open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بابېړی

**بابېړی** يا **د ناروغۍ بيابرسېری** *([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]relapse or recurrence ː)* يا بېرته راگرځېدنې ته وايي. په عربي ژبه ورته نکس وييل کېږي. دا يو داسې حالت دی چې د ناروغۍ تر رغېدو وروسته ناروغ يوه موده د اعراضو او علايمو څخه خوندي ځان احساسوي او گومان کوي چې جوړ شوی خو تر يو څه مودې وروسته بېرته ناروغ کې هماغه پخواني اعراض او علايم راڅرگندېږي.
په طبابت کې؛ د یوې ناروغۍ له بشپړ جوړیدو څخه وروسته د یادې شوې ناروغۍ د اعراضو او علایمو بیا را ښکاره کیدل د نکس په نوم یادیږي.
گن شمیر ناروغۍ له ښه کیدو څخه وروسته بیا بیا په یوه شخص کې رامنځته کیږي. د انتاني ناروغیو په صورت کې کیدای شي لومړنی انتان چې د لومړي ځل لپاره یې ناروغي رامنځته کړې وه له بدن څخه په بشپړه توگه نه وي پاک شوی او یا هم د دوهم ځل لپاره نوموړی انتان بدن ته ننوتلی وي.
همدارنگه هغه کسان چې د درملو سره اعتیاد لري؛ که چیرته د بیلابیلو لارو په مرسته دغه اعتیاد له منځه ویسي او د یوڅه وخت نه اعتیاد څخه وروسته شخص بیا د عین درملو په وړاندې اعتیاد پیدا کړي؛ نو د نکس په نوم یادیږي.
د نمونې په ډول له لاندې ناروغیو څخه په لنډه توگه یادونه کوو:
* ملاریا: که چیرته یو شخص په ملاریا اخته شي او بیا د ملاریا ضد درمل واخلي نو د ملاریا اعراض او علایم له منځه ځي، اوس که چیرته د ملاریا پرازیتونه په بشپړ ډول له عضویت څخه پاک نشي نو یو شمیر پرازیتونه په ینه کې پاته او له یوڅه وخت ښه والی څخه وروسته د دوهم ځل لپاره ملاریا رامنځته کوي چې د ملاریا د نکس په نوم یادیږي.
* بابېړنه تبه (Relapsing fever): ددې ناروغۍ لامل یوه باکتریا ده چې د Borrelia recurrentis په نوم یادیږي. دا ناروغي په جنوبي امریکا، اروپا، افریقا او آسیا کې پیښې رامنځته کوي. Borrelia recurrentis یو Spirochete ده چې د سپږې، کنې او خسک په واسطه انسان ته لیږدول کیږي.
دا باکتریا ۱۰- ۳۰ مایکرو متره اوږدوالی او ۰٫۳ مایکرو متره سور لري.  د گیمزا په واسطه ښه رنگیږي، په مایع وسط کې ښه وده کوي، په یخه وینه (۴ درجه سانتی گراد)  کې تر میاشتو پورې ژوندۍ پاته کیږي. 
په بدن کې د بوریلیا پر ضد انتي باډي جوړیږي خو ستونزه په دې کې ده چې بوریلیا د انتی جنیک جوړښت له مخې توپیر لري او عضویت اړین دی چې د بوریلیا د هر نوي ډول په مقابل کې انتي باډي جوړه کړي، نو ځکه یې تبه بیا بیا راگرځي.
د بیا راگرځيدونکې تبې د تفریخ دوره یوه هفته ده او سایکل څو وارې (۳- ۱۰) تکراریږي. ناروغۍ دفعتاً پیلیږي، تبه او لړزه رامنځته او په وینه کې بوریلیا موجوده وي. څلور ورځې وروسته تبه ورکیږي او یوه هفته وروسته تبه بیا رامنځته کیږي. یواځې د تبې په مرحله کې انتان په وینه کې لیدل کیږي.
* د محرقې تبه (Typhoid fever): دا تبه د یوې باکتریا په واسطه چې سالمونیلا نومیږي رامنځته کیږي. د درملنې په صورت کې سالمونیلا له عضویت څخه پاکیږي په پایله کې اعراض او علایم له منځه ځي. اوس که چیرته سالمونیلا له عضویت څخه په بشپړ ډول پاکه نشي (په یو شمیر غړو لکه د تریځي کڅوړه کې پاته شي) نو د دوهم ځل لپاره ناروغي رامنځته کوي چې د نکس په نوم یادیږي.
## سرچینې
* http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=5292 
* http://en.wikipedia.org/wiki/Relapse
* http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/relapse
* http://www.merriam-webster.com/medical/relapse
* http://www.medscape.com/viewarticle/803333
* Stedman’s electronic Medical dictionary. Version 6, 2004, Lippincott Williams and wilkins

وېشنيزه:ناروغۍ
خاورين چينجی

**خاورين چينجی** (په لاتين: *Lumbricus terrestris*)د حلقوي چينجيانو د ډلې څخه دی چې په آسيا او اروپا کی په قلیایی خاورو کې ژوند کوي. اوږدوالی یې ۳۰ سانتي مترو ته رسېدلای شي. خاورين چينجی استواني بدن لري. پوستکي یې د کلاجن لخوا پوښ شوی دی. په دې پوستکي کې مرغړي شته چې پکې بلغم منځ ته راځي. دغه بلغم د چينجي خوځښت په خاورو کې آسانوي. خاورين چينجي د کوچنیو مرغانو لخوا ښکار کېږي.

وېشنيزه: حلقوي چينجي
د افغانستان دوه گونديز کمونیزم (پرچم،خلق)

**د افغانستان دوه گونديز کمونیزم** (پرچم ، خلق) په انگرېزي ژبه *(Afghanistan's Two-Party Communism: Parcham and Khalq)* د افغانستان د کمونیستي رژيمونو په هکله يو لاسوندیز او چاڼيز کتاب دی چې د امريکني لیکوال انتهوني آرنولډ  (Anthony Arnold ) لخوا په کال ۱۹۸۳م زېږديز کې په انگرېزي ژبه لیکل شوی او په همدې کال خپور شوی.دغه کتاب کې د افغانستان په خاورې د روسانو د يرغل له ۱۹۷۹م زېږدي څڅه تر ۱۹۸۳م پورې څېړنیز او شننيز مالومات ثبت شوي او د هغوی د نېغې سياسي لاسوهنې په هکله لاسوندیزه مالومات راټول شوي ، همدارنگه په افغانستان کې د پرچم او خلق گوندونو د نوموتو گوندمشرانو مرکې او ژوندلیکونه په کې لیکل او خپاره شوي .

## لیکبڼه يې
د کتاب لیکبڼه انگرېزي ده او تر اوسه په ډېرو ژبو ژباړل شوی .
## سکالو يې
د کتاب سکالو په افغانستان باندې د پخواني متحدې روسيې د يرغل او د هغوی ملاتړ يې د دوه گوندیز کمونیست گوندونو (پرچم او خلق) په هکله لاسوندیز وړاندې شوي .
## سرچینې
# http://www.hooverpress.org/productdetails.cfm?PC=1509  
## وېشنیزه [[کتابونه]]
د غشی زهر آبي چونگښه

**د غشی زهر آبي چونگښه** (په لاتين: *Dendrobates azureus* ) د زهرلرونکي چونگښو څخه ده چی په جنوبي امريکا کی په شمالي برازيل او سورينام کی ژوند کوي او قومي خلک اوکوپي پي ورته هم وایی. 
## پېژندنه
د آبي چونگښې اوږدوالي ۳ – ۴،۵ سانتي متره دی رنگ یی آبي د تورو نقطو سره دي. د چونگښې د چوچي اوږدوالي ۱۰ میلیمترو ته رسېږي. عمر یی ۶ کالو ته رسېدلای سی. نوموړي ژوي په ځانگړي ډول په ځنگلونو کی، سیندونو ته نژدې ژوند کوي او حشرې، میږی، مچان ، چینجې او غڼې ښکاروي. د چونگښې ښځينه د نورو چونگښو په مقابله کی د ونو په پاڼو کی یا په خزو کی هگی اچوي. کله چی د چونگښې چوچيان د هگيو څخه وځي نو د چونگښې نارينه چوچيان اوبو ته ورکړي. د آبي چونگښې زهر په پوستکی ترشح کی شامل دی او د نړي تر ټولو آغېزمند زهر دی.

 

وېشنيزه:زهرلرونکي چونگښې
اورني سمندر

**اورني سمندر** (په لاتين: *Salamandra salamandra*) د لکۍ لرونکي دووژوندويو څخه دي چی په لويديځي آسيا، آفريقا او اروپا کی د سيندونو ته نژدې ژوند کوي. 
## پېژندنه
اورني سمندر د شپې د څیرونکي ژويو څخه دی چی حشرې ، چینجی او کوچني چونگښې ښکاروي او په ورځ کی په ځنگل کی تر پاڼو لاندي او په نورو پټ ځایونو کی پټېږي. اورني سمندر قوي بدن، اوږد لکی او شانگوړي (محدب) سترگې لري. ټول بدن یی تور رنگ لري چی پر هغې باندي ژیړې نقطې دی. وزن یی ۴۰ گرامو ته رسېږي او ټول اوږدوالي یی ۱۵ - ۲۵ سانتي متر دي.
اورني سمندر د زهرلرونکي ژويو څخه دی ندن یی زهرلرونکي ترشح دفع کوی چی  د خطرناک زهرجن القلوید محتوي لري. نوموړي زهر د Samandarin په نوم پېژندل شوي دی او د عصبی زهرونو څخه دی. نوموړي زهر د باکټريانو پر ضد آغېزه لري او د دي لپاره په طب کی ازمایښت شوي دي.
## انځورتون


Image:SalamandraSalamandraMap.png|
Image:Samandarin.svg|د سامانډارين کیمیاوي فرمول
Image:Feuersalamander.ogg|



وېشنيزه:سمندران
وېشنيزه: لکۍ لرونکی دوه ژوندوي
صليبي غڼه

**صليبي غڼه** (په لاتين: *Araneus diadematus* په انگرېزي: *cross spider*) یا باغی معمولی غڼه د غوښه خور غڼو څخه ده چی په اروپا او شمالي امريکا کی په ځنگلونو او باغونو کی  ژوند کوي.
## پېژندنه
صلیبي غڼه د بند پایانو څخه ده چی څلور جوړې پښې، سر- ټټر او نس لري او سور، توراو نسواري رنگونه درلودلای سی. د غڼې ښځينه د غڼې د نارينې څخه لوی ده. د غڼې پر نس باندی د صلیب سپين نقاشي دی. نوموړي غڼه د ونو پر شاخو باندی د حشرو د ښکارولو لپاره شبکې جوړوي. 

وېشنيزه:غڼې
ډیسکوساوریسکوس

**ډیسکوساوریسکوس** د دوه ژوندوي ژويو (ذوحیاتینو) څخه وو چی د پالېوزويکوم په وخت کی چی ۳۰۰ میلیون کاله کېږي په موراويا (چېک جمهوريت) او مرکزي اروپا کی یی ژوند کاوه.

وېشنيزه:دوه ژوندوي
بند پښه لرونکې ژوې

**بند پښه لرونکي ژوي** (په لاتين: *Arthropoda*) د بې شمزیه ژويو څخه تر ټولو گڼ شمېر لرونکې ډله (څانگه) ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په طبیعت او اقتصاد کې هم مهم رول لوبوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱ میلیونه ډوله ژوې پېژندل شوي دي. د هغو ژويو بدن د کوچنیو برخو څخه جوړ شوی دی، پښې یې د بندونو په مرسته تړل شوي دي او پوستکی یې د کلک پوښ (چې باندینی اسکلټ ورته وایي) لخوا پوښ شوی دی چې د عضوي او معدني توکو څخه جوړ شوی دی. عضلې يې د داخلي او بانديني اسکلټ سره تړل شوي دي. د رگو سیسټم یې پرانیستل شوی دی او د ملا په برخه کې وجود لري. نوموړي ژوي په دوو جنسو (نارينه او ښځينه) تقسیمېږي.
## د بند پښه لرونکو ژويو تقسیم
بند پښه لرونکي ژوي په څلورو مهمو ډلو تقسیمېږي:
*نوسی لرونکې ژوې (Chelicerata)
*سرسوبلې ( Myriapoda)
*كلک څرمنې ژوې (Crustacea)
*شپږ پښې لرونکي ژوي (Hexapoda)
*ټریلوبیټونه
### د بدن جوړښت
بند پښه لرونکي ژوي باندینی اسکلټ لري چې د کلکې کیټیني (Chitin)پوښ څخه جوړ شوی دی.او  ځينې ژوي (لکه كلک څرمنې ژوې) باید څو ځله خپل اسکلت  د خپل ژوند په ترڅ کې واچوي.  بدني برخې د نری پوستي پردې په مرسته تړل شوي دي. بدن یې د دوو یا درېوو مهمو برخو څخه جوړېدلای شي.    
*۱. سر (cephalon) + ټټر (thorax) + نس  (abdomen)
*۲. cephalothorax  + نس (abdomen)
*۳. سر (cephalon) + ټټر (thorax)
وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
برېښنایي مرمري سکيټ کب

**برېښنایي مرمري سکيټ کب** (په لاتين: *Torpedo marmorata*) د غضروفي کبانو څخه یو سکيټ کب دي چی په اروپايي سمندرونو کی ژوند او ښکاري کوي. نوموړي کب برېښنایی انرجي جوړوي چی د ښکارولو لپاره کاروي. برېښنايي مرمري سکيټ کب په ځانگړي ډول د اتلانتيک سمندر په ختيځي برخو کی ژوند کوي خو ځيني سکيټ کبان په متوسط سمندر کی هم شته.
## پېژندنه
برېښنایی مرمري سکيټ کب څیرونکي ژوي دي چی بدن یی د ټيکلي شکل لري. پوستکي یی نسواري رنگ او نس یی سپين رنگ لري. اوږدوالي یی د ۶۰ سانتيمترو څخه تر ۸۰ سانتيمترو پورې وي. وزن یي ۲ کیلوگرامو څخه تر ۵ کيلوگرامو پورې دي. په خوله کی تېرو غاښونو لري. د بدن په مخکني برخه کی خاصي غړي لري چی بريښنايي جريان (220V) جوړوي. نوموړي سکيټ کب کوچني کبان او بې شمېری زوي ښکاروي.

وېشنيزه:سکيټ کبان
غضروفی کبان

**غضروفی کبان** (په لاتين:*Chondrichthyes*)دا هغه کبان دي چې غضروفي هډوکي (سکلټ) لري، هم په خوږو او هم په تروو يا مالگينو اوبو کې ژوند کوي. اوږدوالي یی د ۵۰ سانتي مترو څخه تر ۱۸ مترو پورې دي. غضروفي کبان په شارکانو،سکيټ کبانو (يو ډول سمندرې كب چې پلن او هوارجسم او اوږده نرۍ لكۍ لري.) او بشپړ سرانو (Holocephali یا"complete heads" ) وېشل کېږي.

وېشنيزه:غضروفی کبان
خيميران

**خيميران** (په لاتين:*Chimaera*) د بشپړ سرانو څخه یو غضروفي کب دي چی یوازې په سمندرونو کی ژوند کوي. په اوس وخت کی د نړی په سمندرونو کی تقريبا د خیمیرانو ۲۵ ډوله شته. خيميران لوی سر، اوږد بدن او شلاقی لکی لري. خیميران کوچني سمندري ژوي ښکاروي. 
## دا هم وګورئ
## سرچینې
 وېشنيزه:غضروفی کبان
عبدالهادي عمري

**عبدالهادي عمري** يو افغان ليکوال او ژباړن دی. په پښتو ژبه يې يو شمېر کتابونه چاپ شوي.

## مخينه
هغه د الحاج محمدعمرقانع زوی دملا میرحاتم لمسی دی په ۱۳۶۴ ه ش کال کي دمهاجرت پر مهال دپاکستان په بلوچستان ایالت کي زیږیدلی دی لومړنی زدکړي يي دکلي دملاامام څخه پیل او او دپيښاور دسکندریه لیسي څخه يي ددولسم صنف شهادتنامه ترلاسه کړي نوموړي ددې ترڅنگ دینی تعلیم هم مکمل کړی دی چي دوړي دوری سند يي دپيښور دمنهاج العلوم او دلويي  دوري سند يی دچمن دعلامه عبدالغني رحمه الله دمدرسي څخه ترلاسه کړی دعالی دارالمعلیمن ديني څانگه يي هم په پيښور کي لوستي ده نوموړی که څه هم اوس په اسلامي اوفرهنگي فعالیتونو بوخت دی خودددی ترڅنگ په اراکوزایا خصوصي پوهنتون کي دی دحقوقو اوسیاسي علومو دلومړي کال محصل دی  . پلرنی ټاټوبی يې د افغانستان د هلمند ولایت مرکز لښکرگاه ښار شرقي لښکر بازار دی.

## چاپ اوناچاپ اثار
# نعتیه پلوشې
# د انوارو قافلې شعري ټولگې 
# د میرمنو حقوق او د هغوي ارزښت ژباړه 
# د حج او عمرې لارښود ژباړه
ناچاپه اثار
# د خاوند حقوق اودهغوی ارزښت
#  دنعتونو یوه نوی ټولگه
عبدالخالق رفيقي

بټنوک|عبدالخالق رفيقي
**عبدالخالق رفيقي** د داود خان د واکمنۍ په وخت کې د افغانستان د باميانو ولایت او د کندوز ولايت والي و.

## سرچينې

وېشنيزه:افغان واليان
گرافېن

بټنوک|300px|کيڼ|گرافېن
**گرافېن** (په انگرېزي: *Grafen*) د کربن  یو دوه بعدی آلوټروپي فورم دي چی د کربن اټمونو د یو نري پوړ (قشر) لخوا جوړ شوي دي. د کربن اټومونه په شپږ څنډي کريستالي شبکې کی د -σاوπ- پیوندونو په مرسته تړل شوي دي. دغه توکه عالي ټينگوالي لري او ښه برېښنايي او حرارتي هادي هم دی. د گرافېن یوه پاڼه چی   1 m2 لري د 0,77 mg وزن لري او ټينکوالي یی د پولاد څخه عالي دي. گرافېن د نمایښو آلو او بريښنا مسالو د جوړولو لپاره کارېدلای شی. بېلگی په توگه: نمايش آله چی د گرفېن څخه جوړه شوي ده د اوسنیو نمایشو آلو څخه کلک دي. نوموړي ماده په نانو تکنولوجي کی مهم رول هم لوبوي.
## تاريخ
گرافېن لومړني ځل په ۱۹۶۲ کال کی د کیمیایی پوه هانس پېټر بوهم لخوا توصيف شو. خو نوموړي ماده په ۲۰۰۴ کال کی د مېنچستر په پوهنتون کی د آندره گایم او کنستانتین نووسلف لخوا جوړه شوه. په اوس وخت کی  د گرافېن جوړولو لپاره څو طریقونو (لارو) کارېږي. 

وېشنيزه:نانو تکنالوژي 
وېشنيزه:کربن
معمولي کپر (کب)

**معمولي کپر** (په لاتين: *Common capr*) د ټولو شيانو خورونکي کبانو څخه یو اهلي کب دی چی په خوږو اوبو کی ژوند کوي او په ملی اقتصاد کی مهم رول لوبوي.

وېشنيزه:کپران
درې بعدي چاپگر

بټنوک|300px|کيڼ|درې بعدي چاپگر
**درې بعدي چاپگر** (په انگرېزي: *3D printer*) یو ماشين دي چی د درو بعدو موضوعونو د چاپولو (جوړولو) لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. دا موضوعونه د مناسبو موادو څخه د اصلي ماډل په مطابق جوړې شوې دي.  درې بعدي چاپگر په بنیادي توگه صنعتي رابوټونه (Robot)دي. په اوس وخت کی په چاپونکي ماشینونو کی  د درو بعدونو موضوعونو د جوړولو لپاره پلاستيک کارېږي. د هغو پلاستيکي موادو څخه *Polylactic acid* او *Akrylonitrilbutadienstyren* تر ټولو استعمالوړ مواد دي. PLA ډېره عصري پلاستکي توکه ده چی  پر طبيعت باندي ښه آغېزه لري او په طبیعت کی د تجزيه کېدونکي توکه هم ده. ABS د صنعتي پلاستيکي توکو څخه دی چی د موټرونو او نورو موضوعونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. خو پرته له پلاستيکي توکو نه ښيښه، شږه (ريگ)، کچ او موم هم کارېدلای شي. د فلزو مختلف ډولونه باید د پوډر په شکل واوسي. متخصصان هم وايي چی په راتلونکي کی د انسانانو د غړو چاپ ممکن واوسي.

د 3D-Printer لغتي ترکیب ته که غور وکړو، نو جوته به شي چې په دغه نړیوال نوم کې څو لغتونه شته; Printer یعنی د چاپ ماشین او د “3D”  مشهوره کلیمه د دوو لغتونو څخه تشکیله شوې ده. D يې د dimensional یعنی بعدي یا اړخیز معنی لري چې د بعد یا اړخ د صفت بڼه ده او د 3 عدد د Three (= درې) څېړنيزه لړۍ : نوی صنعتي انقلاب او د 3D د چاپ ماشينپه معنی ده. دغه معلومات په ډاگه کوي چې د 3D د پرینټر په ذریعه چاپېدونکې توکې اوږدوالی، هسکوالی او عرض لري، د بیلگي په توگه لکه مېز.  دغه راز د 3D څخه مخکې 2D ا (= Two-dimensional) وو، چې یوازي يې اوږدوالی او عرض لرل. د تيوري له مخې دا خبره پر حق ده چې د 3D-Printer په ذریعه هرڅه چاپېدائ شي، د بیلگي په توگه غذايي مواد، گیلاس، پاڼه، مېز، کېبل، زامه او ان دا چې د یوه کور د چاپېدو امکانات هم سته، خو د یو شمېر موادو د چاپ لپاره نورو اختراعاتو ته اړتیا لیدل کېږي. 
د 3D-Printer په وسیله که یو څه چاپوو، نو د هماغه څيز سرمشق ته ضرورت سته، یعني د چاپېدونکو موادو بېلگه یا ماډل باید په کمپیوټر کې چمتو وي او یا يې هم نمونه د 3D-Scanner په واسطه ثبت شوې وي. ساینسپوهانو د دغه ارزښتناک ماشین د چاپ لپاره بېلابيلي طريقې کشف کړي، چې بنسټيزه يې ((additive layering)) نوميږي. د چاپ د دغه بهير په ترڅ کې د یو څيز سرمشق طبقه پر طبقه (یا لای پر لای) جوړيږي  او د جوړښت په جریان کې يې مواد د پوډر په بڼه د سریښناکو توکو سره گډيږي. څومره چې يې هره طبقه یا هر لای نرۍ وي، هغومره يې د چاپېدونکې توکې بڼه واقعي وي.

## دا هم وگورئ
*3D ټېکنالوجي
*3D
*کمپیوټر
*ټېکنالوجي
*درې بعدي چاپگر

## سرچينې

وېشنيزه:چاپونکي ماشينونه
فولېرېن

بټنوک|300px|کيڼ|فولېرېن چی ۶۰ اتمه لري
**فولېرېن** (په انگرېزي: *Fullerene*) د کاربن د مصنوعي الوټروپونو څخه دی چې د گرافيت څخه د حرارت تبديلولو په مرسته منځ ته راځي. فولېرېنونه د کاربن کروي جورښتونه دي چې د کربن ۲۰ اټمو څخه تر ۵۴۰ اټمو پوړې درلودلای شي. بېلگې په توگه: فولېرېن چې ۶۰ اتمه لري فولېريټ ورته وايي او کريستالي فورم یې د الماس څخه سخت دي. فولېرېنونه په صنعت او طب کې کارېږي.

وېشنيزه:نانو تکنالوژي 
وېشنيزه:کربن
کاربن نانو نل

بټنوک|300px|کيڼ|د کربن یو نانونل
**کربن نانو نل** (په انگرېزي: *Carbon nanotube*) د کاربن د آلوټروپونو څخه یو درې بعدي فورم دی چې استوانه ای شکل لري. د کاربن هر نانونل کولای شي يو قشر یا نورو قشرونو ولري.  اوږدوالی یې ۱۰۰  µm او قطر یې د ۱ nm څخه تر ۱۰۰ nm پورې دی. 

وېشنيزه:نانو تکنالوژي 
وېشنيزه:کربن
مقناطيس

بټنوک|300px|کيڼ|
بټنوک|300px|کيڼ|بريښنايي مقناطيس
**مقناطيس** یا  **آئين روبا** یا  **آهن ربا** (په انگرېزي او **یوناني**: *Magnet*) یو څيز دي چی مقناطيسي میدان جوړوي. مقناطيسونه په طبيعي مقناطيسونو او بريښنایي مقناطيسونو تقسیم کېږي. طبيعي مقناطيس په کانو ډبرو کی وجود لري خو په آزموينځی کی هم جوړېدلاي شي. بريښنايي مقناطيس مقناطيسي میدان د بريښنايي جيران په مرسته جوړوي. بريښنايي مقناطيس د هرو توکو څخه چی د بريښنا جيران هادي (لارښود) کوي جوړېدلای شي.

وېشنيزه:بريښنايي مقناطيسيت
نړیوال تشيال تمځای

بټنوک|300px|کيڼ|نړيوال تشیال تمځای په ۲۰۱۱ کال کې
نړیوال تشیال تمځای (International Space Station) د ځمکې په ټیټ چورلېځ (low Earth orbit) کې یوه مېشتوړه لاسي سپوږمکۍ (artificial satellite) ده چې لومړۍ برخه یې په ۱۹۹۸ کې چورلېځ (مدار) ته ولېږل شوه. دا تمځای نن سبا په تشیال کې تر ټولو لویه لاسي (مصنوعي) سپوږمکۍ ده چې له ځمکې څخه زیاتره په لغړو سترگو هم لیدل کېدای شي. نړيوال تشیال تمځای له فشاري رغبېلگو (pressurized modules)، بهرنیو اډانو، لمریزو هیندارو، او نورو رغتوکو جوړ شوی دی. د دې تمځای رغتوکي په ټوټو ټوټو د پروټون (Proton) او سویوز (Soyuz) په نامه روسي توغندیو او همدارنگه امریکایي تشیالي ماکوگانو (Space Shuttles) له لارې تشیال ته ولېږل شول.

نړیوال تشیال تمځای په ټیټ‌راښکون (microgravity) او تشیالي چاپېریال (space environment) کې د یوه څېړنیز لابراتوار دنده ترسره کوي چې په دې کې د څېړنډلو له خوا د ژوندپوهنې، وگړ-ژوندپوهنې، پنځپوهنې، ستورپوهنې، هسکاڼپوهنې، او نورو پوهنیزو ډگرونو اړوند ازموینې ترسره کېږي. برسېره پر دې، دا د هغو تشیالبېړیو (spacecraft) د سامانونو د کتلو او ازمویلو لپاره هم مناسب ځای دی چې سپوږمۍ او مریخ ته ماموریتونه ترسره کوي. دا تمځای د ځمکې په ټیټ چورلېځ کې له ۳۳۰ څخه تر ۴۳۵ کیلو متره (۲۰۵ – ۲۷۰ میله) لوړوالی لري چې د زوېزډا رغبېلگې (Zvezda Module) او یا هم د ورغلیو تشیالبېړیو د انجنونو له لارې پر‌له‌پسې مانورې کوي--- او په یوه شپه او ورځ کې ۱۵،۵۴ واره پر ځمکې را چورلي.

نړیوال تشیال تمځای د روسي سالیوت (Salyut)، الماز(Almaz)، او میر (Mir)؛ او امریکايي سکایلېب وروسته نهم تمځای دی چې وگړي کې اوسېږي. دا تمځای له تېرو ۱۴ کلونو او د ۲۰۰۰ کال د نومبر پر ۲مه د لومړي لېږد (Expedition 1) له رسېدا راهیسې په پر‌له‌پسې توگه هستوگن دی--- چې دا په تشیال کې د وگړیو تر ټولو اوږد شتون دی چې د میر (Mir) ریکارډ یې چې ۹ کاله او ۳۵۷ ورځې وو مات کړی دی. د بېلابېلو تشیالبېړیو لکه سویوز (Soyuz)، پراگرس (Progress)، آټومېټډ ټرانسفر وهیکل (Automated Transfer Vehicle)، ایچ-۲ ټرانسفر وهیکل (H-II Transfer Vehicle)، ډرېگن (Dragon)، او سیگنوس (Cygnus) له خوا د دې تمځای د ترمیم چارې ترسره کېږي. تر اوسه پورې د ۱۵ هېوادونو ستورمزلو له دې څخه لیدنه کړې ده.

وروسته له دې چې په کال ۲۰۱۱ کې د امریکا د تشیال ماکو پروگرام (Space Shuttle Program) پای ته ورسېد، نړیوال تشیال تمځای ته د ستورمزلو د وړلو راوړلو دنده یوازې د روسي سویوز توغندیو (Soyuz Rockets) له غاړې شوه، او ډرېگن (Dragon) هم یوازې له تمځای څخه ځمکې ته د توکو د راوړلو دنده ترسره کوي؛ هغه په دې خاطر چې د سویوز دا وړتیا ډېره محدوده ده.

د نړیوال تشیال تمځای پروگرام (ISS Programme) د پنځو تشیالي ادارو لکه ناسا (NASA)، روسکوزموس (Roscosmos)، جاکسا (JAXA)، اروپايي تشیال ادارې (European Space Agency, ESA)، او کاناډايي تشیال ادارې (Canadian Space Agency, CSA) یوه گډه پروژه ده. د دې تمځای څښتنتوب (ملکیت) او کارونه د دې هېوادونو ترمنځ پر تړونونو ولاړ دي. تمځای پر دوو برخو وېشل شوی چې روسي چورلیزه ونډه (Russian Orbital Segment, ROS) او امریکایي چورلیزه ونډه (United States Orbital Segment, USOS) یې بولي--- چې ډېر نور هېوادونه په شریکان دي.

وېشنيزه:تشیالي تمځای
پروټون

بټنوک|300px|کيڼ|پروټون
**پروټون** (په انگرېزي: *Proton*)  د هاډرونونو د ذرو څخه یوه اټمي ذره ده چي مثبت الکټريکي بار لري. پروټون د توکې ذره هم ده چی \frac{1}{2}  سپين او \frac{1}{2} ایزوسپين لري. نوموړي اټمي ذره د درو کوارکونو u او d    څخه جوړه شوي ده. پروټون، اليکټرون او نيوټرون د مادې بیادي ذرې دي چی د اټم پر خصوصيت باندي آغېزه لري.

وېشنيزه: هاډرونونه 
وېشنيزه: اټومي ذرې
د ذرو تعجيل کوونکي ماشين

بټنوک|300px|کيڼ|
**د ذرو تعجيل کوونکي ماشين** (په انگرېزي: *Particle accelerator*) یو مشين دي چی بريښنايي بارلرونکي ذرو (لکه: بنيادي ذرات، یونيزو شويو اټمي هستو) ته د بریښنامقناطيسي میدان په مرسته انرژي ورکوي او سرعت یی زياتوي. د ځينو ذراتو سرعت کولای سی د نور سرعت ته نژدې ورسېږي. په اوس وخت کی دهاډرونو ستر تعجیل کوونکي ماشین چی په سويس کی وجود لري د نړی تر ټولو لوی د ذرو تعجیل کونکي مشين دي. 

وېشنيزه: د ذرو تعجیل کوونکي ماشینونه
دهاډرونو ستر تعجیل کوونکي ماشین

[بټنوک|300px|کيڼ|د LHC [مقناطيس|مقناطيسونه]]
**دهاډرونو ستر تعجیل کوونکي ماشین** (په انگرېزي:*Large Hadron Collider*) د ذرو تعجيل کونکي ماشينونو څخه دي چی په سويس کی د ژنو ښار ته نژدې پروت دي. دهاډرونوتعجیل کوونکي ماشین دکارکولوشیماتیکي جوړښت ښوول شوی دی. نوموړی تعجیل کوونکی چې لنډیزیې په دهاډرونو ستر تعجیل کوونکي ماشین سره کېږي ،یودایروي شکل لری ، اوږدوالی یې اوه ویشت کیلومتره او قطر يې لږڅه اته متره دی.
دپروټونودوه بنډلونه چې یويې دښی خوانه اوبل يې دکیڼ خوانه دهاډرونو تعجیل کوونکي ماشین ایروي مسیرته ورننوځی یوپه بل باندې مخامخ لگېږي د لارې په اوږدوکې پروتونوته د الکترومقناطیسي څپو په مرسته انرژي ورکول کېږی کله چې دپروټونوسرعت دنورسرعت ته ورنږدې کېږي نوپه دې ترځ کې دهغوی سرعت نورنه زیاتیږي بلکه گټل شوې انرژي یې په کتله اوړي.

وېشنيزه:د ذرو تعجیل کوونکي ماشینونه
آمنه فدوي

**مېرمن آمنه فدوي** د سردار نور محمد خان هوښياره او فاضله لور وه چې نوم یې بي بي آمنه او تخلص يې  و په خټه محمدزۍ ده .
مېرمن فدوي د پنځنۍ په ورځ د لمړۍ خور په ۱۷مه کال ۱۲۷۶م ، هجري کې زېږېدلې وه . 
## مخینه
سردار نور محمد خان محمدزی د اعلحضرت ضيا الملته و الدین لخوا د کندهار په حکمرانۍ مقرر او سرلوړې شوی و . همدا مېرمن د سردار نور محمد خان محمدزي لور ده . مېرمن آمنې فدوي د سردار عبدالحبیب خان سره واده کړی و او ۶۵ کاله یې پتمنه ژوند کړی . 
## ادبي ژوند
آغلې فدوي د ادبياتو سره ډېره مینه درلوده او په خپله هم ښه شاعره وه او خواږه خواږه اشعار يې ویلي دي ، آغلې فدوي ډېری شعرونه ورسره یې نثر هم لیکه . 
## سرچينې
پښتنې مېرمنې د بېنوا نښېر
افغاني ژبې

[thumb|250px|(تیزه شنه رڼا): هغه هېوادونه  چې افغاني ژبه پکښی رسمي ژبه ده:(شنه رڼا): هغه هیوادونه چی افغانی ژبه یی یوه مهمه ژبه ده (لکه [پاکستان)  او په دی نورو کی مهمه ژبه وه چی وس پکښی تر ډیره هیره سوی ده]]
د افغاني ژبو په لړلیک کې د سیمې ختيځې او شمال او سوېل ختيځې آريايي ژبې راځي . د بېلگې په توگه اوېستا ، ساکي ، زړه پښتو او زړې پامیري ژبې ، باختري ، زړه پراچي ، خوارزمي ، اورمړي ، منځنۍ پښتو ،منځنۍ پامیري ، مونجي ،شوغني ،يېدغه ، واخي ، اشکاشمي ، اوروشوري ، روښاني ، سنگلېچي ، يزغلامي ،سرېکولي ،پښتو او وڼېڅي .

وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه
وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:د افغانستان ژبي
نسوار

**نسوار** د تمباکو يو ډول نشيي توکی دی چې د نشې پخاطر کارېږي. نسوار د خولې او پزې له لارې اچول کېږي. نسوار د يو شمېر ناروغيو سبب هم گرځي چې په دې کې د خولې او ستوني سرطاني ناروغيو تر څنگ د هظمي نظام گډ شمېر بې نظمۍ رامېنځ ته کوي. نسوار د افغانستان، پاکستان، هند او ايران د هېوادونو تر څنگ په سويډن او يو شمېر نورو اروپايي هېوادونو کې هم جوړېږي او هم گڼ شمېر خلک ورباندې روږدي دي.
سېگرېټ

سېگرېټ د تمباکو او کاغذ څخه جوړ نشيي توکی دی چې د گڼ شمېر ناروغيو سبب گرځي. سېگرېټ څښل د اروپايي هېوادونو په عامه ځايونو کې منع شوي. د سږو سرطان يو عمده عامل سېگرېټ څښل دي. همداراز د سېگرېټ څښل د سږو د انسدادي ناروغيو تر څنگ د سالنډي ناروغۍ سبب هم گرځي. اروپا او امريکا کې توليد شوي سېگرېټ په لويه کچه په اسلامي هېوادو کې مصرفېږي.

وېشنيزه:سېگرېټ
وېشنيزه:نشیی توکي
چرس

300px|thumb|left|چرس
چرس يو ډول نشه‌يي مواد دي چي د څکولو لپاره کارول کېږي، د چرس بوټی د بل هر ډول نشه‌يي بوټي په څېر د صحت لپاره خورا تاواني دی.

## سرچینې
د ( روغن نباتى و توليد پنبه دانه )له کتاب څخه

وېشنيزه:د القلوید مواد
وېشنيزه:مخدره مواد
لیس ډوسېټ

.
بټنوک|ليس ماري ډوسېټ

**ليس ماري ډوسېټ** (۲۴م د ډسمبر کال ۱۹۵۸م زېږېدلې )په اگرېزي ـ (Lyse Marie Doucet) يوه کاناډايي د بي بي سي نړېوال راډیو ټلویزيون د باندنیو خبريالانو د څانگې مشره پازواله خبرياله او د خبر څارونکې هم ده . 

## مخينه

مېرمن ډوسېټ د بېتهرسټ په نیو برونسویک کاناډاهېواد پورې اړه لري چې هماغلته د انگلافون کورنۍ په غېږ کې لويه شوې . د هغې خور آندريه ډوسېټ نومېږي چې په کاناډا کې د سوسيالوژي په څانکه کې پروفیسره ده . د پلار لخوا د آيرلنډ د نوموتي مېگماو پښت پورې تړاؤ لري .

## زده کړې
آغلې لیس ماري ډوسېټ د ښکليو هنرونو له څانگې د لسانس سند د کوينز پوهنتون (Queen's University) څخه چې کنگسټن کې ده په کال ۱۹۸۰م زېږدي کې اخیستی . له هماغه پیره يې لیکوالي پیل کړې او د کاناډا ځايي ورځپاڼو ته یې لیکوالي کوله . وروسته یې د ټورنټو پوهنتون څخه د نړېوالو اړیکو په څانگه کې خپله ماسټري واخیسته .
## دندې
## لاسته راوړنې
 
## سرچینې
* https://en.wikipedia.org/wiki/Lyse_Doucet
مافيايي سياست

**مافيايي سياست** په آسانه او لنډه ژبه ورته د جرم او پساد پر بنسټ سياسي تگلارې جوړولو ته وايي . مافيايي سياست د ټولنې په منځ کې د زور زياتي د مخې نه نیولو او يو اړخیزه خپلچاري قضاوتونو پر بنسټ په گروپونو کې د هغوی په گټه پرمخ ځي، چې دغې تگلارې ته مافيايي سياست وايي . د دغو موخه دا وي چې د ټولنې په هر ډگر کې يوازې او يوازې د همدې يوې ډلې اقتصادي ،  پوځي واک او اختيار برلاسي ولري او نور دې د دوی څخه د ډار په سترگې لرې تښتي او د هغوی پر جرمونو دې سترگې پټوي . په لومړي ځل دغه تگلاره د اټاليا په سوېلي سیمو کې د ځايي جنگسالارانو لخوا دود شوه چې پخپل منځ کې یې په مادي شتمنيو سيالي رامنځته کړه .

## مافيا
مافيا يو ډول منظم شوي پټې (مخفي)د جرمونو ټولنې يا تنظيمونه دي چې د ځينې ډلبازو لخوا په منظمه توگه په ۱۹مې پېړۍ کې رامنځته شوه . دغه د گډوډو جرمونو او ترهگریزو کړنو په ترسره کولو سره پلان کېږي او موخه یې د پیسو پیدا کول او شتمني ډېرول دي. دغه جرم د ترهگرۍ ، ډارولو ، کس تښتونې ، قچاق او دولتي پسادونو په بڼو مخته وړل کېږي او لدغو کړنو څخه په ډله ییزه توگه ترسره کولو موخه یې په اقتصادي غونډال باندې لاسبری وي . د دغو جرايمو کوونکي هم مافيايي کړۍ نومېږي چې د ډلو په منظم ملاتړ سمبال وي چې موخه یې د بې قانونه لارو چارو ځان په مالي او مادي توگه غټول دي . د دغو ډلو دوهمه برخه غټ جرمونه قچاق د ښځو ، درغلگري ، حکومتي گډوډي رامنځته کول ، سودي قتلونه  او د خلکو تېروېستنې دي . د دې هرې مافيايي جرم په ترسره کولو کې د اړوندو ډلو ټول پسادونه په پټه خوله ترسره کېږي په ځانگړي توگه په غلي او ناببره مهال ترسره کېږي . د ډلو ځانته دود وي چې له مخې یې د برم ساتنې دود ورته وايي او دغه دود ته په اټاليا کې اومرته وايي چې په ظاهري توگه د قانون له منگولو څخه د ستنې لپاره افعال کارېږي . دغه جرمي لړۍ په لومړي ځل د اټاليا په سېسليه ښار کې رامنځه شو چې ورته یې سيسليايي مافيا وېل . له هغې راهیسې د نړۍ نورو سیمو ته په گروپونو او ډلو کې د دولتي ، اقتصادي او پوځي برلاسیتوبونو لپاره وغځېده . د اټاليا څخه له اغېزې مافيا په دوهمه پرمختللې توگه د روسيې په هېواد کې دود شوه او همدارنگه په جاپان کې په درېيم پړاؤ لویه شوه او همداسې یې نورو هېوادونو کې هم ريښې وکړې لکه د البانيا مافيا ، مېکسیکو يي مافيا ، او امریکايي مافيا . دغې سیغې (مافيا) په رسنیو او ټولنیزو شبکو کې په نارسمي توگه پکار وړل کېږي ، خو د دغو جرمونو ټولنې او گروپونه هر يو خپل تر منځ دود شوې ويوونه او وينايي سیغې لري . 

## آرپوهنه يې
مافيا وئی د اټاليا څخه هېواد د سيسليه ښار څخه رامنځه شوی . ځینې پدې آند دي چې دا وئي د سوېلي اټاليا څخه راپورته شوی چې پخوا د عربانو لخوا دا وئی د (محياص) په نوم رامنځته شوی او وروسته بيا مافيوسي په اټاليوي ژبې کې شوی . د محياص عربي وئيي مانا زورزياتی ، ترهگري ، څوک ډارولو مانا ورکوي .
 
## سرچینې
* https://en.wikipedia.org/wiki/Mafia
د افغانستان د همبستگۍ گوند

**د افغانستان د همبستگۍ گوند** یو آزادیول حرکت دئ څې د ۲۰۰۴ ع کال د آپریل په ۱۷می نېټې تاسیس شو. دا گوند د سیاستمدارانو مفاسد انتقاد کوی.
آرنولد شوارزنېگر

بټنوک|آرنولډ شوارڅنېگر د امریکې پخواني ولسمشر رونالډ رېگن سره په کال ۱۹۸۴م زېږديز کې

**آرنولد آلویس شوارڅنېگر** (په آلماني: *Arnold Alois Schwarzenegger*) یو اوتریشی-آمریکایی د هاليووډ ننداريزو کمپنیو فلمي لوبغاړی دی . دی په کال ۱۹۴۷م زېږديز کې ۳۰م د جولای د تال سټېريا په سیمه کې زېږېدلی . د ۱۹۶۵مو ز کالونو پیر کې شوارڅنېگر د نړېوال بدنروزنې (باډي بلډنگ) يوې سيالۍ ته چې امریکا کې يو کارل وروسته ترسره کېده په گراز نومي سیمې کې لومړی مقام ترلاسه کړ چې بيا یې پچه راووته او په کال ۱۹۶۶م زېږدیز کې د امريکې په نړېوال بدنروزنې په سيالۍ کې چې نوم یې ( National Amateur Bodybuilders Association (NABBA) و برخه واخیسته او په همدې سيالۍ کې دی د مسټر يونیورس په نوم ونومول شو. مسټر يونیورس (د کايناتو ښاغلی ) په لفظي مانا راوځي خو موخه یې د نړۍ تر ټولو ځواکمن انسان دی چې دغه نوم د هماغه ورزښت په چوکاټ کې ټاکلی نوم دی چې ټولې نړۍ کې ندی منل شوی . 
## مخينه
ښاغلی آرنولډ شوارڅنېگر د اوتريش په هېواد کې زېږېدلی او په کال ۱۹۶۶م زېږديز کې امریکې ته د يوې بدني روزنې يوې سيالۍ ته د ورکانديدېدو وروسته کډوال شو او تراوسه هماغه ځای کې اوسېږي . دی وروسته د نړېوال تکړه بدن روزونکي څخه د امریکا په هېواد کې ډېر وځلېد نو سیمې د هالیووډ ننداريزې کمپنۍ خپلو جگړه ييز وزمو فلمونو (Action films) ته د لوبغاړي په توگه وروغوښت او هماغه ځای څخه دی په ټولې نړۍ کې د آرنولډ په نوم وپېژندل شو . د فلمونو سره سره يې په ۲۰۰۳م زېږديز کې د امریکې د پخواني ولسمشر کشر بوش په پېر کې ځان د کېلفورنيا ايالت ته د والي په توگه ونوماوه چې د امریکې له کانگرس څخه بريالی شو او تر ۳م د جنورۍ ۲۰۱۱م زېږدیز پورې پدغه دنده سمبال و .

## زده کړې
## کورنۍ ، فلمي او ټولنیز ژوند
## لاسته راوړنې
## سرچینې
د هند کمونیست گوند (مارکسیست)

**د هند کمونیست گوند (مارکسیست)** یو کمونیست حرکت دئ چې په ۱۹۶۴ کال کښی تاسیس شو. دا حزب د کېرله، لوېدیځ بنگال او تریپوره په ولایتو کښی ډېر مقتدر دئ. اوس په تریپوره کښی حکومت کوی. گوند یو میلیون غړی لری.
ټول المانی یووالی

**ټول المانی یووالی** *([[آلماني ژبه|په آلمانی]]: Alldeutsche Vereinigung)* په اتریش کې یو ناسيوناليستي غورځنگ و څې په ۱۸۹۱ کال کې تاسیس شو. مشر ئې گېورگ فون شونرر و. ټولالمانی یووالی د اتریشی شاهی دولت په جرگې کې ډېر مقتدر نه و خو د محصلانو او د عدلیه مامورینو په منځ کې د گوند ملاټر لوی و. (ټولالمانیان) د اتریشی شاهی دولت او د کاتولیکی مذهب په ضد وي. ټولالمانی یووالۍ غوښتل څې ټول آلمانان په یوهٔ دولت کې متحد شي.
شچچین

**شچېچېن** *(په بولنډي: Szczecin)* په شمالي اروپا کې پروت  ښار دی. که څهٔ هم د ښار ټول اوسېدونکی آلمانیان دي اما یاد نومړی ښار په ۱۹۴۵ کال کې د پولنډ له خوا نیول شو. د شتتین ښار ۴۰۷،۸۱۱ وکړي او ۳۰۱ کیلومتره مربع مساخت لري چې د پولنډ هیواد له مهمو ښارونو څخه شمیرل کیږي.
 

## وګړي
## تاریخ
## کلتور

## سرچينې
یوسيف ۲

**یوسيف ۲** (په آلماني:Joseph II په چېکي: Josef II) (زیږیدنه: وین ۱۷۴۱ مړینه: وین ۱۷۹۰ ) د هابسبورگيانو څخه یو مشهور رومي امپراطور، چېکي پاچا، مجارستاني پاچا او تنویري حکمران وو چی د ۱۷۸۰ کال څخه تر ۱۷۹۰ کال پورې یی حکومت کاوه. 

وېشنيزه:چېکي واکمنان
گوا

**گوا** د هند له ټولو نه وړوکی ایالت دی. گوا د هند د خپلواکۍ پوره ۱۴ کاله وروسته لکه د هند د نورو برخو په شان بشپړه خپلواکي ومونده.
زنزيبار

**زنزیبر** (به پاړسی *زنگبار*) د تانزانیې د دولت له ټولو نه لوی ټاپو دۍ.
هېوادمشر

**هېوادمشر** (په انگرېزي: Head of state) د يو هېواد جمهور ريس ته وييل کېږي.
اندېښمنه ډالۍ

**اندېښمنه ډالۍ** د کبرا حبيب مظهري د پښتو نثرونو د ټولگې نوم دی.

وېشنيزه:پښتو کتابونه
لومړی خوان کارلوس

**لومړی خوان کارلوس** (په اسپانیای:*Juan Carlos I*) د ۱۹۷۵ کال نه ۲۰۱۴ کال پوری د اسپانیا پاچا وُ.
پردېس (کتاب)

**پردېس** د غوث خيبري د لنډو کيسو ټولگه ده.

وېشنيزه:پښتو کتابونه
احمد شاهي کندهار

**احمد شاهي کندهار** چي د لوي کندهار په نامه هم يادېږي، اوسمهال د کندهار لپاره د فخر د نامه په ډول کاريږي، ځکه چې دا هغه ښار دي چې د احمد شاه بابا په دوران کې رامنځته سو.

## داهم وګورئ
*احمد شاهي کندهار کتاب
*لوي کندهار
*کندهار
*کندهار ولايت
*د کندهار پايلوڅان
*فارس او کندهار
## سرچینې
پښتو غږپوهنه او وييپوهنه

**پښتو غږپوهنه او وييپوهنه** د پښتو ژبپوهنې يوکتاب دی. دا کتاب محمد صابر خوېشکي ليکلی.
پښتو نوی مصدر

**پښتو نوی مصدر** د پښتو ژبپوهنې يو کتاب دی چې عبدالرازق پالوال ليکلی.
چې ماشومان سندرې ووايي

**چې ماشومان سندرې ووايي** د محمد اکبر کرگر د لنډو کيسو يوه ټولگه ده.

وېشنيزه:پښتو کتابونه
نیمگړی انځور

**نيمګړی انځور** د صفيه حليم د لنډو کيسو د يوې ټولګې نوم دی. 

وېشنيزه:پښتو کتابونه
ماگنوس کارلسن

بټنوک|ماگنوس کارلسن

**ماگنوس کارلسن** په ناروېژي ژبې (*Sven Magnus Øen Carlsen*)(زېږوننېټه ː ۳۰م د نوېمبر ۱۹۹۰م ز ) يو ځوان ناروېژی چې د نړۍ د شطرنج لوبې بې ساری او مخکښ اتل دی . تر اوسه دی په لومړي مقام ولاړ دی . دی په کال ۲۰۰۴م ز کې په ديارلس کلنۍ کې د نړۍ تکړه شطرنج لوبغاړی وپېژاندل شو . د کارلسن د لوبې د پړاؤ رېکارډ ۲۸۸۲ تېزواله ده چې د شطرنج لوبې په بهیر کې د نړۍ تر ټولو لمړی او لوړ ريکارډ دی . د شطرنج مکښ ماگنوس کارلسن په کال ۲۰۰۴م زېږديز کې د شطرنج لوبې په نړېوالو لوبو کې ۲م مقام ترلاسه کړ . وروسته په کال ۲۰۱۰م زېږديز کې د ۳۲ ورځو په بهیر کې دشطرنج نړېوالو لوبو کې په لومړي ځل د ۱۹ کالو په عمر د نړۍ لومړی مقام وگاټه . همدارنگه کارلسن په ۲۰۱۳م زېږديز کې د نړۍ په لوبو کې د پايلوبې راوتونکي هندي لوبغاړي ویسوانات آنند څخه بيا د نړۍ لومړی مقام په شطرنج کې ترلاسه کړ ، يو کال وروسته ۲۰۱۴م زېږديز کې د نومبر په مياشت کې خپل مقام بيا وژغوره او په نړۍ کې لومړی شو . کارلسن د شطرنج په ميدان کې ځانگړې ځانتيا لري چې له څو اړخونو رامخته کېږي له مخې یې خپل سيال په فکر کې ډوبوي او د لوبې پړاؤ ستونزمنوي .

## مخينه
ماگنوس کارلسن د ناروې هېواد په تونسبرگ ښار کې د سیگرون او هېنرک آلبرټ کارلسن په کور کې زېږېدلی . دواړه مور او پلار يې د ودانيو انجنيران دي . کورنۍ يې يو کال په فينلنډ هېواد کې او بیلجیم هېواد کې اوسېدلي . 
## زده کړې
## د شطرنج لوبې څانگچاريزه مخینه
## ۲۰۰۵م زېږديز لوبې

## ۲۰۰۶م زېږديز لوبې

## ۲۰۰۷م زېږديز لوبې

## ۲۰۰۸م زېږديز لوبې

## ۲۰۰۹ م زېږديز لوبې
## ۲۰۱۰ م زېږديز لوبې
## ۲۰۱۱ م زېږديز لوبې
## ۲۰۱۲ م زېږديز لوبې
## ۲۰۱۳ م زېږديز لوبې
## ۲۰۱۴ م زېږديز لوبې
ویسوانات آنند

بټنوک|وېسوانات آنند
**وېسوانات آنند** په کال ۱۹۶۹م زېږديز کې د ډسمبر په ۱۱مه هند کې زېږېدلی . دی د هند تر ټولو مخکښه د شطرنج لوبغاړی دی . 
## مخينه
## زده کړې
ترخه

**ترخه** (علمي نوم: *Artemisia*)

وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
وېشنيزه:تريز ډوله بوټي
شپون شپول شپېلۍ

**شپون شپول شپېلۍ** د يوې شعري ټولگې نوم ده. د دې شعري ټولگې ليکواله سيده حسينه گل ده.

وېشنيزه:پښتو کتابونه
وېشنيزه:پښتو شعري ټولگې
ادبي بحثونه (کتاب)

**دا [https://ketabona.com/books/%d8%a7%d8%af%d8%a8%d9%8a-%d8%a8%d8%ad%d8%ab%d9%88%d9%86%d9%87/ کتاب]** د ارواښاد ښاغلي ادبي بحثونه تاریخي او شهکار دی، چي د پښتو ادب لپاره پکې ډېر کار شوی دی

د ښکته کولو لینک
حبيب الله ببرکزی ځدراڼ

دوکتور حبيب الله ببرکزی ځدراڼ يو افغان ليکوال او څېړونکی دی.

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## ليکلي آثار

## سرچينې

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
قيام الدين کشاف

بټنوک|قيام الدين کشاف يو افغان ديني عالم او د قرآن شريف ژباړونکی دی
مولوي قيام الدين کشاف يو افغان دينپوه دی.
سکندر لودي

کيڼ|250px|بټنوک|د سکندر لودي سکې
**سلطان سکندر خان لودي** د هند د لودي ټولواکمنۍ يو افغان پاچا و. هغه د بهلول لودي زوى ، په ۱۴۸۹ ز کال کې زېږېدلى دى . وروسته له هغه نه چې بهلول لودي ارواښاد شو ، نو يې زوى سکندر لودي د ډيلي پر پلازمېنه کېناست . د هند د يوه نوي تاريخ په ۱۲۰ مخ کې داسې راغلي دي : سکندر لودي د هند په ټولو سلاطينو کې هوښيار ، پوه غوره ، زيارکښ او ښکلى سلطان وو . ده پخپله شعرونه ويل او پوهان يې پخپل ځان راټول کړي وو . له هرې خوا يې پوهان خللک وربلل او دوى يې هڅول ، چې کتابونه وليکي . د روعتيايي څېړنو مرکز يې جوړ کړى و ، چې نوم يې ورته (( مدينه الشفا )) اېښى وو . موسيقۍ ته يې ډېره پاملرنه وکړه ، نوي ((لارپي )) او اهنگونه يې جړ کړل ، چې د (( سکندر شاهي لهجه )) په نامه يادېدل . خلک د خپل استعداد له مخې په ادبياتو ، موسيقۍ ، حساب ، کېميا ، درمل او نورو صنايعو لپاره روزل کېدل . سکندر لودي همدا راز د مذاهبو ترمنځ د پوخلاينې لار غوره کړې وه .
ده داسې يو نظام جوړ کړ ، چې د هر ډول عقېدې لپاره لار خلاصه وه . له پورتنيو توضيحاتو نه داسې څرگنديږي ، چې وروسته مغولي دولتونو دده سياست تعقيب کړى وي . قطب منار ، چې دده پر مهال بشپړ شوى ، د هند د لويو اديانو لکه اسلام او هندوتوب نښې لري .
دده خپلواکي د ولس لپاره وه . ده ځان يو کلک مسلمان عادل معرفي کاوه . له نورو اديانو سره يې تعصب نه درلود . دده د واکمنۍ پر مهال ډېر خلک په اسلام شرف شول ، ځکه چې جبر او اکرا نه وه .  
بټنوک|د سلطان سکندر لودي د پاچهۍ حدود
## اخځونه
# قدرت الله حداد ( فرهاد )، د افغان ملي تاريخ ، ۲۴۱- ۲۴۲ مخونه ، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا د مرکز د ۱۳۸۳ لمريز کال چاپ .

وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:لودي پښتانه
وېشنيزه:لودي ټولواکمني
د افغانستان د خپلواکۍ ورځ

شاه امان الله خان غازي د ۱۲۹۸ کال د زمري په ۲۸ مه چې د ۱۹۱۹ د اګسټ له ۱۹ سره برابره ده.
د افغانانو په پراخ ملاتړ او همکاري له برېتانیا سره له سختې جګړې وروسته د افغانستان ازادي اعلان کړه.
او د یو لوی او شاندار جشن په ترڅ کې چې د زاړه کابل د زر افشان قصر (د زرنګار پارک) کې جوړه شوی وو د شاه امان الله خان د لاسلیک او توشیح پر وخت اعلان شو او د نړیوالو لخوا افغانستان د یوه خپلواکه هېوادو په توګه په رسیمت وپيژندل شو. په تاریخ کې راغلي چې افغانانو په ډېر زیار او قربانیو سره له انګریزانو څخه خپلواکي ترلاسه کړې ده. غازی امان الله خان په خلکو غږ وکړو چې ۲۸ د اسد د ملی خپلواکي او ازادی د ورځی په نوم ولمانځي د غازی امان الله خان دغه سترې کارنامې افغانستان ته په خپل مهم جغرافیايي او استراتیژیک موقعیت کې لا نور هم سیاسي او اقتصادي اعتبار ور په برخه کړو. غازی امان الله خان چی یو متمدن، باتدبیر په وطن او خلکو مین او ترقی پسند شخصیت و د هیواد پرمختګ او ابادی یی ستر ارمان او شعار وو چی د امانی دوره اصلاحات او ریفورمونه یی ژوندی مثالونه دی. د افغانستان لپاره د غازي امان الله خدمتونه په ځانګړې توګه د دیموکراسي او د هیواد د پرمختګ په برخه کې د قدر وړ دي چې باید وساتل شي.

## دا هم وګورئ
امیر امان الله خان

## یاداښتونه او سرچینې
فرانک فرانڅ

**فرانک فرانڅ** (په آلمانی: *Frank Franz*) ( ۲۱ نومبر ۱۹۷۸ - ) یو آلماني سیاستمدار دئ. تر ښونځیه وروسته عسکر شو. د بلوک بریدمل شو خو پهٔ سیاسي علت هغهٔ د وظیفې نه لاس واخیست. د ۲۰۰۴ کال راهیسي سیاست ته مترکزوی. د ۲۰۱۴ کال د نومبر پهٔ نېټې دی د آلمان ملي دموکراتیک گوند پهٔ مشرتوب ټاکل وشو.

وېشنيزه:آلمان
وېشنيزه:سیاستمداران
ماشین گڼ ماډل ۵۹

**ماشین گڼ ماډل ۵۹** (په چيکي: *UK vzor 59*) د ۷،۶۲ څو مقصدونو یو چېکي ماشين گڼ دي چی په چکوسلواکيا کی د وسېټين په ښار کی د ۱۹۶۰ کال څخه تر ۱۹۷۵ کال پورې جوړېده او تر اوسه پورې تقریبا ۳۷،۰۰۰ ماشینگنونه جوړ شوي دي چی په ځانگړي ډول د شرفي بلوک هېوادونو ته صادر شول. په ۱۹۶۸ کال کی ماشینگن ماډل ۶۸ جوړ شو چی کوبا ته صادر شو.
## توصيف
ماشین گڼ ماډل ۵۹ لاسی خپل کاري وسله ده چی د ژويو شويو قواو او نورو هدفونو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړي ماشین گڼ د گاز د فشار په مرسته چی باروت تر چاودنو وروسته رامنځ ته کېږی، ویشتل کيږی. دغه وسله د ۷،۶۲x ۴۵ مرمی یا ۷،۶۲x ۵۱ ناټو مرمی کارولای سی.

وېشنيزه:چېکي وسلې
سيد محمود پاچا

سیدمحمود پاچا(مشهور په نواب کنړها) د سید بهاالدین پاچا زوی او د سید نظیف الله پاچا لمسی دی. نوموړی د سید جماالدین افغانی تربور کیږی. نوموړی د سوات,بونیر او کنر په سیمو کښی پاچای درلودله (1886 تر188۳ پوری).
سيد محمود پاچا تر ۱۸۸۳م کال پوری د کونړ حاکم و او د محمد اکبر خان سره يي نږدې  اړيکي درلودې  او د هغه د لور(درانی بی بی) سره يي واده هم کړی وو.کله چې د۱۸۶۶ نه تر ۱۸۶۸م کلونو تر منځ په کابل کې د قدرت په سر شخړې روانې وې نو سيد محمود پاچا ډير سخت پلوی د اميرشير علی خان واو په ۱۸۷۰م کال کې چې کله امير شير علي خان خپله ديارلس کسيزه مشورتي جرگه جوړه کړه نو سيد محمود پاچا د دغه جرگه غړی و. همدا شان سيد محمود پا چا د دير او باجوړ د خانانوسره د امير شيرعلی خان د رابط په توگه رول لوبوه او ده د امير شير علی خان په دربار کې د سرحدی سيمو په اړوند تصميم نيولو کې خورا نفوذ درلوده. کله چېاميرعبدالرحمن خان په کال ۱۸۹۵-۱۸۹۶م کلونو کې د کونړ او نورستان سيمې د خپلی کنترول لاندې راوستلې  نود پشد د پاچيانوحکمراني  په کونړ باندې ختمه شوله او کونړ د اميرعبدالرحمن خان د پادشاهۍ په وخت کې د کابل د مرکزی حکومت اداري واحد شو چې شرقي اومرکزي نورستان سيمي هم په کې شاملې وې. 
د سيد محمود پاچا د لټانو کيسه په کونړ کې خورا مشهوره ده او اوس هم چې څوک لټ او ناراسته وي نو خلک ورته وايي چې ته خو د سيد محمود پاچا لټ يي. قصه داسي وه چې وايي د سيد محمود پاچا په دربار کې به بيکاره کسان هميشه پراته و او هیڅ کار به يي نه کاوه. باالاخره د دی لټانو شمير ورځ په ورځ زياتيدو نو يووخت سيد محمود پاچا ته چا ويلی و چې دا لټان هسي بيکاره پراته دی، که دوی په رښتيا لټان وی او کار نه شی کولي نو د دوی په شاوخوا کې اور ولگوه که څوک پهرښتيا لټ وی هغه به ونه تښتي او که چا هسي په لټی ځان وهلی وی نو وبه تښتي،په دی توگه به د اصلی لټانو او غيرو لټانو فرق وشي. کله چې د دی لټانو په شاوخوا کې اور ولگاوه نو يو شمير زيات يي وتښتيدلاو يوڅه پاتي شول چې يو شمير يي دومره لټ و چې خپل ملگرو ته به يي ويلی چې مونږ فرياد هم نه شو کولي او زمونږ له خوا فرياد هم تاسي کوي چې وسو.
محمد ابراهيم نعيمي

**محمدابراهیم نعیمي** په ۱۹۵۳ز. کال د کندهار په پنجوایي ولسوالۍ کې زیږیدلی دی. پلار یې ښوونکی و او پلرنۍ کورنۍ یي د کندهار د ښکارپور بازار پورې تړاؤ لري یوه روحاني کورنۍ وه. ښاغلی ابراهیم نعيمي د پلار د دندې له کبله د هلمند ولایت د گرشک په ولسوالۍ کې لوی شوی .

## مخینه
ښاغلی ابراهیم نعیمي يو پخوانی د کانونو انجنیر دی او د نن ورځې ټولنیزو رسنیو کې د يوې وېبپاڼې چلوونکی او يو لیکوال دی .په ۱۹۸۹ ز کال ډنمارک ته کډوال شو چې اوس په ډنمارک کې له خپلې کورنۍ او څلورو ماشومانو سره يوځای اوسېږي . د ښاغلي وېبپاڼه د (www.nahimi.dk/pashto) په نوم ده چې هلته د ټولنیزو لیکنو تر څنگ د غږیزو زده کړو لپاره هم چاره پر مخ وړي . 
## زده کړې
ښاغلي نعيمي د ابوالفتح بستي لیسه یي په ۱۹۷۱ ز کال کې پای ته رسولې. په همدغه کال د کابل پوهنتون د پولیتخنیک په پوهنځۍ کې شامل شواو په ۱۹۷۶ ز کال یي د طبعي زېرمو رایستلو څانگې کې بری لیک ترلاسه کړ .
## دندې
ښاغلي نعیمي لکه د نورو افغانانو پشان د وخت حکومت د تگلارې سره سم خپله دنده د پوځي خدمت د احتیاطو څخه پیل کړه له شپږو میاشتو وروسته یي ترخیص (پای سند) ترلاسه کړ. د پوځي خدمت څخه وروسته یې په ۱۹۷۷ ز کال په اوړي کې د پروان ولایت د فرنجل غوربند د بیرایتو په کان کې د انجنیر په توگه مقرر شو چې له مخې یې د اړونده طبعي زېرمو په وزارت کې بېلابېلې دندې ترسره کړې او بیا يې څه موده د هلمند ولایت د پنبې (مالوچو) او شینليو غوړو (نباتي غوړو) په فابریکې کې د ريس په توگه دنده درلوده . همدارنگه د کانو او صنایعو په وزارت کې د ډبرو د سکرو د مرکزي ادارې کارکوونکی هم و چې بيا یې له دولتي دندې ځان گوښه کړ. دوه کاله یې د شخصي کار په لړ کې د گلدوزۍ او خامکدوزۍ دوکان چلاوه . 
## لیکنې
څو کاله کیږي چې د خپل عادي ورځنۍ دندې ترڅنگ یې له لیکنو سره مینه پیدا کړې ده چې په دري، پښتو او ډنمارکي ژبو ډیرې لیکنې په بیلابیلو ویبپاڼو کې خپروي.درې کاله کېږي چې یوه ویبپاڼه nahimi.dk/pashto چلوي چې په انگرېزي ، ډنمارکي ، پښتو او دري ژبو سیاسي او ټولنیزې لیکنې چمتو کوي . د کډوالو افغانانو کوچنیانو او زلمیانو لپاره په خپله ویبپاڼه کې د پښتو ژبې د زده کړې يو بریښنایي ښوونځی يې هم پرانیستی دی چې پدغې پتې يې لیدی شئ : (www.Lowast.com).
## چاپ شوي آثار
# او لا گلونه سوځي
د کوچنيانو اخلاقي پالنه

**د کوچنيانو اخلاقي پالنه** د مولانا قيام الدين خادم يو ژباړلی اثر دی. دا کتاب يو اخلاقي لارښود او  دستور دی چې له اوردو ژبې څخه ژباړل شوی او انجمن ادبي چې وروسته پښتو ټولنه شوه، په ۱۳۱۴ ل. کال کې د ۸۳ مخونو په حجم او وړه قطع کې په کابل مطبعه کې چاپ کړی. پدې کتاب کې د اخلاق، تربيې اسلوب او روزنې په شاوخوا کې ۱۳ سرليکونه کښل شوي.

## سرچينې
پښتو کتابونه - د راز محمد ويښ اثر

وېشنيزه:پښتو کتابونه
پښتو خبرې

**پښتو خبرې** د يو درسي کتاب نوم دی چې په ۱۳۱۵ ل. کال کې، د انجمن ادبي چې وروسته پښتو ټولنه شوه، ليکل شږی او د کابل په عمومي مطبعه کې په ۲۵۱ مخونو کې چاپ شوی. 

## سرچينې
* پښتو کتابونه - راز محمد ويښ

وېشنيزه:پښتو کتابونه
غلام محي الدين افغان

**مولانا غلام محي الدين افغان** يو افغان ليکوال او عالم و.

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
د پېښور پر پوځي ښوونځي بريد

۱۶ د دېسمبر، ۲۰۱۴ ز.  کال کې د پېښور د ورسک سيمې پر يو پوځي ښوونځي بريد وشو. دغه بريد چې د پاکستان د طالبانو غورځنگ يې پړه پر غاړه اخيستي او په وزيرستان کې د پاکستاني پوځي عملياتو په بدل کې ترسره شول، گڼ شمېر زده کوونکي او ښوونکي په نخښه کړل. د پاکستاني طالبانو وياند د بريد وروسته دا ځانمرگی بريد د پاکستاني پوځ څخه غچ اخيستنه وبلله. په دغه بريد کې ۶ تنه طالبان چې پر ځانمرگو واسکټونو او کلاشينکوفونو باندې سمبال و، پوځي عامه ښوونځي (آرمي پبلک سکول) ته ورننوتل او ځانونه يې وچاودل، تر چاودنې لږه شېبه وروسته يې ړندې ډزې پيل کړې او ټولټال د ۱۰۴ تنو په شمېر زده کوونکي او ښوونکي ووژل. دا يوه غمجنه پېښه وه چې د نړۍ د هېوادمشرانو او نورو مخورو شخصيتونو لخوا په کلکو ټکو وغندل شوه.

## سرچینی
محمد اکبر معتمد شينواری

بټنوک|محمد اکبر معتمد شينواری
بټنوک|محمد اکبر معتمد شينواری
**محمد اکبر معتمد شينواری** يو افغان ليکوال او ژباړن و.
د پښتو ژبې وتلی ليکوال او ژباړوونکی و چې د خپل خدمت ټوله موده يې لومړی په پښتو ټولنه او بيا د افغانسان په علومو اکاډمۍ کې تيره کړې ده ، ډيره څه يې خپل ولس ته په ميراث پريښي دي .يو شمير ليکنې يې د ابو فضل او جنتي په مستعارو نومونو هم خپرې شوی دي .

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
نور الحبيب نثار

**نور الحبيب نثار** (۱۳۳۹ ل. - ) *(په انگرېزي: Noorulhabib Nisar)* يو افغان ليکوال او شاعر دی. 
## مخينه
د پلار نوم يې محمد انور دی. هغه د ننگرار ولايت د خوگياڼيو ولسوالۍ په بربهار کلي کې زېږېدلی دی.
## زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې په افغانستان کې سر ته رسولي او لوړې زده کړې يې په پېښور پوهنتون کې سر ته رسولي او په پښتو ژبه کې يې ماسټري اخيستې. 

## چاپ شوي آثار
# پښتو - د پينځم ټولگي لپاره درسي کتاب
# د تدريس لارښود - د پينځمو ټولگيو د پښتو ښوونکو پاره
# پښتو - د شپږم ټولگي لپاره درسي کتاب
# د تدريس لارښود - د شپږمو ټولگيو د پښتو ښوونکو لپاره
# څانگې څانگې ارغوان - شعري ټولگه
# د ماشوم نړۍ

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
غلام جان جکړ شينواری

بټنوک
ډاکټر **غلام جان جکړ شينواری** يو افغان ليکوال او ژباړن و. 

## مخينه

## زده کړې

## دندې

## چاپ شوي آثار
# کستيري گلونه -  شعري ټولگه د ۱۳۶۸ ل کال چاپ. 
# انگليسي-پښتو طبي ډيکشينيري.  

## سرچينې
#http://afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/14056?show=full  
#

وېشنيزه:پښتانه ليکوال
شمس بونيری

بټنوک|شمس بونيری
**شمس بونيری** (۱۹۴۶ زېږدي کال، بونېر - ۲۰۲۳ ز کال د اگست لومړۍ، بونير) (۱۳۲۵ ل ل - ۱۴۰۲ د زمري ۱۰، بونير) د پښتو ژبې يو شاعر او د پښتونخوا يو ملي مبارز وو. 
## مخینه

## زده کړې
ښاغلي بونیري خپلې لومړنۍ زده کړې د سیمې په يوه سرکاري ښوونځي او لېسه کې ترسره کړې. بيا يې له پېښور پوهنتون څخه د سياسي پوهنو په څانگه کې د ماسټرۍ بريلیک ترلاسه کړ. ورپسې يې د وکالت په څانگه کې زده کړې هم د اېل اېل تر پوړۍ پای ته ورسولې.  
## دندې
ښاغلي بونيري خپله دنده د وکالت په څانگه کې پیل کړه. د دې تر څنگ یې شاعري او لیکوالي هم کوله، چې دا لاندې نښېرونه يې ليکلي او چاپ شوي دي:  

## چاپ شوي نښېرونه
# سور سهر (شعري ټولگه)
# د ژوند نغمې (شعري ټولگه)
# د سبا سندرې (شعري ټولگه)
# سره شپېلۍ (شعري ټولگه)
# دا کتاب د زندان رڼا 
## ناچاپه نښېرونه
درې شعري ټولگې يې ناچابه باتې دي. 

## مړينه

شمس بونيری د ۱۴۰۲ لمريز لېږدي کال د زمري په ۱۰ په بونير کې په خپل پلرني کلي غازي خاني کې د ورپېښې ناروغۍ له لامله د ۷۷ کالو په عمر په حق ورسېد او په همدغه کلي کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.  

## اخځليک

۱. https://www.voadeewanews.com/a/anti-dictatorship-writer-shams-buneray-dies-at-77/7206772.html  

۲. https://af.sahartv.ir/pashto_section/pashto_culture_and_art-i19390    

وېشنيزه:پښتانه شاعران
غوټۍ خاورې

بټنوک|غوټۍ خاورې
غوټۍ خاورې د افغانستان يوه پښتنه لیکواله او څېړونکې ده . مېرمن خاورې په کال ۱۳۴۰م لمریز کال د کب په میاشت کې د ننگرهار د روداتو په ولسوالۍ کې زېږېدلې . آغلې غوټۍ خاورې د ښاغلی شاه ولي خان خاورې لور او د حاجي عبدالغفران خان لمسۍ ده چې په خټه علي محمد خېل دي . 
## مخينه
مېرمن خاورې د ننگرهار د روداد ولسوالۍ په يوې روڼ اندې کورنۍ کې زېږېدلې وه . دې آغلې خپلې زده کړې په کابل کې ترسره کړي او د وخت په رسنیو کې د خبريالې او څېړونکې په توگه کار کړی . همدارنگه شاعري هم کوي .
## زده کړې
خپلې لومړنۍ او د لېسې زده کړې یې د رابعې بلخي په لېسې کې پای ته رسولي . وروسته د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو له پوهنځي څخه د پښتو ادبياتو له څانگې د لسانس بری لیک اخیستی او بيا يې خپله ماسټري هم ترسره کړې . 

## دندې
د آغلې دندې له ۱۳۶۳م لمریز څخه د زېري جریدې مرستيالې مسولې په توگه پیل شوي او بيا د علومو اکاډمۍ د فلکلور او گړنيزو ادبياتو د ديپارټمنټ غړې شوه . په ۱۳۶۵م لمریز کې د همدې ډيپارټمنټ پازواله شوه چې وروسته بيا د کابل مجلې چلوونکې ، د باختر آژانس د پښتو څانگې د رسنیو کارکوونکې او غړې هم وه . 
## علمي چارې
غوټۍ خاورې د ۱۳۶۰ م لمريز کال راهیسې علمي او څېړنيزه لیکنې کوي چې ډېر شمېر علمي او څېړنيزې لیکنې یې د هېواد په بېلابېلو خپرونو کې خپرې شوي . د آغلې راټول شوي او چاپ شوي نښېرونه پدې توگه دي ː

## چاپ شوي نښېرونه
# د پښتو شفاهي ادبيات ـ بڼه او مضمون چاپکال ۱۳۶۶م لمریز
# د پښتني فولکلور جامع کتابښود چاپکال
# د ننگرهار نکلونه چاپکال
# پښتو لنډۍ د يوې تحقیقي مقدمې سره چاپکال 
# په پښتو شفاهي ادبياتو د ښځې ټولنیز دريځ انعکاس چاپکال
# کجاوې د لڼدو کیسو ټولگه چاپکال
## ناچاپ شوي نښېرونه
# د ننگرهار نکلونه دويم ټوک

وېشنيزه:پښتنې ليکوالې
نصر الله سوبمن منگل

بټنوک
**نصرالله سوبمن منگل** (زوکړه ۱۳۲۸ لمريز لېږدي کال، پکتیا-مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال د وري ۷، کابل) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، څېړونکی او ژباړن وو.

## مخینه
څېړنپوه نصرالله سوبمن منگل پر ۱۳۲۸ ل ل کال د هغه وخت سمت جنوبي يانې پکتيا د لژې درې د سيدگي کلي په يوه کورنۍ کې زېږېدلی وو. د هغه خدای بښلی پلار الحاج تازه گل د سروزير شامحمود خان د گارډ يو افسر وو او د هغه په برکت او پاملرنه يې خپلې زده کړې تر ليسانس پورې په کابل کې ترسره کړې. تر فراغت وروسته پر ۱۳۴۹ ل ل کال د کابل پوهنتون د مرکزي کتابتون د ريفرنس د مدير په توگه وگومارل شو. پر ۱۳۵۰ ل ل کال د کادر لپاره په ازاده سيالۍ کې په دويمه پوړۍ بريالی او د ښوونې او روزنې پوهنځي د جغرافيې د څانگې د ښووند (استاد) په توگه ومنل شو. 
 
نصرالله سوبمن منگل پر ۱۳۵۶ ل ل کال له کابل پوهنتونه د پوهنيزې پوړۍ (علمي رتبې) په ساتنې سره د پښتو څېړنو نړيوال مرکز ته تبديل شو. دا مرکز پر ۱۳۵۷ ل ل کال د افغانستان په علومو اکاډمي کې ويله (مدغم) شو. په دغه مرکز کې د پوځي خدمت د احتياط دورې (۱۳۶۵-۱۳۶۶ ل ل) په تفريق سره نږدې شل کاله د تاليف او ترجمې د څانگې د امر په توگه دنده ترسره کړه. پر ۱۳۸۲ ل ل کال د علومو اکاډمۍ د بشري علومو د مرستيال په توگه وگومارل شو. پر ۱۳۸۳ ل ل کال يې د يو کال په موده د ملگرو ملتونو د يوناما په څانگه کې دنده پر مخ یووړه او بيا پر ۱۳۸۴ ل ل کال علومو اکاډمۍ ته راستون او د يوې لنډې مودې لپاره د ټولنيزو علومو د مرکز د سروال په توگه وگومارل شو. تر دې وروسته پر همدغه کال د علومو اکاډمۍ د بشري علومو د مرستيال په توگه وگومارل شو. 

خدای بښلی منگل پر ۱۳۹۲ ل ل کال دويم ځل د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز د تاليف او ترجمې د څانگې د امر په توگه انتصاب او تر ۱۳۹۶ ل ل کاله همدغلته پاتې شو. د همدغه کال په غبرگولي مياشت کې د نورو مشرانو اساتيدو په شان د کورناستو (متقاعدينو) په لړ کې راغی. 

## مړینه
ليکوال نصرالله سوبمن منگل تر اوږدې ناروغۍ وروسته، د ۱۳۹۹ کال د وري مياشتې پر ۷ نېټه د پېنځنۍ (پنجشنبې) پر گهيځ له دې خاورينې نړۍ سره مخه ښه وکړه او د کابل په شهدای صالحيونو مړستون کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.  

## چاپ شوي نښيرونه يې

۱- جغرافيای شرق دور و جنوب شرق آسيا. 

۲- درانی احمد شاه، ليکوال گندا سېنگ، له انگريزي څخه ژباړه. 

۳- لرغونی افغانستان، د هند له لرغونې جغرافيې څخه په پښتو ژباړه. 

۴- د کابل سلطنت بيان، لومړی ټوک، له انگريزي څخه ژباړه. 

۵- نطق های اعليحضرت امان الله خان غازي، قسمت اول، تهيه و تدوين. 

۶- نطق های اعليحضرت امان الله خان غازي، قسمت دوم، تهيه و تدوين.  
 
۷- د سوات په پښتنو کې سياسي مشرتوب، د فريدريک بارت تاليف، له انگريزي څخه ژباړه.  

۸- بيړنۍ لويه جرگه، له دري څخه پښتو ته ژباړه. 
 
۹- بيړنۍ لويې جرګې ته يوه لنډه کتنه، له دري څخه پښتو ته ژباړه. 

۱۰- پښتانه په هند کې، تاليف، لاهور. 

۱۱- زندگي نامه و جزئيات حضرت سيد بهايي جان. 

۱۲- افغانستان د څلور لارې پر سر، له انگريزي څخه ژباړه. 
 
۱۳- افغانستان، ناپېيلتوب او زبرځواکونه، له انگريزي څخه ژباړه. 
 
۱۴- د امريکا متحده ايالتونو منطقوي جغرافيه. 

۱۵- د سيد بهايي جان پېژندنه. 

۱۶- په سلگونو ژباړې، له انگليسي او پارسي ژبو څخه. 

۱۷- د تاريخ، جغرافيې، ادب او نورو ټولنیزو علومو په برخه کې په سلگونو پوهنيزو څېړنيزو مقالو ليکل.  

## اخځليک
۱- د ليکوال لطيف یاد فېسبوک پاڼه. 

وېشنيزه:پښتانه ليکوال 
وېشنيزه:افغاني ليکوال‎  
وېشنيزه:افغانان
انځرغنه

بټنوک|انځرغنه
بټنوک|د انځرغنې بېلابېل ډولونه
**انځرغنه** *(په انگرېزي: Cactus)* يو ډول بېديانی بوټی دی چې په هغو سيمو کې چې لږې اوبه او ډېره تودوخه وي راشنه کېږي.
محمد عالم حيران

بټنوک|محمد عالم حيران
**محمد عالم حيران** يو افغان ولسي شاعر و.

## باندنۍ تړنې
* په ويکي شعرونه کې د محمد عالم حيران شعرونه 

وېشنيزه:پښتانه شاعران