د بالډوین اغیزه

په تکاملي بیولوژي کې، د بالډوین اغیزه، د لومړي فېنوټایپ یوه تکاملي نظریه ده چې پر تکامل باندې د زده کړل شوي چلند اغیزه توصیف کوي. جیمز مارک بالډوین او نورو د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د ډاروینیزم کسوف په اوږدو کې سپارښتنه وکړه چې د نویو چلندونو زده کولو لپاره د یوه ژوندي موجود وړتیاوې (لکه د نوي فشاري فکټور سره د تطابق په څېر) د هغوی پر تکثري بریا اغیزه وکړي او له همدې کبله د طبیعي ټاکنې له لارې د همدې ډولونو په جنټیکي جوړښت باندې هم اغیزه پرېږدي. که څه هم دا پروسه لامارکسیزم ته ورته ښکاري، دا لیدلوری سپارښتنه کوي چې ژوندیو موجوداتو د خپلو پلرونو کسب شوې ځانګړتیاوې په میراث وړي دي. د بالډوین اغیزه په خپلواکه توګه څو ځلې سپارښت شوی دی او نن ورځ په ټولیز ډول د مډرن سنټیز یوې برخې په توګه پېژندل کېږي.

## «په انقلاب کې یو نوی فکټور»
دا اغیزه چې نوم یې ورک شو، په ۱۸۹۶م کال کې د امریکایي ارواپوه جیمز مارک بالډوین په یوه مقاله کې د «په انقلاب کې نوي فکټور» په توګه او په ۱۸۹۷م کال کې په دوهمه مقاله کې مطرح کړ. دې مقالې د عمومي زده کړې وړتیا لپاره د ځانګړې ټاکنې سپارښتنه وکړه. لکه څنګه چې علمي تاریخ پوه روبرټ ریچارډز توضیح ورکوي: که حیوانات یوه نوي چاپېریال ته د ننه شوي وای – یا د هغوی پخواني چاپېریال په چټکۍ سره بدل شوی وای – هغه حیوانات چې کولی یې شول په انعطافي ډول سره نوې کړنلارې زده کړي یا په جنیټیکي توګه تطابق وکړي، هغه به په طبیعي ډول ساتل شوي وو. دا ژغورل شوي پاتې حیوانات به، د څو نسلونو په اوږدو کې، دا فرصت پیدا کړي چې په خپل سر اکتسابي صفتونو ته ورته ارثي بدلونونه څرګند کړي او وبه کولی شي چې دا بدلونونه په طبیعي ډول وټاکي. داسې ښکاري چې په ارثي ماده کې د لامارکي چلند له لارې اکتسابي ځانګړتیاوې ځای پرځای شوي دي، خو دا پروسه به په اصل کې نوې – ډارویني وي.ټاکل شوي اولادونه د دې پرځای چې په جنیټیکي توګه کوډ شويو او نسبتاً ثابتو وړتیاوو ته محدود شي، د نویو مهارتونو زده کړې لپاره لا ډېر ظرفیت لري. په اصل کې، په دې رښتیا ټینګار لري چې د یوه ډول یا ډلې ثابت چلند کولی شي د هغه ډول تکامل رامنځته کړي. د «بالډوین اغیزه» په تکاملي ودانیزو بیولوژیکي ادبیاتو کې په ښه توګه درک کېدلی شي چې په هغه کې د هغه شخصیت یا ځانګړتیا یو بدلون چې په یوه ژوندي موجود کې چاپېریال سره د تطابق په پایله کې رامنځته کېږي، په تدریجي ډول د هغه په پرمختیایي جنټیکي یا اپي جنیټیکي ټولګه کې جذب کېږي. د علمي فیلسوف ډانیل ډنېټ په وینا:د بالډوین اغیزې نه په مننې سره، کولی شو ووایو چې ډولونه د ځانګړو بېلابېلو ډولونو اغیزې په هکله د فضا د فینوټایپي (انفرادي) سپړنې سره د نږدې احتمالاتو وړاندوینه وکړي. که یو ځانګړی بریالی موقعیت له دې لارې کشف شي، دا کشف به یو نوی ټاکنیز فشار رامنځته کړي: هغه موجودات چې د تطابقي منظرې له نظره دې کشف ته نږدې دي د هغو په پرتله به روښانه ګټه ولري چې ترې لري دي.د بالډوین اغیزې یوه نوې شوې بڼه د جین پیاګېټ، پاول وایس او کونراډ واډینګټون لخوا د ۱۹۶۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزو کې رامنځته شوه. دې نوې نسخې کې د انسانانو وروستي طبیعي شکل جوړونې (څه تکاملي او څه ودانیز) لپاره د ټولنې لپاره یو څرګند رول شامل وو.

ورپسې څېړنې څرګندوي چې بالډوین لومړنی کس نه وو چې دا پروسه یې پېژندلې وه؛ ډاګلاس سپالډینګ په ۱۸۷۳م کال کې دې ته اشاره کړې وه.

## تناقض او منل
په لومړیو کې ارثي اطلاعاتو لېږد میکانیزم په هکله د بالډوین نظرونه له دود شویو خو نامطمینه نظرونو سره همغږې وه او کابو دوه بیولوجیسټانو په ۱۸۹۶م کال کې ورته نظرونه مطرح کړل. په ۱۹۰۱م کال کې، موریس مټرلینګ د مچۍ بېلابېلو ډولونو کې غالبه اقلیمونو سره د هغوی رفتاري تطابق ته اشاره وکړه او وې ویل «له همدې کبله، هغه څه چې یوازې یوه نظریه وه او له فطرت سره په تضاد کې وه، نو ځکه په تدریجي ډول په یوه فطري عادت بدله شوې ده». د بالډوین اغیزې تیوري له دې وروسته لا تر بحث لاندې ونیول شوه او څېړونکي د «بالډوین په ملاتړ کوونکو» او «د بالډوین په هکله شک کوونکو» باندې وویشل شول. دا نظریه په لومړي ځل په ۱۹۵۳م کال کې د جورج ګیلورډ سیمپسون لخوا د «بالډوین اغیزې» په توګه ونومول شوه. سیمپسون «اعتراف وکړ چې دا لیدلوری له نظري اړخه سمون خوري، یانې له مډرن سنټیز سره هم همغږی دی»، خو هغه شک درلود چې دا پدیده به ډېر ژر ژر رامنځته شي، او که داسې وشي نو کولی شو رامنځته کېدل یې ثابت کړو. سیمپسون د بالډوین اغیزې نظریې منلو په هکله خپل بحث کې اشاره کوي چې داسې ښکاري چې دا نظریه د نوې ډارویني او نوې لامارکي لیدلورو ترمنځ سوله رامنځته کوي او دا چې «منډلیزم او وروستۍ جنیټیکي نظریو نوې قطعي لامارکي موقعیت رد کړی دی په کوم کې چې پخلاینه په کې اړینه نه ګڼل کېږي». په ۱۹۵۲م کال کې، تکاملي بیولوژیسټ جولیا هوکسلي د مډرن سنټیز یوې برخې په توګه د بالډوین اغیزې نظریه دود کړه او وې ویل چې دا مفهوم د تکامل ګرایانو لخوا له پامه غورځول شوی دی.

په ۱۹۶۰مه لسیزه کې، تکاملي بیولوژیسټ، ارنسټ مایر ادعا وکړه چې د بالډوین اغیزه د دفاع وړ نده ځکه چې:

# استدلال د فردي جینوټایپ په اساس بیان شوی دی، په داسې حال کې چې هغه څه چې په رښتیا د ټاکنې فشار لاندې راځي، د فینوټایپي او جنټيکي اړخه بدلون موندونکې ټولنه ده.
# په کافي اندازه ټینګار ندی شوی چې له جنیټیکي پلوه د فینوټایپ بدلون درجه په خپل سر کنټرول کېږي.
# داسې انګېرل کېږي چې د فینوټایپ کلک‌والی په ټاکنیز ډول د فینوټایپ له انعطافي توب څخه غوره دی.

په ۱۹۸۷م کال کې جفري هینټون او اسټیون نولان له کمپیوټري سمونې سره څرګنده کړه چې زده کړه کولی شي تکامل ته چټک والی وروبښي او هغوی دا کار د بالډوین اغیزې پورې وتړه.

پال ګریفیټس د بالډوین اغیزې ته د علاقې دوام لپاره د دوه لاملونو سپارښتنه کوي. لومړی یې د ذهن رول دی چې په دې اغیزه کې یې لوبوي. دوهم یې په دې اغیزه کې د تکامل او پرمختګ ترمنځ اړیکه ده. د بالډوین په تشریح کې چې څنګه نیورفیزیولوژیک او شعوري ذهن فکټورونه کولی شي له دې اغیزې سره مرسته وکړي، د شعور د بقا احتمالي ارزښت باندې تمرکز کوي.

لا هم، په ۲۰۰۳م کال کې ډیوېډ ډیپیو مشاهده کړه: «دا د پام وړ ده چې د معاصرو تکاملي ټیوریسټانو ګڼ شمېر چې ډېری یې خپل ځان د مډرن سنټېز ملاتړي ګڼي، په وروستیو کې د«بالډوین په ملاتړو» بدل شوي دي». دوی په معمول ډول تکاملي ارواپوهان دي چې د هغو سناریوګانو په لټه کې دي چې په هغه کې نفوس وکولی شي ځان له آزمېښت او رفتاري غلطۍ سره د مناسبې منظرې «په سختۍ پیدا کېدونکې» برخې ته ورسوي چې په هغه کې به د انسان ماغزه، ژبه او ذهن په چټکۍ سره د تکامل په حال کې وي. هغوی د هغه څه په لټه کې دي چې ډانیل ډنېټ، چې په خپله هم د بالډوین نظریې ملاتړی دی، یې «تکاملي جرثقیل» نوموي، هغه ابزار چې درانده شیان په چټکۍ سره پورته کوي.د ډنېټ په وینا، همدارنګه په ۲۰۰۳م کال کې، وروستنیو کارونو د بالډوین اغیزه د «نور په ارټوډوکس ډاروینیزم کې جنجالي کرښو» په توګه ښکاره کړې ده. د بالډوین اغیزې زیربنایي احتمالي جنیټیکي میکانیزمونه د طبیعي انټي باډي ګانو تکامل لپاره (چې له جنیټیکي اړخه تعیینوونکي دي) سپارښت شوي دي. په ۲۰۰۹م کال کې، د بالډوین اغیزې لپاره تجربي شواهد د کورني فېنچ لخوا د شمالي امریکا له استعمار څخه وړاندې شوې.

## سرچينې