فیمنیستي الهیات

فیمینیستي الهیات هغه خوځښت دی چې د بودېزم، هندوئېزم، سېکېزم، نوپاګانېزم، بهایي عقیدې، عیسویت، یهودیت، اسلام او نوو مذهبي عقایدو په ګډون په ګڼ شمېر ادیانو کې شتون لري، څو د دغو عقایدو په سنتونو، اعمالو، سپېڅلو کتابونو او الهیاتو کې په فیمنیستي لیدلورو بیاځلي کتنه ترسره کړي. د فیمنیستي الهیاتو په یو شمېر موخو کې د روحانیونو او دیني مراجعو ترمنځ د ښځو د رول زیاتوالی، د خدای(ج) اړوند د حاکمې مردسالاره ژبې او انځور بیا تفسیر، په کاري چاپېریال او د مورګلوۍ په ډګر کې د ښځو د ځایګي ټاکل او د ادیانو په سپېڅلو متونو او په ښځ سالاره مذاهبو کې د ښځینه وو د انځور څېړنه شاملېږي. 

## په ځانګړو ادیانو کې

### مسیحیت
مسیحي فیمینېزم د فیمنیستي الهیاتو څانګه ده چې د عیسوي لیدلوري له مخې په اخلاقي، ټولنیز، معنوي او د رهبرۍ په ډګر کې د ښځینه او نارینه و د برابرۍ په برخو کې د پرمختګ او درک په لټه کې ده. دغه چاره د فیمینیستي لیدلوري او مذهب په همغږۍ د اصلاحاتو له مخې مخته وړل کېږي. عیسیوي فیمینیستان استدلال کوي چې په دغه لاره کې د ښځو همکاري د عیسیویت د بشپړ درک په موخه اړینه ده. 

دغه الهیات پوهان باور لري چې خدای(ج) د ټاکل شوو بیولوژیکي ځانګړنو لکه جنسیت او نژاد له مخې تبعیض نه قایلېږي. د دوی په عمده مسایلو کې په دیني برخو کې د ښځو انتصاب، په عیسوي واده کې د نارینه وو برلاسي، د برابرو اخلاقي او معنوي وړتیاوو په رسیمت پېژندل، د امیدوارۍ حقوق او د ښځینه و الهي متعالي جنسیت لپاره پلټنه شاملېږي. عیسیوي فیمینیستان تر ډېره د تاریخي متنونو له لارښوونو څخه ډېره ګټنه کوي او ټینګار کوي چې فیمنیېزم د عیسویت پر خلاف نه دی او تل یې د هغو په متنونو کې شتون لرلی. 

مري دالي((Mary Daly چې د ایرلنډۍ کاتولیکې په توګه را لویه شوه او خپلې ټولې زده کړې یې په کاتولیکو ښوونځیو کې وکړې؛ د دوکتورا درې سندونه لري یوه دکتورا یې له سنټ مري کالج څخه د سپېڅلو الهیاتو په برخه کې ده؛ او دوه نورې دوکتوراوې یې د سوئیس له فریبورګ پوهنتون څخه د الهیاتو او فلسفې په برخو کې دي. په داسې حال کې چې دالي(Daly)  په خپلو لومړیو چارو کې له ننه څخه په مسیحیت کې د اصلاح سره لیوالتیا لرله، خو وروسته دې پایلې ته ورسېده چې عیسویت د هغه ډول بدلونونو وړتیا نه لري چې ورته اړتیا ده. د الهیاتو د معاصر عالم فورډ په خبره، «مري ډالي له بل هر چا ډېر په عیسیویت کې د سمبولېزم په مرکزي هسته کې د ښځو د ستونزو د هواري، د هغوی په درک باندې یې د هغو د اغېزو او له خدای (ج) سره یې د هغوی د اړیکو اړونډ ډېر کار کړی دی». ډالي (Daly) د هغو مخکښه بېلګه ده چې څرګندوي څه ډول یو شمېر فیمینیست الهیات پوهان دې پایلې ته رسېدلي چې بېرته رغونه او اصلاحات نوره مناسبه لاره نده او یوازې محکومیت د ژغورنې لاره ده. 

روزماري رادفورډ روټر(Rosemary Radford Ruether) د مهمو اضافي تفاسیرو اړوند لیکلي چې څه ډول عیسیوي فیمنیستي الهیات د نړۍ تر اغېز لاندې راغلي. روتر د رومن کاتولیک په توګه را لویه شوه او د پوهنتون تر دویم کال پورې به کاتولیک ښوونځیو ته تله. نوموړې له سکریپس کالج څخه د کلاسیک په څانګه کې فارغه شوې وه او په ۱۹۶۵ زکال کې یې د دلتا وزارت لپاره کار وکړ او همدارنګه یې له ۱۹۶۶ زکال څخه تر ۱۹۷۶ زکال پورې په هاروارډ پوهنتون کې درس ورکړ. «روزماري روتر د کلیسا پېژندنې او همدارنګه یې په ځانګړې توګه په کلیسایي نړیوالو جنجالونو کې د خپلې لاسوهنې، د یهودانو او عیسویانو ترمنځ د اړیکو...، په امریکا کې د سیاست، مذهب او فیمینېزم اړوند د عیسویت د اعتبار اړوند پوښتنه وړاندې کړې». ویل کېږي چې روتر زموږ د مهال یو له مخکښو عیسیوي فیمینست الهیات پوهانو څخه ده. د هغې کتاب جنسیت ګرايي او له خدای(ج) سره خبره (Sexism and God-Talk) په عیسوي الهیاتو کې د فیمنیستي الهیاتو لومړنۍ ارزونه ده. 

عیسوي فیمینستي الهیات تل په سپین پوستو مېرمنو باندې د تمرکز له امله له نیوکو سره مخ شوي. دغه چاره د ښځینه الهیاتو د خوځښتونو د رامنځته کېدو لامل شوې لکه په افریقايي الاصله امریکايي ښځو باندې په تمرکز سره د الیس والکر((Alice Walker له خوا ابداع شوي الهیات، اسیايي فیمینیست الهیات او مجریستا الهیات چې د ادا ماریا ایساسي –ډیاز له (Ada Maria Isasi-Diaz) خوا په لاتین وړاندې شوي. 

د عیسوي مساوات غوښتونکې اصطلاح ځینې وختونه د هغو کسانو له خوا چې د عیسویانو ترمنځ له جنسیتي برابرۍ څخه ملاتړ کوي وړاندې کېږي، هغه چې نه غواړي ځانونه فمینیستي خوځښت ته اړوند کړي. په عیسوي علمي مواردو کې بخښنه غوښتونکې ښځې ډېرې لیدل کېږي. له عقیدې څخه د هغوی دفاع د شخصي، کلتوري او اورېدل کېدونې لیدلوري «د مینې په محور» له مخې له یوبل توپیر کوي. 

د لیبرال الهیاتو مدافعین بیا خدای(ج) ته د «هغې» یعنې ښځینه ضمیر کاروي. دغه موضوع د الهیاتي سیمنار د اتحادیي ډیری علمي غړو ته چې د الهیاتي آزادۍ غوښتنې مرکز جوړوي صدق کوي؛ آن سناتور رافائل وارناک (Rafael Warnock) هم له دریم جان ((John څخه په تفسیر کې خدای (ج) ته ښځینه ضمیر کاروي. 

### اسلام
اسلامي فیمینېزم د فیمنېزم هغه ډول دی چې په اسلام کې د ښځو په رول تمرکز لري. موخه یې هم په عمومي او خصوصي ژوند کې جنسیت ته له پام پرته د ټولو مسلمانانو بشپړه برابري ده. اسلامي فیمینستان د اسلامي قانون پر بنسټ له جنسیتي برابرۍ او ټولنیز عدالت څخه ملاتړ کوي. په داسې حال کې چې دغه خوځښتونه په اسلام کې ریښه لري، خو مخکښانو یې د سکولار او غیر اسلامي فیمینیستي لیدلورو څخه هم ګټنه کړې او د هغو رول یې له نړیوال فیمینستي خوځښت سره تړلی بللی. 

فیمینیست الهیات پوهانو لکه د ریچمونډ پوهنتون ښوونکې عزیزه الحبري؛ د کاراما په نامه د مسلمانو ښځو د بشري حقونو د مدافعینو بنسټ رامنځته کړی. په واک د حق غوښتنې د ادعا بل ډول دا دی چې په اکثریت مسلمانو هېوادونو کې اوو ښځینه و دولت مشرۍ ته لاره موندلې چې په کې په پاکستان کې بې نظیر بوټو، په سینګال کې مامي مادیور بویه، په ترکیه کې تانسو چیلر او په اندونیزیا کې مګاواتی سوکارنوپوتری شاملېږي. بنګلادیش په نړۍ کې لومړنۍ مسلمان هېواد دی چې په پرلپسې ډول یې دوه ښځې ولسمشرانې لرلې دي: خالده ضیا او شیخ حسینه. له فیمنیستي الهیاتو او اسلام څخه له ښځو سره د معنوي اړیکو د پیاوړتیا او همدارنګه د بشري حقونو د لوړاوي په ځانګړې توګه د ښځو د حقونو په برخه کې د سختو شرایطو پر مهال ګټنه کېږي. د «اسلام د هېرو شوو ملکو» تر نامه لاندې د فاطمې مرنیسي کتاب  په اسلام کې د فیمنیستي الهیاتو او له یو نا لویدیځ دولت سره د هغو د اړیکو په برخه کې تر ټولو مهم اثر دی. په نورو اسلامي فیمنیستانو کې رفعت حسن، آمنه ودود او اسما برلاس شاملېږي. له دغو الهیاتو څخه د زده کړو، د دین د بیاځلي چوکاټ جوړولو، د سولې په برخه کې د بنسټ جوړونې، په قانون جوړونې او ټولنې کې د ښځو د حقونو په برخه کې د پرمختګ لپاره ګټنه شوې. 

## سرچينې