انتروپوسین

انتروپوسین چې فونوتیکي سمبول او تلفظ یې (اېن في ترافسین، اېن في تېراپي-/ ان-تیرا-پي-سین، ان-تراپي-//ˈænθrəpəˌsiːn, ænˈθrɒpə-/ *AN-thrə-pə-seen, an-THROP-ə-*) دی، د ځمکې وړاندیز شوې جیولوژيکي دوره ده چې لرغونتیا یې د ځمکې پېژندنې او ایکوسیستم پر مخ د انسان د پام وړ اغېزو ته ورګرځي، خو ډېره محدوده نه، چې اتنروپولوژیک اقلیمي بدلونونه په کې شاملېږي. 

د ۲۰۲۲ ز کال تر اپرېل پورې نه د سټراټیګرافي نړیوال کمیسیون (ICS)، نه هم د جیولوژیکې علومو نړیوالې اتحادیې (IUGS) په رسمي توګه دا اصطلاح د جيولوژیکي عصر د پېژندل شوې فرعې برخې په توګه تصویب کړه. که څه هم د انټروپوسین کاري ګروپ (AWG) د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې د ICS کوانترۍ فرعي کمیسون (SQS) د ۲۰۱۶ ز کال په اپرېل کې د انتروپوسین دورې د تعریف لپاره د زرین وږي رسمي وړاندیز(GSSP) ته د ځمکې پېژندنې په مهالني مقیاس (GTS) کې رایه ورکړه او د ۲۰۱۶ ز کال په اګست کې يې دا سپارښتنه د ځمکې پېژندنې نړیوال کانګرېس ته وړاندې کړه. AWG د ۲۰۱۹ ز کال په مې میاشت کې ICS ته په ۲۰۲۱ ز کال کې د رسمي وړاندیز د وړاندې کولو په ګټه مثبته رایه ورکړه، چې د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې بالقوه نښګر یې د شلمې پېړي په منځنۍ برخه کې ځای پر ځای کول. دغه مهالنۍ دوره د لوی سرعت (Great Acceleration) له پیل سره سمون لري، چې تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته یوه مهالنۍ دوره ده چې په ترڅ کې يې ټولنیز اقتصاد، اتومي عمر او د ځمکې د سیستم تمایلات په ډراماتیک ډول لوړيږي.   

د انتروپوسین د پیل لپاره بېلابېلې نېټې وړاندیز شوې، چې د کرنیز انقلاب له پیل څخه له ۱۲۰۰۰-۱۵۰۰۰ ز کاله مخکې د ۱۹۶۰ ز لسیزې په وروستیو پورې اړه لري. د تصویب پروسه لا هم روانه ده او په دې توګه د مشخصې نېټې پرېکړه پاتې ده، خو د ۱۹۵۰ ز لسیزې په بهیر کې د اتمي بمونو د ازمېښت په پایله کې په لوړه کچه د راډیونيکلوټایدونو راغورځېدلو د نورو په پرتله زیات پام ځان ته وراړولی او د انتروپوسین احتمالي پیل په ۱۹۴۵ کال کې د لومړي اتومي بم له چاودنې یا په ۱۹۶۳ کال کې د اتومي وسلو د ازموینې د مخینوي تړون څخه تعینوي.    

## عموميات
د ولادمیر ورناډسکي له خوا د انتروپوسین لپاره لومړنی مفهوم نوسفیر و، نوموړي په ۱۹۳۸ ز کال کې د «جیولوژیکي ځواک په توګه ساینسي فکر» کتاب لیکلی. د شوروي اتحاد ساینس پوهانو د انتروپوسین اصطلاح د ۱۹۶۰ ز لسیزې په پیل کې کارولې چې تر ټولو وروستۍ جيولوژیکې دورې یعنې کوانترۍ ته اشاره کوي. ایکولوژست یوجین اېف سټومر بیا وروسته په ز ۱۹۸۰ ز لسیزه کې "انتروپوسين" په بل مفهوم سره کارولی او دا اصطلاح په ۲۰۰۰ز  کال کې د اتموسفیر د کیمیاپوه پاول. جې. کروتزېن له خوا چې په ۲۰۰۰ز کال کې يې د ځمکې پر اتموسفیر د انسان اغیزې په پام کې نیولې وي په پراخ ډول مشهوره شوه. وروستۍ پېړۍ دومره مهمې دي چې یوه نوې جيولوژیکې دوره رامنځته کوي. 

په ۲۰۰۸ ز کال کې د لندن د ځمکې پېژندنې ټولنې د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې کمیسیون د ځمکې پېژندنې د دوران د رسمي وېش د عنصر په توګه د انتروپوسین د جوړولو وړاندیز په پام کې ونیوه. ډېری کمیسیونونه دې پایلې ته رسېدلي چې دا وړاندیزونه وړ دي او باید وارزول شي. د ځمکې پېژندنې د بېلابېلو ټولنو د پوهانو خپلواکو کاري ډلو د دې پر تعینولو چې انتروپوسین به په رسمي ډول د ځمکې په مهالني مقیاس کې ومنل شي او که نه کار پیل کړی. 

د انتروپوسین اصطلاح په غیر رسمي ډول په علمي برخو کې کارول کېږي. د امریکا جیولوژیکي ټولنې د ۲۰۱۱زکال په خپلې کلنۍ غونډه کې وویل: ارکیان (د ژوند لومړنۍ دوره) تر انتروپوسین پورې: تېر مهال د راتلونکې کلۍ ده. نوې دوره د پيل کره اوموافقه نېټه نه لري، خو د جيولوژیکي شواهدو پر بنسټ له صنعتي انقلاب سره د پیل نېټې د تثبیت لپاره یو وړاندیز شته چې نږدې په ۱۷۸۰ز لسیزه کې د بخار د ماشین اختراع ده. نور پوهان نوې اصطلاح له پخوانیو پېښو لکه د کرنې لوړېدل او د ډبرمهال (له میلاد څخه ۱۲۰۰۰ مخکې) له انقلاب سره تړوا لري. د نسبي انساني اغېزو شواهد- لکه د ځمکې څخه کار اخيستل، ایکوسیستمونه، د ژوو تنوع او د ډولونو انقراض/ورکېدل – د پام وړ دي. پوهان فکر کوي چې انساني اغېزو د ژوند د تنوع ودې ته د پام وړ بدلون (یا یې درولې) ورکړی. هغه کسان چې د مخکینیو تاریخونو په اړه بحث کوي، د ځمکې پېژندنې د شواهدو پر بنسټ په دې باور دي چې انتروپوسین وړاندیز ښايي له میلاد څخه مخکې د ۱۴۰۰۰ تر ۱۵۰۰۰ ز کلونو پورې په لومړیو کې شوی وي. دا چاره د دې لامل شوې چې نور پوهان داسې وړاندیز وکړي چې «د انتروپوسین وړاندیز باید زرکونه کاله مخکې ته وروګرځي» چې دا چاره اساساً د هولوسن له اوسنۍ اصطلاح سره مترادفه ده.      

د ۲۰۱۵ زکال په جنورۍ کې د انتروپوسین د نړیوالې کاري ډلې له ۳۸ غړو څخه ۲۶ کسانو یوه مقاله خپره کړه چې د ۱۹۴۵ ز کال د جولای په ۱۶ یې د تثلیث ازمويښت د نوې وړاندیزي دورې د پیل د ټکي په توګه وړاندیز کړ. که څه هم د پام وړ اقلیت شمېر د څو بدیلو تاریخونو څخه ملاتړ کوي. د ۲۰۱۵ کال د مارچ راپور ۱۶۱۰ یا هم ۱۹۶۴ز کال د انتروپوسین د پیل د نېټې په توګه وړاندیز کړ. ځينې نور څېړونکي د انتروپوسین د فزیکي لایو متمایزو ځانګړنو ته په اشاره داسې وړاندیز کوي چې پيل او اغېزه د وخت په بهیر/اوږدو کې پراختیا مومي او له یوې شېبې یا د پیل له تاریخ سره نه شي ساده کېدلی. 

## سرچينې