open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هېوادونو له مخې نړيوال ميراث ځايونه

بټنوک|۳۰۰x۳۰۰px| د هېواد له مخې د نړۍ میراث ځایونه  د جنوري ۲۰۲۴ پورې
د ۲۰۲۴ کال جولای مياشتې پورې، په ټولیزه توګه ۱,۲۲۳ نړیوال میراث ځایونه يا کلتوري لرغونځايونه په ۱۶۸ هېوادونو کې ثبت شوي دي، چې له دې څخه ۹۵۲ کلتوري، ۲۳۱ طبیعي ځايونه او ۴۰ مشترکه(طبيعي کلتوري) ميراث ځايونه دي.   د ميراث ځايونو نړيوالې کمېټې لخوا هېوادوه په پنځو جغرافيايي سیمو : افریقا ، عربي هېوادونه ، آسیا او آرام سمندر ، اروپا او شمالي امریکا ، او لاتینې امریکا او کیریبین وېشل شوي دي. د ۶۰ غوره شویو سیمو په لرلو سره اېټالیا د نړيوالو ميراث ځايونو په کته ګورۍ کې لومړی مقام لري، ورپسې چین د ۵۹ لرغونځايونو، او جرمني د ۵۴ ميراث ځايونو په لرلو سره دوهم او درېيم مقام لري. 

د نړیوال میراث کنوانسیون د ۱۹۶ هېوادونو له ډلې، ۲۸ هېوادوه د نړیوال میراثځايونو په نوملړ کې په لیست کې هیڅ ملکیت نلري چې عبارت له: بهاماس ، بوتان ، برونای ، برونډي ، کوموروس ، د کوک ټاپوګان ، جیبوتي ، استوایی ګیني ، ایسواتیني ، ګریناډا ، ګیانا, کویټ, لایبریا ، مالدیف ، موناکو ، ناورو ، نیو ، سینټ وینسنټ او ګریناډینز ، سموا ، ساو تومی او پرینسپی ، سیرالیون ، سومالیا ، سویلي سوډان ، تیمور لیسټ ، ټونگا ، ټرینیډاډ او توباګو  ،او تووالو څخه دي .

یوازې د ملګرو ملتونو یو غړی هېواد ، لیختن اشټاین ، د نړیوال میراث کنوانسیون نه دی تصویب کړی.

## نړيوال ميراث ځايونو لرونکو هېوادونو نوملړ

## هېوادونه چې تر ۱۵ يا له هغې ډېر لرغونځايونه لري
دا عمومي کتنه د ۲۳ هېوادونو نوملړ راپه ګوته کوي چې ۱۵ يا ډېر نړیوال میراث ځایونه لري:


ImageSize = width:600 height:auto barincrement:15
PlotArea  = top:10 bottom:30 right:50 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:60
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0

Colors =
  id:yellow value:yelloworange

Backgroundcolors = canvas:white
Define $n24 = 24
BarData =
  barset:Studentenbuden

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Studentenbuden

  from:0 till:60 color:purple text:"Italy" (60)

  from:0 till:59 color:blue text:"China" (59)
  from:0 till:54 color:blue text:"Germany" (54)
  from:0 till:53 color:blue text:"France" (53)
  from:0 till:50 color:blue text:"Spain" (50)

  from:0 till:43 color:green text:"India" (43)

  from:0 till:35 color:yellow text:"Mexico" (35)
  from:0 till:35 color:yellow text:"United Kingdom" (35)
  from:0 till:32 color:yellow text:"Russia" (32)

  from:0 till:28 color:orange text:"Iran" (28)
  from:0 till:26 color:orange text:"Japan" (26)
  from:0 till:26 color:orange text:"United States" (26)
  from:0 till:24 color:orange text:"Brazil" ($n24)
  from:0 till:22 color:orange text:"Canada" (22)
  from:0 till:21 color:orange text:"Turkey" (21)
  from:0 till:20 color:orange text:"Australia" (20)

  from:0 till:19 color:red text:"Greece" (19)
  from:0 till:17 color:red text:"Czech Republic" (17)
  from:0 till:17 color:red text:"Poland" (17)
  from:0 till:17 color:red text:"Portugal" (17)
  from:0 till:16 color:red text:"Belgium" (16)
  from:0 till:16 color:red text:"South Korea" (16)
  from:0 till:15 color:red text:"Sweden" (15)

  barset:skip


## یادښتونه

## سرچينې
باسپورس تنګئ

د **باسفورس** **تنګی**  یو طبیعي تنګئ او په نړیواله کچه مشهوره سمندري لاره ده چي د ترکیې په استانبول کي موقعیت لري. باسپورس تور سمندرګي د مارمارا له سمندر سره نښلوي او د اسیا او اروپاد لویو وچو ترمنځ پوله جوړوي. دا تنګئ اسیايي ترکیه یا اناتولیا د اروپایي ترکیې یا ټیرس څخه هم بېلوي. باسفورس د نړۍ تر ټولو تنګ تنګئ دی چي د نړیوال تګ راتګ لپاره کارول کیږي.

د باسپورس تنګي پر شاوخوا ساحلونو باندي مېشت کسان د استانبول د ښار 17 میلیونه نفوس په ځان کي رانغاړي.

د باسپورس تنګئ او د مارمارا په سمندر کي د داردانیل تنګئ دواړه د ترکیې د تنګي په نوم یادیږي.

په استانبول کي د باسپورس شاوخوا څنډي د کانکریټو په مرسته جوړي سوي او ټینګي سوي دي.
د جبل الطارق تنګئ

**د جبل الطارق تنګئ** یا **د جبرالټر تنګئ**  یو سمندري تنګه نقطه ده چي اتلانتیک سمندر د مدیترانې له سمندر سره نښلوي او اروپا له افریقا څخه جلا کوي. د افریقا او اروپا دواړي وچي د 7.7 سمندري مایلونو (14.2 کیلومتره، یا 8.9 مایله د وچي فاصله) په واټن ددغه نقطې په واسطه بېلي سوي دي. دلته یوه بېړۍ هره ورځ د دوو وچو تر منځ په 35 دقیقو کي تیریږي، او د تنګي ژوروالی یې د 300 او 900 مترو ترمنځ اټکل سوی دی. 

جبل الطارق تنګئ د مراکش، هسپانیې او د برتانیې اړوند د جبل الطارق په ځمکنیو اوبو کي پروت دی. د سمندر د قانون په اړه د ملګرو ملتونو د کنوانسیون له مخي بهرنۍ کښتۍ او الوتکې د پرله پسې ټرانزیټ په صورت کي د جبرالټر تنګي څخه د تیریدو او د الوتني دواړي ازادۍ لري.
لاوټربرونېن

**لوټربرونن** په سویس کې د برن په کانتون کې د انټرلیکن - اوبرهاسلي اداري ولسوالۍ یو کلی او ښاروالي دی. په ښاروالۍ کې د وینګن ، مورین ، ګیمیلوالډ ، سټیلبرګ ، او ایزن فلو نورو کلیو او همدارنګه یو شمیر نور کلی شامل دي. د لوټربرونن د کلي نفوس د وینګن په پرتله لږ دی، مګر د نورو په پرتله لوی دی.

دغه ښاروالۍ د **لوټربرونن وادي**، د برنیس الپس په پښو کې موقعیت لري. 

په ورته ډول د ګرینډیلوالډ ته ، لوټربرونن د ګرځندوی یو لوی ځای ګرځیدلی. دا د برنیس اوبرلینډ ریل پټلۍ لخوا انټرلیکن سره وصل دی او د وینګرنالپ ریلوې پیل دی، چې کلین شیډیګ ته ځي. وروستی ځای د یونګفراو ریل پټلۍ پیل دی، په اروپا کې ترټولو لوړ ریل پټلۍ او د جنګفراو - الیټش خوندي ساحې ته دروازه ده.
جان اېف کېنیډي نړیوال هوایي ډګر

**جان ایف کینیډي نړیوال هوایی ډګر** په متحده ایالاتو کي یو لوی نړیوال هوایی ډګر دی چي د نیویارک ښار او شاوخوا سیمو لپاره خدمات چمتو کوي. یاد هوایي ډګر د لانګ ټاپو د کوینز په سویل لویدیز څنډه کي د جمیکا خلیج سره موقعيت لري. جان اېف کینډي نړیوال هوایي ډګر د نیویارک هوایی ډګرونو په سیسټم کي د اوو هوایی ډګرونو ترټولو بوخت هغه دی، چي په متحده ایالاتو کې شپږم بوخت هوایی ډګر او په شمالي امریکا کي ترټولو بوخت نړیوال سوداګریز هوایی ډګر ګڼل کیږي. دغه هوايي ډګر 5200 جریبه ځمکخ په ځان کي رانغاړي، چي د نیویارک په میټرو پولیټین کي ترټولو لویه سیمه بلل سوې ده. په هوايي ډګر کي له 90 څخه ډیر هوایی شرکتونه د نړۍ شپږو لویو وچو ته مستقیمي الوتني ترسره کوي. 

د کېنډي هوایی ډګر جمیکا ته څېرمه د کوینز په ګاونډ کي موقعیت لري، او   د مین هټن سویل ختیځ ته پروت دی. په ډګر کي دننه پنځه مسافر وړونکي ترمینلونه او څلور ځغاستلیکي شتون لري. کینډي هوایي ډګر د امریکا د هوایي شرکتونو او ډیلټا هوایي لیکو لپاره مرکزي حیثیت لري، او همدارنګه د جیټ بلیو لپاره لومړنۍ عملیاتي اډه هم ده.  
	
د کېنډي هوایي ډګر په 1948 کي **د نیویارک نړیوال هوایی ډګر** په نوم پرانستل سو    او په عام ډول **د Idlewild Airport** په نوم پیژندل کیده،  خو په 1963 کي د جان ایف کینیډي تر وژنې وروسته د هغه د درناوي په موخه د جان ایف کینډي نړیوال هوایي ډګر ونومول سو.
پلاستیک

**پلاسټیک** د مصنوعي یا نیم مصنوعي موادو پراخه لړۍ ده چې پولیمر د اصلي اجزا په توګه کاروي. د دوی پلاستیکیت دا امکان ورکوي چې پلاستیکونه د بېلابېلو ډولونو جامد شیانو کې جوړ شي، ایستل شي، یا فشار ورکړي. دا تطابق، د نورو ملکیتونو پراخه لړۍ سره یوځای شوی، لکه د لږ وزن، دوامدار، انعطاف وړ، غیر زهرجن، او د تولید لپاره ارزانه، په ټوله نړۍ کې د دوی پراخه کارونې لامل شوی. ډیری پلاستیکونه د طبیعي ګاز او پټرولیم څخه اخیستل شوي، او د نوي کیدونکي موادو څخه یوه کوچنۍ برخه لکه جوار، پولیلیکیک اسید، یا د پنبې مشتقات. 

د ۱۹۵۰ او ۲۰۱۷ ترمنځ، ۹,۲ ملیارد میټریک ټنه پلاستیک اټکل شوی دی؛ د دې نیمایي څخه ډیر له ۲۰۰۴ راهیسې تولید شوي. په ۲۰۲۳ کې، لومړني ارقام ښیي چې په ټوله نړۍ کې ۴۰۰ ملیون مټریک ټنه پلاستیک تولید شوي.  که چیرې د پلاستیک غوښتنې نړیوال تمایل دوام ومومي، اټکل کیږي چې د ۲۰۶۰ کال پورې به د نړیوال پلاستيک کلني تولید ۱,۳ ملیارد ټنو ته  په عمده غوښتنلیکونو کې بسته بندي (۴۰٪) او ودانۍ/جوړول (۲۰٪) شامل دي. 

د شلمې پیړۍ له پیل راهیسې د پلاستیک بریالیتوب او حاکمیت د پراخو چاپیریال اندیښنو لامل شوی،  په طبیعي ایکوسیستمونو کې د دوی د سست تخریب نرخ له امله ډیری تولید شوي پلاستیکونه بیا نه کارول شوي، یا د بیا کارولو وړ ندي، یا په ځمکه کې نیول شوي یا په چاپیریال کې د پلاستیک ککړتیا او مایکروپلاستیک په توګه دوام لري. د پلاستیک ککړتیا د نړۍ په ټولو لویو اوبو کې موندل کیدی شي، د بیلګې په توګه، د نړۍ په ټولو سمندرونو کې د کثافاتو پیچ رامینځته کول او د ځمکې ایکوسیستمونه ککړوي. تر دې دمه د ټولو رد شوي پلاستيکونو څخه، څه د پاسه ۱۴٪ سوځول شوي او له ۱۰٪ څخه کم بیا کارول شوي دي. 

په پرمختللو اقتصادونو کې، د پلاستيک شاوخوا دریمه برخه په بسته بندۍ کې کارول کیږي او نږدې ورته په ودانیو کې د غوښتنلیکونو لکه پایپ کولو ، پلمبینګ یا وینیل سایډینګ کې کارول کیږي.  په نورو استعمالونو کې موټرې شاملې دي (تر ۲۰٪ پورې پلاستيکي  )، فرنیچر، او لوبې.  په پرمختللې نړۍ کې، د پلاستيک غوښتنلیکونه ممکن توپیر ولري؛ د هند ۴۲٪ مصرف په بسته بندۍ کې کارول کیږي.  په ټوله نړۍ کې، شاوخوا ۵۰&nbsp;کیلوګرامه پلاستیک هر کال تولیدیږي، چې تولید یې په هرو لسو کلونو کې دوه چنده کیږي.

د نړۍ لومړی بشپړ مصنوعي پلاستیک بیکلایټ و، چې په ۱۹۰۷ کال کې په نیویارک کې د لیو بایکلینډ لخوا اختراع شو،  چا چې د "پلاستیک" اصطلاح جوړه کړه.  نن ورځ په لسګونو ډوله پلاستیکونه تولیدیږي، لکه پولی ایتیلین ، چې په پراخه توګه د محصول په بسته بندۍ کې کارول کیږي، او پولی وینیل کلورایډ (PVC)، چې په ساختماني او پایپونو کې کارول کیږي د خپل ځواک او دوام له امله. ډیری کیمیا پوهانو د پلاستیک د موادو ساینس کې برخه اخیستې ده، پشمول د نوبل جایزې ګټونکي هرمن سټوډینګر ، چې د " پولیمر کیمیا پلار" بلل کیږي، او هیرمن مارک چې د " پولیمر فزیک پلار" په نوم پیژندل کیږي.
هیترو هوایي ډګر

**د لندن هیترو هوایی ډګر**   چي تر 1966 پوري *د لندن هوایي ډګر* نومېدی، په انګلستان هیواد کي لومړنی او لوی نړیوال هوایی ډګر دی چي پلازمېني لندن ته خدمات وړاندي کوي. هیترو د لندن د هوایی ډګرونو په سیسټم کي د شپږو نړیوالو هوایي ډګرونو ترټولو لوی هغه دی. 

یاد هوایي ډګر د هیترو هوایی ډګر هولډینګ ملکیت ګڼل کیږي.  په 2023 کي هیترو په اروپا کې ترټولو بوخت هوایی ډګر وو،  چي د کورنیو مسافرینو د ترافیک له مخي د نړۍ څلورم او د نړیوالو مسافرینو ترافیک له مخي په نړۍ کي دوهم بوخت هوایي ډګر ګڼل سوی دی. تر 2023 پوري هیترو هغه هوایی ډګر وو چي په نړۍ کي یې ترټولو ډیري نړیوالي اړیکي او تګ راتګ لاره. 

هیترو په ۱۹۳۰ کال کې د یوه کوچني هوايي ډګر په توګه رامنځ ته سو،  خو له دویمې نړیوالې جګړې وروسته په یوه خورا لوی هوايي ډګر بدل سو. دا ډګر د مرکزي لندن لویدیځ ته د  په واټن کي پروت دی، او  ځمکه په ځان کي رانغاړي. هیترو په تدریجي ډول د 75 کلونو په اوږدو کي پرله پسې پراخه سوی دی، او اوس دوې موازي ختیځ - لویدیځ ځغاستلیکي او څلور عملیاتي مسافر وړونکي ترمینلونه او یو د کارګو ترمینل لري.  یاد هوایي ډګر د برتانیا د هوایي ترافیکو او ورجین اتلانتیک لپاره لومړنی مرکز بلل کیږي.
ریډیټ

**ریډیټ** د امریکا د ټولنیزو خبرونو مجموعه ، د منځپانګې درجه بندي ، او د فورم ټولنیز شبکه ده. راجستر شوي کارونکي (په عموم ډول د "ریډیټرز" په نوم یادیږي) سایټ ته مینځپانګې وسپاري لکه لینکونه، متن پوسټونه، انځورونه او ویډیوګانې، چې بیا د نورو غړو لخوا رایه ورکول کیږي یا ښکته ("اپته رایه" یا "ناوړه رایه"). پوسټونه د موضوع له مخې د کارونکي لخوا رامینځته شوي بورډونو کې تنظیم شوي چې د "فریډډیټس" په نوم یادیږي. سپارښتنې د ډیرو رایو سره د دوی د فرعي ریډیټ پورتنۍ برخې ته ښکاري او که چیرې دوی کافي رایې ترلاسه کړي، په نهایت کې د سایټ په لومړي مخ کې. د ریډیټ مدیران ټولنې منځته راوړي. اعتدال هم د ټولنې د ځانګړو منځګړو لخوا ترسره کیږي، کوم چې بې معاشه رضاکاران دي.  دا په سان فرانسسکو کې میشته د **Reddit, Inc.** لخوا پرمخ وړل کیږي.  

د دسمبر ۲۰۲۴ پورې، ریډیټ په نړۍ کې اتمه ترټولو لیدل شوې ویب پاڼه ده.
سپینه مولۍ

**سپینه مولۍ** د ژمی یو معتدل مولۍ دی چې معمولا د ګړندۍ وده کونکي پاڼي او اوږدې، سپینې ریښې لخوا مشخص کیږي. په اصل کې د ختیځې اسیا وچه ده، سپینه مولۍ په ټوله سیمه او همدارنګه په سوېلي اسیا کې کرل کیږي او په نړیواله کچه شتون لري. په ځینو ځایونو کې، سپینه مولۍ د دې وړتیا لپاره کرل کیږي چې د خاورې ټوټې ټوټې کړي او غذايي مواد بیرته ترلاسه کړي او حاصل نه کیږي.
کې۲

**کې۲** ، په  د سمندر له سطحې څخه پورته، په ځمکه کې دوهم لوړ غر دی، د ایوریسټ غر وروسته  .  دا د قراقرم سلسله کې پروت دی، یو څه برخه د پاکستان تر ادارې لاندې کشمیر کې د ګلګت-بلتستان په سیمه کې او په یو څه برخه کې د چین لخوا اداره شوي ټرانس قراقرم په سیمه کې د شینجیانګ د تاشقرغان ازاده څانګه کې موقعیت لري.   

کې۲ د *وحشي غره* په نوم مشهور شو وروسته له هغه چې جورج بیل - چې په ۱۹۵۳ کې د امریکا په سفر کې یو غره کوونکی - وویل، "دا یو وحشي غر دی چې هڅه کوي تاسو ووژني."  په نړۍ کې د پنځو لوړو غرونو څخه، کې۲ د اوږدې مودې لپاره ترټولو وژونکی و: د ۲۰۲۱ څخه مخکې، نږدې یو کس په غره کې د هرو څلورو کسانو لپاره مړ شوی و چې سر ته رسیدلي وو.    د بریالي هڅو د زیاتوالي وروسته،  د اټکل له مخې ۸۰۰ کسانو د کې۲ سرته رسولې ده، چې د 96 د مړینې په هڅه کې وه . 

همدارنګه کله ناکله د **Mount Godwin-Austen** په نوم هم پیژندل کیږي،    د کې۲ لپاره نور مستعار نومونه *د غرونو پاچا* او *د غرونو غره* دي،  او همدارنګه *د غره غره د* مشهور ایټالوي غره ختونکي رین هولډ میسنر وروسته لقب د هغه کتاب د کې۲ په اړه ورته دی.  که څه هم د ایوریسټ سر په لوړه ارتفاع کې دی، کې۲ ډیر ستونزمن او خطرناک دی. دا په یوه برخه کې د شمالي موقعیت له امله دی، چیرې چې خرابه هوا ډیره عامه ده.  دغه سرمشریزه د لومړي ځل لپاره د ایټالوي غره ختونکو لینو لیسیډیلي او اچیل کمپګنوني لخوا په ۱۹۵۴ کې د اردیتو ډیسیو په مشرۍ ایټالوي سفر کې پای ته ورسیده.

ډیری پورته کیدل د جولای او اګست په میاشت کې ترسره کیږي، په ځانګړې توګه د کال تر ټولو ګرم وخت.  د ۲۰۲۱ په جنوري کې کې۲ وروستی اته زره کس شو چې په ژمي کې د نیپالي غره ختونکو د یوې ډلې لخوا چې مشري یې نېرمل پورجا او مینګما ګالجي شرپا کوله.  

د کې۲ ختیځ مخ غیر پورته پاتې دی.
ډېر ليدل کېدونکي موزيمونه

دا د کلنۍ احصایې له مخې په ۲۰۲۳ ز کال کې په نړۍ کې ترټولو ډېر ليدل شويو موزیمونو يا **لرغونتونونو**  نوملړ دی.
[بټنوک|  [لوور|لوور موزيم، پاریس، فرانسه]]
بټنوک| د واتیکان میوزیم ، واتیکان ښار، روم
[بټنوک| [د برتانيې موزيم|برېتانوي موزیم ، لندن]]
بټنوک| طبیعي تاریخ میوزیم ، لندن
بټنوک| د میټروپولیټین میوزیم ، نیویارک ښار
بټنوک| طبیعي تاریخ ملي موزیم ، واشنګټن ډي سي، متحده ایالات
بټنوک| ټاټې ماډرن ، لندن، انګلستان
بټنوک| د کوریا ملي موزیم ، سیول، سوېلي کوریا
بټنوک| د ګوانګډونګ میوزیم ، ګوانګزو، چین
بټنوک| د میلانا میوزیم ، کونیا، تورکیه
بټنوک| د اورسا میوزيت ، پاریس، فرانسه

## په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ ز کال کې تر ټولو ډېرل ليدل شوي نندارځيونه (لرغونتونونه)

## معیارونه
په دې نوملړ کې هنري، کلتوري، تاريخي، طبيعي تاريخي او ساينسي موزيمونه شامل دي، چې په ۲۰۲۲ ز کال کې ترې کابو  ۱,۲۵۰,۰۰۰ څخه زیاتو ليدونکو ليدنه کړې،  مګر دې نوملړ کې لرغونو آثارو ځایونه، تاریخي اثار، یا ډېری ماڼۍ موزیمونه شامل ندي. د مثال په توګه، منع شوي ښار ، کرملین ، او د وارسای ماڼۍ دې نوملړ کې نشته، که څه هم لوور او هرمیج بيا پکې شاملې دي.

په ټولو سیمو کې د راپور ورکولو کې د توپیرونو له امله، د ارقامو د راپور ورکولو په وخت کې یو څه توپیر به خامخا وي.

## دا هم وګورئ
* ډېر ليدل کېدنکو هنري نندارځايونو نوملړ
* د سیمې له مخې د ډیری لیدل شوي موزیمونو نوملړ
* د لوی هنر میوزیمونو نوملړ
* دډېر ليدل کېدونکو ځايونو او يادګارونو نوملړ

## سرچينې
امام ابو یوسف

**يعقوب بن ابراهيم الانصاري** چي **د ابو یوسف** په نوم هم پېژندل کيږي،(۷۲۹-۷۹۸) په اسلامي فقهه کي د امام ابو حنیفه شاګرد وو.  نوموړی د خپلو لیکنو او په حکومتي دندو کي د اسلامي شریعت اړوند د حنفي مذهب په خپرولو کي زیاته ونډه درلوده.

ابو یوسف د هارون الرشید د واکمنۍ پر مهال د قاضي *القضات* په توګه دنده ترسره کوله. دده نامتو اثر (کتاب الخراج) د مالیاتو او مالي مسئلو په اړه په اسلامي نړۍ کي زیات مشهوره دی.

## ژوندلیک

ابو یوسف په اتمه پیړۍ کي د عراق هیواد په کوفه او بغداد ښارونو کي اوسېدی. د نوموړي نسب د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) په زمانه کي په مدینه کي د ځوان سعد بن حبطه پوري رسیږي. 

د روایاتو پر بنسټ ابو یوسف په یوه غریبه کورنۍ کي لوی سوی وو، خو د پوهي ترلاسه کولو سره یې زیاته مینه درلوده. دده مور د خپل زوی علمي تنده نه خوښول، او هیله یې درلوده چي ابو یوسف په یوه سوداګرۍ کي مهارت ترلاسه کړي. دا چي ابو یوسف د خپلي مور یاده هیله پر ځمکه نسوای غورځولای، نو ځکه یې د سوداګرۍ کولو ترڅنګ زده کړي هم ترسره کولې.  په زدکړو کي دده ځانګړی مهارت ډېر ژر د ابو حنیفه تر غوږو ورسېدی، چي په دې توګه هغه هم دده راتلونکي لارښود جوړ سو. په داسي حال کي چي د ابو یوسف د ماشومتوب په اړه روایات ډول ډول خبري کوي، خو دا خبره په ثبوت رسېدلې ده چي نوموړي په کوفه او مدینه کي د یو شمیر عالمانو لکه ابو حنیفه، مالک بن انس، سعد او نورو څخه دیني پوهه ترلاسه کړې ده.  د ابو حنیفه تر پوهنیزي سرپرستۍ لاندي ابو یوسف د پام وړ بریالیتوبونه ترلاسه کړل او د اسلامي شریعت اړوند حنفي مذهب د نفوذ په پراختیا او خپریدو کي یې زیاته مرسته وکړه.

ابو یوسف تر هغه وخته په کوفه کي اوسېده ترڅو چي په بغداد کي دقاضي په وټاکل سو، خو دا څرګنده نه ده چي ایا هغه د خلیفه مهدي، خلیفه هادي او که هارون الرشید لخوا دغه څوکۍ ته ورسېدی. د یوې کیسې پر بنسټ ابو یوسف وتوانید ترڅو یو حکومتي چارواکي ته د دیني قانون په اړه ښه مشوره ورکړي چي له همدې امله یې د خلیفه هارون الرشید دربار ته لاره پیدا کړه.  ابو یوسف خلیفه ته د قناعت وړ حقوقي نظریاتو په ورکولو سره ډېر ژر د بغداد د قضاوت چوکۍ په لاس راوړه. د یادوني وړ ده چي ابو یوسف لمړی شخص وو چي په اسلامي تاریخ کي یې د قاضي القضات لقب ترلاسه کړ.  په داسې حال کي چي په هغه وخت کي دا د اعزاز یو ستر لقب وو، خلیفه ددې ترڅنګ زیات وخت له ابو یوسف سره د حقوقي او مالي پالیسي په اړه سلا مشوره کوله، تر داسي تندازي چي ده ته یې په سلطنت کي د نورو قاضیانو د ټاکلو صلاحیت هم ورکړ. ابو یوسف په ۱۸۲/۷۹۸ زیږدیز کال کي تر مرګه پوري د قاضي ستره دنده په غاړه درلوده.
د افغانستان نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ

د يونيسکو نړيوال ميراث کنوانسيون (چې په ۱۹۷۲ زېږديز کال کې تاسيس شوی دی) له مخې، د ملګرو ملتونو تعلیمي، ساینسي او کلتوري سازمان (یونسکو) لپاره نړیوال میراث ځایونه د کلتوري یا طبیعي میراث لپاره هغه د اهمیت وړ ځایونه دي چې په ياد کنوانسيون کې تشريح شوې دي  کلتوري ميراثونه يا يادګارونه عبارت دي د (معمارۍ، يادګاري مجسمې، يا ليکنې ، ودانۍ، لرغونځايونه، لرغوني اثار، طبيعي، جیولوژیکي او فزیوګرافیک جوړښتونه (د حیواناتو او نباتاتو د ګواښونکي ډولونو استوګنځایونو په ګډون)، او طبیعي ځایونه چې د ساینس، محافظت یا طبیعي ښکلا له نظره مهم دي.  افغانستان د ۱۹۷۹ کال د مارچ په ۲۰ مه د دې کنوانسیون غړی شو، چې خپل ځينې لرغونځايونه يې په دې کنوانسيون کې ثبت کړل 

تر ۲۰۲۲ز کال پورې په افغانستان کې يوازې دوه رسمي ثبت شوي او څلور نور ازمايښتي لرغونځايونه موجود وو، چې د يونېسکو کنوانسيون سره ثبت شوي وو.

لومړنی ځای چې په ۲۰۰۲ ز کال د يونېسکو نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ ته ورګډ شو، هغه د جام منار او د هغې لرغونې پاتې شوني وو.

دوهم ځای د باميانو دره او د هغې ځای لرغوني پاتې شوني وو، چې په ۲۰۰۳ ز کال کې د غوښتنې سره سم د يونېسکو نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ ته وزيات شو.

## نړیوال میراث ځایونه
یونیسکو د لسو معیارونو لاندې ځايونه په نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ کې ورزياتوي، د دې لپاره چې يو هېواد خپل يوځای په د يونېسکو په نړيوالو ميراث ځايونو کې ورګډ کړي بايد ياد شرايط پوره کړي. 

## لنډمهال لرغونځايونو نوملړ
لنډمهاله لرغونځايونو نوملړ په حقيقت کې د نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ ته د يو هېواد له خوا د خپل يو ځای نومول دي، تر هغې چې د دې ځای په اړه بشپړ مالومات د يونېسکو د شرايطو سره سم برابر او پوره شي، ترڅو د نړيوالو ميراث ځايونو نوملړ ته ومنل شي، 

د نړیوال میراثونو په نوملړ کې د ليکل شويو لرغونځايونو سربېره، غړي هېوادونه کولی شي د لنډمهاله ځایونو نوملړ وساتي چې دوی یې د نومونې لپاره په پام کې نیسي. د نړیوالو میراثونو نوملړ يوځای یوازې هغه وخت منل کیږي چې تر دې دمخه د لنډمهال لرغونځايونو نوملړ کې ترې يادونه شوې وي.  تر ۲۰۲۲ ز کال پورې څلور سيمې يا ځايونه د افغانستان د لنډمهاله لرغونځايونو يا ميراث ځايونو نوملړ کې شاملې دي. 

## سرچينې
ډېرې ليدل کېدونکې وېبپاڼې

دا د ۲۰۲۴ ز کال د نومبر تر مياشتې پورې په ټوله نړۍ کې د ډېرو ليدل کېدونکو وېبپاڼو نوملړ دی.
## نوملړ
دا مالومات د ۲۰۲۴ کال تر نومبر مياشت پورې له سيميلاروېب او سېموروش څخه اخيستل شوي دي، په دې کې هغه وېبپاڼې نه دي شامل چې د اصلي ډومين لاندې څنګزن ډومين په توګه کارول کيږي.

## سرچينې
د شیریمیتیفو نړیوال هوايي ډګر

**د شیریمیتیفو نړیوال هوايي ډګر** په روسیه کي له څلورو نړیوالو هوایی ډګرونو څخه یو دی چي د مسکو ښار ته خدمات وړاندي کوي.دا ډګر په روسیه کي لمړی او په اروپا کي یوولسم بوخت هوایي ډګر ګڼل کیږي. شیریمیتیفو په اصل کي د یوې پوځي هوايي اډې په توګه جوړ سوی وو، چي وروسته په 1959 کي په ملکي هوایي ډګر بدل سو.  یاد هوایي ډګر په سیمه کي د یو نږدې کلي په نوم نومول سوی دی.

شیریمیتیفو هوایي ډګر شپږ ترمینلونه لري، چي څلور پکښي نړیوال ټرمینلونه، یو کورنی ترمینل او یو خصوصي هوايي ترمینل دی.   دا هوایي ډګر د مرکزي مسکو ښار شمال لویدیځ تخ په  واټن کي د لوبنیا او خمکي ښارونو ترمنځ موقعيت لري. 

په 2019 کي شیریمیتیفو شاوخوا 49.9 ملیونه مسافرو ته خدمات چمتو کړل.
د ارغستان سیند

**ارغستان سیند** د افغانستان په جنوبي کندهار ولایت کي د ارغستان ولسوالۍ اړوند یو سیند دی. دا سیند د ارغستان ولسوالۍ او د زابل او کندهار ولایتونو څخه تیریږي او د ډورۍ سیند یوه برخه ده، چي هغه بیا د هلمند سیند یوه فرعي برخه ګڼل کیږي. 

ارغستان سیند  اوږدوالۍ او  حوزوي مساحت لري .

## ځمکنی جوړښت

د ارغستان سیند د افغانستان په سویل ختیځ کي د زابل په ولایت کي له ډیورنډ کرښي سره څېرمه تیریږي، او د پیل له نقطې څخه لږ وروسته د سویل لویدیځ په لور مخه نیسي. دا سیند په ښې اړخ کي د شاوخوا  په واټن باندي د کندهار له ډورۍ سیند سره ګډیږي. د سیند په ښکته لوري کي بهېدونکي اوبه په پراخه کچه د کندهار د ځمکو خړوبولو لپاره کارول کیږي، چي هلته یې جریان خورا کم وي. د سیند اوسط کلنی جریان پر ثانیه باندي دوه متره مکعبه اټکل سوی دی. 

د لوړې سیند (د ډورۍ سیند سره نژدې په پورتنۍ برخه کي یو سیند دی) د شمال ختیځ څخه د ارغستان سیند مرستیال ګڼل کیږي، چي د ابی ایستاده جهيل ته نږدې یې سرچینه موقعيت لري. مرستیال سیند د ارغستان د ښې خوا په ښکته برخه کي له ارغستان سیند سره یوځای کیږي.
د ډورۍ سیند

**ډورۍ** چي د **لوړه، لوړې** او **کدني** په نامه هم یادیږي، د افغانستان او پاکستان یو ګډ سیند دی. دا سیند د  په اوږدوالي د پاکستان له بلوچستان ایالت څخه د افغانستان د کندهار ولایت له لاري د ارغنداب تر سیند پوري بهیږي. 

ډورۍ د بلوچستان ایالت د مرکز کویټه ښار د شمال څخه راپیل کیږي، او د سیند سرچینې ته یې په پاکستان کي د لوړا نوم کاریږي. افغانستان ته تر ننوتلو وروسته ددې سیند نوم په کدني بدلیږي، او د سپین بولدک تر ولسوالۍ لاندي سیمو کي د ډورۍ په نوم یاديږي.

په افغانستان کي د ډورۍ سیند لومړی لوېدیځ لوري ته بهیږي او ورپسې د افغانستان په سویل ختیځ کي د ریګستان په شګو ننوزي. وروسته د شمال لور ته په بهېدلو سره د دښتي په اوږدو کي د ختیځ او شمال ختیځ له لاري د تخت پول سیمي ته رسیږي چي د کندهار درې سویل ختیځ ته څېرمه پرته ده. تر دې ټولو وروسته د ارغستان په سیند ګډ او بیا د ترنک سیند سره چي د کندهار سويل ته په شاوخوا  واټن کي پروت دی ځان رسوي.

## هایدرولوژي

ډورۍ د خپلو اوبو ډیره برخه په پسرلي کي د واوري له خولو څخه ترلاسه کوي.

د زراعتي ځمکو لپاره د اوبو ایستلو چاري ددې سیند جریان او سرعت خورا کم کړی دی. په تخت پول کي ددې سیند اندازه پر یوه ثانیه باندي تر یوه متر هم کمه ده.
رېګستان

**رېګستان** يا **رېګ** چي د **رېګستان صحرا**، **رېګستان دښت**، او د **سیستان دښت** په نامه هم یادیږي، یوه پراخه وچه سیمه ده چي د افغانستان په جنوب لویدیځ کې د کندهار او هلمند ولایتونو ترمنځ موقعیت لري. دا یوه شګلنه صحرا ده چې د وړو سور رنګه شګو له غرونو څخه جوړه ده او شاوخوا  رېګ لرونکي لوړي ژوري، چاپېر ډګرونه، خلاصي ډبرې او په خټو پوښلي ځایونه لري. په دې دښت کي د غونډیو لاندي برخه د ثبات لرونکو او لرغونړ منحرفو ټوټو څخه جوړي دي، چي د لویدیځ څخه ختیځ ته د باد مخه ګرځوي او لوی شمېر رېګ له ځان سره لېږدوي. یاده دښته د بلوڅانو او پښتنو کوچیانو له لږ کم نفوس څخه برخمنه ده. دښته په تدریجي ډول شاوخوا کرنیزو سیمو ته هم زیان رسوي . 

په 1998 کي یوه سخته وچکالي د ریګستان د صحرا له سیمي څخه د نږدې 100,000 کوچیانو د بې ځایه کیدو لامل سوه،  چي ډیری یې اوس د ارغنداب او هلمند سیندونو او ریګستان تر منځ په لنډمهاله میشت ځایونو کي ژوند کوي. د ملګرو ملتونو لخوا په کندهار ولایت کي د داخلي بې ځایه شویو (IDPs) په کمپونو کي هم یو لوی شمیر دغه ډول خلک ژوند کوي. ملګري ملتونه اوس مهال دداسي ستراتیژیو په لټه کي دي ترڅو کوچیان بیرته په ریګستان کي د څارویو د ساتلو دودیز معیشت ته راستانه او ځای پر ځای سي. د ملګرو ملتونو د چاپیریال د پروګرام ټیم راپور ورکوي چي په ریګستان کي "تر 100 کلي د بادونو دوړو او شګو له امله ډوب له منځه تللي دي".
ډېر ليدل کېدونکي هېوادونه

دا په نړۍ کې د سېلانيانيانو يا ګرځندويانو د شمېر پر اساس د هېوادونو نوملړ يا د ګرځندويانو له مخې د نړۍ د هېوادونو درجه بندي ده، چې د ملګرو ملتونو د ګرځندويانو نړيوال سازمان له خوا ترتيب شوې ده چې په کال کې شپږ ځله خپريږي.
## د نړيوالو ګرځندويانو له خوا ډېر ليدل شوي ځايونه:
په ۲۰۲۳ کال کې ۱.۳ میلیارده نړیوال سیلانیان بېلابېلو هېوادونو ته ورغلي وو، چې د ۲۰۲۲ کال په پرتله د سېلانيانو په شمېر کې ۳۳.۴٪ او د ۲۰۲۱ کال په پرتله ۱۱۲.۲٪ زيادښت راغلی وو.   په ۲۰۲۳ کال کې د نړیوالو ګرځندویانو لپاره تر ټولو :غوره ۱۰ ځایونه دا وو:

بټنوک|ګراناډا، الحمراء منظره
[بټنوک|په روم کې [کولسيوم ماڼۍ د نړۍ يوه مشهوره سياحتي ځای]]
بټنوک|د استانبول يوه ننداره
|بټنوک|د چيچين اېتزا کلا د نړۍ له اوو مشهوره عجايبو يوه
بټنوک|د لندن ښاری تالار نه د لندن ښار يوه ننداره
بټنوک|په جرمني کې باويريا د نړيوالو ګرځندويانو لپاره يو سرګرمه ځای دی
بټنوک|د نيويارک د يوې برخې انځور
بټنوک|ايفل ټاور
[بټنوک|د [سانټوريني کالډيرا منظره]]
[بټنوک|په ويانا کې د [بيلويډير ماڼۍ]]
## افريقا
په ۲۰۱۹ز کال کې، افريقا ته ۶۹.۹ میلیونه نړیوال سېلانيان راغلل (د مصر او لیبیا پرته)، چې دا شمېره د ۲۰۱۸ کال په پرتله د سېلانيانو ۲.۴٪ زیاتوالی راښيي.
د نړيوال اقتصادي فورم د ۲۰۲۴ ز کال د سفر او ګرځندويانو د پراختيا راپور له مخې مراکش د مينا سيمې هغه هېواد دی چې اقتصاد يې تر ډېره د سېلانيانو او ګرځندويانو په راتګ پورې تړلی دی.
سوېلي افريقا په ټوله افريقا کې د ګرځندويانو لپاره يو خورا ښه ځای دی چې هر کال ورته ګڼ شمېر سېلانيان راځي، د ګرځندويانو د شمېر له مخې د افريقا لس غوره هېوادونه دا دي:

په لاندې لړليک کې راسره د ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ ز کال د افريقا د لس ډېرو ليدل کېدونکو هېوادونو نوملړ راخيستی چې هغوی ته د راتلونکو سېلانيانو اټکلي شمېر هم ورسره ليکل شوی دی:

### امريکا
په ۲۰۲۲ ز کال کې امريکا ته ۱۵۶.۲ مېليونه نړيوال سېلانيان راغلي وو چې دا د تېرو کلونو په پرتله د سېلانيانو په شمېر کې ۹۰.۹٪ زياتوالی راښيي.
په ۲۰۲۲ ز کال کې د سېلانيانو او ګرځندويانو لپاره لس غوره ځايونه دا وو:

### اسيا او ارام سمندر
په ۲۰۱۹ ز کال کې د اسيا او ارام سمندر څېرمه هېوادونو نه ۳۶۰.۷ ميليونه سېلانيانو ليدنه کړې وه چې دا د ۲۰۱۸ ز کال پرتلنه د سېلانيانو په شمېر کې ۴.۱٪ زياتوالی راښيي. په اسيا او ارام سمندر ته څېرمه هېوادونو کې لس غوره هېوادونه چې ډېری سېلانيان ورته راغلي وو، دا دي:

### اروپا
په ۲۰۲۲ ز کال کې کابو ۵۹۴.۵ ميليونه سېلانيانو له اروپا ليدنه وکړه چې دا شمېره د ۲۰۲۱ ز کال په پرتله د سېلانيانو ۹۵٪ زياتوالی راښيي.

### لوېديځه اسيا
لاندې د لوېديځې اسيا هغه هېوادونو نوملړ ليدلی شئ، چې ډېر سېلانيان ورته راځي:

## د نړيوال ګرځندوی لګښتونه
د ګرځندوی نړیوال سازمان د ۲۰۲۲ او ۲۰۲۳ کلونو لپاره د نړیوال ګرځندوی په برخه کې د لسو غوره مصرف کونکو په توګه لاندې سرچینې بازارونه راپور ورکوي، چې چین او متحده ایالات تر دې دمه ترټولو لوړ مصرف کونکي دي:

## سرچينې
بلوچستان، افغانستان

**بلوچستان**  ( بلوچي :  ) یا **افغان بلوچستان** یوه وچه غرنۍ سیمه ده چي د افغانستان جنوبي او جنوب لویدیځ برخه پکښي راځي. یاده سیمه د ایران سویل ختیځ او پاکستان سویل لویدیځ ته پرته سیمه ده چي د افغانستان د بلوڅانو په نوم نومول سوې.  

## تاریخ

د کلات شپږم واکمن نصیر خان احمدزی د کلات د خاني یو له نامتو او نفوذ لرونکو واکمنانو څخه وو. نوموړي د بلوڅانو د ځواک په ټینګولو، د بلوڅو قومونو په یووالي او د خانیت د سیاسي او اداري جوړښت په جوړولو کي مهم رول ولوباوه. د نصیر خان په واکمنۍ کي د بلوچستان پولي د نن ورځي پاکستان، ایران او افغانستان ځیني سیمي په ځان کي رانغاړلي وې. ددې سیمو شمالي پوله د هلمند او د کندهار تر ځینو برخو ( اوسنئ بلوچستان، افغانستان )، ختیځه پوله تر دیره غازي خان او پنجاب، سویلي پوله د مکران په ساحل کې د عربي سمندر پر غاړه له کراچۍ څخه تر بندر عباس او لویدیځه پوله د پارس بلوچستان (د ایران په اوسني سیستان او بلوچستان ایالت کي پرته سیمه)، کرمان او بندر عباس پوري رسيدلي وې.

د بلوڅانو په توکم کي د سنجرانی ښاخ د شلمي پیړۍ په لومړیو او وروستیو کي د چخانسور په پلازمینه سیستان کي واکمني کوله،   چي په دوی کي د ابراهیم خان سنجرانی کلا د سنجرانی سردارانو اړوند وه. یاده واکمني په اصل کي د سردار ابراهیم خان سنجرانی او سردار شریف نهروي تر مشرۍ لاندي د بلوچو قومونو یو اتحاد وو.  په ۱۸۸۲/۱۲۹۹ کي د ابراهیم خان سنجرانی بلوچ او عبدالرحمن خان تر منځ جګړه رامنځ ته سول، او ابراهیم خان تر ماتي خوړلو وروسته کلا د فراه افغان والي ته پرېښودل. 

د برتانوي هند لخوا د بلوچستان د استعمار او ویشلو تر مخه **بلوچستان، افغانستان** د کلات خاني یوه برخه وه، چي د نولسمي پیړۍ په وروستیو کي د ایران قاجار او د افغانستان امارت ترمنځ ووېشل سوه. 

بلوڅان اوس وخت په افغانستان کي یوه توکمیزه ډله ده، او په سویل لویدیځ نیمروز ولایت کي دوی اکثریت دي.  دوی ددې ترڅنګ په هلمند ، فاریاب ، تخار ، هرات ، کندهار ، بدخشان او د افغانستان په نورو برخو کي هم شتون لري.  

د افغانستان اړوند بلوڅي ويونکي زياتره په نيمروز ولايت کي استوګن دي، او براهوي ويونکي یې په عمومي توګه د کندهار په ولايت کي اوسيږي. ددوی په هاخوا په هلمند کي بلوڅي او براهوي خبري کوونکي بلوڅان ګډ اوسیږي، او د افغانستان په نورو برخو کي بیا په پښتو او دري خبري کوي.
سنجرانی (بلوچ قبیله)

**سنجرانی** د بلوڅ توکم یوه فرعي څانګه ده چي د پاکستان په سند او بلوچستان ایالتونو او افغانستان کي مېشته ده.
د ابراهیم خان سنجراني کلا

**د ابراهیم خان سنجرانی کلا** د افغانستان د نیمروز ولایت په چخانسور ولسوالۍ کي موقعیت لري. داسي انګېرل کیږي چي د خټو او لرګیو څخه جوړه سوې دغه کلا 400 کلن تاریخ لري.  

## تاریخ

ويل کيږي چي د ابراهیم خان کلا په سنجراني سردارانو پوري اړه لري.  په ۱۲۹۹/۱۸۸۲ کې د ابراهیم سنجرانی او عبدالرحمن خان تر منځ په یوه جګړه کي ابراهیم ماتي وخوړه او د فراه والي دغه کلا ونیوله.
دسوق

**دسوق** د مصر هیواد په شمال کي یو ښار دی. دا ښار د اسکندریه ختیځ ته په 80 کیلومتره واټن کي د کفر الشیخ ولایت کي موقعيت لري، او د 2011 د سرشمېرني له مخي یې 137,660 نفوس درلود.  دسوق لویدیځ ته د بهیرا ولایت سره ګډه پوله لري.

دسوق لږ تر لږه تر 3200 مخکي تر زیږد پوري تاریخ لري، او د پورتني او ښکته مصر له یووالي دمخه د بوتو په نوم یوه لرغوني ښار برخه وه. له 1250 څخه تر 1517 پوري دسوق ښار د غربیا ولایت یوه برخه وه. ورپسې له 1798 څخه تر 1801 پوري دا د روزیټا ولایت برخه وه.
موریسن – کنوډسن

**موریسن – کنوډسن** (MK) د متحده ایالاتو یو ملکي انجینري او ساختماني شرکت وو چي مرکزي دفتر یې په بویس، ایډاهو کي موقعيت درلود.  

MK یا موریسن کنوډسن په ټوله نړۍ کي لویي زیربناوي ډیزاین او جوړي کړي دي، او یو له هغه شرکتونو څخه وو چي د هوور بند، سان فرانسیسکو – اوکلینډ خلیج پل، ټرانس الاسکا پایپ لاین او د امریکایی زیربناوو ډیري نوري ستري پروژي یې جوړي کړلې.
چاغښت

**چاغښت** یا **څربوالی** یو طبي حالت دی، چي کله ناکله یوه ناروغي هم ګڼل کیږي.    په دې ناروغۍ کي د بدن اضافي غوړ دومره راټول سوي وي چي ځیني وخت ښايي پر روغتیا منفي اغیزه وکړي. د چاغښت کچه د بدن BMI یا Body Mass index یا د وزن او ونې سره د پرتله کولو لاري ترلاسه کېدای سي. یعنې د یوه کس وزن د هغه پر ونه باندي وېشل کېږي Kg/m2.

د بیلګي په توګه په لویانو کي:

که د بدن BMI ۲۵ یا تر دې زیات سي، نو یو کس چاغ دی.

که د بدن BMI ۳۰ او یا تر دې زیات يي، نو یو کس ډېر چاغ دی.
د ختیځې آسیا ځیني هیوادونه د چاغښت معلومولو لپاره ټیټ ارزښتونه کاروي.  چاغښت یا پنډوالی د معیوبیت یو ستر لامل دی او د بېلابیلو ناروغیو او شرایطو سره تړاو لري، لکه د زړه ناروغۍ، د ډایبېټس ټایپ 2 ، د خوب مخنیوی، د سرطان ځینې ډولونه او د اوستیوآرټریتس ناروغي.   

پنډوالی په عمومي ډول انفرادي، ټولنیز اقتصادي او چاپیریالي لاملونه لري، چي ځیني پیژندل سوي لاملونه یې خواړه، لږ فزیکي فعالیت، هوساینه، ښاري کیدل، جینیاتي حساسیت، ځیني درمل، رواني ګډوډي، اقتصادي پالیسۍ، د انډروکرین ګډوډي او د انډروکرین ګډوډي کیمیاوي توکو سره مخ کیدل دي.    

په نړۍ کپ ډیری خلک د چاغښت له منځه وړلو او د وزن له لاسه ورکولو هڅي هم کوي چي ډیری وختونه دغه هڅي بریاليتوب ته رسیږي، خو د وزن له لاسه ورکولو وروسته حابت اوږد مهاله ساتل بیخي کم وي، دا ځکه ځیني تر چاغښت وروسته احتیاطي لارښونو ته پاملرنه نه کوي.  د چاغښت کمولو لپاره په پرهېز کي بدلون او تمرین کول د روغتیایي پوهانو لخوا وړاندیز سوي اصلي درمل بلل سوي دي.  د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کوي چي د چاغښت مخنیوئ یو ټولنیز مسؤلیت دی او پرهېز لرونکي خواړه باید ارزانه او د لاسرسي وړ وګرځي.  د اشتها یا غوړ کمولو لپاره د مناسب پرهېز ترڅنګ درمل هم کارول کیدای سي.  د معلوماتو له مخي ډیری خلک اوس هم په دې نه پوهیږي چي میټابولیکه جراحي نه یوازي د مصرف کمولو په اړه ده، بلکي دا د یوې مودې لپاره د کولمو د هورمونونو بدلولو لپاره هم ده.  

په 2022 کي په ټوله نړۍ کي له 1 ملیارد څخه ډیر خلک د چاغښت سره ژوند کوي، چي په دې کي 879 ملیون لویان او 159 ملیون ماشومان راځي.   د سرچینو پر بنسټ چاغښت د نارینه وو په پرتله په ښځو کي ډیر عام دی.  په نړۍ کي ځیني کلتورونه د اوسنۍ نظریې پر خلاف د چاغښت په اړه ښه نظر لري، اړ دا د شتمنۍ او زرغونتیا د سمبول په توګه ګڼي.   د روغتیا نړیوال سازمان ، متحده ایالات، کاناډا، جاپان، پرتګال، جرمني، د اروپا پارلمان او طبي ټولني چاغښت د ناروغۍ په توګه طبقه بندي کوي.
## سرچينې
کیلومتر

**کلومیټر** ( د SI سمبول: **km** ) په نړیوال سیسټم کي د اوږدوالي یو واحد دی، چي د زرو مترو سره مساوي کیږي. دا په نړۍ کي د اندازه کولو غوره واحد دی چي ډیرو برخو کي د ځمکي پر سر د جغرافيایي ځایونو ترمنځ واټن څرګندوی. 

د کیلومتر اندازه په 1867 زیږدیز کال کي د اروپا په نیدرلنډ کي په رسمي ډول رامنځ ته سوه.
د برلین کلابندي

د **برلین بندیز** یا **کلابندي** (۲۴ جون ۱۹۴۸ – ۱۲ می ۱۹۴۹) د سړې جګړې د لومړنیو سترو نړیوالو بحرانونو څخه یوه پېښه وه. تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته د جرمني د اشغال په ترڅ کي شوروي اتحاد د لویدیځ تر ولکې لاندي برلین ته د اورګاډي پټلۍ، سړک او کانال لاسرسی په بشپړه توګه بند کړ. 

لویدیځو متحدینو د شورویانو د یاد عمل په ځواب کي د **برلین هوایي کرښه** (جرمن: *Berliner Luftbrücke*, lit. "Berlin Air Bridge") د 26 جون 1948 څخه تر 30 سپتمبر 1949 پوري فعاله او د لویدیځ برلین خلکو ته یې د اکمالاتو رسولو چاري تنظیم کړې.   امریکایی او برتانوی هوایي ځواکونو د برلین لویدیځ ته له 250,000 څخه ډیري الوتني ترسره کړې، او په دې توګه یې د اړتیا وړ څېزونو لکه د سونګ موادو او خوراکی توکو کمښت د 3,475 ټنو اکمالاتو په رسولو باندي پوره کړ. د 1949 کال تر پسرلي پوري یاده شمیره دوه چنده پورته سوه، او د ورځني تحویل لوړوالی یې 12,941 ټنو ته ورسېدی.  

په پیل کې دې پایلي ته له رسېدو سره چي د الوتکې د ګران قیمته استعمال څخه ماسېوا بله هیڅ لاره شتون نلري، شورويانو خپل پرله پسې بندیز ته دوام ورکړ، خو د ۱۹۴۹ کال د مئ په ۱۲ مه شوروي اتحاد په ختیځ برلین کي د اقتصادي ستونزو له امله کلابندي لیري کړه. دا په داسي حال کي چي د یو څه وخت لپاره لا هم امریکایانو او انګرېزانو د هوا له لارې لویدیځ برلین ته اکمالات روان ساتلي وه، ځکه دوی اندیښمن وه چي شورویان به بیا بندیز ولګوي. د برلین مرستندویه هوایي کرښه په رسمي ډول د 1949 کال د سپټمبر په 30 نیټه پنځلس میاشتې وروسته پای ته ورسیده. د متحده ایالاتو هوایي ځواک په دې موده کي 1,783,573 ټنه (یعني ټولټال 76.4٪) چې نږدې دوه پر دریمه برخه یې د ډبرو سکاره وه، برلین ته په 278,228 الوتنو کي ولېږدول. ددې ترڅنګ کاناډا ، آسټرالیا ، نیوزیلینډ او د سویلي افریقا هوایي عملیې هم د بندیز پرمهال د RAF سره پراخه مرسته وکړه. فرانسويانو هم په دې لړ کي لوی شمېر الوتني ترسره کړې، خو هغوی یوازي تر خپلو ځواکونو پوري محدودي ساتلي وې.

د امریکا C-47 او C-54 ترانسپورتي الوتکو د یادي پروسې پر مهال په ګډه د  څخه زیات پروازونه وکړل.  د الوتنو په دې تګ راتګ کي یوه الوتکه په هرو دېرشو ثانیو کي لویدیځ برلین ته رسیدله، چي په دې جریان کي د عملیاتو پر مهال اوولس امریکايي او اته بریتانوي الوتکي بیخي وغورځېدلې. د برلین د اکمالاتي عملیاتو په پایله کي ټولټال 101 تلفات ثبت سوي دي، چي 40 پکښي برتانويان او 31 امریکایان شامل وه.  

دې عملیاتو لوېدیځ برلین له متحده ایالاتو او برتانیې سره زیات نژدې کړ، او څو کاله وروسته یې په 1955 کي د ناټو په ډلګۍ کي د لویدیځ جرمني په راخپلولو کي ډېره مرسته وکړه.
مصاحبان (افغان کورنۍ)

**مصاحبان** د افغانستان په معاصر تاریخ کيد محمدزيانو کورنۍ ده چي د افغان بارکزي کورنۍ واکمني یې رامنځ ته کړه، او د شاهي نسب غړو یې د 1823 څخه تر 1978 پوري د امیر، پاچا یا ولسمشر په توګه پر افغانستان واکمني کوله  دوی د سلطان محمد خان طلایي (۱۷۹۵-۱۸۶۱) او د هغه د مشر ورور امیر دوست محمد خان (۱۷۹۲-۱۸۶۳) له نسل څخه دي، او د 1978 کال په اپریل کي د ثور په انقلاب کي له راپرځول کیدو سره ددې کورنۍ وروستی واکمن او لمړئ جمهور رئیس سردار محمد داوود خان هم ووژل سو. 

## پېژندنه

د مصاحبانو کورنۍ د سلطان محمد خان (۱۷۹۵-۱۸۶۱) اولاده ده، چي په افغان تاریخ کي ورته د "طلایي" لقب ورکول سوی وو، او مانا یې "د سرو زرو خاوند"  یا هم (هغه څوک چي شتمن او ښې جامې کاروي). د طلایي مشر ورور دوست محمد خان د ابدالیانو تر پرځېدو وروسته د افغانستان ستر واکمن وو. طلایي د یحیی خان په نوم یو زوی هم درلود، چي د هغه زوی سردار محمد یوسف خان د یحیی خېلو قبیلې بنسټ کېښود، او همدوی د مصاحبانو په نوم ونومول سول.  د امین صیقل په وینا، "په 1905 کي یوسف او د هغه ورور اصف د امیر ځانګړی مصاحب وو، چي له همدغه شخص راهیسي د مصاحبان نوم پکار ولوېدی.
د نړۍ لوړ وګړي

**د نړۍ لوړ وګړي** يا **د نړۍ هسک وګړي** هغه وګړي دي چې په نړيواله کچه تر ټولو لوړه ونه (قد لري).
د گینیس ورلډ ریکارډونو له مخې، د متحده ایالاتو رابرټ واډلو (۱۹۱۸-۱۹۴۰) په ليکلي تاریخ کې ترټولو لوړ سړی و، چې اندازه یې د  هغه د مړینې په وخت  .  وه.
د لوړ قد لرونکو په اړه گڼ شمېر ادعاوې او راپورونه شته، چې تر ډېره د باوري سرچينو له خوا نه دي تائيد شوي. د لرغونو زمانو راهیسې، د لویو انساني کنکالونو موندنې راپور شوي. چې فکر کېده چې دا به د افسانوي پېريانو ډانچې وي، دا هډوکي وروسته د تاریخي حیواناتو لکه نهنگانو او پيلانو پاتې شونو په توگه گڼل شوي.      په ۱۸ او ۱۹ پېړیو کې په امریکایي ورځپاڼو کې د لوی انساني کنکالونو په اړه منظم راپورونه    خپاره شول چې شايد  د "پیټریفایډ" کارډیف جاینټ له قضيې يې الهام اخيستی وي.   

## نارینه
دا **د نړۍ تر ټولو لوړو ونو لرونکو وگړو نوملړ**  دی چې *د گینیس نړۍ ريکارډونو* یا نورو باوري سرچینو لخوا تایید شوی.

## سرچينې

## بهرنۍ تړنې

* Media related to Tall people at Wikimedia Commons
* 
*  
* 
* 
*
ملي بیرغ

**ملي بیرغ** هغه بیرغ دی چي د یو ټاکل سوي خپلواک دولت استازیتوب او سمبول ګڼل کیږي. یاد بیرغ د هر هیواد د حکومت لخوا په ملي کچه ټاکل کیږي ، چي د هیواد ملي تاریخ، مذهب او ولسي کلتورونو ته هم پکښي پاملرنه کیږي. ملي بیرغ په دودیزه توګه د رنګونو او سمبولونو لپاره د ځانګړو ماناوو سره ډیزاین کیږي، چي په دې توګه له نورو ملتونو څخه ځان ته جلا یو ملي سمبول ګرځي. د ملي بیرغ ډیزاین کله ناکله د مهمو تاریخي پیښو له رامنځته کیدو وروسته بدلیږي، خو ټول ملي بیرغ له خپل مفهوم سره هیڅکله نسي بدلېدای.

د افغانستان ملي بیرغ تور، سور او زرغون رنګ لري چي په منځ کي یې د غنمو وږی او محراب ښکاري او سر ته یې کلمه طیبه لیکلې ده چي د هیواد د اسلامیت ښکارندویي کوي.
الویس برونر

**الویس برونر** (۸ اپریل ۱۹۱۲ – ډسمبر ۲۰۰۱ یا ۲۰۱۰) د اتریش یو افسر وو، چي د د دویمي نړیوالي جګړې پرمهال یې د هټلر په پوځ کي دنده درلوده. برونر په اشغال سوي اتریش، یونان، فرانسې او سلواکیا کي د یهودانو د راټولولو او شړلو له لاري د هولوکاسټ په پلي کولو کي مهم رول ولوباوه. نوموړی د نازي جرمني اړوند اډولف ایچمان د ښې لاس سړي په توګه پیژندل کېدی.

برونر د اتریش، یونان، فرانسې او سلواکیا څخه ختیځي اروپا ته د 100,000 اروپایی یهودانو د لیږلو مسولیت درلود. ده دجګړې په پیل کي د 47,000 اتریش یهودانو د شړلو څارنه وکړه، او په یونان کي یې په شاوخوا دوو میاشتو کي 43,000 یهودیان په تیسالونیکي ولایت کي خپلو سیمو پرېښودو ته اړ ایستل. برونر وروسته د 1943 کال د جون څخه د 1944 تر اګسټ پوري د پاریس څخه بهر د ډرانسي د بندیانو د کمپ قوماندان سو، چي په ترڅ کي یې نږدې 24000 نارینه، ښځي او ماشومان د نازي جرمني د ګازو خونو ته ولېږل سوه. د نوموړي وروستۍ دنده د سلواکیا د یهودي ټولني ویجاړول وه.

د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو سره سم برونر د متحدینو څخه تر تېښتي وروسته په 1954 کي لویدیځ جرمني ته ولاړ، چي ورپسې له هغه ځایه مصر او بیا سوریې ته ستون سو. په سوریه کي دئ د بېلابیلو ډلو په ځانګړې توګه د اسراییلي استخباراتو لخوا د خپل پاته ژوند په اوږدو کي یو ستر هدف وو. 

په 1954 کي فرانسې د بشریت ضد جرمونو لپاره *په غیر حاضرۍ کي* برونر ته د مرګ سزا واورول، چي وروسته په 2001 کي په عمري بند بدله سوه( دا ځکه چي فرانسې په 1981 کي د مرګ سزا پخپل قانون کي لغوه کړه). په سوریه کي د استوګني پر مهال برونر په 1961 او 1980 کلونو کي د هغه لیکي بمونو په پایله کي چي د اسراییلو د استخباراتو لخوا ورته لیږل سوي وه، یوه سترګه او د کیڼ لاس ګوتي بایلودلې.  

په 1990 لسیزه کي برونر یو له خورا مطلوبو نازي جنګي مجرمینو څخه ګڼل کېدي، چي لا هم یې استخبارات په لټه وه. د 2014 په نومبر کي د سایمن ویسینتال مرکز راپور ورکړ چي برونر په 2010 کي په سوریه کې مړ سوی دی،  او په دمشق کي یو ځای ښخ دی. ددغه مرکز تر راپور وروسته د نوي شواهدو پراساس چي د 2017 تحقیقاتو په ترڅ کي لاسته راغلل، برونر یې د2001 کال په ډسمبر کي په دمشق کي مړ وباله. ددې ترڅنګ د جرمني د استخباراتو اداره Verfassungsschutz بیا ادعا کوي چي هغه په 2010 کي مړ سوی دی.
د سینا ټاپووزمه

**د سینا ټاپووزمه** یا په دودیزه توګه **سینا** په مصر کي یوه ټاپووزمه  او ددې هیواد یوازینۍ برخه ده چي په آسیا کي موقعیت لري. دا ټاپووزمه په شمال کي د مدیترانې له سمندرګي او په سویل کي د سره سمندر تر مینځ پرته ده، او د آسیا او افریقا ترمینځ ځمکنی پل هم ګڼل کیږي. سینا شاوخوا  ځمکه (د ټول مصر 6 سلنه) په ځان کي رانغاړي، او نږدې 600,000 وګړي پکښي مېشت دي. له اداري اړخه د سینا ټاپووزمه پر دوو ولایتونو لکه جنوبي سینا او شمالي سینا باندي وېشل سوې ده. په یاده سیمه کي درې نور ولایتونه چي د سویز کانال په اوږدو کي ځای پر ځای دي، د مصر تر افریقايي برخي رسیږي لکه: په سویلي پای او د سویز په ولایت کي د سویز کانال، په مرکز کي د اسماعیلیه ولایت او په شمال کي د پورټ سعید ولایت.

سینا په لرغونې دوره کي د عرب پیټریا په نوم پیژندل کېده، خو په عصري وختونو کي یې د *سینا* نوم له دې امله ترلاسه کړ چي د سینټ کاترین خانقاه ته نږدې د انجیل سینا غر په نوم یو ځای شتون لري.  د سینا غر د ابراهیمي عقیدې او دین یو له خورا مذهبي او د پام وړ ځایونو څخه بلل کيږي.

د سینا ټاپووزمه په 3100 مخکي تر زیږد کي د لرغوني مصر د لومړۍ واکمنۍ څخه ددغه هیواد یوه برخه وه. دا سیمه په شمال کي د شام (اوسنۍ سوریه، لبنان، اردن، اسراییل او فلسطین سیمه) سره په بشپړه توګه توپیر لري، خو په لویه کچه بیا د خپل ستراتیژیک جیوپولیټیک موقعیت او کلتوري اړیکو له امله خورا نامتو او تاریخي ځای دی. سینا د مصر د پاتي برخو په څیر وخت پر وخت د بهرنیو امپراتوریو لخوا نیول سوې او ولکه سوې ده، چي وروستي تاریخونه یې د عثماني امپراتورۍ ( 1517-1867 ) او انګلستان ( 1882-1956 ) سره سر لګوي. اسراییلو د سویز کړکیچ پر مهال په 1956 کي او ورپسې د 1967 د شپږ ورځنۍ جګړې په ترڅ کي سینا دوه ځله لاندي کړه. تر دې وروسته د ۱۹۷۳ کال د اکټوبر په شپږمه مصر د یوم کیپور جګړه پیل او د سویز کانال د ختیځي څنډي زیاته برخه یې ونیوله. د 1979 د مصر-اسرائیل د سولې تړون په پایله کي اسراییل د سینا ټاپووزمې څخه د تبا د متنازع سیمي پرته چي وروسته په 1989 کي د منځګړیتوب د کمیسیون لخوا د یوې پریکړې پر بنسټ بیرته مصر ته وسپارل سوه، څخه ووتل.

سینا نن ورځ د خپل طبیعي جوړښت، بډایه مرجاني ډبرو او مذهبي تاریخ له امله د ګرځندوی خاص ځای ګرځیدلی دی.
ايمان احمد عبدالعاطي

**ايمان احمد عبدالعاطي** يا ايمان احمد عبدالاتي يوه مصرۍ مېرمن ده چې له (۱۹۸۰ ز کال د سېپتمبر له ۹ مې تر ۲۰۱۷ سېپتمبر ۲۵ مې ) پورې د ۵۰۰ کيلوګرامه وزن په لرلو سره د نړۍ ترټولو چاغه مېرمن او په ټوله کې د نړۍ دوهمه تر ټولو چاغه مېرمن ګڼل کيږي.
ايمان احمد د زېږېدلو پرمهال ۵ کيلوګرامه وزن لرلو، خو وروسته د پيل ناروغۍ لرلو له کبله د هغې وزن ډېر زيات شوو، چې له کبله د عمر له ۱۱ کلنۍ وروسته نشي ګرځېدای او ۲۵ کاله کيږي، چې له کوره نه ده راوتې، د هغې زيات وزن د هغه د ښوونځي د نه لوستلو سبب ګرځېدلی.
هغه د مصر د اسکندریه ښار کې اوسيږي.
## مړينه
مېرمن عبدالاتي وروسته له هغې چې د هند په ممبای کې يې د خپل وزن کمولو په موخه جراجي عمليات وکړل او په برياليتوب يې د خپل وزن ۳۰۰ کيلوګرام وزن بايلود، له هغې وروسته د متحده عربي اماراتو ابوظبۍ ښار ته ولېږدول شوه، چې همالته په برجيل روغتون کې يې د پښتورګو ودرېدو او زړه حملې له کبله خپل ژوند د ۳۷ کالو په عمر له لاسه ورکړ.
## سرچينې
د نړۍ ډېر وزن لرونکي وګړي

دا د نړۍ د ډېر وزن لرونکو وګړو يا د نړۍ د چاغو وګړو نوملړ دی په دې نوملړ کې هغه وګړي شامل دي چې له  څخه ډېر وزن لري.
## ترټولو چاغ وګړي چې تراوسه ثبت شوي

## چاغ وګړي لرونکي هېوادونه
لاندې د نړۍ هغه پنځلس هېوادونه چې چاغ وګړي لري، د نفوسو سلنه يې د چاغوالي له مخې ډلبندي شوې ده:

## سرچينې

{
مصري اهرامونو نوملړ

دې ليکنه کې د پخواني مصر د اهرامونو نوملړ دی چې د تاريخ په اساس ترتيب شوي دي.

## د مصر دځينو اهرامونو نوملړ

## دا هم وګورئ

* د مصر اهرامونه
* د جيزه لوی هرم
* د لیپسیوس اهرامونو نوملړ
* د مصر اهرام
* د مصر په اهرامونو کې د موندنو نوملړ
* د نړۍ ترټولو پخوانیو ودانیو نوملړ
* ام الکعب

## سرچينې
د نړۍ پخوانۍ ودانۍ

دا د نړۍ د ټولو نه پخوانۍ او زړو ودانيو نوملړ دی چې د تاريخ په بېلابېلو دورو کې د انسانانو له خواد بېلابېلو مقاصدو لپاره جوړې شوې او کارول شوي دي.
دې نوملړ کې د نړۍ هغه زړې ودانۍ ځای پرځای شوي چې اوسمهال په روښانه توګه په نښه کېدای شي او له خپل شاوخوا چاپېريال نه جلا وي او لوړوالی يې لږ تر  لږه يو  نيم (۱.۵) متر وي. 
## عمر له مخې

## لويو وچو له مخې
دې نوملړ کې د نړۍ ترټولو پخوانۍ ودانۍ دي چې د لويو وچو له مخې ترتيب شوي:

## هېوادونو له مخې
لاندې د ځينو هېوادونو ترټولو پخوانۍ او زړې ودانۍ دي:

## فعاليت، جوړښت او ساختماني توکو له مخې

## سرچينې
محمد ضعيف

**محمد ضيف** يا **محمد دياب ابراهيم المصري** او یا هم **ابو خالد** (*زېږېدنه*؛ ۱۹۶۵ - ۲۰۲۵) يو فلسطينی پوځي مشر وو چي د حماس د پوځي څانګې عزالدین قسام (**القسام**) لواګانو د قومندان په توګه یې دنده ترسره کول. نوموړي د اسرائيلي اشغالګرو ځواکونو په برید کي خپل ژوند له لاسه ورکړ.

## دا هم وګورئ
*حماس
## سرچينې
د نړۍ بېلابېلو هېوادونو کې د طلاق کچه

دې نوملړ کې د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو د وګړو ترمنځ د طلاق کچه ښودل شوې ده، چې د طلاق د خامې کچې له مخې په د هرو زرو واده شويو جوړو له مخې اندازه کيږي، دې نوملړ کې د هغه وګړو سلنه موجوده نه ده چې هغوی واده نشي کولی.

## د هېوادونو له مخې د کلني طلاق اټکلونه
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې هغه هېوادونه چې په ۲۰۰۹ ز کال کې پکې تر ټولو ډېر طلاق پېښې ثبت شوي دي.

## طلاق احصايه د هېواد/سيمې له مخې (د ۱,۰۰۰ تنه نفوس / کال)
د نړۍ تر ټولو ډېر طلاق شمېر لرونکي هېوادونه يا د نړۍ ډېر طلاق ورکوونکي هېوادونه په لاندې ډول دي:

## سرچينې
ثمود (قوم)

**ثمود** یا **ثمودیان** د اسلام څخه مخکې په عربستان کي یوه لرغونې قبیله یا عرب قوم وو،  چې د عربي ټاپووزمې په شمال لویدیځه برخه کي استوګن وه. ددوی په اړه په معاصرو میسوپوتیمیا او کلاسیکو لیکونو کي هم یادونه سوې ده، چي پر بنسټ یې د اتمي مخکي تر زیږدیز پیړۍ څخه نیولې تر پنځمي پیړۍ پوري په یاده سیمه کي د رومیانو د مرستیالانو په توګه دنده ترسره کوله. دوی وروسته د اسلام څخه مخکي عربي شعرونو او د اسلامي دورې په سرچینو لکه قرآن او حدیث کي هم یاد سوي دي. 

اسلامي سرچينې وايي چي ثمود د عربو يوه پخوانۍ قبيله وه چي په لرغونو زمانو کي له منځه تللې ده.  ددوی یادونه په قرآن کریم کي شپاړس ځله سوې ده، او قوم یې د یو پخواني مشرک قوم په توګه ګڼل سوی دی، چي د خدای لخوا د رالېږل سوي پیغمبر صالح(ع) د حق پیغام یې ونه مانه، او اللهﷻ ورباندي عذاب نازل کړ.  د اسلام پر بنسټ د عذاب ورته پیښي د عاد پر قوم، د لوط پر قوم او د نوح پر قوم باندي هم راغلي دي. کله چې صالح ثمود ته د یو خدای د عبادت بلنه ورکړه، ثمود دده د نبوت نښه ورڅخه وغوښتل، ترڅو دئ په پیغمبري ومني. صالح دوی ته یوه الهي معجزه د اوښ په بڼه وړاندي کړه، خو ثمود قوم یاده اوښه ټپي کړل، او خدای تر دې کرغېړن عمل وروسته د صالح د پیروانو پرته پر دوی باندي عذاب راوست. د ثمود قبیله په ځینو روایتونو کي د عربو په شمال لویدیځ کي په هیګرا په سیمه کي موقعیت درلود.
وینکوور

**وینکوور** يا **وانکووېر** په لویدیځه کاناډا کي یو لوی ښار دی چي د برېتايايي کولمبیا په ټیټ مینلینډ سیمه کي موقعیت لري. پخپل ولایت کي د ترټولو زیات نفوس لرونکي سیمي په توګه دغه ښار په۲۰۲۱ کال کي د کاناډا د سرشمیرنې له مخي ۶۲۲,۲۴۸ تنه وګړي لري. په وینکوور ښار کي د میټرو وینکوور سیمه د ۲.۶ میلیونه نفوس په درلودلو سره د کاناډا یو له ګڼ نفوسه سیمو څخه شمېرل کیږي. وانکووېر په کاناډا کي تر ټولو ګڼ مېشتی ښار ګڼل کيږي، او  په شمالي امریکا کې څلورم ګڼ مېشتی ښار ګڼل کیږي.

د مالوماتو پر بنسټ وانکووېر په کاناډا کي ګڼ توکميزه او ګڼ ژبی ښار دی، او ددې ځای ۴۹.۳ سلنه اصلي وګړي د انګلیسي ژبي اصلي ویونکي نه دي. همدارنګه یې ۵۴.۵ سلنه اوسېدونکي په اقلیت ډلو پورې اړه لري.   وینکوور په دودیزه توګه په کاناډا او نړۍ کي د استوګني لپاره یو له تر ټولو غوره ښارونو څخه شمیرل کیږي،    او د استوګنې د وړتیا له مخي په کاناډا او شاوخوا نړۍ کي یو له خورا قیمتي ښارونو څخه هم دی.  

د تاریخونو پر اساس په وینکوور کي انساني استوګنه ۱۰,۰۰۰ کاله دمخه پیل سوې او د اسکوامیش ، مسکیم ، او سلیل-واتوت (برارډ) خلک پکې اوسېدل.
نورالدین زنګي

**نورالدین زنګي** (زوکړه فبروري ۱۱۱۸ - مړینه د می ۱۵، ۱۱۷۴) د زنګي کورنۍ یو ترک واکمن وو چي په سوریه او شام کي یې حکومت کاوه.  نوموړي له ۱۱۴۶ څخه تر ۱۱۷۴ پوري د حکومت چاري په لاس کي درلودې. 

نورالدین د عمادالدین زنګي دوهم زوی وو، چي د صلیبي جګړو پر مهال یې په سوریه کي د اسلامي واکمنۍ مشرتوب په غاړه درلود. نور الدین په ۱۱۴۶ کال کي د خپل پلار تر مړینې وروسته د هغه واکمني د خپل مشر ورور سیف الدین غازي سره وویشل، چي په دې توګه نورالدین د حلب واک او سیف الدین غازي دموصل واک لاسته راوړ. 

نورالدین د واکمنۍ له پیلېدو سره په انطاکیه برید وکړ او د سوریې په شمال کي یې څو کلاګانې ونیولې، ورپسې یې د اډیسا ښار په ۱۱۴۴ کي فتحه کړ، او د صلیبي واکمن دوهم جوسلین هغه هڅه یې بشپړه ناکامه کړه چي ددغه ښار لپاره یې ترسره کول.

نورالدین په ۱۱۵۴ کال کي د خونړیو جګړو او غزاوو په پایله کي د صلیبیانو په ماتولو او دمشق فتح کولو باندي شمالي او جنوبي سوریه سره وصل او پسله څلورو سوو کلونو یې د لومړي ځل لپاره یاد هیواد د یوې ستري اسلامي واکمنۍ تر چتر لاندي راوست. 

په ۱۱۴۶ کال کي نورالدین زنګي د خپل پلار د ځای ناستي په توګه د بغداد د خلیفه تر بیعت لاندي په رسمي توګه د حلب د اتابک (واکمن) په توګه وټاکل سو، او په دې سره یې د عباسي واکمنۍ هغه برم چي له منځه تللی وو، یو ځل بیا راژوندی کړ. د نوموړی د واکمنۍ ترمخه د مسلمانانو سره په جګړه کي د صلیبي یرغلګرو د بریالیتوب اصلي لامل د سیمي د مسلمانو واکمنانو ترمنځ پراخ اختلافات وه، چي له امله یې د صلیبي یرغلګرو په وړاندي د یوې متحدي پوځي جبهې نشتون لویه ستونزه ګڼل کېده، خو نورالدین دغه ستونزي ته د پای ټکئ کښېښود. 

نورالدین د صلیبیانو په وړاندي قوي جبهه پرانیستل ترڅو هغوی له سوریې او فلسطین څخه د تل لپاره وباسي. دده د واکمنۍ پر مهال مسلمانو ځواکونو اډیسا بیرته فتحه کړه، او په ۱۱۴۹ کال کي یې انطاکیه او بیا په ۱۱۵۴ کال کي دمشق په لاس راوړل. نورالدین زنګي په اسلامي تاریخ یو وړتیا لرونکی او عادل واکمن وو چي د خپلي تقوا او شخصي زړورتیا پر بنسټ یې هم زیات شهرت درلود. هغه یو داسي زاهد وو چي د خپلو فتوحاتو لپاره یې د مالي ډالیو او مرستو ترلاسه کولو څخه کلکه نټه کول، او ددې ترڅنګ یې د جګړې غنیمتونه د ګڼ شمیر جوماتونو، ښوونځیو، روغتونونو او کاروانسرایونو د جوړولو لپاره کارول. د نور الدین تر مړیني مخکي د هغه واکمني په سوریه، مصر، عراق او د اناتولیا په ځینو برخو کي د ټولو مسلمانانو له لوري په رسمیت وپیژندل سوه.
ابوشکور بلخي

**ابوشکور بلخي** (چي ممکن په ۹۱۲-۱۳ کي زیږیدلی وي) په افغانستان کي د ساماني دورې یو له نامتو فارسي  ژبو شاعرانو څخه وو.

ابوشکور د رودکي معاصر وو، او درې دانې *مثنوي* یې لیکلي دي، چي یو پکښي *"افرین نامه"* نومیږي، او په ۹۴۴ کال کي لیکل سوی دی. 

په افغان تاریخ کي نن ورځ د ابوشکور له شعرونو څخه یوازي ۱۹۲ ټوټې پاتي دي.

## سرچينې
کوشنی پامير

کوشنی پامير یو پراخه آس بوټ ډوله د شينګیا ډکه دره ده چي د بدخشان په واخان کي موقعيت لري. د کوشني پامير دا دره ۱۰۰ کیلومتره اوږدوالی او ۱۰ کیلومتره پلنوالی لري، او په شمال کي د پامیر غرونو د یوې برخې چي د نیکولاس غرونو لړۍ نومېږي سره تړلې ده.
## دا هم وګورئ