open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Annibale Carracci

ANNIBALE CARRACCI

## ipanpa Annibale Carracci

Yaja nesik se tunal yey pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti yey pual tik ne techan Bolonia se takutun ipal italyu Italia

Wan mikik se tunal kashtul pal ne metzti chikume se shiwit se shikipil chikwasen tzunti chiknawi tik ne techan Roma se takutun ipal italyu Italia  

Wan kitalpachujket kan nemit ne shajshaput tik ne Agripa

Yaja se takwikwiluani wan grabador italianochanej katka 

Italiano ipal barroco, corriente ipal Clasicismo romano, boloñes 

Annibale, imanuj Agostino wan ipíltzin  ne imanuj iteku Ludovico yejemet kichiwki ne tamachtiluyan itukey  ¨academia pal Desiderosi¨ neman  tamachtiluyan pal eclécticos

## '''Wey Itekiw'''

* Hércules en la encrucijada

* Resurrección Tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti nawi pual ume

* Huida a Egipto

* Jason Palacio Fava de Bolonia Tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti nawi pual yey- se shikipil makwil tzunti nawi pual nawi

* Baustismo de Cristo pal ne Tiupan san Rocco tik Reggio Emilia tik ne shiwit se shikipikl makwil nawi pual makwil

* Tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti nawi pual majtakti yey- se shikipil makwil tzunti nawi pual majtakti nawi. Ne yey Carracci tekitket tik ne  Palacio Sampieri tik ne techan Bolonia

* Palacio Farnesio Roma (an embajada pal Francia)

## '''uksenpa Wey Itekiw'''

* Asunción de la virgen (tik ne shiwit se shikipil tzunti- se shikipil tzunti se) 

* Yaja kikukuj imajkul, wan yaja tekitki iwa ne tapalewiani ne tapepechul tik ne tiupan  Santiago pal Españoles tik ne techan Roma, ne ikwikwil kwikwilnaj ne tapepechul tik ne  capilla Herrera, ne tiupan kinamaket wan kiishtilij ne tapepechul  ne kikujkutuna ka né MNAC tik ne techan  Barcelona wan ne Museo del Prado tik ne techan Madrid

* La piedad de Capiarola tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti nawi pual kashtul ume

* La virgen de la escudilla wan  cristo coronado de espinas tik ne shiwit se shikipil chikwasen tzunti chikwasen

* Annibale Carracci tik ne techan España tik ne Museo del Prado nemi ne ikwikwil: Venus, Adonis wan Cupido (restaurado tik ne shiwit ume shikipil tzunti makwil) nusan La Asuncion de la Virgen wan se  Paisaje con bañistas, ukseuk katka.Tik ne shiwit se shikipil chikwasen tzunti chiknawi, Annibale mikik wan kitalpachujket kan nemit ne shajshaput tik ne techan Roma

## ipanpa uni


## '''Ijilpika'''
hermano de Annibale Carracci https://es.wikipedia.org/wiki/Agostino_Carracci

primo de Annibale Carracci https://es.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Carracci

Museo del Prado https://es.wikipedia.org/wiki/Museo_del_Prado

Palacio Farnesio https://es.wikipedia.org/wiki/Palacio_Farnesio

obra más representativa La huida a Egipto (en italiano, Paesaggio con la fuga in Egitto) es un cuadro del pintor italiano Annibale Carracci. Está realizado al óleo sobre lienzo. Mide 122 cm de alto y 230 cm de ancho. Fue pintado hacia 1604. Se encuentra en la Galería Doria Pamphili de Roma, Italia. https://es.wikipedia.org/wiki/La_huida_a_Egipto_(Annibale_Carracci)
Antonia Ramírez

## YAJA ITUKEY ANTONIA

Yaja itukey Antonia itzuntukey Ramirez yaja Nesik tik ne siwit shikil shiknawi tzunti ume pual chiknawi.

Inan itukey Francisca itzuntukey Ramirez yaja kipia ikal tik ne techan witzapan Antonia mumachti nawat iwan inan wan inoya ikwak nusan kimachtij kichiwat ne kumal pal kinamaka pal kipia tumin yaja kimawawasuj ne takwikalis NE NAWAT SHUCHIKISA kia né nesik ne takwikalis.

Yaja igustuj takwika.

## Bibliografía
**El nahuat florece video en redes sociales minuto 2:02** https://www.youtube.com/watch?v=amPl6C0pan8
Apanhejekat

## Apanhejekat (tik Kajtiya Apaneca)
Apanejekat (tik Kastiya Apaneca) se techan ipal ne takutun Ajwechapan, italyu Kuskatan.

Apanejekat kinpia (chiknawi shikipil nawi tzunti se pual kashtul se ) 9,436 techanchanejket.                                                                                                                                                                                                          

Ne Tuijikniwan najnawamet katka tik Apanejekat

Ne taketzalis apanejekat witz ka nawataketzalis wan kineki ina: (donde abunda el viento) wan (ejekat: viento apan: abundancia).

Kitukeytiat techan Apanejekat  tik ne   shiwit se shikipil Chikwey tzunti nawi pual majtakti yey (1893) katka.

Kitukeytiat wey techan Apanejekat tik ne shiwit ume shikipil  ume (2002) katka.

Tesu Nemi ajapan tik ini techan peroj apanchin  wan ne wey at Shushuknaj , Ne itejtepet intukey  ne cordillera pal Apanhejekat, Ilamatepet, Itzshalku,   Kuntetepet

## Ne ujukse techan nemit unisan:
Kan witz ne ejekat  ( norte): iwan Salkuatitan 

Kan nemi ne wey puyek en  (sur) iwan Shushutan

Kan kisa ne tunal  (este) iwan Sentzunat

Kan kalaki ne tunal  (oeste) iwan Ajwechapan

Nemi 92 k (nawi tzunti majtakti ume Kan witz ne ejekat) amigo Kuskatan.

Tamachiwa 209.08 ha (ume tzunti chiknawi. chikwey), nemi ka ajku 1,455 m snm (se shikipil nawi tzunti ume pual kashtul ijpak ne wey puyek at).

## Wey ipiltzin Apanejekat:
**1- Roberto Galicia:**Yaja se takwikiluani  katka

* **Mauricio Linares Aguilar:** Yaja se takwikiluani  katka
* **Barón Castro:** Yaja se tawaeasuani  wan takwikiluani  katka
* **Mario Bencastro:**  Yaja se tawaeasuani , takwikiluani wan novelista katka

**Alfredo Espino**: Yaja se tawawasuani  katka

**Lázaro Augusto Saz::Yaja se tawawasuani** ** katka**

* **Isidro Menéndez:**  palej wan  tapajtiani pal ne kuskatan
* **Carlos Castro:**  :Yaja se tawawasuani  katka
* **Miguel Ángel Espino:** Novelista.:Yaja se tawawasuani  ka

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://elsalvador.travel/destination/apaneca/

https://elsalvador.travel/destination/apaneca/

https://www.tripadvisor.es/Tourism-g2206887-Apaneca_Ahuachapan_Department-Vacations.html

https://www.facebook.com/100088991979438/videos/nueva-plaza-tur%C3%ADstica-en-apaneca-ahuachapan-en-el-salvador-con-nueva-jardiner%C3%ADa-/2172677066568946/
Apukpan

## Apukpan (tik Kajtiya Apopa)
Apukpan (tik Kastiya Apopa) se techan ipal ne takutun kuskatan, italyu Kuskatan .

Apukpan   kinpia se tzunti  se pual chiknawi shikipil nawi pual  yey (129,083) techanchanejket.                                                                                                                                                                                                            

Ne Tuijikniwan  najnawamet  katka  tik Apukpan.

Ne taketzalis apukpan witz ka nawataketzalis wan kineki ina: (donde abunda el vapor de agua) wan  (apukti: vapor de agua  apan: abundancia ).

Kitukeytiat techan Apukpan tik ne tanestuk chikume pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil Chikwey tzunti yey pual majtakti  nawi(07/03/1874) katka.

Kitukeytiat  wey techan apukpan  tik ne tanestuk chikume  pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti se  pual se(07/06/1921) katka.

Ne ajapan tik ini techan intukey tomawate, ashelwate,chacalapa, wahaycume, las cañas , Ne itejtepet intukey  sarten,waycume, chapantepek wan quezaltepek.

## Ne ujukse techan nemit unisan:
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan Neshapa, Guazapa,

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Cuidad Delgado, Meshikanos, Ayutuxtepet, Cuscatancinku

Kan kisa ne tunal(este) iwan  Tunacatepet wan Cuidad  Delgado

Kan kalaki ne tunal (oeste) iwan Neshapa

Nemi 12 k (majtakti ume Kan witz ne ejekat ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 2 490.03 ha(ume shikipil nawi tzunti  nawi pual majtakti. Yey ) , nemi ka ajku  443 m s. n. m. (nawi tzunti ume pual yey  ijpak ne wey puyek at). 

Kipia makwil Intukey,ne  intukey pal apukpan:  Ne Perdido,Ne  Tránsito y San Sebastián wan Ne Calvario.

Tik ne kojtan kipin 8 ( chikwey) kajtan techan:Ne Angel,Guadalupe,joya Grande,Ne Delicias,San Nicolas, Suchinango,yey Ceiba wan Joya Galana

Ini techan kichijket ne takamet ikman nawa.

Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 16(kashtul se) ka 25(se pual makwil) metzti majtakti se (noviembre). 

Ne wey ilwilt tik apukpan kichiwat ne ilwit ipal16(kashtul se) ka 25(se pual makwil) metzti majtakti se (noviembre). ipanpa ne Santaj Catarina de Ciena .

## '''Wey ipiltzin Apukpan:'''
**1- Noé Canjura**, (1922-1979) Yaja se takwikwiluani katka**2- Vicente Acosta(1867- 19O8)**):Yaja se tawawasuani katka

3- **Hildebrando Juárez** (1939- 1985)yaja se tawawasuani katka.

4-  **Salvador Juárez**(1946- 2019) yaja se tawawasuani katka.

## '''Ipanpa ini'''


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Apopa

https://www.google.com/search?q=distritos+de+san+salvador&oq=distritos+de+san+salvador&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTISCAEQABgUGIcCGIsDGIAEGPgFMgoIAhAAGIsDGIAEMg8IAxAAGBQYhwIYiwMYgAQyCggEEAAYiwMYgAQyCggFEAAYiwMYgAQyCggGEAAYiwMYgAQyCwgHEAAYFhgeGIsDMgsICBAAGBYYHhiLAzILCAkQABgWGB4YiwPSAQkxMzk4OGoxajSoAgCwAgE&sourceid=chrome&ie=UTF-8

https://www.google.com/search?q=distritos+de+san+salvador&oq=distritos+de+san+salvador&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTISCAEQABgUGIcCGIsDGIAEGPgFMgoIAhAAGIsDGIAEMg8IAxAAGBQYhwIYiwMYgAQyCggEEAAYiwMYgAQyCggFEAAYiwMYgAQyCggGEAAYiwMYgAQyCwgHEAAYFhgeGIsDMgsICBAAGBYYHhiLAzILCAkQABgWGB4YiwPSAQkxMzk4OGoxajSoAgCwAgE&sourceid=chrome&ie=UTF-8
Armando Manzanero

## Armando Manzanero
Armando Manzanero Canché kaj tiktukeytiat Armando Manzanero

Armando Manzanero nesik se pual chikume pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi se pual majtakti nawi tik ne techan Mérida, Yucatán takutun ipal tutalyu tik ne italyu México. 

Wan mikik se pual chikwey ne ume shikipial se pual. 

## Ne itekiw
Yaja se wey takwikani wan tamawawasuani 

## Ken Mikik
Yaja mikik se tunal Kashtul  pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit ume shikipial se pual, ipanpa COVID - 19. 

tik ne techan Mérida,Yucatán takutun ipal tutakyu tik ne italyu México.

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Armando_Manzanero

https://en.wikipedia.org/wiki/Yucat%C3%A1n

https://www.imdb.com/name/nm0544404/
Arzobispado de Colonia

## [[:es:Electorado_de_Colonia|Arzobispado de Colonia]]

#### Ne Arzobispado de Colonia katka se wey principado eclesiástico pal ne Sacro Imperio, inwan ne tejtechan tik ne Renania wan Westfalia. Ne Arzobispado de Colonia Kipia se wey kalpalej Pal ne tuijtuipan wan Pal ne tajtatuktianimet katka. Nemi wey pal ne Contrarreforma. Tamik tik ne 1803 se shikipil chikwey tzunti yey wan muchiwat itajtalyu Prusia katka.
Asmahan

= Asmahan =

Asmahan (1912-1944), nesik kachka Amal Al Atrash, takwikani tik Siria wan Egipto katka. 

## Ne itunal ichtaka
Asmahan nesik tik ne shiwit 1912 tik ne attawikani tik ne ne wey puyek at Mediterranéo. Imiekawan witz ka Siria wan Drusa wan pujpudiente katka. Colonizadores Franciachanej kishtijket imiekawan Asmahan. 

Ikman ishuleyju itukey Hassan Al Atrash wan katka.Asmahan kipia yey isiwakunew wan itukey Kamellia Al Atrash. Nemanha, munamiktia Ikman ishuleyju weyakulinkwikwiltuktiani Ahmed Badrakhan katka.  

Asmahan mikik keman kipia 32 shiwit, iman ichaku Mary Baines, keman ne tawikani kuwetzi tik ne tepeyat tik ne techan Mansoura. Mary Baines tamachtiani tik ne Inglaterrachanej Tamachtiluyan katka. 

Asmahan kitasujta itajtalyu Siria wan Egipto, yajika  tekiti ichtaka pal kishtia ne tajtasumanimet katka. Inglaterrachanej wan Franciachanej. Anka yejemet miktiat Asmahan katka. 

## Ne itekiw
Pewa takwika keman siwapil katka, wan yaja mutaktia takwika iwan imanuj : Farid Al Atrash. Ne shijshiwit 1930 y 1940, sujsul wey takwikani ka Egipto katka, wan mutekitilia inwan sujsul yek tajtakwikalismawawasuani : Dawood Hosni wan Mohammed Abdel Wahab wan Mohamed El Qasabgi wan Zakariyya Ahmad wan imanuj Farid. 

Asmahan sujsul galanchin katka, wan ne sital tik ne Ujulinkwikwil katka. 

## Ujulinkwikwil

* *Intisar al-shabab ("Triunfo de la juventud"),1941*
* *Gharam wa Intiqam ("Amor y Venganza "), 1944*

## Ne tajtakwikalis

* *Eedy fi Eedak (numey ka mumey itzalan)*
* *Shorouq we Ghoroub (Tatwika wan Tiutaki)*
* *al-Khitam Operette* (tik ne ujulinkwikwil *Intisar Al Shabab*)
* *al-Layl (Ne tayua)*
* *as-Shams Ghabat Anwarha* 
* *ad-Denya fi Eedy (Ne tal nemi ka numejmey itzalan)*
* *al-Osra al-Alaweyya Anthem* (tik ne ujulinkwikwil *Gharam wa Intiqam*)
* *Aamel Eah Ashan Ansak?*
* *Ana Bent al-Layl (Naja ne tayua isiwapiltzín)*
* *Ghayra Magd Poem*
* *Hadaytak Alby*
* *Adhaby fi Hawak Ardaah*
* *Hal Tayyem al-Ban*
* *Isqineeha bi Aby Anta wa Ommy*
* *Ahwa (Atutun)*
* *Emta Hatearaf?*
* *Ana elly Astahel* 
* *Ayna al-Layaly? (kan nemi ne tayua ?)*
* *Ayyuha Anna'em*
* *Hadeath Aynayn*
* *Dakhalt Marra fi Genenah*
* *Regeaat Lak (Nimukwepa)*
* *Aahedny ya Alby* 
* *Alek Salat Allah we Salamoh*
* *Farraq ma Benna az-Zamaan*
* *Fi yom Mashoofak*
* *Magnoon Layla (*Tzunhijtakawtuk
* *Layla )*
* *Kan li Amal (Nikchayuk katka)*
* *Kelma ya Nour al-Ain (wey taketzalis, papeyuka iish)*
* *Konty al-Amany*
* *Layaly al-Ons fi Vienna (Tayua yulpaki tik ne techan Vienna)*
* *Layta lel-Bouraq Ayna*
* *Mahlaha Eishet al-Fallah*
* *Nawayt Adary Aalaamy*
* *al-Ward*
* *Ya Habibi Allah* 
* *Ya Dirati (Nukal)*
* *Ya Toyour (Taghreed al-Balabel) (*Tujtututchichin*)*
* *Yally Hawak*
* *Ya Layali al-bishr*
* *Ya Naar Fouadi*
Asociacion Hermandad de Jesus Nazareno Sonsonate

Achtu ne intekuyu se kan musenpuzuat kaj yawit ka tiupan wan nesik Frailes Franciscanos tik ne Sentzunhat  tik ne shiwit se shikipil chikyey  tzunti ume pual kashtul nawi (1,859).

Tik ne ume kan musenpuzuat tik ne se pual (20) pal metzti ume (2) tik ne shiwit se shikipil chikyey tzunti yey pual kashtul (1,875) tik ne  tiupan ka Witzapan  tik  Sentzunhat ne ukseuk itukey Tumanuj pal muchi shijshiwit (Hermano Mayor Vitalicio)chikwasen (6)  tajtakamet ka kitemultiat ne Santuj (descendedores) se tumanuj kikechtanua ne Santuj tatuktiani pal kaj kisenwikat ( Hermano Cargador Jefe de Grupo), se cucurucho.

Muchi tajtakamet tajtaketzket iwan ne palej wan kikwaket ne Ostia tik ne “Chikume Tanestuk Tijtitika” ( Semana de Dolores).

Fernando Muñoz kitajtani Fray Patricio Ruiz nemi tatuktiani senpa pal uni  “ Hermandad” pewa ini shiwit tik ne Tunal se Santuj anmuwan túnica itachishka pushawak, anmumatzajka itachishka istak, se mekat tik ne anmupitzajka itachishka istak, se kwachtzin itachishka istak,  se tzunzajka itachishka pushawak,  se horquilla pal ne kikechtanuat ne Santuj  wan se kwawit imejmey pal ne regidores.

“Wan naja nikmaka ne Santuj Jesús tik  Tacuzcalco anmuwan kan musenpuzuat kaj yawit ka tiupan” kaj witz ka Florencia Italia wan an nemi kaijtik pal ne shulun. Ne siwapil Patrocinia Recinos  kichiwki  ne shujshulun, se palio wan se túnica.
Tik ne yey musenpuzuat kaj yawit ka tiupan nina ka niu-nikchiwa  kia ne, yajaya.

Ne ukseuk Santuj ipal ne Viacrucis.

Ipanpa ne Santuj

Ne Santuj kichiwket tik ne Florencia, Italia wan kitajtani ne wey palej tin ne Capitanía General de Guatemala Fray Juan Ramírez de Arellano wan walaj pal ne ka Kuskatan  pal ne shiwit se shikipil chikwasen tzunti nawi (1,604) nemik siujti ka tiupan Santísima Francisco Tacuzcalco ini kalchanej mikiket wan an se takutun tik ne Nahulingo tik ne Sentzunhat.
 
Shijshiwit nemanha ne palej kitaminki ka tiupan ika ne tajtakamet wan sijsiwatket kan musenpuzuat kaj yawit ka tiupan te yek  katka. Kunij ne Sajsantuj ankalinwikat intzajtzalan Jesús Nazareno pal ne ka tiupan Witzapan tik ne Sentzunhat. 
Tik ne kashtul ume pal metzti ume tik ne shiwit ume shikipil kashtul nawi (17/02/2,019) kitukeykiat ne Santuj ken “Protector Perpetuo de la Cuidad de Sonsonate “ ipanpa ne wey palej Constantino Barrera tik ne Sentzunhat katka.

Ipanpa Ini:

Ijilpika:

https://m.facebook.com/ahjnsonsonate/
Asociación Hermandad del Santo Entierro de Cristo Sonsonate

## Asociación Hermandad del Santo Entierro de Cristo Sonsonate
Yaja  nesik tik ne techan Sensunat ka chikwey horaj ka tayua (8:00pm) se tunal kashtul pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual kashtul (15-02-1,875) tik ne kal kan nemit sijsiwatket kaj muanat pal Tuteku Tiut Witzapan tik ne techan Sensunat Fray José Patricio Ruiz wan kan yejemet musenpuzuat neman yawit ka tiupan tik ne San Rafael, Jesús Nazareno wan Pascual tik ne Veracruz pewa ne achtu tuijikniwan kisat nejnemit inwan Sajsantuj Cristo Yerto uni shiwit. 

## '''Ne Shujshulun'''
Tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual kashtul  (1,875) ne achtu shulun kichiwa ne tamachtiani katka wan ne sajsantuj ajsitutaya ne Dolorosa, ne Verónica, Magdalena, San Juan, Dimas wan Gestas, wan Cristo Yerto, nusan ne ikwikwil tik ne Virgen de Guadalupe. 

Ne sijsiwapipil Patrocinia Recinos wan Refugio Trigueros, kichiwat ne túnica wan ne mortaja tik ne Cristo Yerto. 

Ini shulun ne tatuktiani tik ne Hermandad Domingo Brito wan ne palej Santiago J. Mejía kikujket Sonzacate. 

Ne shulun ume kikujket nemanha ne Chikume Tanestuk Santaj Santa Catarina Masahuat  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul (1,935).

Ne shulun yey tik ne shiwit  se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul (1,935) kichiwket José Ángel Zelada, Bernabé Ibarra, José Diógenes Brito tik ne Nahuizalco wan Salvador Zelada. 

Kichiwket iwan kwawit ikuyu melumekat tin ne kwawital  "El Imposible", San Francisco Menendez, Ajwechapan.

Ne shulun yey kishtijket siujti iwan ne shulun wan ne Santuj. 

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul se (1,936) Dorotea V. de Trigueros kitakulia ne Santuj katka. 

## Keski Tajtakamet kikechtanuat?
Achtu ne kikechtanuat majtakti ume (12) tajtakamet katka.

Ne ukse ne kikechtanuat kashtul se (16) tajtakamet katka. 

Ne ukseuk tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul ume (1,957)  kikechtanuat se pual ume (22) tajtakamet katka. 

Wan an kikechtanuat ume pual (40) tajtakamet. 

## Keski Kipia su Tiktamachiwat?
Ne shulun su tiktamachiwat kipia chikume mejmetroj (7 metros) weyak wan ume selka se pual majtakti mejmetroj (2.30 metros) patawak.

Ne shulun tesu kipia ne Santuj su tiktamachiwat  kipia ume tojtonelada (2 toneladas) wan kikechtanuat ume pual tajtakamet tajku ishku.

Tuijikniwan kisat nejnemit inwan Sajsantuj kisat makwil horaj ka tiutak (5:00pm) wan tamit chikume wan se pual majtakti minutoj ka peyna (7:30 am) ukse tunal tik ne wey tiupan Santísima Trinidad tik ne Sensunat. 

Tik ne shiwit ume shikipil se almun (2,025) yaw-kipia se tzunti ume pual majtakti  shiwit (150 años).

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
https://www.ahsecsonsonate.com/

https://web.archive.org/web/20241202183343/http://repositorio.uca.edu.sv/jspui/handle/11674/4561
Assata Shakur

= Assata Shakur =
JoAnne Deborah Bryon kaj tiktukeytiat Assata Olugbala Shakur wan Joanne Chesimard se tatuktiani wan tawawasuani Estados Unidoschanejket katka.  Yaja nesik tik ne Ciudad Nueva York, Nueva York se tunal se kashtul se pal ne metzi chikume ne shiwit se shikipil chiknawi ume pual chikume(1947). Sujsul tekiti katka tik ne tamachtilis wan los derechos civiles wan pal ne partidoj communistaj: Black Panther Party.

## Ne Itunal Ichtaka
Ne inan itukey katka Doris E. Johnson wan itajtatanoywan intukey katka Lula wan Frank Hill, yejemet Estados Unidoschanej katka. Ne iteku tesu kineki kishtalia katka.Yaja igustuj amatachia wan imawawasua katka.

## Tay Kichiwi
Yaja kichiwki ne “Assata: An Autobiography” wan “Hatred of Capitalism”.

## Inpanpa Uni


## Ijilpika
Assata Shakur: https://es.wikipedia.org/wiki/Assata_Shakur

Biografia: https://aaregistry.org/story/revolutionary-writer-assata-shakur/
Atempan

Atempan Se techan itukey Atempankaj kineki ina: ne itenpan ne apan: nemi tik ne techan kuetashkuapan ne tapual Ume tzunti kashtul ume itatzayanalis italyu Meshiku ipal Kuetashkuapan ne itepet tajtzin ejekat, ne kapuli itukey Atenpan. Katka  ipal ne tutajtatanoywan ijikman altepet ka Tlatlauquitepec iwan Teziutlán, ne tutajtatanoywan ijikman tuijikniwan otomíes wan totonacos, wejka nemit ne Cuetzalan, unisan nemine ne Xiutetelco Papantla.  Sujsul shiwit  se shikipil makwil tzunti (1500), ne tichanejket tatakamatini  yejemet  españoles, sujsul galanchin ne tal patznaj miak itajtakil samawaya.

Atenpan, ne ital ne tatzayanalis ka Tételes de Ávila Castillo iwan tajtzin Ejekat, uitztampa iwan Chignautla, taukopa ka siuatampa ejekat iwan  Tlatlauquitepec, ne tal kipia se pual majtakti nawi ume poal makwil y  (34.45 se takutun), itech nitajtapual se tunti ume pual chikwey ital Kuetaxkuapan. ,  ne tamachiwalis takutun  (19º) ume pual chikwasen takutun (46’)  ume pual chikwey takutun (48’’) wan   kashtul nawi  takutun (19º)  ume pual chikwasen (46’) ume pual chikwey takutun (48’’) Tajtzin Ejekat taishpitza ka  ne yuwal tamachiwalis nawi pual kashtul chikume takutun (97º) se pual yey takutun (23’) majtakti chikwey takutun  (18’’) ka nawi pual kashtul takutun  (97º) se pual chikwasen  (26’) ume pual ume takutun (42’’) ne iweyaka kan niinaya ne tunal. 

Atenpan nemi se shikipil chiknawi tzunti majtakti (1900) ka ume shikipil yey tzunti (2300) itzalan ne wey puyek at, ne tal chupi ijkatuk ipal yaja ne wey ishachi tepet itukey Sierra Madre Oriental. 
Casoj
Itukey katka Ateno. tuijikniwan ichan katka Otomíes y Totonacas; se shikipil  makwil tzunti shiwit (1400) katka tatakamatini yejemetsan (México-Texcoco-Tlacopan); se shikipil makwil tzunti se pual ume shiwit (1522), inwansan katka ne wey kalpuli kastiya.  Se shikipil chikume tzunti nawi pual majtakti ume shiwit (1792) ne wey kalpuli katka kuetashkuapan, neman Teziutlán ne shiwit se shikipil chikwey tzunti se poal majtakti se shiwit (1831) neman Tlatlauquitepec se shikipil chikwey tzunti yey pual chiknawi shiwit (1869).  Se shikipil chikwey tzunti nawi pual kashtul shiwit (1895) ne wey tatuktiani kinmakishtia. Ne se pual makwil tunal, yey metzti, se shikipil  chikwey tzunti yey pual chiknawi shiwit  (1869) kiekchiwa  ne tatuktiani  ka ne altepet Chignautla.

Ijilpika: 

Municipio de Atempan - Wikipedia, la enciclopedia libre
Arturo Ambrogi

## '''Arturo Ambrogi Acosta'''

## '''Ipanpa Arturo Ambrogi'''

tawawasuani wan amachtichiwani kuskatanchanej katka

Arturo Ambrogi nesik tik ne techan Kuskatan se tunal kashtul nawi pal ne metzti majtakti tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual kashtul

wan yaja mikik tik ne techan Kuskatan se tunal chikwey pal ne metzti majtakti tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul se

wan kitalpachujket kan nemit ne shajshaput tik ne Ilustres tik ne techan Kuskatan

Yaja se wey tamawawasuani pal Modernismo tik America Latina wan nusan yaja se wey tawawasuani casoj wan kenha se wey autor ka relatos costumbristas

Yaja iteku General Constantino Ambrogi origen Italiano wan inan Kuskatanchanej  Lucrecia Acosta

Mumachtia tik ne Liceo Salvadoreño wan pewa itekiw literarios tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti kwak sempa piltzin katka

## ¿Tay Kichiwki?
Wey itekiw

yaja kinchiwki ini ajamachti

* Bibelots tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti yey
* Cuentos y fantasías tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti makwil
* Manchas, máscaras y sensaciones  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se

* ne at tilawak (el agua fuerte) tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se
* Sensaciones crepusculares tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi
* Marginales de la vida tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti ume
* El tiempo que pasa tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti yey
* Sensaciones ipal Japón wan tik China tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashul
* Crónicas marchitas tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul se
* ne amat ipal trópico tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul yey
* El Jetón  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti chikwasen

yaja kinchiwki ini wejwey ajamachti

* El libro del trópico
* El jetón

## Ijilpika
cementerio de los Ilustres:https://es.wikipedia.org/wiki/Cementerio_de_Los_Ilustres

Arturo Ambrogi Acosta: https://es.wikipedia.org/wiki/Arturo_Ambrogi
Atul

**ATUL**

Ne Atul (tik náhuat AT: agua ULIN: movimiento)

Ne atul ikman tik Mesoamericaj.Tejemet tikunit ne atul tutunik. Yaja se at tzukultik tikchiwat iwan tawial wan nusan tiwelit tikmakat: kakawat, kanelaj, iiswayu lala, chukulat, wan iayu itakil tzupelek. Nusan pal kitzupelia, tikmakat itzupeleka u nekti.

**<big>KEN PANUK</big>**

Ne ijikman tajtakamet kichiwtuyat ne atul iwan neshtamal ashta kitzukultia wan tikmakat at istak.

**<big>KEN TIKUNIT</big>**

Ne atul tikunit kwak tikwat tishti tzupelek. Ini unilis kishwelitat tik ne tejtechan Meshijku wan Kuskatan, tikwat ka peyna.

**TEJEMET TIWELIT TIKCHIWAT**

- atul iwan chukulat

- atul iwan tishti

- atul iwan shashakachnaj

- atul iwan trigoj

- atul iwan elut

- atul iwan tishti wan et

- atul iwan shalukut

- atul iwan lala

- atul iwan pula

## <small>Tapalewiani</small>

*Atole
Arquímedes Reyes

## Arquímedes Reyes

## '''Ne itunal ichtaka'''
Arquímedes Reyes , yaja nesik tik ne takutun pal ne tutalyu La Unión tik Kuskatan, Yaja se takwikani. Nesik tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual se (1981) . 

## '''Ne itunal ichtaka'''
Yaja kipia miak ieltiwan wan iikawan wan isel  takwika. Yaja kitzintia takwika iwan inan. 

Yaja mumachtia Relaciones internacionales tik ne wey tamachtiluyan ipal Kuskatan katka , melka yaja tea kinekituya tekiti kichiwa uni katka, ika yaja kineki muchiwa se wey takwikani.

## '''Tay kichiwki?'''

Nemanha yaja takwika tik ne Festival juvenil de la Canción tik Kuskatan katka, ne tuijikniwan Chilechanejket  kitajtanit ma yawi ka Chile wan yaja takwika katka tik ne show “Rojo Fama contra Fama”. Yaja takwika iwan ukseuk kashtul ume (17) majmawiltiani. Ne yankwik ikal nemi ka Chile tik chikwasen(6) metzti katka.

Yaja takwika tik ne ume wey ilwit tajtakwikanimet  Latin American Idol katka . Yaja tamik ken ne takwikani nawi.

Ne ichan yaja nemi tik Meshiku , yaja tekiti ken se takwikani

## Ipanpa Uni:


## Ijilpika:
Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Arqu%C3%ADmedes_Reyes

Reportaje: https://diarioelsalvador.com/siempre-he-creido-que-ser-salvadoreno-es-lo-que-me-hace-unico-kime-reyes/38450/#google_vignette

Artículo: https://www.elmetropolitanodigital.com/2018/12/arquimedes-reyes-musico-un-musico-que-no-ha-pasado-hambre-no-es-musico/
Atul Shukuk

= Atul Shukuk (Atol Shuco) =

## Itachishka
Ne Atul Shukuk se at-takwal ka Kuskatan. Tuijikniwan kimaka ne at-takwal ka kaljka wan ka tajtal.

## Tapalewis
* Kumal
* Kumit
* Tit o Tamanalis
* Kwelpaj
* Wajkal

## Ken tikchiwa
# Elut Shamantuk tik Kumal.
# Elut Shamantuk tik at ka Wajkal;
# Ka ipan se tanestuk, ne elut tikchiwat Tatisti.
# Ne Tatisti tiktaliat tik ne at. Tik ne Kumit Titamanat tik ne Tit/Tamanalis.

## Ken kimaka
Achtu tiktaliat ne atul tik ne Wajkal.

Tikamakat tiltik et Tamanti iwan iayu et iwan istat.

Tikmakat ish ayuj Tatisti (ayujwach).

Tikmakat Chil su tiknekit.

Nusan tiwelit:

 Tikmakat et chiltik.

 Tikmakat elut Tamanti.

 Tikmakat shukuk.

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
Atol shuco. (2024). Retrieved from https://es.wikipedia.org/wiki/Atol_shuco#:~:text=El%20Atol%20shuco%2C%20o%20simplemente,Maya%2C%20Lenca%2C%20y%20Pipil.

Ventura Santos, S. D. (2016). Cultura y cocina en la Ruta de Las Flores. Retrieved from http://www.redicces.org.sv/jspui/handle/10972/2686

Recetas de El Salvador. (2025). Receta para preparar el tradicional Atol shuco. Retrieved from https://www.recetassalvador.com/recetas/entradas/atol-shuco
Aurora

= Aurora =
Ne aurora itatawilua ne ikajku iwan ijitachishka. Yejemet muneshtiat tik kan witz ne ejekat wan kan nemi ne wey puyak at tik Alaska wan Canada wan Iceland wan Greenland wan Finland wan Scotland wan Russia. Tachia sujsul tik ka Artic wan Antarctic. Ne iejejekat ipal tunal kitzakwa ne tal. 

Ne itachishka tejemet titat chiltik wan shushuknaj wan susul wan pushawatuk wan tultik wan kulchiltik.

Sujsul tuijikniwan yultaketzat ne itatawilua ne ijikman mijtutiat wan tit

## Ipanpa ini


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Aurora

https://en.wikipedia.org/wiki/Arctic

https://en.wikipedia.org/wiki/Antarctic
Aurora Aksnes

## Aurora Aksnes.

Kaj tiktukeytiat AURORA yaja nesik tik Stavenger se tunal kashtul pal ne metzi chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul se (15/06/1996) Yaja se takwikaliswawasuani wan takwikani. 

## Itekiw.
Yaja kitzintia takwika tik ume shikipil majtakti ume, Ne achtu iyawaltakwikalis "All my demons greeting me as a friend" (2016), wan ne ukse album "Infections of a different kind (step 1)" (2018) wan ne ukseuk "A different kind of human (step 2)" 2019 yejemet taketza ka kojtan.

## Itunal ichtaka.
Ne iteku itukey katka Jan Øystein Aksnes wan ne inan itukey katka May Britt. ne ichan nemi tik ne techan Høle ka kojtan katka. Yaja kitzintia takwikaliswawasuani ne yaja kipia chiknawi katka.

## Ipanpa ini.


## ijilpika.
https://es.wikipedia.org/wiki/Aurora_Aksnes

https://www.youtube.com/iamauroravevo
Ayra Starr

## Oyinkansola Sarah Aderibigbe
Kaj tiktukeytiat Ayra Starr, yaja nesik tik Cotonu se takutun ipan italyu Benín se tunal se pual majtakti pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit ume shikipil ume (14/06/2002). Yaja se takwikani wan takwikaliswawasuani. Yaja yankwik itukey, “Ayra Starr”, kineki ina sital. Ne tuijikniwan kitukeytiat Ayra, “Ne Siwapil kimati” (“Sabi Girl”) ika yaja kitzuntalia ne itunal wan kimati miak datka nusan katka. Miak tuijikniwan ingustuj ne ison ika yaja kinelua miak sonchiwalis pal kichiwa isonyu “Afro pop”, “RnB”, wan “Afrobeats”.

## Itekiw

### Ume shikipil se paul se (2021) - Ume shikipil se pual yey (2023)
Tik ne shiwit ume shikipil se pual se (2021) Ayra kichiwa ne yawaltakwikalis, “Ayra Starr” katka. Sejsekisan takwikalis pal ne yawaltwikalis ma miak tuijikniwan sujsul ingustuj kia nè, “Away”, “DITR”, wan “Sare” (tik ne shiwit ume shikipil se paul se/2021). Tik ne shiwit ume shikipil se pual se (2021) Ayra kichiwa se yawaltakwikalis senpa katka. Yaja kitukeytia yajini yawaltakwikalis, “19 and Dangerous” katka. Pal ne yawaltakwikalis, miak tuijikniwan sujsul ingustuj ne takwilakis, “Bloody Samaritan” (tik ne shiwit ume shikipil se paul se/2021).  Tik ne shiwit ume shikipil se pual se (2021), kimkatket se takulis: Net Honours Award “Female Breakout Artist of the Year” katka. Tik ne shiwit ume shikipil se paul ume (2022), Ayra kichiwa ne wey takwikalis, “Rush” katka.

### Ume shikipil se pual nawi (2024)- Anhan
Tik ne shiwit ume shikipil se paul yey (2024), yaja yawi ka miak intalyu pal ison iwan Chris Brown katka. Tik ne shiwit ume shikipil se pual yey (2024), yaja kichiwa se yawaltakwikalis, “The Year I turned 21” ma kipia majtakti nawi takwilakis katka. Sejsekisan tajtakwikalis pal yajini yawaltwikalis ma miak tuijikniwan sujsul ingustuj kia nè, “Goodbye (Warm Up)”, “Commas”, “Rhythm and Blues”, wan “Woman Commando”.

## Itunal Ichtaka
Yaja inan nemi takwikani katka. Yaja ikaw kitzutzuna ne mekawewet wan itukey Dami. Iteku miki keman Ayra siwapil. Ayra weya tik Nigeria wan Benín katka. Itejtekuwan ichan nemi tik ne techan Nigeria. Yaja mumachtij tik ne wey tamachtiluyan Les Cours Sonou.

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Ayra_Starr#cite_note-Hypebae-4

https://en.wikipedia.org/wiki/Cotonou

https://en.wikipedia.org/wiki/Benin

https://en.wikipedia.org/wiki/African_popular_music

https://en.wikipedia.org/wiki/Rhythm_and_blues

https://en.wikipedia.org/wiki/Afrobeats

https://en.wikipedia.org/wiki/Ayra_Starr_(EP)

https://en.wikipedia.org/wiki/Away_(Ayra_Starr_song)

https://en.wikipedia.org/wiki/19_%26_Dangerous

https://en.wikipedia.org/wiki/Bloody_Samaritan

https://en.wikipedia.org/wiki/Rush_(Ayra_Starr_song)

https://en.wikipedia.org/wiki/Chris_Brown
Audre Lorde

Audrey Geraldine Lorde kaj tiktukeytiat Audre Lorde nesik tik Nueva York se takutun ipal Estados Unidos se tunal kashtul yey pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti nawi (1934) wan mikik se tunal kashtul ume pal me metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume (1992).

Yaja se tamawawasuani, takwikani, tamachtiani wan tasumani pal ne tamakishtilis. 

## Ne itunal ichtaka:
Ne inan itukey katka Linda Gertrude Belmar Lorde, yaja nesik tik Granada, se talchin tik ne at. Ne iteku itukey katka Frederick Byron Lorde, yaja nesik tik Barbados. Ne inan kachka se Españachanej, yajika ne imiekawan ne inan sujsul paki. Ne iteku tiltikchin yajika, achtu, ne imiekawan ne inan tesu kinekiket ne inan wan ne iteku munamiktia, melka nemanha yejemet kitak ne iteku susjsul yek. 

Audre kipiak ume ipijpipi, yejemet itukey katka Phyllys wan Helen. Audre tesu kitztuya yek yajika ne inan kilwij miak cajcasoj, kunij Audre tesu nemi pal amatachia uni cajcasoj. Keman yaja kipia nawi shiwit yaja mumachtij ken taketza wan ken amatachia wan tamawawasua. Yaja tamawawasuj ne achtu itakwikalis.
Augusto César Baratta

BARATTA DEL VECCHIO kaj tiktukeytiat Augusto César Baratta del Vecchio 

## ipanpa Augusto Baratta
Yaja nesik tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual chikume tik ne techan Toscana se takutun ipal italyu Italia

Yaja tamachtiani wan kalchiwani Italiachanej katka

Yaja itajtatanoywan ijkman Cantera de Carrara Cuna ka Mármol

## ipanpa mumachtia
Yaja tekitki takwikwiluani, kalchiwani ajsi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti yey ka Kuskatan  tatuktiani Manuel Enrique Araujo 

Yaja mumachtiani ne tamachtiluyan pal Bellas Artes ka Carrara, nemanha tamachtiani Bellas Artes

Yaja ajsik Meshiku tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti wan tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti majtakti yey ajsik ka Kuskatan 

Isiwaw: Maria Mendoza takwikwikuani wan tawawasuani kuskatanchanej katka

## '''Wey Itekiw'''

* Tiupan El Calvario tik ne techan Kuskatan takutun ipal tutalyu Kuskatan. Estilo Gótico tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual makwil 

* Ikman kaltapajtiani pal pijpiltzitzin Benjamín Bloom. An kaltapajtiani se tunal se pal ne metzti makwil (1° Mayo) pal Instituto Salvadoreño del Seguro Social ISSS tik ne shiwit se shikipil chiknawi se pual chikume
 

* Tiupan tunan Guadalupe (La Ceiba) tik ne techan La Libertad takutun ipal tutalyu Kuskatan tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti se

* Tiupan Cristo Negro tik Juayúa tik ne techan Sentzunhat takutun ipal tutalyu Kuskatan tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti yey

* Hotel el Palacio tik ne techan Kuskatan takutun ipal tutalyu Kuskatan

* Casa Maya tik ne Colonia Atlacatl tik techan Kuskatan

## ipanpa uni


## Ijilpika
Mármol de Carrara https://es.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1rmol_de_Carrara

Academia de Bellas Arte de Carrara https://en.wikipedia.org/wiki/Accademia_di_Belle_Arti_di_Carrara

Yara Maya nombre artistico esposa de Augusto Baratta  https://www.elindependiente.sv/2018/04/03/un-museo-para-yara-maya/

María Mendoza de Baratta https://es.wikipedia.org/wiki/María_de_Baratta

Iglesia El Calvario  https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Iglesia_el_calvario.jpg

templo estilo gótico https://diarioelsalvador.com/un-templo-gotico-en-el-centro-de-san-salvador/126982/

Basílica nuestra señora de Guadalupe https://www.elsalvadormipais.com/basilica-de-nuestra-senora-de-guadalupe

Iglesia Cristo Negro  https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Iglesia_del_Cristo_Negro_de_Juayua.jpg

Hotel el Palacio ubicado  en4ta calle poniente #125 Edificio Dueñas, San Salvador 01101, demolido en 2025  

https://diario.elmundo.sv/nacionales/intervienen-hotel-el-palacio-el-unico-edificio-en-la-cuadra-demolida-del-centro-historico

https://www.elsalvador.com/fotogalerias/centro-historico-san-salvador-palacio-nacional-/1143692/2024/

Legado de Augusto Baratta https://www.youtube.com/watch?v=9TL9livtIXY

Casa Maya https://www.facebook.com/SecretariadeCulturaSanSalvador/videos/casa-maya/1728846520495588/
Ayujwach

= Ayujwach (Ish ayuj Tatisti) =

## Itachishka
Ne Alguashte tik kastiya ne ish ayuj Tatisti. Tikmakat takwal ka Kuskatan.
Ayuj Shamantuk o Tamanti.

## Ken tikchiwa
# Ish ayuj tikchiwat Shamantuk tik Kumal.
# tikchiwat Tatisti tik ne Tatisilis o iwan Kwelpaj.
# Tikmakat istat iwan Tatisti.

## Ken kimaka
Ayujwach kimaka iwan Atul Shukuk.
Alguashte tikshawaltiat tik ne itajtakil. Ayujwach tikmakat tik se Wajkal.

## Ipanpa Ini


## Ijilpika
Alguashte. (n.d.). Retrieved from .

Alguashte salvadoreño: el condimento ancestral que da sabor único. (n.d.). Retrieved from 

Alguashte. (2025). Retrieved from
Ayutuch

Ne **ayutuch** u **chupulul** se kojtanchanej ipal ne familiaj itukay *Dasypodidae*. Ne ajayutuch kikwat tzikat, tzunpupu wan talshinach. 

## References
Ayutzin

**Ne ayutzin** yaja se kojtanchanej ipal ne imiekawan itukay testudine. Sesek ne iesyu ne ayutzin.

## '''Ken itachishka?'''
Ne iweyka ne ayutzin patawak wan kutu wan yaja kipia ishulunyu. Yaja kipia ne iorganojmet tik iweyka, yaja tapishua wan yaja yulik nejnemi.     
 
 


Nemi mas ke yey tzunti especiej tik ne Taltikpak wan seki welit nemit yultiwit astaj sentzunti unpual majtakti shiwit. Ne ayutzin pal ikman nusan kipiatuya sesek iesyu kwak nemituya pak ne taltikpak (Se pual makwil mijmillon)

## '''<big>Tay kikwa?</big>'''
Keman nemi tik ne at kikwa:

* michin 

* teksiwij

* atukat

* sakat.

Keman yaja nemi ijpak ne tal kikwa:

* kwilin
* shuti
* sakat
* iswat
* takil

## '''Ne tapalewiani'''
Baja California

**Baja California** nos **Baja California tlatokajyotl** (kaxtiltekatlajtoli: *Estado de Baja California*) se tlali ipan Meshijku‎.
Baldwin IV of Jerusalem

## Baldwin IV of Jerusalem
Baldwin IV kaj tiktukeytiat “The Leper King” tik ne shiwit 1161 tik ne techan Kingdom of Jerusalem. Yaja se wey Tuktiani katka tik Jerusalem. Yaja tesu kipia ne ipijpilawan. Yaja se wey tapelewiani tik Jerusalem ipal Saladin. 

## Ne Ichtaka Itunal
Ne inan itukey katka Agnes of Courtenay. Wan ne iteku itukey katka Almaric of Jerusalem yaja tik ne techan Nesle, tik ne italyu France. Yaja se wey Tuktiani katka ne Jerusalem. 

## Mikini
Yaja mikik ika kipia se kukulis iewayukwa katka tik ne shiwit se shikipil se tzunti nawi pual makwil.  

## Ipana Ini


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Baldwin_IV_of_Jerusalem

Https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem

Https://en.wikipedia.org/wiki/Leprosy
Beatoj Rutilio Grande

**Beatoj Rutilio Grande García** S.J. nesik tik ne techan El Paisnal Kuskatan  tik ne tunal makwil tik ne metzti chikume  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual chikyey. Yaja katka  ne Palej 
Yaja tzinpe katka ka Salvador Grande (yaja wey tatuktiani tik ne techan) wan Cristina García (inan mikik keman yaja kipiak katka nawi shiwit). Ne itejtekuwan pujpujpudiente katka. Inoya kiskalia katka. Ne inoya sujsul catolicaj.
Keman Beatoj Rutilio Grande García, S.J. piltzín katka yaja kimatki ne wey palej Luis Chávez wan González. 

Yaja kalak ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual se ne seminario San José de la Montaña tik ne metzti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual se.  Yaja katka tamachtiani tik ne seminarioj San José de la Montaña nemahna yaja katka tatuktiani tik ne tamachtiluyan Externado San José. 

Tik ne  shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikume yaja pejki muchiwa ne ikumpa  Santoj Oscar Arnulfo Romero. Tik ne  shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti  yaja katka ne tamachtiani ka ceremonia keman Santoj Oscar Arnulfo Romero kitukeytia katka ken Wey palej auxiliar ka Kuskatan
Tik ne tunal se pual nawi tik ne metzti chikyey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti ume yaja kimukwepji  ken ne palej ka  ital Aguilares. Yaja kichiwki katka ne comunidades eclesiales de base (CEB) yaja kimachtia katka ipanpa economíaj wan politicaj  tik ne tatuktiani ka tatukani  “Delegados del as palabras”  uni inijiknwan musunket inwan ne tajpianimet ne itekuyu tal majmawit katka ka Ini tajtakamet.
Tik ne tunal majtakti ume tik ne metzti yey tik ne shiwit ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul ume Beatoj Rutilio Grande García (yaja kipiak ume pual chiknawi shiwit keman yaja mikik), Manuel Solórzano (yaja kipiak yey pual majtakti ume shiwit keman yaja mikik) wan Nelson Rutilio Lemus (yaja kipiak kashtul se shiwit keman yaja mikik) Beatoj Rutilio Grande García kiwika  katka ne jeep tik ne Aguilares iwan ne Paisnal keman ne Escuadrones de la Muerte kimiktijket yejemet.

Tik ne tunal se pual se tik ne metzti ume tik ne shiwit ume shikipil se pual ne papaj Francisco autorizoj canonizacion tik ne palej wan ume laicos. Tik ne tunal se pual ume tik ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil se pua ume tik ne plaza Salvador del Mundo ne Cardenal Gregorio Rosa Chávez kichiwket Beatoj Rutilio Grande García Beatoj Manuel Solórzano Beatoj Nelson Rutilio Lemus wan  Beatoj Cosme Spessotto.

## Kan inatiwit
Begonia bowerae

**<big>Begonia bowerae</big>**

**<big>Begonia tigre</big>**
*Begonia bowerae* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se kwawitchín pal Meshiku. Yaja nemi tik ne estadoj pal Oaxaca. Tik kastiyaj tiknutzat: "begonia tigre".

**<big>¿Ken ne itachishka ne "Begonia bowerae"?</big>**

Yaja se kwawitchín wan kipia miak iiswayu shushuknajtuk. Yaja kipia se itzinu kaj kiana at wan ne inhikshi ne ijiswayu wejweyak. Ne ishuchiyu yaja chikitik, kachka se tuyuluchín kuchiltik wan chupi ijichti tujtultik ka ijtik. Yaja kipia itzinkutu istak.

**Ken tiwelit tiktajpiat ini kwawitchín**

Nemi pal tiktaliat yaja kan tesu tachia ne tunal u tan ne iekawyu se kwawit iswayulijtuk. Nemi pal tikajwiliat se tunal kia, ne uksé tesu wan ne ujuksé kia. Tejemet tiwelit tiktaliat se iiswayu pak ne tal wan yaw-tikpiat uksé kwawitchín. Tik ne itzinu ne iiswayu yaw-mulini se itzinkutuchín wan seki ijiswayuchichín. 

**<big>Ipanpa ini wan ijilpika:</big>**
**<big>Ijilpika:</big>** 

* https://en.wikipedia.org/wiki/Begonia_bowerae
* https://www.picturethisai.com/es/care/Begonia__Tiger_Paws_.html
Begonia foliosa

**<big>Begonia foliosa</big>**
*Begonia foliosa* kitukeytiat ne Tajtamatianimet se kwawitchín kaj witz ka talmet nemit ka ikajku tik Colombia wan Venezuela. 

Yaja weya ukchupi yek kan ne ejekat chupi sesek wan kan tachia chupichín ne tunal u kan tesu tachia ne tunal, melka mujmusta ka tenkál. 

Ne itzinu yaja kachka se akatchín wan kipia iayu. Ne iswayu yaja chikitikchín wan kachka tzaputchín patznaj, wan kipia itajtan. Ne ishuchiyu yaja chikitikchín wan kuchiltik, wan kipia makwil ishuchiiswayu wan seki tultik iichtichín. Yaja kipia itzinkutu. 

Tiwelit tejemet tikwiwitat se imajkul ne kwawitchín wan tiktukat yaja pal tikpiat uksé kwawitchín, ika ini imajkul yawi kipia itzinkutu isel.

Ini kwawitchín muneki wey at. Nemi pal tejemet tikajwiliat se tanestuk, ne uksé tesu, wan ne ukseuk senpa.

**Ijilpika:**
Belice

**Belice** ne ume mas chikitik estadoj ipal ne Shiktal. Kiyawaluat Meshijku ka ajkuikpa wan Kwajtemalan ka tatzinu wan nusan kan ne ladoj ne tunal kalaki, ka taneshkan nemi ne weyat Atlantico wan Caribe. Nemit semaya anka 330,000 ipal chanejket. Ne weytechan itukay Belmopan wan ka ne nemi ne tatuktiani ipal Belice itukay Dean Barrow. Ne tumin ipal Belice ne Dolar. Tik Belice muchi ne chanejket taketzat Kriol, melka ne Ingles ne taketzalis mumachtiat tik ne tamachtiluyan.  Anka 10% u achka 33,000 chanejket Maya metzali taketzat Maya, ne Yucatec inawak Mejshiku u Mopan inawak Kwajtemalan. Ne teupan Maya itukay Caracol kenhayuk ne mas kojtik weykal (edificioj) tik Belice, nemi tik ne Cayo distritoj 76 km ka tatzinu wan oestej ipal Tikal. Miak chanejket turistaj yawit pal Belice pal tachiat ne tejteupan Maya, wan nusan ika Belice kipia ne ume mas weyak arrecifej ipal ne Tal; Australia kipia ne achtu mas weyak. Nusan Belice tajpiat 36% ipal ne kujtan kan kipiat kenhayuk miak kwajkwawit, wan yektzin tutut ken ne Tukan. Nusan, nemi se wey kujtan tajpishtuk (parquej) ne kipiat 400 km2 kan kitajpiat ne Tekwani.      

__NOTOC__
Belinda

**Belinda Peregrín Schüll** kaj tiktukeytiat Belinda. 

Belinda nesik se tunal kashtul pal ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chiknawi (15/8/1989) tik ne techan Madrid, takutun ipal italyu España.

Yaja se wey takwikani wan mawiltiani. 

## '''Ne itekiw: tay kichiwki?'''

**Yaja kichiwki miak yajyawaltakwikalis:**

* *Belinda* *(ume shikipil yey)*
* *Utopía* *(ume shikipil chikwasen)*
* *Carpe diem* *(ume shikipil majtakti)*
* *Catarsis* *(ume shikipil majtakti yey)*
* *Indómita* *(ume shikipil se pual makwil*

## '''Yaja kichiwki miak wejweyak ujulinkwikwil'''''':'''
 

## '''Kimakaket miak tajtakulis ken:'''

## '''Ne ichtaka itunal:'''

Ne inan itukey **Belinda Schüll Moreno** yaja se Franciachanej.

Wan ne iteku itukey **Peregrín Gutiérrez**. Yaja se Españachanej.

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan **Privado Miraflores.** 

Yaja tekitki ken se Mawiltiani intzajtzalan se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul nawi (1999) wan ume shikipil makwil (2025) tik ne italyu Meshiku.

## '''Ijilpika:'''
**Itunal:** https://es.wikipedia.org/wiki/Belinda

**iyajyawaltakwikalis** https://es.wikipedia.org/wiki/Anexo:Discograf%C3%ADa_de_Belinda

**Iulinkwikwil** https://es.wikipedia.org/wiki/Anexo:Filmograf%C3%ADa_de_Belinda

**Itekiw:** https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251003859572/belinda-debut-mentiras-musical-teatro-daniela/

## Ipanpa uni:
Ben Whishaw

Benjamin John Whishaw nesik se tunal majtakti nawi ne metzti majtakti se, tik ne shiwit chiknawi tzunti nawi pual (1980). Whishaw nesik tik ne techan Clifton, Befordshire, tik ne italyu Inglaterra. Yaja se inglaterrachanej tamawiltiani. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Ben_Whishaw

https://en.wikipedia.org/wiki/Clifton,_Bedfordshire

https://en.wikipedia.org/wiki/England
Benjamin Boothroyd

## Benjamin Boothroyd
Kaj tiktukeytiat Benjamin Boothroyd, yaja nesik tik ne Warley Town, nesik tunal majtakti pal en metzti majtakti tik en shiwit se shikipil chikume tzunti yey pual shiknawi(10/10/1768). Yaja mikik ne tunal chikyey pal ne metzi chiknawi (08/09/  ) katka. Yaja piltzin katka ne  wey takwikwiluani.

## NE ITEKIW
Pal ne se shikipil chikume tzunti nawi pual makwil (1785).Yaja se tiktukeytiat Tawawasuani pal ne Biblia, Yaja kimachtia Hebreo wan isiwaw pal ne tikchiwa ne Biblia ka Hebreo.Yaja tepuskwikwilchiwalis ne itikite itsel wan isiwaw tikpalewia ne kichiwik senpa yek. Yejemet ne kichiwat nawi takutun, pal ne se shikipil chikyey tzunti majtakti (1810) wan se shikipil chikyey tzunti majtakti yey (1813) ne itukey ne Biblia Hebraica. Pal ne se shikipil chikyey tzunti se pual nawi (1824) Booth kichiwa it Biblia Familiar wan yey takutun. Ne wey ne Biblia Yaja nitaketza ne itukey Tiut  namej Jehova , namej ne kilwia ne Escrituras Hebreas Originales. Yajika Booth ne itukey wan tajtakulis pal ne Universidad de Glasgow itukey D.D. Se shikipil chikyey tzunti se piel nawi (1824)

## ITUNAL ICHTAKA
Se shikipil chikyey tzunti se munamiktijket katka(1801)Booth wan  Hurst de Pontefract, yaja mikit se shikipil chikyey tzunti yey pual ume (1862). Yejemet kinekit nawi ipilawan wan nawi pijpipil katka.

## IPANPA INI


## IJILPIKA
Betty Holberton

Frances Elizabeth Holberton  nesik tik ne techan Philadelphia, Pennsylvania, se takutun ipal Estados Unidos, se tunal chikume pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul ume. 

Yaja se tatemuani pal tepustamachtilis. Yaja wan ukse chikwasen sijsiwatket ne achtu ka welituyat kichiwat tekiti ne tepustamachtilis. 

## Ne itunal ichtaka:
Ne iteku itukey katka John Amos Snyder wan ne inan itukey katka Frances J. Morrow. Ne inan kipiak yey ikunew. 

Frances mumachtij pal muchiwa ne tamawawasuani pal ne amat kaj techilwiat tay panutuk mujmusta. (periodico) -journalist. Frances kinekit mumachtij uni ika yaja kinekit yawi tik miak tejtechan.