ټولواکه سوسیالیزم

ټولواکه سوسیالیزم، یا له پاسه سوسیالیزم، یو اقتصادي او سیاسي نظام دی چې د سوسیالیستي اقتصاد له ځینو ډولونو ملاتړ کوي، پداسې حال کې چې سیاسي لیبرالیزم مردود ګڼي. دا د یوې اصطلاح په توګه د اقتصادي-سیاسي نظامونو د داسې یوې ټولګې استازیتوب کوي چې ځان سوسیالیست بولي او د څو ګوندي سیاسي نظامونو لیبرال دیموکراتیک لیدلوری، د غونډو ازادي، د محاکمو له خوا احضار، او د بیان ازادي ردوي، چې دا کار یا د انقلاب ضد ډار له امله یا د سوسیالیزم د پای له امله کوي. یو شمېر هېوادونه، په تېره بیا شوروي اتحاد، چین او د هغوی متحدین، د خبریالانو او پوهانو له لوري د ټولواکه سوسیالیستي دولتونو په نوم یاد شوي دي.  

دا لیدلوری چې د غیر-ټولواکه، غیر-مرکزي او د سوسیالیستي غورځنګ د فردي آزادۍ څانگې سره توپیر لري، ټولواکه سوسیالیزم د افریقایي، عربو او د لاتینې امریکا د سوسیالیزم ځینې ډولونه له ځان سره لري. که څه هم د دولتي سوسیالیزم یو ټولواکه یا غیر لیبرال سیستم بڼه ګڼل ګېږي، زیاتره وختونه د منتقدینو له لوري سوسیالیزم ګڼل ګېږي او د کیڼ اړخو منتقدینو له لوري دولتي کپيټالیزم ګڼل کېږي، چې دا دولتونه له ایډیالوژیک اړخه مارکس – لینن پلوه وو او ځانونه یې د کارګرانو او بزګرانو یا د خلکو ولسواکه نظامونو ملاتړي ښودل. پوهانو، سیاسي مبصرینو او نورو عالمانو د ټولواکه سوسیالیستي او ډیموکراتیک سوسیالیستي دولتونو ترمنځ توپیر کړی دی. له دې دوو لومړی د شوروي بلاک استازیتوب کوي او وروستنی د لوېدیځ بلاک هېوادونو استازیتوب کوي چې په ډیموکراتیک ډول د سوسیالیستي ګوندونو لکه بریتانیا، فرانسې، سویډن او - په عمومي توګه د لوېدیځو ټولنیزو ولسواکه نظامونو له لوري اداره شوی دی. 

په داسې حال کې چې دا لیدلوری د تخیلي سوسیالیزم نه ریښه اخلي چې د اډوارډ بیلامي له لوري ملاتړ شوی او د هال ډراپر له لوري له پاسه سوسیالیزم نومول شوی، دا نظام په پراخه کچه د شوروي ماډل سره تړاو لري او د ټولواکه لیبرالیزم سره توپیر یا پرتله شوی دی. ټولواکه سوسیالیزم په تیوري او عمل کې د کیڼ اړخو او ښي اړخو له لوري تر نیوکې لاندې نیول شوي دي.

## سیاسي ریښې

### له پاسه سوسیالیزم
ټولواکه سوسیالیزم د له پاسه سوسیالیزم څخه اخیستل شوی دی. هال ډراپر له پاسه سوسیالیزم د داسې فلسفې په توګه تعریف کړی چې د سوسیالیستي دولت ادارې لپاره یوه اشرافي اداره ګماري. د سوسیالیزم بل اړخ له لاندې څخه دی چې ډېر دیموکراتیک یا ولسواکه سوسیالیزم دی. له پاسه سوسیالیزم اند د له لاندې سوسیالیزم په پرتله په پراخه کچه په اشرافي کړیو کې بحث ګېږي - حتی که مارکسیستي خیال هم وي - ځکه چې دا یې ډېره عملي بڼه لري. ډراپر له لاندې سوسیالیزم د سوسیالیزم تر ټولو پاکه او ډېره مارکسیستي نسخه ګڼلې ده. د ډرایپر په وینا، کارل مارکس او فریدریش انګلز د هر هغه سوسیالیستي بنسټ سره په کلکه مخالف وو چې "د خرافاتي ټولواکۍ" ملاتړ وکړي. ډرایپر استدلال کوي چې دا وېش د "اصلاح پاله یا انقلابي، سوله ایز یا یاغي، ولسواکه یا ټولواکه، او نورو" ترمنځ وېش ته اشاره کوي او اشراف پالنه د له پاسه سوسیالیزم د شپږو لوی ډولونو څخه، چې " انسان پالنه، "اشراف پالنه"، "پانیزم"، "کمونیزم"، "کمال پلوي" او "له بهر څخه سوسیالیزم" دي، د یوې بڼې په توګه پېژني. 

د ارتور لیپو په وینا، مارکس او انګلز د "د معاصر انقلابي ډیموکرات سوسیالیزم بنسټګر" وو، چې هغوی ته د "له لاندې سوسیالیزم" پلویان ویل شوي دي. دا سوسیالیزم چې "د لویې کارګرې طبقې د غورځنګ پر بنسټ ولاړ دی، د ولسواکۍ د پراختیا او د انسان د ازادۍ لپاره له لاندې څخه مبارزه کوي". دا ډول سوسیالیزم د "ټولواکه، غیر-ولسواکه لیدلوري" او "ډول ډول ټولنیز مالکیت له  نظریاتو سره، چې د سوسیالیزم د سرلیک ادعا کوي، توپیر لري". همدارنګه د "له پاسه سوسیالیزم زیاتره ډولونو" چې په شلمه پېړۍ کې رامینځته شوي، له هغه خوځښتونو او حکومتونو سره چې په کې د سوسیالیزم په نوم په طبقاتي اقتصاد باندې یوه ټولواکه 'نوې طبقه' واکمني کوي، توپیر لري. دا وېش "د سوسیالیستي خوځښت د تاریخ په اوږدو کې دوام لري". لیپو د سوسیالیستي خوځښت په تاریخ کې بیلامیزم او ستالینیزم د دوه مشهور ټولواکه سوسیالیستي خوځښتونه بولي. 

د سوسیالیستي خوځښت په اوږدو کې د ټولواکه – د فردي آزادۍ مبارزې او شخړې په ۱۸۷۲ کال د انارشیستانو د کارګرانو له لومړي نړیوالې ټولنې او د هغوی له شړلو پیلېږي. دې انارشیستانو چې د ټولواکۍ ضد نړیوال خوځښت مشري یې په غاړه درلوده او وروسته یې د انارشیست سېنټ امییر انټرنشنل تر نوم لاندې د فردي آزادۍ نړیوال بنسټ تاسیس کړ. فرد پالونکي انارشیست بنیامین، چې په ۱۸۸۸ کال کې یې ځان د ټولواکه دولتي سوسیالیزم او اجباري کمونیزم په مخالفت کې انارشیست سوسیالیست او د فردي آزادۍ سوسیالیست اعلان کړ، د ارنسټ لیزین د "سوسیالیستي لیک" تر نوم لاندې د اثر بشپړ متن یې د "دولتي سوسیالیزم او انارشیزم" تر نوم لاندې په خپله مقاله کې شامل کړ. د لیزین له قوله، سوسیالیزم په دوه ډوله دی: "یو یې دیکتاتوري او بل یې د فردي ازادی غوښتونکی دی". د توکر په اند له دوه سوسیالیست لیدلوري یو ټولواکه دولتي سوسیالیزم و چې هغه یې د مارکسیستي ښوونځي او د فردي آزادۍ د انارشیستي سوسیالیزم، یا په ساده ډول انارشیزم ګڼي، چې هغه یې پلوي کوله. توکر وایي چې دا حقیقت چې ګواکي ټولواکه "دولتي سوسیالیزم د سوسیالیزم نور ډولونه تر سیوري لاندې را وستلي دي، د سوسیالیستي اند انحصار ته حق نه ورکوي". د توکر په وینا، هغه څه چې د سوسیالیزم دوه مکتبونو په کې ګډ لیدلوری درلود، د کار د ارزښت تیوري او موخې وې، چې د هغوی پر مټ انارشیزم مختلفې لارې تعقیبوي.

د جورج ووډکاک له قوله، د کارګرانو دوهمه نړیواله ټولنه "د فردي آزادۍ او ټولواکه سوسیالیزم تر منځ د ستونزو له امله د جګړې په ډګر بدله شوه. دوی نه یوازې په اغېزمنه توګه ځانونه د لږکیو د حقونو د اتلانو په توګه وړاندې کړل؛ بکله دوی آلمان مارکسیستان هم وهڅول چې د دیکتاتوري نه زغم څرګند کړي چې د مارکسیستي لارښوونو څخه د برتانیې د کارګر غورځنګ د مخنیوي لپاره یو عامل و چې د اچ ام هېنډمن په څېر د مشرانو له لوري ورته اشاره شوې وه". د انارشیستانو په اند، لکه د An Anarchist FAQ د لیکوالانو پر بنسټ، د له پاسه سوسیالیزم ډولونه لکه ټولواکه سوسیالیزم یا دولتي سوسیالیزم اصلي متضاد کلمات دي او له لاندې نه د فردي آزادي سوسیالیزم د ریښتیني سوسیالیزم استازیتوب کوي. د انارشیستانو او نورو ټولواکه ضد سوسیالیستانو لپاره، سوسیالیزم "یوازې د یو بېطبقې او غیر ټولواکه (یعنې د فردي آزادۍ) د ټولنې معنی لري چې په کې خلک یا په فردي په توګه یا د یوې ډلې په توګه (له وضعیت سره سم) خپلې چارې پخپله اداره کوي. په بل عبارت، دا د ژوند په ټولو اړخونو کې، د کارځای په ګډون، د خپلواکه مدیریت معنی لري. تاریخپوه هربرټ ایل اوسګود انارشیزم د ټولواکه کمونیزم او دولتي سوسیالیزم د "نهایي تضاد" په توګه بیان کړی. 

په عموم کې سوسیالیستانو او سوسیالیست لیکوالانو، لکه د ډیمیتري ولکوګونوف، دا ومنله چې د ټولواکه سوسیالیستي مشرانو کړنو "د اکتوبر د انقلاب پر مټ د سوسیالیزم پراخه رامنځ ته شوو غوښتنو" ته زیان رسولی دی. په داسې حال کې چې ځینو ښي اړخو لیکوالانو د پلار-ډوله محافظه کاره سیاست او ښي اړخي سیاست د نورو ډولونو له ډلې، محافظه کاره سوسیالیزم، فاشیزم او پروسیایي (جرمني) سوسیالیزم، د ټولواکه سوسیالیزم په توګه تشرېح کړي، پوهانو د دوی طبیعت د سوسیالیستي پر ځای د پرېکنده کپیتالیست او محافظه کار ګنلی دی. 

## سرچينې