د خونديتوب بيالوژي

د خونديتوب بيالوژي د طبيعيت او ځمکې د ژونديو موجوداتو د تنوع ساتنه ده، موخه يې دا ده چې د ژونديو موجوداتو انواع، د دوی استوګنځايونه او چاپېريالي نظامونه د زيات منځه تګ او د ژونديو موجوداتو د تعاملاتو د ويجاړېدو څخه خوندي شي. دا  يوه ګڼ تخصصي موضوع ده چې د طبيعي او ټولنيزو علومو او د طبيعي سرچينو د مديريت پر مواردو متکي ده.

د خونديتوب د اخلاقو بنسټ د خونديتوب د بيالوژۍ موندنې دي.

## منشأ
د خونديتوب بيالژوي اصطلاح او د يوې نوې څانګې په توګه د دې تصور پيل په ۱۹۷۸ز کال کې د کليفورنيا د سن ډياګو په لاجولا کې د کليفورنيا پوهنتون کې د «خونديتوب بيالوژي په اړوند د څېړني لومړي نړيوال کنفرانس» په جوړېدو سره وشو، د کوم مشري چې امريکايي بيالوژي پوه «بروس ای. ويلوکسس» او «مايکل اي سول» او د پوهنتون او ژوبڼ مخکښو څېړونو او خونديپالانو کوله چې به هغوی کرې «بينرشکي، سر اوټو فرينکل، تاماس لوجوایی» او «جيرډ ډايمنډ» کوله.دې ناستې ته د استوايي ځنګل وهنې، د انواعو د منځه تللو، په انواعو کې د جنيټيکي تنوع ختمېدو په اړوند د اندېښنو پر بنسټ تبليغات وشول. د دې کنفرانس او فعاليتونو په پايله کې، له يوې خوا په چاپېريالپوهنه کې تيوري او له بلې خوا د خونديتوب د تګلارې او عمل تر منځ توپير له منځه وړلو هڅه وشوه. 

د خونديتوب بيالوژي او د بيالوژيکي تنوع (د ژونديو موجوداتو تنوع) تصور يو ځای سر راپورته کړ، په کوم سره چې د خونديتوب د علم او تګلارې د نوي پړاو په روښانه کولو کې مرسته وشوه. د خونديتوب بيالوژي ګڼ تخصصي ذاتي بنسټ د خونديتوب د ټولنيز علم، د خونديتوب د رويې او خونديتوب د فزيالوژي په ګډون د ګڼو فرعي څانګو بنسټ کېښود. دې د خونديتوب جنياتو د لا زيات پرمختګ په خوځښت راوست، د کوم پيل چې له مخکې څخه «اوټو فرانکل» کړی و، خو اوسمهال عموماً دا د فرعي تخصص په توګه هم بلل کېږي.

## تفصيل
په نړۍ کې د جوړو بيالوژيکي سيستمونو په چټکۍ سره د زوال معنا دا ده چې ډېر ځله د خونديتوب بيالوژۍ ته د «پای لرونکي تخصص» په توګه کتل کېږی. د کم سارو يا له ګواښ سره مخ انواعو نفوسو چاپېريالپوهنې (خپرېدل، بې ځايه کېدل، نفوس، د اغېزناک نفوس اندازه، د يوځای کېدو کمښت او د نفوس د تر ټولو کم ژوندي پاتې کېدل) په څېړنه کې د خونديتوب بيالوژي له چاپېريالپوهنې سره نږدې اړيکه لري. د خونديتوب بيالوژي اړيکه له داسې ښکارندو سره ده، کومې چې د ژونديو موجوداتو پر ساتنې، زيان او بيا پر ځای کولو او د تکاملي پروسې د پر ځای ساتلو پر ساينس اغېز لري، کوم چې جنياتي، نفوس، انواعو او چاپېريالي نظام تنوع منځ ته راوړي. دا اندېښنې له هغو اټکلونو څخه منځ ته راځي، کوم چې په دې اند دي چې په راتلونکو پنځوسو کلونو کې به د ځمکې پر مخ شته د ټولو انواعو ۵۰٪ ختم شي، کومو چې په بې وزلې او لوږه کې مهمه ونډه درلودلې او په دې سياره کې به د تکامل جريان يو ځل بیا ترتيب کړي.

د خونديتوب بيالوژي پوهان د ژونديو موجوداتو د تنوع پر زيانونو، د انواعو د منځه تللو د پروسو او بهيرونو او د انساني ټولنې د ښه والي د ساتنې لپاره زموږ پر وړتياوو د هغې د منفي اغېزو په اړوند څېړنې او پوهه ورکوي.  د خونديتوب ساتنپالان په ډګر او دفتر کې، په حکومت، پوهنتونونو، غېر انتفاعي سازمانونو او صنعتونو کې کار کوي. د دوی د څېړنو موضوعات ډول ډول دي، ځکه چې دا په بيالوژيکي او تر څنګ يې په ټولنيزو علومو کې د مسلکي اتحاد لرونکې يوه ګڼ تخصصي شبکه ده. هغه څوک چې دې موخې او مسلک ته ژمن دي، د اخلاقو، اخلاقي اصولو او ساينسي لامل پر بنسټ شته بيالوژيکي تنوع د بحران لپاره د نړيوال غبرګون پلوي کوي. سازمانونه او ښاريان د ژونديو موجوداتو د تنوع بحران ته د کار نقشې په مټ ځواب وايي، کومه چې د څېړنې، څارنې او تعليمي پروګرامونو لارښونه کوي، په کومو کې چې د نړيوالې ادارې له لارې په سيمه ييزه کچه اندېښنې رانغښتي دي. په دې اړوند پوهه مخ پر زياتېدو ده چې خونديتوب يواځې په دې اړوند نه دی چې څه تر لاسه کېدای شي، بلکې په دې اړند دی چې په څه ډول تر سره کېدای شي. په دې نقطه ټينګار کولو لپاره د خونديتوب يو مقياس جوړ شوی دی، په دې مقياس کې C= شريک توليد، O= پرانيستی، N= چټک، S= حل لارو پر بنسټ، E= پياوړي کولو، R= اړيکه لرونکی، V= د ارزيت پرنسټ، A=د عمل وړ، T= فرا تخصصي، I= جامع، O= هيله من او N= پالونکی معنا لري. 

## تاريخ

### د طبيعي سرچينو ساتنه
د نړيوالې تنوع ساتنې او د ساتنې لپاره شعوري هڅې يوه وروستۍ ښکارنده ده. په هر حال، د طبيعي سرچينو ساتنه يو تاريخ لري چې د خونديتوب له زمانې څخه تر مخکې وختونو خپور دی. د سرچينو اخلاقيات له طبيعېت سره د نېغ په نېغه اړيکو له لارې له اړتيا څخه راوتلي دي. د خود غرضانه موخو د مخنيوي لپاره کړنلاره يا ډله ييز مخنوی له هغه څه څخه زيات اړين ګرځېدلي چې په سيمه ييز ډول تر سره کېدای شي، له همدې امله د پاتې ټولنې د ګټې لپاره د اوږدمهالې برابرښت پر سر جوړجاړی کوي. د طبيعي سرچينو د مديريت په اړوند دا ټولنيزه معضله اکثره «د عامو ناورين» په نوم پېژندل کېږي.

له دې اصل څخه، د خونديتابه بيالوژي پوهان د ډله ييزو سرچينو د ټکرونو د حل لارې په توګه په کلتورونو کې د ډله يزو سرچينو پر بنسټ اخلاقيات موندل کېدای شي. د بېلګې په ډول، د الاسکا ټنګټ خلک او د ارام سمندر د شمال لوېديځ هايډا تر منځ د ساکيي سالمن ماهي نيولو په اړوند د قبيلو تر منځ د سرچينو حدود، اصول او بنديزونه موجود و. د دې اصولو رهنمايي د قبيلې مشرانو کوله، کومو چې تر خپل واک لاندې هر سمندر او ويالې د ژونديو د ټول عمر له تفصيلاتو خبر وو. په تاريخ کې داسې بې شمېره بېلګې موجودې دي، په کومو کې چې کلتورونو د ډله ييزو طبيعي سرچينو د مديريت په اړوند د اصولو، رسوماتو او منظم عمل پيروی کړې ده.

د موري سترواک اشوکا شا او خوا ۲۵۰ مخزېږديز کې د ژويو او معلومو انواعو مرغيو پر ذبح کولو د بنديزونو لګولو تر څنګ، د حيواني ناروغيو د درملنې کلینيکونو پرانيستلو فرمانونه هم جاري کړي وو.

د خونديتابه اخلاق په لومړيو مذهبي او فلسفي لیکنو کې هم موندل کېږي. په تاو، شنټو، هندو، اسلامي او بودايي روايتونو کې يې بېلګې شته. په يوناني فلسلفه کې اپلاتون د څړځايونو د ځمکو پر خرابېدو خواشيني ښودلې ده: «اوس چې څه پاتې دي، هغه څه دي چې ويلای شو چې په ناروغۍ خرابه شوې بدنه ده؛ غني نرمه خاوره وړل شوې ده او يواځې د ځمکې تش چوکاټ پاتې دی». په بايبل کې، د موسی په واسطه، خدای په هرو اوو کلونو کې له کښت څخه د ځمکې ارامولو حکم کړی و. په هر حال، له اتلسمې پېړۍ مخکې، د اروپايي کلتور ډېرې برخې د طبيعیت ستاينه د کفر نظريه بلله. د دښتو سپکاوی کېدو، په داسې حال کې د کرنيز پرمختګ ستاينه کېده. په هر حال، د ۶۸۰ز په لومړيو کې «سينټ کتبرټ» د خپلو مذهبي عقايدو په ځواب کې په فارن ټاپوګانو کې د ځنګلي ژوند يو خوندي ځای بنسټ اېښی و.

### اولني طبيعیت پوهان
په اتلسمه پېړۍ کې طبيعي تاريخ يو ژور فکر و، په داسې حال کې چې ستر سفرونه او په اروپا او شمالي امريکا کې عمومي منل شوي نندارې پيل شوې. تر ۱۹۰۰ز کال  پورې، په المان کې د طبيعي تاريخ ۱۵۰ ميوزيمونه، په برتانيه کې ۲۵۰، په متحه ايالاتو کې ۲۵۰ او په فرانسه کې ۳۰۰ موزيومونه موجود وو. ساتنپال او خونديپال احساسات د اتلسمې پېړۍ د وروستيو څخه د شلمې پېړۍ تر لومړيو پرمختګ دی.

## سرچينې