د ایټالیا بهرنۍ اړیکې

د ایټالیا د جمهوریت بهرنۍ اړیکې له نورې نړۍ سره د ایټالیا د حکومت بهرنۍ اړیکې جوړوي. په اروپا کې پروت او په ۱۸۶۰ کال کې د هغه د اتحاد له وخت راهیسې په لویدیځ کې دا یو ځواکمن هېواد پاتې شوی دی. د دې هېواد اصلي متحدین د ناټو هېوادونه او د اروپايي ټولنې دولتونه دي، هغه دوه نهادونه چې په خپله ایټالیا یې له بنسټ اېښودونکو غړو څخه ده. ایټالیا په ۱۹۵۵ کال کې د ملګرو ملتونو سازمان سره یو ځای شو، چې د یو زیات شمېر نړیوالو سازمانونو غړی او پیاوړی ملاتړکوونکی هېواد دی، لکه د اقتصادي همکارۍ او پراختیا (OECD) سازمان، د تعرفي او سوداګرۍ عمومي هوکړه لیک او د نړیوالې سوداګرۍ سازمان (GATT او WTO)، په اروپا کې د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE)، اروپايي شورا او مرکزي اروپايي نوښت.

په هغو سازمانونو کې چې دا هېواد دوره اې ریاست پر غاړه لري هغه عبارت دې له: د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان، G7 او د اروپايي ټولنې شورا. ایټالیا همداشان د ملګرو ملتونو د سازمان د امنیت شورا یو غیردایمي غړی دی. ایټالیا د مدیترانې په سیمه کې یو له مهمو لوبغاړو څخه ده او د اروپا او لاتین امریکا له رومي ژبو هېوادونو سره نږدې اړیکې لري. که څه هم روم په خپله یو سیکولار ایالت دی، خو د پاپ او کاتولیک کلیسا کوربه ایالت دی چې پراخ ډيپلوماتیک سیستم اداره کوي. اوسمهال ایټالیا د مختلفو ګڼ ملتي ځواکونو قومنداني پر غاړه لري او په ټوله نړۍ کې د سولې ساتنې د ماموریتونو او سازمان شوو جرایمو، ناقانونه نشه يي توکو، د انسان د قاچاق، سمندري غلاوو او ترهګرۍ سره د مبارزې په برخه کې د پام وړ ځواکونه ځای پر ځای کړي دي.

## تاریخچه

### ملي یووالی
له ۱۸۲۹ تر ۱۸۷۱ پورې د Risorgimento دوره وه چې د یوې ملي اګاهي د رامنځته کېدو شاهده وه. د سارډینیا په سلطنت کې د ساوي د کورنۍ د شمالي ایټالیا پاچاهي، چې حکومت یې د کامیلو بینسو له خوا رهبري کېده، د یوه واحد ایټالوي حکومت د جوړیدو ارمان یې په سر کې درلود. په ۱۸۴۸ کال کې د لیبرال انقلابونو په درشل کې چې ټوله اروپا یې په سر اخیستې وه، په اطریش کې لومړنۍ د خپلواکۍ ناکامه جګړه اعلان شوه. په ۱۸۵۵ کال کې، د سارډینیا پاچاهي د کریمیې په جګړه کې د بریتانیا او فرانسې متحده شوه، چې د سترو ځواکونو په سترګو کې یې د کامیلو ډیپلوماسي ته مشروعیت ورکړ. د سارډینیا پاچاهۍ یو ځل بیا په ۱۸۵۹ کال کې د ایټالیا د خپلواکۍ په دویمه جګړه کې د فرانسې په مرسته د اطریش پر سترواکۍ برید وکړ، چې په پایله کې یې لمباردي ازاده کړه. د پلمبیر هوکړه لیک له مخې، د سارډینیا پاجاهۍ ساووي او نیس فرانسې ته ورکړل.

له ۱۸۶۰ تر ۱۸۶۱ کال پورې، جوزپه ګاریبالډي په ناپل او سیسیل کې د یووالي لپاره د هڅې مشرې وکړه او د دوو سیسیلونو سلطنت یې فتح کړ (د ۱۰۰۰ کسانو لشکرکشي)، په داسې حال کې چې د ساوي د کور ځواکونو له روم او د پاپال ایالتونو له ځینو سیمو پرته د ایټالیا ټاپووزمې مرکزي سیمې ونیولي. دې کار د سارډیني حکومت ته اجازه ورکړه چې د ۱۸۶۱ کال د مارچ په ۱۷مه د واحدې ایټاليا سلطنت اعلان کړي. په ۱۸۶۶ کال کې ایټالیا د اطریش- پروشیا جګړې کې له پروشیا سره یو ځای شوه، چې په دې سره د ایټالیا د خپلواکۍ درېیمه جګړه رامنځته شوه چې له امله یې ایټالیا وکولای شول چې وینیټیا هم د خپل ځان ضمیمه کړي. په پای کې په ۱۸۷۰ کال کې، کله چې فرانسې خپل ځواکونه د فرانسې او پروشیا جګړې پر مهال په روم کې پرېیښې وو تر څو د پروشیا ستر پوځ له ځان څخه لري وساتيو نو ایټالویانو د واک د تشې د ډکولو په خاطر د پاپ پر ایالتونو باندې برید وکړ. په دې سره د ایټالیا یووالی بشپړ شو او څه وخت وروسته د ایټالیا پلازمېنه روم ته ولېږدول شوه. ایټالیا بیا وروسته په ۱۸۸۲ کال کې له جرمني او اطریش سره دری ګونی اتحاد رامنځته کړ.

### لومړۍ نړیواله جګړه
له ۱۹۱۱ څخه تر ۱۹۱۲ کال پورې ایټالیا عثماني سترواکۍ ته ماتې ورکړه. په ۱۹۱۵ کال کې، ایټالیا د افریقا د سرې بحیرې پر غاړه (اریتره) کې یوه مستعمره، په سومالیه کې یوه ستره تحت الحمایه او د ترکیې په پخوانۍ لیبیا کې اداری ځواک تر لاسه کړل. له افریقا ور هاخوا، ایټالیا د چین په Tienstin (د بوکسر اړودوړ وروسته) کې او د ترکیې په سواحلو کې د دودکانیز په جزایرو کې وړوکی امتیاز درلود.

اطریش د همدې اتحاد د شرایطو پر وړاندې برید وکړ او ایټالیا تصمیم ونیو چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د فرانسې او بریتانیا تر څنګ د یوه اصلي متحد ځواک په توګه برخه واخلي. دوو رهبرانو هر یوه، لومړي وزیر انټونیو سالانډر او د بهرنیو چارو وزیر سیډنې سونینو داسې تصمیم ونیو چې د دوی اصلي موخه له اطریش څخه د خاورې نیول و، کوم چې بریتانیا او فرانسې په پټه توګه په ۱۹۱۵ کال کې د لندن په تړون کې ژمنه ورکړې وه. همداشان، ایټالیا د البانیا سویلي برخه ونیوله او پر البانیا کې یې یو تحت الحمایه حکومت رامنځته کړ چې تر ۱۹۲۰ کال پورې هلته حاکم و.

متحدینو په ۱۹۱۸ کال کې د اطریش سترواکۍ ته ماتې ورکړه او ایټالیا د جګړې اصلي ګټونکی شو. په ۱۹۱۹ کال کې د فرانسې د سولې په کنفرانس کې، لومړي وزیر ویټوریو ایمانیویل اورلانډو زیاتره تمرکز د ځمکو په تر لاسه کولو وکړ، خو څومره چې یې تمه وه تر هغه یې ډېر کم څه تر لاسه کړل. کله چې ایټالویان د فیومه د ښار له کنټرول څخه محروم شول نو سخت په غوسه شول. دا کنفرانس چې د بریتانیا، فرانسې او متحده ایالاتو تر کنترول لاندې وه ایټالیا ته یې د الماسیا او البانیا له ورکولو څخه ډډه وکړه کوم چې د لندن په تړون کې ورسره ژمنه شوې وه. بریتانیا، فرانسې او جاپان د جرمني بهرنۍ مستعمرې په خپل منځ کې سره ووېشلې او ایټالیا یې له دې حق څخه محرومه کړه. همداشان، ایټالیا د عثماني سترواکۍ له ماتیدو څخه هم کوم قلمرو تر لاسه نه کړ. 

ایټالیا د لندن د تړون له خوا د ژمن شوو قلمرونو څخه هېڅ تر لاسه نه کړل، له همدې امله دا کار د یوې نیمګړې بریا په توګه محکوم شو. همدا نیمګړې بریا وه چې بینیټو موسولیني په ایټالیا کې فاشیزم رامنځته او د فاشیستي ایټالیا په تبلیغاتو کې د یوه مهم ټکي په توګه وکاریده. تاریخ لیکونکي دا نیمګړې بریا یوه «سیاسي اسطوره» بولي چې د فاشیستانو له خوا د ایټالیا د امپریالیزم د ګرمولو او له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د ایټالیا د لیبرال بریاوو د پټولو لپاره کاریده. همداشان، ایټالیا د نړیوالې ټولنې په اجرایي شورا کې یوه دایمي څوکۍ تر لاسه کړه.

### فاشیزم او دویمه نړیواله جګړه
په ۱۹۲۲ کال کې چې په ایټالیا کې د بینیټو موسولیني په مشرۍ یو فاشیست حکومت واک ته ورسېد نو په دې لټه کې و تر څو د ایټالوي سترواکۍ اندازه پراخه کړي. ایټالوي فاشیزم د ایټالوي نشنلیزم او امپریالیزم له مخې جوړ شوی و او په ځانګړې توګه په دې لټه کې وه تر څو د ایټالیا د یووالې نیمګړې پروژه بشپړه کړي.

## سرچينې