د هولوسين انقراض

بټنوک
**د هولوسين انقراض** یا نشت کېدنه چې شپږمه ستره نشت کېدنه یا انتروپوسین نشت کېدنه هم بلل کېږي، د اوسني هولوسين تاریخي پړاو (چې ډېر وروستي وختونه یې کله کله انتروپوسین بلل کېږي) په اوږدو کې د انساني فعالیتونو له امله د نوعو (د ژویو ډولونو) د له منځه تلنې یوه استمراري پېښه ده. تر اوسه پورې د باکټریاوو، فنجیو، بوټو او حیواناتو لکه؛ تي لرونکيو حیواناتو، مرغانو، خزنده ګانو، دوه ژوندْيو (ذو حیاتینو)، کبانو او نورو ډېرو بې ملا تیرو (غېر فقاریه) حیواناتو په ګډون د زیات شمېر ژوو کورنۍ نشت شوې دي. د ژوند د ډېرو نوعو لرونکو چاپېریالونو لکه؛ مرجاني صخرو او اورښتي ځنګلونو همدارنګه نورو ډېرو سیمو د خورا ډېر زیان سره سره د نوموړو نشت کېدنو په اړه ډېر ثبت شوي اسناد په لاس کې نشته، ځکه چې یاد نشت شوي ژوي د نشت کېدنې پر مهال نا-څرګند وو یا یې چا د نشت کېدنې په اړه تر اوسه معلومات نه دي موندلي. د نوعو د نشت کېدنې اوسنی میزان (نرخ) د مخکنۍ طبيعي نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله لوړ اټکل شوی دی.

لوی ځمکني حیوانات چې د میګافونا په نامه شهرت لري د هولوسين په نشت کېدنه کې له منځه تللي دي، یاده نشت کېدنه د وروستي کنګليز پړاو له پای ته رسېدو څخه را پیل شوې ده. د افریقا له لویې وچې څخه د باندې میګافونان چې، د انسانو ترڅنګ ېې تکامل ونشوی کړای، د نوي ښکار (د ژويو یا ارګانیزمونو دوه اړخیز عمل ته ویل کېږي، چې يو ښکار کوونکی ژوی په بل ژوي برید کوي او خوري یې) د ښکارندې (پدیدې) په وړاندې ډېر حساس ثابت شول او په ځمکه کې د لومړنیو انسانانو د خورېدو او ښکار له پیل کولو څخه وروسته ډېر ژر نشت یا منقرض شول؛ همدارنګه ډېرې افریقایي نوعې په هولوسين کې له منځه لاړې خو - د ځینو استثناوو له امله - د نوموړې لویې وچې ميګافونانو ته تر څو سوه کاله مخکې پورې زیان نه و رسېدلی. نوموړې نشت کېدنه چې د پلیستوسین-هولوسين پولې ته نږدې پېښه شوې ده، ځینې وختونه د نشت کېدنې کواټرنري پېښه هم بلل کېږي.

ډېره مشهوره نظریه دا ده چې، د انسانانو په واسطه د نوعو ښکار موجوده کړکېچنو حالاتو ته نور هم شدت  وروباښه، ځکه چې نشت کېدنه د انسانانو د راڅرګندېدو سره په یو مهال کې پېښه شوه. که څه هم چې، د انسانانو د ښکار له امله د نوعو د کمښت د کچې په اړه د نظرونو اختلاف شته، د نفوسو یوه اندازه کمښت په مستقیمه توګه د انسانو د فعالیتونو سره تړلی دی، لکه د نيوزيلنډ او هاوایي د نشت کېدنې پېښې. د انسانانو سربېره، د هوا بدلون هم ښایي د میګافونانو په نشت کېدنه کې مهم فکتور وي،  په ځانګړې توګه د پلیستوسین په پای کې. 

په ایکولوژیکه توګه، انسان یو بې ساري "تر ټولو ستر نړیوال ښکاري" ګڼل کېږي، چې په دایمي توګه د نورو سترو ښکاري حیواناتو ښکار کوي او په نړیواله کچه د خوړو ځنځیر (food webs) اغېزمنوي. په هره لویه وچه او سمندرونو کې ډېرې نوعې نشت شوې دي، چې ډېرې مشهورې بېلګې یې د افریقا، اسیا، استرالیا، شمالي او سوېلي امریکا او د نورو کوچنیو جزیرو په حدودو کې موندلی شو. په کلي توګه، د هولوسين نشت کېدنې ته په چاپېریال باندې د انسان د اغېزو سره تړاو ورکولای شو. د هولوسين نشت کېدنه په ۲۱مه زېږدیزه پېړۍ کې هم روانه ده، چې د انساني نفوس ډېرښت، د وګړي په سر د مصرف زياتېدنه او د غوښې تولید د دغې سترې نشت کېدنې لومړني عوامل دي، او د ځنګلونو وهل، ډېره کب نیونه، د سمندرونو تېزابي کېدل، د نمناکو ځمکو ویجاړونه او د زوحیاتینو د نفوس کمښت د استوګنې د تنوع د له منځه تلنې یو څو لوی مثالونه دي.

## مخینه
سترې نشت کېدنې د وخت په یو لنډ[*څومره*] جیولوژيکي پړاو کې لږ تر لږه د نوعو د ۷۵‌‍ سلنې د له منځه تلنې په واسطه تشخیصېږي. د هولوسين نشت کېدنه 'شپږمه ستره نشت کېدنه' هم بلل کېږي ځکه چې، د اوردویشېن ـــ سیلورین نشت کېدنې پېښو،  وروستۍ ډوینین نشت کېدنې، پرمیان ـــ ټریاسیک نشت کېدنې پېښې، ټریاسیک ـــ جوراسیک نشت کېدنې پېښې، کریټېسیوس ـــ پلاګوین نشت کېدنې پېښې، څخه وروسته ښایي د نشت کېدنې شپږمه لویه پېښه وي.

اوسنی جیولوژیکي پړاو هولوسين بلل کېږي. 

## عمومي کتنه
د هولوسين، یا انتروپوجنیک (له بشر څخه منشاء اخیستونکې) نشت کېدنې د پیل او د کواټرنري نشت کېدنې، چې د اقليمي بدلونونو په پایله کې په کې وروستی کنګلیز پړاو پايته ورسېد، د پای د وختونو په اړه یا دا چې نوموړې دواړه پېښې (پړاوونه) بېخي سره بیلې وګڼل شي، پوهان یوه خوله نه دي. د هولوسين نشت کېدنې علت تر ډېره بشري فعالیتونه دي. ځینې پوهان په دې نظر دي چې، ښایي بشر موجبه نشت کېدنې له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰۰۰ کلونه پخوا هغه وخت نه چې اوسني یا معاصر انسانان له افریقا څخه نورو سیمو ته خپاره شول، پیل شوې وي؛ نوموړی نظر اسټرالیا، نيوزيلنډ او مادغاسکر ته د انسانانو د لېږدېدنې وروسته په چټکۍ سره د میګافونانو له منځه تلنې، نور هم غښتلی کوي. په ډېرو حالاتو کې، ان لږ فشار هم د یوې سیمې په ځانګړې توګه په جغرافیوی توګه بېلې هغې د ژویو د له منځه وړنې لپاره بسنه کوي. ډېر بوټي یوازې د نشت کېدنې په ډېرو وروستيو برخو کې له منځه تللي دي.

### د نشت کېدنې میزان
د نوعو د نشت کېدنې معاصر نرخ د نشت کېدنې له مخکني نرخ (د انسانانو له دخالت وړاندې د نشت کېدنې معیاري نرخ) څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله زیات اټکل شوی دی، د نشت کېدنې تاریخي عادي نرخ (د ځمکې د سیارې د طبيعي تکامل له نقطه نظر څخه) همدارنګه د ځمکې په تاریخ کې د اوسنۍ نشت کېدنې نرخ له هرې مخکنۍ لوېې نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځلو پورې لوړ دی. د یوه ساینس پوه د اټکل له مخې د نشت کېدنې اوسنی نرخ ښایي له مخکني نرخ څخه ۱۰۰۰۰ ځله لوړ وي خو ډېری ساینس پوهان د نوموړي له حده ډېر اټکل خلاف، د نشت کېدنې ډېر ټیټ نرخ وړاندیز کوي. د نظري چاپېریال پوه سټيوارټ پیم په وینا، د نباتاتو لپاره د نشت کېدنې نرخ له عادي حالت څخه ۱۰۰ ځله لوړ دی.

ځینو ادعا کړې ده چې د اوسنۍ نشت کېدنې سطح د تېرو پنځو هغې ته لا نه ده رسېدلې او دا چې، دا مقایسه د لومړنيو پنځو نشت کېدنو جديت را کموي. جان بریګسن استدلال کوي چې، د نشت کېدنې د حقیقي نرخ د معلومولو لپاره کافي ابتدايي معلومات (Data) په لاس کې نشته او زیاتوي چې د اوسنیو نوعو د نشت کېدنې اټکلونه یو له بله سره خورا زیات توپیر لري، چې د انسانانو د فعالیت په نتیجه کې په کال کې له ۱.۵ څخه تر ۴۰۰۰۰ پورې نوعې نشت کېږي. په ۲۰۱۱ز کال کې د بېرنوسکای (Barnosky) او نورو څېړنې او په ۲۰۱۵ز کال کې د هول او نورو څېړنې ښيي چې، په مخکنیو نشت کېدنو کې، د نشت کېدنې حقیقي نرخ معلوم نه دی، ځکه چې یوازې لږ ژوي فوسیلي پاتې شوني پریږدي او د فوسیلي قشر زماني تجزیه (temporal resolution) له هغه وخت څخه چې نشت کېدنه په کې پېښه شوې ده، زیاته ده. په هر ترتيب، نوموړي ټول ليکوالان په دې متفق دي چې، د استوګنې د تنوع بحران د نفوسو د کمښت سره ډېرې نوعې اغېزمنې کړې دي او دا چې په راتلونکي کې د انسان موجبه سترې نشت کېدنې پېښې د خطر احتمال شته دی. د بېرنوسکای او نورو د ۲۰۱۱ز کال څېړنې ښيي چې "د فوسیلي یادښتونو د نشت کېدنو د پېښو له نرخ څخه د اوسنی نشت کېدنې نرخ لوړ دی" او زیاتوي چې په چاپېريالي ژوند بشري فشارونه، د هوا بدلون د ژویو د چاپېریال وېش، د هوا ککړتیا، ډېره کب نيونه، ډېر ښکار، یرغل کوونکې نوعې او د بشر مخ پر ودې حياتي کتله (biomass) ښایي د مخنیوي د کافي هڅو په نشتون کې د نشت کېدنې نرخ نور هم شدید او ګړندی کړي.

*د ژوند راتلونکی* په نوم (په ۲۰۰۲ز کال کې چاپ شوي کتاب) کې، د هاروارډ پوهنتون سره تړاو لرونکي ايډوارډ اوسبورن محاسبه کړې چې، د انسانانو په واسطه د بایوسفیر د وېجاړونې د اوسني نرخ په ادامې سره به تر ۲۱۰۰ز کال پورې په ځمکه د ژوند د لوړې بڼې (له انسانانو او یو حجره لرونکو ژویو پرته ټول حیوانات او نباتات) نیمایي له منځه لاړ شي. په ۱۹۸۸ز کال کې د امریکا د طبیعي تاریخ د  موزیم (American Museum of Natural History) لخوا په یوه ترسره شوې سروې کې ۷۰ سلنه بیولوژي پوهانو په انتروپوجنیک (بشر موجبه) نشت کېدنې پېښې اعتراف کړی و. په ۲۰۱۵ز کال کې د هاوايي ټاپوګانو د حلزونونو نشت کېدنې په پاتې شونو باندې دوه ترسره شوو څېړنو ښودلې ده چې، ښایي تر اوسه په ځمکه باندې ۷ سلنه نوعې له منځه تللې وي.

## سرچينې