دولتي کپیټالیزم یا دولتي سرمایه داري

دولتي کپیټالیزم یو اقتصادي سیسټم دی، چې په دې سیسټم کې دولت سوداګرۍ او سوداګریز اقتصادي (یعنې انتفاعي) فعالیتونه ترسره کوي او تولیدي توکي یا ابزار د دولتي تصدیو یا دولتي شرکتونو (لکه د سرمایې د راټولو بهیر، متمرکزه مدیریت او د اجورې یا د کار مزد په ګډون) په توګه ملي کېږي. همدارنګه په دې تعریف کې د دولتي شرکتونو پر څانګو د دولت تسلط (هغه سازمانونه چې د سوداګریز مدیریت د کړنلارو پر بنسټ تنظیم او جوړ شوي دي) یا یو شمېر عمومي شرکتونه لکه عمومي سهامي یا د ونډو شرکتونه چې په هغو کې دولت کنټرولي ونډې لري هم په کې شاملېدای شي.

مارکسیستي ادبیات دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري د داسې یو ټولنیز سیسټم په توګه تعریفوي، چې سرمایه داري د یو دولت له مالکیت یا کنټرول سره یوځای کوي. په دې تعریف سره یو دولتي کپیټالیزم هېواد، هغه هېواد دی، چې هغه کې اقتصاد د دولت له خوا کنټرولېږي او په اساسي توګه د یو لوی شرکت په څېر عمل کوي او له کاري ځواک نه اضافي ارزښتونه لیرې کوي ترڅو هغه د لا ډېر تولید په برخه کې پانګه اچونه وکړي. دا نوم ایښودنه د دولت سیاسي موخو ته له پاملرنې پرته عملي کېږي، ان تر دې که دولت په اسمي توګه سوسیالیستي دولت هم وي. یوشمېر څېړونکي داسې استدلال کوي، چې د شوروي اتحاد او دغه راز شرقي بلاک هېوادونو لکه د مائویستي چین اقتصاد، چې له شوروي اتحاد نه یې الګو یا نمونه اخیستې ده ټول یې د دولتي کپیټالیزم دولتونه دي او یو شمېر غربي مفسرین په دې باور دي، چې د چین او سنګاپور اوسني اقتصادونه هم د دولتي کپیټالیزم پر بنسټ رامنځته شوي. 

د بېلابېلو لیکوالانو له خوا د دولتي کاپیټالیزم یا سرمایه دارۍ اصطلاح د خصوصي سرمایه دارۍ د اقتصاد لپاره، چې د دولت له خوا کنټرولېږي، کارول کېږي، یعنی خصوصي اقتصاد د اقتصادي پلان جوړونې او دغه راز مداخله ګرایۍ تابع ده. همدارنګه دا اصطلاح د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د سترو ځواکونو تر کنټرول لاندې اقتصادونو د توصیف او بیان لپاره هم کارول شوې ده. له بل پلوه، ښایي دولتي کپیټالیزم داسې یو اقتصادي سیسټم ته اشاره وکړي، چې په هغه کې د تولید توکي په خصوصي مالکیت کې وي؛ خو دولت د پورونو د تخصیص په برخې باندې د پام وړ کنټرول لري. کپیټالیزم یا سرمایه داري د غربي اروپا په هېوادونو کې تر جګړې وروسته اجماع او دغه راز د فرانسې په هکله له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته دورو د پام وړ موضوع وه. د دې سیسټم نورې بېلګې د لي کوان یو په مشرۍ د سنګاپور او دغه راز ترکیې او د سړې جګړې نظامي ډیکټاتوریو او یو شمېر فاشیستي رژیمونو لکه نازي المان او فاشیست ایټالیا دي. 

همدارنګه دولتي کپیټالیزم (کله وخت د انحصاري دولتي کپیټالیزم پرځای) د داسې یو سیسټم د تشریح او بیان لپاره کارول شوی، چې په هغه کې دولت په اقتصاد کې مداخله کوي، ترڅو د لویو او سترو کارونو له سود او ګټې نه ملاتړ وکړي. نوام چامسکي ازادۍ غوښتونکی سوسیالیست د «دولتي کپیټالیزم» اصطلاح د امریکې متحده ایالتونو د اقتصاد لپاره کاروله، هغه لوی شرکتونه چې «د ماتې لپاره ډېر لوی شرکتونه» بلل کېږي، دا شرکتونه مالي دولتي مرستې ترلاسه کوي، چې د شرکتونو له خطر پورې تړلې انګیرنې راکموي او د بازار قوانین کمزوري کوي، او همدا راز د خصوصي تولید برخې د دولت له خوا  د عمومي لګښتونو په وسیله تمویل کېږي؛ خو خصوصي مالکان ترې ګټه اخلي. دا ډول عمل د سوسیالیزم او دغه راز د ازاد اقتصادي کپیټالیزم له نظریاتو سره په ټکر یا تضاد کې دی.

د دولتي کپیټالیزم په هکله بېلابېلې نظریې او نیوکې شتون لري، چې څینو یې د اکتوبر له انقلاب نه مخکې هم شتون درلود. د هغو تر منځ ګډ موضوعات دا په ډاګه کوي، چې کارګران تولیدي توکي او وسایل په سمه او معنی داره توګه نه کنټرولوي او د سود لپاره د سرمایه دارۍ او تولید اړوند ټولنیزې اړیکې لا هم په دولتي کپیټالیزم کې واقع کېږي، چې په اساسي توګه د سرمایه دارۍ د تولید طریقه او بڼه ساتي. د سوسیالیزم په برخې کې: فردریش انګلس په خیالي او علمي یا اتوپیایي او علمي (۱۸۸۰ ز) کتاب کې داسې استدلال وکړ، چې دولتي مالکیت په خپلسرې توګه سرمایه داري یا کپیټالیزم له منځه نه وړي، بلکې د سرمایه دارۍ په وروستي پړاو کې د تولید مالکیت او مدیریت او دغه راز په لویه کچه د بورژوازي سرمایه دارۍ حالت په وسیله اړیکې شاملېږي. هغه داسې استدلال وکړ، چې د سرمایه دارۍ د ختمولو توکي او وسایل په دولتي کپیټالیزم یا سرمایه دارۍ کې موندل کېږي. لېنین (۱۹۱۶ ز) په امپریالیزم کې د سرمایه دارۍ یا کپیټالیزم د تر ټولو لوړې درجې ادعا وکړه، چې لومړۍ نړیوالې جګړې د ازاد اقتصاد کپیټالیزم یا سرمایه داري په انحصاري دولتي کپیټالیزم یا سرمایه دارۍ باندې بدله کړه.

## سرچینې او لومړنۍ کارونه
په سوسیالیزم کې: فردریش انګلس په خیالي او علمي یا ایتیوپیان او علمي (۱۸۸۰ ز) کتاب کې دولتي مالکیت یعنې دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري په لاندې توګه توضیح او بیان کړ:  که چېرې ناورین د معاصرو تولیدي ځواکونو په کنټرول کې د بورژوازي یا شتمنې ډلې کمزروي څرګنده کړه، نو د تولید او اړیکو لپاره په سهامي شرکتونو او دولتي شتمنیو باندې د لویو سازمانونو بدلېدل به دا څرګندوي، چې د دې موخې لپاره له بورژوازي سیسټم نه صرف نظر کولای شو. اوسمهال د سرمایه دارانو ټول ټولنیز فعالیتونه د یو شمېر حق الزحمه اخیستونکو کاریګرانو په وسیله ترسره کېږي. سرمایه دار نور هیڅ ډول ټولنیز فعالیت نه لري، پرته له دې چې عواید جېب ته کړي، کوپونونه قطع کړي او په صرافیو کې قماروهنه وکړي، چېرته چې بېلابېل سرمایه داران خپله شتمني او سرمایه له یو بل نه جلا کوي. لکه څنګه چې په لومړیو کې به سرمایه دارانو د تولید برخې کې کاریګران ځای پر ځای کول، اوسمهال یې هم ځای پر ځای کوي او هغه بیا د اړتیا وړ نفوس ته تسلیموي، ان که په لومړیو کې د صنعتي زیرمو پوځ ته هم ونه رسېږي. انګلس داسې استدلال وکړ، چې د سرمایه دارۍ د ختمولو اړوند توکي او وسایل په دولتي سرمایه دارۍ کې موندل کېږي، د دې ترڅنګ یې ولیکل چې:خو په سهامي شرکتونو یا دولتي مالکیتونو باندې بدلېدل، تولیدي ځواکونه د هغوی له شخصیت نه د سرمایې په توګه نه محروموي. دا برخه د سهامي شرکتونو په هکله سمه او لازمي ده او دغه راز معاصره یا موډرن دولت هم هغه سازمان ده، چې بورژوازي ټولنه خپل ځان ورسره برابروي، ترڅو د منفرده سرمایه دارانو یا کاریګرانو د یرغلونو پر وړاندې د سرمایه دارۍ د تولید طریقې عمومي بهرني شرایط وساتي. موډرن یا عصري دولت په هر شکل او هره بڼه چې وي، بیا هم د سرمایه دارانو دولت او د ټولو سرمایه دارانو د موخې وړ ټولیزه ډله ده. څومره چې ډېر تولیدي ځواکونه د خپلې شتمنۍ په توګه په واک کې ولري، په همغې کچې د سرمایه دارانو په ریښتینې ډله ییزې ټولګې باندې بدلېږي او لا ډېرو وګړو نه ګټه پورته کوي، په دې توګه کاریګران بیا هم یوازې تنخوا یا مزد اخیستونکي پاتې کېږي، د سرمایه دارۍ اړیکې نه ختمېږي؛ بلکې د افراط تر حده پورې رسېږي؛ خو په دې افراطي حد کې په خپل مقابل لوري باندې بدلېږي. په تولیدي ځواکونو باندې دولتي مالکیت د شخړې حل لاره نه ده، بلکې په خپله دننه کې د حل لارې رسمي توکي یا ابزار له ځانه سره لري. انګلس دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري د سرمایه دارۍ یوې نوې بڼې په توګه بیان کړه. په ۱۸۹۶ ز کال کې د ویلیام لیبکنشت په نامه الماني سوسیال دیموکرات د انګلس په پیروۍ سره داسې وویل چې: «له موږ الماني سوسیالیستانو نه زیات هیڅ چا هم له دولتي کپیټالیزم سره مبارزه نه ده کړې؛ هیڅ چا هم نه ده څرګنده کړې، چې دولتي سوسیالیزم رښتیا هم دولتي سرمایه داري یا کپیټالیزم دی».

داسې وړاندیز شوی، چې د دولتي سرمایه دارۍ مفهوم له مارکسیزم نه د الهام اخیستونکي سوسیالیزم د نظریې په اډانه کې د دولتي استثمار د احتمال په هکله د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې د میخائیل باکونین په نیوکهې یا هم د فکري کارګر (۱۹۰۵ ز) په نامه کتاب کې د یان واچاو ماچایسکي استدلال ته رسېدلی شي، چې هغه سوسیالیزم د یوې ډلې په توګه بیان کړ او ویې ویل چې د روښانفکرو د یوې ډلې غورځنګ دی چې د ټولنې د نوې بڼې د رامنځته کېدو لامل شو، چې هغه یې د دولتي کپیټالیزم یا سرمایه دارۍ په نامه یادوي. د انارشیستانو لپاره دولتي سوسیالیزم د دولتي پانګوالۍ یا سرمایه دارۍ په معنا ده، له همدې امله یې په ظالمانه توګه او یوازې له خصوصي سرمایه دارانو نه دولتي سرمایه دارانو ته بدلون ګڼي، چې یوازې سرمایه داران او کارګومارونکي پکې شامل دي. 

## سرچينې