open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geronimo

## Geronimo (Goyahkla)

Goyahkla, kaj tiktukeytiat Geronimo.

Yaja se lujlun Apachechanej katka. Geronimo se tatuktiani ipal tasumalis nusan.

Yaja nesik inawak ne Gila River tik New Mexico se takutun ipal U.S.A., se tunal kashtul se metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti se pual chiknawi (1829) wan mikik se tunal kashtul ume metzti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chiknawi (1909).

## Ne itunal ichtaka

Yaja itejtekuwan Bedonkohe-Apachechanejket peroj keman iteku mikik inan yaja kiwikak ka Tchihende-Apachechanejket katka. Yaja kipia chikume i**majmanujwan** katka. Ne Tchihende-Apachechanejket kiskalijket. Keman yaja kipia kashtul ume shijshiwit yaja munamiktia iwan Alope katka. Alope se Nedni Chiricahua-Apachechanej. Yejemet kipiat yey ipijpipilwan katka.

Pal muchi ne shijshiwit ne Apachechanejket kinsumat inwan ne Mexicochanejket. Wan se tunal makwil metzti yey tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti ume pual majtakti se (1851), ne Mexicochanejket kinsumat inwan ne Apachechanejket katka. Ne Mexicochanejket kinmiktiat ne inan ne Geronimo, isiwaw, wan ipijpipilwan katka. Yajika Geronimo kinishijia ne Mexicochanejket pal muchi ne shijshiwit.

## Tay kichiwki?

Geronimo kinsuma katka ne U.S. Army wan ne Mexicochanejket. Ne Americachanejket kitzkijket wan kiwikaket ka San Carlos Reservation tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual majtakti (1870) katka. Peroj metzti nawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual kashtulyey (1878), yaja chuluj. Senpa, ne Americachanejket kitzkijket peroj yaja chuluj tik metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual se (1881). Uksenpa ne Americachanejket kitzkijket peroj ukseujti yaja chuluj tik metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual makwil (1885). Senpa yaja chuluj inwan iijikniwan nusan.

Ne Apachechanejket chuluat ka tejtepet ipal Sierra Madre. Ne tejtepet Sierra Madre nemi intzajtzalan Sonora wan Chihuahua; ume takutun ipal Mexico. Ukseujti ne Americachanejket kinitzkijket ne Apachechanejket ka Skeleton Canyon tik Arizona se takutun ipal ne U.S.A. se tunal nawi metzti nawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual chiksen (1886).

## Ne tajtasumalis

* The Apache Wars (1849-1886)
* Geronimo campaign (1885-1886)

## Ken mikik

Yaja mikik ika yaja ka ijpakne ikawash wan yaja wetzki ka talchi katka. Yaja mikik se tunal kashtul ume pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chiknawi (1909). 

Yaja kitalpachuat katka kan nemit ne shajshaput ka Beef Creek Apache.

## Ipanpa uni


## Ijilpika

Geronimo: https://en.wikipedia.org/wiki/Geronimo

Apachechanejket: https://en.wikipedia.org/wiki/Apache

Apache Wars: https://en.wikipedia.org/wiki/Apache_Wars

Geronimo Campaign: https://en.wikipedia.org/wiki/Geronimo_Campaign
Giancarlo Esposito

Giancarlo Giuseppe Alessandro Esposito nesik se tunal se pual chikwasen ne metzti nawi, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul yey. Yaja Gustavo (Gus) Fring tik ne ikwikwil pal ne tepustachialis “Breaking Bad” wan “Better Call Saul”.  

## KWAK YAJA CHIKITIK KATKA
Esposito nesik tik ne techan Copenhagen tik ne italyu Dinamarca. Ne iteku Italiachanej wan tekitini iwan kwawit. Ne inan Estadosunidoschanej, tiltikchin wan takwikani ka opera son katka. Yaja nesik tik Alabama takutun ipal tutakyu tik ne italyu Estados Unidos. 

Kwak Esposito kipituya chikwasen shiwit, yaja wan imiekawan yawit katka tik ne techan Manhattan, New York. Esposito mumachtij tik ne wey tamachtiluyan Elizabeth Seton College tik ne techan New York.

## NE ITEKIW
Esposito pejki tekiti keman weyakulinkwikwilchiwani keman yaja kipituya majtakti shiwit. 

Wey tiujikniwan tikishmati keman Esposito tekiti katka iwan weyakulinkwikwiltuktiani Spike Lee tik ne iwejweykulinkwikwil intukey:

* School Daze
* Do The Right Thing
* Mo’ Better Blues
* Malcolm X

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul se (1996), Esposito kisa katka tik ne ulinkwikwil son itukey “California” ka takwikani franciachanej Mylène Farmer. Ne weyakulinkwikwiltuktiani Abel Ferrera katka.

Esposito kitekiti tik ne ikwikwil pal ne tepustachialis “The Mandolorian”, wan tik ne weyakulinkwikwil “Captain America: Brave New World” katka. 

## NE ITEKIW IWAN IIJIU
Esposito kichiwa ne iijiu ka:

* Akela tik ne weyakulinkwikwil “The Jungle Book”
* Faraday tik ne ikwikwil pal Netflix « Cyberpunk : Edgerunners”
* Anton Castillo tik ne ikwikwil awilti “Far Cry 6”
* Ne tapajtani kipajtia itajtan tik ne ikwikwil awilti « Payday 2 »

## NE ITEKIW KEMAN TAWAWASUANI
Esposito kitawawasua  ne amachti "The Venetian”

## NE ITAJTAKULIS
Esposito kikwij chikwasen takulis:

* National Board of Review
* Critics’ Choice Television Awards
* Hollywood Critics Association TV Awards
* Critics’ Choice Television Awards
* NAACP Image Awards
* Prize for American-Italian Relations (PAIR)

## NE ICHTAKA ITUNAL
Esposito munamiktij iwan Joy McManigal, wan muajkaw ne isiwaw tik ne shiwit ume shikipil kashtul.

Yaja kipia nawi isijsiwapíltzin.

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Better_Call_Saul

https://en.wikipedia.org/wiki/Breaking_Bad

https://en.wikipedia.org/wiki/Giancarlo_Esposito

https://en.wikipedia.org/wiki/Denmark
Giovanni battista Enrico Antonio Maria Montini/Pablo VI

## Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini  kaj tiktukeytiat Pablo VI

WEY PALEJ Pablo VI nesik se tunal se pual chikwasen pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil Chikwey tzunti nawi pual kashtul  ume(1897)tik ne techan concesio, concesio takutun ipal tutakyu tik ne italyu Italia.

ne palej tatuktiani tik ne tuipan tapual Ume tzunti yey pual ume katka wan ne tatuktiani tik ne techan    Vaticano intzalan ne  se pual  se pal ne metzti chikwasen  tik ne shiwit  se shikipil chiknawi tzunti yey pual yey (1963),  

tesu tikmatiit keman kitukeytit palej tik achtu takutun 

kitukeytia palej tik ne ume takutun tik ne tanestuk se pual chiknawi pal ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual  (1920) katka

kitukeytia palej tik ne yey takutun tik ne tanestuk  majtakti ume pal ne metzti majtakti  ume tik ne shiwit se shikipil choknawi tzunti ume pual majtakti nawi (1954) katka

wan yaja palej tik ne yey takutun kitukeytia palej tik ne nawi takutun pal kinajnawati wan tiktukeytia pal ne yankwik wey palej o palej tatuktiani tik ne tanestuk kashtul pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil choknawi tzunti ume pual kashtul yey (1958) katka

## Ne itekiw: tay kichiwki?
Yaja kichiwki miak ajamachti:

## ajamachti pal ne PABLO VI
kimawawasuj ne majtakti nawi ajamachti siguientes.

·humana  Vitae( 1968)

· Populorum Progressio (1967)

· Ecclesiiam  suam(1964)

·  mense maio (1965)

·mysterium fidei(1965)

· christi matri(1966)

·  sacerdotalis caelibatus (1967)

·Octagesima adveniens(1971)

·De institutiones(1977)

·Tanta Est(1978)

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey katka Giudetta Alghisi. yaja se Italiachanej katka.

wan ne iteku itukey katka  Giorgio Montini  Yaja se Italiachanej katka.

## kipia katka se wey cultura wan kimati Katka ne Tajtaketzalis
ne italiano, ne francés, ne alemán, ne inglés, ne español, ne portugués, ne latin

## Yaja mikik
Yaja mikik se tunal chilwasen ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual v kashtul ume (06 de agosto de 1978), ipanpa Kukulis pal   yulmiki tik ne techan vaticano, vaticano takutun ipal tutalyu tik ne italyu  poloniachanej katka  .

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Pablo_VI

https://www.vatican.va/content/paul-vi/es.html

https://www.google.com/search?gs_ssp=eJzj4tDP1Tcwjc82N2D04ihITMrJVyjLBAA42AXU&q=pablo+vi&oq=pablo+&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqDAgBEC4YQxiABBiKBTIGCAAQRRg5MgwIARAuGEMYgAQYigUyDwgCEC4YQxixAxiABBiKBTIMCAMQLhhDGIAEGIoFMgwIBBAuGEMYgAQYigUyBggFEEUYPDIGCAYQRRg8MgYIBxBFGDzSAQgzNDgxajBqN6gCCLACAfEF0gGlzyUMUjU&sourceid=chrome&ie=UTF-8#vhid=j2EKmuMt0nS1oM&vssid=_FpNgaLXQN6SSwbkPjpyN6Qo_54
George Harrison

George Harrison nesik se tunal se pual makwil, ne metzti ume, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual yey (1943). Yaja nesik tik ne techan Liverpool, tik ne italyu Inglaterra. Harrison se takwikani, se sonchiwani, wan kwikalia iwan "The Beatles" katka.  Yaja inglaterrachanej katka. Harrison mikik se tunal se pual chiknawi, ne metzti majtakti se, tik ne shiwit ume shikipil se (2001). 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/George_Harrison

https://en.wikipedia.org/wiki/Liverpool

https://en.wikipedia.org/wiki/England
Gustavo Cerati

Gustavo Adrian Cerati, kaj tiktukeytiat **[[:es:Gustavo_Cerati|Gustavo Cerati]]**, katka se takwikani, sonchiwani, wan takwikalismawawasuani. Yaja nesik tik ne wey techan Buenos Aires ka Argentina, ne tunal se majtakti se, pal ne metzti chikwey, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume paul kahstul nawi (1959). Wan yaja mikik tik ne techan Buenos Aires ka Argentina, ne tunal nawi, pal ne metzti chiknawi, tik ne shiwit ume shikipil majtakti nawi (2014). Yaja kipia katka ume pual kashtul shiwit.  

Cerati se tatuktiani pal ne movimientoj itukey “rock latinoamericano” wan “rock en español” wan se yejyey tajtakwikanimet itukey Soda Stereo.

## Ipanpa ne itunal Ichtaka
Ne iteku itukey katka Juan Jose Cerati, wan yaja inan, itukey katka Lilian Clarke. Ne achtu isiwat itukey Belen Edwards. Cerati munamiktij iwan Edwards katka tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi paul chikume (1987).

Wan ne ume isiwat se siwaawil itukey Cecilia Amenábar. Cerati munamiktij Amenábar katka tik ne shiwit shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey. Yaja kipia katka iwan Amenábar se ipijpipil, wan itukey Benito Cerati wan se isiwapíltzin, wan itukey Lisa Cerati.

## Itekiw
1993: Ne tasujtalis itachishka tultik (Amor Amarillo) 

1999: Tenpukisa (Bocanada)

2002: Ishtikaya an (Siempre es hoy)

2006: Tiawit kan (Ahí Vamos)

2009: Itunal (Fuerza Natural)

## Ipanpa Uni
https://es.wikipedia.org/wiki/Gustavo_Cerati

https://es.wikipedia.org/wiki/Rock_de_Latinoam%C3%A9rica

https://es.wikipedia.org/wiki/Rock_en_espa%C3%B1ol

https://es.wikipedia.org/wiki/Soda_Stereo

https://es.wikipedia.org/wiki/Cecilia_Amen%C3%A1bar
H.P Lovecraft

Howard Phillips Lovecraft: Yaja se tawawasuani katka.

### Kan nesik katka?

 Yaja nesik se tunal se pual pal ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti tik ne techan Rhode Island, Estados Unidos. Wan mikik se tunal kashtul pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul ume tik ne techan Rhode Island, Estados Unidos.

### Ne Imiekawan

Ne inan itukey Sarah Susan Phillips katka. Inan mikik tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual se.

Ne iteku itukey Winfield Scott Lovecraft katka. Iteku mikik keman yaja se noy.

Ne isiwat itukey Sonia Greene Lovecraft Davis katka. Greene yaja se tawawasuani katka nusan. Yaja tekitket iwan yaja ne casoj "Yejemet mumutujket tik ne wey puyek at Martin" 

### Itewik
 

.
Haing S. Ngor

## Haing S. Ngor
Dr. Haing Somnang Ngor (1940-1996) katka tapajtiani tik Camboya. 

## Itunal katka Jemeres Rojos
Haing S. Ngor nesi katka tik ne techan Samrong Yong tik Camboya. Iteku katka tik China wan inan katka tik Camboya. 

Yaja mumachtia katka tik Lycée Preah Sisowath tik ne techan Phnom Penh wan muchiwa ken se tapajtiani pal ne sijsiwatket ujutzititiwit.

## Ne shijshiwit Jemeres Rojos
Ne shijshiwit 1975, ne Jemeres Chiltik kwijket katka ne techan Phnom Penh wan Haing Ngor kiinaya katka itekiw ika ne Jemeres Chiltik kinmikiat tuijikniwan kachka tajtapajtianimet wan tajtamachtianimet wan tuijikniwan amataketzat ne ajamachti. **Yajki tik ne chikitik kojkojtan wan kwawital.** Tik ne chikitik techan, ne isiwaw utztituk mikik. Nemanha yajki tik Tailandia wan EEUU. 

## Ipanpa Itajtakulis
Haing S. Ngor kikwij se takulis:

* Takulis Óscar tik ne shiwit 1984 pal ulinkwiwkil The Killing Fields
* 2 Tajtakulis BAFTA tik ne shiwit 1984 pal ulinkwiwkil The Killing Fields
* Takulis Globo de Oro tik ne shiwit 1984 pal ulinkwiwkil The Killing Fields

## Ujulinkwikwil

## Ajamachti

* Haing Ngor with Roger Warner, *A Cambodian Odyssey,* Macmillian Publishing Company, 1987. ().
* Haing Ngor with Roger Warner, *Survival in the Killing Fields,* Carroll & Graf Publishers, 2003; 515 pp. ().

## Ipanpa Uni

# https://es.wikipedia.org/wiki/Haing_S._Ngor
#  tik Internet Movie Database
Hamacaj

Ne hamacas, chayunti tik nawat, chinchorro u nusan itukey hamaca paraguaychanej (Ka Argentina wan Uruguay), se datka pal tikuchit u pal tiktzakwa nuijish wan pal timusewiat. Miak kwachti ken se matat tikchiwat tiktzumat ichti.

Ne itukey hamaca tik taino. Ne hamacas kipiat sujsul itachiska. Ne hamaca nesik ka America kan nemi ne wey puyek at. Sujsul wey tik techan ka ne Caribej wan sujsul wey tik ne tajtawikani tik ne at ika kiulini wan ne ishpuyawi. Ne hamacas tikchiwat ichkatm ichwit wan tikchiltiat shikilit wan ujukse. Tikitat hamacas miak itachiska; itachiska chiltik, susul, tultik wan ujukse. 

Ne hamacas tesu Kichiwat ne mayas katka. 

## Kupawichi
Ne kupawichi se kwijpal pal mukupawia, kikwit ne chijchikitik, itukey hamaca tik Argentina, Costa Rica, Paraguay y Uruguay.

## Referenciaj

# https://es.wikipedia.org/wiki/Hamaca
# https://es.wikipedia.org/wiki/Columpio
Harriet Tubman

Harriet Tubman kaj tiktukeytiaj Araminta Ross. Yaja nesik tik ne techan Dorchester County, Maryland. Se takutun ipal Estados Unidos. Tik se shikipil chikwey tzunti se pual (1820). Yaja  itejtekuwan esclavos inhtekuyu Mary Pattinson Brodess wan Anthony Thompson Katka. Itekuyu inhmaka Harriet Tubman katka wan yaja se siwapil katka, se takat istakchin muchaluj itzuntekun ipal Harriet wan yaja kipia kukulis itzuntishyu, kikukua kitzuntekun, wan kukulis kuchi pal wey itunal katka.  

Yaja kinamikitia se takat itukey John Tubman tik ne se shikipil chikwey tzunti ume pual nawi (1844). Ne se shikipil chikwey tzunti ume pual chiknawi (1849) yaja kikaki itekuyu kinamaka ya. Yaja chulua ipal tamakihstilis. Yaja ichan nemi Philadelphia, Pennsylvania. Yaja kiajsi ne tutekiw wan ne yankwik itunal katka. 

Ne se shikipil chikwey tzunti ume pual majtakti (1850), ne ipilu itukey Kessiah, itekuyu kinamaka ya. Harriet ujuksenpa pashalua ipalewia chulua ya. Yaja pashalua kashtul nawi iwan, kipalewia iijikiwan katka. Yaja kiishpata ne ujti kituktia ikniwan ne Canada katka. Yajini “Tepuskwilin ujti talchi” katka.  

Harriet tejtetzilnaj keman ipalewia iijikiwan ne “Tepuskwilin ujti talchi” kiwika ne pistola pal kinmutia iijikiwan kaj kineki kikwepilia, kimaka ne pajti kikuchteka ne shujshulet katka. kipalewia nawi pual iijikniwan katka. Yaja wey ne Estados Unidos katka. Ne itekuyu kineki ya katka $40,000 ipal ya. Ne takat itukey John Brown kimaka ne itukey “La General Harriet Tubman”. 

Ne Guerra Civil, pewa se shikipil chikwey tzunti yey pual se (1861). kipalewia ne erjecito de la Union. Yaja tamanani, tapajtiani, wan espia. Yaja achtu sijsiwaket kituktia ne ejercito de la Union. Yejemet kipalewia 750 iijikiwan pal esclavitud. 

Keman ne guerra tami, Harriet ichan nemi Auburn, Nueva York. Yaja kinamiktia se takat itukey Nelson Davis, se shikipil chikwey tzunti yey pual chiknawi (1869). Yejemet adoptar ne noya itukey Gertie. 

Yaja ipalewia sijsiwaket itukey Susan B. Anthony, Ida B. Wells, wan Elizabeth Cady Stanton pal derechos pal sijsiwaket. Yaja mikik tik se shikipil chiknawi tzunti majtakti yey (1913) iwan imiekawan.

## Ne Itunal Ichtaka
Ne inan itukey katka Harriet Green katka wan ne iteku katka Ben Ross katka. Yejemet kipiat nawi ipijpipil.

### Ipiliwan
Gertie Davis

### Ishuleyu
Nelson Davis

### Ikman Ishuleyu
John Tubman

## Ipana Uni


## Ijilpika
H.P. Lovecraft

= H.P. Lovecraft =
Howard Phillips Lovecraft, kaj tiktukeytiat H.P. Lovecraft, nesik tik ne techan Providence, tik Rhode Island, Estados Unidos, se tunal se pual pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti (20/09/1890).

Yaja se wey tawawasuani. 

## Itunal ichkata.
Lovecraft iteku itukey Winfield Scott Lovecraft wan inan itukey Sarah Susan Phillips. Iteku mikik kwak Lovecraft kipia chikwey shiwit katka. 

Lovecraft mumachtia amatachia kwak yaja kipia yey shiwit katka. Yaja sujsul igustuj amatachia ken Sherlock Holmes wan "*Corazón delator*" pal Edgar Allan Poe. Kwak Lovecraft piltzinchin yaja sujsul igustuj kiishkejketza cajcasoj ka kojtan katka.

Yaja tesu yawi tamachtiluyan ikan yaja mumachtia tik ne ichan katka. Yaja kukunawi miak tanestuk katka. 

Kwak Lovecraft kipia majtakti nawi shiwit, itatanoy Whipple Van Buren Phillips mikik. Lovecraft sujsul iyulu chuka yaja kineki mumiktia katka. 

Lovecraft neki mumachtia ne sijsital tik ne wey tamachtiluyan, melka yaja tesu weli ikan yaja kuyuka. 

Kwak Lovecraft kipia se pual majtakti shiwit, inan mikik, kay yaja sujsul neki. Ume metzti nemanha inan mikik, Lovecraft kishmati Sonia H. Greene, se shumpetanamakana wan tawawasuani. Yejemet munamiktiat tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual nawi (1924).

Lovecraft sujsul tzinshuti. 

## Ne itekiw.
Kwak Lovecraft kipia kashtul shiwit yaja wawasua achtu icasoj itukey “*La bestia en la cueva*”. 

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual yey (1923) yaja wawasua ne pichawak amachti “The Conservative” katka. Uni shiwit, ne pichawak amachti “*Weird Tales*” kikinhilwitia miak Lovecraft icasoj katka. Ka né Lovecraft kishmati ujukseuk tajtawawasuanimet namej Robert Bloch, Clark Ashton Smith, Frank Belknap Long, August Derleth wan Robert E. Howard, tawawasuani pal “*[[:es:Conan_el_Bárbaro_(personaje)|Conan el Bárbaro]]*”, Lovecraft wey ichaku. Yejemet kichiwa ne “Yawal pal Lovecraft” katka. 

Lovecraft kiwawasua miak amachti, wan itekiw namej tawawasuani ichtaka nusan katka. 

### Ne imajmachti:

* *El Alquimista* (1908).
* *Dagón* (1917).
* *Los gatos de Ulthar* (1920).
* *La música de Erich Zann* (1921).
* *La llamada de Cthulhu* (1926).
* *El caso de Charles Dexter Ward* (1927).
* *El color del espacio exterior* (1927).
* *Historia del Necronomicon* (1927).
* *El horror de Dunwich* (1928).
* *El que susurra en la oscuridad* (1930).
* *En las montañas de la locura* (1931).
* *La sombra sobre Innsmouth* (1931).
* *Los sueños en la casa de la bruja* (1932).
* *El ser del umbral* (1933).
* *El clérigo malvado* (1933).

## Keman Mikik?
Lovecraft mikik tik Providence se tunal kashtul pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul ume (1937). Yaja kukuya pal ne iijijtimekayu. 

Yaja kitalpachujket kan nemit shajshaput “Swan Point” iwan ne imiekawan. 

## Ipampa ini


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/H._P._Lovecraft
Haruki Murakami

Haruki Murakami se tawawasuani Japonchanej. Kinnamaka miak ajamachti wan kutu casoj tik Japon wan ne taltikpak. Itekiw kipatat tik ume pual majtakti tajtaketzalis katka. Kimakat miak tajtakulis ken ne “Gunzo Prize for New Writers,” ne “World Fantasy Award,” ne “Tanizaki Prize,” “Yomiuri Prize for Literature,” ne “Frank O'Connor International Short Story Award,” ne “Noma Literary Prize,” ne “Franz Kafka Prize,” ne “Kiriyama Prize for Fiction,” ne “Goodreads Choice Awards for Best Fiction,” ne “Jerusalem Prize,” wan ne “Princess of Asturias Awards.”

## Ne Itunal Ichtaka
Murakami nesik tik ne techan Kyoto tik Japon nemanha “Segunda Guerra Mundial.” Kiskaliat tik ne tejtechan Nishinomiya, Ashiya, wan Kobe. Yaja sujsul igustuj ajamatchti wan son kan kalaki ne tunal wan Rusia nusan. Amatachia tawawasuani ken Franz Kafka, Gustave Flaubert, Charles Dickens, Kurt Vonnegut, Fyodor Dostoyevsky, Richard Brautigan wan  Jack Kerouac. Ini tesu kenha miak tawawasuani witz Japon.

Murakami imumachtia tik ne wey tamachtiluyan Waseda University tik ne wey techan Tokyo katka. Uni ka kishmati Yoko katka, an isiwaw. Yejemet tesu kinekit kipiat ipijpipil.

Murakami se mutaluani. Pewa keman kipia se pual majtakti yey shiwit. Tik se tunal se pual yey pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul se (1996) yekawi ne achtu “ultramarathon,” mutalua se tzunti “kilometros” kiyawaltlia ne wey at Lake Saroma tik Hokkaido takutun ipal Japon katka. Tik ne shiwit ume shikipil chikume, kiwawasua ne amachti “What I Talk about When I Talk About Running.” 

## Tay Kichiwa?
Murakami pewa kiwawasua keman kipia se pual chiknawi shiwit katka. Tekiti tik ne achtu amachti, "Hear the Wind Sing," majtakti metzti katka. Kituktia ka se awilti pal ne amatachialis wan kimakat ne achtu takulis. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti yey (1973) kimawawasua “Pinball” katka. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual ume (1982), kimawawasua “A Wild Sheep Chase.” Ini yey amachti kichiwat ne “Trilogy of the Rat” (Yey Takutun pal ne Ombron Kimichin).

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual makwil, kimawawasua “Hard-Boiled Wonderland and the End of the World” wan ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikume kimawawasua “Norwegian Wood” katka. Kinamaka miak shikipil shikipil ajamachti katka. 

## Ijilpika
Haruki Murakami: https://en.wikipedia.org/wiki/Haruki_Murakami

Murakami kipatat tik ume pual majtakti tajtaketzalis: https://www.curtisbrown.co.uk/haruki-marukami-now-available-in-50-languages/
Hayley Williams

Hayley Williams nesik tik tunal se pual chikume (27) pal ne metzi majtakti ume (12) tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chiknawi (1988) tik Meridian, Mississippi tik ne italyu United States.

## Ne itekiw:
Hayley kichiwki katka yey yawaltakwikalis:

* *Petals for Armor* (Ume shikipil se pual; 2020)
* *Flowers for Vases / Descansos* (Ume shikipil se pual se; 2021)
* *Ego Death at a Bachelorette Party* (Ume shikipil se pual makwil; 2025)

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey Cristi Williams; yaja se Estados Unidoschanejket.

Wan ne iteku itukey Joey Williams. Yaja se Estados Unidoschanejket nusan. Hayley kipia ume iikaw.

Keman Hayley kipia katka majtakti yey (13) shiwit, yaja mijkwani ka Franklin, Tennessee. Tik ne techan, yaja kishmati katka Josh Farro, Zac Farro, wan Jeremy Davis. Nemanha, yejemet sojsonchiwanimet Paramore. Tik Paramore, Hayley takwika inpanpa iyulu chuka wan ne tasujtalis. 

Ne tatuktiani pal Atlantic Records kineki katka ma Hayley takwika isel pero Hayley kilwia tesu. Hayley ina ma yaja yaw-naka iwan ichajchakuwan. Neman Atlantic Records kinankilia ma eje Paramore weli sennemit. Yejemet kichiwki katka chikwasen yajyawaltakwikalis. 

Tik ume shikipil kashtul se (2016), Hayley munamiktia katka Chad Gilbert peroj an yejement tesu sennemi. Tik ume shikipil se pual ume (2022), Hayeley muilpia iwan Taylor York; Taylor kitzutzuna ne mekawewet tik Paramore. Amejemet tesu ankimatit su yejemet sennemit an. 

Hayley kikwikwilua itzunkal miak itajtachishka. Yaja kinamaka ne itajtachishka pal itzunkal tik Good Dye Young.

Hayley tesu tzuntawana. Yaja kineki ne talsital sujsul yek: Hayley kipalewia feminismo, Black Lives Matter, wan No Music for Genocide. Yaja tesu igustuj conservatismo wan ne tatuktiani pal italyu United States Donald Trump. 

## Ipanpa ini:


## Ijilpika:
https://paramore.net/ Paramore Official Website

https://gooddyeyoung.com/ Good Dye Young Official Website

https://www.hayleywilliams.net/ Hayley Williams Official Website
Helen Keller

Helen Keller nesik tik ne techan Tuscumbia, Alabama tik se shikipil chikwey tzunti nawi pual, metzi chikwasen se pual chikume (June 27, 1880). Yaja kipia sulunik ne itzuntishyu kukulis keman yaja kipia kashtul nawi metzti. Yaja tesu kikita wan tesu kikaki katka.  

Anne Sullivan se tamachtiani ne Helen Keller, graduado pal wey tamachtiluyan pal ne Ciegos. Yaja kimachtia ne Helen kimawawasua tajkwilulchin ne imey. kimachtia Helen braille wan ne tapalu especial ka Tamachtiluyan ne Perkins ka Boston, Massachusetts, se takutun ipal Estados Unidos. 

Keman kipia majtakti nawi, yaja pasalua ka Nueva York, Estados Unidos pal ume anos. Taketza sujsul yek. Yaja pashalua ne Massachusetts yawi Tamachtiluyan ne Cambridge pal sijsiwaket. Kunij yawi wey Tamachtiluyan ne Radcliffe, graduando Cum Laude se shikipil chiknawi tzunti nawi (1904).  

Yaja kimawawasua ume amachti itukey “La Historia de Mi Vida” se shikipil chiknawi tzunti ume (1902) wan “Optimismo” se shikipil chiknawi tzunti yey (1903). Yaja kimawawasua amachti wan articulos ne prevencion ne ciegos wan kukulis. 

Yaja kipalewia ne “Movemento ipal Sufragio Femenino”, sociolismo, ciegos wan pacifista kwak Ne Achtu Guerra Mundial. Ukseuk tilkwiliwintia itukey “Deliverance” kichiwa tik se shikipil chiknawi tzunti kashtul nawi (1919). 

Kawk Ne Ume Guerra Mundial yaja pashalua Kaltapajtiani Militares kinyulmaka ne soldados. 

Yaja iishmati presidentes ne Estados Unidos wan imanamiki Ne Medalla Presidential Ne Libertad se shikipil chiknawi tzunti yey pual nawi (1964). Yaja nusan imanamiki Doctorado Honorifico pal Glasgow, Harvard, wan Wey Tamachtiluyan ne Templo.  

Yaja mikik se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikyey ne Metzti chikwasen se (June 1, 1968). 

## Ne Itunal Ichtaka
Inan itukey Katherine Adams Keller wan iteku itukey Arthur H. Keller kaj ne tatukani, tawawasuani, wan ne veterano ne Ejercito ne Confederado katka. Yaja tesu kinamiktia wan tesu kipia pijpipil ika ne iikniwan yultaketzalis yaja tesu yejka ne isiwaw wan inan ika ya kipia discapacidades. 

## Ipana Uni


## Ijilpika
Helena Christensen

Helena Christensen nesik se tunal se pual makwil ne metzti majtakti ume, tik ne shiwit chiknawi tzunti yey pual chikwey (1968). Christensen nesik tik ne techan Copenhagen, tik ne italyu Dinamarca. Yaja dinamarcachanej wan se wey siwaawil.  

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Helena_Christensen

https://en.wikipedia.org/wiki/Copenhagen

https://en.wikipedia.org/wiki/Denmark
Harry Potter

## Harry Potter (Daniel Radcliffe)

Kaj tiktukeytiat “Daniel Jacob Radcliffe”. Yaja nesik tik Londrés se takutun ipal italyu Inglaterra se tunal se pual yey pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chiknawi (23/07/1989) wan teuk miki. Yaja kisat tik se wejweyak ujulinkwikwil  katka" “Harry Potter”.

## Itekiw

Yaja kinchiwa chikwey wejweyak ujulinkwikwil  kaj intukey: 

Harry Potter and the Philosopher’s Stone (ume shikipil se/2001)

Harry Potter and the Chamber of Secrets (ume shikipil ume/2002)

Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (ume shikipil nawi2004)

Harry Potter and the Goblet of Fire (ume shikipil makwil/2005)

Harry Potter and the Order of the Phoenix (ume shikipil chikume/2007)

Harry Potter and the Half-Blood Prince (ume shikipil chiknawi/2009)

Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1 (ume shikipil majtakti/2010)

Harry Potter and the Deathly Hallow – Part 2 (ume shikipil majtakti se/2011)

The Woman in Black (ume shikipil ume/2012)

Kill Your Darlings (ume shikipil majtakti yey/2013)

Surreal drama Swiss Army Man (ume shikipil kashtul se/2016)

Thriller Now You See Me 2 (ume shikipil kashtul se/2016)

The Lost City (ume shikipil ume pual ume/2022) wan

The Al Yankovic Story (ume shikipil ume pual ume/2022) 

Kaj miak tuijikniwan kikuat. Tesu akaj weli kinimakat ukchupi yawaltakwjkalis ken Harry Potter. 

Yaja tekiti katka iwan Nickelodeon tik The Amanda Show (intzalan se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul nawi/1999 wan ume shikipil ume/2002), Drake & Josh (intzalan ume shikipil nawi/2004 wan ume shikipil chikume/2007), nek ne serie The Fairly OddParents (intzalan ume shikipil majtakti se/2011 an ume shikipil majtakti nawi/2014).  

Kimakaket majtakti takulis Grammy Award.

## Itunal ichtaka

Ne iteku itukey Alan Radcliffe wan ne inan itukey Marcia Gresham. 

Yaja kipia se pipil. Ne achtu isiwaw itukey katka Erin Darke. 

Munamiktijket tik ne shiwit ume shikipil majtakti ume/2012.

Se iipan inoya taketza nahuatl wan ukse iipan inoya taketza purepecha.

## Ipanpa ini
   

## Ijilpika (links)
Hermandad de Jesús Nazareno de los Viacrucis Sonsonate

Yaja nesik se tunal majtakti pal ne metzti ume pual (10/02/1,940) achtu ne intekuyu se kan musenpuzuat kaj yawit ka tiupan keman tamik ne se tzunti shiwit patanuk.

Kaj kichiwki ne Santuj?

Ne Santuj kichiwki Julio Dubois tim Guatemala tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual chiknawi (1,929) wan kitakulij Dionisio Escalante.

Tay kichiwat ne Hermandad?

Kichiwa ne lilish pal ne wey ume pual tanestuk iwan chikwasen tuijikniwan kisat nejnemit iwan Sajsantuj tik ne Viacrucis kwak ne chikwasen tunal makwil tik ne wey ume pual tanestuk, ne tuijikniwan kisat nejnemit inwan Sajsantuj tik ne  "Domingo de Ramos" wan "Domingo de Resurrección ".

Intzajzalan ne tajtatukianimet ka yaja kipiak Alejandro Orellana, José H.Guzmán, Victor Manuel Ortiz, Daniel Zelidon, Carlos Antonio Castillo, Antonio Selek Chaín, Julio Battan, Manuel de Jesús Rossell, Guillermo Alvarez, Julio Cesar Augusto Cordova, Edson Wilfredo Moran Conrado wan an ne tatuktiani Oswaldo Enrique Larín Deleó n.

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual ume (1,992) ne tatuktiani Edson Wilfredo Moran Conrado wan ne tajtakamet wan musenpuzuat kaj yawit ka tiupan inaket ka kichiwket se shulun yankwik.

Keski Tajtakamet wan Sijsiwatket kikechtanuat ne Shujshulun?

Ne shulun tik Jesús kikechtanuat se pual tajtakamet. 
Ne shulun tik ne siwapil María kikechtanuat kashtul yey Sijsiwatket. 

Ipanpa ne Inkwahwach

Ne tajtakamet kitaliat se túnica, se intzunzajka itachishka pushawak, se inkwajtzin, se anmutzajka, se mekat tik ne itachishka istak. 

Ne sijsiwatket kitaliat se wipil itachishka istak,  se kweyat itachishka pushawak, se intzunzajka itachishka tiltik.

Ipanpa Ini

Ijilpika

https://&#x20;hermandad&#x20;de&#x20;Jesus&#x20;Nazareno&#x20;de&#x20;los&#x20;Viacrucis&#x20;Sonsonate
Hermandad de Jesús Resucitado Sonsonate

Yaja nesik tik ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil majtakti (2,010) majtakti ume tajtakamet kan yejemet musenputzuat iwan ne palej Ricardo Cuestas wann nusan ne wey palej Mojica Morales (mikika) tik ne tiupan Nuestra Se;ora de Los Angeles tik Sentzunhat.

Kaj kitakulij ne Santuj

Ne Santuj kitakulij ne tijmiekwakan Granados kan yejemet musenputzuat tik ne Hermandad de Jesus Nazareno wan kaj kichiwket ne Hermandad de Cristo Resucitado.

Kaj Kichiwki ne Santuj

Ne Santuj kichiwki Jose Pachaca ka Itshalku wan yaja kenha ne Santuj ka Espa;a  wan kimakak tik ne Tunal Chikwasen Tijtika (Sabado de Dolores) tik ne unmi se shiwit wan ne Santuj tik ne Siwapil Maria (Virgen Maria) kimaka se talulchin ka te datka se Santuj Eduardo Clark yaj kipia pajpaki iishkalyu yajika kitukeykiat Madre de la Resurreciion.
Ini HERMANDAD kichiwki ka tiujiknikniwan kista nejnemit inwan sajsantuj tik ne Tercera Caida (wetzi yey ujti) ka pejki intzajzalan ne shijshiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti (1,970) wan se shikipilo chiknawi tzunti nawi pual (1,980) ka pewa intzalan achtu wan ne ume tik ne tunal chikwasen tik ne wey ume pual tanestuk (cuaresma)
Hidalgo

**Hidalgo** se estadoj ipal Meshijku tik Ajkuik America. Ne 8 taltakutun nemi tik ajkuikpa, inawak Tlaxcala, Puebla, Meshijku, Querétaro, San Luis Potosí wan Veracruz. Kipia 84 techan, ne Pachuca de Soto iweytechan.

## Tejtepet
Ne estadoj kipia ume cordilleraj, achtu itukay Sierra Madre Oriental tik Sierra Gorda ne ukse itukay ipal Altiplano Mexicano tik ne cordilleraj ne tepet La Peñuela umpa Metepec techantakatun.

## Sejse ilpika tik ne Internet
* Ne Estadoj ipal Hidalgo
Galileo Galilei

Galileo di Vincenzo Bonaiuti de’ Galilei kaj tijtujeytiat Galileo Galilei u maya Galileo katka se wey sitaltamatiani  wan tatemuani ka Italia. 

## Tay kichiwki?
Ne wey tajtatemuani Stephen Hawking wan Albert Einstein katka kitukeytiat Galileo ne wey sitaltamatiani wan tatemuani. Ipal se iishwejkatikalis, Galileo ne achtu sitaltamatiani katka kitachia ne kuneshnaj talsital, ne chiltik talsital, ne metzi, wan ne Neshtamalani tik 1610.

Galileo katka kimati "Heliocentrismo copernicano," ne tamatilis ka ne tunal, te ne Taltikpak, ne tajkulis ipal ne sental. Uni tamatilis katka tesu ne tamatilis ipal ne tiupan catholica. Tik ne amachti ipal Galileo itukey Https://en.wikipedia.org/wiki/Dialogue_Concerning_the_Two_Chief_World_Systems Dialogue Concerning the Two Chief World Systems], Galileo kiktujtumakilwik Papa Urbano VIII. Tik 1615, ne Romachanej Inquisición arrestaron Galileo. Galileo katka "arresto domiciliario" tik yaja katka mikik tik ne shiwit 1642.

## Ne itunal ichtaka

Galileo nesik se tunal kashtul pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti yey pual nawi (15/2/1564) tik ne techan Pisa, tik ne italyu Ducado ipal Florencia (uksan Italia). Ne inan itukey katka Giulia Ammannati wan ne iteku itukey Vicenzo Galilei. Yaja kipia five siblings katka. Yaja katka tesu ikman isiwaw, peroj yaja kipia yey ipijpipil iwan Marina Gamba: ume isiwapíltzin (Virgina wan Livia) wan se ipíltzin (Vincenzo). Galileo mikik se tunal chikwey pal ne metzti achtu tik ne shiwit chikwasen tzunti yey pual ume (8/1/1642). Yaja mikik ika katka kipia tutunik.

## Ipanpa ini


## Ijilpika
Brecht, Bertolt (1980). *The Life of Galileo*. Eyre Methuen. ISB 0-413-47140-3.

O'Connor, J. J.; Robertson, E .F. "Galileo Galilei". *The MacTutor History of Mathematics archive*. University of St Andrews, Scotland.

Whitehouse, D. (2009). *Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science*. Sterling. p. 219. ISBN 978-1-4027-6977-1.
Honduras

**Honduras** se tal tik ne Shiktal. Ne tatuktiani ipal Honduras itukay Porfirio Lobo. Honduras kipia 8 millones ipal chanejket. Tik Honduras taketzat tik Castilla, nusan nemit sejseuk taketzalis, sejse yejemet ne Garifuna, Tol, Chorti wan Miskitu, pero sema chiupichin taketzat ini tajtaketzalis. Ne tumin ipal Honduras ne Lempira.

Honduras kiyawaluat Kuskatan (El Salvador) wan ne Nejmachat ka tatzinu, wan ne Caribe ka ajkuikpa. Honduras kipia Kwajtemalan tik ne ladoj kan kalaki ne tunal. Ne Caribe wan Nicaragua nemit ka taneshkan.

Honduras kipia 18 taltakutun. Ne weytechan ipal Honduras itukay Tegucigalpa. Ne weytechan nemi tik ne talkutun itukay Francisco Morazán. Tegucigalpa nemi inawak ne seuk techan, itukay Comayagüela.

## Sejseuk pal tikita tik ne Wikipediaj Tik Nawat
* Meshijku
* Alemania
* Canada

## References

__NOTOC__
Howard Ashman

= Howard Ashman =

Howard Elliott Ashman (1950-1991) se tawawasuani Estadounidensechanej katka. 

## Itunal Ichtaka
Howard nesik tik ne techan Baltimore ne shiwit 1950. Inan Shirley Thelma Glass wan iteku Raymond Albert Ashman katka. Ashman kipia se iikaw katka : Sarah Ashman Gillespie.  

Ne shiwit 1968 kimakat amat tik Tamachtiluyan Universidad de Boston wan nemanha tik Tamachtiluyan Goddard College wan nemanha tik Tamachtiluyan Universidad de Indiana. 

Howard Ashman siwayulu katka. 

## Itekiw
Howard pejtuk itekiw tik ne shiwit 1974, pal ne kal ajamachti Grosset & Dunlap. Nemanha, ne shiwit 1977, WPA Theater tik ne techan Nueva York. Ne shiwit 1979, mutekitilia iwan Alan Menken ipanpa ne musical *"God Bless You Mr. Rosewater"* wan ne shiwit 1982 ipanpa *"Little Shop of Horrors"* katka. Sujsul wey katka. Ne shiwit 1986 mutekitilia ipanpa ne musical *"Smile"* kan munamiki iwan Jodi Benson (ne iijiu Ariel tik ne ulinkwikwil *"La Sirenita"*). *"Smile"* tesu yek katka, pero ne shiwit 1986 pejtul itekiw pal Walt Disney Animation Studios pal ne ulinkwikwil *"Oliver y su pandilla"* wan sujsul yek katka. Nemanha, kinutzki Alan Menken pal itekiw ipanpa miak ujulinkwikwil: *"La Sirenita"* (ne shiwit 1989), *"La Bella y la Bestia"* (ne shiwit 1991) wan *"Aladdin"* (ne shiwit 1992).

## Ipanpa Itajtakulis
Howard Ashman kikwij miak tajtakulis, ume tajtakulis Oscar nusan :

* 2 Tajtakulis Óscar tik ne shijshiwit 1984 pal tajtakwikalis *"Talchi ne wey puyek at"* (tik "La Sirenita) wan *"La Bella y La Bestia"*
* Se takulis Golden Globe pal ulinkwikwil *"La Bella y La Bestia"*
* 5 tajtakulis Grammy Awards
* Se takulis Laurence Olivier Award

## Ken mikik?
Ne shiwit 1990, Howard Ashman kukuya iwan VIH katka. Yaja mikik ne shiwit 1991, katka *"La Bella Y La Bestia"* wan *"Aladdin"* kisashket wan katka kikwij ne takulis Oscar pal ne ulinkwikwil *"La Bella Y La Bestia".* 

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Howard_Ashman
# https://d23.com/walt-disney-legend/howard-ashman/
# https://www.waltdisney.org/education/talks/remembering-howard-ashman-disney-legend-don-hahn-and-special-guests
Hábitos Atómicos

### [[:es:James_Clear|James Clear.]]

Yaja se tawawasuani ka Estados Unidos chanej. Ne tuijikniwan kishmatit ika ya kimawawasuj ne amachti Hábitos Atómicos.

Ka yaja kisumak tik ne iishkalyu iwan se kwawit pusti ka mawiltia wan mima. Itejtekuwan kwikaket pal ne kal tapasjtiani.

Ne tajtapasjtiani inaket, yaja kipia tapantuk ne itzuntekun wan nusan tapanuk ikwatapal, wan nusan ne iyak sujsul tapanuk. Ne tajtapajtini  iajkawket ma kuchi pal miak tanestuk.

Sujsul tanestuk panuk pal  ne itejtekuwan kishtijket ka ne kal tapajtiani; wan panuk ukse miak tajtanestuk pal yaja welik nemi yek. Keman yaja sujsul nemi yek, yaja kipatak pal kichiwa ne itejtekiu.

Keman yaja pajtik, yaja kiwawasua ken tekitki pal nenki sujsul yek. Ikujkunpawan mujmusta kitajtalij ma kiwelit pal tekitit chupichin wan nemit sujsul yek; yajika yaja kichiwki se amachti.

### [https://d3g4v0cf6ioz32.cloudfront.net/teccuicalli/BibliotecaGrupos/d8cd22cd_e2d0_424d_91e7_e43c4b38875e.pdf Hábitos Atómicos.]

Keman yaja tamik ne amachti kitukey Hábitos Atómicos. Yaja kishtij miak amachti pal ne tuijikniwan kikuat wan amatachiat wan mumachtiat.

Ne amachti kina: keman tejemet tipatat chupichin ken kichiwat ne tajtaysan tesu yek, wan tejemet tikpatat mujmusta tejemet tikpiat ukse tajtaysan sujsul yek.

Pal kichiwa ne tajtaysan tesu yek wan tejemet tikpatat tik tajtaysan sujsul yek, ne amachti techkilwia techtekitit kiane:

# Tikitat sujsul ne tajtaysan naja nikneke (Hacerlo Obvio) 
# Kichiwa sujsul galanchin (Hacerlo atractivo)
# Tesu tekiti sujsul (Hacerlo facil)
# Nemi pajpaki ma tamik (Hacerlo satisfactorio)
Héctor Martínez

## '''Héctor Josué Martínez Flores.'''

**[https://revistaculturel.com/rostros-de-la-cultura/hector-martinez-y-su-lucha-contra-la-muerte-del-nahuat/?fbclid=IwAR1WmYdm3r0Pz_c0dEM2qd15WXgQcPtozwQhuMKWuqqwtbEjji-wJ1TPdow Héctor Josué Martínez Flores].** kaj tiktukeytiat **[https://rising.globalvoices.org/blog/2020/02/17/interview-with-hector-josue-martinez-flores-activist-of-the-nawat-language/?fbclid=IwAR1f9972CotvMi2phKfWDlm0sNeTLdirHZZs2RF8mZKGh2pz_cMtmcpj70o Héctor Martínez],** nawatamachtiani pal Kuskatan.  Yaja se nawatamachtiani kaj mumachtia iwan ne MINED wan yaja se ipal yey pual majtakti nawatajtamachtianimet ka MINED kinmakat se wey amat.

## '''Ipanpa Héctor Martínez.'''
**Héctor Martínez,** nesik se tunal kashtul pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume tik ne techan Kushultepet pal Kuskatan.

Ne inan itukey Patricia wan itzuntukey Flores, wan ne iteku itukey Héctor wan ne itzuntukey Martínez.

**Héctor Martínez,** se nawatamachtiani wan kiski ka MINED ken se wey tamachtiani pal ne nawat.

Wan yaja kichiwa ne amat Timumachtikan Nawat, se wey wan tumak kalamachti ipanpa ne nawat.   Ka né nemit ujulinkwikwil iwan ne tajtamachtilis pal ne nawat, takwikalis, cajcaso, podcast, yankwik tajtaketzalis wan muchi ne dajdatka ipanpa ne nawat.

**Héctor Martínez,** kimachtia ne nawat tik ne tamachtiluyan ne Ichan Safoura.

Ne Ichan Safoura se tamachtiluyan kan tamachtiat nawat, ka né Héctor tekiti inwan Nantzin Sixta Pérez wan ne Tajtzin Renato Alfonso pal kimachtiat ne Nawat.

## '''Tay Kichiwtuk?'''
Yaja kichiwa ne amat Timumachtikan Nawat. se wey wan tumak kalamachti ipanpa ne nawat.   Ka né nemit ujulinkwikwil iwan ne tajtamachtilis pal ne nawat, takwikalis, cajcaso, podcast, yankwik tajtaketzalis wan muchi ne dajdatka ipanpa ne nawat, wan Tamachtiani ne Ichan Safoura.

Yaja kichiwki ne achtu amachti iwan ijiu tik Nawat. ne Amachti itukey "El Tabudo" tik Kastiyaj wan itukey "Ne Lujlun Takamichin" tik nawat iwan ne tamawawasuani Jessy Carlisle wan kinamakat ne amachti tik Amazon.

Nusan tekitki iwan Nantzin Sixta Pérez ne achtu amachti iwan tajtaketzalis tik nawat.

## '''Ipanpa Uni.'''


## '''Ijilpika.'''
https://www.laprensagrafica.com/cultura/El-joven-que-se-niega-a-dejar-morir-el-nahuat-20210109-0058.html?fbclid=IwAR2mKmxX7P_ti7kwrvWqw0RBAbIFzcgB33hiD9GeLkQGUORwkRmdWoa14sA 

https://revistaculturel.com/rostros-de-la-cultura/hector-martinez-y-su-lucha-contra-la-muerte-del-nahuat/?fbclid=IwAR1WmYdm3r0Pz_c0dEM2qd15WXgQcPtozwQhuMKWuqqwtbEjji-wJ1TPdow

https://www.laprensagrafica.com/cultura/Timumachtikan-Nawat-resultados-del-proyecto-que-busca-revivir-el-Nahuat-20210811-0068.html 

https://www.laprensagrafica.com/cultura/El-nahuat-se-revitaliza--con-el-primer-diccionario-hecho-por-una-hablante-nativa-20230218-0056.html

https://rising.globalvoices.org/blog/2020/02/17/interview-with-hector-josue-martinez-flores-activist-of-the-nawat-language/?fbclid=IwAR1f9972CotvMi2phKfWDlm0sNeTLdirHZZs2RF8mZKGh2pz_cMtmcpj70o
Hind Rajab

Hind Rajab se siwapilchin ne chikwasen shiwit ne yaja kimiktia pal ne tajpiani Israelí tik ne metzti se, tik ne ume shikipil se pual nawi ne wey techan Gaza, Palestina. Hind ne se yultuk ne chikwasen keman ne tawikani ne ipal iiknew yejemet kiitzkiat pal ne tajpiani Israelí. Ne tajpiani Israelí kiatajkut melaktik wan kimiktiat ne tajtapajtiani ne tawikani pal ne kukuyani kititaniat pal inishtia ne Hind. Yejemet tajpiani Israelí mutewelneki inchiwa achkachin  pal ne tawikani. Ne kinawatiat Al-Jazeera tajtanilia ne situacion kinawatiat ne tanques israelíes inchiwa achkachin tik kwak ne. Ne casoj ne Hind kiishtia coberturaj keman ne publicój ipal kitukaytia tanutzalis ne yey oraj ka ne Takamet ne Kitajkua Metzti Chiltik Palestina. Hind yaja kiilwia ne tekitini: “Niknemi sujsul kimutia pal kipalewiat ma shiwikikan. Ma shiwikikan wan kiwika Pal kipalewiat, ¿Ma shiwikikan?”. Ne iikniwan ipal Hind tesu kipiat kikwepat ashta tay ne tajpiani Israelí yawit inpal majtakti ume sental nemanha. Tik ne majtakti pal ne metzti ume, tik ne ume shikipil se pual nawi ipal iiknew inmuneshtia ne tawikani ka ne iiknew  miktiwit wan ne  tawikani pal ne kukuyani ka ne tajtapajtiani miktiwit. Hind kimiki kisel chukakan tik ne tawikani ka ikuni ne ipal iiknew mimikinij. Hind nesik wan kimiki tik Gaza, Palestina.

## Ipanpa Uni


## Ijilpika

* Hind Rajab: Were Israeli troops around where the six-year-old was killed?: https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/hind-rajab-were-israeli-troops-in-the-area-where-6-year-old-was-killed
Ian McKellen

Sir Ian Murray McKellen nesik se tunal se pual makwil, ne metzti makwil, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual kashtul nawi (1934). Yaja nesik tik ne techan Burnley, Lancashire, tik ne italyu Inglaterra. McKellen se tamawiltiani inglaterrachanej. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Ian_McKellen

https://en.wikipedia.org/wiki/Burnley

https://en.wikipedia.org/wiki/England
Idle No More

Idle No More se tajtawelia pejki tik ne metzti majtakti ume tik ne shiwit ume shikipil majtakti ume. Pejki pal ne First Nations wan Metis wan Inuit tik ne Canada pal ne tal wan nusan muchi ne ijikman.

Tik ne shiwit ume shikipil majtakti se ne tatuktiani ne wey kalpuli ne canada itukey Stephen Harper kiwawasuki ne amat itukey Bill C-45 wan kikinpata ne muchi tik ne Canada. Yaja tesu kinekik kitajpia ne kojtan wan ne at. Kichiwki tesu uej pal ne tawikani tik ne at apanut tik ne ajapan tik ne itejtechan ijikman. Harper kinekik kinpanu kan panu ne petroleo. Tik ne metzti majtakti se pal shiwit ume shikipil majtakti ume Nina Wilson wan Sheelah Mclean wan Sylvia McAdams Saysewahum wan Jessica Gordon pejkit tajtaketzat wan tamachtiat. Ne tunal majtakti pal metzti majtakti ume miak tuijikniwan kitajtaniliaket wan kitzakwat itekiw wan sejseki mijtutiket pal ne wey ikajkalpui tal kitajpiat ne tal wan kojtan wan at. Se tunal majtakti se pal metzti se tik ne shiwit ume shikipil majtakti yey Harper kintajtaketzalij ne ijikman tajtatuktianimet. 

Idle No More iselia ne wey kajkapuli kinhishtiliat ka kojtan wan ne kintajtankit ijikman itechan. Kinekit **nekchiwa** ne ijikman wan ne wey kalpuli ipal Canada wan nusan kikintajpiat ne kojtan wan kiashitiliat ne amat UNDRIP wan kikintemuat ijikman sijsiwatket. Pejki tik ukseuk tajtalyu.

### Ipanpa Uni


### Ijilpika

* 
* 
* 
* "History of Idle No More". December 23, 2012. 
* Fraser, David (December 13, 2012). "Hundreds march in Regina against Bill C-45". Leaderpost.com. 
* Palmater, Pamela (January 4, 2013). "Idle No More: What do we want and where are we headed?". rabble.ca. 
* Van Gelder, Sarah (February 8, 2013). "Why Canada's Indigenous Uprising Is About All of Us". *Yes! Magazine*. 
* "Idle No More: History of Idle No More". Idlenomore1.blogspot.ca. December 10, 2012.
Iinii

## <big>'''Iinii'''</big>

Iinii ne bison kiajsi ka North America. Se turuj ishachi wan shelnaj wan tumak inakayu wan itzunkal pajsulijtuk. Ne Iinii sentzakatakwat wan anmejemet senpashaluat. Nemit ka Canada, Estados Unidos wan Mexico katka.

Igustu maltiat tik ne pulul wan tewti. Yejemet nejmachnemit wan tajtatziwis melka welit mukwalantiat. Yejemet mutaluat mutzinwewepat wan iwejkatika. Muchi yejemet kipiat itzujtzunwawyu wan musumat.

Ingustuj ne apan wan tzakat. Kipiat ne tejtekwani nemaj ne tumak pelu wan tekwani metzkujkutu wan kuyut wan tuijkniwan.

Pal Niitsiitapichanej ne Iinii nemit takwal wan tapalewis katka. Miak kitat ne kojtanchanej ken se tiut inpanpa wan kitakamatit. Kichiwat ne inkal pal kwetashti, ne tapech wan sesek inkoton wan wewet wan kushtalchin pal inujmiyu. Ne kumal pal ielishku, ne kwelpaj pal intzunkwawyu, ne takutunaya pal ujumit. Ne iluyu pal nakayusalijka. Ne awil pal inakastanhumiyu wan initztit. 

Ne Europeochanej kinmutapewiliat miak ijiinii katka, yajika nemit nawijchin katka. An mukwepat Iwan tapalewit, yajika nawi tzunti chiknawi shikipil t'il ne Yellowstone National Park.

## <big>Ipanpa Uni</big>


## Ijilpika
Bison https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bison

Boyd, Delaney P. (April 2003). Conservation of North American bison: status and recommendations (PDF) (Thesis). University of Calgary, Calgary, AB. doi:10.11575/PRISM/22701 OCLC 232117310 – via Buffalo Field Campaign

Cunfer, Geoff and Bill Waiser. Bison and People on the North American Great Plains: A Deep Environmental History. College Station, TX: Texas A&M University Press, 2016.

Halbert, N; Derr, J (1995). "A Comprehensive Evaluation of Cattle Introgression into US Federal Bison Herds". Journal of Heredity. 98 (1).

Nesheim, David A (2012). "Profit, Preservation, and Shifting Definitions of Bison in American". Environmental History. 17 (3): 547–77.
Ikmanpanutuk ipal España

Ikman, tik ne tajtal ne ashan muilwiat España wan Portugal nemituyat ne tejtechan Iberoj wan Vascoj. Ajsiket uksejse techan: ne techan itukay Celtaj, wan sejseuk ipal Poynikia, Grecia wan Roma; tipan sejseuk ne kistiwit ajkuik Europa wan ajkuik Africa. Ne Imperioj ipal Roma kalwikak ne itaketzalis, ne Latin; wan tik Africa ajsik ne taketzalis Arabej.
__TOC__

## Cristianojmet wan Morojmet

Ijtik miak shiwit, ka ajkuikpa tatuktiat katka ne Latintaketzat wan ka tatzinu ne Arabejtaketzat. Ka ajkuikpa, ijtik muchi ne Latintaketzat (ne nusan muilwiat "Cristianojmet") te nemituya sanse estadoj nian sanse tatuktilis; sejse takutun kipiatuya ne itatuktiani, wan seujseujti musumat katka ijtik yejemet.

Ne Latintaketzalis mupatak yajki nujme wan mukwepki tajtaketzalis tekenhat: ne Gallegoj, ne Castilla, ne Catalan wan sejseuk. Tik ne Techan Vascoj kipiatuya ukse taketzalis, ne Vascoj.

Tipan ne tejtechan "Cristianoj" pejket musumat iwan ne Arabejtaketzat (ne nusan muilwiat Morojmet) wan kinhishtilijket yajket intajtal, hasta semaya nakak ipal ne Morojmet ne taltakutun itukay Granada. Ne talmet ipal Castilla wan Aragon musenputzujket wan tik ne shiwit 1492 kinchulultijket muchi ne Morojmet wan Yudayujmet. Uni nusan ne shiwit kwak Cristobal Colon wan sejseuk ipal Europa ajsiket ijtik inbajbarcoj wan kishmatket America.

## Ne Wey Tetajtanilis wan ne Imperioj Español

Panuket miak shiwit wan Portugal muchijki se estadoj mukwajpilua, wan muchi ne uksejse tajtal wan tejtechan mukwepket ne estadoj itukay España.

## Sejseuk pal tikita tik ne Wikipediaj Tik Nawat
* España

## References