د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه

د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه د ګڼ ملتي پوځي ټولګيو يوه لړۍ وه، چې په ۱۹۱۸ ز کال کې پيل شوه. متحدينو په لومړيو کې په روسي بندرونو کې له چکوسلواک لښکر سره د وسلو او جنګي وسايلو په خونديتوب کې د مرستې موخه درلوده. له ۱۹۱۸ او ۱۹۲۰ ز کلونو تر منځ وختونو کې د چکوسلواک لښکر د ترانس سايبريا رېل پټلۍ (Trans-Siberian Railway) او سايبريا کې څو ستر ښارونه اداره کړل. په ۱۹۱۹ ز کال کې موخه د روسيې په کورنۍ جګړه کې د سپينو ځواکونو سره مرسته کول وو. کله چې سپين پوستي مات شول، ځواکونه يې په ۱۹۲۰ يا ۱۹۲۲ ز کال کې د جاپان قضيه کې بېرته ستانه کړای شول. 

د دې لاسوهنو کوچنۍ موخې تر يوې اندازې پورې دا وې، چې د روسي سرچينو له استثمار څخه د جرمني مخنيوی وکړي، مرکزي ځواکونو ته ماتي ورکړي او د ځينو هغو متحدو ځواکونو ملاتړ وکړي، چې له بلشويک اوښتون څخه وروسته په روسيه کې بند پاتې وو. متحدو سرتېرو په Arkhangelsk او Vladivostok بندرونو کې د شمالي روسيې د لاسوهنې او د سايبريا لاسوهنې د برخې په توګه ځمکې ونيولې. 

د وېشل شويو موخو او د ټولې نړۍ له جګړې څخه ستړيا د متحدينو د هڅو مخنيوی وکړ. يادو عواملو د ۱۹۲۰ ز کال به سپټمبر کې د چکوسلواک لښکر (Czechoslovak Legion) شاتګ سره يو ځای متحد ځواکونو اړ کړل، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې د شمالي روسيې او سايبريا لاسوهنه پای ته ورسوي؛ که څه هم سايبريا کې د جاپان لاسوهنې تر ۱۹۲۲ ز کال پورې دوام وکړ او د جاپان سترواکۍ تر ۱۹۲۵ ز کال پورې د Sakhalin د شمالي نيمې برخې نيولو (اشغالولو) ته دوام ورکړ. 

## مخینه

### اوښتون
د ۱۹۱۷ ز کال په لومړيو کې روسي سترواکۍ د سياسي ناندريو له امله ځان ړنګ يا ځپلی وګڼه او د لومړۍ نړيوالې جګړې لپاره د ولسي ملاتړ  او تزار دويم نيکولاس (Tsar Nicholas II) کمزروي کېدل پيل کړي وو، چې هېواد يې د اوښتون پر ګړنګ باندې پرېښود. د ۱۹۱۷ ز کال د مارچ فبروري اوښتون (February Revolution) د جګړې دوره اغېزمنه کړه. د پياوړي سياسي او شخصي فشار له امله تزار د ۱۹۱۷ مارچ پر ۱۶ (د زوړ سيستم له مخې د مارچ پر ۳) له واکه ګوښه شو او روسي لنډمهالی حکومت جوړ شو، چې په لومړيو کې يې د ۱۹۱۷ ز کال له مارچ څخه تر جولای پورې Georgy Lvov او او د ياد کال له جولای څخه تر نومبر پورې Alexander Kerensky مشري وکړه. لنډمهالي حکومت په ختيځه مخامخ کېدنه يا جبهه کې له المانيانو سره د جګړې کولو ژمنه وکړه. 

متحدو ځواکونو په ۱۹۱۴ ز کال کې د جګړې له پيل راهيسې د Arkhangelsk، Murmansk (په ۱۹۱۵ ز کال کې رامنځته شو) او Vladivostok له بندرونو څخه روسيې ته اکمالات لېږدول. د ۱۹۱۷ ز کال په اپرېل کې متحده ايالتونه د متحدينو په ننګه جګړې ته ننوتل. د متحده ايالتونو ولسمشر ووډرو ويلسن (Woodrow Wilson) د يو متحد په توګه له ظالمانه تزار سره په جګړه کې د ګډون په اړه خپلې سپمونې کمې کړې او متحده ايالتونو د Kerensky له حکومت سره اقتصادي او تخنيکي ملاتړ پيل کړ. 

روسيه له روسي وګړو سره په زياتېدونکي ډول نامشهوره شوه. سياسي او ټولنېزې ګډوډۍ د Vladimir Lenin په مشرۍ د مارکس پلوي جګړې ضد بلشويک ډلې د ملاتړ زياتولو له مخې وده وکړه. لوی شمېر عامو سرتېرو يا د روسيې سترواک لښکر کې پاڅون وکړ او يا ورڅخه وتښتېدل. د کيرنسکي تېری کوونکی [بريد] (Kerensky Offensive) د ۱۹۱۷ ز کال جولای پر ۱ (زوړ سيستم له مخې د جون ۱۸) باندې پيل شو، مګر د المان او اطريش – هنګري ضدبريدونو روسي ځواکونو ته ماته ورکړه. دا حالت د ختيځې مخامخ کېدنې يا جبهې د له منځه تلنې سبب شو. بې زړه شوی روسي لښکر د ګړنګ پر څنډه ودرېد او زياتره سرتيري له لومړيو کرښو څخه تښتېدلي وو. Kerensky د ۱۹۱۷ ز کال د جولای پر ۱۹ د Aleksei Brusilov پر ځای Lavr Kornilov د پوځ د عمومي قوماندان په توګه وټاکه. 

کورنيلوف (Kornilov) د ۱۹۱۷ ز کال د سپټمبر پر ۱۰ (زوړ سيستم: د اګسټ ۲۷) باندې د يوې کودتا په تر سره کولو سره، د پوځي استبدادۍ د رامنځته کولو هڅه وکړه. نوموړي په پيټروګراډ (Petrograd) کې د بریتانيې د پوځي اتشه (د سفارت د سياسي هئيت غړی) ډګر جنرال Alfred Knox ملاتړ درلود او Kerensky الفرد نوکس (Alfred Know) د Kornilov په پلوۍ د تبليغاتو په کولو تورن کړ. کيرنسکي همدانګه ادعا وکړه، چې د Lord Milner په نوم د جګړې په اړه د برتانيې د وزيرانو ټولنې غړي ورته يو ليک وليکه چې په کې يې له Kornilov څخه ملاتړ په ډاګه کاوه. د بریتانيې د زغره وال موټر ډلګۍ چې Oliver Locker Lampson يې مشري کوله او روسي لباسونه يې اغوښتې وو، په ناکامه کودتا کې ګډون وکړ. د ۱۹۱۷ ز کال د نومبر پر ۷ (زوړ سيستم: د اکتوبر ۲۵) نېټه د اکتوبر اوښتون (October Revolution) د کيرنسکي د لنډمهاله حکومت د ړنګېدو او د بلشويکانو له لورې د واک د تر لاسه کولو لامل شو. 

### روسيه له جګړې څخه وځي
د ۱۹۱۸ ز کال په لومړيو کې د مرکزي قدرتونو ځواکونو پر روسيې بريد وکړ، چې پراخه سيمه يې ونيوله او د مسکو د نيولو او بدلون منونکو نظامونو د تحميلولو ګواښ يې وکړ. لينن غوښتل جرمني سره خبرې وکړي، مګر د فبروري تر وروستيو پورې د نوموړي له شورا څخه د تاييد په تر لاسه کولو کې پاتې راغی. د جګړې د پای ته رسولو په موخه په يوه خورا بده هڅه کې لکه څرنګه يې چې په خپل شعار کې «سوله، ډوډۍ او ځمکه» ژمنه کړې وه، د روسيې شوروي فدرالي سوسياليستي جمهوريت د ۱۹۱۸ ز کال د مارچ پر ۳ نېټه د Brest-Litovsk تړون لاسليک کړ او وينه تويونه يې پای ته ورسوله. متحدو قدرتونو ورسره د خيانت احساس وکړ او د نوي نظام پر وړاندې ودرېدل، خپلو «سپين پوستو» دښمنانو سره يې مرستې پيل کړې او المان ته له رسېدلو څخه يې د روسيې د اکمالاتو د مخنيوي په موخه سرتېري ښکته کړل. د تاريخپوه Spencer Tucker په وينا متحدينو باور درلود، چې بلشويکان به په منظم ډول يو بس يا کافي نظام رامنځته نه کړي، چې د جرمني د حاکميت لپاره ودرېږي. د Brest-Litovs تړون سره په ختيځه اروپا کې د المان د حاکميت فکر په واقعيت بدله شوه او متحدينو اوس د پوځي لاسوهنې په اړه په رښتيا فکر پيل کړ. 

د درغلۍ مفکورې ټولې هغه ساتنې يا سپمونې لرې کړې، چې متحدو ځواکونو د بلشويکانو د نسکورولو په اړه درلودې. د ويليم هنري چمبرلين (William Henry Chamberlin) په وينا ان له Brest-Litovsk تړون څخه وړاندې Downing Street د قفقاز او Quai d’Orsay د کريميا، بيساربيا او اکراين په اړه د ساتنې يا څار لاندې راوستلو فکر وکړ او سپين پوستو جنرالانو ته يې د هغوی د شته کولو په موخه د تمويل په اړه د خبرو اترو تبادله پيل کړه. R. H. Bruce Lockhart او نورو برتانوي استازو او مسکو کې يو فرانسوي چارواکي د يوې کودتا د برابرولو هڅه وکړه، چې ښايي د بلشويک نظام ړنګ کړي. دوی له دوه ګونو استازو سره راکړه ورکړه کوله، چې رسوا او ونيول شول. سپين پوستو ته د فرانسې او برتانيې ملاتړ د هغې هيلې له مخې هم هڅول شوی و، چې په تزار پلوې روسيه کې د پراخه پانګه اچونې له لارې د دوی تر لاسه کړې پانګې وساتي. 

### د چکوسلواک لښکر
د چکوسلواک لښکر ځيني وختونه د Trans-Siberian Railway او سايبريا کې د ټولو سترو ښارونو په واک کې و. د اطريش – هنګري بنديان د يو شمېر بېلابېلو ملتونو څخه وو. د چکوسلواک د جګړې ځيني بنديان د روسيې لښکر ته وتښتېدل. د چکوسلواک وګړو له اوږدې مودې څخه هيله درلوده، چې خپل خپلواک دولت جوړ کړي او روسانو د ځانګړو چکوسلواک واحدونو (د چکوسلواک لښکر يا غونډ) په رامنځته کولو کې مرسته وکړه، چې له مرکزي قدرتونو سره وجنګېږي. 

د Brest-Litovsk تړون لاسليک د دې ډاډ ورکړ، چې د جګړې بنديان به بېرته خپل هېواد ته ستنېږي. په ۱۹۱۷ ز کال کې بلشويکانو څرګنده کړه، چې که چېرې د چکوسلواک غونډ يا لښکر بې پرې پاتې شي او د روسيې د پرېښودلو هوکړه وکړي؛ دوی ته به په لويديځه جبهه کې د متحدو ځواکونو پر وړاندې د جنګېدلو په موخه د سايبريا له لارې د Vladivostok بندر څخه فرانسې ته د تګ خوندي لاره ورکړي. د چکوسلواک لښکر د Trans-Siberian Railway له لارې Vladivostok بندر ته سفر وکړ. که څه هم د ياد لښکر او بلشويکانو تر منځ نښته د ۱۹۱۸ ز کال په می مياشت کې راپورته [پيل] شوه. 

## سرچينې