open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karate

= **Karate** =

Karate (空手道 *"Karate-dō"* tik ne tajtaketzalis Japónchanej) se tasumalis Japónchanej.

## '''Icasoj Karate'''
Karate sujsul ikman. Pejtuk tik ne shijshiwit 1500 tik Japon tik ne tajtalchin tik ne at Ryukyu (an ne talchin tik ne at Okinawa). 

## '''Ijtuk chiwa Karate?'''

### Musuma
Nemi ume imiekawan tachalualis ka Karate: *kihon* wan *kata*. 

Ne *kihon* nemi miak tachalualis: 

* Tachalualis inwan imejmey: shuto, seiken, teisho, tetsui, gyaku-tsuki...
* Tachalualis inwan imejmetzkuyu: yoko-geri, ushiro-geri, mawashi-geri, mae-geri, ura-mawashi-geri...
* Tachalualis bloquéo: age-uke, gedan barai, soto-uke.

### Ne ''kata'' se temu iwan sujsul tachalualis. Ka shotokan karate, kanaj miak kata:
-Taikyoku Shodan

-Taikyoku Nidan

-Taikyoku Sandan

-Heian Shodan

-Heian Nidan

-Heian Sandan 

-Heian Yondan

-Heian Godan

-Tekki Shodan

-Bassai Dai

-Enpi 

-etc.

### Ikwach
Ne karateka kiwika se koton istak iwan se sala istak wan tajkuilpika. Tesu kanaj ikajkak tik ne Karate. Ka tasumalis, se tasumani nemi pal tawika ikwach chiltik u susul. 

## '''Karate ka ujulinkwikwil'''
Kanaj karate ka miak ujulinkwikwil tik EEUU wan Hong Kong wan Japón. Sujsul wey ujulinkwikwil iwan Karate : 

* Kuro-obi (2007)
* Cobrai Kai (2018-2025)
* Bloodsport (1988)
* Karate Kid (1984)
* Crouching Tiger (2000)
* Enter the Dragon (1973)
* The Street Fighter (1974)

## '''Ipanpa Uni'''

# https://es.wikipedia.org/wiki/Karate
# https://www.nkkf.org/blogs/what-is-shotokan-karate
# https://www.wkf.net/
# https://www.imdb.com/title/tt7221388/?ref_=fn_all_ttl_1
# https://www.imdb.com/title/tt0087538/?ref_=fn_all_ttl_2
# https://www.imdb.com/find/?q=bloodsport&ref_=tt_nv_srb_sm
Kalos Dalwin

## Charles Darwin

Charles Robert Darwin (shiwit 1809  , metzti 2 , tunal 12  - shiwit 1882 , metzti 4 , tunal 19 ). Se tamatiani ipal biologia katka. Yaja iwan Alfred Russell Wallace ne achtu ne ishkejketzket ipanpa ne teoria ipal ken muneshtia se especie ipanpa seleccion natural. Ini teoria ina muchi ne yujyultuk, muchi walkiski ipal se. 

Yaja nesik tik *Reino Unido*. Yaja itelpuch Susannah Wedgwood, ipíltzin Robert Waring Darwin. Itejtekuwan pujpudiente katka. Yajika yaja mumachtij ka *Shrewsbury Grammar School*. Keman yaja tea piltzín katka, pejki yawi ka ne Wey Tamachtiluyan ipal *Edinburgh*. Kinekik mukwepa tapajtiani ken iteku. Ka nin,  Melka ini kia, tesu igustuj mumachtia pajtilis, ika yaja tesu weli kita esti. Kimutij.

Darwin pejki tekiti iwan ne ajatchanejket ne tesu kipiat inhumiyu tik ini Wey Tamachtiluyan, melka teya kinekik mukwepa tapajtiani. Yajika iteku kinajnawatij yaja anka nemi pal mukwepa palej. Kiski ka *Edinburgh* wan niajki ka ne Tamachtiliyan pal mukwepa palej. Te keman yaja yek mumachtiani katka, pero nesik se taelewialis pal mumachtiayuk ipanpa ne yujyultuk. 

## Pashalualis ijtik ne Beagle

Keman Darwin kipia 22 shiwit katka, pashalua ka ijtik se barco itukey *Beagle*. Kishmatki miak ne intajtalyu ukse sijsiwatket wan tajtakamet. Kitzki miak chajchanejket ipal ne at, ipal ne kojtan. Sujsul igustuj ne tujtutut. Kitzkij wan walwika miak inweyka ne tujtutut ka ichan. Tawelmatki miak tutut ipal se tal intachishka ken ne tutut ipal ukse tal. Kachka yejemet inmiekawan.
## Ne teoria ne ken muneshtia ne especie

Ne teoria ipal Darwin wan Wallace tesu kenha ne yultaketztiwit ujukse, ken ne ipal Lamarck. Darwin wan Wallace inaket ne especie nemi yek su tesu mupataskia imunekilis. Ne tamachiwalis ne weli kiselia se especie ka ijtik kan nemi ichan kitukeytij Darwin *Fitness*. Su se especie weli kiselia miak, ifitness ukchupi ombrón. Su maya chupi, ifitness ukchupi chikitik. 

Ne ifitness ne especie weli mupata su muneshtiskia se yankwik imunekilis. Ika muchi ipal se especie tesu kenha (seki ukchupi tatzuntalijtiwit, ukse tesu. Ush seki munekit takwat miak, ukseuk tesu muneki uni). Yajika maya yejemet kaj welit kiseliat ne yankwik, maya yejemet yawit kipiat intelpuch. Kia né, ne kiselijtiwit kinajkawilijtiwit ne inpal ne intelpuch. Su panuskia miak shiwit, ne especie muitaskia ken yejemet ne kiselijtiwit.

## Ipanpa ini


## Ijilpika

* van Wyhe, John (2002). *Charles Darwin: gentleman naturalist*. Darwin Online. https://darwin-online.org.uk/darwin.html
Kan titachiat ne Sijsital tik San Juan Talpa

Kan tikitat ne Sijsital tik San Juan Talpa
Observatorio astronómico de San Juan Talpa

Kan nemi?

Kan titachiat ne sijsital nemi ka techan San Juan Talpa, talkutun La Paz. Nemi ka sejsé 40 km (ume pual km) ka tatzinuj kan kisa ne tunal pal Kuskatan.

Tiwelit tiajsit ka né su tiawit tik ne ujti pewa tik Kuskatan wan yawi asta kan muajsi ne tepuspatanit. Keman tiawita pal ne kilómetro 34 (ume pual majtakti nawi) tikitasket se ujti yawi San Juan Talpa, tipanut muchi ne techan pal ne ujti weyak. Tami tiawit 340 m (yey tzunti ume pual m), tikitzkiat ne 2a avenida ka tatzinuj wan tiajsisket kan tikitat ne sijsital.

Tamatilis ikman ipanpa 

Tik ne shiwit 1992 (se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume) ne ikniwan ipal tapajtiani Prudencio Llach kitakulij se tepusti pal titachiat ka ikajku, itukay Tinsley Lab cassegraim pal 30 cm (ume pual majtakti cm) nusan iwan ilpika wan itew yawal.

Nemanha, kitemuket se tal pal kitaliat wan kiané muchi tiwelit titachiat tay nemi ka ikajku.

Ini kitapuj pal muchi ne 8 pal metzti ume (febrero) pal 2000 (ume shikipil) Panuket ne shijshiwit wan an kipiat ume tepus pal titachiat newtonianos.

**Referencia bibliográfica**
Karol Józef Wojtyła

## Karol Józef Wojtyła kaj tiktukeytiat JUAN PABLO II

* JUAN PABLO II  nesik se tunal  kashtul yey pal ne metzti makwil tik ne shiwit  se shikipil Chiknawi tzunti Se pual  (1920) tik ne techan  Wadowice,  cracobia takutun ipal tutakyu tik ne italyu  Polonia.

 Yaja ne palej tatuktiani tik ne tuipan tapual Ume tzunti yey pual nawi(264) katka wan ne tatuktiani tik ne techan    Vaticano intzalan ne kashtul se pal ne metzi majtakti  tik ne shiwit  se shikipil chiknawi tzunti yey pual  kashtul yey(16 de octubre de 1978)  katka 

 canonizado tik ume shikipil majtakti nawi, durante el wey palej Francisco, dan dole el titulo santuj tik ne  tuipan  catolica

## '''Ne itekiw: tay kichiwki?'''
Yaja kichiwki miak ajamachti:

## '''ajamachti pal  ne  Juan Pablo II'''
kimawawasuj ne majtakti  nawi ajamachti siguientes.

· *Redemptor Hominis* (4 de marzo de 1979)

· *Dives in Misericordia* (30 de noviembre de 1980)

· *Laborem Exercens* (14 de septiembre de 1981)

· *Slavorum Apostoli* (2 de junio de 1985)

· *Dominum et Vivificantem* (18 de mayo de 1986)

· *Redemptoris Mater* (25 de marzo de 1987)

· *Sollicitudo Rei Socialis* (30 de diciembre de 1987)

· *Redemptoris Missio* (7 de diciembre de 1990)

· *Centesimus Annus* (1 de mayo de 1991)

· *Veritatis Splendor* (6 de agosto de 1993)

· *Evangelium Vitae* (25 de marzo de 1995)

· *Ut Unum Sint* (25 de mayo de 1995)

· *Fides et Ratio* (14 de septiembre de 1998)

· *Ecclesia de Eucharistia* (17 de abril de 2003)

## '''ujukseuk ajamachti pal ne  juan pablo II'''
***1-  Mi visión del hombre***

2-  ***Amor y responsabilidad***,

3- ***· Signo de contradicción***

a)***Persona y acción***

4-  ***· Poesías de Karol Wojtyła***

a)***Don y misterio***

5.- ***¡Levantaos! ¡Vamos!***:

6- ***· Memoria e identidad***

a)***Tríptico romano. Meditaciones***

kichiwki miak yajyawaltakwikalis (listado de discos)

Yaja kichiwki miak ikwijkwikil (listado de pinturas)

## '''Yaja kichiwa miak tajtakwikalis:''' (listado de canciones)

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey katka **Emilia Kaczorowska**. yaja se poloniachanej katka.

wan ne iteku itukey katka  **JKarol Wojtyła** Yaja se ´polopiachanej katka.

## kipia katka se wey cultura wan kimati Katka ne Tajtaketzalis
ne italiano, ne francés,   ne alemán, ne inglés,  ne español, ne portugués, ne  ucraniano, ne ruso, ne croata, ne esperanto, ne griego antiguo y l ne atín,  ne polaco

ne wey palej  tik ne Pashaluani , yajki se tzunti se pual chiknawi  (129) tutajtalyu

## Yaja mikik
[editar | editar código]

* Yaja mikik se tunal ume ne metzti nawi  tik ne shiwit ume shikipil  makwil (2 de abril de 2005), ipanpa Kukulis pal iukichyu tik ne techan vaticano, vaticano takutun ipal tutalyu tik ne italyu  poloniachanej katka  .

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Juan_Pablo_II

https://www.youtube.com/watch?v=65nxKDr53ps

https://www.youtube.com/shorts/gMyYAd7MmmI
Katherine Johnson

Creola Katherine Coleman kaj tiktukeytiat Katherine Johnson nesik ne tunal se pual chikwasen pal ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul yey (1918). Ne inan itukey katka Joylette Roberta Lowe wan ne iteku itukey katka Joshua McKinley Coleman. Ne inan tamachtiani katka wan ne iteku kikutunki kwajkwaki, yaja ne tatukani katka. Katherine kipia yey imajamanuwan. Yaja sujsul yek pal ne tajtapual katka. 

Katherine tatemuani pal tepustamachtilis, tatemuani pal tamatialis ipanpa ken ne dajdatka tekitit. (cientifica computacional, fisica) wan tajtapuani (matemática). 

## Ne itunal ichtaka:
Ken Saro-Wiwa

= Ken Saro-Wiwa =
Kenule Beeson Saro-Wiwa (1941-1995) kaj tiktukeytiat Ken Saro-Wiwa, tawawasuani wan tajpiani tik taltikpak nigeriachanej katka. 

## Ne Itunal Ichtaka

Ken Saro-Wiwa nesik tik ne techan Bori, tik ne Ogoniland tik Nigeria tik imiekawan iesyu Ogoni, ne shiwit 1941. Yaja mumachtia tik tamachtiluyan Universidad de Ibadan katka. Nemanha, tekitiki ken tamachtiani. Yaja kipia makwil ipilawan.

## Ne Itekiw
Saro-Wiwa tamawawasua miak ajamachti katka: "Tambari" (ne shiwit 1973), "Tambari tik Dukana" (1979), "Tajtakwikalis ka ipan guerra" (1985), "Basi and Company" (1987),...

Ne itekiw shuchikisa keman iamachti "Basi and Company" pewa tik ulinkwikwil nusan katka. Yajini amachti wan ulinkwikwil nitaketztuk pal ne tesu yek dajtdaka tik Nigeria. 

Ne shiwit 1990, kichiwa ne **Temu pal tuijikniwan Ogoni te miki** (MOSOP : Movimiento Para la Supervivencia del pueblo Ogoni), pal tzajti tik ne Royal Dutch Shell katka. Ne shijshiwit nawi pual majtakti, Royal Dutch Shell yaw-miktia tajtal tuijikniwan Ogoni. 

Tajtatuktiani tik Nigeria te kineki Ken Saro-Wiwa katka, ika muchi yejemet kipiat intumin iwan Royal Dutch Shell katka. Yejemet yaw-miktiat Ken-Saro Wiwa ne shiwit 1995 ne techan Port Harcourt, Nigeria. 

## Ipanpa Itajtakulis
Ken Saro-Wiwa kikwij :

* Takulis Right Livelihood
* Takulis Goldman pal ne taltikpak

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Ken_Saro-Wiwa
# https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_issues_in_the_Niger_Delta

## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Ken_Saro-Wiwa
Ken tanesik ka ikajku? / ken ka ikajku?

Ka ikajku tikilwiat tejemet ken tatwik, tikitat: su ka peyna kichiwa tutunik o sesek, ejekat, munamiktia ne masat wan wetzi at. 

Ne mujmusta weliskiat: sujsul tutunik, tutunik o sesek, sujsul ajwech   wan tesu ajwech, tea kanaj ne mishti wan ne mishti kitzakwa ne tunal, ika kia né ne itachiska ne Taltikpak.  

Keman wetzi at ne kojtan techmaka itakil  wan keman techmaka wey at weliskia tzintemuk ne tal, kitamina ne kajkal, wan ne witz ne tumak tit weliskia mikit sejse tuijikniwan ipanpa uni.

katka, maya tesu tachiat ka ikajku, mumachtiat ne ka ikajku wan kia né welik inat tay yawi panu.

### ''Ka ikajku ka Kuskatan''
Ne ka ikajku ka Kuskatan tesu ajwech wan sujsul ajwach, Ne Kuskatan kipia ume takutun tik ne shiwit (ne shupan wan ne tunalku),  tik ne shupan, sujsul wetzi at itzalan metzti makwil wan metzti majtakti. Tik ne tunalku tutunik tesu wetzi at itzalan metzti majtakti wan metzti metzti nawi. Kuskatan kipia tumak tepet wan nemi itech ne wey puyek at. 

Tik Kuskatan nemi se amikilis, wan nusan sujsul wetzi at wan weli witz sujsul wey ejekat wan kitamina ne kajkal, tapayawit wan suceso itukey “Ne Piltzín” (El Niño)  wan “Ne siwapil” (La Niña). 

### Referencias

# https://es.wikipedia.org/wiki/Clima#Microclimas
# *https://es.wikipedia.org/wiki/Clima_de_El_Salvador*  
# https://es.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o_(fen%C3%B3meno) 
# https://es.wikipedia.org/wiki/La_Ni%C3%B1a_(fen%C3%B3meno)
Kendrick Lamar Duckworth

Kendrick Lamar Duckworth nesik se tunal kashtul ume (17) pal ne metzi chikwasen (6) tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikume (1987) tik ne techan Compton, California tik ne italyu United States. 

Yaja takwika pal itunal pal ne tuijikniwan tijtiltikchichin tik ne italyu United States. Tik ne United States, ijistakchichin tesu kipajpawaia tuijikniwan tijtiltikchichinika ika ne italyu kipia tesu yek casoj. Ne italyu kinkumatilua tuijikniwan keman yaja weli; ne italyu miktia yehement kaj musumat tajtauktianimet. Kendrick kitajtawelia pal kujkulwan tik ne United States ika yaja neki kishpata ne talsital. 

Kendrick takwika inpanpa rap, hip hop, wan jazz. Yaja kipia ne “Pulitizer Prize” ika tuijikniwan kihishmati itajtakwikalis gajgalanchichin. 

## '''Ne itekiw: tay kichiwki?'''
- *Section.80* (Ume shikipil majtakti se; 2011)

-*Good Kid, MAAD City* (Ume shikipil majtakti ume; 2012)

*-To Pimp a Butterfly* (Ume shikipil kashtul; 2015)

-*Damn* (Ume shikipil kashtul ume; 2017)

*-Mr Morale & the Big Steppers* (Ume shikipil se pual ume; 2022)

*-GNX*  (Ume shikipil se pual nawi; 2024)

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey katka Paula Oliver; yaja se Estados Unidoschanejket katka.

Wan ne iteku itukey katka Kenneth “Kenny” Duckworth. Yaja se Estados Unidoschanejket katka nusan. Kendrick kipia yey ijikaw; tejemet tesu kimatit intukay. 

Kendrick weya katka tik Section 8 (tesu kipia se ikal) ika imiekawan chichiuk pero Kendrick paki katka. 

Keman ne piltzín mumachita katka, yaja taketza katka tesu yek pero itajtamactianimet kihishtupewa katka Kendrick pal patani. 

Yaja munamiktia isiwaw Witney Alford tik ume shikipil kashtul (2015) wan yejement kipiat ume ipijpítzitzin. Kendrick te keman tzuntawana.  

## '''Ipanpa ini'''


## '''Ijilpika:'''
Khadja Nin

## Khadja Nin
Khadja Nin yaja se takwikani wan sonchiwani wan yaja kimawawasua sejse tajtakwikalis. Ichan nemi tik ne te chan Burundi katka. Nesik ne shiwit 1959.

Ison witz ka Afrika wan Soul wan Jazz wan Reggae. 

Yaka kipia iijiu tetzijtzinal wan tzupelek. 

## Itekiw
Khadja pewa katka itekiw ne shijshiwit 1980. Tuijikniwan tik Europa wan Afrika kiishmatit Khadja Nin. 

## Itajtakwikalis

* 1992 – *Khadja Nin*
* 1994 – *Ya Pili*
* 1996 – *Sambolera*
* 1998 – *Ya ...*

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Khadja_Nin
# https://musique.rfi.fr/artiste/musiques-monde/khadja-nin
Kim Cattrall

Kim Victoria Cattrall nesik se tunal se pual se, ne metzti chikwey, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul se (1956). Yaja nesik tik ne techan Liverpool, tik ne italyu Inglaterra. Cattrall se tamawiltiani. Yaja inglaterrachanej, canadachanej wan estadosunidoschanej. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Cattrall

https://en.wikipedia.org/wiki/Liverpool

https://en.wikipedia.org/wiki/England
Kinia

Ne kinia (itukey *Guineo* wan *banana* tik castilla ) se itakil weyak ne ikuyu itukey *bananero*.  

## Ipanpa kinia itachishka
Ne kinia itachishka tultik itakil. Ne iewayu tultik wan alawak. Ne itakil weli tultik, shushuknaj, kupuknaj wan chiltik.  Yaja inakayu  tzupelek wan yamanik.

## Ipanpa Uni
Kinich Janaab Pakal

## Kinich Janaab Pakal

*K'inich Janaab' Pakal* (603 shiwit, 3 metzti, 23 tunal - 683 shiwit, 8 metzti, 28 tunal) se *Ajaw* (tatuktiani) katka ipal ne wey techan *Baakal*, tinat "Umit" tik nawat. An mutukeytia *Palenke*. Itukey Pakal kineki ina *Tzitzinaka - ? - Chimal*. *Baakal* nemik tik kan an mutukeytia Chiapas, ijtik Meshiku.

Yaja itelpuch *nantzin Sak k'uk*, ipíltzin *tajtzin* *K'an Mo' Hix* (/Kan Mo Jish/). Mukwepki *Ajaw* keman yaja kipia majtakti ume shiwit. Tatuktia 68 shiwit katka. Munamiktij iwan ne nantzin *Tz'akbu Ajaw*, kaj witz ka ne inmiekawan tajtatuktianimet ipal ne tejtechan *Toktahn* wan *Uxte'k'uh*. Yaja kimakak Pakal ume ipíltzin: *K'inich Kan Bajlam* wan *K'inich K'an Joy Chitam*. Ne achtu mukwepki *Ajaw* ipal *Baakal* nemanha miktuk Pakal.

## Itekiw

Kwak tami ne ume *k'atun* ipal ne itatuktialis Pakal, nemik se lilish ka *Baakal*. Ipanpa ini, tik ne Teupan ipal ne tajtajkwilulchin ina: "mulinket ne itakil kwawit". 

Keman nesik Pakal, ukse techan kichalua nemi *Baakal*, anka kintuktij ne Wey Techan *Kaan.* Anka yajika ka tunalku tik 659 shiwit, Pakal wan mutechan pewki musuma inwan ne tejtechan *Pomoná* wan *Piedras Negras,* ne nemiket kan kisa ne tunal. Ajsi ne itenpan ne apan *San Pedro*, wan kichaluj ne Wey Techan *Wak'aab' - [h]a'.* Ka muchi ini techan, Pakal kinitzkij ne tatuktiani ipal *Wak'aab' - [h]a',* ipal *Pomoná* wan ipal ukse techan ne tea akaj kimati. 

Nemanha tami tasuma, mukwepki ka *Baakal* wan pejki kinketza tiujtiupan wan wey tet, ne taketzat ipanpa ken kinpulua miak techan*.* Kiketzki yankwik takutun ipal ikal. Kiuni muchi ne ajsi ka *Baakal* yu-kimati ipanpa kia yek ne kichiwtuk ne wey tatuktiani. 

## Ipanpa ini


## Amachti ipanpa

* Skidmore, Joel (2010). The rulers of Palenque. Fifth Edition.
* Bernal Romero, Guillermo (2012). Historia dinástica de Palenque: la era de K'inich Janahb' Pakal (615-683 D.C.). *Revista Digital Universitaria, Volumen 13.*
Kojkojtanchanej kipiat ne ichan iwan ijikniwan

Ne kojkojtanchanej kipiat ne ichan iwan ijikniwan kimakat kipalewia.
Ne  achtu kojtanchanej katka kiski me pelu.
Ne kojkojtanchanej weliy nemi , chikitikchin u onbron, nusan iitukey ne kakal keman chanejket kiwelit nemi , pelu , mistun , se tutut. 
Ne kakal keman chanesket se takutun ne miakawan.
Nusan ne kojkojtanchanej nemi kitunal. Kia ne: tujtutut,  iwan itakwikat wan itajtachishka gajgalanchin .
Ne kojkojtanchanej kakal sujsul yek  ipan ijikniwan ika: tikmaka, inakayu, at istak, ewat,iujmiyu.
Pal ne tunal musenputzuat wan pal ne kojkojtanchanej kitunal yejemet nechmachnemit ne tuijikniwan kichiwat:
Establos: ne ichan wakash.
Posilga: ne ichan kuyamet.
Corral: ne ichan tijlan,
Aprisco: ne ichan ukish masat.
Ne kojkojtanchanej sujsuj yek nuchaku, yajika shikintsjpikan, shikinpalewikanwan sujsul tasujtalis.
Kuat

Ne **kuat** se reptil kaj kikwa nakat, kipia se  iweyka weyak wan ne suborden ne itukey *serpentes*.  Ne kuat tesu kipia ujumit. 

## Ipanpa kuat itachishka
Ne kuat kipia miak itachishka. Weli kipia itachishka shushuknaj, tultik, tiltik, kupuknaj, susul, wan istak. Yaja tesu kipia ikshipajsul. Ne kuat muishtilana tik ne tal.  

## Ipanpa Uni
Kuke

Ne **kuke** se kojtanchanej nemi tik ne kwajkwawit. Muajsi tik Meshijku, ne Shiktal wan hasta Tatzinu America. Nemi se generoj ipal ne kuke (*Iguana*) wan ume clasej te kenhat: ne shushuknaj kuke (*Iguana iguana*) wan ne kuke ipal ne Caribe (*Iguana delicatissima*). Yejemet tik ne imiakwan iguanidos. Ini animal kipia se weyak itentzikaw wan wijwitzti yajyamanik ijpak iteputz ne ajsit hasta ne ikwitapil wan kipia se iish "yey" ijpak ne itzuntekun. 

Ne shushuknaj kuke weli weya hasta 1.5 metroj ka itzuntekun hasta ne ikwitapil. Ijpak ne ikechkuyu wan iteputz nemi se kojtik chorchaj ne muita ken wijwitzti. Iweyka ishkujweyak wan ikwitapil uchulnaj. Ne kuke weli tawiteki iwan ikwitapil, melka yaja sujsul nejmachnemi. 

Ne kuke kikwa miak clasej iswat wan sakat. Yaja waltakati tik teksisti; ne tejteksisti kipishuat itan ne tal tik febrero. 

Ne kuke tachia sujsul yek, ika weli tachia kan kunyuwaki, weli kita ne inhekawyu wan inweyka ne tajtakamet wan seuk kojtanchanejket, wan ne tay mukekelutza wejka.


File:Iguana.jpg
File:Iguana iguana01.jpg
file:Iguana iguana02.jpg
file:Cuban Iguana head.jpg

## References

__NOTOC__
Kuku

Ne ikuyu ** kuku ** se kwawit ipal ne familiaj itukay Arecaceae. Nemi semaya ini especiej yultuk tik ne Generoj Cocos. Coco yaja ne taketzalis pal tzunteku tik Kastiaj. Ne tamatinimet inat ka ne kuku kisa tech Malasia wan ne tepeat tik ne lamal kiwika nujme ne Tal tutunik kan weli takati. . Muneki 2000 mm at ne shiwit wan tesu takati su seseki ka 14 Celcius. Ne iaw ne kuku sujsul awjiak pal tikunit wan kipia miak electroliticoj, inat ka achka ken ne tuesyu, wan anka welit techtaliliat ken ne sueroj su muneki. Tik sejse Talmet, ne kuku itukaytiat ne kwawit pal muchi timunetik ika welit kichiwat mijmiak iwan: tikunit ne iaw ne kuku, tikwat ne inakaw ne kuku, tik Hawai kichiwat se atata ipal ne ishuchiw ne kuku, wan ne iswaw ne kuku welit kichiwat ne kaltzunkal, wan ne itakil kichiwat tumajka pal tamanat, wan nusan ne inakaw ne kuku kichiwat se tishti pal ne chukulat nekti, pal kimanat ne curry, wan mijmiak ukse. Kia, ne kuku ne kwawit ne tuesyu.

 

 

__NOTOC__
Kuskatan

## Ne itachishka

**Kuskatan** ne estadoj mas chikitik ipal ne Shiktal. Kwajtemalan, Honduras wan ne weyat itukay Nejmachat kiyawaluat. Ikman, tik ne tajtal ne ashan muilwiat Kuskatan nemituyat ne tejtechan Nawamet, Lenka, Kakawira wan sejseuk. Ne Españolujmet pejket ajsit tik ne shiwit 1524, musunket iwan ne Nawamet wan inaket ka yaja ipal España. Tik 1821, muchi ne Shiktal tea nakak ipal España, wan tik 1842 nesik ne estadoj mukwajpilua ipal "El Salvador", ne muilwia tik Nawat Kuskatan. Ikman kwak teuk ajsitiwit ne Españolujmet, Kuskatan katka itukay se wey tal ipal ne Nawamet. Ashan ne chanejket ipal Kuskatan nemit mas que seis millones. Ne weytechan itukay San Salvador. Ne tumin ipal Kuskatan, hasta 2001 katka ne colon wan ashan yaja ne dolar Americanoj. Ina ne tajtuli ka ne taketzalis oficial ipal Kuskatan ne Kastilla. Ne tatuktiani ipal Kuskatan itukay Nayib Bukele.

Kuskatan kipia 14 taltakutun (dejdepartamentoj) wan 262 chikitik taltakutun (mujmunicipioj). Ne itukay ne weytechan  Kuskatan tik Kastilla itukey San Salvador (sejse kinutza Kuskatan nusan), wan sejseuk wey techan Santa Ana (Siwatewakan), San Miguel, Suyapanku, Santa Tecla (Pulamil), wan Kuskatan Pal Ikman (Tik Kastilla itukey Antiguo Cuzcatlán).  

Se guerraj ishtunki 12 shiwit tamik ne 16 enero 1992, kwak ne kalpuli wan ne guerrillaj inaket ka tea yawit musumat, wan ka yawi nemi nechmachnemilis (Acuerdos de Paz) nujme ne tal.

#### '''Techantukaytilis'''
*Kuskatan* o *Kuskatan* (ne tal ipal ne Nawamet pal ikman) < *kusti* o *kuskat* 'se tay yektzin taiwan tikyawaluat ne tukechkuyu' + *-tan*. Tik Kastilla mukwepki *Cuzcatlán*.

## Sejseuk pal tikita tik ne Wikiamachti Tik Nawat
* Talmet wan tejtechan ipal Kuskatan
* Tajtaltakutun ipal Kuskatan
* Ikmanpanutuk ipal Kuskatan

## References

## Sejse ilpika tik ne Internet

* Ministerio de Turismo ipal Kuskatan
* Kuskatan tik Google Maps
* Ajamat ipal Amnistía Internacional ipanpa El Salvador
* Tamatilis ipal ne CIA ipanpa Kuskatan (tik ingles)

__NOTOC__
Kutkut

Ne kutkut se itakil. 

Itachishka shushuknaj wan alawak. Keman ne kutkut uksituk, yaja sujsul tzupelek. Ka ijtik ne kutkut itachishka chiltik wan yamanik. Tiweli tikwa ne iewayu kutkut tamanti nusan. Katka sujsul ijikniwan gustuj ne kutkut ika kipia sujsul at ka ijtik. Katka ijikniwan kinhanat kujkutkut titakwa nemanha.

Ne Moorchanejket kinwikat kujkutkut ka Spain tik ne saisit chiknawi tzunti yey pual se(961). Katka ne kujkutkut shukuk.
Kuyankuat

Ne **kuyankuat** se kuat ijtik ne cuejcuentoj pal ikman ipal ne Nahuametzali tik Kuskatan. Ne iweyka ken se kuat wan ne itzuntekun ken se kuyamet. Welit tikamaitat ipanpa tik ne iamach kan techilwijket Ynes Masin wan sejseuk (takutun 14, iswat 62) . Ka né techilwia ka ne itekuyu ne kuyankuat ne Tepewaj. Kipia nawi itekiw:
# Weli kiwatza se apan wan weli kijkwani kan yaja kineki. Ijkiuni, weli nejnemi tik ne nekpach.
# Kinpalewia ne Tepewaj kipanultiat muchi tay kinekit kwak kalaki ush kwak kisa ne shupan. Tesu weli kichiwa ma wetzi at wey ika semaya kiejekua muchi; yajika semaya weli kichiwa ma shijshini.
# Nusan, ne kuyankuat kishpelwia ma te sewi ne itawil ne Tepewa. Yaja nemi pal kinnawatia su tesu tata ne tawil.    
# Yaja nusan muneki kishpelwia se wajkal iwan chalchawit pal te naka ajketzijtuk. 
Ne tunoywan ipal Nawijtzalku ashan kenhaya kielnamikit ne kuyankuat . Inat ka mukaki katka kwak yaja tzajtzi keman yawi pewa shijshini. Nusan, yaja weli kichiwa ma puni ne at tik ne chawiti u apan. 

## Kan inatiwit
Kuyut

Ne kuyut (canis latrans) se kojtanchanej pal ne inmiekawan canidae. 

ne kujkuyut nemit tik americaj del nortej, americaj central, wan americaj del sur, witzet canadaj yawit ka colombiaj.

ne kujkuyut nemi tik ecosistemas, tutunik, sesek, ashalnaj. nemi sempa isel welit yujyultiwit chikwasen shiwit.

Itukey ¨kuyut¨ tik náhuat kuskatan ¨coyotl¨ tik nahuatl ka Meshiku.

**INTACHISHKA**

Ne kujkuyut kipiat 8 a 20kg (chikwey a Se pual kg).

ne kujkuyut inajkupanka 1mt wan 1,35 mt (Se wan se, se pual kashtul metros). su tiktamachiwat ne itzinweyaka kipia 40cm (Ume pual centimetros), inujmiyu itachishka aneshnaj wan chiltik.

Istak wan tiltik nusan.

ne inhujmiyu kujkuyut chikitik wan alawak.

Ne kuyut mas chikitik ka loboj neshnaj, peroj kipia inakas mas tumak, inishweyak.

**KEN IJTUK**

Kikwat kijkimichin, musarañas, tujtuchti, tzijtzikat, escarabajos, chajchapulin, se kojtanchanej kikwa itajtakil wan nakat.

Ne kujkuyut muilpikat pal muchi ne shijshiwit iwan ne siwakuyut kiutztiliat ne ukich iutztilia ne siwakuyut pal ne metzi ume.

Ne kujkuyut tapunit 4 a 6 (nawi u chikwasen) kuyutchin.

**IJILPIKA**
Kwame Ture

## '''Kwame Ture'''
Kwame Ture nesik se tunal se pual chiknawi pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual se (1941). Ne ichan nemi tik ne wey techan Puerto España tik Trinidad y Tobago katka.  

Yaja se tapalewiani, tawawasuani wan tamachtiani katka.

## '''Ne Itunal Ichtaka'''
Ne inan itukey Mabel R. Carmichael wan tekiti tik se tawikani tik ne at. Ne iteku itukey Adolphus, wan yaja tzitalijkachiwani wan tawikani nusan katka.  

Keman kipia majtakti se shiwit, Ture yawi ka Harlem, Nueva York wan kinputzua inwan itejtekuwan katka. Ne inoya wan ume ne ieltiw iteku kiskaliat Ture katka. Yaja kinpia yey iikaw katka. 

Ture munamiktia iwan takwikani Miriam Makeba, SurAfricachanej, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwey (1968) katka. Tiwejkatiat tik Guinea tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti yey (1973) katka. Nemanha munamiktia Marlyatou Barry, se tapajtiani Guineachanej katka. Wejkatiat nemanha kipuni ne ipíltzin Bokar tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual se (1981) katka. 

Ture kinpia ume ipíltzin Bokar Biro Ture wan Alpha Yaya katka. 

## '''Tay Kichiwki?'''
Ture yawi ka tamachtiluyan itukey Bronx High School of Science tik Nueva York katka. Nemanha tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual, yawi ka Howard University, se wey tamachtiluyan inpal tuijikniwan tijtiltikchichin, tik Washington, D.C. Kinhishmati ne wey tajtamachtianimet Sterling Brown, Nathan Hare wan Toni Morrison katka. Kiajshitilia ne wey amat ipanpa filisofia tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual nawi (1964) katka. 

Ne itekew: Ne ajamachti ipal Kwame Ture

* Stokely Speaks: From Black Power to Pan-Africanism (1965), 
* Black Power: The Politics of Liberation (1967), 
* Black Power (1968), Liberation Records DL-6
* Free Huey! (1970), Black Forum/Motown Records BF-452 (reissued in 2022 as Black Forum/Motown/UMe/Universal 456 139)
* Ready for Revolution: The Life and Struggles of Stokely Carmichael (Kwame Ture) (2005), 

## '''Ken Mikik?'''
Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul se (1996) ne tajtapajtiani kilwiat Kwame Ture pal kipia tesajsay kukulis tekwisiji iukichya katka. Yaja mikik se tunal kashtul pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul se (1996). Yaja mikik ipanpa tesajsay kukulis tekwisiji iukichya tik Conakry, Guinea tik ne Africa katka. Kwame Ture kipia ume pual kashtul yey keman mikik katka. 

## '''Ipanpa Uni:'''


## '''Ijilpika:'''

* **Kwame Ture Wiki Link (In English): https://en.wikipedia.org/wiki/Stokely_Carmichael**
* **Kwame Ture Enlace de Wiki (En Espańol): https://es.wikipedia.org/wiki/Stokely_Carmichael**
* **Reflection on Kwame Ture (In English): https://hoodcommunist.org/2022/06/30/reflections-on-kwame-ture/**
* **Stokely Carmichael (In English): https://www.history.com/topics/black-history/stokely-carmichael**
*
Kwawit ne Balsamoj

Ne Kwawit ne Balsamoj nesi ka Mesoamérica wan Suramérica, ne kwawit ne balsamoj nesi ka “Cordillera del Bálsamo

” ka Kuskatan. Ipal Kuskatan ne balsamoj sujsul wey ken ne Makwiliswat, ume kwawit nacional ipal Kuskatan.

Itukey tik Latintaketzalis ***Myroxylon balsamum***, wan nemi tik ne familiaj itukey Fabaceae.

Ne kwawit Weyak wan ne itachiska shushuwishtuk

### Yaja tapajtiani

* Kipalewia kipajtia
* Pal tea nemi suluntuk
* Kipalewia tzikatekwa

#### Referencias

# https://es.wikipedia.org/wiki/Myroxylon_balsamum consultado el 15 de octubre de 2023
# https://es.wikipedia.org/wiki/Cordillera_del_Bálsamo consultado el 15 de octubre de 2023
Kwawit wan ikuyu

**Kwawit wan ikuyu** (tik castillaj: kwawit=*árboles*, ikuyu=*demás plantas con tallo más o menos firme que no son tzakat "zakate"*; nusan: kwawit=*árbol no frutal*, ikuyu=' 'árboles frutales')

## Kwawit wan ikuyu

* Iksut 
* Mangu 
* Kuku 
* Kinia
* Makwiliswat
* Et
* Sinti

## Referencia
Kwawtemalan

**Kwawtemalan** se estadoj ipal ne Shiktal. Kuskatan,  Honduras, Meshijku, Belice, wan ne wejweyat Nejmachat wan Caribe kiyawaluat. Nemit achka 14 millones chanejket. Ne weytechan nusan itukay Kwawtemalan wan nusan Kwawtemalan Weytechan. Ne tumin ipal Kwawtemalan ne quetzal. Tik Kwawtemalan ne tajtaketzalis ne Kastilla wan miak taketzalis ipal ne imiakwanMaya. Ne tatuktiani ipal Kwawtemalan itukay Otto Pérez Molina.

## Sejse ilpika tik ne Internet
* Instituto Guatemalteco de Turismo
* Sitios turísticos de Guatemala
* Eventos, actualidad y Turismo en Guatemala
* Guía de Turismo De Guatemala
* Gobierno de Guatemala
* Literatura guatemalteca
* Estadísticas de Guatemala en el CIA World Factbook (en inglés)
* Danza Hoy
* Historia de Guatemala. Historia cultural
* Universidades de Guatemala
* Mapas De Guatemala

__NOTOC__
Kwawti

Ne **kwawti** se tutut ipal ne generoj itukay *Aquila*. Ne kwawti kikwa tujtutut, kijkimichin, mijmichin, tujtuchti, tajtakwatzin, kujkuat wan kajkakawani.

## References
Kwechwaj

Ne **Kwechwaj** se kuat ipal ne familiaj itukay Viperidae. Muajsit ka Meshijku wan ne Shiktal tik ne tal waktuk nusan tik ne waktuk kojtan. Inte muajsit tik Panamaj pero nemit nusan tik Colombia inawak ne lamal. Tik Yucatan (Meshijku) nemi se clasej kwechwaj itukay ‘tzabcan’ tik Mayataketzalis. Ne Maya metzali ikman kinmawistiliat katka ne kwechwaj wan kitalijket tik miak teujteupan wan ajamat. Ne ukichkwechwaj mas weyak (150 cm) ke ne siwakwechwaj (130 cm). Ne kwechwaj sujsul tesajsay ika yaja kipia se benenuj ne kimiktia ne chanejket sujsul talul. Pero yaja tesu kineki kinmutia ne wey animalmet ken ne takat ika tesu weli kinkwa. Yajika yaja kitzilinia ikwitapil pal ma kimatit ka yaja nemi achka. Ne kwechwaj kikwa ne tutut wan ne tuchti; ne kwechwaj ibenenuj tesu weli kimiktia ne takwatzin yajika ne takwatzin weli kikwa ne kwechwaj.
Kwishti

Ne **kwishti** se tutut ipal ne orden itukay Falconiformes. Nemit miak tekenhat ipal ne Tal; sejse yejemet chijchikitik, semaya majtakti u kashtul centimetroj, sejseuk sujsul tujtumak – welit kipiat se metroj. Ne chijchikitik kikwat chajchapulin u sejseuk chikitik takwalmet; ne tujtumak kikwat takwalmet mas wey, ken ne tuchti, ne tijlan wan ne takwatzin. Nemi se kwishti itukay *Buteo swainsoni* ne patani sujsul wejka. Pewa tik Alaska wan patani hasta Argentina (22,000 km), pal panu ne tunalku tik Alaska u Canada wan ne shupan tik Argentina u Brasil. Ini kwishti chiupi tesajsay ipal ne chanejket ika kinmutia kwak tajpia ne itapajsul.
Kwitaululujtzin

Ne **Kwitaululujtzin** se insectoj ipal ne orden itukay Coleoptera ipal ne familiaj itukay Scarabeidae. Tik Nawat, ne Coleoptera itukay shikut. Wan ne kwitaululujtzin se clasej shikut. Ne kwitaululujtzin itukay ijkiuni ika yaja kiululua kwitat. Ne kwitaululujtzin kichiwa se pelutaj ipal ne ikwit wakash u ipal ukse takwalmet wan kishmimilua ashta ne shaput kan muchantia. Kinkalaktia ne itejteksis ijtik ne pelutaj. Kwak ne tejteksisti tapanit, kisat ne kwijkwilin wan kikwat ne kwitat. Ini shikut sujsul yek ipal ne tal ika yaja kitai ne sakatal kan kituka ne kwitat ijtik ne ishapu pal kiajkawa ma mulini ne jaral. Tik Kuskatan nemit senpual majtakti se (31) clasej tekenhat ipal kwijkwitaululujtzin tik ne kojtan wan ne kwajkwawit, wan semaya kashtul (15) tik ne sakatal. Ini orden pal shijshikut kipia sujsul miak ne itachishka tekenha, anka 300,000. Yaja kipia mas que muchi ne sejseuk chikitik wan wey takwalmet, kwajkwawit u sajsakat.

## Nusan shikita
Ishpitzi.

## Sekin ilpika
Kylie Minogue

Kylie Ann Minogue nesik se tunal se pual chikwey ne metzti makwil, tik ne shiwit chiknawi tzunti yey pual chikwey (1968). Yaja se takwikani, se  takwikalis tawawasuani, wan se tamawiltiani. Minogue nesik tik ne techan Melbourne, tik ne italyu Australia. Yaja australiachanej.  

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Kylie_Minogue

https://en.wikipedia.org/wiki/Melbourne

https://en.wikipedia.org/wiki/Australia
La Marisoul

**[[La Marisoul]] Marisoul**

**Ne itunal ichtaka**

Eva Marisol Hernandez, ne Wey Takwikani, Tatzutzumani, wan Tawawasuani. La Marisoul kinesik ka ne Centro de Los Angeles California Estados Unidos (Ej. Uj.). Yaja inan Eva Hernandez kinesik ka ne Meshiku, wan iteku nusan kinesik ka ne Meshiku. Ne itejtekuwan kipiat muchi tasujtalis pal ne son. La Marisoul kipia se ishulejyu wan kipiat se isiwakunew. 

**Tay Kichiwa?**

La Marisoul se Wey Takwikani, Tatzutzumani, wan Tawawasuani tik ne son pal Wey Yejyektatzutzumanimet La Santa Cecilia (Ne Santuj ne Son). Iwan La Santa Cecilia kichiwat muchi son wan kipiat Premio Grammy wan muchi nominaciones. La Marisoul takwika iwan sujsul yejyektatzutzumanimet. Los Lobos, Elvis Costello, Juanes, Cafe Tacvba, Lila Downs, Pepe Aguilar, Quetzal, Linda Rondstandt, Los Texmaniacs, Aida Cuevas, wan iwan sujsul ichejchekuwan. Nusan ne takwika pal estadio ne igno nacional ne Estados Unidos wan Meshiku.

**Ne Itekiw**

Yaja kichiwa miak son:

-Treinta Dias

-Noche y Citas

-Muve Sessions

-Buenaventura

-Amar y Vivir

-La Santa Cecilia

-Quiero Verte Feliz

-Cuatro Copas

-Bohemia en La Finca Atozano

- La Marisoul y Los Texmaniacs

**Ipanpa uni : referencias** 

# Smithsonian Folkways La Marisoul y Los Texmaniacs
# whine the Music La Marisol’s Exquisite Expression - UMS
# Lamarisoul.com
# Laphil.com La Marisoul

Ijilpika uni : links

# La Santa Cecilia 
# Lamarisoul.com
# Grammy.com
# Spotify.com
La Pedrina

La Pedrina nesik tik Natividad, Santa Ana, se takutun ipal Kuskatan, se tunal se pual majtakti pal ne metzti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual chikwey (1928) wan mikik tik ne metzti majtakti se tik ne shiwit ume shikipil majtakti yey (2013).

La Pedrina siwatunal. Yaja se takwikani wan se tapakani. 

## Ne itunal ichtaka:
La Pedrina nesik iwan ne piltzin iweyka, melka ne itunal siwat. Ne inan itukey katka María Olaya Sandoval wan ne iteku itukey katka Leoncio Escobar. Ne inan kipiak chiknawi ipilawan, Pedrina ne chikwasen ipilawan. Keman yaja kipiak majtakti nawi shiwit, yaja kipejki tekiti tik ne circo, kan yaja takwikatuya wan mijtutijtuya. Iwan ne circo yaja yajki tik Honduras wan Guatemala. Nemanha, La Pedrina pejki kiapaka kwachti pal ukse tuijikniwan wan yaja kinejnentia (andaba) maya ken se siwat.
La Recordacion Florida

**Ne Recordacion Florida** se amat pal mawawasuani wan kilwiani Francisco Antonio de Fuentes y Guzman. Yaja kiwawasua tik shiwit 1690 katka. Yaja kitatemulia wan kitajtanilia ini dajdatka pal kichiwa wan nusan amatachia ne amachti Historia Verdadera de la Conquista de la Nueva España pal Bernal Diaz del Castillo. Ini amachti techilwia ipanpa ne Wey Techan pal Guatemala pal katka nemanha ne Kastiyachanej ejku katka.

**Resumen**

Tik ne amachti, Fuentes y Guzman techilwia pal keman ne Kastiya ijikniwan musuma pal kituktia ne iltayu pal Guatemala. Techilwia ne mawawasuani ka nemanha ne Kastiyahchanejket musumat ne Mexikachanejket, Hernan Cortes mati ipanpa tultik tet wan kal pal wey itakil pal tik Guatemala, wan yaja kitukia Pedro de Alvarado.

Keman ne Kastiyachanejket ajsit ka Mexico wan Centroamerica, yejemet tatat sujsul amachti pal ne tuijikniwan pal ne tal katka. Ne Recordacion Florida ne amachti kipia cajcasoj ipanpa ne tal, tuijikniwan, wan kojtanchanej pal Guatemala, El Salvador, wan sejsekisan kajkal pal Mexico ipal uni tujtunal.

**Ikman cajcasoj pal Kuskatan**

Ne Recordacion techilwia ipanpa ne ikman cajcasoj pal ne Nawatakat pal Guatemala wan Kuskatan. Techilwia ipanpa ne siwat, ne ikwach, kujkuskat, wan itzunkal ipal yaja. Techilwia ipanpa ne takat, ne ikwach, ne itzunkal wan ne tamiktialis ipal yaja. Techilwia ipanpa ne takwal, ne kukulish, wan ne pajti pal ne italyu. Ne amatchti techilwia ipanpa ne itashtawalis ma chiwa ne tuijikniwan pal ne italyu ka iteku pal Kastiya. Nusan, techilwia ipanpa ne ikman cajcasoj pal ne mujmusumani Nawatakat.
La siguanaba

## La Siguanaba

Ne Siwanawa Nemi Tik ne casoj  katka ne italyu kushkatan, guatemalaj wan ukse ijtaltalyu ka Centro América.

Ne Siwanawa  Katka sujsul galanchin siwat. Yaja nemi Tik ne kojtan. 

Se casoj ina ka se tanestuk, Ne Siwanawa *kitasujta* ne tiut Taluk wan ne itakil ka tasujtalis itukey ne Cipitío.

Yaja kipia se ikunew, ne Cipitío, ika yaja tesu yejka yek iwan ikunew.

La Siguanaba kiajwaka ne piltzin Cipitío isel katka, yaja mayana katka, ne Cipitío kipia se iijti Sujsul tumak, ika yaja kikwa ne neshti iwan ne iewayu kinia. Ne cipitio nusan kipia ne ijijkshi tishkwepti.

Ne Siwanawa Nemi tenhapan wan kiapaka ne ikwajkwach,  yaja kichia wan kinshijshikua  ne tajtakamet **tajtashishikuanimet**, yaja taketza galanchin pal kinhitzkiat, Neman yaja kinhijtakuat.

Ne tajtakamet kinhilwiat ka ne Siwanawa achtu Nemi Sujsul galanchin Ika, Keman Unisan witz, yaja kipia ne iishkalyu ishwajwakalsiwat, ne iish itachishka chil kachka ne tit wan yaja kipia ne iishkalyu kachka se kawash ( tik ne casoj ka Guatemalaj).

Ne tajtakamet kukuya: yejemet muyawaluat intzuntekun, ne ajayutemut ne inweyka sesek wan miak.

 

## Ipanpa uni

# Historia de la siguanaba: https://www.elsalvadormipais.com/la-siguanaba
# Mitología cuzcatleca de Efraín Melara Méndez. Edición clásicos Roxsil, versión 2006.
# La Siguanaba (wiki) https://es.m.wikipedia.org/wiki/Siguanaba
Laayoune

= Laayoune =

Laayoune se techan tik Marruecos (*العيون* tik ne tajtaketzalis Árabe, *El Aaiún* tik ne tajtaketzalis Españachanej). 

## Kan nemi Laayoune?
Macao nemi ka intzinu ne tejtechan Tarfaya wan Boujdour wan Foum El Oued. Nemi ka talchi ne wey puyek at Atlántico. 

## Ne casoj Laayoune
Ne shiwit 1938, ne tatuktiani Españachanej Antonio de Oro kichiwki ne techan Laayoune. Ne shiwit 1975,  Marruecos kilewki ne colonización Españachanej iwan ne *tanejnemilis shushuknaj* (*المسيرة الخضراء‎* tik ne tajtaketzalis Árabe, *Marcha verde* tik ne tajtaketzalis Españachanej). 

## Laayoune An
Laayoune sujsul wey techan tik ne waktal Sahara Marroquí. Kipia 271,344 tuijikniwan. 

## Ipanpa uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Laayoune
Laetitia Casta

Laetitia Marie Laure Casta nesik se tunal majtakti se, ne metzti makwil, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul yey (1978). Casta nesik tik ne techan Pont-Audemer, Normandy tik ne italyu, Francia. Yaja se siwaawil wan se tamawiltiani franciachanej.  

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Laetitia_Casta

https://en.wikipedia.org/wiki/Pont-Audemer

https://en.wikipedia.org/wiki/France
Langston Hughes

**Langston Hughes**

James Mercer Langston Hughes kaj tiktukeytiat Langston Hughes wan tawawasuani Estados Unidoschanej katka.

Yaja nesik tik ne techan Joplin, Missouri se tunal chikwasen pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se (1901) wan mikik se tunal makwil se pual ne metzti chikwey tik ne shiwit ume shikipil kashtul nawi(2019). Langston Hughes tatuktiani Harlem Renaissance wan ne tawawasuani takwikalis jazz. Yaja igustuj amatachia wan kimawawasua takwikalis katka. 

**Ne itunal ichtaka**

Ne inan itukey katka Carry Langston Hughes wan iteku itukey katka James Nathanial Hughes, yejemet EstadosUnidoschanejket katka. Langston Hughes weyak inwan inojnoywan Mary Langston ka Lawrence, Kansas katka. Ne iteku tesu kineki kishtalia katka.Yaja igustuj amatachia wan kimawawasua katka.

**Tay Kichiwi**

Yaja kichiwki ne:

“The Weary Blues

Fine Clothes to the Jew 

The Dream Keeper 

Shakespeare in Harlem

The Collected Poems of Langston Hughes 

The Big Sea 

Not Without Laughter

The Ways of White Folks

The Best of Simple

‘The Negro Speaks of Rivers’

‘I, Too’

‘Dreams’

‘Harlem’

‘Mother to Son’

‘Let America Be America Again’

‘Crossroads’

‘Salvation’

‘Theme for English B’

‘Ballad of a Country Boy’”

**Inpanpa Uni**

**Ijilpika**

Langston Hughes: https://es.m.wikipedia.org/wiki/Langston_Hughes

Langston Hughes Biography: https://poets.org/poet/langston-hughes
Las Vegas Raiders

**[[Ne RAIDERS!|Ne]] RAIDERS!**

Ne Las Vegas RAIDERS, se equipoj profesional ne Futbol Americano. Yejemet mawiltiat tik ne Liga Nacional ne Futbol. Ne RAIDERS nesik ka Oakland California ka se shikipil chiknawi tzunti yey pual shiwit, tik ne AFL, Liga Americana ne Futbol. Yejemet yawit pal Los Angeles California tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual ume shiwit. Yejemet yawit senpa ka Oakland California tik ne se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul shiwit. Wan ukseuk yejemet yawit ka Las Vegas tik ne ume shikipil se pual shiwit. 

Ne RAIDERS kipiat nawi cajcapeonatoj. Se tik ne AFL wan yey tik ne NFL. Tik ne RAIDERS katka nemi miak majmawiltianimet melka nemi yey muchi yek, Tom Flores, Jim Plunket, wan Ted Hendricks. 

Tom Flores ne achtu mawiltiani, Tatuktiani asistiente, wan Tatuktiani iwan Tatanoywan Meshiku chanej tik ne NFL. Yaja kipia nawi cajcampeonatoj. Se tik ne AFL iwan Kansas City Chiefs, Super Bowl (Wey Wakal) Nawi. Wan yey tik ne NFL iwan Ne RAIDERS, Super Bowl matakti se, Super Bowl Kashtul, wan  Super Bowl Kashtul yey. Tom Flores nusan ne Tajtaketzani pal Ne RAIDERS pal se pual shiwit. Yaja nemi Salon ne Fama pal majmawiltianimet profesional ne NFL.

Jim Plunket ne ukseuk katka mawiltiani profesional ne Futbol Americano iwan inan Meshiku chanej wan ijikman ka Nuevo Meshiku. Yaja mawiltij kashtul se shiwit iwan RAIDERS. Yaja kipia ume cajcampeonatoj iwan Ne RAIDERS, ne Super Bowl (Wey Wajkal) kashtul wan Super Bowl kashtul yey. Yaja nusan kipia ne premioj “Ne Mawiltiani sujsul valioso”, wan miak premioj profesional wan tik ne tamachtiluyan. 

Ukseuk mawiltiani sujsul yek nesik ne tunal se, metzti matakti se, se shikipil chiknawi tzunti, ume pual chikume shiwit. Ume tzunti se pual kiloj. Se takat sujsul kojtik (2.1 metroj) wan tzunshilut, wan tejtetzilnaj. Yaja nesik ka ne Kwawtemala, Kwawtemala, itukey Ted Hendricks. Yaja kipia nawi cajcapeonatoj, Super Bowl (Wey Wakal) makwil iwan ne Minnesota Vikings, wan Super Bowl matakti se, Super Bowl Kashtul, wan Super Bowl kashtul yey iwan Ne RAIDERS. Yaja kipia sujsul premioj wan reconocimientos individuales. Yaja katka ne tatuktiani tik ne Futbol Americano. 

Ne RAIDERS tesu ganar su tesu kipiat tejemet chanej.

**Ipanpa uni**:

# RAIDERS.com
# LOS RAIDERS
#

**Ijilpika**:

# YouTube.com / Tom Flores
# wikipedia.com/ Tom Flores
# Wikipedia.com/ Jim Plunket 
# Wikipedia.com/ Ted Hendricks
Laura Esquivel Valdés

***Laura Esquivel Valdés*** kaj tiktukeytiat Laura Esquivel Laura Esquivel nesik se tunal se pual majtakti pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti tik ne techan Cuauhtémoc, Meshiku takutun ipal tutakyu tik ne italyu Meshiku.  Yaja se wey tamachtiani katka. 

**Ne itekiw: ¿tay kichiwki?**  Yaja kichiwki miak ajamachti:  ne at pal ne chukulat se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chiknawi (1989), Nikneki ne tasujtalis se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul (1995), yulnutasojtalis se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul yey (1998) ne sital wey puyek at se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul nawi (1999) ne amachti sujsul tasujtalis se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul ume shikipil (2000), Malintzi ume shikipil chikwasen (2006).

**Kimakaket miak tajtakulis ken:**   tajtakulis itukey Ariel se shikipil chiknawi tzunti nawi pual makwil (1985), tajtakulis nitukey ABBY Ariel se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul chikwey (1998) ne amachti   itukey American Booksellers Association, " in at pal ne chukulat ".

**Ne ichtaka itunal:**  Ne inan itukey katka Josefa Esquivel yaja se Cuauhtemochanej katka. Wan ne iteku itukey katka Julio César Esquivel. Yaja se Cuauhtemochanej katka. Ne ishulejyu itukey katka Alfonso Arau Incháustegui. Yaja se Meshikochanej katka. Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan Teatro y Creación Dramática en el Centro de Arte Dramático A.C. (CADAC). Wan mumachtij pal muchiwki ken se  tamachtiani tik ne wey tamachtiluyan Teatro y Creación Dramática en el Centro de Arte Dramático A.C. (CADAC). Yaja tekitki ken se tamachtiani tik Meshiku Intzajtzalan se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikwasen 1986 wan tik ne italyu Meshiku. Yaja munamiktij iwan Alfonso Arau Incháustegui tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul (1975). Wan muajkaw iwan ne isiwaw/ishulejyu tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey (1993). 

**Ijilpika:** 

Laura Esquivel Valdés - Wikipedia, la enciclopedia libre Laura Esquivel (escritora mexicana) 

Biografía de Laura Esquivel (escritora mexicana)

Biografía de Laura Esquivel
Laura Ingalls Wilder

= Laura Ingalls Wilder =

Laura Ingalls Wilder (1867-1957) tamachtiani wan tawawasuani Estadounidoschanej katka. 

## Itunal ichtaka
Laura Ingalls nesik tik ne techan Pepin, Wisconsin, tik ne shiwit 1867. Itejtekuwan Charles Phillip Ingalls y Caroline Lake Quiner katka. Yejemet tekitket ka kojtan wan kipiaket makwil iujukichpíltzin. Laura iwan imiekawan chichiukchichin katka, wan sujsul mijkwanket (ka tajtakutun ipal EEUU Wisconsin, Kansas, Minnesota, Iowa wan Dakota del Sur). 

Ne shiwit 1885, munamiktij iwan Almanzo James Wilder. Laura kipij se isiwakunew: Rose Wilder Lane (1886-1968). Rose tawawasuani nusan katka. Tik ne shiwit 1894, Laura wan Almanzo wan Rose mijkwanket ka techan Mansfield tik ne takutun ipal EEUU Misuri. 

## Itekiw
Pejtuk itekiw ken tamachtiani tik ne shiwit 1882 tik ne sujsul tejtechan inawak kojkojtan. 

Ne shijshiwit 1920, kimawawasua miak ajamachti ipanpa imiekawan wan keman chikitik katka. Ne achtu amachti, «Ne kal tik ne kwawital» (La casa del bosque/*Little House in the Big Woods*), sujsul wey katka. Tik ne shijshiwit 1932 wan 1943, itawawasua chiknawi ajamachti. 

Mikik tik ne shiwit 1957. Ne ajamachti muchiwki ken sujsul wey ulinkwikwil wan series. 

## Ipanpa Uni

# https://es.wikipedia.org/wiki/Laura_Ingalls_Wilder
# https://en.wikipedia.org/wiki/Laura_Ingalls_Wilder
# https://lauraingallswilderhome.com/lauras-life-on-rocky-ridge-farm/
Lempira

**Lempira** nesik ne shiwit 1499, wan mikik tik Corquin, Honduras tik shiwit 1537 katka. Yaja se Lenca tasumani Honduraschanej tik shiwit 1530s katka.

Ne tawawasani Antonio de Herrera y Tordesillas techilwia tik iamachti, *Historia general de los hechos de los castellanos* (1626), ka tasumani Entepica, tatuktiani pal Carechanej, tiktukeytiat Lempira se wey tasumani katka. Herrera techilwia ka itukey katka Lempira “Tatuktiani pal Tepet” tik tajtaketzalis Lenca. Yaja techilwia ka Lempira tatuktiani pal se pual majtakti shikipil tajtasumani wan ume tzunti tejtechan. Yaja musuma iwan ne Kastiya wey tasumani Francisco de Montejo wan tuijikniwan katka. Herrera techilwia ka Lempira kiselia ka sujsul mejmetzi tik se tepet itukey Tumak Tet pal Cerquin katka. Ne Kastiya tajtasumani kilwiat pal tikpiat taketza iwan yaja katka. Keman, yaja kisa, ne Kastiya kimiktia Lempira iwan tapalewis katka.

Ukseuk amachti techilwia ukseuk casoj tik ne ajamat intukey *Meritos y Servicios, Rodrigo Ruiz, Nueva España* (1558). Ne ajamat kipiat tajtajtanilis ipanpa Ruiz wan itekiw. Yaja kinankilia ka kimiktij Lempira wan kikechkupina katka.

Tik 1931, Honduras kitukeytiat itumin Lempira pal techelnamikt pal tatuktiani. Nusan, tik 1943, Honduras kitukeytiat wey itechan Gracias á Dios ipanpa Lempira.