open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
د جانسي راني

د **جانسي راني** يا **جهانسي راني** چي حصل نوم يي لکشمي بائي او مڼيکڼيکه به ورتا مور او پلار وايو . دا په برطاني هند (چي نن پاک و هند دے) کښي د جانسي نوم رياست مشره يا ملکه وه.په متحده هندوستان (پاکستان او هند ) کښي يوه عظيمه د آزادۍ جنگي ښځه وه چې هند کښي يي د انگريزانو نه د آزاديدو يو اور خور کړے وو.په تاريخ کښي يوه بهادره ملکه وه.په انگريزانو  کښي يي يو دهشت جړ کړے وو چي ټول به يي له نومه يريدل.

## پيدائش او ابتدائي ژوند
دا يو هندو په کور کښي پيدا شوه چي نوم موروپنت وو. موروپنت په شاهي دلبار کښي يو مقام وو نو ځکه د هغه د لور لکشمي د دغه رياست د بادشاه سره ډيره جوړه وه آخرکار هغه بادشاه هغه خپله لور پشان تسليمه کړه. 
## نکاح او وروسته حالات
راني صاحبي نکاح د جانسي نوم رياست د راجا (مشر) گنگا دراو سره اوشوه.چې لکومه د هغي يو ځوے پيدا شو او نوم يي ورله دامودر کيښودو هو انگريز فوځ سرلښکر چي نوم يي نيلسن وو هغه يو چال وچلاو او دامودر يي په مار وچيچلو او مړ شو د هغه نه بعد هغي د خور زوے وساتلو او هغه له يي دامودر نوم کيښودو. ډيرې ورځې بعد بيا د هغي خاوند هم هغه وخت چا اوژلو کله چې هغه يو مندير سره وو . 
## سر باندي د ټولې باچاهت تاج
## د انگريز راج سره ضد او مخالفت
## جنگ آزادي ۱۸۵۷
## مرگ
سره غوړیانه

**سره غوړیانه** (په لاتين: *Lilium martagon*) د غوړیانونو د نباتونو څخه دی چی په اروپا او آسيا کی شنه کېږي.
## توصيف
سره غوړيانه لمړنی ځل په ۱۷۷۵ د سوډنی عالم کارل لینې لخوا توصيف شوه. د بوټی اوږدوالي ۱۲۰ سانتیمترو ته رسېدلای شي. گلونه یې سور رنگ لري. 

وېشنيزه:بوټي
ارهنډه

**ارهنډه** (په لاتين: *Ricinus communis*) د فرفیونیانو د کورنی څخه یو زهرلرونکي بوټی دی چی په شمالختيځی آفریقا او سويل لويديځی آسيا کی شنه کېږي. 
## پيژندنه
ارهنډه د یو کلن زینتي بوټي دی چی اوږدوالي یی ۳،۵ متر ته رسېږي. نوموړي بوټي د جولای څخه تر سپټمبر پورې گل کوي. دغه بوټي د نر او ښځینو گلان لري. د نر گلان زرغون رنگ او د ښځينو گلان سور رنگ لري. د ارهنډې مېوه کاپسول دي چی د خارونو لخوا پوښ شوي دی. د مېوې تخم قوي زهر لري چی د ريسين (*Ricin*) په نوم یاد شوي دي. د ارهنډې ۲۰ تخمونه بالغ والي نارينه وژلای سی. 
د هغو تخمونو څخه د ريسین غوړ لاس ته ورځي چی اسهال ورکوونکی آغېزه لري او د ملهمونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي.

## سرچينې


وېشنيزه:زهرلرونکي نباتونه
اونټاریو مڼه

**اونټاریو  مڼه** د مڼو څخه یو پخواني ډول دي چی په شمالي آمريکا او منځني او شمالي اروپا کرل کېږي. نوموړي مڼه په ۱۸۸۲ کال کی په کاناډا کی د واگنر مڼې او نورتهرن سپی مڼې د دورگه کولو په مرسته منځ ته راغله. د مڼې د ونې تاج نری او پلن وي. نوموړي مڼه په حمل کی گل کوي. پاڼې او گلان یی شین رنگ لري او لوي غڼه مېوه هم لري چی وزن یی ۲۵۰ گرامه ته رسېږي.د مېوې خوند (مزه) ترش دی او د دي لپاره د خواړې د جوړولو لپاره کارېږي.

 وېشنيزه:مڼې
کورني آلو

**کورني آلو** (په لاتين *Prunus domestica*) د آلوگانو څخه دی چی په منځني او لويديځي اروپا کی کرل کېږي. نوموړي آلو په پنځم پيړۍ کی د ترکيې څخه منځني اروپا ته پراخ شو. په اوس وخت کی کورني آلو په بوهميا، آلمان،هنگري ، بلغاريا، پولنډ او اوکراين کی کرل کېږي. دغه مېوه شیرین خوند لري او په ځانگړي ډول د خواړو او شراب د جوړولو لپاره کارېږي.
## توصيف
د کورني آلو ونه په حمل کی گل کوي. د ونې تاج د هرم یا غونډاري شکل درلودلای سی. دغه ونه د پسرلني ساړو سره مقاومت کوي. مېوه یی نیلی رنگ او بادمی شکل لري. خوند یی شیرین دي. د مېوې او زیړ یا نارنجي رنگ لري. د کورني آلو د کرلو لپاره ښه خاوره ضرور دي چی د ډېرو تغذيو محتوي لري. د کورني آلو په دریمه هفته کی په سپتمبر کی پخېږي. د کورني آلو لرگی عالي کيفيت لری او د دي په سبب د غوښو ساتلو لپاره کارېږي.

وېشنيزه:آلوگان
غزوۂ بدر

د مسلمانانو په تاريخ کښي د ټولو نه اولے او غټ جنگ چې د مسلمانانو تعداد ډير کم وو خو بيا هم مسلمانانو فتح حاصله کړه.دې جنگ کښي مسلمانان 313 وو بل طرف ته کفار 1000 وو .خو خدے عظيم په نصرت سره مسلمانانو ته فتځ حاصله شوه.
قطب الدین هلال

بټنوک|300px|انجينر قطب الدین هلال
**قطب الدین هلال** په ۱۳۳۱هـ ش کال کې د افغانستان د خوست ولايت په ځاځي ميدان ولسوالۍ کې زيږيدلی. نظامي او انجينزۍ برخه کې يي زده کړې کړي.
نوموړي د ۱۳۹۳ کال په ولسمشريزو ټاکنو کې کانديد دی چې د گلبدين حکمتيار په مشرۍ حزب اسلامي ترې هم خپل ملاتړ اعلان کړی. 

د ۱۳۹۳ کال ولسمشريزو ټاکنو لومړنيو پايلو کې ښاغلی هلال 2.73% (180,859) رايي خپلې کړي.

وېشنيزه:افغانان
معمولي آلوبالو

**معمولي آلوبالو** (په لاتينPrunus cerasus:    ) د مېوې ونه ده چی په لويديځی آسیا او اروپا کی شنه او کرل کېږي. نوموړي ونه تروه او سره مېوه لري. د وونې لوړوالی د ۳ متروڅخه تر ۱۰ مترو پورې دی. د ونې تاج مخروطي یا کره ای شکل لري. آلوبالو په حمل کی په لومړنی وونې کی گل کوی. گلان یی سپين رنگ لري. د آلوبالو هر مېوه د قند، کلسیم، فسفر، اوسپنی او ویټامینونو (A,B,C) محتوی لري. د آلوبالو لرگی ښه کیفیت لری او د دې په سبب د موبلونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی.

 وېشنيزه:آلوبالوگان
اېتنول

**اېتنول** *(په لاتين: Ethanol)* د الکلونو څخه دی چې کیمیایی فورمول یی C2H5OH  دي.
نوموړي ترکیب د سوځيدونکي توکو څخه دی چې خاصی بوی لري. اېتنول عضوی ماده ده چې په کیمیایی صنعت کی د درملونو، عطرونو ، سوځندو موادو ، نورو کیمیایی توکو او شرابونو د جوړولو لپاره کارېږي.
## د اېتنول جوړول
اېتنول د سادو کاربوهایډرېټو (شکرو) څخه د خمیر په مرسته جوړېږي. په اوس وخت کی په ځانگړي ډول د شکرو د خمیره کېدلو لپاره Saccharomyces cerevisiae کارېږي  خو د اېتنول مصناعی تولید هم کارېږي.

### د اېتنول طبیعی تولید
C6H12O6 → 2 C2H5OH + 2 CO2

### د اېتنول مصناعی تولید
په اوس وخت کی په صنعت کی د اېتنول جوړولو لپاره د هیدروژنو کونکی طریقه کارېږي.

HC≡CH + H2 + H2O → CH3–CHO
CH3–CHO + H2 → CH3–CH2OH

## اېتنول
اېتنول تر خوړلو وروسته په روډې کی وینو ته جذب شوي دي. نوموړي توکه په ینې کی د انزایمونو په مرسته په استالدهید او وروسته استیک اسید تبدیل شوي دي. اېتنول پر انسان باندی خوشحالی آغېزه لری. خو د اېتنول لوی خوراک په ماغزې کی د گابا رېسپتورونه (GABA receptor) بندوی او د مرکزي عصبی سیستم کار کم کوی. د دې په سبب اېتنول عصبی مخدر بلل کېږي. مسلمنان د الکل خوړلو ته په بده سترگه گوري او  الکل خوړل په اسلامی هېوادونو کی هم منع دی. خو کله چې درمل دالکل محتوی ولري نو په دی صورت کی مسلمانو ته اجازه ده دغه درمل وخوري.
وېشنيزه:الکلونه
شين یاقوت

**شين ياقوت**، **نيلی** یا **نیلم** (په انگرېزي: *Sapphire*) د کوروندونو څخه یوه طبیعی یا مصنوعی قیمتي ډبره ده چی کيمیایی فرمول او نوم یی Al2O3  اکسید آلومینیوم دی. اگر چی کوروند یوازې د اکسید آلومینیوم څخه جوړ شوی دی نو نيلی کولای سی د مس، کروم،اوسپنې او مگنيزيم جزونه ولري او په دی سبب نیلی کولای سی شین، سور، زیړ، نارنجي، چوڼيا او زرغون رنگ درلودلای سی.
## طبیعی نیلیونه
طبیعی نیلی په آسټراليا، تايلنډ، مادغاسکر، لاووس، ميانمار، کشمير او سریلانکا کی اسخراج کېږي. شین نیلی د نیلیونو څخه تر ټولو قیمتي ډبړه بلل کېږي چی رنگ یی د ټیټانیم او اوسپنې د جزونو لخوا انجاد شوي دی. دغه د نیلی ډله په کشمير او سریلانکا کی استخراج کېږي. شين یاقوت په ځانگړي ډول د گاڼو د جوړولو لپاره کارېږي.

وېشنيزه:قيمتي ډبرې
کورنډم

**کورنډم** (په انگرېزي:*Corundum*) د اکسایډ المونیم کريستلي شکل دی چی د کروم، اوسپنې تيتان د جزونو محتوي ولري. نوم یی د سانسکریت د ژبې څخه اخیستل شوي دی چی په پښتو کی د یاقوت معنی لري.

وېشنيزه:قيمتي ډبرې
توپاز

**توپاز** (په انگرېزي *Topaz*) د سلکون د ډبرو څخه دی چی کيمیایی فرمول یی Al2SiO4(F,OH)2 دی. نوموړي قیمتي ډبره په روسيې، افغانستان، چېک جمهوريت، آلمان، پاکستان، سويډن او نورو هېوادونو کی استخراج کېږي. توپاز معمولا روڼ او رنگ لرونکی ډبره ده او سور، زير او نارنجی رنگ درلودلای سی مگر بې رنگ توپازونه هم شته. بې رنگ توپاز د توپازونو د ډولونو څخه تر ټولو ارزښتمن دی

 وېشنيزه:قيمتي ډبرې
سليووويټز

**سليووويټز** یا **سلیووويټزه** (په چېکي:*Slivovice*   ) یو تقطیر شوي الکولي څښاک دی چی په پولنډ، سلواکيا، هنگري، سربیا او چېک جمهوريت کی  څښل کېږي. نوموړي شراب په ځانگړی ډول د آلوگانو یا کورني آلوگانو او تخمیر مادې څخه جوړېږي. سلیووويټزه قوی شراب دی چی معمولا د ۵۰ ٪ اتانول (الکول) محتوي لري. 
     

وېشنيزه:څښاکونه
قبة الصخرة جومات

**قبة الصخرة جومات** (په عربي: *مسجد قبة الصخرة*، په عبري:  *כיפת הסלע Kipat ha-sela*) د اسلامی معماري یادگارونو څخه ده چی په اسرائيل کی په بيت المقدس کی د الحرم القدسي الشريف په مرکز کی پرته ده. قبة الصخرة جومات او الاقصی جومات د بيت القدس تر ټولو مشهوره او قدیمی اسلامی ودانۍ دی. قبة الصخرة جومات په ۶۹۱ کال کی د دويمې فتنې په وخت کی د الامویې خليفې عبد الملک بن مروان په هدایت جوړه شوه. نوموړي مسجد د یهودي معبد پر ځای باندي چی په ۷۰ کال کی رومی پوځ لخوا ويچار شو، جوړ شو او مسلمانان وايي چی نوموړي جومات د الإسراء والمعراج د معجزې پر ځاي باندي پروت دی. 
## تاريخ
د صليبي جگړو په وخت کی په ۱۱۰۴ کال کی بيت المقدس د عيسوي جنگسارلارانو لخوا ونيول شو او قبة الصخرة جومات په کليسا تبديل شو.  په ۱۱۸۷ کال کی صلاح الدين يوسف ابن ايوب عیسويانو ته ماته ورکړه او بیت المقدس،  قبة الصخرة جومات او الاقصی جومات د مسلمانو پوځ لاس ته ورغله او نوموړي جوماتونه بیا وقف شول او د گلابی اوبو ومینځل شول. د ۱۲۵۰ کال څخه تر ۱۵۱۰ کال پورې بیت المقدس د مملوک حکمرانانو په لاس کی وو.د ۱۵۱۷ کال څخه تر ۱۹۱۷ کال پورې بيت القدس د عثمانی حکمرانانو په لاس کی وو. د سلیمان ۱ د حکومت په وخت کی د قبة الصخرة جومات بهرانی برخه دبرو لخوا پوښ شوه او داخلي دېوالي د مرمر او موزاییکونولخوا پسولل شول. په دی وخت کی پر دغی دېولیونو باندی سورة يس هم ولیکل شوه.  په ۱۹۵۵ کال کی د قبة الصخرة جومات  جوړول بیا پیل شول. په ۱۹۶۰ کال کی د جومات گمبته په برونز سره پوښ شوه. په ۱۹۶۶ کال کی اسرایيلی پوځ بیت المقدس ونیو. اسراييلی عسکرانو غوښتل چی قبة الصخرة جومات ويچار وکړي خو غوښتنه یی رده شوه. په ۱۹۸۸ کال کی اردني پاچا حسین ۱  داسرايیلی حکومت  مالي ملاتړ  ور کړ او د مسجد گمبتی طلایی پوښ ترلاسه کړ.
تر ۱۸۵۰ کال پوري غیر مسلمانانو نسوای کولای قبة الصخرة جومات ته داخل شی . د ۱۹۶۷ کال څخه غیر مسلمانانو کولای سول قبة الصخرة جومات ته داخل شی خو نسوای کولای په دی ځای کی دعا وکړي. په ۲۰۰۰ کال کی کله چی آریل شارون د قبة الصخرة جومات  لیدنه وکړه نو مسلمنان  دغه ملاقات ته په بده سترگه وکتل او ددی لپاره د هغه وخت څخه تر ۲۰۰۶ کال پورې غیر مسلمانانو ته بیا اجازه نه وه چی جومات ته داخل شی. په اوس وخت کی غیر مسلمانان پرته له اسلامی اخترونو نه جومات ته داخلیدای سی.

## انځورتون

دوتنه:Dome of the Rock 3.jpg|قبة الصخرة جومات
دوتنه:Dome of Rock Fasade.jpg|قبة الصخرة جومات
دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 13.JPG|الحرم القدسي الشريف او بيت المقدس
دوتنه:Skalní dóm.JPG
دوتنه:DomeOfTheRock.jpg|طلایی گمبته
دوتنه:MosqueOfOmar1914.jpg
دوتنه:Arabischer Maler um 690 001.jpg
دوتنه:Dehio 10 Dome of the Rock Floor plan-drilled.jpg
دوتنه:Dome of the rock interior vector 01.jpg


وېشنيزه:اسرائیلي جوماتونه
ميرامشا

**ميرامشا** یا **ميران‌شاه** د لوی افغانستان د شمالي وزیرستان ولایت مرکز دی. 
د میرانشاه ټول وګړي پښتانه دي.
حسن بک جومات

**حسن بک جومات** (په عربي: *مسجد حسن بك* په عبري: *מסגד חסן בק, Misgad Hasan Bek*) یو مشهور مسجد دی چی په اسراييل کی په تل ابيب کی د یافا په شمال کی پروت دی. نوموړي مسجد په ۱۹۱۶ کال کی د یافا والي حسن بی په هدايت جوړ شو. 

وېشنيزه:اسرائیلي جوماتونه
مخطت

تصغیر|مخطتي قلم د کوم په ذريعه چې مخطت کولے کيگي۔
بټنوک|مختلف ملکونہ د دنیا پہ نقشہ کیی مخطت شوی دی
بټنوک|مخطت کولو قلمونہ پہ تاخ کیی پراتہ دی

مخطت(انگریزی:highlight) مطلب دے چې يو شيز يا جملے يا الفاظو يا يوے حصے له داسې رنگ ورکول چي د کوم په ذريعه هغه (جمله،حصه،وغيره) د باقي نه جدا ښکاره کړي۔
معمولي مندته

**معمولي مندته** (په لاتين:*Prunus armenica*  ) د آلوگانو څخه یوه مېوه ده چی د آسيا څخه نړۍ ته پراخه شوه. په اوس وخت کی معمولی مندته د نړۍ په بیلا بیلو سیمو کی کرل کېږي.
## توصيف
د مندتې ونه ټيټه ونه ده چی لوړوالی یی ۱۲ مترو ته رسېدلای سی. د ونې د ساقې سور ۴۰ سانتمتره ده. پاڼې یی د هگۍ شکل لري. نوموړي ونه په حمل کی گل کوي او د گلانو رنگ گلابي دي. د مندتې مېوې په جولای کی پخېږي. مندته د زری لرونکی مېوو څخه دی چی رنگ یی نارنجي دی او لوی والي یی ۲،۵ سانتمترو ته رسېدلای سی.

وېشنيزه:آلوگان
بير

**بير** (په انگرېزي'' Beer* ) تخمیر شوي، الکولي او تريخ څښاک دی چی له غلو، [[اوبه|اوبو]] او[[چندرۍ]] نه د تخمیر کوونکی باکټریانو  *Saccharomyces ceravisiae ssp. carlsbergensis*   په مرسته جوړېږي. بير په نړی کی تر [[اوبه|اوبو]] او [[چای]] وروسته  دريم مشهور او قديمی څښاک دی چی د نړی په بيلا پيلو سیمو کی څښل کېږي.
==تاريخ==
بير قدیمی څښاک دی چی په [[عراق]] او [[مصر]] کی ۷۰۰۰ کالو مخکې جوړ شوی وو او ۳۰۰۰ کالو مخکې جرمني قبیلو په [[اروپا]] کی  بير هم پوخ کړي وو. په ۱۵۱۶ کال کی په آلمان کی د بیر د جوړولو لمړني قواعد ولیکل شول او په ۱۹ پیړۍ کی په اروپا کی د بیر څښل محبوبیت درلود. په ۱۸۷۶ کال کی په [[امريکا]] کی لمړني بیر جوړونکي ځاي چی  *Budweiser*   په نوم یادېږي جوړ شو.
==بیر==
بير د شرابونو څخه دی چی د الکول کمزوري محتوي لري او ويټامینونه، چيڼه او معدني مواد هم لري. بير کولای سی د ۰،۵ ٪ څخه تر ۱۰ ٪ پورې د الکول محتوی ولري. د بير د یو لیتر انرژي ارزښت ۴۰۰ - ۵۰۰ کیلوکالری دی.
===اوبه===
[[اوبه]] د بیر جوړولو لپاره تر ټولو مهمه توکه ده. د یو لیتر بیر د جوړولو لپاره ۸ لیتره اوبو ضرور دي.
===مالت===
د اوربشی غوړ شوی دانه ده چی د بیر پر خوند (مزه)، رنگ او بوی باندي آغېزه لري. مالت په مالت جوړونکي خانې کی جوړېږي.  په اوس وخت کی روښانه او تیاره مالت توليدیږي. 
===چندرۍ===
[[چندرۍ]] د بیر د جوړولو لپاره یوه اساسی او مهمه توکه ده چی بیر ته تريخ خوند (مزه) ور کوي. د بیر جوړولو لپاره د نر د چندرۍ مېوه کارېږي چی تر وچولو وروسته په دانو تبديل شوي دي. 
===تخمير کونکي باکټريا===
د بیر تخمیر کولو لپاره په ځانگړي ډول د *Saccharomyces ceravisiae ssp. carlsbergensis''  د باکټرياو ډول کاريږي. نوموړي باکټرياو  بورې په اتانول او دی اکسید کربن تبديل کوي .

C6H12O6 → 2 C2H5OH + 2 CO2

وېشنيزه:څښاکونه
میدان (دير ولسوالۍ)

**ميدان** د پښتونخوا په دير ولسوالۍ کې يوه ښايسته دره ده، د دې سر بازار کمبړ دی، د دې ځای خلک پښتانه دي او اسلام يې دين دی. د دې سيمې  د دود لمخې يې کرکېلې غنم، جوار او شولې دي.
ږيره ور خوگ

ږيره ور خوگ (په لاتين:    *Sus barbatus* ) د خوگانو څخه یو تي لرونکي ژوي دی چی په سويل-ختيځ آسيا کی په بورنيو او سوماترا کی ژوند کوي. نوموړي ژوي لوی سر لری. اوږدوالي یی ۱،۸ متر دي او لکی یی ۳۰ سانتمتر ته رسېږي. ږيره ور خوگ همه خوړلونکی ځناور دی چی مېوې، نباتونه، ریښې او بطیطې خوري. ږيره ور خوگ په ټولنې کی ژوند کوی او د ږيره ور خوگونو هر ټولنه د درو یا څلورو خاندانو څخه جوړ شوي ده. د خوگ ښځینه هر کال کولای سی ۳ بچگان ولري.      
'

وېشنيزه:خوگان
لنډی کوتل

بټنوک|په لنډي کوتل کښي نزدې شگئي اسټيشن سره
**لنډي کوتل** د خيبر پښتونخوا په ايالت کې يو ښارگوټی دی.

## مخينه

لواړگی یا لنډی کوتل د خیبر د تاریخي درې په لویدیزه برخه کې یو ښارگوټی او د خیبر ایجنسۍ منځۍ ده. لواړگی یا لنډی کوتل په فاټا کې تر ټولو اوڅاره سوداگریزه منځۍ او د اپریدو، شینوارو، شلمانیو او ملا گوریو مهم شاپینگ سینټر دی. لواړگی د سمندر له کچې ۱۰۷۲ متره لوړ دی او د غرو په منځ کې راایسار دی. 

د تاریخ په اوږدو کې د خیبر په تاریخي دره او په تیره بیا په لواړگي او لنډي کوتل کې پښتنو د سکندر مکدوني، مغولو او بیا په ۱۸، ۱۹ او ۲۰ پېړۍ کې د انگرېزانو سره ډیرې جگړې هم کړې دي. 

انگرېزانو پر ۱۹۲۵ زیږدي کال له جمرود تر لواړگي د اورگاډي لار هم جوړه کړه چې جمرود او لواړگی یې سره ونښلول. دغه اورگادي (خیبر ټرین سفاري) نومېد، خو اوس دغه اور گاډی پر دغه لار تگ راتگ نه کوي. 

لواړگی له ډیورنډ کرېښې پېنځه کیلومټره واټن لري. د وگړيو شمیر يې ۳۳۶۷۹ تنه دی. اپریدو پر ۱۸۹۷ زیږدي کال دلته د انگرېزانو پر یوې پوځي څوکۍ برید وکړ، خو انگرېزان د خیبر رایفل پوځ او هم د خپلو نورو پوځونو په مرسته، چې شمیر یې ۳۴۵۰ ته رسېده، د ویلیم لاکهارټ په مشرۍ پر اپریدیو برید وکړ، هغوی ته یې ماته ورکړه او ډیره مرگ ژوبله یې ورواړوله.

د لواړگي اوسېدونکيو ته پښتانه لواړگیني وایی. د لواړگینیو په اړوند د پښتو د غزل بابا امیر حمزه شینواری داسې وايي: 

لواړگینی د شاعرانو قدر نه کا - 
غورځولي یې لعلونه په ډېران دي 

## اخځليک
۱- د لیکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه.
ټېډ

بټنوک|د ټېډ پېژند نښه

**ټېډ** **TED** *(تخنیک ، وختتېری ، بڼه او ډول )**'(Technology , Entertainment, Design )* د درېو انگرېزي تورو څخه لنډون دی يوه نړېواله خپلواکه، پوهنیزه امريکايي ټولنه ده چې کانفرانسونه په مختلفو هېوادونو کې جوړوي او د کنفرانس رښتې يې د سپلنگ فونډېشن په نوم اورگان پورې اړه لري چې هغوی هم په خپلواکه توگه د ”آندونو پکار دی چې خپاره شي” تر سرلیک لاندې مالوماتي او پوهنیزوغونډو تابياکوي . ټېډ ټولنه په کال ۱۹۸۴م زېږديز کې يووار غونډه وکړه او بيا ورپسې په کال ۱۹۹۰م زېږديز کې د کلنۍ غونډې بهیر په بڼه يې سمباله کړه چې کېلفورنيا په مونټيري ښار گوټي کې ترسره شوه . د ټِډ لومړنیو غونډو فوکس يا موخې د تخنیک او ډيزاين لپاره ځانگړې کېدلې ، د ټِډ د موخې سرچینه يا آند يې د ورېښمو د غره لارې سیمو څخه رامنځته شوې وې . د ټِډ ټولنې عمومي کالنۍ غونډې په امریکا کې د لانگ بيچ په نوم سیمې کې ترسره کېږي او د ټولنې د دوهم سرلیک ټِډ اکټيف (TED Active) غونډې د پالم سپرنگ تر نوم سیمې کې جوړېږي . دواړه غونډې به د لانگ بیچ او پالم سپرنگ څخه د کاناډا لوی ښار وانکوور ته او وېسټلر ته په ۲۰۱۴م زېږديز کې وردرومي . د ټېډ تولنې غونډې په سوهېلي امریکا يي سیمو کې خپرې دي او همدارنگه اروپا او آسيا ته يې هم لارې ورغځولې دي . د ټېډ لخوا غونډې په عمومي هراړخیزو پرمختللو سکالوگانو باندې ولاړې وي ، لکه ټولنیزې څېړنې ، عملي ساينس يا عملي پوهنیز گامونه او کولتوري نوښتونه و همدا سکالوگانې د ویناوالو لخوا د ژوندیو يا تېرو کیسو په اورولو بيانېږي . ويناوالو ته شاوخوا ۱۸ دقې ورکول کېږي چې خپلې تجربې لیدونکو او اورېدونکو ته وړاندې کړي . په دغو ويناوالو کې ځینې ډېرې پېژندل شوې تولنیزې ، سیاسي څېرې د يادولو وړ دي لکه په تېرو غونډو کې د امریکا پخوانی ولسمشر بل کلنټن ، انسان پېژندونکې او آرڅېړونکې مفکرې جېن گوډوېل ، ځوان ټولنیز شخص د کاناډا نوميالی ژورنالیسټ مالکولم گلاډوېل ، امريکنی چاپېريال پوه او تېر ولسمشر الگور ، د انگلستان تېر لومړی وزير گورډن براؤن ، د ځناورو د ساپوهنې ماهر او پېژندونکی رچارډ ډاؤکنز ، د سولگريزو پوستکاليو او وینډوز کاريال لومړنی طراح او پنځگر بلگېټس ، د انگلستان نوميالی ټولنیز فعال او سندرغاړی بونو د افغانستان او نړۍ پېژندل شوی وټپوهاند او سياستوال اشرف غني احمدز ی او داسې نورو برخې درلودې . د ټېډ ټولنې اوسینی نندارښود (Curator) يو انگرېز پخوانی سولگرپوه او ژورنالیسټ او مهالنۍ پازوال دی چې کرس انډرسن نومېږي . د ۲۰۰۶م زېږديز کال جون مياشتې راپدېخوا د ټِډ ټولنې غونډې په انټرنټ او نورو انځوريزو څانگو کې په وړيا توگه د څو يادونو په لړ کې لیدلو ته چمتو شوې . دغه يادونې داسې دي : د خپرونو د آندونه او رښته وال د سوداگريزو خبرتياو لپاره ندي ، هېڅ يوه نوښتیزه ځانگړنه پرته د ټېډ ټولنې لخوا بل چا څخه ندي . د ۲۰۱۴م زېږديز کال پورې ۱۶۰۰ خپرونې د انټرنټ په لیکه پرتې دي .
## مخينه
## پېښلیک
## کرس اڼدرسن (د سپلنگ فاونډېشن يا بنسټ)
## نړېوال ټېډ
## ټېډ ستاينیزه
## ټېډ ټکی کام (TED.com)
## سرچینې
## باندنۍ تړنې
## References

## External links

* 
*''Financial Times''. "Conference of cool". July 23 2010. Accessed 2010-07-23
* TED – the ultimate forum for blue-sky thinking, *[[Guardian.co.uk]]*, 2010-07-04, Accessed 2010-07-12
اهلي خوگ

**خوگ** یا **اهلي خوگ** (په لاتين  *Sus scrofa*: ) د Suidae کورني څخه یو تي لرونکي ځناور دی چی په اسيا ، اروپا او امريکا کی روزول کېږي. خوگ همه خوړلوکي ژوي دی چی لوی سر، پزه، څلور پښې او لکی لري. نوموړي ځناور په ځانگړي ډول د غوښو مخصولونو د جوړولو لپاره روزېږي او د دی لپاره خوگ په غوښه جوړونکي صنعت کی مهم رول لوبوي.
## تاریخ
خوگ ۸۰۰۰ کال  مخکې په چین او عراق کی روز شوي وو او تر څو کالو وروسته هم اروپا ته پراخ شوي وو.

وېشنيزه:خوگان
د هېوادونو له مخې د انټرنټ د مخکښ شپول کوډ

**د هېوادونو له مخې د انټرنټ د مخکښ شپول کوډ** د دوه يا درې لاتيني تورو څخه جوړ شوی کوډ دی چې د هر هېواد د انټرنټ شپول پرې پېژندل کېږي. د بېگلې په توگه د افغانستان لپاره د افغاني ويبسايټونو په پای کې .af ليکل کېږي. همدا شان د پاکستاني وېبپاڼو پېژندنه د .pk په کوډ کېږي.
مېټامتريال

بټنوک|200px|کيڼ|مېټامتریال
بټنوک|200px| . کيڼ|کله چی د نور شعاع په دی توکو ورننزی نو د ماتنې شاخص يې منفي کېږي
**مېټامتريال** (په انگرېزي: *Metamaterial*) یوه مصنوعي ترکیب یا توکه ده چې غیر عادي بریښنایی، مقناطیسی او نور خصوصيتونه لري. دغه  ترکیب د نانو تکنالوژي په مرسته جوړ شوی دی او په طبیعت کې وجود نه لري. که څه هم مېټامتریالونه د عادی موادو څخه جوړ شوی دی خو ځانگړی  جوړښت او دقيق شکل یی پر بریښنا - مقناطيسی شعاع او د غږ موجونو باندی غیر معمولي اغېزه لري. د هغو ترکيبونو څخه د ماتنې منفی شاخص متریالونه تر ټولو مشهور او پېژندل شوي دي.       
د مېټامتريال ترکيب لمړني ځل په ۱۹۶۸ کال کې د ویکتور واسېلاگو لخوا توصيف شو خو لمړي مېټامتريال په ۲۰۰۸ کال کې د برکلي په پوهنتون کې  جوړ شو. نوموړي مېټامتريال د اوسپنی، خټين او تفلون څخه جوړ شوي دي او د ماتنې منفي خاصیت لري. دغه ترکيب کولای سی وليدل شي نور منحرف کړی او داسی ترکيب د انسانانو په سترگو  نه شی ليدل کېدلای.
## مېټامتريال
مېټامتريال د دوو فلزي (اوسپني) سوري لرونکي دړو څخه جوړ شوي دي چی د غیر عایق توکو په مرسته تقسیم شوي دي. د دغو دړو په منځ کې واټن باید د نور د موجونود اوږدوالي څخه کم واوسی. دغه غیر عایق توکه  د  قلع او ایریدیوم څخه جوړه شوي ده او ضخامت(پنډوالی) یی ۱۵ نانومترو ته رسېږي . نوموړي توکه په نقره او آلومینیوم  سره پوښ شوي ده. کله چی د نور شعاع په دی توکو ورننوزی نو د ماتنې شاخص یی معکوس (منفي) کېږی.

## سرچينې
‎

## دا هم وگورۍ
* Invisibility Breakthrough for Japanese Researchers

وېشنيزه:نانو تکنالوژي
کمزوره شوي یورانیم

**کمزوري شوي یورانیم** یا **دټيټی درجې یورانیم** (په انگرېزي: *depleted uranium* یا *tulalloy*) یورانیم چې لنډ اومخفف نوم یې DU دی چې دطبیعی یورانیم دبډای کولو څخه د هستوی عکس العملونو په کاروړلوسره ،لاسته راځی. طبیعی یورانیم درادیواکتیف دکښتی درجې اوکمزوره خواص په درلودلوسره یوکمیاوی فلز دی چې په ډېرلږ مقدار سره په غرونو،سمندرونو،لوی اوواړه سیندونو کې پیداکیږی ،دغه ډول یورانیم د دووایزوتوبه څخه د یورانیم 235 او 238 په سلو کې7/0 او په سلو کې 3/99 جوړه وی ددغودووایزوتوبونو څخه لمړی ډول یې یورانیم 235 دهستوی عکس العلونودرامنځته کولو اودانرژی دلاس ته راوړلو دپاره ځینی کار اخیستل کیږی په همدی ډول دغنی سوی طبیعی یورانیم څخه په واقعیت کي دایزوتوب U 235 په ذریعی سره د U235 د ايزوتوپ دلوړی برخی دجلاکیدلو څخه U238 دئ چي دغه جلاسوی برخه د U238 دټيټی درجې يا(کمزوره) یورانیومو. د DU دراډیواکتیف دتشعشعاتو میزان اوبرابروالی دطبیعی یورانیوم په سلوکښې (۷۰) دئ چي په سیمه اومحیط کښې شته دئ اود DU نیمه عمر تقریبآ څلورنیم میلیارده کلنوپوری دئ په همدی ډول ددغه کمیاوی فلزڅخه دغه جوړسوی مواد ډېر اوږد عمر لری.

وېشنيزه:يورانیم
پلوتونيم

**پلوتونيم** (په انگرېزي: *Plutonium* کیمیاوی سمبل: *P*) د اکتينيدونو څخه شپږم راديواکټيویټي زهرجن فلزي عنصر دي چی د اټمي وسلو او ترموبريښنایی شرچينو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. رنگ یی سپين دي. د دغی عنصر اټمي شمېر ۹۴ دی او د وروستي ډول الکټروني جوړښت ییRn 5f6 7s2  دی.
## تاريخ
پلوتونيم د مصنوعی راديواکټيویټي عنصرونو څخه دي چی په ۱۹۴۰ کال کی په کالېفورنیا کی د برکلي په پوهنتون کی د پنځپوهانو ادوین مک‌میلان او فیلیپ آبلسون لخوا جوړ شو. نوموړي مصنوعی عنصر د یورانيم څخه چی ددوتریوم  لخوا بم شوي دی، منځ ته راځي. په ۱۹۴۵ کال کی په امریکا کی د پلوتونیم څخه اتمی بم چی پر جاپان اچوي شوي وو، جوړ شو.

:\mathrm{^{238}_{\ 92}U\ +\ ^{2}_{1}D\ \longrightarrow \ ^{238}_{\ 93}Np\ +\ 2\ ^{1}_{0}n \quad;\quad ^{238}_{\ 93}Np\ \xrightarrow[2.117 \ d]{\beta^-} \ ^{238}_{\ 94}Pu}

## پېژندنه
پلوتونيم نقره یی فلز دی چی په هوا کی داكسيايډولو په سبب خپل رنگ تبدیلېږي. گڼوالي یی19,816 g/cm3  دی. نوموړي عنصر په طبیعت کی په ځانگړي ډول د پلوتونيم IV اکسايډ په ترکيب کی وجود لري. د پلوتونيم سوچه فلز په صنعت کی د فلوريډ پلوتونیم څخه د لیتيم یا باريم د کیمیاوی ليږدونو (Reduction) په مرسته منځ ته راځي.

:PuF6 + 6 Li → Pu + 6 LiF
:PuF6 + 3 Ba → Pu + 3 BaF2    

## دا هم وگورۍ
*د راديوايزوټوپونو ترموبريښنایی جنريټر

## سرچينې
وېشنيزه:فلزونه
وېشنيزه:پلوتونيم
لېزر

**ليزر** (په انگرېزي: Laser, *Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation* ) د بريښنایی – مغناطيسي نښتونکي شغلو یوه بصري سرچینه ده چی د الکټرونو، یونو یا ماليكيولونو د تحریک شوي انتشار په مرسته منځ ته راځي. د ليزر وړنگه یوه رنگه ده.ليزرونه په ځانگړي ډول په ماوراى بنفش، لیدل شوي یا انفرا رېډ  طيف کی کار کوي. 
## تاریخ

د لېزر اصول (پرنسیپونه) په ۱۹۱۷ کال کي د آلبرټ آينشټاين له خوا وپېژندل شول، خو لومړنی لېزر په ۱۹۶۰ کال کي امریکا کي د تيودور میمن له خوا جوړ شو او چارند چاپېريال یې د یاقوت څخه جوړ شو.
په ۱۹۶۳م کال کي د کاربن ډای اکسایډ لېزر جوړ شو. په وروستيو کلونو کي د لېزر ترقۍ زیاتي شوي دي. په اوس وخت کي لېزرونه په طب، مایکروالکټرونيک، صنعت او پوځ کي کارېږي
## پېژندنه
  
لېزر بصري آله یا وسیله ده چي د درېيو برخو ( تشدیدوونکي الې، کانده برخي او د انرژۍ سرچینې) څخه جوړه شوې ده.
***د انرژۍ سرچینه**
د انرژۍ سرچینه په کارنده برخه کي الکترونونو ته انرژي ورکوي او الکترونونه پورتنۍ انرژيکي سطحي ته تحریکوي.
***کارنده برخه**
نوموړې برخه د خاصو توکو څخه جوړه شوې ده چي د الکترونونو محتوی لري. دغه الکترونونه مختلفه انرژۍ لري. نوموړې برخه د جامدو توکو، مایع یا گاز څخه جوړېدلای سي.
***تشدیدوونکې اله**
تشدیدوونکې اله یوه اله ده چي د نور د تشدیدولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړې اله د نه زبېښونكو او نیمه زبېښونكو هندارو څخه جوړه شوې ده. نوموړي هندارې کولای سي منحني شکل ولري.

## د لېزر ډولونه
* د جامدو توکو لېزرونه (کارند چاپېريال یې د یاقوت څخه جوړ شوى دى.)
* نیم هادي لېزرونه.
* گازي لېزرونه (د کاربن ډای اکسایډ لېزر ، هيلیم - نیون لېزر)
*د پلازما ليزرونه

## سرچینې
‎
 وېشنيزه:ليزرونه
 وېشنيزه:بصری پوهنه
اورنگزیب عالمگیر

**اورنگزیب عالمگیر**  د مغولو پاچايي شپږم پادشاه وو کوم چې په هندوستان باندې  پنځوس کاله حکومت کړی وو.اورنگزيب د دنيا په بهادرانو پادشاهانو کې حسابيږي اور د دين اسلام په غټو خادمو کې هم راځي. اورنگزيب نه صرف په هندوستان حکومت وکو بلکه په هندوستان کې يې هغه فضول رسمونه اور رواژونه هم ختم کړل کوم چي د هند مسلمانانو او هندوانو جوړ کړي وو.عالمگير د پښتنو سره هم ډير پيوسته وو او ډير ښه سلوک به يې ورسره کولو، او نه صرف پښتانه بلکه د ټولو مسلمانانو سره يې محبت وو.

## ذاتي ژوند
اورنگزيب يو ډير ساده مسلمان وو، حغه بادشاه وو خو ددي نه باوجود هم هغه چرته فضول خرچ نه دی کړی، او نه يي د خپل ځان دپاره د شاهي خزانې نه څه رقم راغيستی دی.پخپله به يې محنت کولو او ساده خوراک به يې کولو. د اورنگزيب پنځه بيگمې ياديږي.او لوڼه او هلکان يې هم وو.د اورنگزيب پلار شاه جهان وو ،کوم چې د اورنگزيب نه مخکې بادشاه تير شوی وو.
## سرکار او گټې
تاريخ کې ويلی کيږي چې د اونگزيب په زمانه کې مغل ټولواکمني د ټوله نه ذياته شوې وه او د ټولو نه ذياتې فتحی،په ټولو مغل بادشاگانو کې اورنگزيب ترلاسه کړې وې.

## پښتنو سره جنگ
په ۱۶۷۲ کې د خوشحال خان خټک‎ په مشرۍ پښتانه [په ځنگړي توگه ساپي، مومند‎، شينواري‎   او خټک‎ قومونه] د مغلو په بډ [خلاف] بغاوت وکړ کوم کې چې مغلو له پښوتنو ماته ور کړ او بريالي شول. 

په ۱۶۷۴ کې اورنگزېب په خپله برخه واخستله د پښتون بډ خو پښتون ځمکه يې پوره  تر خپل راج لاندې نه شوه راوستلې. 

## د ژوند اهم کارونه

## ژوند آخري وختونه

## مړينه

## حوالې

وېشنيزه:مغولو پاچايي
د کاربن ډای اکسایډ ليزر

.
**د کاربن ډای اکسایډ ليزر** (په انگرېزي: *Carbon dioxide laser* ) د گازي ليزرونو څخه تر تولو پخواني (قديمي) ليزر دي چی په ۱۹۶۴ کال کی د بېل په ازموينځی کی په امريکا کی د مهندس چانډرا کومار پاټېل لخوا طرح او جوړ شو. په اوس وخت کی نوموړي ليرز تر ټولو قوي او پراخ شوي ليزر دی. د کاربن ډای اکسایډ ليزر  د انفرارېډ شغله تولیدوي چی د موجونو واټن یی د ۹،۴ نانومټرو څخه تر ۱۰،۶ نانومټرو پورې دی. د انرژي بدلونې کفایت یی ۲۰ ٪ دی.

## کارنده برخه
د کاربن ډای اکسایډ د ليزر کارنده برخه د کاربن ډای اکسایډ، نیتروژن، هايډروجن، زنون او هيليم څخه جوړه شوي ده. خو د تحریک شوي انتشار یوازې د کاربن ډای اکسایډ په  ماليكيولونو کی منځ ته راځي.  

 

 وېشنيزه:ليزرونه
نام حق زيرک

بټنوک|نام حق زيرک
**نام حق زيرک سهاک** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Naam-e-Haq Zeerak Sahak)* يو افغان کيسه ليکوال دی.

## مخينه
هغه د لغمان ولايت مرکز کې د پردل خان په کلي کې زېږېدلی دی. د پلار نوم يې عبدالحق دی. 

## زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې يې په لمبر اول ښوونځي کې، منځنۍ زده کړې يې د لغمان د روښان په لېسه کې ترسره کړي. په ۱۳۵۰ کال يې د همدغې ليسې څخه خپل بريليک اخيستی او وروسته د ادبياتو او بشري علومو په پوهنځي کې زده کړې پيل کړې او په ۱۳۵۴ لمريز کال کې د ژورناليزم له څانگې څخه د لېسانس بريليک ترلاسه کړی. 

## دندې
د پوهنتون څخه د فراغېدو وروسته يې لومړنۍ دنده د راډيو افغانستان د پښتو ډرامو او داستانونو د پروډيوسرۍ څخه پيل کړې. په ۱۳۵۷ لمريز کال کې د راډيو د پروگرامونو د انسجام مدير و، په ۱۳۵۸ لمريز کال کې د افغانستان د ملي تلويزون راپورتر شو. تر دې وروسته يې د خپرونو ډايرکټر، د تلويزون د اطلاعاتو ادارې لوی مدير، د تلويزون د خپرونو د رياست مرستيال، د انيس په ورځپاڼې کې د اطلاعاتو د لوی مدير او بيا وروسته په پېښور کې د کډوالۍ په وخت د بي بي سي د نوي کور او نوي ژوند په تعليمي ډرامو کې د ليکوال او ممثل په حيث دندې سر ته رسولي دي.

## چاپ شوي آثار
# ټپوسان - پښتو ناول
# رژېدلې غوټۍ - پښتو ناول

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:پښتانه
د راديوايزوټوپونو ترموبريښنایی جنريټر

**د راديوايزوټوپونو ترموبريښنایی جنريټر** (په انگرېزي: *Radioisotope Thermoelectric Generator* يا *RTG*) د مستقیم جریان یوه اوږد مهالی سرچینه (جنريټر) ده چی د پلوتونيم د راديواکټیفي تجزيې څخه د حرارتي انرژي د جوړولو لپاره کار اخلي. 

وېشنيزه:پلوتونيم
 وېشنيزه:اټومي تخنيک
امان الله عمران

**امان الله عمران** د بي بي سي راډيو د پښتو څانگې يو وياند او خبريال دی.
يوني ماشين

**يوني ماشين** (په انگرېزي: *Ion thruster*) د فضايي ماشينونو څخه دي چی د تشيالي بېړیو او سپوږمكیو د حرکت کولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. يوني ماشين د تيز شوي یونونو په مرسته فضایی بېړي ته د حرکت انرژي ور کوي. په دی صورت کی د فضایی بېړی سرعت کولای سی ۵۰ کیلومتر په ثانیه کی ته ورسېږي. 

## تاريخ
د یوني ماشين اصول په ۱۹۱۱ کال کی د کنستانتین تسیولکوفسکی لخوا  وپېژندل شول. خو لمړنی یوني ماشين په امريکا کی په ۱۹۶۴ کال کی جوړ شو. په دی کال کی د سېړټ ۱ د پروگرام په ترځ کي د مدار لمړنی الوتنه هم تر سره شوه. یوني ماشين په مدار کي ۳۱ دقیقونه کار کاوه، خو تر ۳۱ دقیقونو وروسته په مځکې غوزار شو. تر اوسه پورې د یوني ماشينونو څو ډولونه جوړ شوي دي. په ۱۹۹۸ کال کی ډيپ سپېس ۱ تشيالی (فضایی) بېړۍ تشيال ته توغ شو. نوموړي بېړی یونی ماشين لری او په ځانگړي ډول نوی قضایی تکنولوژی چی د فضایی الوتنو لپاره اهمیت لري، ازمایښت کوي.

## پېژندنه
یونی ماشين د کارندې په برخه کی د زنون گاز په پلازما (یونونو) تبدیل کوی. دغه جوړ شوی یونونه د برقی میدان په مرسته تېز شوي دی او د لوی سرعت سره د ماشین د جټونو څخه پریږدي. که څه هم د ماشین فشار ډېر کم دی او تسریع ورو لري خو د سوند استهلاک کم هم ده او داسی ډول ماشين څو کالونو کار کولای سی. د دی لپاره دغه ماشین د اوږدو مودو د فضایی (کیهانی، تشیالی) الوتنو د پاره مناسب بلل کېږي. 

## د یوني ماشين ډولونه
*هال یوني ماشين
*د الکترواستاتیک یوني ماشين

## سرچینې
‎

وېشنيزه: كيهاني تکنولوژی
عبدالله صمدي

**عبدالله صمدي** يو افغان فلم ستوری دی. دی په کال ۱۹۶۶م زېږدي کې د جولای په لسمه د کندهار په ښار کې زېږېدلی . ښاغلی عبدالله صمدي يو پښتون افغان دی او په افغان فلم کې ډېره مخینه لري .دم مهال په کابل کې استوگنه لري او 
## مخینه
ښاغلی صمدي د افغانستان د تياتر مخکښ لوبگر فضل محمد فضلي وراره دی او دی خپل د تره (اکا) په مرستې د فلم ډگر ته ورننوت .

## زده کړې
ښاغلي صمدي خپلې زده کړې په کابل کې پیل کړي او د کابل پوهنتون څخه یې د ژبو او ادبياتو له څانگې د پښتو په برخه کې د لسانس تر کچې لوړې زده کړې ترسره کړي . همدارنگه یې انگرېزي ژبه کې هم سند اخیستی.
## هنري لاسته راوړنې
ښاغلی عبدالله صمدي په افغانستان کې خپل په څانگې کې ډېر ستایل شوی او نن سبا په کابل کې د بي بي سي پښتو راډيويي خپرونو لړ کې د نوي کور نوي ژوند ډرامې سره بوخت دی او ښايي چې د آزادۍ راډيو سره هم ملکاری دی .

## فلمي نوملړ
# ارمان 
# پرنده
# د کونډې ځوی (ډرامه)

## سرچینې
* د ښاغلي ځاني فېسبوک
ټېپر

کيڼ|بټنوک|225x225px| بشپړ ټېپر د ډډ او پاڼو سره
**ټېپر يا شلغم** د ریښه لرونکو سبزیجاتو یو ډول دی، چې په شنه ، سپین یا ارغواني رنګونو کې موندل کيږي او  غیر مساوي پاڼې او ډېری ټوټې لري. ريښه يې نرۍ رنګه او ګردې يا اوږده ده، سپين رنګ يې ارغواني داغونه لري. ټېپر نه یوازې د خپلو ویټامینونو او منرالونو له نظره، بلکې د نورو غیر خوراکي ځانګړتیاوو له مخې هم ارزښت لري او له مهمو سبزیجاتو څخه ګڼل کیږي. شلغم د سبزیجاتو په کورنۍ کې دی لکه باراکولي ، د بروکسل سپروټ ، کالي او سرسري . شلغم یو نبات دی چې اصلي ټاټوبی اروپا او مرکزي آسیا دی ، چې لاهم په لویو ځمکو یا د سیندونو په اوږدو کې ځنګلي وده کوي. لرغونو روميانو او په منځنيو پېړيو کې د اروپا خلکو شلجم کارول. دا انګلیسي او فرانسوي وو چې امریکا ته یې معرفي کړل. نن ورځ، ټېپر د نړۍ په ډېری برخو کې کرل کیږي، د متحده ایالاتو او کاناډا په شمول،  کالیفورنیا او نیو جرسي ډېری ټېپر تولیدوي.

## ځانګړنې
متناسب ټېپر د نوعې او هغه وخت پورې اړه لري چې وده یې کړې ، ټېپر په ګرد یا بیضوي شکل لري ، چې قطر یې له 5 سانتي مترو څخه تر 30 سانتي مترو پورې رسيږي. دا یو نرم پوټکی لري چې په سپین، ژېړ ، شين یا ارغواني رنګونو کې موندل کيږي. ژېړ یا سپین شلغم یو معتدل خواږه، مساله لرونکی خوند او یو ټوټه يي جوړښت لري.

د دې مختلف ډولونه په ټول کال کې کرل کیږي. د ارغواني ډول 'ټاپ میلان' چې د ارغواني داغونو سره فلیټ دی، ژر وده کوي او د ژمي ښه فصل ګڼل کیږي. د "سنوبال" ډول چې سپین دی، په چټکۍ سره وده کوي او معمولا په پسرلي کې کرل کیږي، مګر د "توکیو کراس" ډول یو محصول دی چې د ټول کال په اوږدو کې کرل کیدی شي. د جاپاني شلغم "Hinuna kabo" اوږد او د گاجر سره ورته دی.

## د ښه ټېپر نښې
ښه ټېپر درې نښې لري:

# ټېپر باید ډک وي؛ نو که په منځ کې نرمه شي او د ګوتې په فشار سره دننه شي، نو پړسوب او پاتې کیږي، او که پخلی او وخوړل شي، نو پړسوب پیدا کوي.
# د ټېپر خارجي پوټکی باید روښانه او روښانه وي.
# ټېپرباید دروند وي او کله چې تاسو یې په مینځ کې پرې کړئ ، دننه باید روښانه او شفاف وي.

د ساینس پوهانو د څېړنو له مخې هر سل ګرامه ټېپر ۳۵ کیلو کالوري انرژي، یو ګرام پروټین ، ۷ ګرامه بوره، ۰.۲ ګرامه غوړ، ۱.۱ ګرامه فایبر، ۴۵ ملی ګرامه سلفر، ۲۸۰ ملی ګرامه پوتاشیم ، ۶۰۰ ملی ګرامه پوټاشیم لري. کلسیم، ۳۶۱۰۰ ګرامه د شلجم پاڼې ۳۶ کیلو ګرامه انرژي، ۳ ګرامه پروتین، ۰.۴ ګرامه غوړ، ۵.۵ ګرامه بوره، ۱.۲ ګرامه فایبر، ۵۵ ملی ګرامه سلفر ، ۳۷۵ ملی ګرامه پوتاشیم، ۶ ملی ګرامه پوتاشیم، ۶ ملی ګرامه یو ملی ګرام فاسفورس 9 ملی ګرامه سوډیم ، 2.4 ملی ګرامه اوسپنه او 40 ملی ګرامه ویټامین سي لري.

### د ټېپر شربت
د ټېپر شربت چمتو کولو طریقه په لاندې ډول ده: لومړی، دوه د ټېپر منځنی برخه خالي کوي او یو څه بوره یا شات پکې اچوي. د یو څه وخت وروسته، اوبه  په هغې کې راټولې شي. دوی اوبه د سيپۍ يا چمچ سره اخلي او وخوري. 

## اړوندې پوښتنې

* سپین ږیره
* Dimethyl tetrachloroterephthalate
* لمر کباب
* کوم
* نانکوسا

## سرچینې

* "شلغم". 2017. معلوماتي ورځپاڼه د دسمبر 23 2017 ته رسیدلی. http://www.ettelaat.com/etiran/?p=333988  .
وېشنيزه:شلغم
وېشنيزه:ټېپر
وېشنيزه:خوراکي توکي
وېشنيزه:واښه
سعيد زابلی

**سعيد زابلى** (په انګریزی کې: Saeed Zabulai) چې اصلي نوم يې سعد الله د ملا عبدالقيوم توخي زوى د زابل ولايت د شملزو د ولسوالۍ اوسېدونکى دى.

## مخينه
نوموړى په ۱۳۵۷ کال کې زيږيدلى او لومړى او منځنۍ زده کړې يې د جنوبي پښتونخوا مسلم باغ مالگگى د کډوالو په کمپ کې تر سره کړې اود بلکوريا سند يې د ننگرهار عالي عصري ليسې څخه  ترلاسه کړ او د کانکور له ازموينې وروسته د ننگرهار منځني طب اسسټانت برخې ته بريالى شو.
سعيد زابلي د دې ترڅنگ د ژورناليزم گڼ کورسونه تعقيب کړي چې په دې کې يې مهم د جنگ او سولې انستيتوت و چې له دغه انستيتوت له زده کړو له فارغېدو څخه وروسته له اى ډبليو پي ار سره يې يو کال کار وکړ، خو له يوه کال کار وروسته د پژواک خبري اژانس د سويلي حوزې د مسوول په توگه پنځه کاله دنده ترسره کړه،  دا مهال په کابل کې د کليد گروپ سره د کليد اوونيزې او مرسل اوونيزې د پښتو برخې د ايډيټر او تحليلي او تحقيقي رپوټر  په حيث دنده مخ ته وړي.

## ادبي چوپړ
سعيد زابلى د پښتو ادب په برخه کې له پالنې مجلې، ښکلا مجلې، هوسۍ مجلې او ميوند مجلې سره اوږده همکاري کړې او په زابل ولايت کې يې د لومړي ځل لپاره په ۱۳۸۳ کې د زابل ولايت په مرکز کلات ښار کې د شيخ متي ټولنې بنسټ کېښود او وروسته يې په همدغه ولايت کې د يوې خپلواکې اونيزې د ترنک په نوم خپرونې بنسټ کېښود چې دوه کاله پرلپسې خپره شوه.

## چاپ شوي آثار
سعيد زابلى له ډيره وخته شاعري:
# رمز په نوم شعري ټولگه يې چاپ شوې

## ناچاپه آثار
# ستورو ته ناست يم له سيتاره سره
# گڼې لنډې کيسې او ادبي مقالې ليکلي او په پښتو ويبپاڼو کې خپرې شوې دي.
ټېغکه

**ټېغکې** (علمي نوم: *Laniidae*) د کوچنيو مرغانو یوه کورنۍ ده چې په ۳ جنسو تقسيمېږي. ټوله کورنۍ ۳۰ ډوله مرغان لري. ټېغکې په اروپا، آسیا، افريقا او امريکا کې ژوند کوي. ټېغکې غوښه خوړونکې مرغان دي چې خوځندکې او کوچنۍ شمزۍ لرونکي ژوي خوري. د دي مرغانو په هکله معلوم دي چې ښکار شوي ژوي  د ونو په څانگو ننه ايستي او وروسته يې خوري.
## توصيف
ټېغکې کوچنۍ مرغان دي چې اوږدوالي یې ۵۰ سانتيمتره دي. هر مرغه لوی سر، قوي پښې، چنگک شکله قوي کږه مښوکه لري. د ټېغکې نارينه د ښځينو په مقابله کې رنگي بڼکې لري. ټېغکې يو ښځمني ژوي دي.

## د مرغانو تصنيف
***جنس - Lanius** 
**Lanius bucephalus - 
**Lanius cabanisi - 
**Lanius collaris - 
**Lanius collurio - 
**Lanius collurioides - 
**Lanius cristatus - 
**Lanius dorsalis - 
**Lanius excubitor - 
**Lanius excubitoroides - 
**Lanius gubernator - 
**Lanius isabellinus - 
**Lanius ludovicianus -
**Lanius mackinnoni - 
**Lanius meridionalis -
**Lanius minor - 
**Lanius newtoni - 
**Lanius nubicus - 
**Lanius schach - 
**Lanius senator -
**Lanius somalicus - سومالي ټېغکه 
**Lanius souzae - 
**Lanius sphenocercus -
**Lanius tephronotus - 
**Lanius tigrinus - 
**Lanius validirostris - 
**Lanius vittatus - 
***جنس - Corvinella** 
**Corvinella corvina - 
**Corvinella melanoleuca -
***جنس - Eurocephalus**
**Eurocephalus anguitimens - 
**Eurocephalus rueppelli -

وېشنيزه:مرغۍ
توتکۍ

**توتکۍ** (په لاتين:*Hirundo rustica*) د خوځندکه خوړونکی (حشره خور) مرغانو څخه ده چی په اروپا، شمالي آمريکا، آسيا او شمالي افريقا کی ژوند کوي.

وېشنيزه:مرغۍ
سپېرکونده

**سپېرکونده** (په لاتين: *Galerida cristata*) یوه مرغۍ ده چې په اروپا، آسیا او افريقا کې ژوند کوي.

وېشنيزه:ټيکالې
وېشنيزه:مرغۍ
باښه

باښه** ([[لاتين ژبه|علمي نوم:]] ''Falcon'') چې **شهين**، **باز**، **شاباز** او **لنډ بزری''' 
يې هم بولي،  د باښه ډوله مرغانو یو جنس دي چې په پنځو څېرمو جنسو وېشل کېږي. د دې مرغانو ټوله کورنۍ ۳۹ ډوله ژوي لري. 
باښه وړوکې، لږوزنه او ۵۰ گرامه وزن لري. د دې لکۍ اوږده او مښوکه تېروه چې پښتانه يې د وړو مرغيو او زرکو د ښکار لپاره ساتي. باښه تور، سپين، سور، زېړ او برگ رنگونه لري، لس کاله عمر لري او له يو کلنۍ تر اووه کلنۍ پورې ښکار کولی شي، چې وسمهال يې په افغانستان کې نسل په ختمېدو دی. 

## د باښې انځورونه

دوتنه:Common kestrel (Falco tinnunculus) female (IMGP1648r2-DNA).jpg|باښې يو انځور
دوتنه:Ógea (Falco subbuteo).jpg|باښه د الوتنې پرمهال
دوتنه:Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758).jpg|د باښې مخليد


## سرچينې

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
بادخورک

**بادخورک** (علمي نوم: *Cerchneis, Erythropus*) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د Falconidae په کورنۍ ، د باز په جنس او د بادخورک په څېرمه جنس اړه لري. اوږدوالي یې ۳۱ - ۳۷ سانتیمتره او وزن یې  ۱۸۰ گرمه دي. په اوس وخت کې ۱۵ ډوله  بادخورکان ژوند کوي.
*Falco amurensis
*Falco cenchroides
*Falco rupicoloides
*Falco dickinsoni
*Falco naumanni
*Falco newtoni
*Falco punctatus
*Falco moluccensis
*Falco tinnunculus - معمولي بادخورک
*Falco sparverius - امريکايي بادخورک
*Falco zoniventris
*Falco alopex
*Falco vespertinus - سرې پښې لرونکي بادخورک
*Falco araea
*Falco ardosiaceus 

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
ببی

بټنوک|ببی
**ببی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Snipe)* يو ډول مارغه دی.

وېشنيزه:مارغان
اږبکه

بټنوک|اږبکه
**اږبکه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Purple Martin)* يو ډول مارغه دی.

وېشنيزه:مرغۍ
توت خوره

**توت خوره ډوله مرغان** (علمي نوم: *Fringillidae*) د ونو کوچنيو مرغانو یوه کورنۍ ده چې په ۲۰ جنسو او ۱۴۳ ډولو تقسیمېږي.
## توصيف
توت خوره ډوله مرغان د الوتونکو مرغانو څخه رنگی مرغان دي چې لوي سر، مخروطي مښوکه او لنډې پښې لري. توت خوره ډوله مرغان پر ونو باندي ژوند کوي. خو د دي مرغانو څو ډوله د انسانانو کورونو ته نژدي یا په ښارونو کې ژوند کوي یا د انسانانو لخوا هم روزل کېږي.

وېشنيزه:توت خوره ډوله مرغان
وېشنيزه:مرغۍ
توردلی

**توردلی** (علمي نوم: Saxicola) یوه مرغۍ ده چې په اروپا او آسيا کې ژوند کوي. 

وېشنيزه:مرغۍ
توره تتۍ

بټنوک|توره تتۍ

**توره تتۍ** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Blackbird)* يو ډول مرغۍ ده.

وېشنيزه:مرغۍ
تورياڼۍ

**تورياڼۍ** (په لاتين: *Apodidae*) د توتکۍ ډوله مرغانو یوه کورنی ده چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او خوځندکې خوري.

وېشنيزه: توتکۍ ډوله مرغان
توراڼه

بټنوک|توراڼه
**توراڼه** (په انگرېزي: Black Drongo) يو ډول مرغۍ ده.

وېشنيزه:مارغان
تور ټپوس

**تور ټپوس** (په لاتین:*Milvus migrans*) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د شکری ډوله مرغانو په کورنۍ او د ټپوس په جنس پورې اړه لري او په اروپا، شمالي افريقا او آسیا کې ژوند کوي. د دي مرغې شپږ ډوله وجود لري. 
## توصيف
د تور ټپوس اوږدوالي ۴۸ - ۵۸ سانتيمتره او د وزرونو پلنوالي یی ۱۳۰ - ۱۵۵ سانتيمتره دي. نوموړي مرغه په ځنگلونو کې اوبو او آباد شويو سیمو ته نژدې ځاله کوي. تور ټپوس کبان، کوچنۍ مرغان او تې لرونکي ژوي خوري.

وېشنيزه:ټپوسان
ټراک

**ټراک** (علمي نوم: *Sylvia borin*) د کوچنيو مرغانو څخه دي چې د Sylviidae په کورنۍ او د Sylvia په جنس پورې اړه لري. اوږدوالي يې ۱۳،۵ - ۱۴،۵ سانتيمتره ، وزن يې ۱۶ - ۲۲ گرامه او رنگ يې نسواري دي ښځينه او نارينه همرنگه دي. نوموړي مرغۍ قوي مښوکه لري او خوځندکې،غڼې او نور بې شمیرۍ ژوي خوري. ټراکان په اروپا او لويديځي آسيا کې په ځنگلونو کي ژوند کوي او د مۍ څخه تر جون پورې ځاله کوي. د ټراک ښځينه هر کال ۴ - ۵ هگی لري.  ښځينه او نارينه ۱۰ -۱۲ ورځه پر خپلو هگو باندي کښېنی.
د ټراکانو بچې ۱۰ - ۱۲ ورځه تر زیږیدلو وروسته  ځاله پرېښودي. په اوس وخت کې په اروپا کې ۸ - ۱۶ میلیونه جوړه مرغان ژوند کوي.

وېشنيزه:مرغۍ
ټغ

**ټغ يا اروپايي ټغ** (علمي نوم: *Coracias garrulus*) د شينټاغی د کورنۍ څخه یو رنگي مرغه دي چې منځنۍ او سهيلي اروپا او شمالي افريقا کې ژوند کوي. اوږدوالي یې ۲۹ - ۳۲ سانتيمتره او وزن یې ۱۸۰ گرامه دي. نوموړي ژوي په ځانگړي ډول خوځندکې ښکاروي، خو چونگښې يا کوچنۍ شرمښکياني هم خوړلای سي.

وېشنيزه:شينټاغی ډوله مرغان
وېشنيزه:الوتونکی مرغان
ټکټکی

بټنوک|ټکټکی
**ټکټکی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Wryneck)* يو ډول مارغه دی.

وېشنيزه:مارغان
ټيکاله

**ټيکاله** (په لاتين: *Alaudidae*) د مرغانو یوه کورنۍ ده چې په اروپا، شمالي امريکا او اسټرېليا کې ژوند کوي. د دي مرغانو کورنۍ په ۱۹ جنسو تقسیمېږي او د هغو مرغانو څخه د ونو ټيکاله، اسماني ټيکاله،  يارمخچۍ او كاكلي سپېرکونده تر ټولو پېژندل شوي دي.

وېشنيزه:ټيکالې
وېشنيزه:مرغۍ
چتکی

**چتکی** (علمي نوم: *Phylloscopus*) د کوچنيو خوځندکې خوړونکو مرغانو یو جنس دي چې د Phylloscopidae په کورنۍ اړه لري او په اروپا، آسيا او افريقا کې په ځنگلونو کې ژوند کوي.چتکی ترنځي مرغه دي چې لنډه لکۍ، اوږدي پښې او کوچنۍ مښوکه لري.  بڼكى يې ژيړ، نسواري يا زرغون رنگ درلودلاي سي. 

وېشنيزه:مرغۍ
چنگو

بټنوک|چنگو
**چنگو** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Lapwing)* يو ډول مرغۍ ده.

وېشنيزه:مارغان
خړانکه

بټنوک
**خړانکه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Pipit)* يو ډول مرغۍ ده.

وېشنيزه:مرغۍ
ډانگ لکۍ

**ډانگ لکۍ** (په لاتين: *Terpsiphone paradisi*) د  Monarchidae څخه یوه مرغۍ ده چې په منځنۍ او سهیلي آسیا کې ژوند کوي. نوموړي مرغۍ خوځندکې خوري.

وېشنيزه:مرغۍ
ډومبک

بټنوک|ډومبک
**ډومبک** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Chat)* يو ډول مارغه دی.

وېشنيزه:مرغۍ
سار

**سار** *( [[لاتين ژبه|په لاتين]]: Buteo )* د شکری ډوله مرغانو د کورنۍ څخه یو غوښه خوړونکي مرغه ده چې يه اروپا، افريقا، آسیا او امريکا کې ژوند کوي.
وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه:ساران
سورلان

**سورلان** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Wolfhound)* د سپیانو له ډولونو څخه یو دی، چې ډیره وخت ورته د لیوه ښکاری سپی هم ویل کیږي. د سپیانو دا Wolfhound کلمه ایرلنډې ریښه لري.

وېشنيزه:ژوي
شودپۍ

**شودپۍ** (علمي نوم: *Motacilla alba*) د کوچنيو مرغانو یو ډول دي چې په اروپا او آسيا کې ژوند کوي. نوموړي مرغۍ د Motacillidae په کورنۍ او د Motacilla په جنس پورې اړه لري. اوږدوالي يې ۱۷ - ۱۹ سانتيمتره دي او اوږدي لکۍ لري. شودپۍ خوځندکې خوري او 
يو ښځمني ژوي دي.

وېشنيزه:مامولکې
شينټاغی

**شينټاغی** (په لاتین: *Coraciidae*) د الوتونکو مرغانو څخه یوه کورنۍ ده چې په اروپا، افريقا او آسیا کې ژوند کوي. نوموړي کورنۍ ۱۲ ډوله مرغان لري چې په دوو مهمو جنسو (Coracias او Eurystomus) تقسیمېږي.

## تقسیم
***جنس - Coracias**
** اروپايي ټغ *Coracias garrulus*
** حبشي ټغ *Coracias abyssinica*
**  *Coracias caudata*
**  *Coracias spatulata*
**  *Coracias naevia*
** هندي شينټاغی  *Coracias benghalensis*
**  *Coracias temminckii*
**  *Coracias cyanogaster*
* **جنس -  Eurystomus**
**  *Eurystomus glaucurus*
**  *Eurystomus gularis*
**  *Eurystomus azureus*
**  *Eurystomus orientalis*

وېشنيزه:الوتونکی مرغان
وېشنيزه:شينټاغی ډوله مرغان
غزی

بټنوک|غزی
**غزی** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Stilt)* يو ډول مارغه دی.

وېشنيزه:مارغان
کجير

**کجيران** (علمي نوم:*Aegypiinae*) د جيفه خوړونکو مرغانو څخه دي چې په اروپا، آسیا او افريقا کې ژوند کوي او په ۱۴ ډولو تقسيمېږي.

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
گونگه ښارو

**گونگه ښارو** (په لاتين: *Bombycilla*) د کوچنيو مرغانو یوه کورنۍ ده چې درې ډوله مرغان لري. گونگه ښارو د ونو مرغان دي چې ميوې لکه ځمکني توت، توتونه خوري. 
*شمالي گونگه ښارو
*سدري گونگه ښارو
*جاپاني گونگه ښارو
 

وېشنيزه:مرغۍ
گورجی سپی

بټنوک|گورجی سپی
**گورجی سپي** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Setter)*د سپیو له ډولونو څخه یو دی. د ګورجي سپی (سیتر سپی) څلور ډوله په انګلستان کې شتون لري.

وېشنيزه:سپيان
لاله سری

**لاله سری** (علمي نوم: *Falco chicquera*) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د Falconidae په کورنۍ او د Falco په جنس پورې اړه لري. نوموړي مرغه په افريقا او هندوستان کې ژوند کوي.

وېشنيزه:باز ډوله مرغان
وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
ماله کښ

**ماله کښان** (علمي نوم: *Circus*) د شکری ډوله مرغانو یو جنس دي. 

وېشنيزه:شکری ډوله مرغان
نکوټي يانا ټیبېکم

**نکوټي يانا ټیبېکم** (په لاتين:*Nicotiana tabacum*) د بادنجانیانو څخه دی چی په مرکزي او جنوبي امريکا کی شنه او کرل کېږي. نوموړي بوټي يه ۱۷ پېړی کی اروپا او افریقا ته پراخ شو.

## سرچينې

وېشنيزه:زهرلرونکي نباتونه
تور نس لرونکي ستن

**تور نس لرونکي ستن** (په لاتين: *Orthetrum cancellatum*) د ستنی څخه یوه ورزلرونکی خوځندکه ده چی  په ځانگړي ډول په آسيا او منځني، جنوبي اروپا کی ژوند کوي.
## پېژندنه
تور نس لرونکي ستن دري جوړې پښې، دوې جوړې ورزونه، اوږد بدن، قوي ټټر او لوی سر لري. د بدن اوږدوالي یی ۴۹ میلیمترو ته رسېږي. د ستن نر شین نس چی په سر کی تور رنگ لري. د ستن ښځينه ژیړ نس د تورو پټو سره لري. د ستنو بطیطې پشمي بدن او لنډ پښې لري اوږدوالي یی ۲۶ میلیمترو ته رسېږي او په اوبو کی ژوند کوي. د پراجتيا مدت یی ۲ کالونه دي. د ستن ښځينه معمولا د الوتنې په وخت کی پر اوبو هگۍ اچوي.  

## سرچینې
‎

وېشنيزه:خوځندکې
وېشنيزه:ستنی
مېگانېورا

**مېگانېورا** (*Meganeura* ) د پخواني ورزلرونکی خوځندکو څخه یو څیرونکي ستن وو چی د کربن په وخت کی چی ۳۰۰ میلیون کاله کېږي په نړی کی یی ژوند او ښکاري کاوه. نوموړي ستن د ورزلرونکی خوځندکو څخه تر تولو لوی ژوي وو. د ورزونو پلنوالي یی ۷۵ سانتيمتر وو. مېگانېورا په ځانگړی ډول بې مهره ځناوران ښکاري کاوه. فوسلونه یی په چېک جمهوریت، انگلستان او فرانسه کی کشف شول.

وېشنيزه:ستنی
اروپايي اوښاره

**اروپايي اوښاره** (په لاتین: *Mantis religiosa*) چی د لمونځکونکي اوښاره په نوم هم يادېږي یوه څیرونکی (ښکاري) حشره ده چی په مرکزي او سهیلي اروپا کی په وچو سیمو کی ژوند کوي.
## پېژندنه
اروپايي اوښاره لویه حشره ده چی درې جوړې پښې لري. د پښو لمړني جوړه قوي ده او د حشراتو د وژلو لپاره کارېږي. رنگ یی شین یا قهوه یی دی. د اوښارو ښځينو په هکله معلوم دي چی خپل مذکر تر جماع (خورټېدلو) وروسته وخوري. نوموړي اوښاره اوږد سر، دوې جوړې وریدلرونکی ورزونه، لویې جوړې شوې سترگې، یوه جوړه انتنونه او قوي زامې لري. د اوښارې ښځينه معمولا ۷ میاشتونه او د اوښارې نر ۲ میاشتونه ژوند کوي.

## د اروپايي اوښارې ډولونه
**Mantis religiosa beybienkoi* تاجیکستان، ازبکستان
**Mantis religiosa caucasica* 
**Mantis religiosa eichleri* 
**Mantis religiosa inornata* ایران، هندوستان، پاکستان
**Mantis religiosa langoalata* ازبکستان
**Mantis religiosa latinota* قزاقستان
**Mantis religiosa macedonica* 
**Mantis religiosa major*
**Mantis religiosa polonica* پولنډ
**Mantis religiosa religiosa* 
**Mantis religiosa siedleckii* تایوان
**Mantis religiosa sinica* چين 

## سرچینې
‎

وېشنيزه:اوښارې
اېرېسوس موراویکوس

**اېرېسوس موراویکوس** (په چېکي:*Stepník moravský* ) د زهرجن غڼو څخه دی چی د چېک  په جمهوريت کی په سهيلي موراويا کی ژوند کوي او د چېک د جمهوريت تر ټولو لویه  غڼه ده. 
## پېژندنه
اېرېسوس موراویکوس Eresus moravicus د اېرېسوس  Eresus د غڼو ډلو څخه  یو ښکاري ژوي دی چی په ۲۰۰۸ کال کی د ډاکتر Milan Řezáč لخوا کشف او توصيف شو. نوموړي غڼه څلور جوړې پښې، سر- ټټر او نس لري. د اېرېسوس موراویکوس ښځينه تور رنگ لري او اوږدوالي یی ۳۵ میلیمتر دی. د اېرېسوس موراویکوس  نر ( ذکر) سپین - تور - سور رنگ لری او اوږدوالی یی ۱۱ میلیمتر دي. نوموړي غڼه په عمودي او عميق غارونو کی ژوند کوي. څرنگه چی د اېرېسوس موراویکوس  د ښځينو شمېر ډېر کم دی ځکه د دی لپاره ذکران باید د ښځينو د ميننو لپاره د بلو ذکرانو پر ضد جگړه وکړي. د غڼو نر تر جماع وروسته د ښځينې جنسی آلت د خاصی توکې په مرسته بندوی چی نورو غڼو نسی کولای دغه ښځينه بیا حامله وکړي. د اېرېسوس موراویکوس زهر د عصبي زهرونو څخه دی چی د انسانانو لپاره خطرناک نه دی. ‌

## سرچینې
‎       
 وېشنيزه:غڼې
سايکلوفوسفمايډ

**سايکلوفوسفمايډ** *(په انگرېزي: Cyclophosphamide)* (سوداگريز نومونه **اېنډوکسان**, **سايټوکسان**, **نيوسار**, **پروسايټوکس**, **رېويميون**), چې د **سايټوفوسفين** په نامه هم يادېږي، د نايتروجن موستارد يو القلي توکی دی او د اوکسازافوسفينانس له ډلې څخه شمېرل کېږي.

يو القلي توکی د الکيل ډله (CnH2n+1) ډي ان اې کې ورگډوي. دا درمل د ډي ان اې د گوانين بېز کې د اماډوزول کړۍ ۷ شمېر نايتروجن اټوم کې د الکيل ډله ورنښلوي. دا تعامل د يو انټراسټرانډ او انټرسټرانډ تېربېرتړنې ډي ان اې په جوړښت کې د ډي ان اې د ريپلېکېشن خنډ گرځي.

سايکلوفوسفمايډ درمل د سرطان او د معافيتي نظام په بې نظميو کې کارېږي. د يو نافعال او يا نيمه فعال درمل په توگه، دغه درمل په لړمون کې د سايټوکروم پي ۴۵۰ انزايم په مرسته ۴-هايډرواکسي سايکلوفوسفمايډ ته اړوي او د کېمودرملنې له خاصيت څخه برخمن دی.

سايکلوفوسفمايډ شديد جانبي عوارض لري. په دغو عوارضو کې حاد مايولويډ ليوکېميا، د سپوخسې سرطان، هېمورېجېک سيسټايټس او د ډېرې زياتې کچې کارېدو سره تلپاتې بې يېبروري شامله ده. د معافيتي ناروغيو د حاد حالت په وخت کې ډاکټران اکثراً لږ-زهرجن درمل لکه مېټوټرکسات يا ازاتيوپرين کاروي.

دا درمل د روغتيا نړېوال تنظيم اهمو درملو لړليک کې د هغو درملو په کتار کې شمېرل کېږي چې د يو بنسټيز روغتيايي سيستم کې اهم گڼل کېږي.

## سرچينې

وېشنيزه:درمل
وېشنيزه:سرطاني درمل
آلماني چابکۍ

**آلماني چابکۍ** (په لاتين: *Blattela germanica*) د چابکو څخه یوه مضره حشره ده چی تر اوسه پورې د نړۍ بېلا بېلو سیمو ته پراخه شوي ده. نوموړي حشره په ځانگړي ډول د انسانانو په کورونو کی ژوند کوي او د گرمو ځایونو سره ډېره میننه لري. آلماني چابکۍ کورنی چټلى، کاغد او څرمن خوري اوخطرناک رنځونه سرايت کوي. 
## پېژندنه
آلماني چابکۍ شپني خوځندکه ده. اوږدوالی یی ۱۵ میلیمترو ته رسېږي. نوموړي خوځندکه د حشرو وژونکی توکو او راديواکټيویټي وړانگی څخه مقاومت کولای سی. د چابکو ښځينه کوچني هگې اچوي چی په هگی غوزو کی پراختیا کېږي. دهگی هره غوزه ۳۰ هگی لري.

## سرچینې
‎

وېشنيزه:چابکۍ
ځنگلي خزدکه

**ځنگلي خزدکه** (په لاتين: *Anoplotrupes stercorosus*) د مفيدو خوځندکو څخه ده چی په اروپا، مرکزي آسيا او چين کی ژوند کوي. نوموړي خزدکه په ځانگړي ډول په جنگل کی ژوند کوي اور تور یا فلزي رنگ لري. اوږدوالي یی د ۱۲ میلیمترو څخه تر ۱۹ میليمترو پورې دی. ځنگلي خزدکه ټول څیز خوړونکو گونگټو څخه ده چې په ځانگړی ډول مړشوي ژوي او پرېشنې خوري. 

وېشنيزه:خزدکې
ځريځه

**ځريځه** (علمي نوم: *Carthamus tinctorius* ) یو بوټي دي چې د تريز بوټې په کورنۍ او د Carthamus په جنس پورې اړه لري. 

## سرچينې

وېشنيزه:بوټي
وېشنيزه:تريز ډوله بوټي
ختيځي کيکه

**ختيځي کيکه** يا **ختيځي ورږه** يا **د خوفو ورږه** (په لاتين: *Xenopsylla* *cheopis* ) د موږکانو او انسانانو یو طفيلي ژوي دی چی د آنډېميکي تيفوس او طاعون رنځونه سرايت کوي. نوموړي کيکه په منځنی پېړی کې د مرکزي آسيا څخه اروپا ته پراخه شوه خو په اوس وخت کی یوازې په آسیا او آفریقا کی ژوند کوي.
## پېژندنه
ختيځي کيکه د کيکو څخه یوه حشره ده چی درې جوړې پښې، سر ټټر او نس لري. بدن یی د نېښونو لخوا پوښ شوي دی او پر پښو باندی خپړونه لرِی. رنگ یی ژېړ دی او اوږړوالي یی ۲،۵ میلیمترو ته رسېږي. نوموړي کيکه د موږکانو او انسانانو وينه خوري او خطرناک ساری رنځونه سرايت کوي.   

وېشنيزه:ورږې