open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
استرونزیایي ژبې

**استرونزیایی ژبې** په نړۍ او په خاصه توګه د آرام سمندر په هیوادونو کې د ژبو له کورنیو څخه یوه کورنۍ ده چې ۱۲۶۹ ژبې لري. یاده کورنۍ په دوولسو برخو ویشل شوې.

## سرچينې
مالایي ژبې

**مالایي-پلینزیایي ژبې** د استرونزیایي ژبو له کورنۍ څخه یوه برخه ده چې کابو ۳۸۶ میلیونه ویونکي لري جې ترډیره په آرام سمندر او سویل ختیځ آسیا کې میشت دي.

## اړوند مخونه
ساموايي ژبه

**ساموي ژبه** د پلینزیایي ژبو له کورنې څخه ده, چې ساموا،امریکايي ساموا، نيويزيلينډ او استراليا کې پری خلک خبرې کوي او د دې ترڅنګ په ساموا او امريکايي ساموا کې رسمي ژبه هم ده.
د ۱۹۹۹ زېږديز کال اټکل له مخې په ساموايي ژبه۴۱۳٬۲۵۷تنه خبرې کوي، چې همدا سرشمېرنه بيا په ۲۰۱۵ کال کې ۱۶۹٬۰۰۰ تنهښودل شوی دی. 
## سرچينې
پاګو پاګو

**پاګو پاګو** په انګلیسي Pago Pago) په آرام سمندر کې د پرتو ټاپوګانو د امریکا ساموا پلازمینه ده.
## تاریخ
## جغرافیه
توګیولا تولافانو

**توګیولا تولافانو** په آرام سمندر کې د امریکا ساموا سیمې (آیالات) والی دی.
دنیګومودو

**دینیګومودو** په انګلیسي Denigomodu) په آرام سمندر کې پروت د ناورو هیواد لوی ښار دی. یاده سیمه (ښار) ۱,۸۰۴ وګړي او ۰,۹ کیلومتره مساحت لري.

## تاریخ
## جغرافیه
سيف الدين محمد

**سیف الدین محمد غوري** د سلطان علاوالدين غوري زوی. د شنسباني سوري غوري پادشاه په ختيځ تاريخ كې د جهانسوز په نامه پېژندل شوى دى . دى يو مېړنى افغان او د ډېرو صفاتو خاوند وو . لكه اديب ، عالم ، پهلوان او ځوانمرد . ...د غور پادشاهانو د سلطان سنجر سلجوقي رعايت كاوه او هر كال يې وسله ورلېږله ، علاوالدين غوري هغه بنده كړه . علاوالدين هم د جگړې لپاره چمتو شو . سلطان سنجر يو هوښيار او مېړنى سړى وو . هرات ته نږدې د (( ناب )) په سيمه كې سره مخامخ شول . د غور د لښكر ښي لاس ته شپږ زره كسان د سنجر خواته واوښتل او په دې توگه د علاوالدين غوري لښكر مات شو او دى د سلطان سنجر په لاس كې كېښوت . كله چې د سلطان سنجر خلكو ( افسرانو ) د علاوالدين پښو او لاسونو ته ځنځيرونه واچول ، ده وويل : يو مطلب لرم ، چې بايد يو په يو سلطان سنجر ته وويل شي . خبره سنجر ته ورېسېده ، هغه ورته وويل ، چې مطلب دې وايه ! علاوالدين وويل : ماته داسې زولنې او ځنځيرونه راوړئ ، چې زما په نظر كې وو ، چې سلطان سنجر به پرې تړم . سنجر وپوښتل ، هغه څه ډول وو ؟ علاوالدين غوري په ځواب كې ورته وويل ، ما تاته د سپينو او سرو زرو ځنيځيرونه راوړي وو ، ځكه چې ته پادشاه يې ، په هر حالت كې بايد له عادي خلكو توپير ولري . كله چې سلطان سنجر هغه د سپينو او سرو زرو ځنځيرونه او شاهانه جامې ولېدي ، له ځان سره يې فكر وكړ ، چې دغسې يو سړى د دوستۍ دى ، نه د دوښمنۍ . نو سلطان سنجر پر علاوالدين غږ وكړ ، علاوالدينه ته زما ورور يې ، زما څاروى او خزانه درسره يوسه ، گټه يې اخله ، كه غزان مې مات كړل ، بېرته به يې وغواړم ، كه هغوى زه ماته كړم ، ښه به دا وي چې ته يې وخوري ، چې د هغه لايق يې . سلطان علاوالدين له ډېر مال او څارويو سره فيروزكوه ته راستون شو . له سلطان علاوالدين غوري نه وروسته دده زوى سيف الدين محمد پادشاه شو . دى يو ښه منظر ، عادل ، جواد او پر خلكو زړه سواندى پادشاه وو .

اخځونه سمول 

قدرت الله حداد ( فرهاد ) ، د افغان ملي تاريخ ، ۲۳۱ - ۲۳۳ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز د ۱۳۸۳ لمريز كال چاپ .
اواروا

**آواروا** په انګلیسي Avarua) په آرام سمندر کې پراته د کوک ټاپوګانو پلازمینه ده.

## تاریخ
## جغرافیه
د چرګانو انتاني برونشیت ویروس

**د چرګانو عفوني (انتاني) برونشیتویروس** (د چرګانو کرونا ویروس) Avian infectious bronchitis virus) د کرونا ویروس له ډولونو څخه یو دی.
انساني ۲۲۹ یی کرونا ویروس

**انساني کرونا ویروس ۲۲۹ یی** Human coronavirus 229E)د کرونا وریده له کورنۍ څخه یو ډول دی.
سر درد

150px|left
**سردرد** د ناروغیو له مهمو ډولونو څخه یو دی چې ډیره وخت ډیر خطرناک پیښیږي. د سردرد درملنه ترډیره له درملو او ښه استراحت سره کیږي.
سپوټنیک-۱

**سپوټنیک ۱** (سپوتنیک-۱) Sputnik 1)په روسي  
Cпутник) د نړۍ پرمخ د انسان جوړه شوی لومړنۍ هوایی بیړې (راکټ) وو چې په ۴ اکتوبر ۱۹۵۷م کال) هواته وتوغول شو.

Sputnik
رامین جوادی

**رامین جوادی** په الماني Ramin Jawaddi) زوکړه ۱۹۷۴ دویسبورګ, المان یو نیمه ایرانی الاصله المانی دی چې اوس مهال په امریکا کې ژوند کوی. د نوموړی مور المانې او پلار یې یو ایرانی مهاجر وو.

| birth_place         = دویسبورګ، لویدیځ آلمان(اوس آلمان)
| instrument          = ګیتار
| genre               = فیلمي موسیقي
| occupation          =
* سندر ساز
* تهیه‌کننده موسیقی

| years_active        = ۱۹۹۸– تراوسه

| website             = 
| notable_instruments =
}}
## کارونه
د اورلمبه ګاز دی ؟

د اورلمبه ګاز دی ؟
که هو!
 نو ولي يې نه شو ساتلای او انتقالولای ؟
که نه !
نو بيا کوم ډول ماده دی ؟
ليکوال:پوهنيار عمران لايق
ساینس پوهان هر هغه څه چي حس شي ماده پيژني نو په دې اساس د اور لمبه ماده بللای شو ځکه چي ليدل کيدای او هم لمس کیدای شي.
ساینس پوهانو د موادو مختلفو حالتونو ته په کتو ماده په څو ډولونو ویشلې چې ځيني يې آن له بیګ بينګ نه شېبه وروسته او بليک هول دننه هم د مادې حالت څيړي خو په ټوله کي ماده دوه ډولونه لري چي يو يې کتلوي او بل يې ساحوي بلل کيږي.
د کتلوي مادې تشکيلونکي ذرات په سکون حالت کي اندازه کيدای شي او د ساحوي مادې ذرات نه شي اندازه کيدای همدا سبب دی چې کتلوي ماده ساتلای او انتقاليدلای شي اما ساحوي ماده نه ساتلای او نه انتقاليدلای شي، همدارنګه ساحوي ماده په يواځي ځان نه شي رامنځته کیدای بلکي يوې منبع ته ضرورت لري داسي حال کي چې کتلوي ماده پرته له منبع په خپله هم شتون لرلای شي . د کتلوي مادې تشکيلونکي ذرات اټومونه، ماليکولونه ، راډيکالونه اوايونونه کيدای شي مګر ساحوي ماده هيڅ دا ډول ذرات نه لري.
کتلوي ماده پنځه فزيکي حالتونه لري چې جامد ،مايع ،ګاز ،نيوټروني او پلازما دي.
لومړنيو دريو حالتونو سره ټول بلد يو ،په نيوټروني حالت په جامد د دوامداره زيات فشار له امله رامنځته کيږي او دې حالت کي اټومونه يواځي نيوټرونونه لري ځکه يې نيوټروني حالت بولي . دا حالت په  نيوټرون ستورو کي موندل کيږي ځکه په دغو ستورو د کالونو سخت بيروني فشار له امله د دوی په اټومونو کي د مدارونو الکټرونونه هستې ته نږدې شوي، د هستې لخوا جذب او بالاخيره د هستوي تعامل له مخي ټول الکټرونونه د پروټونو سره يو ځای شوي او په نيوترو بدل شوي چي ددې ډول ستورو جوړښت نیوټروني حالت کي دی.
په پلازما حالت کي د مادې اټومونو خپل الکټرونونه له لاسه ورکړي او په ايونيک حالت کي شتون لري دغه حالت بيا له هغو ګازاتو څخه رامنځته شوی چې د لمر شاوخوا شتون لري ځکه لمر په خپله سطحه کي تقريبا ۶۰۰۰ سانټي ګراډ تودښه لري او د همدې تودوښې څخه الکټرونونه انرژي اخلي او له اټومونو څخه فرار کوي چې په نتېجه کي ګاز په پلازما بدليږي دلته که اټومونه يواځي د وروستي مدار الکټرونونه له لاسه ورکړي ، سړه پلازما او که ټول الکټرونونه له لاسه ورکړي ګرمه پلازما يې بولي. د کتلوي مادې دغه دوه فزيکي حالتونه د ځمکي په مخ په عادي حالت کي شتون نه لري اما لابراتوارونو کي د هغوي تشکيلول ممکن دي او شوي دي.   
د اورلمبه تودوښه او رڼا ده چې د موادو چټک اکسيديشن له امله رامنځته کيږي . د اورلمبه په يواځي ځان نه شي ساتل کيدای او نه هم له يوه ځايه بل ځای ته انتقاليدلای شي همدارنګه اور لمبه د يوې منبع پرته په يواځي ځان نه شي رامنځته کيدای، د هغې رامنځته کولو لپاره د احتراق عمليې ته اړتيا ده چې د موادو د اکسیدیشن له امله رامنځته کيږي نو په دې اساس د اورلمبه ساحوي ماده دی او هغې ته د کتلوي مادې لکه ګاز ، پلازما او.... نه شو ويلای.
ددې ترڅنګ غږ، سیوری ، مقناطسي ساحه، د سيارو تر منځ د جذب قوه ، پيریان او پرښتې ټول ساحوي مواد دي.
د رادار د کشف سیمه پراخونکی

داسې الوتکه، بېړۍ، اوبتل، ټانک او یا بکتربند چې د رادار سټېشن پکې نصب وي او د پوځ چار چاپېره سیمه کې د رادار د کشف سیمه پراخوي تر څو یې له ناڅاپه برید وژغوري په ځانګړې توګه له ناڅاپه هوایي برید څخه. د رادار د کشف سیمه پراخونکی په داسې وسایلو هم مجهز وي کوم چې د خپل پوځ الوتکې، ټانکونه، بېړۍ او داسې نور پېژني. د انګلستان په انګریزۍ کې د رادار د کشف سیمه پراخونکي ته (aircraft direction) نوم اخلي. جلا رادار وي او د یوه ځواک چار چاپېره د رادار د کشف سیمه پراخوي. که په الوتکه کې وي د (airborne early warning) نوم هم ورته اخیستل کیږي.
د الوتکې مهمات

د هوایي پوځ په ژبه کې وسلې ته وایي د بېلګې په توګه په الوتکه کې نصب بمونه، توغندي، راکټونه او ماشیندارې. هره الوتکه د وسلو ځانګړی وزن انتقالوي او دا اصطلاح د وسلو هغه وزن ته کاریږي چې الوتکه یې ځان کې انتقالوي او یا د وسلو هغه وزن ښي چې الوتکې بمبار کړې وي. په دې وسلو کې له هوا څخه ځمکه ویشتونکې، له هوا څخه د سمندر په سطحه کې بېړۍ په نښه کوونکې، د اوبتل ویشتونکې او په هوا کې د بلې الوتکې ویشتونکې وسلې شاملې وي.

د وزرو او د الوتکې د تنې لاندې د وسلې نښلونې ځای ته ( hardpoint) وایي او په الوتکه کې پټ د بم ځای ته (bomb bay) نوم اخلي. ډېر مهمات وخت لري او که چېرې له خپل وخت څخه زیات ځلې الوتکه کې انتقال شي نو پیلوټ او الوتکې ته خطر پیښولای شي. د وخت محدودیت لامل یې د نښلونې ځای کې د الوت او ناستې پر وخت لړزه ده.
څرخ وزرې الوتکه

وزرو ته یې (rotary wings or rotor blades) نومونه اخلي، د خپلو وزرو په ذریعه پورته تګ کوي. په کوم ځای چې پرې یا وزرې نصب کیږي د (mast) په نامه یادیږي، په ځینو کې دوه پرې او ځینو کې څو دانې وي. الوتنه څرخونو ته د هوا په عکس العمل کوي. په چورلکه کې یو یا څو څرخونه نصب کیدای شي. بېلګې یې (helicopters, autogyros, and gyrodynes) دي. که چېرې ترکیبي وي نو ممکن د مخکې لور ته سرعت لپاره پکې اضافي ماشین نصب وي.
پاپیت

**پاپتی** په انګلیسي Papeete) په آرام سمندر کې  د فرانسې پولینزي ټاپوګانو مرکز دی.

## تاریخ
## جغرافیه
د با ثباته وزرو الوتکه

لوتونکی ماشین دی، د خپلو وزرو په ذریعه الوتنه کوي، پورته تګ کوي او د پورته تګ لامل یې د وزرونو شکل، له هوا سره تړاو لرونکی مخکې لور ته سرعت وي. له څرخ لرونکې الوتکې سره توپیر لري، په څرخ لرونکې الوتکه کې وزرې د څرخ شکل لري، له وزرو ټپونکې الوتکې (ornithopters) سره هم توپیر لري. د با ثباته وزرو لرونکې الوتکې بېلګې له لوړ ځای څخه د ټوپ وهنې لپاره وزرونه، په هوا کې د وزرو غونډونکې الوتکې یا هره هغه الوتکه چې په وزرو کې مورفېنګ سیستم لري.

د (Gliding fixed-wing aircraft) ډول کې یې وزرونه خوځښت کوونکې هوا د ارتفاع اخیستلو لپاره کاروي. د (Powered fixed-wing aircraft) ډول ماشین لري او مخکې لور ته د خوځښت ځواک له ماشین څخه ترلاسه کوي. الوتنه یې پیلوټ کوي او یا په بورډ کې کمپیوټر لري او له لرې کنټرول کیږي، ځینې یې د کمپیوټر په ذریعه خودمختاره دي او د انسان له کنټرول پرته الوتنه کوي.

مېنځ،_center|بټنوک|474x474px
په کور کې جوړه شوې الوتکه

په انګرېزۍ کې ورته (amateur-built aircraft or kit planes) نومونه هم اخلي. د هغه کس جوړې کړې الوتکې ته وایي چې له الوتکو سره مینه لري خو مسلک یې نه وي.

په استرالیا، برازیل، متحده ایالتونو، نیوزلنډ او سوېلې افریقا کې کور کې جوړه کړې الوتکه راجستر کیږي او د الوتنې لپاره تجربوي جواز ورکول کیږي. ځینې محدودیتونه هم لري او د جوړونکي موخه باید یوازې خلاقیت او د الوتکو په اړه پوهه وي په ځینو هیوادونو کې یې سوداګریزه موخه غیرې قانوني ده. په متحده ایالتونو کې جوړونکی د الوتکې د تنې د ترمیم لپاره د سند غوښتنه هم کولای شي.

په کور کې زیاتې جوړې شوې الوتکې له یوې تر څلورو پورې چوکۍ لري، زیاتې یې سپورتي دي. د جوړونې میتود یې ساده وي. تنه یې له لرګي، وسپنې او د لرګي له تختو جوړه وي خو په ځینو الوتکو کې فایبري ښیښې، کمپوزیټ او د المونیم تخنیکونه کارېدلي.

په کور کې له لرګي الوتکه جوړول

په کور جوړه شوې الوتکه له داسې توکو جوړیږي چې د الوتنې لپاره سپک خو کلک وي. تر ټولو لمړۍ کور کې جوړې شوو الوتکو کې لرګی کارېدلی وو. په الوتکه کې تر ټولو عام کارېدونکی لرګی د نښتر لرګی دی. د لرګیو نښلولو لپاره اېپوکسي (epoxy) سریښ کاریږي. کله چې چوکاټ جوړ شي د الوتکې په پولي اېسټر (aircraft-grade polyester) پوښل کیږي. د دې ډول دیزاین ګټه دا ده چې جوړونکی ډېرو پېچلو او پرمختللو وسایلو ته اړتیا نلري او په ډېرو ساده ابزارو لکه اره، سوان، رېګمال او داسې نورو یې جوړولی شي.

له لرګي او کمپوزیټ کور کې الوتکه جوړول

په دې ډول الوتکه کې وزن لرګی په ځان اخلي، لرګی یې په سپنج پوښلی وي. ښیښه او کاربني فایبر هم پکې کارېدلې وي.

په کور کې له وسپنې الوتکه جوړول

په کور کې له وسپنې جوړې شوې الوتکې کې د الوتکو تخنیکونه کاریږي. جوړونه کې یې د وسپنې پرې کوونه، وسپنې ته شکل ورکوونه، د مفصلونو لپاره ځای جوړونه او نښلونه شامل دي. ځینې شرکتونه یې مخکې له مخکې جوړ چوکاټونه هم پلوري کوم چې یوازې نښلولو ته اړتیا لري. کومې الوتکې چې له کمپوزیټ جوړې وي هم دې ډول تخنیکونو ته اړتیا لري. له وسپنې جوړې شوې الوتکې یا د المونیم له څادر جوړې وي، یا د المونیم له تونل جوړې وي او یا هم د فولادو ویلډ شوی تونل وي. کومې چې د تونل جوړښت لري په پولي اېسټر یا نورو توکو پوښ ته اړتیا لري.

له کمپوزیټ توکو کور کې جوړه شوې الوتکه

له کمپوزیټ توکو جوړ شوی جوړښت ډېر وخت فایبري ښیښه، کاربن فایبر او کم وخت کېولر (kevlar) وي، له جوړښتي پلاستیک سره ترکیب کې وي ډېری وخت اېپوکسي یا وینیلسټر (epoxy or vinylester) وي. جوړښتي پلاتیک یې د مایع شکل کې وي او د پرزو د نښلونې لپاره کاریږي.
هوا او فضا کې د الوتنو مطالعه

په ساینس، انجنیري او سوداګري کې د انسان هڅه ده چې په اتموسفېر کې الوتنې وکړي همدې چارې ته یې (aeronautics) نوم اخلي او همداسې له اتموسفیر بهر فضا کې د الوتنې هڅو ته یې (astronautics) وایي. اېروسپېس ادارې د الوتنې لپاره څېړنې، طرحه، جوړونه او له جوړولو وروسته په عمل کې الوتنې ترسره کوي. په هوا او فضا کې فعالیت ډیر متنوع دی لکه سوداګریز فعالیت، صنعتي او یا پوځي فعالیت. د (Aerospace) اصطلاح له (airspace) سره توپیر لري. د (airspace) مانا له یوې سطحې پورته هوا ته وایي.
یارن

**یارن** (یارین) په انګلیسي Yaren) په آرام سمندر کې پروت د ټاپوییز هیواد ناورو پلازمینه ده. یارن ښار ټول ۸۰۰ وګړي لري.

## تاریخ
## جغرافیه
موریس مولېټ

موریس د ۱۸۶۱–۱۹۲۶ کلونو ترمنځ د (Zodiac Aerospace) شرکت شریک بنسټګر وو. په ۱۸۹۶ کې یې له (Henry de La Vaulx) سره او ځینو نورو ټولنو سره یوځای شو تر څو د (Mallet, Mélandri et de Pitray) په نامه شرکت جوړ کړي. دې شرکت په پیل کې د سپورت او ګرزندویی لپاره بالونونه جوړول. په ۱۸۹۹ کې یې د شرکت نوم (Ateliers de Constructions Aéronautiques Maurice Mallet) ته بدل کړ او د فرانسې له هوايي کلب سره د تولید دوامداره قراردادونه وکړل. د دې ترڅنګ یې د بالون لپاره مجله جوړه کړه او د بالونونو انځورګري یې پکې خپرول; له مجلو یې نامتو (L’Aerophile) ده.

په ۱۹۱۱ کې یې د خپل شرکت نوم (Zodiac Aerospace) ته بدل کړ او له دې وروسته یې د الوتکو او هوایي بیړیو په جوړونه پیل وکړ د شرکت ډیر تولید یې په لمړۍ نړیواله جګړه هم کارېدلی.

مېنځ،_center|بټنوک|599x599px
الوتنه

یو بهیر دی د کوم له مخې چې یو توکی اتموسفیر کې او یا له اتموسفیر بهر، سطحې سره له اړیکې پرته خوځښت کوي. که مونږ چېرې داسې ایروډاینامیک لېفټ کوم چې د خوځښت له ځواک سره تړاو لري او د بالاستیک خوځښت یا پورته لورته د خوځښت ځواک تولید کړو دا چاره ترسره کولای شو.

الوتنه طبیعي الوتونکي لکه مرغان، اسمان څکالی، حشرې کولای شې، همداسې د انسان اختراع کړي ماشینونه هم الوتنه کولای شي لکه الوتکې، چورلکې، بالون، هوایي بېړۍ، راکټونه او توغندي.

د الوتنې مطالعه (aerospace engineering) کوي او په دوه څانګو وېشل شوې رشته ده : د (aeronautics) څانګه د هغو ماشینونو مطالعه کوي چې هوا کې الوتنه کوي، د (astronautics) هغو ماشینونو مطالعه کوي چې له اتموسفیر بهر الوتنه کوي په دې کې بالاستیک هم شامل دي.
هوایي بېړۍ

هوایي بېړۍ ته د مدیریت وړ یا هدایت کېدونکی بالون هم وایي. د ایروستات یو ډول دی. په داخل کې له هوا څخه په سپک ګاز ډک وي او د همدې ګاز په مرسته الوتنه کوي. مخکې په هوایي بېړیو کې د هایډروجن ګاز کارېده او لامل یې سپکوالی، ښه الوتنه او په اسانۍ پیدا کېدنه وه. هیلیوم ګاز هم تقریبا د هایډروجن په اندازه سپک دی او د سپکوالي تر څنګ د اور اخیستو وړتیا نلري خو د هایډروجن په پرتله کم پیدا کېدونکی او قیمته دی. د هیلیوم زیاته اندازه په متحده ایالتونو کې موندل شوې او په همدې هیواد کې تر نورو زیات په هوایي بېړیو کې کارېدونکی ګاز دی. له ۱۹۶۰لسیزې را په دیخوا په ډېرو هوایي بېړیو کې د هیلیوم ګاز کارېدلی خو په ځینو کې ګرمه هوا هم کارېدلې.

د هوایي بېړۍ په داخل کې یوازې یوه د هوا کیسه وي او یا هم د هوا کیسه یې د ګاز له وړو حجرو جوړه شوې وي. په هوایي بېړۍ کې انجن هم موجود وي، سپرلۍ پکې وي او د توکو د انتقال لپاره هم ځای لري. هوایي بېړۍ درې عمده ډولونه (non-rigid, semi-rigid, and rigid) لري. د (non-rigid) ډول ته یې (blimp) نوم هم اخلي په دې ډول بیړیو کې کیسه یوازې په ګاز پړسېدلې وي او کیسه یو نرم پوښ لري، دوېم ډول (semi-rigid) یې د ګاز په فشار پړسېدلې وي کیسه او د کیسې پوښ وي خو نیم پوښ یې جامد جوړښت لري لکه د هوایي بېړۍ څوکه او لاندې برخه کې، درېم ډول (rigid) یې په ګاز پړسېدلې کیسه لري خو کیسه یې یو جامد جوړښت پوښلي وي او د زیات وزن پورته کولو لپاره په داخل کې د ګاز څو حجرې لري. درېم ډول یې په لمړي ځل (Count Zeppelin) جوړه کړې او تولید ته یې ادامه ورکړې او له همدې امله ورته (Zeppelin) نوم هم اخلي.

هوایي بېړۍ لمړۍ الوتکې وې کومو کې چې د هدایت وړ سستم وکارېده. له ۱۹۴۰لسیزې مخکې یې کارېدنه د مختلفو موخو لپاره ډېره عامه وه. کله چې په الوتکو کې وړتیاوې زیاتې شوې نو د هوایي بېړیو کارونه کمه شوه. د کمېدو دوېم لامل یې بې شمېره پېښې وې.
د انګلستان د هوایي بېړیو نوملړ

د انګلستان هوایي بېړۍ د فرانسې او جرمني له بېړیو وروسته پاتې وې. لمرۍ هوایي بېړۍ یې سټېنلي سپېنسر (Stanley Spencer) جوړه کړه کومې چې لمړۍ الوتنه د ۱۹۰۲ کال د سپټمبر په ۲۲ وکړه. لمړۍ الوتنه یې ۳۰ مایله (۴۸ کیلومتره) د لندن له کرسټال پېلس تر رویسلیپ پورې او د الوتنې پر وخت یې له ځان سره د ماشومانو د خوړو اعلان لېږدوه. وروسته ارنېسټ ویلوز (Ernest Willows) پرمختللې هوایي بېړۍ جوړې کړې لمړۍ یې خپله لومړنۍ الوتنه د ۱۹۰۵کال د اګسټ په ۵ نېټه ترسره کړه. انګلستان فکر وکړ چې که چېرې د (Ferdinand von Zeppelin) د بېړیو طرحه نقل کړي نو ډېر به ګټور وي. په ۱۹۱۱ کې یې نقل وکړ او بلاخره د الوتنې پروخت هوایي بېړۍ له کاره ولوېده. وروسته تر ۱۹۱۴ کال پورې دانګلستان پوځ د څار لپاره هوایي بېړۍ جوړې کړې. په لمړۍ نړیواله جګړه کې یې سمندري ځواک وکارولې. د لمړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د هوایي بیړیو پوځي کارونه پای ته ورسېده خو سوداګریزه کارونه یې پیل شوه. له ۱۹۷۰ لسیزې را په دیخوا بیا ځلې انګلستان هڅه وکړه چې د هوایي بېړیو په صنعت کار پیل کړي او په هوایي بېړیو کې له ورځې سره برابره ټکنالوجي، د تنې د جوړولو نوي مواد او نوې طرحې وکاروي.
بې لکۍ الوتکه

بې لکۍ الوتکه د لکۍ عمودي برخه او څنګونو کې افقي برخې نلري. د ایرو ډاینامیک او د فعالیت ثبات یې په اصلي وزرو کې ځای شوی یا شامل وي خو په ځینې الوتکو کې یوازې عمودي برخې لري. د بې لکۍ الوتکې نظریاتي یا تیوریکي ګټې کم (parasitic drag) ده لکه په (Horten H.IV, soaring glider and the Northrop B-2 Spirit bomber) الوتکو کې . تر ټولو بریالی ترتیب یې په (Concorde airliner) الوتکه کې ده او همداسې ناسا ادارې (X-36 research aircraft) الوتکه د څیړنو لپاره جوړې کړې چې بې لکۍ ترتیب پکې کارېدلی.
عمودي ثبات رامنځته کوونکی

املا یې (vertical stabiliser) هم لیکل کیږي. د لکۍ عمودي برخې ته انګرېزۍ کې (fins) نوم هم اخلي. دا برخه په بمونو، توغندیو او الوتکو کې معمولا د تنې د پای په برخه کې وي. د لکۍ د عمودي برخې موخه څنګ لور ته د بې اختیاره ښوېدو یا خوځښت مخنیوی وي, د الوتکې، توغندي یا راکټ په سیده تګ کې مرسته کوي. په الوتکه کې د لکۍ عمودي برخه معمولا پورته لور ته لوړه شوې وي او په انګرېزۍ کې ورته (vertical tail) نوم هم اخلي. د لکۍ عمودي برخه په هغو سپورتي موټرو کې هم نصب وي چې لوړ سرعت لري. ځینې الوتکې د لکۍ عمودي برخه د تنې په پای کې په لاندې برخه کې لري دې ډول الوتکو کې د لکۍ عمودي برخه یا لنډه وي او یا د تاوېدو وړ وي او ډېر وخت یې پیلوټ د ناستې په وخت کې څنګ لور ته تاووي تر څو ناسته ممکنه کړي. په ځینو الوتکو کې د لکۍ له پاسه وي او په ځینو کې د لکۍ د افقي برخې لاندې وي. د عمودي برخې وروسته پای د (rudder) په نامه یادیږي د خوځېدو وړ وي او پیلوټ یې په مرسته په الوتکه کې د (yaw) څرخېدنه ترسره کوي. د لکۍ عمودي برخې له پاسه یا په داخل کې (navigational radio or airband transceiver antennas ) هم موجود وي. په ټولو هغو جیټ الوتکو کې چې درې ماشینونه لري د لکۍ په عمودي برخه کې یې (central engine or engine inlet duct) موجود وي.
مېنځ،_center|بټنوک|512x512px
د چټکې خبرتیا او کنټرول الوتکې

یو سیستم دی یا هم په الوتکه کې ځای پر ځای شوی د رادار سټیشن دی. دا سیستم د الوتکو، د پوځي قطار د ټانکونو او موټرو او د بېړیو د پیدا کولو لپاره کاریږي. له دې پرته په دې الوتکو څارنه او د دښمن د پوځي قطعو موقیعت او په نښه کول هم ترسره کیږي. کله چې لوړه الوتنه کوي په ځمکه کې د نصب رادار په پرتله له ډېر لرې د دښمن او خپل پوځ الوتکې پېژني. ځمکنی پوځ له ناخبره او ناڅاپه د دښمن له برید څخه خبروي.
مېنځ،_center|بټنوک|512x512px
نظامي الوتکه

هره د ثابت یا بې خوځښتو وزرو الوتکه (fixed-wing) او یا هم هر د څرخي وزرو الوتکه (rotary-wing aircraft) کومه چې د پاڅون کوونکي یا قانوني پوځ لخوا د هر ډول عملیاتو او یا خدماتو لپاره کاریږي. پوځي الوتکو کې جنګي او غېرې جنګي الوتکې شاملې وي. کومې الوتکې چې چې د جګړې لپاره نه کاریږي بیا هم د ځان د دفاع لپاره اسلحه پکې موجوده وي. جنګي الوتکې د فعالیت او دندې له مخې په څو ډولونو وېشل شوي لکه جنګ کوونکې الوتکې، د څو موخو لپاره جوړې شوې الوتکې، جنګ کونکې – بم غورزونکې الوتکې، برید کوونکې او بم غورزونکې
مېنځ،_center|بټنوک|477x477px
تجربوي الوتکه

تجربوي الوتکه هغې الوتکې ته وېل کیږي چې تر اوسه یې الوتنه په بشپړ ډول ثابته شوې یا ازموېل شوې نه وي. دا نوم ډېر وخت هغې نوې هوایي ټکنالوجۍ ته کاریږي چې په الوتکه کې د ازموینې یا تجربې لپاره اضافه شوې وي. تجربوي الوتکه اصطلاح هغې الوتکې ته کاریږي چې د الوتنې تجربوي تصدیق یا سند لري. په متحده ایالتونو کې هغو الوتکو ته دا اصطلاح کاریږي چې په کور کې جوړې شوې الوتکې وي.

پام مو وي چې د څېړنې الوتکه (research aircraft) له پورته یادې شوې الوتکې سره توپیر لري. د څېړنې الوتکې د ساینسي مطالعو لپاره کاریږي لکه د هوا په اړه څېړنې, جیو فزیکي سروې یا نقشه جوړونه
مېنځ،_center|بټنوک|510x510px|تجربوي الوتکه
د سوداګریز راپور لیکنه

موخه : د سوداګریزې ستونزې په ګوته کول

۱ – اجرایي لنډیز : د مدیریتي لنډیز په نامه هم یادیږي. په دې لنډیز کې د راوپور ټول لنډیز لیکل کیږي او که چېرې لوستونکی یې ولولي پرتله د بشپړ راپور له لوستلو په ټول راپور پوهیږي. په دې لنډیز کې مقدمه، موخه، میتودولوجي، بحث، پایله او سپارښتنه شامل وي. او یاد اجزا لوستونکی په ټول راپور پوه کوي.

۲ – مقدمه : لکه څرنګه چې راپور د ستونزې په ګوته کولو لپاره وي له همدې امله د ستونزې په اړه لنډه مخینه په مقدمه کې لیکل کیږي چې څرنګه پیل شوې، کله او څه وشو، …

۳ – د مالوماتو را ټولونه : د راپور پایله مو ستاسې لخوا کارول شوي مالومات ټاکي. که چېرې د مالوماتو سرچینه مو د اعتبار وړ نه وي او یا مو مالومات په کافي اندازه ګټور نه وي نو لوستونکی به یې په لوست کې علاقه ونلري. په راوپور کې باید د اعتبار وړ مالومات راټول شوي وي. له غېرې رسمي سرچینو هېڅکله کار مه پکې اخلئ.

۴ – د مالوماتو څېړنه او یا تعبیر : له هرې سرچینې د ترلاسه کړو مالوماتو په اړه باید لوستونکی ته د پایلو اعتبار تشرېح کړئ، د مالوماتو نیمګړتیاوې اوحدود ورته وښیئ. که چېرې مالومات مو ناقص وي نو ټول بهیر مو د خطر په معرض کې لویږي او ممکن تاسې اړ شی چې هر څه بیا له پیل څخه وکړئ. له همدې امله دا برخه ډېره اړینه ده. خو که چېرې دا برخه په مناسبه طریقه لیکل شوې وي نو تاسې ته د بل حیاتي پړاو لار پرانیزي.

۵ – پایلې ته رسېدنه : د سوداګرۍ په اړینو عناصرو باندې د یوه تغیر کوونکي د اغیز د پوهېدو لپاره باید تاسې خپله سوداګریزه پوهه وکاروئ. بېلګه : د کار کوونکي، چلند، تولید، قیمتونو، بازار، عامه انځور، پلور، ګټې او تسوې ترمنځ خپلمنځي اړیکه موجوده وي. تاسې باید دلته خپله څېړنیزه او د ارزونې وړتیا د ځانګړو کړنو د ارزښت او ربط په قضاوت وښیئ له هغه څه سره یې تړاو وښیئ کوم چې د سوداګرۍ بریا ټاکي او ستونزه حل کوي. په دې مانا چې تاسې د یو یوې ستونزې ګټه او تاوان په ګوته کوی او په مدیریت کې د ښه کېدو هڅه کوی او د تعقیب لپاره د کړنو تر ټولو ښه لار غوره کوی.

۶ – سپارښتنه کول : کله مو چې پورته برخو کې ګټې او تاوانونه په ګوته کړل. په دې برخه کې د سم غوراوي یا انتخاب سپارښتنه وکړئ. دا برخه له احساساتو یا نظریاتو نه وي جوړه بلکې د ګټې او تاوان پرتله کوونه وي. د منفي اغیز لرونکي پر ځای مثبت بدیل وي.

۷ – د موخو بیا طرحه : معمولا پورته څېړنې ښي چې ځینې موخې د شرکت لپاره زیان اړونکې او یا هم نه ترلاسه کېدونکې دي او یا یې د ترلاسه کولو مصرف ډېر زیات دی. په دې برخه کې باید سمارټ موخو ته ځای ورکړل شي (په دې برخه کې ځینې وخت د نوي تولید وړاندیز یا طرحه، د ادارې بیا تشکیل، نوي بازار ته داخلېدنه او داسې نور شامل وي).

۸ – سرچینې : په دې برخه کې اداره ستاسې مالي، فزیکي او د توکو سرچینو ته کتنه کوي.

۹ – بودیجه : په دې برخه کې باید دا ولیکئ چې د کومو موخو لپاره څومره، په څه، کله او څرنګه باید مصرف شي. احتمالي پلان او پټو لګښتونو ته پکې پام وکړئ.

۱۰ – کاري یا عملیاتي پلان / پلي کوونه : په دې برخه کې ولیکئ چې څرنګه دې وړاندیز شوي پلان پلي شي.

۱۱ – د کنټرول میکانیزم او دوامداره ښه والی :
په اقتصاد کې منطقي

په عامه ژبه کې منطقي (Rational) هغه کس ته وایي چې هوښیار وي، په روښانه توګه خپل پیغام بیانوي او په اسانۍ د بل په پیغام پوهیږي په خپلو خبرو کې یې سالم فکر مل وي. منطقیتوب، عقلانیت او یا معقولیت ته (rationality) وایي او په اقتصاد کې (rationality) یو اقتصادي استازی د خپلې یا د بل د هوساینې او ښه والي لپاره لار ټاکي او د همدې لارې لپاره روښانه توضیح ورکوي او له دې وروسته هر اخیزو مالوماتو ته کتنه کوي کوم چې د هوساینې یا ښه والي لپاره مطلوب وي.
په اقتصاد کې (Significant)

په عامه ژبه د (Significant) مانا د پام وړ، مانا لرونکی او اړین ده. په اقتصاد ارزونې (econometrics) کې په اقتصاد کې د احصایې تخنیک کارونه ده. او مانا یې ممکن امکان ونلري، او که چېرې (insignificant) ووایو نو ممکن امکان لري مانا لري. بېلګې یې لاندې وګورئ.

(significant at the 5% level) or (insignificant at the 5% level)
په اقتصاد کې (Biased)

په عامه ژبه کې (Biased) متعصب او تعصب کولو دواړو ته وایي خو اقتصادي ارزونه (econometrics) کې د یو څه پر بل څه باندې د اغیز ارزونې ته وایي د بېلګې په توګه د لږ نه لږ یا حد اقل معاش پر استخدام کولو یا کار ګمارنې باندې اغیز. نو کله وایو چې (Biased) ده ؟ کله چې د یو څه په اړه فرضي ارزونه وشي او د لاسته راوړنې لپاره اټکل شوی وي خو ارزونه او د ارزونې لپاره کارېدلی تخنیک د تمې خلاف راووځي نو دلته دواړه ارزونه او تخنیک (Biased) ګڼل کیږي.
په اقتصاد کې (Dummy)

په عامه ژبه کې (Dummy) کم عقل یا نا لایقه او چپ کس ته وایي، بله مانا یې مجسمه ده کومه چې د کالیو په دوکان کې ولاړه وي او جامې ور اغوستل شوې وي درېمه مانا یې نانزکه یا ګوډۍ ده. په اقتصاد کې (binary variable) ته رجوع کوي – باینري ورایبل د یوه ځانګړي کیفیت شتون یا نشتون ښودلو لپاره کاریږي د بېلګې په توګه (male dummy) په دې مانا ده چې یو کس نر ده د نرتوب جنسیت ښودونکی ده. دلته یې مانا کمعقل نا لایقه نر یا د نر مجسمه نده.
په اقتصاد کې کرایه (Rent)

په عامه ژبه کې کرایه د یوې شتمنۍ موقتي کارونې په بدل کې نغدو ته وایي د بېلګې په توګه د موټر کرایه، د کور کرایه. په اقتصاد کې هغه ټولې د پیسو ورکړې دي چې د یوه تولید مالک یا د تولید عامل (فکتور) ته ورکول کیږي دا پیسې له قیمت څخه زیاتې وي او موخه یې د فکتور یا عامل په تولید بدلول وي. په بله مانا هغه پیسې دي چې تولید کوونکي ته د تولید له لګښت پرته اضافي ورکول کیږي تر څو تولید کوونکی د تولید لپاره وهڅوي. او د (unearned revenue) په توګه لیکل کیږي.
په اقتصاد کې پانګونه او سرمایه

په ورته وخت کې مالي اقتصاد پوهان پانګونه (investment) عاید لرونکې شتمنۍ لکه (stocks and bonds) ته کاروي خو ماکرو اقتصاد پوهان (macroeconomists) پانګونه د ثابتې پانګونې (fixed investment) لپاره کاروي – ثابته پانګونه په یوه ځانګړې موده کې د تازه تولید شوو تولید کوونکو تجهیزاتو، تعمیر او یا نورو فزیکي شتمنیو پېرنې ته وایي.

د موجوده انبار پانګه (inventory investment) د وخت له تېرېدو سره د موجوده انبار ټولونې ته وایي.

په عامه ژبه او په مالي اقتصاد کې د پانګونې مانا یوه ده او دواړو کې عاید لرونکې شتمنۍ لکه (stocks and bonds) ته کاریږي.

مالي اقتصاد پوهان سرمایه (capital) هغې بسپنې یا مالي سرچینې ته وایي چې د یوې ځانګړې چارې لپاره ټاکل شوې وي او یوه سوداګري یې د توکو پېرلو لپاره کاروي تر څو خلکو ته خدمات او یا تولید شوي توکي ورکړي. ماکرو اقتصاد پوهان سرمایه تولید کوونکو تجهیزاتو ته کاروي لکه تعمیر او نورې ټولې فزیکي شتمنۍ.
په اقتصاد کې د (Money) مانا

په اقتصاد کې هغې شتمنۍ ته وایي چې ډېره زیاته (liquid) وي – او (liquid) هغه شتمنۍ ده چې په اسانۍ سره په نغدو بدلیږي. پرته د وخت له اندازې د کچې لپاره اسعار ډالر یا نور اسعار دي. په (Money) کې چې څه موجود دي د هغې لپاره په اقتصاد کې مختلف تخنیکي تعریفونه موجود دي. د (Money) د کچې لپاره عامه کچه کوونه (M1, M2, and M3) ده. که چېرې داسې ووایو چې هغه انجلۍ ډېرې زیاتې پیسې (money) لري نو د اقتصاد په ژبه کې داسې وېل کیږي چې هغه انجلۍ زیاته مالي شتمنۍ (financial wealth) لري، په اقتصاد کې د دې جملې مانا یوازې دا نده چې هغه انجلۍ ډېره داسې شتمنۍ لري چې په اسانۍ په نغدو بدلېدونکې ده بلکې دا مانا هم لري چې له دې شتمنۍ یې عاید دېر کم یا صفر ده. د (money) په تخنیکي تعریف کې (stocks, bonds and other financial investments) ندي شامل. غېرې مالي شتمنۍ لکه تعمیر او ځمکه ممکن پکې شامل شي. که چېرې داسې ووایو چې هغه انجلۍ هره ورځ ډېرې پیسې ګټي د اقتصاد په ژبه ورته عاید (income) ویل کیږي.
په اقتصاد کې د (Unemployed) مانا

د کار اقتصاد پوهان خلک په درې ګروپونو وېشي یو هغه خلک چې اوس کار کوي حتا که کار یې پوره ورځ هم نه وي او نیمه ورځ کار کوي (employed) ورته وایي؛ دوېم ګروپ ته د (unemployed) نوم کاروي او دا خلک کار نکوي خو په کار پسې ګرځي، کار یې موندلی وي د کار لپاره یې وړاندیز کړی وي او د ځواب په انتظار وي او یا هم د کوم موقتي پوسټ لپاره منتظر وي – موقتي پوسټونه چې کار کوونکی ناروغ او یا هم رخصت وي بل کس یې د لنډ مهال لپاره پر ځای ګمارل کیږي. کوم خلک چې کار نکوي او په کار پسې هم نه ګرځي په اقتصاد کې (unemployed) نه ګڼل کیږي، که دا خلک مخکې په کار پسې ګرځېدل او په کار پسې ګرځېدو ستومانه کړي وي او په کار پسې له ګرځېدو لاس په سر شوي وي هم (unemployed) نه ګڼل کیږي. خو په عامه ژبه او یا هم ډکشنري کې د (unemployed) مانا ټول هغه کسان دي چې کار نلري.
زراعتي اقتصاد – کرنیز اقتصاد

د تخصص، وېش او کارېدونکو توکو د سرچینو د کارېدنې مطالعه ده، له دې د لاسته راوړل شوي تولید مطالعه ده. په پرمختیایي اقتصاد کې اړین رول لري، که چېرې د کرنې محصول د ملت له اړتیا څخه اضافه شي په اقتصاد کې د ټکنالوجۍ او سوداګرۍ د ودې راز ګڼل کیږي.

مونږ کولای شو ووایو چې که چېرې د یو هېواد زېات خلک په کرنې خپلې اړتیا پوره کوي نو د عوایدو منځنۍ کچه یې کمه ده خو دا په دې مانا نده چې د هېواد زېات خلک په کرنه بوخت دي نو هېواد بې وزله ده. خو داسې ویلای شو چې یو هېواد بې وزله ده ځکه ډېری خلک یې په کرنه خپل ژوند مخکې وړي لکه افغانستان او د پورتنۍ بېلګې لپاره هسپانیا او یونان چې ډیری خلک یې په کرنه بوخت دي مګر هېوادونه یې بې وزله ندي او د اروپا نیمه زراعتي اړتیا پوره کوي همداسې فرانسه او جرمني یې هم لویې بېلګې دي.
د کرنیزو محصولاتو سوداګري

د کرنې اړوند سوداګرۍ ته وایي. د عصري ملي اقتصاد یوه برخه ده چې د فایبر او خوړو تولید، د تولید بهیر او وېش پکې شامل ده.

په لوړه کچه صنعتي شوو ملکونو کې د کرنې بنسټیز فعالیت له فارم څخه جلا ترسره کیږي لکه د کرنې د تجهیزاتو تولید، سرې او تخم. همداسې په ځینې ملکونو کې له کرنې څخه د خوړو د تولید بهیر، د کرنیزو محصولاتو ساتنه او وېش هم له کرنیزو فارمونو څخه جلا شوی. پورته ټولې جلا شوې چارې په ځانګړې توګه ترسره کیږي او د سوداګرۍ شکل لري. ډېری دا ډول شرکتونه میکانیزه شوې طریقې او کمپیوټري ټکنالوجي کاروي.
سیاسي اقتصاد

سیاسي اقتصاد د تولید او سوداګرۍ مطالعه ده، د تولید اوسوداګرۍ له قانون، دود، حکومت، ملي عاید او شتمنۍ سره د اړیکې مطالعه ده. سیاسي اقتصاد د دیسپلین په توګه په ۱۸ پېړۍ کې د اخلاقو له فلسفې (moral philosophy) سرچینه واخیسته. د سیاسي اقتصاد تر ټولو لمړنۍ چارې د انګلستان پوهانو لکه ادم سمېت (Adam Smith)، توماس مالتس (Thomas Malthus) او ډېوېډ ریکارډو (David Ricardo) ته منسوب شوي خو ځینې پوهان ګمان کوي چې د دې دیسپلین لمړنۍ چارې د فرانسې فزیوکراتانو (physiocrats) پېل کړي.

د ۱۹ پېړۍ په پای کې په تدریجي توګه اقتصاد لفظ کارېدنه د سیاسي اقتصاد پر ځای پېل شوه په دې مانا چې مخکې اقتصاد ته سیاسي اقتصاد نوم اخیستل کېده. په اوس وخت کې اقتصاد یوازې د اقتصاد مطالعې ته وایي او په سیاسي اقتصاد کې بیا ټولنه، سیاست او د سیالیو چلند هم ورسره مطالعه کیږي. که چېرې سیاسي اقتصاد د اقتصاد همانیزه یا مترادف په توګه ونه کارول شي نو ممکن ډېر مختلفه مانا ولري. له علمي نظره ممکن د مارکسیستی څېړنو (Marxian analysis) ته رجوع وکړي، په دودیزه اصطلاح کې ممکن هغې مشورې ته رجوع وکړي چې اقتصاد پوهان یې حکومتونو ته ورکوي.
مشري

یوه اداره د خلکو له ګروپ یا ډلې جوړه شوې وي. په دې اداره کې تر ټولو بنسټیز همغږي، د ادارې د موخو په لور د ډلې د هڅو او فعالیتونو لارښوونه او کنټرول وي. دا ټول بهیر په مشري تر سره کیږي. مشري د چلند یو ډول دی.

د مشري مانا

مشري خلک دې ته هڅول دي چې تاسې تعقیب کړي، خلک په خپله خوښه د یوې چارې ترسره کولو ته هڅول دي، د پرېکړو لپاره کومې چې نور پلي کوي واک کارول دي، د یو کس په داخل کې د خبرو اترو له لارې نفوذ کول دي. د همدې خبرو اترو له لارې یو مشر د خپلو ملاتړو په چلند کې اوږدمهاله بدلون رامنځته کوي. اړینه نه ده چې لوړپوړی دې واوسي، ډېری خلک کوم ځانګړی تعریف شوی رول نلري خو مشران وي. مشري د خبرو اترو له لارې داسې انګېزه ورکوونه ده چې د نورو په چلند اغیز لري. اغیزمنه مشري دوه اړخیزه بهیر دی.

یو مشر ممکن په یوې ډلې تحمیل شوی وي، ممکن په رسمي توګه ګمارل شوی وي، په غېرې رسمي توګه ټاکل شوی وي، ممکن په طبیعي توګه وړتیا لري او نورو مشر منلی وي. مشري په ځینو حالتونو کې پوهې، تجربې او شهرت ته اړتیا لري، په ځینو حالتونو کې شخصي ځانګړتیاو ته اړتیا لري، د واک کارولو او پلي کولو په طریقې پوهېدو ته اړتیا لري. مشري د یو کس ملکیت نه دی. مشر د خپلو ملاتړو درې برخو ته کتنه کوي : ارتیاوې، چلند او شخصي ځانګړتیاو ته.
په چلند پوهېدنه

په نورو باندې د یو څه ترسره کولو لپاره مدیر باید د خلکو د چلند په لامل پوه شي. په تېرې وخت کې د نورو د چلند په لامل پوهېدنه د دې لپاره اړینه ده چې په راتلونکې کې پرې د چلند وړاندوینه وشي او په ځانګړو چارو کې یې وړتیا اضافه شي. که چېرې په دې پوه شی چې یو کس پرون ولې یوه چاره ترسره کړې وه د همدې له لارې یې تاسې د سبا د چارو په اړه وړاندوینه کولای شی.

یو ښه مدیر کولای شي د یو کس د چلند لارښوونه او کنټرول وکړي، په چلند کې یې بدلون راوړي. ټول انسانان مختلفې اړتیاوې لري او د هر کس اړتیاوې بیا له یو بل سره توپیر لري مدیر باید په دې پوه شي چې یو کار کوونکی له خپلې دندې کومې اړتیاوې پوره کوي تر څو کار کوونکي ته انګېزه ورکړي.

که چېرې یو مدیر له یو کس څخه د یوې نوې چارې ترسره کولو غوښتنه وکړي او په ورته وخت کې په چاره کې مرسته او لارښوونه هم نه ورسره کوي نو مدیر کار کوونکی ماتې خوړلو ته برابر کړ. مدیر باید دا په یاد ولري چې هیڅوک د مدیرانو په شمول پرته له زده کړې، مرستې او لارښونې په لمړي ځل یوه چاره پر مخ نشي وړلای.

د هر څه پایله کړنې ته ستاسې غوره کړي چلند سره تړاو لري. که تاسې خپله یوه کړنه ترسره کوی او یا هم د یو بل کړنې ته غبرګون ښیی نو درې ډوله چلند اختیار کوی :

۱ – مطیع چلند

۲ – برید کوونکی چلند : مستقیم یا غیرې مستقیم برید

۳ – د پیاوړي شخصیت لرونکي کس په څېر چلند

تاسې هغه وخت مطیع یاستی کله چې

– اوسني حالت ته دوام ورکول غواړی

– نور ستاسې په ځای پرېکړې کوي

– که ستاسې خوښه هم نه وي نورو سره موافق اوسېدل یا هو ویل

مطیع کس تر ټولو وروسته ولاړ وي، له نورو سره د سترګو اړیکه نلري، که ناخوښ هم وي په مخ یې مسکا وي، د بدن خوځښت یې نا ارامه وي، تل بښنې غواړي، خبرې یې دقیقې نه وي هر څه په مبهم شکل وایي، له خپل ځانه کرکه لري. په خپل داخل کې داسې احساس کوي چې نور یې د خپلې ګټې لپاره کاروي، په داخل کې تل بد دردونکی احساس لري، تشویش لري، غسه وي، ځان بې ځواکه او بې واکه احساس کوي.دا ډول خلک فکر کوي چې د نورو د کړونو قرباني دي، هر څه چې ورته پېښ شوي وي پړه یې په نورو اچوي.

تاسې هغه وخت برید کوونکي یاستی کله چې هڅه کوی :

– خپل مقام په نورو تحمیل کړی

– په نورو تور ولګوی

– د نورو توهین وکړی

– یو ناڅاپه ناسم چلند اختیار کړی

دا ډول خلک تل بل ته ګوته نیسي، نورو سره نېغه د سترګو اړیکه نیسي، تل په لوړ غږ خبرې کوي، په نورو پسې خندا کوي، په هر څه کې تاکید کوي، په هر څه کې خپله دفاع کوي، مغروره وي. دا ډول خلک تل د نورو د کنټرول کولو هڅه کوي، تل د نورو لخوا یوازې پرېښودل شوی وي، د نورو خلکو چلند او خبرې ورسره له احتیاطه ډکې وي. دا ډول خلک په چلند کې برید کوونکي وي خو په داخل کې هر چا وېره لري. دا ډول خلک تر یوې محدودې کچې لاسته راوړنې لري، نورو سره د دې لپاره اړیکې جوړوي چې استفاده ترې وکړي.

د پیاوړي شخصیت لرونکي کس چلند

څوک چې ځان ته احترام لري هرو مرو بل ته احترام لري، خپل حق پېژني او د بل د حقونو درناوی کوي. دې ډول خلکو ته یوازې ګټل اړین نه وي. دا ډول خلک ریښتیني وي، خبرې یې روښانه او مسلکي وي، هرې ستونزې ته د حل لار لټوي له ستونزو سره جنګ یا تېښته نکوي.

– د مخالفت لپاره د حل لارې لري هر حالت ته له خپل او د بل له نظره ګوري

– د وخت په ارزښت پوهیږي

– هر څه یې چې خوښ وي په خپلې وړتیا یې د ترلاسه کولو هڅه کوي

– په کار کې یوازې بوخت نه وي بلکې چارې پر مخ وړي

– خپل نظر پلي کوي

– له خپل ځانه خوښ وي

دا ډول خلک خپل ټولنیز او احساساتي احساس نه پټوي، په خپل ځان باور لري، په منطقي چلند پوهیږي، له خلکوسره د سترګو اړیکه ساتلی شي، د بدن خوځښت کې نا ارامي نلري، چلونه نکوي او په هر څه کې دقیق روښانه وي.
د انساني ذهن د پراخېدو هڅه

د انساني ذهن د پراخېدو هڅه د زیاتې پوهې، د لرلید او ذهني وړتیاو ترلاسه کولو په مانا ده. په دې کې د زیاتې حقیقي پوهې لرل شامل دي خو د دې ترڅنګ په هر څه کې د خلاقیت لرلید یې هم برخه ده. هر څه ته د کتو مختلفې طریقې موجودې دي له همدې امله ذهن هم په مختلفو طریقو پراخېدای شي.


له خپلې نورمال وړتیا څخه د ذهن پراخېدنه هم په مصنوعي توګه امکان لري او هم په بیولوجیکي توګه. د ذهن پراخېدنه په ذهن کې د موجودو وړتیا د سمې کارونې مانا هم لرلای شي.
د مخالفت حل لار

په کار ځای کې مخالفت د نظر د توپیر له امله رامنځته کیږي خو په شخصي اړیکو کې چې کله دوه کسان د ورځني ژوند په ټولنیزو چارو کې مخکې تګ نشي کولای مخالفت پیدا کیږي. انسانان د خپلو پرېکړو کولو خوښه لري که چېرې زمونږ پرېکړې مناسبې وي نو مخالفت ته پرې د حل لار لټولای شو.

د مخالفت مخنیوی

د ځینو خلکو هر ډول مخالفت ته غبرګون د مخالفت مخنیوي وي. د مخنیوي طریقه یې چپتیا غوره کول وي او یا مخالفت کې برخه نه اخیستل وي. دا طریقه د یو حالت ارامولو لپاره ښه طریقه ده خو دا ښه طریقه بل ته اجازه ورکوي چې ستاسې له پاسه وګرځي او هر حق مو ضایع کړي. کوم خلک چې دا چلند لري د شمشتۍ په څېر دي او کله چې مخالفت پیل شي نو په خپله کاسه کې ځان پټ کړي او کله چې پای ته ورسیږي بېرته سر راښکاره کړي.

ځینې خلک په داسې وخت کې له مخالفت ډډه کوي چې خبرې تودې وي. دا خلک انتظار کوي تر څو د تودو شوو خبرو دوړې کیني. کله چې دوړې کیني نو په مخالفت کې ونډه اخلي او په یو مناسب وخت کې له مناسب ځای څخه د خپل نظر اختلاف بیانوي. دا طریقه هم بده نه ده.

مستقیم برید

د ډېرو خلکو په اند که چېرې څوک برید پرې وکړي بېرته پرې مستقیم برید یوازې د حل لار ګڼي په ځانګړې توګه هغه وخت کې چې حقونه یې په خطر کې وي. دا ډول خلک چې یو مخالفت ته غبرګون یې برید کوونه مستقیم ځواب وي د نورو لرلید ورته اړین نه وي او نغواړي پوهه شي چې نور څه وایي یوازې خپل لرلید تر هر څه اړین ګڼي. دا ډول خک باور لري چې نړۍ کې یوازې بایلل او ګټل دي او دوي تل باید ګټونکي وي. که چېرې یو څه وبایلي نو ځان ورته کمزوری او بې ارزښته ښکاري.

غیرې مستقیم برید

که چېرې برید څرګند وي نو مخنیوی یې اسانه دی. غېرې مستقیم برید څو ډولونه لري لکه د یو چا د نظر توهین یا د لرلید په اړه یې ټوکې کول، بل ته لکچر ورکول، هغه مشورې پرې منل چې دوي یې نغواړي، یو کس ته نېغ کتل، په بل کې نیمګړتیا لټول او داسې نور…


د غېرې مستقیم برید ځینې نورې بېلګې لاندې وګورئ

– تر اوسه دې پای ته نه دی رسولی ؟

– پرون مې څوک درسره ولیده له هغه سره څه اړیکه لرې ؟

– داسې نه کیږي هخوا شه چې زه یې درته وښیم

– که چېرې زه ستا په ځای وای ….

– زه پوهیږم چې ته ښځه یې خو …

د بل په احساس برید کول هم یو ډول غېرې مستقیم برید ګڼل کیږي لکه معلول کس، لکه د چا فزیک پورې خندا اوداسې نور ….

د مخالفت د هوارولو لپاره ځینې خلک خبرې کوي او د خبرو له لارې یو څه تر لاسه کوي یو څه له لاسه ورکوي. ټول ګټل یا هر څه بایلل نغواړي. خو هر مخالفت په دې طریقه نه حل کیږي. په اروا پوهنه کې دا ډول خلک لکه ګیدړ داسې وي چې د زمري په ښکار خوله لګوي او هر څومره برخه یې چې ترې پرې کړای شوه قناعت پرې کوي خو له خوړولو وروسته بیا د زمري ښکار پسې راځي او نوره برخه ترې پرې کوي.

د پیاوړي شخصیت لرونکی

د پیاوړي شخصیت چلند د مخالفت د حل لپاره تر ټولو غوره لار ده. دا ډول خلک لکه څرنګه چې د خپل حق دفاع کوي همداسې د بل حق هم پېژني. دا ډول خلک په تکتیکي او ستراتیژیکه توګه په خپل ذهن کې داسې حل لار لري چې نه ځان ته زیان اړوي او نه بل ته د زیان اړونې هڅه کوي. دا ډول خلک یو حالت ته یوازې په خپل لرلید نه ګوري بلکې د دواړو ډلو له نظره حالت ویني. مخالفت ته یې غبرګون پوهې پر بنسټ وي.
بې معنا فکرونه

هغه ټولنه چې نيوکه په کې نه وي،ناروغه ده. د حشونت او تاوتريخوالي د فرهنګ پرځاى که د ډيالوک فرهنګ رايج کړو موثر به وي. د يو ډاډمن چاپيريال او سمون له پاره که د افکارو تقابل هر څومره پېچلې او ستونزمن وي؛توپېر نه کوي. خو شرط به د بين الافرادو دا وي،چې زغم او حوصله به يې د سلنې له مخې د قناعت وړ وي. هر ډول احلاقياتو او حسناتو درلودونکي انسانان بايد ټولنيز نورمونونه د شخصي عقدو او بدرنګو احساساتو قرباني نه کړي،ترڅو ټولنه د ټولنيز ثبات کوربنه شي. که چېرته مو فکر د ځان غوښتنې وي،مخکې تګ فرصت به هسې يو خيال وي. هغه اشخاص چې،په نه يو ډول يې ځان په فکري ناروغۍ اخته کړې وي او تل دا فکر کوي ترڅو په هر ممکن او غيري ممکن ګنجايش کې ځان د خلکو د سرلارې په څېر څرګند کړي،خو په دې نه پوهېږي،چې زه خو په غلطه روان يم فکري ناپزيره ناروغي مې ګواښي،د ځان غوښتنې لوى مرض مې د ضمير کور ړنګ کړى، په نورو په زوره د ځان غټولو ستر جنون مې لکه نشه دماغ زيانمنوي خو؛بس د حيوانانو ترمنځ يې توپېر لباس او ساختمان دى. دوى ارثي،فطري هم وي،خو بدلون ته هم بايد خوشبين وي، تنګ نظري يې د شيطان لخوا د توشيح وړ وي،دوى هم بيا خوشاله شي،دوى هم بيا لږ ډډ،ډډ ځي،چې زه خو هم يو څوک يم؛ خو د هغوى له پاره له بده مرغه! ټولنه اوس د فکري ناروغۍ ناروغان ډېر ښه تشخيص کوي، له ځانه يې دومره لرې شړي،چې ان د بيرته يو ځاى کېدو له پاره يې پريکړه زمان کوي. په نورو د ځان پېژندل دومره غيري منظم او نا پلان شوي کارونه نه غواړي. ډېر ساده او اسان ټکي دي،چې بايد سالم فکر يې په نظر کې ونيسي،ترڅو د موخو هم وړاندې موخې تشخيص کړي. نزاکتونه،يو بل منل،حوصله،درناوې،خپل رزيل فکر په نورو نه قياس کول،د وخت او مکان سره عيار اوسيدل،عامه او ټولنيز فکر ته کار،د ځان غوښتنې بدرنګه فرهنګ سره دوښمنې،دا منل چې، هغه ښه وشو،چې........شو بيا نو ستا کار يوازې مشاهده ده،ګوره خلک به ستا وي،ټولنه به ستا وي،مشري به ستا وي،صيب به ته يې،محترم به ته يې! يوازې زماني شرايط د تيزوالي او زر کوه،نه مه زار وه!  افلاتون وايي: انسان ټولنيز حيوان دى،په ټولنه کې اوسيدل يې حياتي اړتيا ده؛هغه څوک چې د ټولنيز ژوند نه تېښته کوي،يا ليونې دى او يا هم ارثي ګړبړ لري. افلاتون ښه ويلي! 

ليکوال:اسدالله حبارخېل
د روح غُسل

که دې په کومه ورځ هم

د خپل غرور شیطان په کاڼو و ویشت

که دې په کومه شېبه

د خپل احساس په دې صفا مروه کې 

لږ هم د درد په قدمونو باندې منډې وکړې

که یوه ورځ خو دې هم

د صداقت د زم زم سپینې اوبه

د ریاکار خوی پر خیرنه څرمن تېرې کړلې

که یوه ورځ دې په ګامونو د خیال 

وکړ طواف د چا د تور لوګي وهلي کورګي

او پکې ښکل دې کړ د چا حجرِ اسود ارمان

که یوه ورځ هم چېرې وختلې

د زندګۍ د ستړي روح د عرفات پر غونډۍ

که یوه شپه دې تر سهاره ویښه تېره کړله

د خپل ضمیر د مزدلفې پر میدان

وګڼه دا چې بس تر خدایه پورې ورسېدې

درته لبیک به خوشالي ووایي

ضرورت نه شته چې بیا څوک درته حاجي ووایي.

بارکوال میاخېل
غوښتنليک ليکنه!

عريضه_ درخواست_ غوښتنليک_ (Petition): عريضه د درخواست،عرض يا غوښتنې په مانا دی، چې پښتو کې ورته غوښتنليک،فارسي_دري کې ورته عريضه يا درخواست نامه، انګليسي کې ورته (Petition) وايي. ژبپوهان د عرض کلمه په بېلابېلو ډولو تعبيروي، چې يو له هغې څخه هم د يو مطلب بيان او وړاندې کول دي؛ د ټيټ پوړي يا کوچني وګړي څخه لوړ پوړي يا خلکو ته. د پخوا وختونو راهيسې، غوښتنليک د دولتي ارګانونو او ملت ( عوامو) تر منځ د اړيکو د پل حيثيت غوره کړی؛ چې په اوسني وخت کې هم د خلکو د غوښتنو او تقاضاوو يوه مهمه وسيله ده. کله چې د يو چا کار د دولت سره بند وي،يا غواړي چې له يو چاسره لانجه او شخړه حل کړي او يا خپل حق تر واخلي يا ځينې نور کارونه،چې د دولت په چوکاټ کې يې تره کړي،نو مجبور دی،چې يوه پاڼه غوښتنليک د خپلو غوښتنو له پاره نوموړي ادارې ته،چې دده کار يا سکالو ور پورې اړه لري،وليکي.. په افغانستان کې غوښتنليک ليکنه له پخوا راهيسي دود ده او هر څوک يې ليکي د خپلو ستونزو د حل کول له پاره. هغه لارښوونې او ټکي چې په غوښتنليک ليکنه کې اړين دي،په لاندې ډول دي: ۱_ په ياد ولرو، چې غوښتنه مو څه ده؟ يا د څه په اړه غوښتنليک ليکو. ۲_ متن ته بايد پاملرنه وشي. ۳_ چاته يا کومې ادارې ته ليکو؟. ۴_ په دواړو رسمو ژبو بايد ليکل وکړو. ۵_ ژبني ګرامر ته پاملرنه . ۶_ که د ټايپ اسانتياو موجوده وي،نو بايد ټايپ شي. د غوښتنليک ليکلو شکل يا جوړښت: د غوښتنليک ليکلو شکل يا جوړښت په لاندې ډول دی! لومړی برخه: #_ د غوښتنليک ليکوونکي نوم. #_ پلار نوم. #_ نيکه نوم. #_ د اوسېدو ځای. دويمه برخه: #_ دلته هغه ادارې او ارګان نوم ليکو،کوم يو ته چې غواړو غوښتنليک وکړو. #_ د ادارې او مقام د پتې پسې لاندې د اسلام د ستر پيغمبر نبي اکرمه صلی الله عليه وسلم سنت ( السلام علیکم ورحمت الله وبرکاته) ليکو. درېيمه برخه: #_ هغه څه چې غواړو او يا هغه څه چې د هغې په اړه نوموړي ادارې ته عارض کېږو،د پورته ياد شوو لارښوونو په نظر کې نيولو سره یې وليکو. #_ بیا ورپسې د غوښتنليک کوونکي لاسليک يا ګوته لګول کېږي. د غوښتنليک جوړښت: // سکالو// _ () د () د زوی غوښتن پاڼه د () ..... د ............ درانه مقام ته! السلام علیکم ورحمت الله وبرکاته. متن ! درنښت لاسليک

ليکوال : ښوونکی عابدالله حافظ ډلګۍ : د ژبژغورنې غورځنګ د انلاين زده کړو ډلګۍ
مورفولوژي

مورفولوژي د تشريحي ژبپوهنې يوه فرعي څانګه ده، چې په هغې کې د يوې ژبې مورفيمونه او د هغوی جوړښت او ډولونه تر څېړنې لاندې نيول کېږي.

مورفيم: د يوې ژبې تر ټولو کوچنی مانا لرونکی واحد دي، چې تجزيه شي خپله مانا له لاسه ورکوي.

لکه: کتاب:(ک+ت+الف+ب) بې مانا اوازونه تری لاسته راځي.

مورفيمونه په دوه ډوله دي: ۱_ ګرادنیدونکي (خپلواک)، ۲_ نه ګردانېدونکي (نا خپلواک).

۱_ خپلواک: هغه مورفيمونه دي، چې خپل معنوي جوړښت لري او مانا ورکوي او په دوه ډوله دي:

۱_ نومونو ډله:( نوم، عدد، ستاينوم *صفت، قيد، نومځري* ضمير)

۲_ فعلونو ډله: ( اصلي فعلونه_ مرستيال فعلونه)

۲_ نا خپلواک: هغه مورفيمونه دي، چې د خپلواکو مورفيمونو سره یوځای کیدو په پايله کې خپله مانا ښندي. ډولونه يې ( سربلونه، اوستربلونه، وييکي،تاړي)

ليکوال: عابد الله حافظ
خپلواک مورفيمونه

خپلواک مورفيمونه هغه مورفيمونو دي، چې په خپله خپلواکه توګه مانا ولري او مستقله مانا ولري. په پښتو ژبه کې خپلواک مورفيمونه په درېيو لويو ګروپونو (ډلو) وېشل شوي دي: ۱_ نومونه، ۲_ قيدونه، ۳_ فعلونه لومړی: نوميزه ډله نومونه: نومونه هغه خپلواک ژبني توکي دي، چې د يو شي، شخص او ځای نومونې او ښکارندويي کوي. نومونه په څلور ګروپونو يا ډولونو وېشل شوي دي: ۱_ څيز نوم (اسما)، ۲_ ستاينوم (صفات)، ۳_ شمېر نوم (اعداد)، ۴_ نومځری (ضمير). ۱_ څيز نوم: هغه خپلواک مورفيم ته ويل کېږي، چې نېغ په نېغه د يو څيز نومونه او څرګندونه کوي، لکه: (لرګی، ونه، سړی).... په پښتو ژبه کې نوم د بېلابېلو ځانګړنو له مخې پنځه ډوله وېش شتون لري، چې په لاندې ډول دی: ۱_ د مفهوم له مخې د نوم وېش، ۲_د لفظي جوړښت له مخې د نوم وېش، ۳_ د جنسيت او کيفيت له مخې د نوم وېش، ۴_ د شمېر او کميت له مخې د نوم ويش، ۴_ د فعليت او غير فعليت له مخې د نوم ويش. نوم په عمومي توګه له درېيو اړخونو ګرادنېږي: ۱_ جنس، ۲_ عدد، ۳_ حالت.

ليکوال: عابد الله حافظ
سربلونه:

سربلونه هغه ژبني توکي دي، چې خپلواکه مانا نه لري او تل يې د نومونو د مخه دنده او مانا څرګندېږي. لکه: ( له، په، پر، د، تر....) بېلګې په ډول: ۱_ پر مير باندې. ۲_ په کور کې. ۳_ د موټر لاندې . ۴_ تر ځمکې لاندې. اوستربلونه: هغه نا خپلواک مورفيمونه دي، چې د نوم څخه وروسته راځي او د وروستاړي په خلاف د کلمې برخه نه ګرځي او د کلمې نه جدا ليکل کېږي.لکه: ( کې، سره،څخه،باندې) د بېلګو په ډول: ۱_ زه له کور څخه راغلم. ۲_ په پوهنځي کې يم. ۳_ له کور دباندې يم. سربلونه(په، پر، د،تر،له) اوستربلونه(څخه، پرته، پورې، کې، پسې،باندې).

ليکوال: عابد الله حافظ
ګرامر

د ژبې ګرامر د ژبې د جوړښت علمي تشریح ده او د ژبپوهنې د یوې سترې برخې توګه په ځان کې فونولوژي، مورفولوژي، سنټکس، ماناپوهنه، او متن پوهنه را نغاړي.

د ګرامر کلمې بنسټ له لاتیني (Grammatike) ریښې څخه را وتلې ده په انګلیسي کې ورته (Grammar) وايي او په اصطلاح د ژبپوهنې هغه څانګه ده چې د ژبې مورفولوژیک (صرفي) او نحوي (سنټکس) ساختمان او جوړښت تر څېړنې او مطالعې لاندې نیسي.

د یوې ژبې د لغاتو د تغیر شکلونه، د هغوی ترکیب، د جملو جوړښت، او څرنګوالی مطالعه او تشریح کوي. په ګرامري څېړنو کې ژبه د ګرامر تابع نه ګرځول کیږي بلکې ګرامر د ژبې قواعد څرنګه چې د هغې اصلي ویونکي او غږیدونکي استعمالوي راباسي تشریح کوي یې.

په نړۍ کې داسې څوک نه دي لیدل شوي چې تر یوې ژبې د مخه یې د همغې ژبې لپاره ګرامر لیکلی وي او نه داسې یو کار امکان لري. 

ګرامر د تاریخ په اوږدو کې بېلابېلې مرحلې تېرې کړي دي.

د ژبې ګرامرونه د بېلابېلو میتودونو او تیوریو له مخې زیات ډولونه لري.

چې په عمده توګه په دریو کټه ګوریو ویشل کیږي:

۱- کلاسیک او دودیز ګرامرونه.

۲- پرتلیزه تاریخي ګرامرونه.

۳- تشریحي او ساختماني ګرامرونه.

معاصر ګرامر لیکونکي هڅه کوي چې ژبه په هغه ډول تشریح کړي څنګه چې ده.

دوی د علمي څېړنو او مطالعاتو له مخې د یوې ژبې د قواعدو تطبیق پر بله ژبه باندې سم نه بولي ځکه هره ژبه ځانته بېل بېل خصوصیات او ځانګړتیاوې لري او نشو کولای د یوې ژبې اساسات پر بله ژبه باندې سل په سل تطبیق کړو.

پخوانی نوم یې ګرامر وو خو د شلمې پېړۍ ژبپوهانو ورته د ژبپوهنې اصطلاح وضع کړه او پښتو کې ورته (پښویه) وايي اوس د تشریحي ژبپوهنې د یوې سترې ځانګې په نوم یادیږي.

پښتو ژبه کې د ګرامر مخینه

که د ګرامر د مطالعې تاریخچې ته په غور سره ولیدل شي، نو له دې حقیقت څخه سترګې نه شي پټیدای چې د ګرامر خورا اساسي او پخه مطالعه د لومړي ځل لپاره د اریانا (پخواني افغانستان ) په ختیځه سیمه کې د هغه وخت ستر ګرامر لیکونکي له خوا پیل شوې وه.

دا ګرامر لیکونکی مهاریشي پاڼیڼي دی چې د اټک د سیند په غاړه یې د (۴۰۰ ق - م) په شا او خوا کې ژوند کاوو پاڼیڼي دغه ګرامر په ډېر مهارت او استادانه ډول ولیکه.

د یو امریکايي عالم (لیونارډ بلوم فیلډ) په اند دغه ګرامر یو سوچه تشریحي او غیر فلسفي ګرامر دی چې تر دې وخته د ژبې په تشریحي ګرامرونو کې ډېر عالي او اوچت ګرامر ګڼل کیږي چې له بده مرغه د زمانې د حوادثو او ناخوالو له امله یې یوه نسخه هم نه ده موجوده او یواځې نوم یې را پاتې دی په پښتو ژبه کې د لومړي ځل له پاره په دولسمه هجري پیړۍ کې پیل شوې ده لومړی پښتنون شاعر پیرمحمد کاکړ و چې د پښتو درسي کتاب (معرفت الافغاني) یې د احمد شاه بابا زوی شهزاده سلیمان ته ولیکه چې دا د پښتو ګرامر لیکنې لومړنۍ نیمګړې هڅه وه له دې وروسته د ګرامر لیکنې لړۍ روانه وه چې دا دی تر نن ورځې راورسیده.

له ده وروسته بیا په پښتو ژبه کې ګڼ شمیر لیکوالانو او ګرامر پوهانو په دې برخه کې کتابونه وکښل چې له دې ډلې څخه یو هم علامه پوهاند صدیق الله ریښتین دی چې ګڼ شمیر ګرامري کتابونه یې ولیکل د پښتو ژبې ګرامر یې د کاونډیو ژبو له ګرامر سره سیال کړ ده په ګرامر کې کره او هر اړخېزې څېړنې وکړې کره ګرامري قواعد یې رامنځ ته کړل چې دا په هغه وخت کې یو ستر نوښت وو.

اوس مهال پوهاند دوکتور مجاور احمد زیار دی چې په دغه برخه کې د زړه له تله کار کوي او بې ساري خدمتونه یې په دې برخه کې پښتو ژبې ته کړي دي.
## سرچينه
ترتیب او څېړنه: صدیق الله افغان
څېړنه ميتودلوژي ( Research)

څېړنه څه ته وايي؟ پلوتيچک څیړنه داسې راپېژني: څېړنه (Research) د يو سکالو (موضوع) پر شاوخوا را ګرځېدل ته وايي، چې ((RE)) د بيا ځلې او ((Search)) د پلټنې،سپړنې او څیړنې په مانا کارول کېږي. څېړنه تل د نوي او ډېرو مالوماتو تر لاسه کولو په موخه ترسره کېږي. څېړنه د حقيقت موندنې او پلټنې پوښتنو ته د ځواب ويلو او ستونزو د حل په مانا ده. په پايله کې څېړنه منظمې_ کره او سپړنې ته ويل کېږي. څېړونکی محقيق څوک دی؟ څېړونکی هغه څوک دی،چې د حقيقتونو د موندلو لپاره مطالعه کوي او مواد راټولوي،مواد ډلبندي کوي او مخاطیبنو ته یې وړاندې کوي. ولې څېړنه کوو؟؟ ۱_ د مالوماتو ډلبندي، ۲_ پرتلنه،۳_ ارزونه،۴_ تشريح او سپړنه،۵_ اړيکه،۶_ وړاندوېنه.... د څېړنې ځانګړتياوې: ۱_ د څېړنې پر ټاکلې سکالو څرخېدل. ۲_ څېړنه کې خامخا نوښت (ابتکار) موجود وي. ۳_ څېړنه بايد په خپلواک فکر پيل شي او ځانګړې موخه لرونکي وي. ۴_ د څېړنه موخه د حقايقو او واقعیتونو رابرسیره کول دي. ۵_ څېړنه کې بايد کامخا علت او معلول سپړنه او پلټنه شوي وي. ۶_ څېړنه بايد منظمه او سيستماتيک وي.

ليکوال: عابد الله حافظ
وييکي ادات

د نه ګرادنېدونکو مورفيمونو يوه مهمه برخه ده او په لاندې ډولونو ويشتل شوې ده: ۱_ ارتباطي وييکي (Conjunction): دغه ادات د څومره والي يا ورته والي له مخې دوه جملې سره نښلوي او دوه_ دوه سره يوځای کوي، چې له زياترو سره يې /چې/ هم ملګرې کېږي او په ګډه دوو ټوټو فقرو اړيکې سره ټينګوي، لکه: څومره او هومره، په لاندې عبارت کې: څومره ديګ هومره ټيپر. لکه: څنګه چې، که څه هم، هسې، بيا هم، څومره، چې، هماغرومره، همداسې، همدارنګه، په همدې دول، په همدې راز او داسې نور....