي او وطني شعرونو ټولگه).  

۴- دا حسن دا لمبې (شعري ټولگه). 

۵- ټنگ ټکور (شعري ټولگه). 

عبدالروف قتيل خوږياڼي د شاعرۍ تر څنگ ډرامې او لنډې کيسې هم ليکلې دي. د پښتو داستاني ادبياتو د تاريخ په څېړنه کې د نوموړي آثار ځانگړی ځای لري. نوموړی د ژوند په وروستيو کې هم په رسنيزو چارو بوخت وو. 

## اخځونه
۱- https://larawbar.net/46679.html#.XWYpoNSF5kg  

۲- https://www.bbc.com/pashto/42106091 

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال 
وېشنيزه: پښتانه 
وېشنيزه: افغانان
اباسين يوسفزی

بټنوک|289px|اباسين يوسفزی

**اباسين يوسفزی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Abaseen Yousefzai)* شاوخوا ۴۵ کاله وړاندې دملکنډ ايجنسۍ ددېر د خان پورکلی کې نړۍ ته راغلی دی.

## زده کړی
لومړنۍ زده کړې يې ‍پخپله سيمه کې وکړې او دلوړوزده کړولپاره پېښورته ولاړاو پښتوژبه کې يې د‌ډاکټرۍ ترکچې زده کړې و کړې. دپېښورپه اسلاميه کالج کې دپښتوڅانگې مشرؤ. 

د پېښور په پوهنتون کې هم د پښتو ژبې ښوونکی و او په بېلابېلو برخو کې یې د زده کوونکو د لیلیو له سرښوونکي نیولي بیا د کرېکېټ کلب تر مشرتابه پورې دندې تر سره کړې دي.

د ښاغلي یوسفزي دوه کتابونه چاپ شوي دي چې يو يې غورځنگونه او بل يې الوت نومیږي .نوموړۍ د سپرمراد نیازوف د روحنامې اثر په پښتو اړولی او په بېلابېلو ورځپاڼو او مجلو کې یې مقالې هم لیکلې دي .

## دندی
دوحدت اومشرق په ورځپاڼو ، دمشعل اوخيبر په مجلو اودخيبرتلويزيون اوپيښور راډيولپاره یې ليکنې ديادونې وړدي.

دبيلابيلوشاعرانو اوليکوالوپه سلوکتابونويې کره کتنې ليکلې دي. دغني خان اوليکوالودټولنې غړى اودهيواد اوخيبرمجلومسول مديرهم پاتې شوى دى. 

دښوونځيو د٩ مو او١٠ موټولگيو دزده کوونکولپاره يې پښتوکتابونه ليکلي دي. اباسين يوسفزي درحمان بابا ادبي جايزه ، په صوات کې دچاچا رحيم بخش جايزه، دپښتانه ادبي ملگري جايزه گټلې اوله ادبي اوټولنيزوموسسونه يې شاوخوا ٥٠ شهادت نامې اومډالونه ترلاسه کړي دي. 

## چاپ شوي نښيرونه يې

۱- غورځنگونه. 

۲- الوت. 

۳- 

## انځورتون

دوتنه:اباسين يوسفزی.jpg|اباسين يوسفزی
دوتنه:Abaseen.PNG|اباسين يوسفزی
دوتنه:AbaseenYousafzai.jpg|اباسين يوسفزی


## اخځليک
۱- https://www.bbc.com/pashto/news/story/2007/06/070606_mmn_s7nazir 

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه:شاعران
وېشنيزه:پښتانه
چارلس چاپلين

ښي|بټنوک|Charlie Chaplin
**چارلس چاپلين**،بريالۍ كوميډي څېره د شلمې پيړۍ په پنځمه لسيزه كې چاپلين په امريكا كې له سياسي بريدونو سره مخامخ شو، هغه اړ شو چې له خپلې كورنۍ سره يو ځای له امريكانه سويس ته كډه وكړي. د برتانيې مشهور او ممتاز فلمي هنرمند چارلس چاپلين د ١٨٨٩ كال د اپريل په ١٦ نيټه په لندن كې وزيږيد، پلار او مور يې سندرغاړي وو ، د پنځه كلنۍ په وخت كې چاپلين د خپلې مور پر ځاي په يو نمايش كې سندرې وويلې او د ننداره چيانو ستاينه يې ترلاسه كړه ، ترهغې وروسته چاپلين په هنري صحنه كې په خپل هنري ژوند پيل وكړ٠ كله چې هغه د كارنون په ننداريز هنري پلاوي كې گډون وكړ د گونگ مرغه په نامه ډرامه كې يې اصلي رول ولوباوه او بری يې وموند . تر١٩٠٠ كال وروسته چاپلين په امريكا كې پرخپلو گرځنده هنري نندارو پيل وكړ او ستر برياليتوبونه يې ترلاسه كړل . په ١٩١٤ كال كې هغه په امريكا كې د لومړي ځل لپاره په فلم كې رول ولوباوه او ورپسي يې په همدې كال په ٣٥ فلمونو كې رول ترسره كړ. تر١٩١٤ كال وروسته چاپلين په فلمي پرده كې خپل ځانگړى صورت خلكو ته وښود ، چاپلين د ١٩١٤ كال نه تر ١٩٦٧ كاله پورې نژدې په ٩٠ فلمونو كې رول لوبولى ٠په فلمونو كې د چاپلين له خوا لوبول شوى رول اساسا د عادي او معمولي خلكو صورت و ، د دغو عادي كسانو ژوند تل له ستونزو سره مخامخ كيده ، خو دوى دغو ستونزو ته خپل سرونه نه وو ټيټ كړي او په ډير جرئت سره يې له راز راز چلنجونو سره مقابله كوله ، هغه په فلمونو كې دكاپيټاليسټي ټولنې د بدو او ناوړو پديدو په مقابل كې تيز طنزاو مسخره وكړه ٠ چاپلين د كوميډۍ يو ستر هنرمند و، هغه په خپلو فلمونو كې د طنز او مسخرې په واسطه د فلم نندارچيانو ته كيسې وويلې،چاپلين په فلمونو كې نه يوازې د كاپيټاليسټي ټولنې د ناوړواو بدو پديدو په هكله له تيز طنزه كارواخيست ،بلكې له انسانانو سره يې خپله مينه هم څرگنده كړه ٠ دبېلگې په ډول؛ په مدرن ټايمز ، لوى ديكتاتور او نورو فلمونو كې يې د خلكو په اړه خپله توده پاملرنه او احساسات وښودل . چاپلين د كوميډۍ لوى استاد او ستر فلمي هنرمند و ، هغه خپل ټول عمر فلمي هنر ته وقف كړی و ، د نړۍ په بيلابيلو هيوادونو او سيمو كې خلك دده له فلمونو سره مينه لري ، چاپلين په ١٩٧٦ كال كې د چين د شانگهاي ښار ته سفركړی و او د چين د بيجنگ اوپرا د مشهورو هنرمندانو دپه زړه پورې او خوندورو تمثيلونو ننداره يې وكړه . د شلمې پيړۍ په پنځمه لسيزه كې چاپلين په امريكا كې له زياتو سياسي بريدونو سره مخامخ شو، هغه اړ شو چې له خپلې كورنۍ سره يو ځای له امريكانه سويس ته هجرت وكړي. چاپلين په خپل ژوندانه كې څلور ځله واده وكړ او له څلورمې ښځې سره يي دژوندپه اوږديدوسره اته كوچنيان پيداشول.د ١٩٧٧ كال د دسمبر په پنځه ويشتمه نيټه دنړۍ ډير مشهور ،ممتاز كوميډين او فلمي هنر مند چارليس سپنسير چاپلين د ٨٨كالو په عمر له نړۍ او خپلو مينه والو سره د تل لپاره خداى پاماني وكړه .چارلېس چاپلين ومړ، خو څېره يې اوس هم دخلكو په ذهنونو كې ژوندۍ ده او دغه ژونديتوب به تر پېړيو پېړيو دوام ومومي.

وېشنيزه:لوبگران
د ژونکې تيوري

[thumb|left|يو [پروکاريوټ, يو ساده سلول]]
د **ژونکې تيوري** د ژواکپوهنې يو بنسټيزه ساينسي تيوري ده. په ټولگړي توگه ددې تيورۍ منل شوې برخې په داسې ډول دي:
* يوه ژونکه د ژونديو شيانو د کړنو او د جوړښت يو بنسټيزه يوون دی.
* ټول اورگانيزمونه د يو يا ډېرو ژونکو نه جوړ شوي.
* ټولې ژونکې د پخوا نه موجودو ژونکو نه د ژونکو د وېش د پروسې له لارې پېدا شوي.
* په ژونکو کې جنيټيکي توکي شته چې د ژونکيزو وېشنو په وخت کې ژونکې لور (نوې جوړېدلې ژونکه) ته ورلېږدول کېږي.
* ټولې ژونکې د اهميت له مخې د يو ډول کيميايي جوړښت نه جوړې دي.
* د انرژي-بهاو، (مېټابوليزم او ژونکيميا) کړنې په ژونکو کې دننه ترسره کېږي.

د ژونکې د تيورۍ درې اهمې برخې داسې دي:
# ټول ژوندي اورگانيزمونه د يوه يا ډېرو ژونکو نه جوړ شوي.
# ژونکه د ژونديو شيانو د کړنو او د جوړښت تر ټولو بنسټيزه يوون جوړوي.
# ټولې ژونکې د پخوا نه موجودو ژونکو نه رامېنځ ته کېږي.

په دغه تيورۍ کې دوه استثناء گانې هم شته:
# که څه هم چې ويروسونه د ژونکو نه جوړ دي، خو د ځينو له مخې بيا دا ژوندي گڼل کېږي.
# تر ټولو لومړنی ژونکه د پخوا نه موجودې ژونکې نه زېږېدلې.

د ژونکې تيوري په اصل کې د تيودور شوان او ماتياس ياکوب شليدن لخوا پرمخ يووړل شوه، او په بشپړه توگه د ليوس پاسچر په کارنو ومنل شوه، په ځانگړې توگه د وروستي نوموړي هغه کارونه چې د ميکروبونو په برخه کې يې ترسره کړي. ژونکه د ژواکپوهنې بنسټيز يوون دی.

ژونکه د لومړي ځل لپاره په ۱۶۶۳ زېږيز کال کې روبېرټ هوک وموندل. هغه بيا ډېر ژر وليدل چې کوم څه چې ده موندلي، هغه ژونکې ته ورته دی چې راهبانو يې څرگندونې کړي وې. که څه هم چې هغه څه چې ده موندلي وه د يوه وچ لرگي (يا مړ بوټوي) برخه وه او هغه يواځې يو تش سلول د زده کړې لاندې اچولی وه چې هېڅ کوم هسته يې په مرکز کې نه درلوده. لومړنی کس چې د مايکروسکوب ترلاندې د ژوندي سلول په ليدو بريالی شوی وه هغه په ۱۶۷۳ زېږيز کال کې آنتون وان ليوان هوک وه.

## باندنۍ تړنې
* http://fig.cox.miami.edu/~cmallery/150/unity/cell.text.htm 
* http://www.biology.arizona.edu/cell_bio/tutorials/cells/cells3.html
* http://www.edu.pe.ca/vrcs/2003/courses/9science/timeline.htm
* http://www2.bc.edu/~strother/GE_146/lectures/12.html
* http://www.cellsalive.com 

وېشنيزه:ژواکپوهنيز تيورمونه
لنډه کيسه

**لنډه [[کيسه|کیسه]]** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Short story)* يو نوی ادبي نثري ځېل دی، چې د پېژند آر نښه يې لنډوالی دی. د کيسې دغه لنډوالی کېدای شي چې يوازې ليکوال هغه وخت لاسته راوړي چې د کيسې منځپانگه سره داسې ونيښسېزي چې يوازې اړينې برخې يې وليکي. 
ډېر پوهان بیا په دې اند دي چې لنډه کیسه له آره له هغو نکلونو څخه راپيلېږي چې په تېرو وختونو کې به د خلکو په منح په شفاهي ډول یو بل ته کيدلې، په ځانگړي ډول ماشومانو ته. 
لنډه کیسه یو داسې فن دی چې ځان ته ښکلایز اصول او فني غوښتنې لري لکه کوټلی تاثیر، رمزیت (سمبولیکوالی) او د موادو فنکارانه اوډنه، هره کیسه باید تلوسه، پیل ، منځ او پای سره د یوې انتباهي او هیجاني پایلې وي. کیسه باید له پیل څخه منطقي وي  پلاټ او بیان یې منطقي ، کافي منسجم او له ولولو ډک وي. د کیسې پلاټ (جوړښت) د احساساتو، فطري درک او ایډیاوو څخه جوړېږي .

د لنډې کيسې ليکلې بڼه د ډېرو پوهانو په اند د لمړي ځل لپاره په انگریزي ادبیاتو کې پیدا شوه چې د امریکا ځینې لیکوالان لکه (Edgar Allan Poe; Sherwood Anderson; F. Scott Fitzgerald; Ernest Hemingway, William Faulkner; Sinclair Lewis; Henry Slesar ) د يادونې وړ دي. 

په افغانستان کې نکلونه چې د لنډې کیسې سره ډېر اړخ لگوي، له پخوا زمانو څخه دود دي. په اوسني وخت کې ډېر لیکوالان هڅه کوي چې لنډې کیسي ولیکي. افغان لیکوالان په دې ډگر کې بریاوې هم لري. په اوسنیو لیکوالو کې ایمل پسرلی، عبدالوکيل سوله مل شينواری، اکبر بری، محمود نظري، محمد صديق پسرلی، زرین انځور، غوث خیبري، سعدالدین شپون، اجمل اټک او ډېر داسې نور نومولی شو. 

 

## سرچينې


## دا هم وگورئ
* د پښتو لنډو کيسو تاريخ
* نابللي مېلمانه

## باندنۍ تړنې

* What makes a good short story . A resource for teachers and students.
* Great short stories from around the world. 
* Twenty great American short stories.
* Million Writers Award, for best online short story of the year.
* Free Stories Center. Site dedicated to free short stories.
* Chronology of American short stories
* Short Story eTexts and More Short Story eTexts at Project Gutenberg
* Ghostsandstories.com A collection of short ghost stories, new and old.
* 

وېشنيزه:پښتو ادبیات
زرتشتيزم

[left|thumb|250px|[اور، د زردتشتپالنې د دین نښه]]
**زرتشتيزم**، **زردشتيزم**، **له زره ته سوتريزم** يا **مزديسنا** يو زوړ اريايي دين دی چې د زردشت له خوا رامنځته شوی دی او اوس هم په هند، ايران، عراقي کوردېستان، امريکا متحده ايالات، اوزبکستان، کاناډا او تاجيکستان کې کافي شمېر پيروان لري.

اويستا د زرتشتي دين د سپېڅلي کتاب او هغه ژبې نوم وو، چې دا کتاب پرې ليکل شوی وو.
د زردشتيزم د تبيلغ د رامنځته کېدو ځای بخدي (بلخ)، هلمند او سيستان دی.
د زردتشت پلار  **پورو شا سپه** يا ( د زاړه اس څښتن) او مور يې **دوغدو **او څلور وروڼه يې **دتوشتر**، **انگوشتر**، **نوتريکاني** او **وتيش** وو.
اوېستايي تمدن يو اريايي تمدن وو، ځکه دا د اريايانو دلارښود زرتشت پر دين او تگلاره راگرځي.
## سرچينې

وېشنيزه:زردتشت
وېشنيزه:دین
وېشنيزه:بلخ
کشور سلطان

**کشور سلطان** په پښتو موسيقۍ کې يو پېژندل شوی نوم دی. نوموړې د مردان يوه پښتنه ده.

وېشنيزه:افغان سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:سندرغاړي
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
قيوم مروت

بټنوک|289px|قيوم مروت
**عبدالقيوم مروت** (۲۵ د دسمبر، ۱۹۴۴ ز. - ) د پښتونخوا په تکړه ليکوالو او شاعرانو کې شمېرل کېږي. هغه په پښتو او اردو ژبو کې يو برلاسی اديب دی چې د لنډو کيسو او شعرونو يو شمېر کتابونه يې چاپ شوي.

## زېږېدنه
قيوم مروت په ۲۵، د ډېسمبر ۱۹۴۴ کال کې په ټانک کې پېدا شوی. د هغه پلرنی ټاټوبی د لکي مروت د باجوخېلو کلی دی خو د هغه نيکه په ۱۹۳۸ ز. کال کې ټانک ته راکډه شوی او همدلته مېشت شوی.

## زده کړې
قيوم مروت د هنرونو لېسانس دی او د پاکستان ملي بانک سره يې کار کړی.

## دندې

## ليکلي آثار
عبدالقيوم مروت په پښتو او اوردو ژبو کې يو شمېر آثار کښلي دي. همداراز هغه په پښتو، انگرېزی، اردو، پنجابی، سرائکی او هندکو ژبو ليک او لوست کولی شي

### پښتواثار
# تنکی زخمونه....شاعری
# نوی زخمونه......شاعری
# پټ مخونه.........افسانې...ایوارډ یافته
# دومره قدرې خبره.....افسانې
# سرې شنې...........شاعری
# محمد دې تمام جهان آبا.......نعتیه .شاعری
# چا ته به واې نه.......افسانې
### اوردو اثار
# صرف شرفا کیلې....افسانې (د پښتونخوا، بلوچستان، او افغانستان منتخب افسانو اردو ترجمه
# مجهې مهفوظ کرلې.....(د ایوب صابر اخری پښتو انټریو په اردو ترجمه
# بچپن سې پچپن تک......(د کوهاټ نامتو ارټسټ لیاقت علی خان د ژوند حالات
# وه مین بهی هون وه تم بهی هو......طبع آزاد افسانې
# میرا ټانک.........۱۹۴۷ نه تر دې وخته د ټانک حالات او واقعات او تاریخ.

وېشنيزه:پښتانه شاعران
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
اسحاق ننگيال

کيڼ|250px|بټنوک|اسحاق ننگيال
کيڼ|250px|بټنوک|اسحاق ننگيال
**اسحاق ننگيال** (۱۳۳۵ ل کال، د لغمان ولايت - ۱۳۷۷ ل د غويي ۸، پېښور) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر وو. 
 
## مخينه

اسحاق ننگيال پر ۱۳۳۵ لیږدیز لمریز کال د لغمان ولايت د الينگار ولسوالۍ په بسرام کلي کې زیږېدلی دی. د پلار نوم یې محمد یوسف دی.

## زده کړې
کيڼ|250px|بټنوک|اسحاق ننگيال
لومړی یې د لغمان ولایت په روښان لیسه کې زده کړې تر سر کړې..له ۱۳۵۳ څخه تر ۱۳۵۵ کال پوری په کابل کی د پولیسو په اکاډمۍ کې په زده کړو بوخت و، او له فراغت وروسته دهمدغې اکاډمې  تدریسی غړی شو.

## دندې
ژورنالیستیک کار یې د څارندوي مجله کی پیل کړ او ډیر کلونه ییورته په پیام ورځپاڼه کی دوام ورکړ. دلته یی هم د پوځی خبریال دنده ترسره کړه او هم یی زیاته موده په مستقیم ډول د دی ورځپاڼی د ادبي پاڼې د خپریدو مسولیت تر غاړې وو. ننگیال د یوی لنډی مودی لپاره د افغانستان د لیکوالو ټولنی د ژوندون مجلی د مسوول مدیریت دنده هم تر سره کړه د یوی لنډي مودی لپاره د اطلاعاتو او کلتور وزارت د شعر او ادب د اداری مسوول وو. په کابل کی د تنطیمی اداری له سقوط نه وروسته وروسته پیښور ته لاړ او هلته یی د افغانستان لپاره د بی بی سی رادیو د تعلیمی خپرونو په پروژه کی کارپیل کړ، چی د ژوند تر پایه پوری په همدغه اداره کی په خدمت بوخت و.

اسحاق ننگیال، له ۱۳۵۰ لیږدیز لمریز کال راهیسې په شاعرۍ پیل کړی دی. په خپل ادبی ژوند کی یی یو شمیر جایزی گټلی دی.؛ښه به وی چې دلته ئې اثار هم معرفي شي

## چاپ شوي آثار
له اروا ښاد اسحاق ننگیال څخه دغه آثار راپاتی دی :
#ډالې ( د شعر لومړنی مجموعه ) کابل، د ۱۳۶۳ کال چاپ
#سپیره ډاکونه او غوړیدلی بزغلی ( د شعر دویمه مجموعه ) کابل، د۱۳۶۵ کال چاپ
#هغه شیبی هغه کلونه ( د شعر دریمه مجموعه ) کابل، ۱۳۶۵ کال چاپ
#څاڅکی ... څاڅکی ( دشعر څلورمه مجموعه ) کابل، د۱۳۶۸ کال چاپ 

## مړينه
اسحاق ننگیال د ۱۳۷۷ لمریز کال د ثور د میاشتی په اتمه د ۱۹۹۸ میلادی کال د اپریل په ۲۸ د سه شنبې په ورځ د ۴۲ کالو په عمر د زړه د دریدو له امله د پیښور په خیبر روغتون کې له نړۍ سترگې پټې کړې او د لغمان د الینگار په بسرام کې په خپله پلرنۍ هدیره کی خاورته و سپارل شو.

## سرچينې

#سيندونه هم مري، د محمد اسمعيل يون راټولونه او غوراوی،  د ۱۳۸۷ لمريز کال دویم چاپ، ۳۲ مخ. 

وېشنيزه:پښتانه شاعران
محمد اسماعيل اړم پتيار

**محمد اسماعيل اړم پتيار** يو افغان شاعر او سندرغاړی دی.

## چاپ شوي اثار
# پر تا څه تېر شول وطنه 
# د شهيد پيغام 
# مظلوم او زمانه
# د كيږدۍ کوچۍ 
# شپږ سوه ټپيزې
 

وېشنيزه: پښتانه شاعران
بادغيس ولايت

**د بادغيس ولايت** د افغانستان په شمال لوېديځ کې پروت یو ولايت دی، چې د مرغاب او هريرود سیندونو ترمنځ موقعيت لري. بادغيس د بادخېز په معنى هم راغلى دى، ځکه بادونه پکښې زيات چلېږي او له همدې کبله یاد نوم ورکړل شوى دى. د بادغیس ولایت مرکز د قلعه نو په نوم سره یادیږی. ددې ولایت لویدیځ ته هرات ولایت، ختیځ ته فاریاب ولایت، شمال ته ترکمنستان او سوېل ته یې د غور ولایت موقعیت لری. بادغیس ولایت ۲۰۵۹۱ کیلومتره مربع مساحت او شپږ ولسوالۍ لري. 

## نوم ایښودنه
د بادغیس لرغونۍ نوم (Vāitigaēsa/وایتیگَئیسه) وو چي په ځمکه کي یې د دوولسم رامنځته کېدونکي غر معنا ورکول. د لرغوني اریانا ( افغانستان ) په اوستا متنونو کي دغه نوم د وادګس یا وادغس په نامه یاد سوی دی چي وروسته یې اوسنۍ بادغیس بڼه خپله کړې ده.

## ځمکپوهنه
بادغیس ولایت شپږ ولسوالۍ او شاوخوا 1182 کلي لري. ددې ولایت 69% ځمکه په غرونو او غونډیو پوښل سوې ده او پاته 31% یې هواره او نیمه هواره ده، همدارنګه د ولایت لوی شمېر نفوس له مرکز دباندي په کلیو او ولسوالیو کي اوسیږي او خپلي اقتصادي اړتیاوي له زراعت څخه پوره کوي.

## تاریخ
د لرغوني اریانا (افغانستان) په تاریخونو کي بادغیس هغه مهال ځانګړی نوم خپل کړ کله چي د پارس یو شمېر یرغلګرو واکمنیو لکه ساسانیانو او نورو دغه ځای لاندي کړ. د اسلام د مبارک دین تر راتګ مخکي یاده سیمه د افغانستان د نورو سیمو په څېر کله یو ځانګړې او خپلواکه او کله د یرغلګرو په واک کي پاته کېدل. 

په اوومه زیږدیزه پېړۍ کي د اسلام د لمر راختلو سره د عراق او پارس ځمکي یوپه بل پسې د مسلمانانو تر واک لاندي راغلې او بادغیس له راشده خلافت رانیولې بیا تر اموي خلافت پوري د اسلامي لښکرو په وړاندي سخت مقاومت وکړ چي مشري یې د نیزک بادغیسي په نامه شخص کول. د نیزک تر مرګ وروسته دغه ځای د اموي او عباسي خلافتونو اړوند وګرځېدی او په نهمه زیږدیزه پېړۍ کي کله چي عباسیان کاواکه سول، بادغیس د طاهري سلطنت اړوند سیمه سوه. 

په 873 زیږدیز کال کي بادغیس د افغانستان صفاري واکمنۍ لاندي کړ او تر هغه څو لسیزي وروسته د مغولو خونړیو بریدونو دغه ځای له خاورو سره خاوري کړ چي تر ټولو مشهوره برید یې د تیمورلنګ له لوري ترسره سو. د تیمور لنګ تر مړیني وروسته د هغه اولادونو او بېلابیلو افغان واکمنانو بادغیس د هرات ولایت اړوند د یوې مهمي ستراتیژیکي سیمي په توګه اداره کاوه.

په 1964 زیږدیز کال کي د ظاهرشاه د واکمنۍ پر مهال بادغیس په رسمي ډول یو نوی ولایت او پلازمینه یې قلعه نو وټاکل سوه چي تر ننه پوري هم پر دغه بڼه پایښت لري. 

## اقتصاد
د بادغیس ولایت 59% نفوس په کرنه بوخت دی، چي له دې اړخه یې 52% باغونه او ځمکي او 45% اهلي حیوانات لري. ددې ولایت یوازي 7% فیصده نفوس په سوداګرۍ او 5% هم په مزدوریو بوخت دي.

## نفوس
د بادغیس ولایت نفوس د 2018 کال د سرشمېرني له مخي 530574 نفره اټکل سوی دی، چي په دي کي تر ټولو ستر ټبر پښتانه او ورپسې په ترتیب سره تاجکان، ازبک او نور توکمونه دي.

## طبیعی منظری
بادغیس ولایت د خپلو ولاړو اوبو، ښکلو غونډیو او هغه ګلانو له کبله ډېر مشهوره دی چي د پسرلي په موسم کي دلته راشنه کیږي.

## ولسوالۍ
بادغیس ولایت 6 ولسوالۍ او یوه پلازمینه لرې. 
# قلعه نو ( **د ولایت پلازمینه** )
# آبکمري ولسوالۍ
# د جوند ولسوالۍ
# غورماچ ولسوالۍ
# مقر ولسوالۍ (بادغيس)
# قاديس ولسوالۍ
# بالا مرغاب ولسوالۍ

## سرچینې
https://knoema.com/atlas/Afghanistan/Badghis/Population

وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه