open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toni Morrison

## '''Toni Morrison'''
Chloe Anthony Wofford Morrison kaj tiktukeytiat Toni Morrison wan Joanne Chesimard se tatuktiani wanka

Yaja nesik tik ne techan Lorain, Ohio  se tunal se kashtul yey se pual ne metzi ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti se (1931) wan mikik se tunal makwil se pual ne metzi chikwey tik ne shiwit ume shikipil kashtul nawi(2019).

Yaja se tamachtiani,tawawasuani, wan tatuktiani katka. 

## '''Ne Itunal Ichtaka'''
Ne itejtekuwan intukey katka Ramah (nee Willis) wan George Wofford, yejemet Estados Unidoschanejket katka. 

Yaja igustuj amatachia katka wan yaja mumachtia pal muchiwa se tamachtiani katka.

## '''Ne itekiw'''
Yaja tamawawasua katka pal se amachti: 

“Who’s Got Game? The Ant or the Grasshopper?(2003), Who’s Got Game? The Lion or the Mouse? (2003), Who’s Got Game? Three Fables (2003), Who’s Got Game? Poppy or the Snake? (2004)”

wan

“The Bluest Eye (1970), Sula (1973), Song of Solomon (1977), Tar Baby (1981), Beloved (1987), Jazz (1992), Paradise (1997), Love (2003), A Mercy (2008), Home (2011), God Help the Child (2014)” 

wan

“Recitatif (1983), Race (2017)”

wan

“The Big Box (1999), The Book of Mean People (2002), The Mirror Or The Glass? (2005)”

wan

“Peeny Butter Fudge (2009), Little Cloud and Lady Wind (2010), The Tortoise or the Hare (2010)”

wan

“Desdemona (2012)”

wan

“Playing in the Dark (1992), Race-Ing Justice, En-Gendering Power (1992), The Nobel Lecture In Literature, 1993 (1994), Conversations with Toni Morrison (1994), The Dancing Mind (1996), Birth of a Nation’hood (1997), Memoirs (1999), Remember (2004), What Moves at the Margin (2008), Burn This Book (2009), To Die for the People (2009), Please, Louise (2013), The Origin of Others (2016), The Source of Self-Regard: Selected Essays, Speeches, and Meditations (2019), Mouth Full of Blood: Essays, Speeches, Meditations (2019), Goodness and the Literary Imagination (2019), The Writer Before the Page: From The Source of Self-Regard (2019), The Measure of Our Lives (2019)”

## '''Ken Mikik'''
Yaja mikik ika kipia neumonía katka.

Yaja kitapachuat katka kan nemit ne shajshaput ne “South View Cemetery” tik ne techan Atlanta tik Georgia, United States. 

## '''Inpanpa Uni'''


## '''Ijilpika'''
Toni Morrison: https://es.wikipedia.org/wiki/Toni_Morrison

Biografia: https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/toni-morrison
Trevor Stratton

## Trevor Stratton
kaj tiktukeytiat binessi odaawon (ne tzalani tutut u iyulu arbolario tik nawat). Ne itajtatanoywan ijikman Anishnaabe. Stratton nesik siwatyulu se tunal kashtul nawi pal ne metzti nawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual makwil tik ne techan Burlington tik Ontario ipal italyu Canadáj u ne talchin tik ne at.

## Ne itekiw
Yaja ne tapatani tik ONU ken yultajtaketzani pal tuijikniwan iwan VIH, yaja se tatukani, se wey tawawasuani kan nemi an, wan Trevor taselej ipal italyu wan kemanian kichiwa ukseuk itekiw.Yaja mijkwani ka né. Trevor tajtaketza ipanpa VIH tik ujulinkwikwil.

= Ne ichtaka itunal =
Ne inan itukey katka Glenna Marie Sault (Stratton). Yaja se Ojibwa Anishnabek katka wan ne iteku itukey Trevor Ross Stratton katka. Tajtzin Trevor kipia se ikaw, Peter Canadachanej nusan, se chupi ieltiw Estados Unidoschanej wan ume chupi ikawan tik Ontario, Canada. Yaja kipia se ipilu. Ne ipilu itukey David. Trevor G. Stratton mumachtij tik ne tamachtiluyan Niagara HS wan mumachtij castillaj tik ne wey tamachtiluyan Niagara College tik Welland, Ontario. Yaja nemi tik ne itechan pal inan itajtatanoywan ijikman an.

Trevor kimati sujsul ipanpa ne taltikpak ika yaja ne pashaluani ika yaja tikiti tik sejseki itajtalyu. Trevor maya taketza se tajtaketzalis wan kan yaja kineki taketza castillaj nusan.

Trevor kipia yey pual shiwit an wan kipia se pual kashtul iwan VIH.

## Ijilpika

https://canfar.com/getting-to-know-trevor-stratton/

https://www.cbc.ca/listen/live-radio/1-79/clip/16082128

## Ipanpa ini
Truganini

= Truganini =

Truganini (1812-1876) katka nantzin aborigenchanej tik Tasmania, Australia. 

## Ipanpa Truganini
Truganini nesik tik ne shiwit 1812. Ne tuijikniwan kiishmati Truganini kachka ne ultima siwaw tik ne ejkuni Palawa tik Tasmania, wan kachka ne última iknew aborigenchanej nesik tik Tasmania wan taketza ne tajtaketzalis Palawa katka. Itunal sujsul ishpijpilti katka namej colonización Europachanej. 

Ne shiwit 1828, ne tuijikniwan Europachanej kimiktia ne imajmanujwan iteku wan kisalua Truganini katka. 

Miak sijsiujti, ne tuijikniwan Europachanej kitzkia wan kisalua wan Truganini wan kiilwitia tajtaysan tik Europa katka. 

Keman Truganini mikik ne shiwit 1876, ne tuijikniwan británicochanej kiajkawa 

An ne tuijikniwan kielnamiki Truganini kachka iweyka tik ne Museo Tik Tasmania. 

Ne shiwit 1976, se tzunti shijshiwit neman Truganini mikik, iweyka kitatia katka wan ne tuijikniwan tik Tasmania imima nejneshti katka tik ne wey puyek at tik Bruny Island. 

## Ijilpika
****
Tsukasa Hojo

= Tsukasa Hojo =
Tsukasa Hojo takwikwilchiwani Japonchanej (mangaka). 

## Ne itunal ichtaka
Hojo nesik tik ne techan Kitakyushu tik Japon, tik ne shiwit 1959. Iteku miki keman Hojo piltzin katka. 

Ne shiwit 1981, kimakat amat tik Tamachtiluyan Universidad Kyūshū Sangyō Daigaku kan mumachtia tajkwilua. 

Ne shiwit 1979, keman mumachtiani katka, ne Amachi “Space Angel” kimakat ne takulis ne premio Osamu Tezuka. 

Yaja kipia isiwaw wan yey isiwapíltzin. 

## Ne itekiw
Ne shiwit 1980, pewa itekiw katka tik ne Shonen Jump wan itajkwilua katka ne amachi *Ore Wa Otoko Da! (Naja nitakat!)*, wan ne shiwit 1981, itajkwilua ne ajamachi Third Deka wan Cat’s Eye (“Ne mistun iish” tik nawat). Cat’s Eye sujsul yek katka wan kipia ulinkwikwil chikitik. 

Ne shiwit 1985, pewa itajkwilua katka *City Hunter* (Ne Tamutapewiliachtiani tik ne techan) wan tamik yajini itekiw ne shiwit 1991.

City Hunter sujsul wey. 

Keman itajkwilua City Hunter katka, kineshtijket miak ajamachti chikitik : *Neko Mamma Okawari* (1986), *Splash* (1987), *Tenshi No Okurimono* (1988) wan *Taxi Driver* (1990).

Ne shiwit 1993 itajkwilua katka  *Sakura No Hana Saku Koro,* wan ne shijshiwit 1994 wan 1995 itajkwilua katka *Komorebi No Motode* wan *Rash!* wan ne shiwit 1996 *Family Compo.*

Ne shiwit 2001, pewa itajkwilua katka ne amachti *Angel Heart* (ne angel iyulu). Yajini amachti kipia miak tuijikniwan tik ne amachti *City Hunter*. 

Ne shijshiwit 1980, tajtakwikwilchiwani Takehiko Inoue wan Haruto Umezawa katka imujmumachtiani.

Ne ichaku kenhayuk ne takwikwilchiwani Tetsuo Hara. Hara itajkwilua katka *Hokuto no Ken (Ne sital ka ikajku imumey * tik nawat*).* 

## Ijilpika
Tuchti

Ne **tuchti** o **konesh** se kojtanchanej ipal ne familiaj itukay Leporidae. Nemi tik tuchan (*Oryctolagus cuniculus*) wan nusan miak tekenha tik kujtan, weli mupewia wan ajwiak pal tikwat. Weli mutalua wey kwak majmawi. Nemit tujtuchti ipal clajclasej tekenhat achka nujme ne taltikpak, semaya tik Antartida inte kanaj. Tik Kuskatan wan nujme ne Shiktal wan Meshijku muajsi se itukay *Sylvilagus floridanus* wan seuk mas chikitik itukay *Kuatuchti*. Sujsul ajwiak ne iayu tuchti wan tiwelit tikchiwat kwechti iwan ne iewayu.

## References
Tukat

Ne **tukat** se animal ipal ne orden itukay Araneae. Ken muchi ne ijinvertebradoj ipal ne Artropoda (shikita ne clasificacion), tesu kipia ujumit ijtik iweyka. Yaja nemi pal kipata ne iewayu sejsenpa pal weya. Ne iweyka ne tukat kipia semaya ume takutun: ne itzuntekun wan ne iijti; tesu kipia ne tajku takutun ken ne ijinsectoj, nian kipia ajantenaj. Kipia chikwey imetzkuyu, tesu ken ne ijinsectoj ne kipiat chikwasen. Ne tujtukat anka nemit 30,000 clasej tekenhat. Sejse yejemet kichiwat se tzawal pal kitzkiat ne intakwal. Melka achka muchi ne tujtukat kipiat venenoj, tesu mijmiak ne welit techmiktiat; yejemet nemit tik Australia, Brasil wan Africa, tesu tik Kuskatan. Muajsi nujme wan nusan tik Kuskatan se chikitik tukat, ne Latrodectes, itukay tik Nawat chiltukat, yaja tesajsay ipal ne shujshulut wan ne chuletket wan lamatket. Ne tukat kichiwa sujsul yek inpal ne takamet ika yaja kikwa kwijkwilin wan sejseuk tay welit kikwat ne tatuk. Yajika ne tukat tajpia wan kipalewia ne mil pal ma takati yek. Ne wejwey tukat ken ne tarantula (itukay picacaballoj) sujsul yek tupal, ika kikwa miak chapulin, wan te keman kimiktia ne wey takwalmet ken ne takat u ne turuj.

file:Heptathela.kimurai.yanbaruensis.female.-.tanikawa.jpg
File:Victorian funnelweb.jpg
File:Loxosceles reclusa.jpg
File:Spider wynaad.jpg


## Referencias
Pal timumachtikan mas:
* Foelix, R.F. 2010. Biology of spiders. Oxford University Press. 

## Shikita nusan
* Picacaballoj
* Chiltukat
Tunakatepet

## '''Tunakatepet''' (tik Kastiya Tonacatepeque)
Tunakatepet (tik Kastiya  Tonacatepeque) se techan ipal ne takutun kuskatan, italyu Kuskatan .

Tunakatepet kinpia ume pual kashtul nawi shikipil nawi tzunti nawi pual  se (59,481) techanchanejket.                                                                                                                                                                                                   

Ne Tuijikniwan najnawamet  katka  tik  Tunakatepet

Ne taketzalis Tunakatepet witz ka nawataketzalis wan kineki ina: Tu: nuestro, Nakat: carne, Tepet: cerro: el cerro de nuestra carne.

Kitukeytiat techan Tunakatepet tik ne tanestuk chikume pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil Chikwey tzunti yey pual majtakti  nawi (07/03/1874) katka. 

Kitukeytiat  wey techan Tunakatepet tik ne tanestuk chikwasen  pal ne metzti ume  tik ne shiwit se shikipil Chikwey tzunti yey  pual  kashtul yey (06/02/1878) katka.

Ne ajapan tik ini techan intukey  Ne wahaycume, Ne cañas ,**Chamulapa**, **Ne Sillero** Ne itejtepet intukey  **Washapa:**  Montaña El Infiernillo, Lomas El Cortez, Del Bonete, De Ramos, De La Ceibita, El Sincuyal y Alta de Mecapal 

.

## '''Ne ujukse tejtechan nemit unisan:'''
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan Tunakatepet, Washapa, San Jose Guayabal

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Shilupanku wan Suyapanku.

Kan kisa ne tunal(este) iwan  San Martin

Kan kalaki ne tunal (oeste) iwan Cuidad delgado, Apukpan wan Washapan

Nemi 17 k (kashtul  ume Kan witz ne ejekat ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 1,328.66 ha(ume shikipil yey tzunti  se pual chikwey. yey pual chikwasen ), nemi ka ikajku  220 m s. n. m. (ume  tzunti se pual ka ijpak ne wey puyek at).

Kipia makwil Intukey,ne  intukey pal Tunakatepet:  Ne  Mercedes. San Nicolas, Concepción  wan Ne Calvario.

Tik ne kojtan kipia 8 ( chikwey) kojtantechan: Ne Sauce, Ne Transito, Ne Fuente,Ne Unión, ne Flores, Malacoff y Veracruz wan  Ne Rosario

Ini techan kichiwket ne tajtakamet ijikman najnawamet.

Ne achtu ilwit kichiwat tik 27 (se pual  chikume)metzti majtakti se(noviembre) tik ne 6(chikwasen) metzti majtakti ume (diciembre).

Ne ahctu ilwit kichiwat tik 27(se pual  chikume)metzti majtakti se(noviembre) ka 6(chikwasen) metzti majtakti ume (diciembre) ipanpa ne Santuj Nicolas Obispo

## Wey Iujukichpiltzin Tunakatepet:
**1- Nicolas Aguilar** Yaja se palej wan wey takat katka

**2- Edgar Mauricio Vallejo Marroquin** :Yaja se tawawasuani, Takwikalismawawasuani, takwikani katka

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Tonacatepeque

https://elfaro.net/es/202311/ef_foto/27143/tonacatepeque-celebra-la-mitologia-salvadorena

Calabiuza
Tupac Amaru II

## '''Tupac Amaru'''
José Gabriel Condorcanqui Noguera, tiktukeytiat Túpac Amaru II. Tupac Amaru nesik se tunal kashtul nawi pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti se pual kashtul yey (19/03/1738) tik ne techan Surinama takutun ipal tutakyu tik ne italyu Perú. Yaja se wey ikman Inca, tanamakani, tajpiani, tatuktiani ikman katka. 

## '''Ne itekiw: tay kichiwki'''
**Yaja kichiwki miak ajamachti:** 

* Cartas y proclamas durante la rebelión 

**Kimakaket miak tajtakulis ken:** 

Yaja kishmatijket ken se tajkwilulchin taselis(ikman: wey tajkwilulchin tik ne nacionalismoj ka nuknew Perúchanej. 

## '''Ne ichtaka itunal:'''
Ne inan itukey katka Carmen Rosa Noguera Valenzuela, yaja se Perúchanej katka. Ne iteku itukey katka Miguel Condorcanqui. Yaja se Perúchanej katka. Ne isiwaw itukey katka Micaela Bastidas. Yaja se Perúchanej katka. Yaja kipia yey ipijpipil katka. Ne ipijpipil intukey Fernando Túpac Amaru Bastidas, Mariano Condorcanqui Bastidas, Hipólito Condorcanqui Bastidas katka.

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan San Francisco de Borja (Cusco), yaja mumachtij Quechua, Kastiya, Latin  Wan mumachtij pal kimati ne tapalewilis

Yaja tekitki ken se tatuktiani ikman tik Surinama, Tungasuca wan Pampamarca mustayuk tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti yey pual (1760); yaja nusan tekitki ken se kawashsiwat tanamakani. Yaja se Tatuktiani tesu tatakamatini ikman katka  intzajtzalan se shikipil chikume tzunti nawi pual  wan se shikipil chikume tzunti nawi pual se (1780-1781) tik ne italyu Perúchanej. 

Yaja munamiktij iwan Micaela Bastidas tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti ume pual kashtul yey (1758).

Yaja mikik se tunal kashtul yey pal ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti nawi pual se (18/05/1781), ipanpa kimusuma kenhalis wan ne miktialis tejtechan ijikman tik ne techan Cuzco, takutun ipal tutakyu tik ne italyu Perú. Kitalpachujket kan nemit shajshaput Plaza Mayor Cuzco, Cuzco tik ne italyu Perúchanej.

Yaja mikik kitzunkutunket  wan kikujkutuntunket inpanpa ne tajtatuktianimet ka Kastiya ka nemit tik ne italyu Perúchanej.

## '''Ipanpa ini:'''


## '''Ijilpika:'''
https://profilbaru.com/es/T%C3%BApac_Amaru_II

https://es.wikipedia.org/wiki/T%C3%BApac_Amaru_II

https://vidasilustres.net/lideres-y-figuras-notables/legado-tupac-amaru-ii-lucha-indigena-peruana/

https://elhistoriador.com.ar/tupac-amaru/

https://elpopular.pe/educacion/2020/11/04/rebelion-tupac-amaru-causas-consecuencias-resumen-historia-36220

https://www.cultura.gob.es/dam/jcr:efd4ef9c-fd07-4350-9365-3fa795d91b03/escrito-en-tela-documento--noviembre-5.pdf
Tuteku Tupal

Ini sujsul galanchin tajtaketzalis pal Tuteku Tiut kichiwi tupal tajtzin Jesucristo wan taketza tik ne tasujtalis, tik ne pal tikwepilikan, tik ne tutaiwan wan pal muchi tajtakamet,sijsiwatket, pijpipil. 

## Tuteku Tupal
ka tinemi ka ikajku

Wey ne mutukey

ma wiki ne wey mutechan

wan shikchiwa muchi tay tikneki ka nin tik ne tal ken tikchiwa ka ikajku

shitchemaka an ne tutakwal wan mujmusta

shikelwaka muchi tay tikchiwat tesu yek, kia né ken tejemet titelkawat muchi tay kichiwat tuwan ne tuijikniwan

Wan ma' shitechajkawa ma tiwetzikan tik ne tesu yek

wan shitechpalewi iwan muchi tay tesu yek

**kia né.**

## Ipanpa Ini:

Ijilpika: 

https://www.facebook.com/share/p/191GtUCSpa/
Tutut

Ne **Tutut** se kojtanchanej ipal ne Clasej itukay Aves. Ne achtu tutut nesi ashan 100 millones shiwit tik ne cretaceo; yaja ken ne akuke walajket ipal ne dinosaurio. Nemit anka 10,000 tutut te kenha (especiej). Muchi ne tutut kipia ne iten pal tatzupina (picoj) wan tapishuat se teksisti ne kipia ne ielwayu takwawak. Sejse tesu welit patanit ken ne avestruz pero ne mijmiak welit. Sejse tutut ken ne cuervo sujsul inteligentej. Ne cujcuervo kiekneliat kwak se yejemet miki wan musenputzuat pal chukat ipanpa  Genaro Ramírez tajkwiluj ipanpa ne tutut tik se iamaw . Katani, tikpiat ken intukay sejse tutut tik Nawat: 

*kwishti
*tzanat
*shekshet
*talaputz 
*chiltutut 
*wilut
*kwawti
*wajkalchia
*tzentzunti
*wajulut
*tekulut
*tijlan
*tekechul
*kakalut
*kusma
*tzikmuyu
*witzitzil
*pajwil
*chachalaka



Taanalis:Guardabarranco.JPG|Ne talaputz yaja ne achtu tutut tik Kuskatan
Taanalis:Ostriches cape point cropped 2.jpg|Ne Avestruz tamachiwa 180&nbsp;kg wan 3&nbsp;m kujtik
Taanalis:Corvus corax.001 - Tower of London.JPG|Ne cuervo weli wey: weli kikwi se taiwan pal kitemua tay kikwa
Taanalis:Ara macao -Puntarenas Province, Costa Rica-8.jpg|Ne kakalut kipia se wey ikwitapil ne itachishka yektzin
Taanalis:AmericanBlackVultureFlock.jpg|Sejse kusma musewiat wan tachiat
Taanalis:Bird Nest With Egg.jpg|Se iteksis ne tutut tik ishumul
Taanalis:Purple-throated carib hummingbird feeding.jpg|Ne witzitzil ne mas chikitik tamachiwa semaya ken se centavojchin



## Referencias
Tututkal

## Tututkal

*Totocalli* tik nawatl ipal Meshiku ikman. Ini se takutun ipal ne wey techan *Tenochtitlan* kan nemi miak kojkojtanchanejket, ajatchanejket, wan ukseuk. Ka ne nemit tujtutut, ne inhujmiyu kinchiwat yektzin dajdakta ne *amantecah*. Nemi tekwani nusan, ne ielwayu se takutun ipal yektzin kwachti, ipal yektzin tzintalijka. Miak ne chajchanejket ne nenket ka ne kinmiktijket pal ne tejteut ijikman.

Ne *tlatoani* (tatuktiani) ipal Meshiku *Tenochtitlan* keman ajsiket ne kastiyajchanejket, *Motecohzoma Xoyocotzin*, kipia katka tik ne *totocalli* tajtakamet wan sijsiwatket ne kipiat kukulis. Seki anka ika yejemet kintasujtatuyat ne tejteut ijikman. Ukse ika yejemet nemi pal kinmiktia ne palej ijikman.

Keman *Hernán Cortez* wan ne ukse europachajchanejket nemituyat tik *Tenochtitlan, Motecohzoma* kinhajkaw kuchit inawak ne *totocalli.* 

## Ne yektzin dajdatka

File:Juan Bautista Cuiris - Portrait of Christ Made of Humming Bird and Parrot Feathers - WGA05815.jpg|Ne Ishkalyu ipal Yeshu. Muchiwtuk ipal iumijyu witzitzil wan ukse tujtutut.
File:Chimalli Ahuizotl.jpg|Se chimal
File:Moctezuma's feather headdress, ca. 1515, Mexico; Weltmuseum, Vienna (3).jpg|Se *apanecatl*
File:Aztec Feather Fan (9755955491).jpg
Twenty One Pilots

Tyler Robert Joseph wan Joshua William Dun kaj tiktukeytiat Tyler Joseph nesik se tunal se (1) pal ne metzi majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikwey (1988) tik ne techan Columbus, Ohio takutun ipal tutakyu ne italyu United States. Joshua Dun nesik se tunal kashtul yey (18) pal ne metzi chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi paul chikwey (1988) tik ne techan Columbus, Ohio takutun ipal tutakyu ne italyu United States.

Tyler Joseph se wey takwikani katwikani. Joshu Dun se wey tawewetzutzunani katka.

Yejemet kichiwki miak yajyawaltakwikalis:

* Twenty One Pilots (Ume shikipil chiknawi; 2009)
* Regional at Best (Ume shikipil Majtakti; 2011)
* Vessel (Ume shikipil majtakti yey; 2013)
* Blurryface (Ume shikipil kashtul; 2015)
* Trench (Ume shikipil kashtul yey; 2018)
* Scaled and Icy (Ume shikipil se pual se; 2021)
* Clancy (Ume shikipil se pual nawi; 2024)

**Kimakaket miak tajtakulis ken:**

* Grammy Award Best Pop Duo/Group Performance tik ume shikipil kashtul ume 2017 takwikalis “Stressed Out.” 

**Tyler Joseph: Ne ichtaka itunal**

Ne inan itukey katka Kelly Joseph (née Stryker) yaja se Americanchanej katka wan ne iteku itugey katka Christopher Anthony Joseph. Yaha se American gatka.

Ne isiwaw itukey katka Jenna Joseph. Yaha se Americanchanej gatka.

Tyler kipia ume (2) ipilawan wan se (1) ipijpipil katka.

**Joshua Dun: Ne ictaka itunal**

Ne inan itkey katka Laura Lee Dun (née McCollum) yaja se Americanchanej katka wan ne iteku itugey katka William Earl "Bill" Dun. Yaja se Americanchanej katka.

Ne isiwaw itukey katka Debby Ryan. Yaja se Americanchanej gatka.

Joshua kipia se (1) ipelu wan se (1) mistun.
Tyla

## Tyla Laura Seethal
Kaj tiktukeytiat Tyla, yaja nesik tik Johannesburg se takutun ipan italyu Sudáfrica se tunal se pual majtakti pal ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil ume (30/01/2002). Yaja se takwikani wan takwikaliswawasuani. Miak tuijikniwan ingustuj ison ika yaja kinelua miak sonchiwalis. Kunij, ne tuijikniwan yejemet kitukeytiat Tyla, “Ne Nisiwapil pal Popiano” ika yaja kisentalia ne isonyu “Pop” wan “Amapiano”. Yaja nitakwika wan kichiwa isonyu “RnB” nusan. 

## Itekew

### Ume shikipil kashtul nawi (2019) - Ume shikipil se pual ume (2022)
Keman Tyla yawi ka tamachtiluyan, yaja mutektilia ison katka. Yaja kichiwa se takwikalis, “Getting Late” (tik ne shiwit ume shikipil kashtul/2019) katka. Miak tuijikniwan kikakit ne takwikalis wan kitat ne ulinkwikwil pal ne takwikalis katka. Kunij, kimkatket se takulis: South African Music Award “Best Music Video of the Year” (tik ne shiwit ume shikipil se pual ume/2021) katka. 

### Ume shikipil se pual yey (2023)- Anhan
Tik ne shiwit ume shikipil se pual yey (2023), Tyla kichiwa se takwilkalis “Been Thinking” ka miak tuijikniwan ingustuj nusan katka. Nutakwilalis ukchupi wey se “Water”, wan yajika, yaja kimanamiki miak takulis pal yajini takwikalis nemi tik: Grammy “Best African Music Performance”, South African Music Awards “Record of the year” wan “Video of the Year” katka. Yaja kichiwa se yawaltakwikalis, “Tyla” nusan ma kipia majtakti nawi takwilakis katka. Tik ne shiwit ume shikipil se pual nawi (2024), yaja kichiwa yey takwikalis: “PUSH 2 START”, “SHAKE AH”, wan “BACK to YOU”

## Itunal Ichtaka
Inan itukey Sharleen wanituzuntukey Seethal wan iteku itukey Sherwin wanitzuntukey Seethal. Yaja kipia se ipipi ma itukey Whitney wanituzuntukey Seethal wan umi ikaw: Tyrese wan Sydney wanituzuntukey Seethal. Tyla igustuj nimujtutia wan kikwikwilua dajdatka.

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Tyla

https://en.wikipedia.org/wiki/Johannesburg

https://en.wikipedia.org/wiki/South_Africa

https://en.wikipedia.org/wiki/Pop_music

https://en.wikipedia.org/wiki/Amapiano

https://en.wikipedia.org/wiki/Rhythm_and_blues

https://en.wikipedia.org/wiki/Getting_Late_(Tyla_song)

https://en.wikipedia.org/wiki/South_African_Music_Awards

https://en.wikipedia.org/wiki/Been_Thinking

https://en.wikipedia.org/wiki/Water_(Tyla_song)

https://en.wikipedia.org/wiki/Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance

https://en.wikipedia.org/wiki/Met_Gala
Tylana Regna Enamoto

**[[Tylana Regna Enamoto|Tylana]] Regna Enamoto**

**Ne Itunal Ichtaka**

Tylana Regna Enamoto se Wey Violanista wan Tawawasuani. Yaja nesik ka Los Angeles California Estados Unidos. Ne inan nesik ka Tailandia wan imeikawan iteku katka tik Japon. Yaja kipia se ipipi. Yaja tesu kipia ishulejyu melka kipia se ikunew. Yaja mumachtij ne programa ne Son Clasica wan Son Afro Cubano tik ne Wey Tamachtiluyan California State University Los Angeles.

**Tay Kichiwa?**

Tylana ne Wey Violanista pal Wey Yejyektatzutzanimet tik ne Son. Quetzal (Ketzal), Kamasi Washington, Ethiocali, Kendrick Lamar, Lupe Fiasco, Arthur Verocai, Mark de Clive - Lowe, Ana Tijoux, Son de Madera, Susana Baca, Ariana Grande, Gaslamp Killer, Bonobo, Kali Uchis, Jose Gonzalez, wan Aloe Blacc. Yaja nusan takwikwiluani iwan muchi itajtachishka wan yaja kinamaka ne ikwikwil. Yaja achtu Tailandia AmericanaChanej iwan Premio Grammy. Yaja kichiwa ulinkwikwil pal organizacion Themusiccenter.com Nusan kichiwa tawawasualis ne son pal ulinkwikwil. Yaja sujsul tzapachin melka muchi wey talentoj. 

**Ne Itekiw**

Yaja kichiwa se ulinkwikwil wan sujsul son

- For the Love of L.A. “Perfect Timing”

- Puentes Sonoros

- The Eternal Getdown

- Quetzanimales

- Imaginaries

- Sing the Real

- Die Cowboy Die

**Ipanpa Uni : References** 

# Spotify.com
# Youtube.com

**Ijilpika : Links**

# https://open.spotify.com/artist/0lKd5B8UUUM9vHc4ZjBZDt?si=Qdwe0NfMTMOTUZw3CY5VqQ
#
Tzakatekulukan

**Tzakatekulukan** se techan wan ne techan ka tajku ipal wey techan La Paz tik El Salvador. Tik ne shiwit 2021, kipia 81,796 iijikniwan katka. Ne techan nemi keman ne Kastiyachanej ejkut katka. Tik Nawat, tikichiwat ne taketzalis Tzakatekulukan  kipia ne tajtaketzalis “tzakat” wan “tekulut”.

**Casoj Katka**

Intzajtzalan tik shiwit 1100 wan 1200 e.c., miak Nawatakat ipal Anawak tikisat ipal intechan wan temuat se yankwik tik Centroamerica. Keman ne Kastiyachanej ejkut tik 1524, tiyultajtaketzat ka Tzakatekulukan kitashtawia Kuskatan. Tik ne shiwit 1548, ne techan kipia ume tzunti ijikniwan ipal ne taltikpak wan tik 1550, itukey kipata ka Santa Lucia de Zacatecoluca. Tik 1576, ne Kastiyatakat Diego Garcia de Palacio techilwia ka miak kakau samawaya tik ne techan. Tik 1740, Manuel de Galvez Corral techilwia ka ne techan kipia 12 Kastiyachanejket, 410 ijikniwan ipal ne taltikpak, wan 450 ijikniwan itachishka tiltikchin katka. Ne wey itakil ne elut, tijlan, kuyamet, wan ne ichkat katka. Tik shiwit 1768, Pedro Cortes y Larraz techilwia ka ne kojtan kipia miak itekiw ipal witzkilit. Tik shiwit 1858, Tzakatekulukan kipia 5,061 ijikniwan wan tik 1890 tejkultia 5,210.

Tik shiwit 1901, kichiwat se tamachtiluyan inpal ne pijpipil wan se inpal ne sijsiwapipil. Tik 1913, ne wey tatuktiani Manuel Enrique Araujo kituktia ka chiwat ne takat ipal tet pal Jose Simeon Cañas. Yaja kina ne kalpul ka kimakishtia ne ijikniwan itachishka tiltikchin.

**An Itachishka**

Ne techan tachia ne tunal kipia miak tujtunal tik ne shiwit. Sujsul wetzi at tik shupan ka mejmetzti chikwasen, chikume, chikyey, chiknawi, wan majtaki (Junio ka Octubre). Tzakatekulukan nemi itzinu ne tepet kimima tit itukey Chichuntepet, u San Vicente. Kipia tal inawak ne wey at Pacifico.
Tzakwanischochit

## Tzakwanishochit

Ne se galanchin shochit itachishka istastuk wan kipia se chupi tultik ka tajku.

Ne ikuyu shochikisa ka ne mes Mayo keman pewat ne wetzi at (kwijkwiawit). Toijikniwan kimatituyat ka kitzakwa ne tunalku. 

Ne shochit sujsul puputuka wan ipuputuka sujsul wey ipatiw itukey Frangipiani. 

Ne tzakwanishochit itukey Sacuanjoche tik Kastiyaj wan Nikanhanawak kikwit ne shochit kwak ishochiw nacional.
Tzikat

Ne ** tzikat ** se insectoj ipal ne orden itukay Hymenoptera ipal ne familiaj itukay Formicidae. Nemit miak clasej tzikat, wan ne etzat nusan nemi tik ini orden. Ne tzikat kipia kwejkwelnaj antenaj, tesu mejmelaktik ken ne kipia ne etzat. Muchi ne tzijtzikat te welit patanit, semaya patanit ne siwatatuktiani (reinaj) wan sejse ukich pal muteleksat kan mutzintia se yankwik tzikatal. Mal muteleksat sema se wipta, ne siwatzikat kiana ne ishinach ne ukich pal kisalua iwan ne itejteksis nemanha su kineki kipunia se teksisti siwat. Su te kisalua, ne teksisti yawi naka ukich. Yajika weli kipunia tejteksisti ukich u siwat ken kineki, wan muchi ne Hymenoptera ijkiuni. 

Kwak ne tzikat siwatatuktiani kichiwa se shaput tik ne tal u pak se kwawit, kupewi wan kitamima ne iejejtapal wan pewa tapunia. Itech ne siwateksisti kisa se chikitik kwilin ne muchiwa tzikat tekitini pal kipalewia kitemua takwal pal kintakwaltia ne siwatatuktiani wan ne uksejse shulut. Ne sijsiwakunet weyat sujsul wan muchi tekitit nemanha. Sejse yejemet, ne mas tujtumak, tajpiat ne kal; sejseuk kintakwaltiat ne chuletket; sejseuk kisat kitemuat takwal. Muishmatit 12500 clasej tzijtzikat tekenhat, pero mumati ka kinekiuk anka 10000 ne teuk tikajsitiwit .

Tik Nawat tikmatit ka nemit ne tzunpupu wan ne kulutzikat . Sejse tzikat kikwat uksejse chikitik takwalmet ken ne kwilin ipal ne pajpalut wan ne chapulin; sejseuk kikwat ne itakil u ijiswayu kwajkwawit. Nemit sejse tzikat ken ne tzunpupu ká kitukat ijiswat tik ne tal pal ma takati se shunpe pal kikwat. Yajika welit tinat ka ne tzikat pejki tatuka achtu ka ne takat. Genaro Ramírez tajkwiluj ipanpa ne tzikat wan ne tzilintuk tik se iamaw , weli muita nikan: .



FlyingAnts.jpg|Sejse tzikat patanit pal muteleksat, ne ukich sujsul chikitik

Myrmarachne plataleoides female thailand.jpg|Ini tesu tzikat! Yaja se tukat!



## Referencias
Tzunpupu

Atta se generoj tzijtzikat americachanej ka  sub-imiekawan  mirmicinos kaj tiktukeytiat tzunpupu. iwan ne ukse tzikat acromyrmex ne atinas iswat tekitini. ne tzumpupu se tzikat kojtik, iwan siwatatuktiani sujsul kojtik (2.5 cm). Ne tzunpupu se kojtanchanej u kalchanej ( ika tiwelit tikitat tik tuchan) yaja itachiska kupuknaj u chiltik , yaja tatankwa su yaja kwalani. Nemi ume pual se especiej tik ini generoj tik america. Yaja sujsul yek taichkwani , ichantzumpupu sujsul wey.

### Tesu Inchajchakuwan
Ne tzumpupu kipia muchi tesu inchajchaku ken ne  mujmuyut kinpiyalchiwat pal ne tzumpupu ( ka ne imiakwan phoridae) , nusan ne tujtutut wan ne tzijtzijnakan ika yejemet kinkwat ne tzunpupu.  

### ¿Kan kikwat ne tzunpupu?
Tik ne intalyu: Bolivia, Colombia, Mexico, Brazil, Venezuela wan Guatemala ne tajtakamet kikwat ne tzunpupu.

## Ipanpa uni


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/Myrmicinae

https://es.wikipedia.org/wiki/Acromyrmex

https://es.wikipedia.org/wiki/Cent%C3%ADmetro

https://es.wikipedia.org/wiki/Phoridae

https://es.wikipedia.org/wiki/Atta_mexicana

https://es.wikipedia.org/wiki/Filo

https://es.wikipedia.org/wiki/Clase_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Orden_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Familia_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Tribu_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/G%C3%A9nero_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Animalia

https://es.wikipedia.org/wiki/Arthropoda

https://es.wikipedia.org/wiki/Hexapoda

https://es.wikipedia.org/wiki/Insecta

https://es.wikipedia.org/wiki/Hymenoptera

https://es.wikipedia.org/wiki/Apocrita

https://es.wikipedia.org/wiki/Vespoidea

https://es.wikipedia.org/wiki/Formicidae

https://es.wikipedia.org/wiki/Myrmicinae

https://es.wikipedia.org/wiki/Attini

https://es.wikipedia.org/wiki/Johan_Christian_Fabricius
Tzuntekumat

**Tzuntekumat** kineki ina ne itzuntekun se kupintuk itech ne iweyka. Anka se takutun ipal se mikini.

Nusan, tik ne cuejcuentoj ipal ne Nawamet pal ikman ne Tzuntekumat ne itukay se te yek ká tamutia wan weli mukechkupina. Tik ini cuejcuentoj se Tzuntekumat weli muneshtia ken muchi ne takamet wan siwatket ne kipia itzuntekun wan iweyka, ken se te kipia iweyka, semaya ne itzuntekun, ne imajmajkul wan ne imejmetzkuyu, wan nusan ne itzuntekun isel. Ne Tzuntekumat weli taketza, wan su kipia ijikshi weli nejnemi, su te, weli tzikwini wan musalua itech ne ikechtan se takat o se masat wan yajuni naka iwan ume itzuntekun; ijkiuni weli kikwi ne iweyka seuk pal nejnemi, pal takwa wan pal kichiwa muchi tay tikchiwat iwan tuweyka. Su ijkiuni, pal timuishtiliat nemit pal tikshijshikuat.

Tik se cuentoj, ume kunet ajsiket kitzutzunat ne tenkal ipal ne teupan ka tayua pal kitemuat ne palej, wan kwak yaja kitapuj te kipiatuya itzuntekun. Ne kujkunet mumutijket wan yajket mutaluat kilwiat ne inteku. Kwak ajsik ne inteku ka né, ne Tzuntekumat kwalanik iwan wan kiwikak kan nemit ne miktiwit.

Wan nusan inat ka nemik se siwat ká mukechkupina katka ka tayua kwak ne ishulejyu kuchi. Naka ne iweyka ne siwat itech ne takat, wan ne itzuntekun kisa katka pashalua. Ajaka kitak wan kilwij ne ishulejyu, wan se tayua kwak ne Tzuntekumat pashalua nemi, ne takat kimawaltij ne ikechkuyu ne isiwaw iwan chil (nusan inat sejse ka kimawaltij iwan istat); yajika, kwak ne Tzuntekumat mukwepki ichan tea welituya musalua itech ne iweyka wan musaluj ijpak ne ikechtan ne ishulejyu. Ijkiuni nakak ne takat iwan ume itzuntekun; ne isiwaw pejki kikwi ne iweyka ne ishulejyu pal nejnemi, pal ati, pal takwa, pal mushisha wan pal mukwitia. Ne takat sujsul kujkutiak wan kinekituya muishtilia ne itzuntekun ne isiwaw. Se tunal yajket ka kojtan wan kitaket se kuyutzaput wan kinekituyat kikwat tzajtzaput. Ne siwat kiajkaw ne ishulejyu ma kishti ne itzuntekun wan kitalij ijpak se kwechpala itech ne kwawit, wan ne takat tejkuk. Yaja pejki kiteki tzajtzaput wan kitajkali talchi. Nemanha kitek se tzaput selek te weli mukwa, wan kitamutak. Kwak kitamutak, mumutij se masat wan pejki mutalua. Kwak panuk ka né ne masat, ne Tzuntekumat mumutij wan kimatki ka ne ishulejyu kinekituya kishijshikua, wan tzikwinik wan musaluj ijpak ne ikechkuyu ne masat. Kwakuni ne masat mumutij mas wan kiski mutalua, hasta muustuwetzki wan mikik. Né mikik ne Tzuntekumat. Ne takat kitukak ne tzuntekumat, wan kan kitukak takatki se wajkal. Ne wajkal weytiak, wan kwak chikawayak, ne takat kiwikak ka ichan. Tzayanik ne wajkal wan kalijtik nemituyat ankakeski pipiltzitzin. Kinmakak ne inan pal tajpia wan kinhiskalia. Yejemet ne Nanawatzin wan ne iechkawan, ne Tepewa.

## References

 
__NOTOC__
UGK

= UGK =
UGK ne ujume ne yejemet tajtakwikanimet pal Hip Hop ka né kan nemi ne wey puyek at ne ume tajtakat inchan nemi tik ne techan Houston, Texas, Estados Unidos. Ne ume ujume yejemet intukey Chad wan itzuntukey Butler (AKA Pimp C) wan yejemet intukey Bernard wan itzuntukey Freeman (AKA Bun B). Pimp C nesik ne se tunal se pual chiknawi pal ne metzti majtakti ume, tik ne Shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti yey tik ne ichan nemi tik ne techan Crowley, Louisiana, Estados Unidos. Bun B nesik ne se tunal kashtul nawi pal ne metzti yey, tik ne Shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti yey tik ne ichan nemi tik ne techan Port Arthur, Texas, Estados Unidos. Ume tajtakamet kichiwket chikwasen yawaltakwikalis tik ne shijshiwit se pual keman sennemit katka. Yejemet wejwey tajtakwikanimet pal ne Hip Hop. Pimp C mikik ne tik West Hollywood, California, Estados Unidos tik ne nawi pal ne metzti majtakti ume, tik ne Shiwit ume shikipil chikume. Bun B an kipia se Kalhamburguesa sujsul wey tik Houston, TX itukey Trill Burgers. 

## Yawaltakwikalis

* Too Hard to Swallow 
* Super Tight 
* Ridin' Dirty 
* Dirty Money 
* Underground Kingz 
* UGK 4 Life 

## Ipanpa Uni


## Ijilpika

* Bun B's Trill Burgers Is as 'Houston' as It Gets: https://www.texasmonthly.com/food/trill-burgers/
* UGK [Underground Kingz]: https://www.tshaonline.org/handbook/entries/ugk-underground-kingz#:~:text=UGK%20is%20known%20for%20their,along%20the%20Texas%20Gulf%20Coast.
Ucelut

= Ucelut =

Ne ucelut se tekwani wan se kojtanchanej ipal ne familiaj itukey Felidae. Ne ucelut ichan nemi tik nujme America, intzalan Paraguay wan kan nemi ne wey puyek at tik Ejestadoj Senputzujtuk ipal America. Ne ucelut chikitik (40-50 cejcentimetroj) wan iajkupanka (7-15 kg). Ne ucelut ichan nemi tik kwajkwawital wan inawak at. Yaja ne yey miak kojtan mistun tik America. Yaja chupi chikitik ne tekwani wan ne puma wan yaja chupi tumak ne margay wan ne tigrillo.

Yaja igustaj tzikwini, apajpalua, wan tejku. Yaja kintapewilia nemi tik chujcupulul, tajtakwazin, tujtutut, wan mijmichin. Ne ucelot isa ka tayua wan ichan selka. Ne ucelot kinnemi miak inajnakas, miak ijiish, itzinweyaka, wan tamej itajtan wan ijiitztit. Yaja kinemi tultituk wan tiltik iujmiyu. Sejsika iujmiyu isel. Ne ucelut puputuka tesu ajwiak. 

Ne ucelut ichan nemi inawak tuijikwiwan wan se wey kojtanchanej tik ne Shiktal. Ajakaj tuijikwiwan, nemi tik Olmecachanej, Meshijkachanej, wan Mayachanej, katka kikwikwilua ujucelut. Tuijikwiwan kemanian katka kitapewiliat ne ucelut ika ne ucelut iujmiyu. Melka ne ucelut tesu se kalchanej, kemanian ne ucelut katka imish inpal nemi tik Meshijkachanej wan Inkachanej.

## Ijilpika

# Paviolo, A.; Crawshaw, P.; Caso, A.; de Oliveira, T.; Lopez-Gonzalez, C.A.; Kelly, M.; De Angelo, C. & Payan, E. (2016) [errata version of 2015 assessment]. "*Leopardus pardalis*". *IUCN Red List of Threatened Species*. 2015:e.T11509A97212355. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T11509A50653476.en.
# Sunquist, M.; Sunquist, F. (2002). "Ocelot *Leopardus pardalis* (Linnaeus, 1758)". *Wild Cats of the World*. Chicago, US: University of Chicago Press. pp. 120–129. ISBN 978-0-226-77999-7.

## Nawat
Vachellia farnesiana

**<big>Vachellia farnesiana</big>**

*Vachellia farnesiana* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se kwawit kaj witz ka miak talmet chupi waktiwit tik América. Ka nikan tik Meshiku tiknutzat ini kwawit, tik kastiyataketzalis, *huizache*. 

**<big>Ne itachishka ne ''Vachellia farnesiana''</big>**

Su tiktamachiwat ini kwawit, yaja iweyaka se, ume, yey u majtakti tajtamachiwalis. Ne itzinu yaja pichawak; ne imajmajkul pijpichawak nusan wan kipiat inwijwitzyu, melka ne itzuntekun chamawak. Ne itzinweyaka miktan. Ne iiswayu yaja chupi weyak wan kachka ne iujmiyu ne tujtutut. Yaja kipia miak iyajyawal tujtultik wan yajyamanik kan nemit miak ishujshuchiyu tik sejsé. Ne ijiish yaja kujkupuknaj wan nemit nawijchin ka ijtik se iewayu weyak wan kupuknaj, kachka ne iewayu kanka witz ne et u ne kushi.   

**<big>¿Ken tiwelit tikmutkitiliat ne ''Vachellia farnesiana''?</big>**  

Pal tikpiat ujuksé kwajkwawit tiwelit tiktukat ne iish. Ne iish weli kenhayuk mulini melka miak shijshiwit panutiwit.    

**<big>¿Tay tiwelit tikchiwat iwan ne ''huizache''?</big>**    

Ne itzinu ne *huizache* techmaka se sasalik; ne iayu ne iewayu selek ne iish nusan techmaka se sasalik pal tiksaluat shulun keluntuk.

Tiwelit tiktaliat ne itumajka ne ishuchiyu ne *huizache* tik ne pujputukalis ika sujsul puputuka.  

Tiwelit tikpatat ne itachishka ne kwachti iwan ne ishuchiyu, ne iish, u ne iewayu ne itakil tatisti.   

Tiwelit tiktatiat ne kwawit pal titamanat. Nusan tiwelit tikchiwat tzintalijka, patznaj, wan ujuksé dajdatka iwan yaja.   

Tiwelit tikchulultiat ne kwijkwilin iwan ne itzinweyaka tatisti. Ne iiswayu tatisti kimiktia ne yuyumukalis tik ne ejetal.   

Ne siwaturuj weli kikwa ne iiswayu, ne ishuchiyu, wan ne iewayu ne itakil *ne huizache*.    

**<big>¿Ken weli ne ''huizache'' techpajtia?</big>**    
  
Tiwelit tikunit ne iayu ne ishuchiyu tamanti ne *huizache* tatisti keman techkukuat tuejelishku. Tiwelit timushawaltiat ne iayu ne ishuchiyu ne *huizache* tatisti keman techkukuat tutzujtzuntekun. Tiwelit timushawaltiat ne iayu ne itakil selek tatisti keman timutzuntektiwit; nusan tiwelit timushawaltiat ne iiswayu ne *huizache* waktuk wan tatisti. Tiwelit tikunit ne iayu ne itzinweyaka tamanti keman techkukuat tuijijti. 

**<big>Ijilpika:</big>**
Val Kilmer

= Val Kilmer =

Val Edward Kilmer (1959-2025) tapajtiani Estadounidoschanej katka. 

## Itunal ichtaka
Val Kilmer nesik tik ne techan Los Ángeles, California . Itejtekuwan Gladys Swanette wan Eugene Dorris Kilmer katka.   Mumachtia tik ne Tamachtiluyan Escuela Julliard tik ne techan Nueva York.

Yaja kipij se ikman isiwaw, Joanne Whalley. Yaja kipij ume pijpipil, Mercedes wan Jack Kilmer. Nemanha sujsul tesu yek kukulis, Val Kilmer puliwki iijiu wan mikik tik ne shiwit 2025. 

## Itekiw
Johnson pejtuk itekiw ken tapajtiani ne shijshiwit nawi pual. Yaja mawiltik sujsul wey iikniwan tik miak ujulinkwikwil: 

* Jim Morrison, tatuktiani wan takwikani ne *Doors* tik ne ulinkwikwil *The Doors (1991)*
* Tom "Iceman" Kazansky tik ne ulinkwikwil *Top Gun (1986)*
* Doc Holliday tik ne ulinkwikwil *Tombstone* *(1993)*
* Batman/Bruce Wayne tik ne ulinkwikwil *Batman Forever* *(1995)*
* Simon Templar (El Santo) tik ne ulinkwikwil *The Saint (1997)*
* Guy De Lusignan tik ne ulinkwikwil *Kingdom of Heaven* (2005)

Yaja tekitik tik miak sujsul yey ujulinkwikwil: *Willow* (1988), *Heat* (1995) wan *Kiss Kiss Bang Bang* (2005).

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Val_Kilmer
# https://es.wikipedia.org/wiki/Val_Kilmer
# https://www.imdb.com/name/nm0000174/
Valentina Tereshkova

Valentina Tereshkova nesik tik Bolshoye Maslennikovo, se takutun ipal Rusia, se tunal chikwasen pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul ume (1937). Yaja kenhayuk yultuk. 

Yaja se tapalewiani wan sital pashaluani. Yaja ne achtu siwat ka yawi tik ne ikajku susul. 

## Ne itunal ichtaka:
Ne inan itukey katka Elena Fyodorovna Tereshkova wan ne iteku itukey katka Vladimir Tereshkov. Ne iteku tawikani, yaja mikik keman Valentina kipiak ume shiwit. Nemanha ne iteku mikik ne imiekawan yajket ka ukse techan, ika ne inan kinekik kiajsi tekiti.

Valentina pejki yawi tik ne tamachtiluyan keman yaja kipiak chikwey shiwit wan kisak keman yaja kipiak kashtul se shiwit. Nemanha ne tamachtiluyan yaja pejki tekiti, melka yaja mumachtij iwan amat ka ne tamachtiluyan Light Industry Technical School tuktij. Valentina igustuj katka ajutzikwini iwan ne kwachti pal wetzi (paracaidas). yaja ajutzikwin achtu keman yaja kipiak se pual se shiwit. Valentina tekitituya wan yaja ajutzikwini iwan ne kwachti pal wetzi iwan ukse tuijikniwan pal kita kaj ne ukyek, melka yaja tesu kilwij ne inan ipanpa ini.
Valentín Estrada

## Valentín Estrada
Valentín Estrada Domínguez kaj tiktukeytiat Valentín Estrada. 

Valentín Estrada nesik tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume (1902) tik ne techan Suyapanku, takutun ipal italyu Kuskatan.  

Yaja se wey Tetakatchiwani katka. 

## Ne itekiw: tay kichiwki?

##### Yaja kichiwki ume tzunti ume pual majtakti (250) tetakats:
* Atlacatl
* Nantzin Minerva

## Kimakaket miak tajtakulis ken:
Ne wey kalpuli ipal ne italyu Kuskatan ka kitukeytia ken ***Tetakatchiwani pal Kuskatan*** katka. 

Ne Takwikwiluani kiwawasuj ne amachti ***“Yo Atlácatl, Valentín Estrada Memorias de Un Escultor”*** tik ne tawawasualuyan tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti chikwasen katka.

Ne Tatuktiani pal ne techan Kuskatan kitakuliaj ne ***“Premio Medalla Diego de Holguin”*** tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti ume.

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey katka Olivia Domínguez yaja se Kuskatanchanej katka. 

Wan ne iteku itukey katka Cosme Estrada. Yaja se Kuskatanchanej katka. 

Yaja kipia majtakti se ipijpipil katka.

Ne ipipil intukey Rodolfo Estrada katka.

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan “Escuela de Escultura Yela Gunther” ka Guatemala wan "Academia de San Fernando" ka Madrid España wan "La Guindalera" ka Madrid.

Yaja mikik tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikume (1987) tik ne techan Suyapanku, tik ne italyu Kuskatan. 

## '''Ijilpika:'''
**Ne itekiw:**

**[[:es:Atlácatlhttps://web.archive.org/web/20090223192115/http://www.elsalvador.com/hablemos/Ediciones/070101/escultura.htm https://web.archive.org/web/20090108225111/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/11/07/METRO/metro9.html|https://es.wikipedia.org/wiki/Atl%C3%A1catl]]**

**[[:es:Atlácatlhttps://web.archive.org/web/20090223192115/http://www.elsalvador.com/hablemos/Ediciones/070101/escultura.htm https://web.archive.org/web/20090108225111/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/11/07/METRO/metro9.html|https://web.archive.org/web/20090223192115/http://www.elsalvador.com/hablemos/Ediciones/070101/escultura.htm]]** 

**[[:es:Atlácatlhttps://web.archive.org/web/20090223192115/http://www.elsalvador.com/hablemos/Ediciones/070101/escultura.htm https://web.archive.org/web/20090108225111/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/11/07/METRO/metro9.html|https://web.archive.org/web/20090108225111/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/11/07/METRO/metro9.html]]**
Valero Casimiro y José Lecha

## Valero Casimiro y José Lecha

Kaj tiktuketijket Valero Lecha yaja nesik se tunal nawi pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chikyey tzunti nawi pual majtakti nawi (1894) tik ne techan Alcorisa se takutun ipal italyu España. Yaja se Ichkamasatajpiani, tatukani wan takwikwiluani katka. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti se (1931) yaja ajsik ka Kuskatan wan kichiwki ne tamachtiluyan kay itukey: Valero Lecha tik Kuskatan se takutun ipal tutalyu Kuskatan.

## Itekiw

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti se (1911) keman yaja kipiatuya kashtul ume shiwit, ajsik ka América wan yaja tekitki ka Buenos aires, se takutun ipal italyu Argentina, ken tzinzalijkachiwani wan kalchiwani wan tishtitzupelezchiwani nusan. Peroj yaja kinekituya mumachtia pal ne takwikwiluani. Kunij yaja pejki tekiti inwan ijiknew pal ne kal ken kinkitat ne mijmijtutianimet, kaj kichiwki Leopoldo Frigoli,  neman  yaja tekitki tik ne “TEATRO COLON” ka Buenos Aires. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul se (1916) yaja yajki ka Meshiku wan yaja tekitki kichiwa ne dajdatka pal ne kinilwitiat ne ijimijtutialis. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual (1920) yaja yajki ka Honduras wan nemik ka né nawi shiwit neman yaja yajki ka Kuskatan tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti se (1931)  wan  yaja kichiwki ne tamachtiluyan kaj itukey: “VALERO LECHA”

yaja kinchiwki ini ikwijkwikwil:

Vientos de Octubre (1973)

Charla entre huacales (1941)

Cariátide Salvadoreña (1943)

Cerro San Jacinto (1945)

Familia de Papel (1959)

## Itunal Ichtaka
Kwak yaja nemik ka Honduras tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual (1920) yaja kiishmatki se siwat kaj itukey katka Elidia Martínez wan munamiktij iwan yaja se tunal chikwasen pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual nawi (6/7/1924) neman yey shiwit yaja tiskalia se iukichkunew kaj kintukeytijket Andrés neman nesik: Mario tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual chikyey (1928) neman nesik: Rosario tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti (1930) neman nesik: Margarita tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul se (1936) nemah nesik: Valero tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul yey (1938) wan yaja mikik se tunal se pual pal ne metzti chikyey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul se (1976) ka Kuskatan se takutun ipal tutalyu Kuskatan.

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/Valero_Lecha}

https://www.ecured.cu/Valero_Lecha

https://www.artistadelmes.com.sv/?page_id=195
Vann Molyvann

= Vann Molyvann =

Vann Molyvann (Nesik tik 1926 - mikik tik 2017) kalchiwani Camboyachanej katka.

## Itunal Ichtaka
Vann Molyvann nesik tik ne techan Ream tik Camboya tik ne shiwit 1926. Imiekawan chichiukchin katka. Tik ne shiwit 1946, kimanamikik  itumin pal mumachtia tik ne te Tamachtiluyan Escuela de Bellas Artes tik ne techan París. Yaja ikustuj ne tajtakwikwikulani Paul Rudolph wan Le Corbusier.  

Vann Molyvann kipij se isiwaw wan makwil ipijpipil. 

Yaja mikik ne shiwit 2017 tik ne techan Siem Reap tik Camboya. 

## Itekiw
Keman tamik mumachtia tik ne techan París ne shiwit 1956, mukwepki ka Camboya wan pejki itekiw iwan ne tatuktiani Norodom Sihanouk. Molyvann kichiwki miak kajkalijtik, wan muchi sujsul wey : Teatro Nacional Preah Suramarit wan Tamachtiluyan Tatuktiani Tik Ne Techan Phnom Penh wan Estadio Olimpico Nacional, wan ujukseuk. 

Vann Molyvann kichiwki sujsul yankwik tejtechan nusan : Sihanoukville, Tioulongville wan Tonlé Bassac. 

Tik ne shiwit 1970, yawi ka Suiza wan pejki itekiw pal ne *Programa de Naciones Unidas para los Asentamientos Humanos (ONU Hábitat)* wan mukwepki ka Camboya tik ne shiwit 1991. 

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Vann_Molyvann
# https://es.wikipedia.org/wiki/Vann_Molyvann
Veracruz

**Veracruz** se estadoj ipal Meshijku tik Ajkuik America. Ne taltakutun nemi tik ajkuikpa, inawak Hidalgo wan Tamaulipas. Kipia techan.
Vicente Acosta

## Vicente Acosta
Kaj tiktukeytiat Vicente Acosta, yaja nesik se tunal, se pual nawi pal ne metzti chikume,  tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual chikume (24/7/1867) tik ne techan Apukpan,se takutun ipal tutalyu Kuskatan. Yaja se tawawasuani wan tatuktiani wan takwikani wan tamachtiani katka. Yaja mikik ka Tegucigalpa se takutun ipal italyu Honduras se tunal se  pual nawi pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chikyey (24/7/1908)

## Itekiw
Yaja tekiti katka ken tamachtiani ka "Escuela Normal". wan yaja tekiti katka ken tawawasuani pal ne amat kaj techilwiat tay panutuk mujmusta kaj itukey katka  "La Unión".

Yaja kinchiwak yey amachti: 

ne achtu amachti: “*[https://books.google.com.sv/books/about/La_lira_joven.html?id=SHOUtgAACAAJ&redir_esc=y La Lira Joven]” * (tajtakwikalis) ka Kuskatan, tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti (1890) iwan tajtaketzalis kaj techilwij tupal  Rubén Darío wan Francisco Gavidia.

"poesias" ka Kuskatan,  tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual kashtul nawi (1899)

"poesias" ka Kuskatan, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual nawi (1924)

## Itunal ichtaka
ne inan itukey katka Cecilia Acosta, wan iteku itukey katka Lisandro Iraheta, wan iikawan kaj itukey katka Silveria wan Mortila. Yajki ka Honduras tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chikwey (1908)

## Ipanpa ini


## ijilpika
https://mcnbiografias.com/app-bio/do/acosta-vicente

https://es.wikipedia.org/wiki/Vicente_Acosta

https://www.ecured.cu/Vicente_Acosta

https://www.biografiasyvidas.com/biografia/a/acosta_vicente.htm

https://www.elsalvador.com/entretenimiento/cultura/centenario-de-la-repatriacion-los-restos-del-poeta-apopense-vicente-acosta-/1079187/2023/
Viggo Mortensen

Viggo Peter Mortensen Jr. nesik se tunal ne metzti majtakti se, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul yey (1958), tik ne wey techan New York, Estados Unidos. Yaja estadosunidoschanej wan dinamarcachanej. Yaja se timawiltiani. Yaja "Aragorn" tik ne weyakulinkwikwil, "LOTR". 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Viggo_Mortensen

https://en.wikipedia.org/wiki/New_York_City

https://en.wikipedia.org/wiki/United_States

https://en.wikipedia.org/wiki/Aragorn

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Lord_of_the_Rings_(film_series)