پر اوکراین د روسیې د یرغل جنګي جرمونه

په ۲۰۲۲ کال کې پر اوکراین د روسیې د یرغل له پيل څخه د روسیې پوځ او چارواکو د ملکيانو پر وړاندې زیات شمېر قصدي بریدونه، د ملکیانو ټولوژنه، پر ښځو او ماشومانو جنسي تېری او د هغوی شکنجه کول، د اوکرایني جنګي بندیانو د غړو پرې کول او شکنجه کول او په ګڼ مېشته سیمو بې توپیره بریدونه ترسره کړي دي. 

د ۲۰۲۳ کال د مارچ په ۲یمه نړیوالې جنايي محکمې (ICC) په اوکراین کې د پخوانیو تورونو او اوسنیو جنګي جرمونو، د بشریت ضد جرمونو یا نسل وژنې په اړه  چې د ۲۰۱۳ کال د نوامبر له ۲۱مې وروسته د هر چا په‌واسطه ترسره شوي د بشپړې پلټنې دوسیه پرانیسته او د شواهدو لرونکو خلکوته يې یوه انلاین طریقه جوړه کړه چې له پلټونکو/څېړونکو سره اړیکه ونیسي او د پلټونکو، وکیلانو او ګڼو نورو متخصصانو یوه ډله یې د شواهدو د راټولو د پيل لپاره اوکراین ته ولېږله.  دوه نورې خپلواکې ادارې هم په دغه سیمه کې له بشري حقونو او نړیوالو بشردوستانه حقونو څخه د سرغړواي پېښو د پلټنې په حال کې دي: د اوکراین په اړه د پلټنې نړیوال کمیسیون چې د ۲۰۲۲ کال د مارچ په څلورمه د ملګرو ملتونو د بشر حقونو د شورا په‌واسطه تاسیس شو او په اوکراین کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د څارنې ماموریت چې د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنر د دفتر له خوا ګومارل شوی. دغې سازمان په ۲۰۱۴ کال کې د ټولو لورو له خوا له بشري حقونو څخه د سرغړاوي پر پېښو څار پیل کړ او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو نږدې ۶۰ څارونکي يې ګومارلي. د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۷مه ملګرو ملتونو د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له شورا څخه د روسیې غړیتوب معطل/ځنډنۍ کړ. داکتوبر په وروستیو کې د اوکراین محکمې د روسیې د جنګي جرمونو ۳۹۳۴۷ ادعا شوي موارد مستند کړل له ۶۰۰ څخه ډېر مشکوک کسان يې پېژندلي او د شاخوا ۸۰ پر وړاندې يې محاکمې پيل کړې. 

د ۲۰۲۳ کال د مارچ په ۱۷مه د جرمونو نړیوالې محکمې (ICC) پر اوکراین د یرغل په جریان کې د ماشومانو د تښتونې په جنګي جرمونو کې د لاس لرلو په تور د ولادیمیر پوتین او ماریا لووا بیلوا د نیولو حکم صادر کړ.  

## د جنګي جرمونو مستندول
د جرمونو نړیواله محکمه د ګڼ شمېر تړونونو سره سم د جنګي جرمونو او نسل وژنې پلټنه کوي. د جینوا کنوانسیون په ۱۹۴۹ کال کې جنګي جرمونه تعریف کړل. د شلمې پېړۍ په وروستیو کې د جرمونو د نړیوالې محکمې د روم منشور نور جنګي جرمونه ورزیات کړل چې د کورنیو جګړو لپاره د پلي کېدو وړ دي.   

د جرمونو د نړیوالې محکمې څارنوالانو د ولادیمیر پوتین او یو روسي چارواکي چې روسیې ته د اوکرایني ماشومانو د اختطاف په تړاو نیول شوی د نیولو قانوني سند صادر کړی. څېړونکو په اوکراین کې د روسیې په جګړه کې له جینوا کنوانسیون څخه د ډېرو سرغړونو شواهد وړاندې کړي. 

مسکو په جنګي جرمونو کې له هر ډول ښکېلتیا څخه انکار کړی، دا هغه ځواب دی چې د کورک پوهنتون له کالج څخه ویتوریو بوفاچي یې «په طنز پورې محدود» بولی او ادعا کوي چې له بوچا څخه راوتلي انځورونه جعلي دي او دا «یو غیر صادقانه ځواب و چې تر حقیقت وروسته په سرعت له هذیاني غرور څخه راوتلی، (دا) د دې وړ نه دی چې جدي وګڼل شي.» ان د متحده ایالاتو سنا هم چې معمولاً پاشل شوې وې د دې لپاره سره راغونډه شوه چې پوتین یو جنګي مجرم وبولي. د روسیې د جنګي جنایتو د مستند کولو اړوند له څو هڅو څخه یوه هم د بازارونو او ډوډۍ د کرښو پرلپسې بمبارۍ، د اساسي بېخبناوو تخریب او په هغه هېواد کې چې د شوروي په واسطه د اوکراین‌یانو قصدي لوږه هولودومور (د اوکراین سرتره قحطي) لا د خلکو په حافظه کې ښکاري پر صادراتي او تدارکاتي کاروانونو برید دی. د خلکو جبري اخراج لکه هغه څه چې په ماریو پول کې ترسره شول یوه بله د پام وړ برخه ده، ځکه جبري اخراج او جبري انتقال دواړه د جینوا د څلورم کنوانسیون او دویم اضافي پروتوکول د روم قانون د ۸مې مادې او د بشریت ضد جرمونو قانون د ۷مې مادې پر اساس د جنګي جرمونو په توګه تعریفیږي. د جنګي جرمونه او د بشریت ضد جرمونه دواړه د فردي حساب ورکولو ډېر میکانیزمونه لري، چې د جرموو نړیواله محکمه او همدارنګه د انفرادي دولت په کچه د نړیوال صلاحیت او د میګنیتسکي د بندیزونو قانون په کې شاملېږي. 

## برمته کول او تبعید/اخراج
د جرمونو نړیواله محکمه اختطاف او اخراج د جنګي جرم په توګه پېژني او د ماشومانو جبري بیامېشتول د نسل وژنې یوه بڼه بولي. 

### د اوکرایني ماشومانو برمته کول
د اوکرایني چارواکو په وینا روسي ځواکونو له ۱۲۱۰۰۰ څخه ډېر اوکرایني ماشومان برمته کړي او د روسیې ختيځو ولایتونو ته یې اخراج کړي. د ځینې برامته شویو ماشومانو مور او پلار د روسي پوځ له خوا وژل شوي. د روسیې دوما ایالت د دغو ماشومانو «په زوی‌ولۍ» نیولو ته یوه قانوني مسوده تیاره کړه. د اوکراین د بهرنیو چارو وزارت اعلان وکړ چې «د اوکراین قانون ټولو اړینو طرزالعملونو ته له پام په پرته د روسي اتباعو له خوا د اوکرایني ماشومانو د غیر قانوني منلو ښکاره ګواښ موجود دی.» او د ملګرو ملتونو له سازمانونو څخه يې غوښتنه وکړه چې د اوکرایني ماشومانو د بېرته راستنولو لپاره مداخله وکړي. د ۲۰۲۲ کال د جون په ۱ د اوکراین ولسمشر زلنسکي روسیه د یتیمو او له خپلو کورنیو څخه بېل شويو ماشومانو په ګډون له ۲۰۰۰۰۰ څخه زیاتو ماشومانو په جبري اخراج تورنه کړه. هغه وویل چې دا «خورا ناروا جنګي جرم» او یوه «جرمي پالیسي» ده، چې موخه يې «نه یوازې د خلکو غلا کول دي بلکې د اوکراین د هېرولو لپاره د اخراج شویو اړ کول چې ونه شي کولی بېرته راستانه شي.»

د اوکرایني چارواکو او دوو شاهدانو په وینا روسي ځواکونو د ماریوپل په محاصره کې د دغه هېواد زرګونه اوسېدونکي په زور له اوکراین څخه روسیې ته تبعید کړي. د مارچ په ۲۴مه د اوکراین د بهرنیو چارو وزارت ادعا وکړه چې د روسیې پوځ له ماریوپل څخه شاوخوا ۶۰۰۰ خلک د «برمته» په توګه په زور اخراج کړي او پر اوکراین یې ډېر فشار اچولی دی. د روسیې د دفاع وزارت په وینا د ماریوپل اوسېدونکو یو «داوطلبانه انتخاب» درلود چې ایا په اوکراین کې تخلیه شي او که د روسيې په کنترول کې خاورې ته ولېږدول شي او د مارچ تر ۲۰مې نېټې شاوخوا ۶۰۰۰۰ د ماریوپل اوسېدونکي «روسیې ته تخلیه شول.» د بشري حقونو د څار سازمان ونه شو کولی دا حساب تایید کړي. 

په کیېف کې د متحده ایالاتو سفارت د اوکراین د بهرنیو چارو د وزارت له قوله وایي چې ۲۳۸۹ اوکراینی ماشومان له دونتسک او لوهانسک څخه په ناقانونه ډول خارج شوي او روسیې ته لېږدول شوي. 

د اوکراین د بشري حقونو امبودزمان (ناپېلې حقوقي اداره) وویل چې له ۴۰۲۰۰۰ څخه ډېر اوکرین‌یان روسیې ته وړل شوي دي چې شاوخوا ۸۴۰۰۰ یې ماشومان دي. روسي چارواکو وویل چې له ۳۸۴۰۰۰ څخه ډېر خلک چې له ډلې یې له ۸۰۰۰۰ څخه ډېر ماشومان دي له اوکراین او د دونتسک او لوهانسک په‌خپله اعلان شویو جمهوریتونو څخه روسیې ته تخلیه شوي دي.  

د جګړې پر مهال د ملکي افرادو په څېر د خوندي کسانو اخراج د جینوا د څلورم کنوانسیون د ۴۹ مادې له مخې منع دی. د جون په ۷مه د بشري حقونو د څار متخصصې تانیا لوکشینا پر دې موضوع ټینګار وکړ او په تکراري ډول یې وویل چې اجباري او غیر داوطلبانه اخراج په‌خپله یو جنګي جرم دی او له روسیې څخه يې غوښتنه وکړه چې دا عمل ودروي. برسېره پر دې د بشري حقونو څار او د خارکف له بشري حقونو څخه د ملاتړ ادارې د داسې قضیو راپور ورکړی چې په ترڅ کې یې کډوال ډارول شوي او فشار پرې اچول شوی چې د ماریوپل پر تیاتر د هوايي برید په ګډون د جنګي جرمونو د پلټنو/پوښتنو ګروېږنو په اوږدو جلساتو کې د اوکراین وسله‌وال پوځ د جنګي جرمونو په ترسره کولو تورن کړي.  

## سرچينې