د ختیځې آسیا تاریخ

د ختیځې آسیا تاریخ په عمومي توګه له تاریخ څخه وړاندې مودې څخه نیولې تر ننه د چین، جاپان او کوریا تاریخونه رانغاړي. ختیځه آسیا یوه واحده اصطلاح نه ده او هر هېواد يې خپل بېل ملي تاریخ لري خو پوهان پدې اند دي چې داسیمه د تاریخي پراختیا یوه جلا بېلګه ده. د ختیځې آسیا هېوادونو په خپل منځي اړیکو کې دا خبره جوته ده چې دوی نه یواځې د تاریخي بېلګو ټولګه ده بلکې د داسې ځانګړو بېلګو مجموعه هم ده چې په پرلپسې پټونو (successive layers) کې يې پر ټوله یا ډېری ختیځه آسیا اغېز لرلی دی. 

## شالید
د ختیځې اسیا تاریخ په لوېدیځه نړۍ کې د ختیځې آسیا هېوادونو څېړنې تر ساحې لاندط د پوهنتون د یوې څانګې په بڼه مطالعه کېږي. په لویدیځه نړۍ کې د ختیځې اسیا د تاریخ ښوونه او مطالعه د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې پیل شوه. په امریکا کې، آسیايي-امریکايي وګړو د ویتنام د جګړې پر مهال ولیدل چې د تاریخ ډېری درسونه پر اروپا متمرکز دي نو ځکه دوی د آسیا تاریخ پر بنسټ تعلیمي/تحصیلي نصاب لپاره حق غوښتنه وکړه. په اوس مهال کې، د ختیځې آسیا تاریخ د آسیاسي زده کړو یوه عمده برخه ده. په سیمه کې ملتپال تاریخپوهان تر ډېره د خپل هېواد د دود، کلتور او تاریخ په ځانګړېوالي ټینګار کوی ځکه دا کار پر ځمکو د دوی دعواوو ته مشروعیت ورکوي او داخلي اختلافات حداقل ته راټیټوي. داسې انفرادي لیکولاان هم ښته چې د ټولنې او پراختیا له بېلابېلو مفهومونو څخه اغېزمن شوي دي نو ځکه مخالف نظریات وړاندې کوي. د ځینو نورو فکټورونو تر څنګ، دغه فکټور هم د پراخ سیمه ییز او تاریخي چارچوکاټ په اړتیا ټینګار کوي. د ختیځې آسیا تاریخ د کره حدودو د ټاکلو پر سر هم مسلط شته چې ځه ډول علمي څېړنې د نړۍ له نورو سیمو سره د ختیځې آسیا پر تعامل پام ورټول کړي. 

دغه سیمې، یا د چین، جاپان او کوریا تمدنونه، د ډېرو کورنیو یا حکومتی سیسټمونو له لارې اداره کېدل او پر عین سیمه د کورنیو تر منځ جګړو یا د سیمو تر منځ جګړو د سیمو پولې وربدلې کړې دي. له تاریخ څخه وړاندې موده کې، هومو اېرېکتوس له ۱,۸ میلیونه څخه ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې پورې په ختيځه او سوېل ختیځه آسیا کې اوسېدل. 

په ختیځه آسیا کې رامنځ ته شوي او خپاره شوي ډېری عقیدوي نظامونه او یا مذهبونه کنفوسیوس، بوداییزم او تائویزم دی. پر چین د ژییا (له تاریخي اړخه اختلاف شته)، شانګ او ژو کورنیو او بیا وروسته د قویین او هان کورنیو پاچاهي وه. له تاریخ څخه وړاندې مودې په بهیر کې، دغه درې سیمې د بین المنطقوي سیاست، کلتور او سوداګرۍ خپله بڼه درلوده چې بهرنۍ نړۍ ډېر لږ اغېز پرې درلود. 

د ژیړ سیند درې په اوږدو کې د چین د شانګ کورنۍ ثبت شوی تمدن ۲۰۰۰ قبل المیلاد ته رسېږي. په تدریج سره دا تمدن د ختیځې آسیا نورو سیمو ته خپور شو. په کوریا کې ګوجوسیون لومړنی منظم دولت و چې په شاوخوا ۱۹۵ قبل المیلاد کې رامنځته شو. جاپان په ۶۰۴م عیسوي کال کې د خپل لومړني اساسي قانون جوړولو پر بنسټ د یوه اتحادی دولت په توګه سرراپورته کړ. د ختیځې آسیا د کلتور او اقتصاد په جوړولو کې د بودايي دین او ورېښمو لارې راپېژندنه زښته ګټوره وه. 

د چین شاهي کورنۍ لکه سوي، تانګ او سونګ یو له بل سره تړلې وې او د پخواني جاپان او کوریا پر ماهیت يي اغېز درلود. د لومړنۍ عیسوۍ زریزې پر مهال، چین په هغه وخت کې د ختیځې آسیا ترټولو پرمختللی تمدن و او د څلور سترو اختراعګانو ویاړ لري. د چین ناخالص کورني تولید په نړۍ کې تر ټولو ډېر و. جاپان او کوریا د ګورېئو او هېئان په رژیمونو کې بشپړ متمرکز دولتونه درلودل. 

د کوچي مغلي امپراطورۍ ظهور ختیځه آسیا تار په تار کړه، او د چنګېزخان، سبوتای او کوبیلای خان په څېر مشرانو د ختیځې آسیا ډېری سیمې د یوه واحد دولت تر واکمنۍ لاندې اداره کولې. په اوسني چین او کوریا ټاپووزمه کې د یوان کورنۍ راج چلاوه. د طبیعي پېښو او کمزوري اداري مدیریت له امله په ختیځه آسیا کې د مغولو امپراطوري د لنډ مهال لپاره وه. د یوان کورنس د راپرځېدو څخه وروسته، د مین کورنۍ او جوسېئون کورنۍ نویو رژيمونو نوی کنفوشیانیزم د دولت د رسمي ايډیالوژۍ په توګه ومانه. جاپان پر هغه مهال د فېوډال کورنۍ جګړې خوراک شو چې سېنګوکو جیدای يې باله او نږدې یوه نیمه پېړۍ يې دوام وکړ. د ۱۶مې پېړۍ په پیل سره، په لومړي ځل اروپايي سوداګرو او [عیسوي] تبلیغیانو ختیځې آسیا ته د سیند له لارې سفر وکړ. پرتګال د چین په ماکاو کې مستعمره جوړه کړه او هڅه يې وګړه چې جاپان مسیحیت ته راواړوي. د سنګوکو دورې په وروستیو کلونو کې، جاپان یواځې د کوریا د لاندې کولو له لارې هڅه وکړه چې یوه ستره امپراطوري رامنځته کړي خو د ۱۶مې پېړۍ په وروستیو کلونو کې د کوریا او چین د ګډو ځواکونو لخوا د ماتې سره مخ شو. 

د ۱۷مې پېړۍ څخه راوروسته، د ختیځې اسیا هېوادونو لکه چین، جاپان او کوریا د اروپايي هېوادونو د تماس په ځواب کې وپتېیله چې د ګوښه توب (انزواګرايی) سیاست غوره کړي. په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې دغې سیمې ستره اقتصادي او کلتوري وده درلوده. د قوینګ د وخت چین سیمه لاندې کړې وه خو د اېډو د وخت جاپان په بشپړه توګه خپلواک پاتې شو. په هغه زمانه کېله اروپايي سوداګرو او پوهانو سره محدودې اړیکې د سترې برطانيې د ختیځ هند کمپنۍ د سر راپورته کولو او د جاپان هالنډي مطالعاتو د پیل لامل شوې. د قوینګ د وخت چین ونشوای کولای چې د تریاکو جګړې پر مهال د سترې برطانیې، فرانسې او روسیې په څېر د ګڼو استعماري هېوادونو د لښکرکشیو پر وړاندې له خپل ځانه دفاع وکړي. په ورته مهال جاپان د مېجي واکمنۍ پر مهال د غربي کېدلو لاره ونیوله او هڅه يې وګړه چې د اروپا او غربي نړۍ د سیاسي او اقتصادي ماډلونو څخه په پېروۍ ځان عصري کړي. د جاپان راپورته کېدونکې امپراطوري په ۱۹۱۰م کال کې په زور کوریا له خپلې خاروې سره یوځای کړه. د کلونو کورنۍ جګړې او انحطاط څخه وروسته، د چین وروستي امپراطور په ۱۹۱۲م کال کې په خپلې استعفاء سره د چین امپراطوري تاریخ ته د پای ټکی کېښود چې د څه باندې دوه زره کلونو راهیسې یې له قوین څخه تر قوینګ پورې دوام کړی و. 

د عصري دولت جوړولو لپاره د چین جمهوریت د هڅو په دا منځ کې، د جاپان پراختیاپالنه د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د چین-جاپان دویمې خونړۍ جګړې لامل شوه چې له امله يې د جاپان لخوا د چین د اشغال پر مهال له شلو میلیونو ډېر خلک ووژل شول. له هغه وروسته چې جاپان د امریکا په پیرل هاربر برید وکړ، نو په آسیا کې د جاپان جنګونه هم د دویمې نړیوالې جګړې برخه شول. په آسیا کې د متحدینو په لاس د جاپان ماته په ټوله نړۍ کې د امریکا او شوروي تر اغېز لاندې د نوي نړیوال نظم د رامنځته کېدو لامل شوه.   

## سرچينې او ياداښتونه