open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هېوادپالنه

**هېواد پالنه** *(په انگرېزي: Patriotism)* د خپل هېواد او خلكو سره ريښتونې او خلل نه منونكې مينه، د خپل ملت د ملي، مادي او معنوي گټو ساتل، د سياسي او اقتصادي خپلواکی، د ملي حاكميت، د ځمكې تماميت او ملي وياړونو څخه دفاع، د هېواد د فرهنگي موازينو ژوندي كول، د ملي هويت او موجوديت څخه ملاتړ هېواد پالنه بلل كېږي.
هېوادپالنه د كسموپولتيزم(جهان هموطني) او د شؤنيزم له ټولنيز تنگ نظرۍ څخه په څرگنده توگه خپله لاره بيلوي او په يوه عمده او نه بدلېدونكي واقعيت اتكاء كوي، نو له همدې امله هېواد پالنه د نړۍ د ډېرو ملتونو له نظره خاص تقدس لري، لكه د اسلام سپېځلی دين چې بشپړ او جامع  دين دى، هم د هېواد پالنې احساس تائيدوي حتى د ايمان برخه يې بولي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
هڅوبيز اوښتون

**هڅوبيز اوښتون** يا **کلتوري انقلاب** د يوې ټولنې د ملي تشخص او هويت ساتنې د اصل په نظر كې نيولو سره د وخت د ايجاباتو سره سم، د هغو كلتوري اجزاو سمون، بدلون او اوښتون ته چې د ټولنې د علاقې او ضرورت مطابق وی، كلتوري انقلاب وايي.
د بشري تمدن نوې غوښتنې بايد په ټولنې باندې په داسې شكل تحميل نه كړاى شي چې ټولنې ته په كې انساني او مالي ضايعات واړول شي، بلكې د خپل ملي كلتور سره د خپلولو، اشنا كولو او د ملي كلتور په غيږ كې د ځاى وركولو له لارې په ټولنه كې رواج ومومي.

د كلتوري انقلاب مفهوم دا نه دى چې د يوې ټولنې د بدن پوستكى واړول شي او پر ځاى يې پردى ماسک ورواغوستل شي، بلكې ددې ډول انقلاب غوښتنه داده چې د ټولنې ميراث او ارزښتناک كلتور د علمي، ساينسي او تخنيكي ميتودونو په پرمختگ سره ځوان كړاى شي.
د كلتوري انقلاب په ترڅ كې كلتوري فوسيلونه لكه فولكلور له منځه نه وړل كېږي، بلكې د موزيمي شتمنيو په توگه خوندي كېږي، څېړنې پرې كېږي او د كلتور ژوندۍ خواوې ساتل كېږي. د نوي تمدن په وسيله ځوانيږي او رنگ وركول كېږي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ملي پاڅون

**ملي پاڅون** كله چې يو هېواد د بل هېواد له خوا په مستقيمه توگه اشغال شي او د هغه سياسي او اقتصادي استقلال تر كنترول لاندې راولي، د مستعمره هېواد ټولې اوسيدونكي پرگنې د استعماري هېواد د سلسلې د ختمولو له پاره په گډه مبارزه كوي، ترڅو خپل سياسي استقلال ترلاسه كړي، دې ډول مبارزې ته ملي قيام ويل كېږي.
په ملي قيام كې د ملت ټول طبقات او اقشار برخه اخلي. په دې مرحله كې ايډيالوژيك اختلافات په نظر كې نه نيول كېږي، ځكه چې د ټولو دښمن مشترك وي. ملي قيام په وسله وال ډول، بې وسلې، ولسي نافرمانۍ او مختلفو شكلونو سره سرته رسيداى شي. په ۱۱۱۹ هجري شمسي كال كې د ميرويس نيكه په مشرۍ د صفويانو د سلطې پر ضد زموږ د ولس قيام، په ۱۱۵۰ هـ ش كې د افشاري تاړاكونو په مقابل كې د افغانانو ملي قيام، په ۱۲۹۸ هـ ش كې د غازي آمان الله خان په مشرۍ د افغانانو ملي قيام او په ۱۳۵۸ هـ ش كال كې د روسانو په مقابل كې د افغانانو ملي قيام په افغانستان كې د ملي قيامونو لوى مثالونه دي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
حاکميت

**حاکميت** د يو هېواد په داخلي قلمرو كې د انحصاري صلاحيت څخه عبارت دى. همدارنگه په بين المللي چارو كې د يوه هېواد د عمل واكمنتوب دى چې د بل هېواد د حقوقي كنټرول او تاثير لاندې وي او يا په بل عبارت، حاكميت د دولت هغه عالي قدرت دى چې هم قانون وضع كوي او هم يې تطبيقوي او د هغې نه بل لوړ قدرت نشته.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
اوښتون

**اوښتون** يا **انقلاب** هغه مثبت او بنيادي حالت دى چې د يوې ټولنې د ژوندانه په سياسي، اقتصادي او اجتماعي برخو كې په كيفي او كمي توگه منځ ته راځي.
د ټولنپوهنې له نظره په يوه ټولنه كې د يوه زاړه نظام پر ځاى د نوي او مترقي نظام ټينگيدل د انقلاب څخه عبارت دى. انقلابونه عموماً د ښكته څخه پورته خواته صورت مومي. دا بنيادي تغيرات او تحولات د خلكو او ولسونو په اراده او حركت منځ ته راځي. په ټولنو كې ناانډولي، ظلم او استبداد له منځه وړي. د حقوقو برابري، ملي واكمني او ټولنيز عدالت منځ ته راوړي.
د عيني او ذهني شرايطو سمون په ټولنه كې د انقلاب د برياليتوب اولني اساسات دي. كه چيرې عيني او ذهني شرايط دواړه او يا يو د دوى څخه تيار نه وي، د انقلاب منځ ته راتگ او برياليتوب ناممكنه دى. تراوسه د بشر په تاريخ كې پنځه ډوله انقلابونه سرته رسيدلي دي، اجتماعي، سياسي، كلتوري، صنعتي او ديني انقلابونه

وېشنيزه:اوښتون
سمونتيا

**سمونتيا** يا **ريفورم**  د اصلاح معنا لري. هغه اقدامات په ريفورم كې حسابيږي چې د يوې ټولنې د سياسي، اقتصادي او اجتماعي ژوند د ښه كولو له پاره په كار اچول كېږي. د ريفورم په وسيله د ټولنې سياسي، اقتصادي او اجتماعي حالات له بيخه تغير نه خوري، بلكې د مسلط سياسي، اقتصادي او اجتماعي نظام په چاپيريال كې صورت نيسي او ورو ورو د زيارايستونكو د ژوند سطحه لوړيږي. ريفورمونه د اجتماعي او اقتصادي ژوند په بيلو بيلو برخو كې سرته رسيږي لكه: اداري ريفورم، د ځمكو ريفورم، د تجارت ريفورم ،تعلیمی ریفورم او داسې نور.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
کودتا

**کودتا** په فرانسوي ژبه كې د دولت د رانسكورولو معنا وركوي. د دولت هغه ناڅاپه بدلون چې د زور په وسيله د دولتي لوړو مقاماتو او اردو په وسيله رامنځ ته كېږي، د كودتا په نوم ياديږي. كودتا د هغه چا له خوا رهبري كېږي چې په دولتي دستگاه كې د لوړې رتبې خاوند وي. په كودتا كې د ښار مهم مركزونه لكه د راډيو تلويزيون دستگاه، مهم ارتباطي مركزونه، هوايي ډگرونه، د اوسپنې لارې او مهمې دولتي ودانۍ نيول كېږي. كودتا عموماً د پورته خوا څخه ښكته خواته صورت نيسي. كه د كودتا په راس كې يو داسې شخصيت او رهبري واقع وي چې ملي مترقي او ډيموكرات افكار ولري، دا ډول كودتا د ولسونو او خلكو په گټه تماميږي، ځكه چې د اجتماعي عدالت په لورې درومي. برعكس كه چيرې د كودتا په سر كې ملي ضد، ارتجاعي او د استعمار نماينده شخصيت واقع وي، دا ډول كودتا ارتجاعي ده، د ملت په گټه نه تماميږي، بلكې د ديكتاتورۍ خواته ځي، د افرادو، كورنيو او استعمار گټې ساتي.
## سرچينې
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ايډيالوژي

**[[ايډيالوژي]]** په لغت كې مفكورې ته ويل كېږي او په اصطلاح كې د ټولو سياسي، اقتصادي، اجتماعي، هنري او حقوقي نظرياتو مجموعې ته ايډيالوژي وايي. يا په بله ژبه د تاکتيک او ستراتيژۍ مجموعې ته ايډيالوژي وايي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
تاکتيک

**تاکتيک** هغه سيستماتيكه او منطقوي تگلاره ده چې د ستراتيژۍ د ترلاسه كولو له پاره د محيطي او ټولنيزو خاصو شرايطو په رڼا كې ټاكل كېږي. تاكتيك د مبارزې په جريان كې د شرايطو د تغير سره جوخت د مبارزې د شرايطو د سمون په خاطر تغير كوي. څنگه چې د نړۍ سياسي، اقتصادي او اجتماعي شرايط تل په تغير كې دي،

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ټولپوښتنه

**ټولپوښتنه** يا **ريفرنډم** د سياسي ډيموكراسۍ يو اصل دى او د يو سازمان ټولو غړو ته او يا د ټول ملت اراوو ته مراجعه كول، ريفرنډم نوميږي. په ريفرنډم كې پيشنهاد شوې موضوع د ملت له خوا د مستقيمې رايگيرۍ له لارې منل كېږي او يا رديږي. عمومي اراوو ته د مراجعې له لارې يوه ټولنه كولى شي خپل هېواد د نامطلوبو او زيان لرونكو قوانينو له وضع كولو څخه وژغوري.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ټولنپالنه

**ټولنپالنه** يا **سوسياليزم** (انگريزي: *Socialism*) هغه تيوري يا سياست دى چې غواړي د ټولنې پر ټولو توليدي منابعو او توليدي وسايلو د ټولنې د ټولو افرادو څارنه او كنټرول موجود وي او دا وسايل او منابع د ټولنې ملكيت وي. د دغو وسايلو او منابعو په گټه كې د ټولنې ټول افراد شريك وي. يا په بل عبارت كله چې په ټولنه كې توليدي وسايل او منابع د ټولنې ملكيت شي او د هغې په واسطه دسته جمعي توليد وكړي او دا توليد بېرته په ټولنې باندې په عادلانه توگه توزيع شي، سوسياليزم بلل كېږي. دغه تعريف نه شي كولى د نظرياتو هغه اختلاف چې ددې نظريې د غوښتونكو ترمنځ تشه له منځه يوسي، دا ځكه چې ددې نظريې پلويان د عمومي څارنې او ټولنيز ملكيت په باب يوه عمومي توافق ته نه دي رسيدلي. سوسياليزم پخوانۍ تاريخچه او مختلف ډولونه لري، په تاريخ لحاظ سوسياليزم د انډيويډواليزم او د نوي عصر د ليبراليزم په ضد يو طغيان دى. سوسيالستان عقيده لري چې په توليدي او اقتصادي چارو كې د ټولنې اكثريت د نماينده په توگه گډون وكړي او په دې ترتيب عمومي منافع د افرادو له تجاوز څخه خوندي كړي. د سوسياليست اصطلاح په نوې معنا په لومړي ځل په ۱۸۲۷ ميلادي كال د رابرت اون د پيروانو له پاره وكارول شوه او د سوسياليزم اصطلاح په ۱۸۳۳ كې د سن سيمون او دده د پيروانو د عقايدو له پاره استعماليده، وروسته تر دې په آلمان، فرانسه، انگلستان او امريكا كې دغه اصطلاح عامه شوه. دغه نظريه اوس په مختلفو څانگو ويشل شوې ده، لكه سنډيكاليزم، سوسياليزم، مسيحي سوسياليزم، ډيموكرات سوسياليزم او بولشويزم.

وېشنيزه:ټولنپالنه
وېشنيزه:سياسي خوځښتونه
وېشنيزه:سياسي هڅوب
کونډه

**کونډه** دوه ماناگانې لري
# کونډه (ښځه) - هغه ښځه چې خاوند يې مړ شوی وي.
# کونډه (تخنيک) - (انگريزي: *carabiner*) یوه کړۍ ده چې په خوله کې کلیپ لري او په اسانۍ سره خلاصېږي او بندېږي. په ځینو وختونو کې د پړيو د تړولو لپاره هم کارول کېږي.
رسول

250px|بټنوک|د یو نبی سرہ صرف نبوت وی او رسول سرہ نبوت او رسالت دواړہ
نبی او رسول کې ډېر توپير نه وی سواء دا چی نبی سرہ صرف نبوت وی خو رسول سرہ نبوت او رسالت دوراړہ وي۔
فاشېزم

**فاشېزم** دا اصطلاح د ايټالوي Fascisma او د لاتيني Fasces له كلمې څخه اخيستل شوې ده. د فاشيزم اصطلاح د لومړي ځل له پاره د ’موسولينى’ له خوا په ايټاليه كې منځ ته راغله. موسوليني په ۱۹۱۹ زیږدیز كال كې فاشيستي ګوند جوړ كړ او په ۱۹۲۳ زیږدیز كال كې د ايتاليا فاشيست ګوند د موسوليني تر رهبرۍ لاندې سياسي واک لاس ته راوړ. فاشيزم له هغه توګه او حكومت څخه عبارت دى چې په افراطي اندازه ډله ايز استبداد منځ ته راوړي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ناپېيلې هېوادونه

**ناپېيلې هېوادونه** دغه اصطلاح په هغو هېوادونو اطلاق كېږي چې د خيتځ او لويديځ تړونونو څخه د مستقل سياست پېروي كوي. په عمومي ډول ناپييلي هېوادونه هغو هېوادونو ته ويل كېږي چې د ختيځ او لويديځ بلاك هېوادونو د سياست تابع نه وو، مستقل خارجي سياست يې درلود. يا په بله ژبه د دواړو بلاكونو په وړاندې يې تعهد نه درلود. ناپېيلي هېوادونه د ختيځ او لويديځ بلاك په څېر نظامي او سياسي اتحاديه نه وه او ددې دواړو بلاكونو په وړاندې يې كوم نظامي تړون نه درلود، يوازې يې د يوې اخلاقي قوې په توگه په بين المللي سياست كې نفوذ درلود. ناپېيلي هېوادونو د كپيټاليزم او كمونيزم په وړاندې كومه گډه مشخصه ايډيالوژي نه لرله. بلکه مختلفوهېوادونو مختلف ايډيالوژيك تمايلات او مختلف سياسي رژيمونه لرل. ددې هېوادونو د ناپېيلتوب سياست د دوى په خپلو ملي منافعو، له نړيوالې جگړې څخه د ځان ساتنې، په نظامي تړونونو كې د نه گډون او د نړيوال بحران د تخفيف په لزوم اتكاء لرله.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
لرغونی ختيز مدنيت

thumb|350px|د لرغوني ختیز مدنیتي نقشه
د **لرغوني ختیز مدنیت** یا لرغوني ختیز اصطلاح د ختیزی اسیا او شمال ختیزی افریقی هغو سیمو لپاره کارول کېږی، چې د رومي او یوناني مدنیتونو څخه مخکې په کې یو لړ مدنیتونه ودان ول. په اوسني پېر کې نوموړو سیمو ته منځنی ختیز وایي چې عراق، شام، فسلطین، اسراییل، مصر لبنان او د عربو ټاپووزمې پرته د ترکیې او ایران سیمې هم په کې شامله دي.

وېشنيزه:لرغونی نږدی ختيځ
وېشنيزه:د لوېديځ اسيا تاريخ
وېشنيزه:نږدی ختيځ
وېشنيزه:مدنيتونه
پانچاشيلا

**پانچاشيلا** د سانسکريت له ژبې څخه اخيستل شوې ده چې د پنځو اصولو معنا وركوي: پانچاشيلا په بودايي مذهب كې لاندې پنځه اصول دي:

# له مرگ كولو څخه ډډه.
# له غلا څخه ډډه.
# له زنا څخه ډډه.
# دروغ نه ويل.
# د دخانياتو نه استعمال.

دغه اصطلاح د هند دولت د خپلې خارجي پاليسۍ د پنځه گوني اصلونو په توگه استعمال كړل او دا اصولو په لاندې ډول دي:

# د هېوادونو ملي حاكميت او د ځمكې تماميت ته احترام لرل.
# تيرى او تجاوز نه كول.
# د نورو هېوادونو په داخلي چارو كې لاس نه لرل.
# په بين المللي روابطو كې د متقابل احترام او مساوات ساتل.
# د مختلفو رژيمونو ترمنځ په روغه او جوړه ژوند كول.

د باندونگ په كنفرانس كې پورتني اصول(د روغې جوړې او گډ ژوند كولو) په پنځو اصولو ياد او قبول شول.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
دانش خپرندويه ټولنه

**دانش خپرندويه ټولنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Danish Publications)* د پښتو کتابونو د خپراوي تر ټولو لوی اورگان دی چې د کډوالۍ په وخت کې يې بېلابېل کتابونه چاپ او خپاره کړي. د دې خپرندويه ټولنې بنسټگر اسد الله دانش دی.

## مخينه
دانش خپرندويه ټولنه د 1366 لمريز كال پر كب مياشت په پېښور كې د اسد الله دانش ساپي په هڅو د يوه كتابتون پر بنسټ كېښودل شوې.

دانش ساپى هاغه مهال د هېواد د هغو لسگونو زرو ځلميو په ډله كې و، چې په هېواد كې د تاوتريخوالي او جگړو بدمرغې سيلۍ له خپلې ځالې جلا كړى او له خپل كوره يې په خورا بې وسۍ بې كوره كړى و. هغه هيله، چې ده ته يې د ستړي او لالهانده ژوندانه پر ازغنه لار ځواك ورباښه، د خپل هېواد و ولس هاغه سوكاله او روښانه راتلونكی وه، چې ده يې يوه ورځ ددې ټولو ناخوالو تر پاى وروسته د راتگ لار څارله.

اسد الله دانش ساپى د بل هر انسان په څېر د خپل چاپېريال تر اغېز لاندې و او دغه اغېز يې د شخصيت په جوړښت كې ستره برخه لرله. دى تر هغې چې لا په هېواد كې دننه و د كورنۍ په چاپېريال كې يې له كتاب سره اړيكي موندلي وو او ورسره روږدى شوى و. د كورنۍ تر كړۍ بهر يې هم له هغو كړيو سره نژدې پېژندگلوي او راشه درشه لرله، چې هغوى ته هم كتابونه د يوه مانيز ارزښت په توگه گران وو. دغه مانيز اړيكي د دانش ساپي مينه له پوهې او معنويت سره پياوړې كړه او د هغې په څپو كې يې "دانش" بلنوم غوره كړ. د هغې تودې مينې په تاو كې چې "دانش" له پوهې سره لرله، غوښتل يې په دې برخه كې بېلا، بېل اكاډيميك پړاوونه بشپړ كړي؛ خو د هېواد د ميليونو ځلميانو په څېر د جگړې او بدمرغه بحران له امله دغه ارمان ته څومره، چې ده غوښتل پوره ونه شو رسېداى. سره له دې هم له پوهې او معنويت سره دده په مينه كې كمى رانغى او خپل ژوند يې له كتاب سره داسې پيوند كړ، چې نوم يې د لسگونو زره كتابونو پر پاڼو وليكل شو.

اسد الله دانش ساپي د بې كورۍ او جلا وطنۍ په هغو كلونو كې چې هرې خوا د تبليغاتي سياسي مطبوعاتو توپان و دا اړتيا وانگېرله، چې په پېښور كې افغان لوستوال تر تنظيمي او سياسي مطبوعاتو اخوا پوهنيزو، ادبي مطبوعاتو ته د يوه انترناتيف په توگه دده غوندې تږي دي. دانش ساپي ددغه انترنانيف د منځته راتگ په لار كې خپلې هلې، ځلې وازمېيلې او په دې بريالى شو، چې دغه راز كتابونه راټولو خپاره او مينه والو ته يې ورسوي.

د څو كلونو په تېرېدا دانش له گڼ شمېر ليكوالو او ژورناليستانو سره اړيكي وموندل او د هغوى په مانيزو مرستو او همكاريو پر 1372 كال د \"دانش خپرندويه ټولنه\" د بنسټ اېښودلو په هڅه كې بريالى شو.

دانش خپرندويې ټولنې د خپل مطبوعاتي كار له پيله را پر دېخوا د خپلو امكاناتو په چوكاټ كې گڼ شمېر كتابونه چاپ كړل او په دغو كلونو كې د هېواد د ليكوالو، ژورناليستانو، شاعرانو، پوهانو، څېړونكيو، هنرمنو او كولتور دوستانو د پېژندگلوۍ، ملگرتيا او گډو كولتوري هڅو يو ازرښتمن منځى و. د نومړې ټولنې بل غوره او د ستايلو وړ كار دا و، چې په ټولنه كې يې له مطبوعاتو سره د مينه والو په شمېر كې ډېرښت راوست او د ځوانو ليكوالو د هڅولو لپاره يې لار پرانيسته. ډېر ځله داسې شوي، چې دانش ساپي يو شمېر لوستونكيو ته، چې له مالي پلوه يې د كتاب پېرودلو ځواك نه لاره، كتابونه وړيا وركړي.

دانش خپرندويې ټولنې د 1379 لمريز كال د تلې پر مياشت د ژورنالېزم په برخه كې هم يو غوره گام پورته كړ او د يو شمېر ليكوالو او ژورناليستانو په مرسته يې د \"الفت\" په نامه د يوې خپلواكې ادبي، ټولنيزې دوه مياشتېنۍ خپرونې كار پيل كړ. دغې خپرونې ډېر ژر د ټولنې په منځ كې لار ومونده او په هېواد كې دننه او له هغه بهر يې د لوستوالو تر منځ مينه وال وموندل. الفت مجله تر ننه په پرلپسې توگه چاپېږي او مخ پر وړاندې روانه ده.
كولكټيويزم

**كولكټيويزم** دغه اصطلاح د فرانسوي ژبې له Collective څخه چې د ’جمعې’ معنا وركوي، اخيستل شوې ده. كولكټيويزم د هغې ډلې په عقايدو، روشونو او اهدافو اطلاقيږي چې پر ټولو اجتماعي چارو او خصوصاً اقتصادي مسايلو د ټولنيزې څارنې او نظارت پلوي كوي.
دغه اصطلاح د لومړي ځل له پاره په ۱۸۶۹ م كال كې د ’بال’ په ښار كې د سوسياليستانو د لومړني انترناسيونال په مهال كې باب شوه او دغه كليمي د سوسياليزم سره نژدې رابطه پيدا كړه. د بال په كنگره كې ددې اصطلاح له استعمال څخه د ماركس او پرودن په مقابل كې د سوسياليزم د يو دريم مكتب په توگه استفاده شوې ده او هدف په كې دا ؤ چې يو ډول داسې سوسياليزم وړاندې شي چې په زور، تشدد او ديكتاتورۍ ولاړ نه وي. ددې اصطلاح د استعمال مواد وروسته ډير پراخه شول او څو مفاهيم يې راچاپيره كړل.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
سپين بولدک

**سپين بولدک** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Spin Boldak)* د ډيورنډ کرښې ته څېرمه يو افغان سرحدي ښارگوټی دی چې د افغانستان د کندهار ولايت اړوند په سپين بولدک ولسوالۍ کي موقعيت لري

دا ښار د کندهار او چمن په لويه لار پروت دی او د کندهار ښار د کوېټې ښار سره نښلوي. همداراز سپين بولدک د افغانستان او پاکستان تر منځ تر تورخم وروسته دويمه لويه سرحدي ور دی چې د همدې لارې هره ورځ مسافرين او سوداگر له يوه هېواده  و بل هېواد ته اوړي را اوړي.

## سرچینې
وېشنيزه:د کندهار شارگوټی
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
وېشنيزه:د کندهار ولسوالۍ
اسلامپال

**اسلامپال** يا **اسلاميست** هغه چا ته وييل کېږي چې هغه د اسلام مقدس دين د ژوند لپاره يوه عمومي لار گڼي او د ژوند ټولې چارې لکه فردي ژوند، اجتماعي ژوند، سياست، اقتصاد، تعليم، قضا او نورې چارې د اسلام په رڼا کې سمبالول غواړي. که څه هم چې د اسلام په نامه خلکو ظلمونه وکړل خو دا د هغوی فردي ستونزه ده او د اسلام او اسلامي مفکورې يا اسلامپالنې پورې اړه نه لري.

## سرچینې

وېشنيزه:اسلام
وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
سپر هېواد

**بفر** سټیټ یا سپر هېواد چې په لغت كې د حايل او جدا كوونكي په معنا دى او د بفر سټيټ اصطلاح د دوه لويو رقيبو دولتونو ترمنځ يو ضعيف مملكت چې د دواړو گاونډيانو سره نسبتاً مشابه روابط ساتي او د دوى د مخامخ جنگ د مخنيوي په خاطر د دواړو دولتونو په موافقه د دواړو دولتونو له حملې څخه د يو بل په گټه مصئون وي. دواړه لوى دولتونه په خپلو منځو كې د بفرسټيټ د ځمكې تماميت او ملي حاكميت يو بل ته تضمينوي او په خپله يې په رسميت پيژني ترڅو په نورو ساحو كې خپلې پراختيا غوښتنې او استعماري پرمختگ ته په ډاډه زړه ادامه وركړاى شي. په ۱۹ مه پيړۍ كې او حتى د شلمې پيړۍ په لومړۍ ربع كې افغانستان د روس او انگليسي امپراطورۍ ترمنځه د بفرسټيټ په حيث د دواړو له خوا پيژندل شوى ؤ.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
پارلماني مبارزه

**پارلماني مبارزه** د سياسي مبارزې يو ديموكراتيك شكل دى. سياسي گوندونه د پارلماني مبارزې له لارې د خپلو هغه نماينده گانو په وسيله چې په پارلمان كې يې لري، ملت ته د حاكمو او استعمارگرو طبقو خيانتونه په ډاگه كوي او ددې لارې نه كوښښ كوي چې د ولس په ملاتړ او د دوى د مستقيمو رايو په واسطه پارلمان ته خپل ډير نماينده گان وليږي او د وخت حكومتونه او دولتونه ولس ته د دوى د حقوقو په وركولو مجبور كړي او په دې ډول قدرت ملت ته وليږدوي. ديكتاتوري، ټوټاليټر، اتوكرات، ارستوكرات او ټول افراطي گوندونه په پارلماني مبارزه عقيده نه لري او په دې ډول د ولس د واكمنۍ نه منكر دي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
کانفدراسيون

**كانفدراسيون** د څو هېوادونو داسې يو اتحاد ته چې د يو مركزي دولت شكل ونه لري او د خارجي حملې په صورت كې په متقابل كومك متكي وي، كانفدراسيون بلل كېږي چې په داخلي او خارجي چارو كې خپلواك وي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
خدايگوټی

**خدايگوټی**، **الهه** يا **رب النوع**، يانې ځانگړی خدای، د مصريانو، فنيقيانو، آريايانو، بابليانو، يونانيانو، روميانو.... د عقيدې پر اساس يانې ځانگړی خدای يا د طبيعي پېښو، ځواکونو او عواملو څخه د يوه موجود او مسبب. د هغه موجود په باب داسې فکر چې واک او قدرت يې تر هر انسان زيات وي. مثلاً پخوانيو مصريانو په هر هغه شي کې چې د دوی چاپېريال يې احاطه کړي ؤ، د يوې تېرې کوونکي اروا شته والی تصور کاوه او غوښتل يې چې د هغو د عبادت په واسطه د هغو د شره څخه ځان وژغوري. د دغو مصريانو له نظره د دې ارواگانو يوې ډلې په طبيعی شيانو (لکه لمر، سپوږمۍ او د نيل په سيند) کې تجلي کوله او لويې ډلې يې په ډول ډول ژوو کې استونگه درلوده نو ځکه هرې قبيلې د هغې اروا عبادت کاوه چې په يوه حيوان کې به يې ژوند درلوده او دهغه د حمايې هيله به يې کوله. ځينو د غو خلکو به دغوايي او ځينو به د زمري، مار، پيشي، خره... عبادت کاوه او دا شيان د دوی خدايان وه. په بله مرحله کې مصريانو دغه حيوانات د الهه وو تمثالونه تصورول او له دې جهته به يې د هغو مجسمو سرونه چې د دغو تمثالونو افاده به يې کوله، د هغو حيواناتو د سرونو په څېر جوړول چې دوی به يې عبادت کاوه. د دغو مجسمو څخه هرې يوې يو يو محيط درلود مثلاً هغه معبود چې د آمون په نامه يادېده او سر يې د گډي د سر په څېر و د تب د ښار خدای و او داسې نور.... په آريانا وېجې او بخدي کې د آريايانو د ژوند په لومړنيو ورځو کې ښکلو طبيعي منظرو او پېښو د دوی پام ځان ته جلب کړ او د دې سره سم د طبيعي عناصرو د درنښت نظريه را پيدا شوه تر دې چې د آلهه وو او رب النوعو عبادت عملي شکل وموند او ويدي سرودونه تر يوې اندازې پورې د دوی د ماقبل التاريخ د دورو د خدايانو عبادت په تيت و پرک صورت معرفي کوي، وارونا، ايندرا، سوريا، ميترا، اگني، ديوس، پريتيوي، سوما، وارونا... هغه مهم عناصر و چې د ويدي په زمانه کې د آريايانو په نزد د خدايانو او ارباب الانواعو په شکل گرځېدلي وو.

## سرچينه
پښتو-پښتو تشريحي قاموس
ملي آزادي بښونكي غورځنگونه

**ملي آزادي بښونكي غورځنگونه** په وروسته پاتې او د استعمار لاندې هېوادونو كې، هغه تحريك او جنبش چې ټول ملت په كې برخه اخلي او د سياسي استقلال، ملي حاكميت او د خاورې د تماميت له پاره د خارجي اشغالگرو پر ضد مبارزه كوي، ملي آزادي بخښونكي غورځنگونه بلل كېږي. د ۱۹۷۹ م كال د دسمبر د ۲۹ نېټې د روسانو د تجاوز په مقابل كې د افغانستان د ولس ټول خلك د روسانو راپورته شول. ملي آزادي بخښونكي غورځنگونه د دويمې عمومي جگړې نه وروسته په افريقا، آسيا او لاتيني امريكا كې زياته وده وكړه او پياوړي شول.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
سکټارېزم

**سکټارېزم** دغه اصطلاح د ״سكټ״ له كلمې څخه اخيستل شوې ده چې له خلكو او ملت څخه د يوې جلا برخې معنا وركوي. په عمومي ډول سكټاريزم له ملت او خلكو څخه د رابطې د پرې كولو، د منطقه پرستۍ او منطقوي تبعيض مفهوم افاده كوي. سكټاريزم له تعصبونو څخه زيږيدلى يو څېز دى چې په خپل متعصب او تنگ نظرانه فكري چوكاټ كې د ملت د اجتماعي ژوند څخه ځان گوښى كوي او هر ډول ارتباط له ملته شلوي. د منطقې او سيمې په نامه جلا كار كوي، دوى هر ډول وحدت ردوي.
زموږ په هېواد كې د پخواني شوروي امپرياليزم او چيني شؤنيزم مركبه يوه ډله چې د ستم ملي په نامه ياديږي، يوه سكټارسته ډله ده او دغه صفتونه او اعمال يې په خواصو كې ليدل كېږي

وېشنيزه:سياسي هڅوب
شوننېزم

شوننېزم دغه اصطلاح د فرانسې د لومړۍ امپراطورۍ د يوه سرتيرې״نيكولاى شووين״ له نامه څخه اخيستل شوې ده چې هدف يې د نورو هېوادونو غلامول او د ملتونو ترمنځ د نفاق او بدبينۍ پيدا كول دي. ددې سياست پيروان خپل ملت پر نورو ملتونو لوړ بولي او نور ملتونه حقير شميري. شوئنيزم له نژاد پرستۍ نه منشاء نيسي او د وطن پرستۍ نه چې يو شريف احساس دى، ناوړه استفاده كوي. د خپل ملت لوړتيا د نورو ملتونو په ضرر تبليغوي. شوئنستي سياست د نړۍ ملتونه يو د بل په وړاندې راپاروي. ددې پر ځاى چې د ملتونو ترمنځ دوستي رامنځ ته كړي، د ملتونو ترمنځ د نفاق اور بلوي. استعماري، استثماري او فاشيستي رژيمونه د نورو هېوادونو په وړاندې د شوئنيستي سياست نه كار اخلي او خپلې منابع لټوي

وېشنيزه:سياسي هڅوب
پرشاتگوال

**پرشاتگوال** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Revisionism)* دغه اصطلاح په تجديد نظر غوښتنې ترجمه كېږي او په اصطلاحي ډول د سوسياليستانو هغو سياستونو او روشونو ته وايي چې د نولسمې پيړۍ په اواخرو او د شلمې پيړۍ په لومړيو وختونو كې يې د كارل ماركس په نظرياتو تجديد نظر وكړ او د ماركس طبقاتي مبارزه يې رد كړه. دوى د پانگوالۍ د تدريجي زوال په نتيجه كې په سوسياليزم معتقد شول. د ريويژيونستانو مشران الماني سوسياليست او ورځپاڼه ليكونكى״ادواردبرنشتاين״ په انگلستان كې ״سيتني اوب״ ״برنارد شاو״ ״اوگراهام والس״ او نور وو.
رويژيونيزم په زړه بورژوازۍ تكيه كوي او د پورلتاريا د ديكتاتورۍ په عوض سياسي ديموكراسۍ ته حق وركوي او د خپلې كاميابۍ په خاطر په انقلاب عقيده نه لري. دوى د سوسياليستانو ټولنه جوړه كړه او ځينې ايډيالوژيك انتقادونه يې په ماركسيزم وكړل. هغه انتقادونه دادي:

# د پانگوالۍ نظام نژدې له منځه تلل چې ماركس پيش بيني كړى ؤ، هغسې ونه شوه او نژدې هم نه ښكاري.
# طبقاتي مبارزه چې ماركس په كوم شدت او سرعت سره پيش بيني كړې وه، سرعت او پراخوالى يې پيدا نه كړ، متوسطه طبقه محوه نه شوه، برعكس نوره هم قوي شوه.
# لكه څنگه چې ماركس د پانگې او صنعت تمركز پيش بيني كړى ؤ، د هغې مطابق تمركز منځ ته رانغى او صلاحيت يې هم كم دى، ورو ورو يې انكشاف وكړ.
# په تدريجي پرمختگ كې د مؤفقيت امكان زيات دى، نسبت ناگهاني او قهرآميزو اعمالو ته.
# د كارگرانودطبقې د فشار په واسطه د كارگرانو استثمار لږ شوى دى. د توليدوونكو او مصرف كوونكو فعاليتونه د كارگرې طبقې د تدريجي لوړتيا سبب شوي دي.

د سوسياليستانو او كمونستانو د اختلاف نه وروسته اوس په داخل د كمونستانو كې هم د ريويژيونيستي حركات لېدل كېږي. د پخواني شوروي اتحاد كمونستانو چيني كمونستان ريويژيونيستي او د ماركسيزم نه منحرف گڼل او چيني كمونستانو بيا دا ټاپه په شوروي كمونستانو لگوله.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
اليگارشي

**اليگارشي** دغه لغت د يوناني ژبې له ״اليگاركيا״ څخه اخيستل شوى چې معنا يې د يوې كوچنۍ ډلې حکومت دى. البته دغه ډله د ټولنې لوړ پوړې غړي دي او د اكثريت نظارت نه مني. 
په عمومي مفهوم، د يوې كوچنۍ، محدودۍ، استثمارگرې، د نفوذ څښتنې او بډايه ډلې سياسي او اقتصادي تسلط او نفوذ ته اليگارشي وايي. دغه ډله له دولتي قدرت څخه په استفادې، ناراض خلك چې د ټولنې اكثريت تشكيلوي او له دې قدرت څخه د خپلو شخصي منافو له پاره كار اخلي.
افلاطون اليگارشي د حكومت ډير فاسد شكل بولي او د ارستوكراسۍ فساد يې گڼي. په موجوده وخت كې كله چې له اليگارشۍ څخه نوم واخيستل شي، مقصد يې له مالي اليگارشۍ څخه دى چې عبارت له هغو انحصاراتو څخه دى چې د امپرياليزم شكل يې نيولى دى.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ټوټالېټر

**ټوټالېټر** په لغت كې د جامع معنا وركوي او د صفت په ډول په هغو رژيمونو اطلاقيږي چې دا لاندې مشخصات ولري.

# په ټولو سياسي، اجتماعي او اقتصادي چارو كې د دولت شديد نظارت موجود وي.
# ټول سياسي قدرت د يوه حزب په واك كې وي او د ټولنې د ټولو ديموكراتيكو افكارو څارنه كوي. د انتقاد مخه په كلكه نيسي، منتقدين وهي، ځينې د محبس تورو تمبو ته غورځوي او وژني يې.
# په حزب او دولت كې په مطلق ډول د يوه تن تسلط موجود وي.
# 	په زور او جبر حاكم حزب خپله حزبي ايډيالوژي د ټولنې په ټولو اقشارو كې خپروي او فردي آزادي له منځه وړي.
# د مخالفينو د سركوبولو او له منځه وړلو له پاره هر ډول ترور، اختناق او بې شرمانه اعمالو ته هڅه كوي. په ټوټاليټر دولتونو كې د ټولنې او افرادو په سياسي، اجتماعي او اقتصادي ژوند كې د دولت مداخله هيڅ حد نه لري.

دغه ډول فعاليتونه، حتى هنري او ادبي فعاليتونه تر څارنې لاندې نيسي او د جمعي ارتباط په ټولو الكتريكي او طباعتي وسايلو، جدي او كلك مراقبت جاري ساتي. ټوټاليټر دولتونه داسې ډلې او اشخاص چې د دوى د قضاوت او نظارت له حوزې څخه د باندې وي، نه شي تحمل كولاى. دغه ډول خلك لومړى په يوه حزب كې په ديموكراتيك شكل متشكل كېږي، خو كله چې قدرت ته ورسېدل نو بيا ديموكراسي يوې خواته ږدي او له خپل قدرته كار اخلي. په دنيا كې ددې ډول نهضتونو بارزه نمونه د هټلر ناسيونال سوسياليست گوند ؤ چې د ديموكراسۍ له لارې قدرت ته ورسېد، قدرت ته د رسېدو سره سم يې ديموكراسي يوې خواته وغورځوله او په غورو او زورگويو يې پېل وكړ. د ايټاليا فاشيست او د المان نازي دولتونه د ټوټاليټر دولتونو ښې نمونې دي.
ټول كمونستي دولتونه هم د ټوټاليټر دولتونو په كتگوريو كې حسابيږي چې ښه مثال يې په افغانستان كې د ۱۳۵۷ لمريز كال د ثور د اومې نېټې څخه وروسته د تره كې، امين،كارمل او ډاكټر نجيب كمونستي حكومتونه دي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
زورواکي

دیکتاتوري هغه ډول حکومت دی چې د یوه مشر (دیکتاتور) یا د مشرانو د یوې ډلې له خوا جوړیږي کوم چې د حکومت واک چې خلکو ته یې ژمنه شوې وي، په لاس کې لري او د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) یا ازادو رسنیو په وړاندې هېڅ زغم نه لري. په زیاترو دیکتاتوري نظامونو کې، د هېواد اساسي قانون خپلو اتباعو ته حقونه او د ازادو او دیموکراتیکو ټولټاکنو ژمنه ورکړې وي او وايي چې اتباع به یې له دې ټولو حقونو څخه برخمن وي، خو په حقیقت کې داسې نه وي. لکه څرنګه چې دیموکراسۍ د حکومت کولو داسې یو ډول دی چې پکې «هغه کسان چې حکومت کوي هغوی د یوې دورې لپاره د ټولټاکنو له لارې ټاکل کېږي»، خو په دیکتاتوري نظامونه کې بیا داسې څه نشته . 

په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې، دیکتاتوري نظامونه او مشروطه دیموکراسۍ د نړۍ په کچه د حکومت کولو د دوو اصلي بڼو په څیر رامنځته شوې او په تدریج سره یې ځواکمن شاهي نظامونه وپرځول. په معمول ډول په دیکتاتوري رژیم کې، د هېواد مشر د دیکتاتور په نوم سره پیژندل کېږي؛ که څه هم د هغه رسمي نوم ښايي مشر یا رهبر ته ورته یو نوم وي. د دیکتاتورانو یوه ځانګړنه دا ده چې هغوی د خپل پیاوړي شخصیت نه ډېره ګټه اخلي او نه پریږدي چې خلک ازادو رسنیو ته لاسرسی ولري، تر څو وکولای شي خپله برتري او خپلواک سیاسي او ټولنیز ثبات خوندي وساتي. دیکتاتور او توتالیتر ټولنې په معمول ډول د ځایناستي حکومتي سیستم د پلویانو د اغېز د کمولو لپاره له سیاسي تبلیغاتو څخه کار اخلي.

## ډولونه
دیکتاتوري نظام په اصل کې د هغه ډول حکومت په توګه تعریف شوی چېرته چې بشپړ واک د مشر یا رهبر (چا ته چې دیکتاتور ویل کېږي)، یوې کوچنۍ ډلې یا حکومتي سازمان په لاس کې وي او موخه یې د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) او مدني بسیج له منځه وړل وي. په بله وینا، دیموکراسي چې په عامه توګه د دیکتاتورۍ له مفهوم سره پرتله کېږي، د هغه ډول حکومت په توګه تعریفیږي چې واک په خلکو پورې اړه لري او واکمنان د ازادو ټولټاکنو له لارې پکې ټاکل کېږي. 

د حکومت یو بل نوی ډول (چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شو) په عامه توګه ډېر د دیکتاتورۍ له مفهوم سره تړلی دی چې د توتالیترانیزم په نوم پیژندل کېږي. دا ډول نظام بیا د یوه سیاسي ګوند او په ځانګړې توګه د یوه پیاوړي رهبر (ریښتیني الګو) د شتون له کبله پیژندل کېږي، څوک چې خپل شخصي او سیاسي سترتوب پر نورو باندې تپي. دوه هغه اصلي اړخونه چې د واک له ساتنې سره مرسته کوي، هغه د دولت او د پولیسو د ځواک تر منځ تلپاته همکارۍ او یوه ډېره پراخه ایډیالوژي ده. دولت پر ټولو رسنیو او ټولنیزو او اقتصادي موسساتو باندې بشپړ کنټرول لري. د هانا ارنټ په وینا، توتالیتاریزم د ډیکتاتورۍ یو نوی او افراطي ډول دی چې له «اتومیزه او ګوښه شويو کسانو» څخه جوړ شوی. سربېره پر دې، هغه دا هم مني چې ایډیالوژي د ټولې ټولنې د سازمان دهي د څرنګوالې په ټاکنه کې اصلي اغېز تر سره کوي.

## سرچينې او ياداښتونه

وېشنيزه:سياسي هڅوب
ولس غولونه

**ولس غولونه** *(په [[انگرېزي ژبه|انگرېزي]]: Demagogy)* يا **دماگوژي **د دې نظريې پلويان خلک په درواغو وعدو او شعارونو غولوي. دماگوگ هغه چاته ويل كېږي چې هڅه كوي د درواغو خبرو، وعدو او د حقايقو د تحريف له لارې خلك د ځان طرفدار كړي او د دوى ملاتړ ځان ته حاصل كړي. تور ارتجاعي او كمونستي رژيمونه د جمعي مفاهيمې د الكتريكي او طباعتي وسايلو له لارې خلكو ته د درواغو وعدې وركوي. د مصاحبو او بيانو له لارې حقايق تحريفوي او څه چې حقايق وي، هغه ملت ته نه ښكاره كوي. دوى غواړي چې په دې توگه ملت ته فريب وركړي او د خپل اقتدار عمر اوږد كړي. 

وېشنيزه:سياسي هڅوب
عبدالروف خان خاکي

**مولوي عبدالروف خان خاکي** (د صفر مياشت ۵م . کال ۱۲۶۷م س.) د کندهار د يو نوموتې مولوي حبيب الله چې د کندهاري محقق په نوم مشهور و کور کې وزېږېد .د امير حبيب الله خان په دربار کې د شاهي مدرسې ښوونکی و . دی د کندهار سيمې يو دينپوه مولوي و . دی د سراج الاخبار جريدې بنسټگر او چلوونکی و . لومړنۍ گڼه يې په کال ۱۹۰۵م زېږيز کې خپره شوه چې امير حبيب الله خان ورباندې بډوالی وښود او وروسته د لومړۍ گڼې يې يوولس کاله په خپروونې بنديز ولگاوه. 

## مخينه

## زده کړې
 
## سرچينې
پښتانه (د کلتوري ښکېلاک په زنځيرونو کې) ليکوال : غوث خيبري
ارستوکراسي

**ارستوکراسي** د دغه لغت سټه له يوناني ژبې سره اړه لري چې د Arisrus ښه او Kratia حکومت نه اخيستل شوې او لفظاً يې معنا د نيكانو، نجباوو او اشرافو حكومت دى. د نجابت او اشرافيت په پېژندنه كې اختلاف موجود دى. د افلاطون او ارسطو له نظره د نيكانو حكومت هغه حكومت دى چې د يو نجيب او ښه اقليت له خوا په يوه هېواد كې اجراء كېږي. د ښه والي معيار يې هم نظري او هم عملي دى او يوازې فلاسفه دغه خاصه درلودلاى شي.
ارسطو د اليگارشي او ارسطوكراسۍ ترمنځ فرق كاوه، خو له ډيرې پخوا نه ارستوكراسي او اليگارشي يو د بل مرادف استعمال شوي دي. د سياسي فلسفې له نظره ارسطوكراسي هغه حكومت دى چې د افرادو د يوې داسې ډلې له خوا جراء كېږي چې د عقل او اخلاقو خاوندان وي، عمومي مصالح تر خپلو مصالحو وړاندې گڼي. د دوى حكومت د برترۍ او تسلط جنبه نه لري. مقصد د ارسطوكراسۍ نه د اشرافو او نجباوو حكومت دى چې د نسب، اقتصاد او كلتور له نظره له نور ملت څخه فرق ولري چې موجوده وخت كې په بورژوازي نړۍ كې د كارگرو منځ كې د كارگري اتحاد يو مشر چې له نورو كارگرو څخه امتياز لري. د كارگري ارسطوكراتانو په نامه ياديږي.
زموږ له نظره ښه حكومت هغه دى چې د ټول ملت په اراده منځ ته راغلى وي، ملي اساس ولري، د ملت د ملي مصالحو او منافعو نه دفاع وكړي، فردي او اشرافي حكومتونه زموږ په نزد د تائيد وړ نه دي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
مونارشي

**مونارشي** د حکومت هغه شكل دى چې په هغه كې د حكومت اقتدار د يو تن په لاس كې وي، نورې ټولې وظيفې دده په واسطه خلكو ته سپارل كېږي.
روسو(۱۷۲۱. ۱۷۷۸) وايي چې په حكومتونو كې دا د حكومت ډيره پياوړې بڼه ده، دا ځكه چې:

# ټول قدرت له يوه مركز نه اداره كېږي.
# د يوه ماشين ټولې برخې د يوې ارادې تابع وي.
# ضد او نقيض قوتونه چې يو بل خنثى كوي، په كې نه وي.
# ډير لږ فعاليت ډيرې ښې نتيجې وركوي، په دې شرط چې د حكمران استعداد په نظر كې نيول شوى وي.

**د روسو په عقيده، مونارشي ځينې تاوانونه لري چې هغه دادي:**
# د يو سړي حكومت استبداد منځ ته راوړي.
# واحد حكمران تل خپل پايښت د خلكو په كمزورۍ كې گوري.

**د روسو په عقيده د مونارشي اساسي نواقص دادي:**
	
# په مونارشۍ كې تل چالبازه، دسيسه كار او پست همته خلك قدرت ته رسي.	
# په مونارشۍ كې بل عيب دقدرت تسلسل دى چې د حكمران د مړيني نه وروسته يې وارث ته قدرت سپارل كېږي. كيداى شي د حكمران له مړيني څخه وروسته يې ليونى ځوى د خلكو حكمران شي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
عبدالقيوم خان الکوزی

**مولوي عبدالقيوم خان الکوزی** د مولوي نورمحمد خان الکوزي زوی او د مولوي محمد الکوزي لمسی او د محمد عظيم خان الکوزي کړوسی وو. دی د امير حبيب الله خان لخوا په توپ والوزول شو، ځکه چې د مشروطه غوښتونکو له ډلې څخه مخکښ کس وو.  

## مخينه

## زده کړې
## د لومړۍ مشروطه غوښتونکو نوملړ
# محمد مولوي سرور واصف الکوزی
# ملا سعد الله خان الکوزی 
# مولوي عبدالقيوم خان الکوزی
# مولوي عبدالروف خان خاکي
# عبدالرحمان خان لودين
# مولوي عبدالرب اخندزاده 
# مير قاسم خان (د چهارباغ لغمان)
# مولوي عبدالواسع اخندزاده 
# مولوي غلام محي الدين خان افغان
# مولوي محمد مظفر خان مروت 
# عبدالجلال خان پښتون 
# بابا عبدالعزيز خان الکوزی
# اخندزاده محمد اکبر خان اسحاق زی 
# محمد ايوب پوپلزی (د قندهاري په نوم هم ياد شوی)
#

## سرچينې
پښتانه (د کلتوري ښکېلاک په زنځيرونو کې) ليکوال : غوث خيبري
دگماتېزم

**دگماتېزم** دغه اصطلاح د Dogma له كلمې څخه چې د جامد  معنا لري، مشتق شوې ده. دگماتيزم هغه طرز تفكر ته ويل كېږي چې  اساس او پايله يې په تغير نه منونكو مفاهيمو ولاړ وي، د مكان او زمان شرايط په پام كې نه نيسي. هغه څوك چې دغه ډول طرزتفكر لري، هغه ته دگماتيست وايي.
په فلسفي لحاظ دگماتيزم له حقيقت سره د زمان او مكان د شرايطو نه پيوستون او د نړۍ د اشياؤ او پديدو تحرك او پرمختيا نفي كوي. په سياسي لحاظ دگماتيزم موجودو شرايطو او حقايقو ته په نه پاملرنې تعبيرېږي چې دغه چارې په خپله د تيوري او عمل د بېلوالې سبب گرځي. لنډه دا چې هغه روش او طرزتفكر چې په تجربه، ازميښت، منطق او علمي اصولو اتكاء نه لري او په وهم، تخيل، تعصب او د پټو سترگو په تقليد متكي وي، هغه دگماتيزم بلل كېږي. دگماتيزم د ملي مترقي قوتونو له پاره ستر خطر دى او ددې ناوړه مرض نه بايد د گوند ټول غړي ځان وساتي. ماركسيستان، ليننستان او مائويستان د دگماتيزم په ناوړه رنځ اخته دي؛ غواړي چې د ماركس، لينن او مائوتسی تونگ څو زړې مقولې په كوركورانه او جامد شكل، بې له دې چې د ټولنې عيني او ذهني شرايط او زماني تغيرات په نظر كې ونيسي، په خلكو ومني.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
اپورتونېزم

**اپورتونېزم** دغه اصطلاح د فرانسوي ژبې opportum څخه اخيستل شوې ده چې د فرصت معنا لري. فرصت لټولو، ابن الوقتي د اوضاعو له تعبير سره سم د خپلو شخصي گټو له پاره د خپل جهت ته تغير وركولو ته اپورتونيزم يا اپورچونيزم وايي. هغه كسان چې د دغه سياست پيروي كوي،  اپورچونيست بلل كېږي. په سياست كې اپورچونيست هغه چاته ويل كېږي چې تل د قدرت وخواته ميلان لري. زموږ د عامو خلكو په اصطلاح د چرگ د لكۍ حيثيت لري؛ هرې خوا ته كږيږي. اپورچونيستان د هېڅ ډول اصولو تابع نه دي، ملي مترقي عناصر اپورچونيزم ته په كركه گوري او عقيده لري چې اپورچونيست سړى هيڅكله خپل هېواد او ملت ته خدمت نه شي كولى او نه ثابت فكر او ټاكلي مشي درلودلاى شي.

وېشنيزه:سياسي هڅوب
هينيکوس (لرغونې يوناني پژۍ)

بټنوک|د هېنيکوس يا يولاسی آسگاډي ځغلوونکي پژۍ چې د لرغوني يونان په دلفي ښارگوټي کې موندل شوې او په ۴۷۴ کاله مخزېږدي پېر کې جوړه شوې
د روغتيا وزارت

**د روغتيا وزارت** د يوه هېواد د خلکو د روغتيايي اسانتياؤ لپاره دولتي څانگه ده چې ټولټال د روغتيايي توکيو ، درملونو ، درملنو ، رنځپوهانو لپاره د سند ورکړېينې او ترې بېرته اخيستنې صلاحيت او مسولیت او داسې نورو د وگړو د ژوند د ښه کولو په هکله مسولیت ترسره کوي .
بهسود ولسوالۍ (ننگرهار)

بټنوک|د ننگرهار ولاېت ولسوالۍ
د **بهسود ولسوالۍ** ٢٢٠،٥ کيلو متره مربع مساحت لري او د (٢٩٧٧٥١) نفوس در لودونکې ولسوالۍ ده ، چې ٩٣ لوي او ١٢٨ واړه کلي لري .

د دغې ولسوالۍ شمال لوري ته کوز کونړ  او د لغمان قرغې  ولسوالۍ ، جنوب ته د چپرهار او روداتو ولسوالۍ ، ختيځ ته يې بټي کوټ او رودات او لويديځ ته يې د جلال اباد ښار او د سره رود ولسوالۍ موقيعت لري.

ياده ولسوالۍ ١٧١٧٢ زراعتي ابي ځمکه او ٤٠٠ هکتاره للمي ځمکه لري ، چې پکې ٤٩٦٢٥ کورنۍ پکې ژوند کوي.

دبهسودو ولسوال نعمت الله نورزى وايي په بهسود ولسوالۍ کې ٤٨ ښوونځي ، لېسې او مدرسې  موجودي دي ، چې پکې ٣١٧٧٨ زره هلکان او ١٥٠٧١ نجونې په تعليم بوخت دي او د  ٩٤٠  ښوونکو له لوري ورته تدريس ورکول کيږي.

ياده ولسوالۍ ٧١ بابه جامع او ١١١ بابه فرعي مسجدونه لري ، چې دولايت مقام په لارښوونه دارشاد حج او اوقافو ر ياست لخوا ورته امکانات برابريږي .

نوموړې ولسوالۍ ٨ کلينيکونه لري ،چې د ١٢ ډاکترانو او ١٢ نرسانو له لوري خلکو ته صحي خدمات وړاندې کوي ، تاريخي اثار يې د هډې په اخندزاده او بهر اباد کليو کې شتون لري.

په ياده ولسوالۍ کې عرب ، تاجک ، پښتانه او پشه يي قومونه ژوند کوي ، د خلکو دستونزو دحل لپاره انکشافي شورا لري ، چې ٢٠ تنه نارينه او ١٠ تنه زنانه غړي لري، په بهسود ولسوالۍ کې ٥٢ پروژې بشپړې شوي ، چې پکې سرکونه استينادي ديوالونه ، حرفوي کورسونه ، سربندونه ، د پلو لارو رغونه ، ښوونځي ، د ښوونځيو احاطه ، د اوبو برېښنا ، د ويالو پاکول او پلچکونه جوړ شوي دي.

بهسودو ولسوالۍ کې ١٠٠ د ملي پيوستون شورا گانې ايجاد شوي او ټولې پروژې يې پلي شوي دي او ١٨ کلي ، چې د ملي پيوستون د پوښښ نه پاتې وه اوس د شوراگانو په ايجادولو سره د UNHABITAT لخوا قرارداد شويدى .

دولسوال نورزي  په وينا په ياده ولسوالۍ کې د مخدره توکو کرل صفر شوي ، ډاياگ پروگرام تطبيق شوى دي .

ولسوال وايي  په بهسود ولسوالۍ کې يو شمېر کسانو پانگونه کړې ، چې له امله يې دغه ولسوالۍ ښه عوايد لري ، چې دهغې له جملې څخه په ياده ولسوالۍ کې ٨٨ د موټرو بارگينونه ، ٣٨ د تيلو پمپ استيشنونه ، ١٣٧ قراردادي ماليې ، ١٦ د معمالاتو د لارښوونې دفترونه ، ٧ مخابراتي انتنونه ، د اره کشۍ ماشينونه ، کرش ماشينونه ، ډيزلي ماشينونو ژرنده ، روغتونونه ، درملتونونه ، ليبارټرۍ ، شخصي جنراتورونه  او د بلوکونو جوړولو دستگاوې شتون لري ، چې دهرې مياشتې په اخر کې ترې ماليات اخستل کيږي او دولتي بوديجې ته لېږل کيږي.

ولسوال وايي دوى دخپلې امنيې قوماندانۍ له لارې چې دقوماندان سمونوال روح الامين په مشرۍ چارې مخ ته وړي دسلگونه پېښو مخنيوى کړى ، درې تنه تښتونکي  ، لس دغلا قضيې ، اته  قاتلين ، څلور وسله وال مخالفين ، څلور  دوسايطو تښتونکي  او په ډېرې اندازې سره مختلف ډوله مهمات نيولي  او شاوخوا زر جريبه ځمکه يې له غصب څخه راگرځولې ده .

وېشنيزه:د ننگرهار ولايت ولسوالۍ
زېب او حانيا

**زېب او حانيه** په *(انگرېزي ژبه: Zeb and Haniya)* دسندارا په ډگر کې د دوه ؤ جوړه هنرمندانو د يوې ډلې په توگه د گډ هنري کار او ډلې نوم دی، چې د خيبر پښتونخوا د غرنۍ سيمې کوهاټ څخه دوه هنرمندې نجونې د زېب النساهمايون بنگښ او حانيه اسلم په نوم گډ سندريز کار ته راوتلي. دوی د يوې سندريزې ډلې په (زېب او حانيه) په لنډ نوم په پاکستان او هند نورو نژدو سيمو کې پېژندل شوي او د ډوېټ (جوړه سندربولۍ) گډکار يې پر مخ اچولی . دوی ډېری سندرې په هندي يا اوردو ژبه ويلي دي خو په پاړسي کې يې هم غږونه آزمويلي . زېب النساهُمايون بنگښ او حانيااسلم بنگښ دواړه د کوهاټ د نا رامه او دوديزې مذهبي سيمې روڼ انده او لوستې پښتنې هنرمندانې دي . تر اوسه پورې يې په خپله مورنۍ ژبه پښتو سندرې ندي ويلي ، خو د بي بي سي پښتو څانگې سره په مرکه کې يې د پښتو سندرو ويلو ژمنې وکړې او يوه د افغانستان فلکور يا ولسي پښتو سندره يې هم ووېله . 
د زېب او حانيه د سندرو ځېل گډ ژبني گډ توکمه موسيقي ، ولسي او نوي طرز (پاپ) سندارا غږول دي .دواړې په اسلام اباد او لاهور کې اوسېږي او په کراچۍ کې هم اوسېدلي دي . 
د دوی ډله په پاکستان کې راټوکېدلې خو هند ، تورکيې ، انگلينډ او امريکې کې کنسرټونه ترسره کړي .د دوی د سندارا او غږ ډېری مينه وال ځوانان دي او ډېر لوېديزوال هم د دوی له سندرو خوند اخيستی شي .دغه سندريزه ډله د دوه ؤ خپلوانو نجونو زېب او حانيه لخوا د يوې پروژې په توگه له پاکستان سر راوويست . دوی د پاکستان نوموتو ځوانو سندرغاړو سره لکه عاطف اسلم،علي ظفر ،حديقه کياني او داسې نورو سره په پاکستان دننه او بهر يې گډو کنسرټونو کې برخې اخيستې.  

## دډلې جوړښت
زېب النسا بنگښ او حانيا اسلم دواړو د زېب او حانيا په نوم هنري کار پیل کړ ، خو تر هرڅه دمخه د دوی هنري کار د کالج د زده کړنځای څخه د شوق پر بنسټ رامنځته شو چې ورو ورو بيا د سندارا ډگر ته په رسمي او برنډه (جدي) توگه کال ۲۰۰۷م زېږدي کې د ډلې (زېب او حانيا) تر نوم راووتل .
## د سندارا ځېلونه

## سندريزې ټولگې
تر اوسه پورې يې يوه سندريزه ټولگه په کال ۲۰۰۸م .ز. کې جوړه کړې چې (( چوپ)) نومېږي.

## ستاينيزې
* Zeb and Haniya won the Best Live Act Award at MTV Music Awards in 2009
* Zeb and Haniya were nominated for the Best Live Act Award at Lux Style Awards in 2008.
* Zeb and Haniya were nominated for the Best Singer at 3rd Pakistan Media Awards in 2012.
* Zeb and Haniya were nominated for the Best Singer Female at Pakistan Media Awards in 2011.

## سرچينې
* http://en.wikipedia.org/wiki/Zeb_and_Haniya
* http://www.bbc.co.uk/pashto/multimedia/2013/05/130502_im_bbcpashto_zeb_haniya_interview.shtml
نېفروټېک ساينډروم

**نېفروټېک ساينډروم** (په انگرېزي: Nephrotic syndrome) د پښتورگو يوه ناځانگړې بې نظمي ده چې پښتورگي پکې زيانمن وي. د دغې ناروغۍ آر نښې پروټينيوريا (په ادرار کې پروټين)، هايپوالبومينېميا (ټيټ البومين) او ايډيما دي، چې په لويه کچه له وينې څخه ادرارو ته د پروټينو د وتلو سبب کېږي. ( په يوه ورځ کې لږ تر لږه 3.5&nbsp;گرامه  پروټينيوريا د بدن د هوارې په هر 1.73m2 کې) .

هغه پښتورگي چې په نېفروټيک ساينډروم اغېزمن شوي، هغه د نېفرونونو په پوډوسايټونو کې واړه سوري لري چې له همدغو سوريانو څخه پروټين په ادرارو کې وځي. (او د همدې په پايله کې هايپوالبومينېميا,<25g/L, رامېنځ ته کېږي) خو د پوډوسايټونو سوريان بيا په دې اندازې لوی نه دي چې سلولونه ترې ووځي نو په همدې خاطر په دې ناروغۍ کې د وينې سره کرويان نه ضايع کېږي او هېماټوريا (په ادرارو کې وينه) په کې نه وي. د دې ناروغۍ په پرتله په نېفريټيک ساينډروم کې د وينې سره توکي د پوډوسايټونو له سوريانو څخه وځي چې د هېماټوريا سبب گرځي, 

## سرچينې

وېشنيزه:ناروغۍ
ځاځي

که چيرې د ځا ځيو پښتنو د نسب شجره په غور سره وڅيړو نو معلومه‌ به شي چې دوی د پښتنو د کر لا ڼي پښتنو په ډله کې راځي٠ دپښتنو ستر اتل او دتورې او قلم خاوند ستر خوشال خان خټک په خپل بياض کې د توري او ځاځي ښاخو نه د کر لاڼ له نسله گڼلي دي٠

ځا ځيان د پکتيا ولايت له مهمو قبيلو نه شميرل کيږي٠ شمال خوا ته يې غلجيان، د لو گر دازرې او د ننگر هار د حصارک ولسوالۍ او لږ څه د خوږ ياڼيو قبيله، لو يديځ ته يې احمد زي ، جنوب ته يې مقبل، څمکني، منگل او تو تا خيل او ختيز ته يې د ډيورنډ کر ښه  خوا ته پرته ده چې د کو رمې ايجنسۍ سره پوله لري اود پيواړ مشهورا و تا ريخي کو تل ددغې قبيلې په سيمه کې مو قعيت لري٠
ځاځيان په پکتيا کې په اريوب، د ځاځيو په ولسوالۍ، د خوست ولايت په ځاځي ميدان اود څمکنيو په ولسوالۍ کې او هم په ډنډپټان کې استوگنه لري٠ يو شمير ځاځيان د کابل په بيني حصار(بيني نيزار)،کلاچه، شاه شهيد، کارتې نو، رحمن مينې ، سمنټ خانې ،ششدرک،پل محمود خان او ده خدايداد په سيمو کې هم استو گنه لري٠ د کندز او بغلان په و لايتو نو کې هم يو شمير ځاځي ميشته دي٠ د پښتو نخوا د کورمې او اورکزيو په ايجنسيو او په تيره بيا په پاړه چنار،کو هاټ، هنگو، در سمند او پيښور کې هم ځاځيان استوگنه لري.
د تا ريخ حيات افغا ني ليکوال محمد حيات خان له نن نه ١٤٦ کلو نه وړاندې د ځاځيو د وسله والو کسانو شمير ٥٠٠٠ زره تنه ښودلي وو٠ويل کيږي چې دپکتيا ولايت داريوب ځاځيو شمير ٦٠٢٠٠ او دځاحي ميدان دځاځيو شمير ٢٢٦٠٠ تنه دي.

## د ځاځيو د قبيلي خيلونه
احمد خيل،حسن خيل،ها شم خيل، علي خيل، هده خيل، ليو ني، بيا ن خيل، ډبزي، تعدي خيل، سکندر خيل، با دين خيل،ماما خيل، کو ټکي، خا ن خيل،مير خيل، خوازي خيل،غو نځي احمد خيل، مصري خيل،کټه خيل، شو خيل، همزه خيل، مري خيل،سا تي خيل،ندو خيل، خر منه٠
د ځا ځيو د قبيلې خلک په عمو مي ډول د کر نې په چارو بوخت دي، خو يو شمير يې په سو داگر ېزو کارونو او په تيره بيا دتر انسپورتي کارونو په سبب خپله گو زاره کوي٠ د منډ هير مشهور ځنگل هم ددوی په سيمه کې مو قعيت لري٠ ځا ځي ميلمه پال، غير تمن، هيواد پا لو نکي او په علم او پو هې با ندې مين خلک دي٠ د انگر يزي ښکيلا کگرو پر خلاف يې ډيرې تورې وهلي دي او هر ځلې يې د خپلو نورو هيواد پا لو نکو په څير خپله ميړ انه او زړر تيا ثا بته کړې ده٠ دروسي بلو سگرو او تيري کوونکو ځو اکو نو په وړاندې يې هم خپله ملي او اسلامي دنده په ښه تو گه تر سره کړې ده او دوی ته يې خو لهما توونکي گو زارونه ور کړي دي٠

## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
عبدالرحيم ځدراڼ

ارواښاد سر محقق **عبد الر حيم ځدراڼ** د افغانستان د علو مو اکا ډمۍ يو تکړه محقق و٠ دده زيا ت شمير مقالې د کا بل په مجله ، دزيري په جريدې او د هيواد په نورو معتبرو مجلو او جر ېدو کې خپرې شوي دي٠ دده يو مهم اثر د رو هيله پښتانه په نا مه سره يا ديږي چې په هند او په تيره بيا د رو هيلکهنډ د سيمي پښتا نه نو ابا ن پکې معر في شوي دي٠

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
سراج الحق ببرکزی ځدارڼ

**سراج الحق ببرکزی ځدارڼ** يو افغان حقو قپوه او قا نو نپوه دی٠ دی يو شمير اثار او مقالې لري چې د ځينو مقالو نو مو نه يې دادي : افغا نستان او نړ يو اله جز ايي محکمه، يو نسکو، د بشر حقوق او مو رنۍ ژ به، د عر بو سيا سي نظا مونو سيستم او په افغا نستان کې د ژبو سيا ست او ملي تر مينا لو جي نو ميږي٠
اوبدانه

[بټنوک|کيڼ|په [يمن کې د غاليو يو کوچنی هټی.]]
**اوبدانه** نرمو اوبدل شوي توکو ته ويل کيږي چې له طبعي يا مصنوعي تارونو څخه اوبدل کيږي. لکه ټوکر يا غالۍ.

وېشنيزه:اوبدانې
غالۍ

[بټنوک|د [آزربايجان يوه غالۍ]]
**غالۍ** يو اوبدانه ده، چې د چت د فرشولو لپاره کارول کيږي.

وېشنيزه:غالۍ گانې
کاني اوبه

بټنوک|د کاني اوبو يوه چينه
**کاني اوبه** د چينو اوبه دي چې په خپل جوړښت کې کاني توکي لکه: مالگه او سلفر لري. کاني اوبه کيدای شي چې وړانگن هم وي.

وېشنيزه:کاني اوبه
د اوبو چينه

بټنوک|کيڼ|260px|يوه غرنۍ چينه
**د اوبو چينه** هغه ځای ته وايي چېرې چې په طبعي ډول اوبه د ځمکې سطحې ته راپورته کيږي او روانيږي.

وېشنيزه:د اوبو چينه
وېشنيزه:د څښلو اوبه
وېشنيزه:ځمکپوهنه
مالي کال

**مالي کال** او يا د **بودجه کال** په نوم هم ياديږي، يوه موده ده په کوم کې چې د سوداگرو او سازمانونو کلني مالي چارې شمېرل کيږي. مالي کال د جنتري کال پر خلاف د کال په هره مياشت کې پيلېدای شي، چې دا په هر هېواد کې توپير لري. لکه د افغانستان مالي کال هر کال د مرغومې په مياشت کې پيليږي.

وېشنيزه:ورکړېنې
بهرونه

**بهرونه** *(په [[انگرېزي ژبه|انگرېزي]]: Export)* يانې بهر وړنه چې په وټپوهنه کې بهرونه د يو هيواد له بندرونو څخه د توکو او چوپړتياوو ايستل دی. چې د دې ډول توکو پلورونکي ته "بهرونکی" وايي. په نړيواله سوداگرۍ کې بهروونه د کور هيواد څخه بل بازار ته د توکو او توليداتو وړل او پلورل دي.   

وېشنيزه:نړيواله سوداگري
بيولوژيکي وسلې

**بیولوژیکې وسلې** د ټولوژنې وسلو له ډلې شمېرل کېږي. په بیولوژیکي وسلو کې له ژوندیو ژونکو او ویروسونو کار اخیستل کېږي. بیولوژیکي وسلې کولای شي نېغ په نېغه اغېزه ولري، کولای شي د اوږد مهال لپاره خپلې اغېزې په داسې ډول پرېږدي چې په لنډ مهال ورته د چا پام نه شي. انټرکس د بیولوژیکي وسلو یوه سترگه او پېژندل شوې بېلگه گڼل کېږي. تبه، ستړیا او وینه تویېدنه بیولوژیکي او کیمیاوي وسلو سره د مخامختيا گډې نښې گڼل کېږي. د انتقال آسانې او بېلابېلې لارې، ‌په لنډ مهال کې د نه پېژندلو ځانگړتیا، ټیټه بیه، لږ حجم، په سخته باندې دفع کوول، ودانیو او مړو موجوداتو ته زیان نه رسول دبیولوژيکي وسلو له گټو، همدارنگه زهرجنتوب، په سخته توپير، د خپراوي سخت کنټرول او د پېژندگلوۍ سختې لارې چارې د بیولوژیکي وسلو له ناسمو خواصو گڼل کېږي.

## سرچينه
د بي بي سي پښتو يوه څيړنيزه ليکنه
کيمياوي وسلې

**کیمیاوي وسلې** د ټولوژنو وسلو له ډلې گڼل کېږي. ‌په دې ډول وسلو کې د کیمیاوي موادو له زهرجنو او وژونکو خواصو کار اخیستل کېږي.‌ په کیمیاوي وسلو کې د وسلو چادونې ځواک د وسلو بنسټیز اصل نه بلکې د هغو د زهرجنتوب وسلیز توان د وسلو بنسټیز اصل بلل کېږي.‌ په زرگونو کیمیاوي مواد کولای شي د کیمیاوي وسلو په بڼه وکارول شي. کیمیاوي گازونه د انسان وژنې، د ژوندیو موجوداتو د عادی حالت د بدلون، د کښتونو د ویجاوړۍ یا وچولو،‌ د څارویو د لوږې او نورو ناروغیو لامل کېدای شي. په نړیوالو قوانینو کې هره هغه کیمیاوي ماده چې زهري خاصیت ولري کیمیاوي وسله گڼل کېږئ. دا وسلې په لومړي ځل د آلمانانو له خوا کارول شوې دي. ټیټه بیه، په بېلابېلو ډولونو د لېږد وړتیا، رواني او فزیکي اغېزې د کیمیاوي وسلو له گټورو خاصيتونو شمېرل کېږي.‌ د ځینو کیمیاوي اجنټونو په تولید کې د پېچلې ټکنالوژۍ لزوم، د زیان ناسمې کچې ټاکل او‌ د زیان د ساحې ناسم کنټرول د کیمیاوي وسلو له ناسمو خواصو شمېرل کېږي.

## سرچينه
د بي بي سي پښتو يوه څيړنيزه ليکنه
راوړنې

**راوړنې** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Import)* په وټپوهنې کې د سوداگرۍ له لارې هيواد ته د توکو راوړلو ته وايي ځکه په هيڅ ډول يو هيواد نه شي کولای چې خپل د اړتيا وړ ټول توکي په کور دننه توليد کړي او اړتيا لري ترڅو له نورو هيوادونو څخه هيوادته راوليږدوي. 

وېشنيزه:نړيواله سوداگري
استانه

**استانه** د قزاقستان پلازمېنه ده. ښار خپل اوسنی نوم د قزاقستان په پارلمان کې د متفقې رایې په تعقیب د 23 مارچ 2019 کې ترلاسه کړ. دا د 1990 څخه تر 2019 پورې د قزاقستان د ولسمشر نورسلطان نظربایف په نوم ونومول شو.

## آب او هوا



## سرچينې
وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
تاشکند

**تاشكند** د اوزبكستان جمهوريت پلازمېنه او د تاشكند ولايت اداري منځۍ ده . دغه ښار د وگړو د زياتوالي له پلوه د اوزبكستان تر ټولو لوى ښار دى . تاشكند د هېواد سياسي ، وټندويه ( اقتصادي ) ، كولتوري او پوهنيزه منځۍ ده . د تاشكند ښار په يوولسو حوزو وېشل شوى دى .

## جغرافيايي موقعيت
## تاريخ
## اوبه او هوا
## وگړي
## د ښار د اوبو غونډال ( سېستم )
## وټه(اقتصاد)
## ترانسپورت
## كولتور ، زده كړې او پوهنه
## د ښار بېړنۍ پېښې
## له ښار سره تړلې تارېخي پېښې
## د ليدلو وړ ځايونه
## نور بېلابېل مالومات
## اخځونه
# http://ru.wikipedia.org/wiki/Ташкент

وېشنيزه:د اوزبکستان ښارونه
وېشنيزه:ښارونه
وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
بشکک

بټنوک|400px|کیڼ|
**بشکيک** د قرغزستان هېواد پلازمېنه او له سترو ښارونو څخه دی.

وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
عشق آباد

**عشق آباد**د ترکمنستان هېواد پلازمېنه او له سترو ښارونو څخه دی او دغه د ښار ترکمنستان هېواد د اخال ولاېت مرکز هم دی چې د قره قوم په گرمه دښته کې پروت دی او نوموړی ښار په ۱۸۸۱ مېلادي کال کې د روسانو د ولکې لاندې راغی .
## جغرافیه
## تاریخ
## منظري

## جغرافیا
د نوموړي ښار د وگړو شمېر په ۲۰۰۹ مېلادي کال ۹۰۹/۰۰۰ تنه وو او دا ښار د اېران هېواد سره په ۱۲۲ کېلو مترۍ کې پروت دی. په نوموړي ښار کې ۴۳ سترې، ۱۲۸ منځمهاله او ۱۷۰۰  کوچنۍ صنعتي فابرېکې وجود لري. مهم صنعتي تولېد ېې  ترکمنستاني کېبل او ترکمنباشي ټوکر او داسې نور دي 

وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
آزربايجاني منات

**منات** د آزربايجان هېواد رسمي ارز(پولي واحد) دی.

## سرچینې

وېشنيزه:د آسيا ارزونه
ازبکستاني سوم

**ازبکستاني سوم** په مرکزي آسيا کې د ازبکستان هېواد رسمي ارز دی چې **UZS** د ارز کود دی.

وېشنيزه:د آسيا ارزونه
تورکمني ژبه

**تورکمني ژبه** چې د تورکي ژبې له کورنۍ څخه ده په تورکمنستان کې رسمي ژبه ده او تر ۷ ميليونه ويوونکي لري.

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:د افغانستان ژبي
وېشنيزه:د ترکمستان ژبي
وېشنيزه:ترکی ژبي
خزدکپوهنه

**خزدکپوهنه** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي ژبه]]: entomology)* يو علمي څانگه ده چې د خزدکو (حشراتو) په اړه هر ډول مالوماتو په اړوند بحث کوي.

وېشنيزه:خزدکپوهنه
ازربايجاني ژبه

frameless|left
**آذربايجاني ژبه** چې د ترکي ژبو له کورنۍ څخه ده همدا ډول د '''آذربایجان''' هیواد رسمي ژبه هم ده او په ټوله کې له ۱۰ نه تر ۱۵ ميليونو ويونکي لري.

## سرچينې

وېشنيزه:ژبې
خپلپالنه

**خپلپالنه** (انگريزي: *nepotism*) هغه تگلاره ده چې خپلو خپلوانو ته په هر ډول شرايطو کې او پرته د هغوی د شايسته گۍ او لياقته لومړيتوب ورکول کېږي. دا تگلاره د فساد لومړنی بنسټ گڼل کېږي.
سیتا قاسمي (سندرغاړې)

**سيتا قاسمي** يوه اماتوره سندرغاړې ده چې په جرمني کې استوگنه لري. اغلې قاسمي په خټه دېگانه ده او په دري ، پښتو او هندي ژبو کې يې سندرې ويلي.
 
## مخينه

## زده کړې

## ستاينيزې

## سرچينې

وېشنيزه:سندرغاړې
افضل خان ختک

**افضل خان خټک** (زوکړه د ۱۰۷۴ لېږديز سپوږميز کال شاوخوا - مړینه؟) د اشرف خان هجري زوی، د ستر خوشحال خان خټک لمسی، د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر او ليکوال وو. 

## مخينه
افضل خان خټک پر ۱۰۷۴ لېږديز سپوږميز کال شاوخوا په اکوړه کې زېږېدلی وو. د هغه په لوړه کچه ښوونه او روزنه په برخه شوې وه، خو د بدبختۍ خبره دا وه چې د هغه د زېږېدو پر مهال د هغه نیکه په هند کې بندي وو. 

کله چې افضل خان خټک د ۱۷ کالو زلمی شو نو پلار یی پر ۱۰۹۲ لېږديز سپوږميز کال د خپل ورور بهرام خان په سازش بېجاپور ته په زنځیرونو کې تړلی ورساوه. په هره توگه، د هغه ډېره ښوونه او روزنه د هغه نیکه خوشال خان خټک کړې ده. د افضل خان خټک چې شونډه شنه کېده نو توره او قلم یې راواخستل ځکه چې دا د هغوی د کورنۍ پاتمړې (میراث) وه.  

پر ۱۰۹۱ ل س کال یې د ۱۷ کالو په عمر له خپل نیکه سره د ډوډې کلا سوبه کړه. د نیکه د مړينې او د پلار د بند په ورځو کې یې خپله قبیله راټوله کړه او تر ډېرې اوږدې مودې پورې د خپلې قبیلې سردار پاتی شو. 

افضل خان خټک د ډېرې لوړې کچې ادیب، تاریخ ليکونکی، شاعر او مفسر وو. د هغه په کتابونو کې تاریخ مرصع، علم خانه، انش چې د انوار سهیلي ژباړه ده او عرفاني تفسیر شامل دی؛ دغه تفسیر يې نیمگړی دی.

## مړينه
د افضل خان خټک د مړینې په کال کې اختلاف دی، هرگوره، ۱۱۵۳ لېږديز سپوږميز يې د مړینې کال گڼل کېږي. د هغه کېڅ (قبر) د زیارت کاکا (رح) په هدیره کې دی. 

## چاپ شوي نښيرونه يې
۱- تاریخ مرصع.  

۲- علم خانه.  

۳- انش.  

۴- عرفاني تفسیر. 

۵- بازنامه (منظوم نښير). 

## سرچينې
۱. https://mundigak.com/2020/03/17/تاریخ-مرصع/  

۲.  

وېشنيزه: پښتانه شاعران
وېشنيزه: پښتانه ليکوال 
وېشنيزه: افغاني ليکوال 
وېشنيزه: پښتانه 
وېشنيزه: افغانان