آزادي پالنه

آزادي پالنه  ( يانې آزادي پاله؛ په لاتین کې: Libertas یعنې آزادي) یوه سیاسي فلسفه ده چې له آزادي څخه د یوه اصلي ارزښت په توګه ملاتړ کوي. آزادي غوښتونکي د دې په لټه کې دي، ترڅو پر آزاده ټولنه، د ټاکنې پر آزادۍ، انفرادیت او پر داوطلبانه ټولنې د ټینګار له لارې، سیاسي خپلواکي او آزادي، اعظمي حد او دولت ټیټ حد ته ورسوي. آزادي غوښتونکي د دولتي ځواک او واک په هکله شک لري، خو ځینې آزادي غوښتونکي بیا د شته سیاسي او اقتصادي نظامونو سره د خپلو مخالفتونو په دائره کې د نظر اختلاف لري. د آزادي پالونکو بېلابېل فکري مکتبونه د دولتي او خصوصي ځواک د مشروع کارونو په هکله د لیدلورو اوږده لړۍ وړاندې کوي چې ډېری یې د جبري ټولنیزو نهادونو د محدودولو یا منحلولو غوښتونکي دي. د آزادي پالنې د بېلابېلو ډولونو د توپیر پېژندلو لپاره بېلابېلې طبقه بندۍ ترسره شوې دي. څېړونکي د ملکیت او شتمني په اړه د آزادي پالنې نظرونه معمولاً د کین – ښي او سوسیالیسټي – سرمایه داري کرښو په توګه پېژني.

آزادي پالنه د کین اړخه سیاستونو د یوې بڼې په توګه د بېلګې په ډول د استبداد ضد او دولت ضد سوسیالیستان لکه انارشیستانو، په ځانګړې توګه ټولنیز انارشیستان، خو په ټولیز ډول، کمونیسټانو/مارکسیسټانو او آزادي غوښتونکو سوسیالیسټانو څخه سرچېنه واخیسته. دا آزادي غوښتونکي د سرمایه دارۍ او د تولیدي وسایلو د خصوصي ملکیت د لغوه کولو، یا هم د عام یا کوپراټیف ملکیت او مدیریت په ګټه د ملکیتي معیارونو د کارونې محدودولو په هڅه کې دي، او خصوصي ملکیت ته د آزادي او خپلواکي پر وړاندې د یو خنډ په توګه ګوري. د آنارشیسټي نظریې مکتبونه، د آزادي پالنې کین اړخه آیډیالوژي ګانو په ګډون، د ډېرو نورو پدرګرایي ضد او نوي کین اړخه فکري مکتبونو په څنګ کې دي، چې د اقتصادي برابرتیا او همدارنګه جغرافیوي آزادي پالنې، شین سیاست، په بازار متمرکز کېن اړخه آزادي پالنې او د اشتاینر-والنټاین مکتب پر سر سره متمرکز شوي دي.

د شلمې پېړۍ په منځ کې، د آنارکوکاپیتالیزم او مینارکیزم ښي اړخه آزادي غوښتونکو پلویانو د لیبرتاریان یا آزادي پالنې اصطلاح د آزادې سرمایه دارۍ او د خصوصي ملکیت پیاوړو حقونو لکه د ځمکې، زیربناوو او طبیعي منابعو څخه د ملاتړ لپاره وټاکله. دا وروستنۍ یې په متحده ایالتونو کې د آزادي پالنې غالب شکل دی، چېرې چې د مدني آزادیو، د طبیعت قانون، د آزاد بازار له سرمایه داري او د عصري هوسا دولت له بېرته ګرځېدو څخه ملاتړ کوي.

## عمومي کتنه

### رېښه
د آزادي پالنې له اصطلاح څخه لومړنۍ ثبت شوې ګټه اخیستنه، په ۱۷۸۹ز کال کې وه، کله چې ویلیام بېلشام د مېتافزیک په زمینه کې د آزادي پالنې په هکله ولیکل. د ۱۷۹۶ز کال په لومړیو کې، لېبرټارین، په ځانګړې توګه په سیاسي او ټولنیزو ساحو کې، د آزادي مدافع یا دفاع کوونکي په مانا وو، کله چې د لندن کڅوړې د فبرورۍ په دولسمه دا جمله خپره کړه: «په دې وروستیو کې ۴۵۰ فرانسوي آزادي پالان د برېسټول له زندان څخه راووتل». بل ځل په ۱۸۰۲ز کال کې د «ګبېر لیکونکي» د انتقادي شعر په یوه لنډه ټوټه کې  په سیاسي احساس وکارول شوه او له هغه وخته راهیسې په دې معنا کارول کېږي.

د لېبرټارین اصطلاح د سیاسي موقعیتونو نوې لړۍ د توصیف لپاره د لېبرتایره (libertaire) فرانسوي ریښې پورې تړاو لري، چې په ۱۸۵۷ز کال کې فرانسوي آزادي پالونکي ژوزف دژاک، په یوه لیک کې پېره – ژوزف پرودون ته ولیکله. دژاک هم دا اصطلاح د خپلې انارشیسټي خپرندویې، Le Libertaire, Journal du movement social یا (آزادي پالونکي: د ټولنیز خوځښت ژورنال) لپاره وکاروله، چې د ۱۸۵۸ ز د جون له ۹مې څخه د ۱۸۶۱ز کال د فبرورۍ تر ۴مې په نیو یارک ښار کې خپرېده. سباسټین فوره، یو بل آزادي غوښتونکي فرانسوي کمونیسټ، د ۱۸۹۰مې لسیزې په منځ کې د نوې Le Libertaire په خپرونې پیل وکړ، په داسې حال کې چې د فرانسې دریم جمهوریت په اصطلاح له شره ډک (Lois scélérates) قوانین نافذ کړل چې له مخې یې په فرانسه کې انارشیسټي خپرونې بندې شوې. له دې وخته راهیسې د آزادي پالنې اصطلاح په مکرر ډول آنارشیزم او آزادي پاله سوسیالیزم ته د اشارې لپاره کارول شوې.

په متحده ایالاتو کې، د آزادي پالنې اصطلاح د ۱۸۷۰مې ز لسیزې په وروستیو او د ۱۸۸۰مې ز لسیزې په لومړیو کې د فردپلوه آنارشیسټ بنیامین ټکر لخوا مشهوره شوه. لیبرتاریانیزم د لیبرالیزم د مترادفې اصطلاح په توګه د ۱۹۵۵ز کال په مې میاشت کې د لیکونکي دین راسل له لوري، چې د لئونارډ ریډ همکار او په خپله یو لېبرال وو، دود شوه. راسل د دې اصطلاح ټاکنه داسې توجیه کړه:موږ ډېری ځانو ته «لېبرال» وایو او دا سمه ده چې د لېبرال کلمه یو وخت د هغو کسانو د توصیف لپاره کارول کېده چې افرادو ته به یې درناوی کاوه او د ډله ییزو مجبوریتونو له کارونې څخه یې ویره لرله. خو کین اړخي اوس دا ټکی، چې یو وخت له ویاړه ډک وو، پر شتمنیو د دولت ډېر مالکیت او پر خلکو د ډېر کنټرول لپاره د خپل ځان او پروګرام د پېژندنې لپاره خرابه کړې ده. په پایله کې، زموږ له ډلې هغه کسان چې په آزادي باور لري باید په ډاګه کړي، کله چې ځان ته لېبرالان وایو، زموږ موخه د کلاسیک نافاسد احساس څخه دی. په غوره توګه هم، دا یو عجیب حالت او د غلط فهمۍ لامل دی. دا یوه سپارښتنه ده: زموږ له ډلې هغه کسانو ته اجازه ورکړئ چې د آزادۍ نښې سره مینه لري او د «آزادي غوښتونکي» ښه او عزتمند ټکی خپل ځان لپاره کارونې ته وساتو.وروسته، په کلاسیک لېبرال باور لرونکو آمریکایانو مخ‌ په زیاتېدونکي شمېر خپل ځانونه د آزادي پالانو په توګه توصیف کړل. یو کس چې په دې معنا د آزادي پالنې د اصطلاح د رواجولو مسئول وو، مورای روتبارد وو چې په ۱۹۶۰مې ز لسیزې کې یې د آزادي پالنې کارونو په خپرولو پیل وکړ. روتبارد د کلمو دا عصري کارونه په ښکاره توګه د خپلو دښمنانو د «تسخیر» په توګه توصیف کړه او ویې لیکل چې: «زما په یاد کې د لومړي ځل لپاره، موږ، (زموږ خوا) له دښمن څخه یو مهم ټکی تسخیر کړی وو. (آزادي پالان) د ډېر وخت راهیسې یوازې د کین اړخه آنارشیسټانو لپاره یوه ادبي کلمه وه، یعنې د هغو آنارشیسټانو لپاره چې د خصوصي ملکیت ضد وو، هغه که کمونیسټان وو که سنډیکالیسټان. خو اوس دا کلمه موږ ترې خپله کړې ده».

په ۱۹۷۰مه ز لسیزه کې، رابرټ نوزیک له دې اصطلاح څخه یې له آمریکا څخه بهر په علمي او فلسفي حلقو کې د دې اصطلاح د دودولو مسئول وو، په ځانګړې توګه د سوسیال لېبرال جان راول د عدالت نظریې (۱۹۷۱ز کالي) کتاب په ځواب کې د آنارشي، دولت او یوټوپیا (۱۹۷۴) کتاب خپور کړ. په دې کتاب کې، نوزیک د یو کم حالت سپارښتنه په دې دلیل وکړه چې دا یوه اجتناب نه کېدونکې پدیده ده چې کولی شي، فردي حقونو ته له زیان پرته جوړه شي.

په متحده ایالاتو کې د لېبرال او محافظه کار عامو معناوو ته په کتو سره، آزادي پالنه په متحده ایالتونو کې په اقتصادي مسئلو (اقتصادي لېبرالیزم او مالي محافظه کاري) او په شخصي آزادي کې د لېبرال (مدني آزادي پالنه او کلتوري لېبرالیزم) په توګه توصیف شوې ده. ډېری د نه لاسوهنې بهرنۍ پالیسي سره تړاو لري.

### پېژند
که څه هم آزادي پالنه د کین اړخو سیاستونو د یوې بڼې په توګه رامنځته شوه، خو د شلمې پېړۍ په منځ کې په آمریکا کې د عصري آزادي پالنې پراختیا، څو لیکونکي او د سیاسي علومو شنونکي دې ته اړ کړل چې د ملکیت او شتمنۍ د طبیعت په هکله د آزادي پالنې د لیدلورو لپاره له دوه یا ډېرو طبقه بندیو ګټه واخلي. معمولاً د کین – ښي اړخو او سوسیالیسټ – سرمایه داري کرښو په لړ کې، د ښي اړخو آزادي غوښتونکو په خلاف، چې هغوی دا نوم یې له محافظه کارۍ او ښي اړخي سیاست سره د اړیکې له امله ردوي او خپل ځان ته یوازې د آزادي پالانو نوم ورکوي. په متحده ایالاتو کې د سرمایه دارۍ ضد آزاد مارکېټ پلویان په شعوري‌ ډول ځان ښي اړخي آزادي پالان بولي او خپل ځان د پراخه کین اړخي آزادي پالنې له ډلې ګڼي.

## سرچينې