معماري

**معماري** (په لاتیني: *architectura*، له یوناني کلمې: ἀρχιτέκτων *arkhitekton*  "یعني معمار یا طراح"، او له ἀρχι "یعني مشر یا سردار" او τέκτων "یعني خالق یا جوړوونکی" څخه اخیستل شوی) د ودانیو یا نورو جوړښتونو د پلانولو، ډیزاین او جوړولو پروسې او محصول دواړو ته ویل کېږي. د معمارۍ اثار او کارونه د ودانیو په مادي بڼه کې، ډېری وختونه د کلتوري سمبولونو او هنري کارونو په توګه پېژندل کېږي. تاریخي تمدنونه اکثرا د معمارۍ په برخه کې د دوی له ژوندي پاتې لاسته راوړنو سره پېژندل شوي دي.

دا ډول کارونه، چې تر تاریخ وړاندې دوره کې پیل شوي، په ټولو اوو لویو وچو کې د تمدنونو لپاره د کلتور د څرګندولو لپاره کارول شوي. له همدې کبله، معمارۍ د هنر یوه بڼه ګڼل کېږي. د معمارۍ په اړه متنونه له لرغونو وختونو راهیسې لیکل شوي. د معمارۍ د تیورۍ په اړه ترټولو پخوانی ژوندی پاتې متن په لومړۍ زېږديزه پېړۍ کې د روم د معمار ویټروویوس (Vitruvius) له خوا د ډي آرکیټیکټورا (*De architectura*) مقاله ده، چې له مخې یې یوه ښه ودانۍ د فرمیتاس (*firmitas*)، یوټیلیټاس (*utilitas*) او وینوستاس *venustas*  (دوام، ګټورتیا او ښکلا) انځوروي. څو پېړۍ وروسته، لیون بټیستا البرتي (Leon Battista Alberti) خپلو نظرونو ته لا ډېره پراختیا ورکړه او ښکلا یې د ودانیو د عیني کیفیت په توګه یاده کړه چې باید د هغو په بېلابېلو برخو کې وموندل شي. جیورجیو واساري (Giorgio Vasari) د غوره انځورګرانو، مجسمو جوړونکو او معمارانو پر ژوند لیکل کړي او په ۱۶مه پېړۍ کې د لویدیځ هنرونو کې د سټایل مفکوره یې وړاندې کړه. په ۱۹مه پېړۍ کې بیا لویس سلیوان (Louis Sullivan) څرګنده کړه، چې "فورم یا بڼه د فعالیت یا کړنچارې تابع ده". "فعالیت یا کړنچاره" د کلاسیکې "ګټورتیا" کلمې ځای ونیوه او داسې وګڼل شوه چې نه یوازې عملي بلکې جمالیاتي یا د ښکلا اړوند، رواني او کلتوري اړخونه هم پکې شامل دي. د پایدارې معمارۍ مفکوره بیا د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې وړاندې شوه.

معماري د کلیوالي، شفاهي او ځایي یا بومي معمارۍ په توګه پیل شوه چې له ازمویښت او تېروتنې څخه یې بریالۍ بیاجوړونې ته وده ومونده. د لرغونو ښاري معماریو بوختیا د هغو مذهبي جوړښتونو او ودانیو پر جوړولو وه، چې د واکمنانو د سیاسي ځواک د سمبول کار ترې اخیستل کېده او دا چاره تر هغه وخته روانه وه چې یوناني او رومي معمارۍ بالاخره مدني فضایلو ته پام واړاوه. د هند او چین معماریو په ټوله آسیا کې پر بڼو اغېزې وښندلې او په ځانګړي توګه د بودا معمارۍ بیا بېلابېل ځایي طعمونه اخیستي دي. د اروپا د منځنیو پېړیو په دوران کې، رومنسک (Romanesque) او ګوتیک (Gothic) کلیساوو او خانقاوو پان-اروپایي سټایلونه راڅرګند شول، په داسې حال کې چې رینسانس بیا کلاسیک ډولونه خوښول چې د مشهورو معمارانو له خوا به په نامه جوړېدل. وروسته د معمارانو او انجنیرانو رولونه سره جلا شول. عصري معمارۍ بیا له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د avant-garde غورځنګ په توګه پیل شوې چې هڅه پکې دا وه څو یو بشپړ نوی داسې سټایل رامنځته کړي چې تر جګړې وروسته د نوي ټولنیز او اقتصادي نظم لپاره مناسب وي او د منځنۍ ​​​​او کاري طبقې د اړتیاو پر پوره کولو تمرکز ولري. په دې کې بیا ټینګار پر عصري تخنیکونو، موادو، او ساده هندسي شکلونو باندې و، چې د لوړو پوړونو لپاره یې لاره هواره کړه. ډېری معماران له ماډرنیزم څخه، چې دوی یې د تاریخي او جمالیاتي ضد نظریاتو په توګه پېژني، ناخوښ او نهیلي شول او وروسته بیا پوسټ ماډرن او معاصرې معمارۍ وده وکړه.

د کلونو په اوږدو کې، د معمارۍ ساختماني ساحه پراخه شوې او ان د کښتیو له ډیزاین څخه تر داخلي ډیکور یا سینګار پورې هرڅه پکې شامل شوي.

## تعریفونه
معماري لاندې معناوې لرلی شي:

* یوه عمومي اصطلاح چې د ودانیو او نورو فزیکي جوړښتونو د تشرېح لپاره کارول کېږي.
* د ودانیو او (ځینې) غیر ودانیزو جوړښتونو د ډیزاین هنر او علم.
* د ودانیو او نورو فزیکي جوړښتونو د جوړولو طریقه او د ډیزاین سټایل.
* رایوځای یا منسجمه بڼه یا جوړښت.
* د هنر، ساینس، ټیکنالوژۍ او انسانیت پوهه
* د معمار د ډیزاین فعالیت یا کار، له لویې کچې (ښاري ډیزاین، د منظرو معمارۍ) نیولې تر کوچنۍ کچې (جوړښتي تفصیلات او فرنیچر یا د کور سامان) پورې. د معمار کار، چې پکې معماري د ودانیو د ډیزاین او جوړولو، یا جوړ شوي چاپیریال په اړه د مسلکي خدماتو وړاندې کولو معنا لري.

## د معمارۍ تیوري
د معمارۍ فلسفه د هنر د فلسفې یوه څانګه ده چې د معمارۍ له جمالیاتي  ارزښت، د هغې له معنا پوهنې او د کلتور له پراختیا سره له اړیکو څخه یې بحث کوي. له افلاطون څخه نیولې تر میشل فوکو، ګیلس ډیلیوز، رابرټ وینټوري او لوډویګ ویتګینسټین پورې ډېری فیلسوفانو او تیوریسنانو د معمارۍ ماهیت ته توجه کړې او دا چې آیا معماري له ودانولو یا جوړولو سره توپیر لري کنه.

## تاریخچه

### ریښه او ځایي یا بومي معمارۍ
ودانول لومړی د اړتیاوو (سرپناه، امنیت، عبادت او داسې نورو) او وسیلو (د ودانیزو توکو موجودیت او د خدمت کولو مهارتونو) تر منځ له  متحرکاتو څخه راڅرګند شوي. کله چې انساني کلتور وده وکړه او پوهه د شفاهي دودونو او تمرینونو له لارې د رسمي کېدو په لوري ولاړه، ودانول او ودانۍ جوړول پر یوه کسب یا هنر بدل شو، او "معماري" هغه نوم دی چې د همدغه کسب یا هنر خورا رسمي او معتبرو نسخو ته ورکړل شوی دی. په پراخه کچه انګېرنه دا ده، چې د معمارۍ بریالیتوب د ازمویښت او تېروتنې د پروسې محصول و، هغه هم په تدریجي توګه له لږ ازمویښت او ډېر تکرار یا بیاجوړولو سره، ځکه د دغې پروسې پایلې په زیاتیدونکې توګه د اطمینان وړ ثابتې شوې. هغه څه چې ځایي یا بومي معماري (vernacular architecture) بلل کېږي، لا هم د نړۍ په ډېری برخو کې ترسره کېږي.

### لرغونې معمارۍ
په ډېرو پخوانیو او لرغونو تمدنونو کې، لکه د مصر او بین النهرین په څېر تمدونونو کې، معمارۍ او ښاريزم یا ښارجوړونه له خدایي حکم او مافوق الطبيعت سره د دوامدارې ښکېلتیا منعکسوونکې دي، او ډېری لرغونو کلتورونو د واکمن د سیاسي قدرت، واکمن پاړکي، یا هم خپله د دولت د نمایشي ښودنې لپاره په معماریو کې یادګارونه جوړ کړي.

د یوناني او رومي تمدنونو په څېر د کلاسیکو تمدنونو معماري او ښاريزم، د مذهبي یا تجربوي آیډیالونو پر ځای له مدني هغو څخه راڅرګنده شوه او د ودانیو نوي ډولونه پکې رامنځته شول. د معمارۍ "سټایل" د کلاسیکو فرمانونو په بڼه وده کړې. رومي معماري د یوناني معمارۍ تر اغېزې لاندې راغلې ځکه هغوی ډېری یوناني عناصر په خپلو ودانیزو چارو کې شامل کړل.

### اسلامي معماري
اسلامي معماري په اوومه پېړۍ کې پیل شوه، چې پکې د لرغوني منځني ختیځ او بیزانس امپراتورۍ د معمارۍ بڼې شاملې وې، مګر د ټولنې له مذهبي او ټولنیزو اړتیاوو سره سمو ځانګړتیاو هم پکې وده وکړه. بېلګې یې په منځني ختیځ، ترکیه، شمالي افریقا، د هند نیمه وچه او د اروپا په ځینو برخو کې لکه هسپانیا، البانیا او بالکان دولتونو کې د عثماني امپراتورۍ د پراختیا له کبله موندل کېدای شي.

### اوسنۍ معماري
له ۱۹۸۰مې لسیزې راهیسې، کله چې د ودانیو پېچلتیا (د ودانیزو سیسټمونو، خدماتو، انرژۍ او ټیکنالوژیو له پلوه) زیاته شوه، د معمارۍ ساحه هم د هرې پروژې د ډول، تخنیکي مهارتونو یا د پروژې د ترسره کولو د مېتودونو لپاره له اړوندو تخصصونو سره پراخه او څو اړخیزه شوه. پر دې سربېره، د "پروژې" معماري چې پکې دا ډاډ ترلاسه کېږي چې پروژې اړین معیارونه پوره کړي او د مسؤولیت له اړوندو مسایلو سره سروکار لري، د "ډیزاین" له معمارۍ څخه ډېر جلاوالی موندلی دی. د هرې لویې ودانۍ لپاره د ډیزاین مقدماتي پروسې په زیاتیدونکې توګه پېچلې شوې دي او د پایښت، دوام، کیفیت، پیسو او له محلي قوانینو سره تطابق په څېر مسایلو لومړنیو څېړنو ته اړتیا لري. یو لوی جوړښت نور د یوه کس ډیزاین نه شي کېدای، بلکې باید د ډېرو کسانو کار وي. ماډرنیزم او پوسټ ماډرنیزم د معمارۍ د مسلک د ځینو غړو له لوري تر نیوکو لاندې دي، په ځانګړې توګه هغوی چې ګومان کوي بریالۍ معماري د انفرادیانو یا فردپالو یو شخصي، فلسفي یا جمالیاتي کسب نه دی؛ بلکې باید د خلکو ورځنۍ اړتیاوې پکې په پام کې ونیول شي او د ژوند کولو وړ چاپېریال رامنځته کولو لپاره ټیکنالوژي پکې وکارول شي، او هم د ډیزاین پروسه پکې د چلند، چاپېریال او ټولنیزو علومو د څېړنو پرمټ وشي.

## سرچینۍ