د ميندوارۍ روغتیا

link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Angolan_community_members_at_HIV_AIDS_outreach_event_(5686747785).jpg|کيڼ|بټنوک|300x300px|په انګولا کې له ايډز يا اېچ آی وي څخه د ژغورنې يوه غونډه .
د روغتيا نړيوال سازمان (WHO) په چوکاټ کې، روغتیا د بشپړ فزیکي، رواني او ټولنیز هوساینې په توګه تعریف شوی، نه یوازې د ناروغۍ یا ضعف نشتوالی، **د زیږون روغتیا،** یا **جنسي روغتیا** **،** په ټولو مرحلو کې. ژوند، د زیږون پروسې، دندو او سیسټمونو په ګډون.  د ملګرو ملتونو ادارې ادعا کوي چې جنسي او زېږون روغتیا د جنسي روغتیا په مقابل کې فزیکي او هم رواني شامل دي. 

د زېږون روغتیا پدې مانا ده چې خلک د مسؤلیت، اطمینان لرونکي او خوندي جنسي ژوند وړتیا لري، او دا چې دوی د بیا زیږون وړتیا او د پریکړه کولو آزادي لري چې کله، کله او څو ځله دا کار وکړي.

د دې یو تفسیر دا معنی لري چې نارینه او ښځې باید د زیږون کنټرول خوندي، اغیزمن، ارزانه او د منلو وړ میتودونو څخه خبر وي او لاسرسی ولري. همدارنګه، د جنس ، تکثیر او د روغتیایی زده کړو د پروګرامونو تطبیق د امیندوارۍ او زیږون په وخت کې د میرمنو د خوندیتوب لپاره د روغتیا او درملنې مناسبو خدماتو ته السرسی کولی شي د سالم ماشوم زیږون لپاره غوره جوړه چمتو کړي.

## په لویانو کې روغتیا
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Teenage_birth_rate_per_1000_women_15%E2%80%9319,_2000-09.svg|ښي|بټنوک|300x300px|په نوځوانو کې د زيان پېښې په هرو زرو کې ۱۰۰۰ ښځې ۱۵–۱۹ کلنې، 2000-2009
د ځوانۍ روغتیا په لویانو کې د زیږون روغتیا په پرتله د پام وړ نړیوال بوج رامینځته کوي، پشمول د امیندوارۍ او مور او پالر پرمهال ستونزې، د امیندوارۍ مخنیوي او خوندي سقط ته د لاسرسي ستونزې، روغتیایی پاملرنې ته د لاسرسي نشتوالی، او د HIV او جنسي اړخیزو اغیزو لوړه کچه او دا لري. ډیری ډولونه. د دې هر یو انفیکشن او رواني روغتیا ستونزې په بهر کې د سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو - کلتوري عواملو لخوا اغیزمن کیدی شي.  د ډیری وخت دمخه میرمنو لپاره، دوی لا تر اوسه د پراختیا لارې نه دي بشپړې کړي، نو د امیندوارۍ اضافه کول دوی د اختلاطاتو خطر سره مخ کوي.

په دې اختلاطاتو کې د انیمیا، ملاریا، HIV او نورو STIs، د زیږون څخه وروسته خونریزي او د زیږون وروسته نور اختلالات، د رواني روغتیا اختالفونه لکه خپګان، او د ځان وژنې فکرونه یا هڅې شاملې دي.  په 2016 کې، د 15-19 کلونو ترمنځ د ځوانانو د زیږون کچه په هرو 1000 کې 45 وه.  په 2014 کې، په هرو دریو ځوانانو کې یو تن د جنسي تاوتریخوالی تجربه کړې، او له 1.2 ملیون څخه ډیر مړه شوي. د 15-19 کلونو ترمنځ میرمنو کې د مړینې درې اصلي لاملونه د میندو شرایط 10.1٪، ځان ته زیان 9.6٪ او د سړک شرایط (اسانتیاو ته لاسرسی) 6.1٪ دي. 

## د میندو روغتیا
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Maternal_mortality_rate_worldwide.jpg|بټنوک|300x300px|په ټوله نړۍ کې د میندو د مړینې کچه په هرو 100,000 ژوندیو زېږونونو کې د میندوارۍ یا د هغې مدیریت پورې اړوند یا د تصادفي  لاملونو څخه پرته د میندو مړینې ښودل شوې ده.
د میندو د مړینې ۹۹ سلنه په مخ پر ودې هیوادونو کې رامنځ ته کیږي او په تیرو ۲۵ کلونو کې په نړۍ کې د میندو مړینه ۴۴ سلنې ته راټیټه شوې ده.  د احصایې له مخې، د یوې میرمنې د زیږون څخه د ژوندي پاتې کیدو احتمال د هغې ټولنیز اقتصادي وضعیت، روغتیایی پاملرنې ته السرسی، چیرته چې هغه په جغرافیه کې ژوند کوي، او کلتوري نورمونو سره نږدې تړاو لري.  د پرتله کولو لپاره، په پرمختللو هیوادونو کې هره دقیقه یوه ښځه د زیږون پورې اړوند اختلاطاتو له امله مري، چې په پرمختللو هیوادونو کې د ټولو میندو مړینې 1٪ جوړوي.

په مخ پر ودې هیوادونو کې ښځې د کورنۍ د پالن کولو خدماتو ته ډیر لاسرسی نلري، بیلابیل کلتوري کړنې، د معلوماتو نشتوالی، د زیږون ګډون کونکي، د زیږون څخه مخکې پاملرنې، د زیږون کنټرول، د زیږون وروسته پاملرنې، روغتیایی پاملرنې ته د لاسرسي نشتوالی، او معمولا په فقر کې وي. دا ټول لاملونه د میندو د مړینې د تناسب (MMR) د زیاتوالي لامل کیږي.

## د حمل مخنیوی
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Pilule_contraceptive.jpg|ښي|بټنوک|200x200px|د ميندوارۍ د مخنيوي ګولۍ
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:De_Morbo_Gallico.jpg|بټنوک|264x264px|د موربو ګالیکو یوه پاڼه (د فرانسې د ناروغۍ په اړه)، د سیفیلس په اړه د ګابریل فالوپیو مقاله. په 1564 کې خپور شوی، دا د کنډوم لومړۍ کارونې تشریح کوي.
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:SangerOnCourtSteps2.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px|مارګریټ سنجر، د زیږون کنټرول مدافع وکیل، او د هغې خور ایتیل بایرن، په بروکلین، نیویارک کې، د جنوري په 8، 1917 کې، د زیږون کنټرول کلینیک پرانیستلو لپاره د دوی د محاکمې په جریان کې. د امیندوارۍ مخنیوی په ځینو کلتورونو کې یوه جنجالي مسله وه او لاهم پاتې ده.
د زیږون روغتیایی خدماتو ته لاسرسی په ډیری هیوادونو کې خورا ضعیف دی. د داسې خدمتونو د شتون په اړه د پوهاوي د نشتوالي او یا د خوځښت د آزادۍ د نشتوالي له امله، ښځې اکثرا د میندو روغتیایی خدماتو ته د نه لاسرسي له امله نشي کولی د میندو روغتیایی خدماتو ته لاسرسی ومومي. ځینې ښځې په زوره امیندواره کیږي او له کوره د وتلو منع کیږي. په ډیری هیوادونو کې، میرمنو ته اجازه نه ورکول کیږي چې د نارینه خپلوان یا میړه پرته له کوره ووځي او له همدې امله طبي خدماتو ته د لاسرسي وړتیا محدوده ده. د زیږون د روغتیا د ښه کولو لپاره د ښځو د خپلواکۍ زیاتوالی اړین دی، مګر دا کار کول ممکن کلتوري بدلون ته اړتیا ولري. د WHO په وینا، "ټولې میرمنې د امیندوارۍ په جریان کې د زیږون دمخه پاملرنې ته اړتیا لري، د زیږون پرمهال مهارت لرونکي پاملرنې، او د زیږون وروسته په اونیو کې پاملرنې او ملاتړ ته اړتیا لري. »

## د ماشوم واده او جبري ودونه
link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Girl_Summit_-_22nd_July_in_London_(14498368279).jpg|بټنوک|250x250px|د ماشومانه او اجباري ودونو ضد پوسټر
د کم عمره نجونو د جبري کولو دود، چې د نړۍ په ډېرو برخو کې شتون لري، د هغوی د زیږون روغتیا ګواښي. د روغتیا نړیوال سازمان په وینا: "د ماشومانو په ودونو کې جنسي او د زیږون روغتیا له پامه غورځول کیږي، ځکه چې دا نجونې اکثرا د یو زوړ، ډیر جنسي تجربه لرونکي ملګري سره جنسي اړیکو ته اړ کیږي. د یوې میرمنې ملګري اکثرا د خوندي جنسیت او د امیندوارۍ مخنیوي په اړه د خبرو اترو لپاره اړین دریځ او پوهه نلري، د HIV یا نورو جنسي لیږد شوي انتاناتو خطر زیاتوي، او همدارنګه په ځوان عمر کې د میندوارۍ امکان. »**د ماشوم واده** یا **د ماشومانو** واده یو رسمي یا غیر رسمي واده دی چې په هغه کې یو سړی د 18 کلنۍ ته رسیدو دمخه د واده تړون ته داخلیږي.   په ډیرو قضایاوو کې د واده لپاره لږترلږه قانوني عمر 18 دی، په ځانګړې توګه د نجونو لپاره؛ او حتی کله ناکله د 18 کلنۍ عمر په دې قانون کې شامل دی. عموما، د " ماشوم واده" اصطلاح د ښځینه ماشومانو په قضیه کې کارول کیږي چې د توکمیزو دودونو یا د کورنۍ د اقتصادي ستونزو په پایله کې د جبر له امله له بالغ نارینه سره واده کوي.  **اجباري واده** یا جبري واده په دې معنی دی چې د یو چا سره واده کولو ته اړ کول یا جبري کول. په بل عبارت، یو ځوان یا ښځه د رواني فشار یا ګواښونو او فزیکي ځورونې له امله واده کولو ته اړ کیږي. اجباري واده د دودیزو واده څخه توپیر لري چې په هغه کې نجلۍ او هلک د ملګرو یا د کورنۍ د غړو لخوا معرفي کیږي، مګر واده د جوړې په رضایت سره ترسره کیږي. 

اجباري ودونه د بشري حقونو څخه د سرغړونې یوه بیلګه ده او د جنسیتي تاوتریخوالي یوه بیلګه ده.  د ټولنې نجونې یې اصلي قربانیانې دي. دا پدیده په افغانستان کې ډیره معموله ده، په ځانګړې توګه په کلیوالو سیمو کې چیرته چې دولتی اداره کمه ده. د دې پدیدې قربانیان د 8 کلونو څخه کم عمر لرونکي نجونې دي. معمولا د اجباري ودونو او د ماشوم ودونو ترمنځ نږدې اړیکه شتون لري.  په هرصورت، د واده دا بڼه د نړۍ په یوې ځانګړې سیمې پورې ځانګړې نه ده. د مثال په توګه، په انګلستان کې، اټکل کیږي چې هر کال په انګلستان او ویلز کې په زرګونو نجونې او ځوانې میرمنې ودونو ته اړ کیږي، چې ډیری یې د سویلي آسیا هیوادونو لکه پاکستان او هند څخه راځي. له همدې امله، د دوشنبې په ورځ، د 2014 کال د جون په 16، په انګلستان او ویلز کې یو قانون نافذ شو، چې له مخې یې هغه والدین چې خپل ماشومان په زور واده کوي مجرم ګڼل کیږي. 

د ایران د قوانینو له مخې د نجونو لپاره د واده عمر ۱۳ کاله او د هلکانو لپاره ۱۵ کاله دی، خو قانون د دې اجازه د نجلۍ پلار یا نیکه ته ورکړې ده چې په خپله خوښه او د خپلې خوښې له مخې واده وکړي. ماشوم کولی شي د 13 کلنۍ څخه مخکې واده وکړي. په همدې حال کې د ماشومانو د حقونو د نړیوال کنوانسیون له مخې، چې ایران هم لاسلیک کړی، ټول هغه کسان چې عمرونه یې له ۱۸ کلونو کم دي، ماشومان ګڼل کېږي. دغه نړیوال تړون د ماشومانو ودونه هم منع کوي. د ایران د ملکي ثبت ادارې د تازه شمېرو له مخې، د ۲۰۱۲ کال په لومړیو ۹ میاشتو کې له ۱۵ کلونو کم عمره ۳۱ زره نجونو ودونه ثبت کړي دي. د دې احصایو پر بنسټ، په دې موده کې له دریمې برخې څخه زیات ودونه د 19 کلونو څخه کم عمر لرونکو نجونو پورې اړه لري. اجباري ودونه په مدني قانون کې ځای نه لري او د قانون له مخې هر ډول ودونه چې د کورنیو له خوا په اجباري توګه ترسره کیږي باطل او نه پیژندل کیږي. 

## اړوندې پوښتنې

* جنسي اړیکه
* ډیموګرافیک
* د نفوس او پراختیا نړیوال کنفرانس (ICPD)
* د ګوتماچر انسټیټیوټ
* د ملګرو ملتونو د نفوس صندوق

## سرچينې

## بهرنۍ لینک

* د زیږون روغتیا د CDC څانګه
* WHO د زیږون روغتیا او څیړنه
* د کورنۍ پلان کولو ارزونه او د زیږون روغتیا شاخصونو ډیټابیس    کې بایگانی‌شده