open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shuchit Cebollastin

## Shuchit Cebollastin

Galanchin ne shuchit cebollastin wan kipia ishnukta shujshuchitmet. Miak itajtachishka ne shuchit cebollastin.

Su tiktukat shuchit cebollastin tiyulpajpakit ipanpa yaja wan timuyulsewiat ne tuyulu wan ne tutzuntishyu wan keman tejemet tiktajpiat yek ne shuchit cebollastin kitakulia yankwik galanchin shuchit.

## Ipanpa Shuchit

Tejemet tikpiat ukchupi se pual makwil shikipil (25,000) shuchit wan yejemet weyat ka kwajkwawit. Asia wan America Central wan America del Sur kipiat ukchupi shuchit cebollastin wan ka America del Norte nemi pal weyat kalijtik.

## Ken kintajpia?

Sujshuchitmet cebollastin weyat ka ijpak kwajkwawit ika intzinweyaka kisaluat ka kwajkwawit. Yejemet tesu ingustuj sujsul tantunal. Su taja tikpia se shuchit cebollastin taja nemi pal kipia ka iwan chupi tunal wan chupi at. Taja nemi pal tikita itzinweyaka wan itzinweyaka nemi neshnaj taja muneki tikmaka at. 

## Ipanpa Uni


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Phalaenopsis

https://es.wikipedia.org/wiki/Phalaenopsis

https://www.thespruce.com/phalaenopsis-orchids-definition-1902866
Shuchit Ishuchiswayu

## '''Shuchit Ishuchiswayu'''
Kwawit ne Shuchit Ishuchiswayu tikishmatit ipanpa ishachi iswat wan shujshuchitmet ka weli weyat sujsul kojtik. Ne ichan nemi tik ne techan Americachanej wan Asiachanej. 

## '''Itukay casoj'''

Tikishmatit ken “Shuchit Ishuchiswayu” ika Pierre Magnol kajsi katka. Yaja mumachtia shujshuchitmet wan kwajkwawit ka Montpellier, Franciachanej katka. Achtu shuchit ishuchiswayu tikishmatit ken “M. Virginianachanej”, kiajsi ipanpa tatuktiani katka ka Norteaméricachanej ne se shikipil chikwasen tzunti nawi pual (1680). 

## '''Kipata'''
Ne shuchit ishuchiswayu ikman ka kipata katka ka itajtakayu, yajika ne iswat wan ne shujshuchitmet sujsul kojkojtik wan tajtakwawak pal ne tajtalichkwa kishiniat ne ishuchitewyu.

## Ipanpa uni


## Ijilpika
https://en.wikipedia.org/wiki/Magnolia

https://es.wikipedia.org/wiki/Magnolia

https://gardens.si.edu/learn/blog/the-botany-of-magnolias/
Shuchit Yawaltik Itajtachiska

## '''Shuchit Yawaltik Itajtachiska'''
Ne shuchit yawaltik itajtachiska ne ichan nemi tik ne techan Chinachanej, Coreachanej, wan Japonchanej. Ne Shuchit yawaltik itajtachiska nesi keman shuchikisa ne kojtan wan tami keman shini ne ijiwat ka kojtan. 

## '''Ne shujshuchit'''

Ne shujshuchit weli nemi kuchiltik, istak, o susul ika taksal ka shukuk kipia ne tal. Ka shukuk tal ne shujshuchit nemi susul; ka puyek tal ne shujshuchit nemi kuchiltik; wan ka sujsul puyek tal ne shujshuchit nemit istak.  

## '''Ken kitajpia?'''

*  Taja nemi pal sujsul  tikajwilia ne shuchit yawaltik itajtachiska  keman shuchikisa ne kojtan wan ne tunalko pal ajwituk ne tal.

*  Uni shuchit muneki ajwituk ne tal pal ne tesu mijmiki. Siujsiujti nemi pal tikteki sejse kujkutzitzin pal ne shuchit yawaltik weli weya miake. 

## Ipanpa uni


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/Hydrangea

https://en.wikipedia.org/wiki/Hydrangea

https://www.rhs.org.uk/plants/40792/hydrangea-macrophylla-(h)/details
Shuluitzkwinti

**Ne shuluitzkwinti** witz ka Meshijku. Ne Meshijkuchanejket kinpiatuyata  ini pejpelumet tik ne shiwit se shikipil yey tzunti se pual makwil (1325). Ne shuluitzkwinti kitukaytiat **sholo** u **xolo** nusan.

**Ken intachishka:** 

* Kipiat inhujmiyu tik ne intzuntekun wan tik ne inhijikshi
* Ne inewayu itachiska kupuknaj
* Ne intzinweyaka (ikwitapil) weyak wan istak
* Kwak chijchikitik intachiska istak
* Ne innajnakas ijkatuk
* Ne inhijish itachishka tiltik u kupuknaj

**Yejemet takwat:**

* Kwak kipiat nawi wan majtakti metzti, yejemet takwat seujti ka peyna wan ukseujti ka tayua.
* Keman weyat takwat seujti.

## Referenciaj
Scott Cawthon

## '''Scott Braden Cawthon.'''
Scott branden Cawthon kaj tiktukeytiat: Scott Cawthon. Yaja nesik tik ne techan tik Houston se Texas ipal Estados Unidos, se tunal se pual chikwasen pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti se (1971).

Yaja se tawawasuani wan yaja kichiwa ulinkwikwil awilti

## '''Ne itunal ichtaka.'''
Yaja mumachtia achtu tik The Art Institute ipal Houston. Wan yaja taketza ne tajtaketzalis: Inglés.

Yaja kipia chikwasen iujukichpíltzin.

## '''Ulinkwikwil Awilti'''
Sejsekisan:

* **Doofas** tik ne se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti nawi (1994).
* **Floppy Disk** tik ne se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul (1995).
* **RPG Max**, ***The Fifth Paradox, Lost Island*** wan ***Dank Knight wan Dinostria*** tik ne ume shikipil ume (2002).

* ***Legacy of Flan, Legacy of Flan 2: Flans Online*** wan ***Legacy de Flan 3: Storm of Hades*** tik ne ume shikipil yey (2003).
* ***Flannville, Junkyard Apocalypse*** wan ***Moon Minions*** tik ne ume shikipil nawi (2004).
* ***Flannville 2, Metroid: Ripped Worlds*** wan ***Chup´s Quest*** tik ne ume shikipil makwil (2005).
* ***The Misadventures of Sigfried the Dark Elf on a Tuesday Night*** wan ***Light from Above*** tik ne ume shikipil chikwasen (2006).
* ***Weird Colony, Legacy of Flan 4: Flan Rising*** wan ***Light from Above*** tik ne ume shikipil chikume (2007).
* ***Iffermoon*** tik ne ume shikipil chikwey (2008).
* ***The Powermon Adventure!, Slumberfish!*** wan ***The Pilgrim´s Progress: The Video Game*** tik ne ume shikipil majtakti se (2011).
* ***The Desolate Hope*** tik ne ume shikipil majtakti ume (2012).
* ***Aquatic Critters Slots, Vegas Fantasy Jackpot, Platinum Slots Collection*** wan ***Bad Waiter Tip Calculator*** tik ne ume shikipil majtakti yey (2013).
* ***Forever Quester, Jumbo Slots Collection, Slumberfish, Cropple, Pogoduck, Gemsa, Shell Shatter*** wan ***Five Nights at Freddy's*** tik ne ume shikipil majtakti nawi (2014).
* ***[[:es:Five_Nights_at_Freddy's|Five Nights at Freddy's]]*** tik ne ume shikipil kashtul pal ne  ume shikipil se pual nawi (2015 - 2024).

## '''Ipan uni.'''


## '''Ijilpika.'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Scott_Cawthon#:~:text=Scott%20Braden%20Cawthon%20(Houston%2C%20Texas,del%20juego%20ep%C3%B3nimo%20en%202014.

https://en.wikipedia.org/wiki/Art_Institute_of_Houston

https://freddy-fazbears-pizza.fandom.com/es/wiki/Scott_Cawthon#Biograf%C3%ADa

https://es.wikipedia.org/wiki/Five_Nights_at_Freddy%27s

https://drive.google.com/file/d/16TggnRdMGO69YXDqLPARM7uwSngCdVwx/view 

https://allnawat.com/?fbclid=IwY2xjawE825lleHRuA2FlbQIxMAABHXNt1RkJo7bxb-qEDQVnPuVdrqU0WIf4cTpuAeWLkoLtkyTnzCVbksWqJw_aem_PCXjzs6FV_YIgg668YiUsQ
Silvio Rodriguez

Silvio Rodriguez Dominguez Nesik tik San Antonio de los Baños, Cuba, ne tunal se pual makwil nawi, pal ne metzti majtakti ume, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual makwil se (29/11/1946). Yaja se Takwikalischiwani, takwikani, tanawatiani wan tatuktiani Cubachanjket . 

## <big>'''IPANPA SILVIO RODRIGUEZ'''</big>


Silvio Rodriguez iteku, itukey Víctor Dagoberto Rodríguez Ortega, se tatukani wan tzintalijkachiwni wan yaja inan, itukey Argelia Domínguez León, se tashimani, tamanani, tajpiani, tapalewiani tik ne inchan.

Silvio tikishmatit tik ne Americaj latinaj se wey takwikani wan Silvio kipalewij kipatak cuba iwan  ne movimientoj itukey "Nueva Trova" wan yaja kichiwketa ukchupi makwil tzunti yey pual tawikalis. Yaja kikwij ne takulis iwan Pablo Milanés, Noel Nicola wan Vicente Feliú. Keman yaja chikitik kinpalewiat tik ne kipatak katka, yajasan tekiti se takwikwiluani, Takwikalischiwani wan tajpiani katka.

Silvio tekiti ken tatuktiani tik ne Asamblea Nacional del Poder Popular de cuba (ANPP) tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey wan yaja kiajkaw ne itekiti  tik ne shikit ume shikipil chikwey wan yaja kipalewi ne ideologiaj comunistaj wan Fidel Castro.

## <big>'''ITEKIW'''</big>


Yawal Takwikalis:

1975: Tajtanestuk wan shujshuchit

1978: Al final de este viaje

1978: Sijsiwatket 

1980: itzinweyaka mishti - Rabo de nube

1982: Kawash iwan itzunkwawyu - Unicornio

1984: Tríptico

1986: Causas y azares (iwan Afrocuba)

1988: ¡Oh, tristeza! (iwan Afrocuba) 

1992: Silvio

1994: Rodríguez

1996: Domínguez

1998: Descartes

1999: pajpapalut (iwan Rey Guerra)

2002: Expedición

2003: Cita con ángeles

2006: Érase que se era

2010: Ne ume citaj

2015: Amoríos

2020: Para la espera

2021: Silvio Rodríguez iwan Diákara

## '''<big>IJILPIKA</big>'''
Simone Veil

Simone Jacob kaj tikukeytiat Simone Veil nemanha yaja munamiktia iwan Antoine Veil.

Katka yaja se wey siwat Tik ne Europaj, katka yaja ne tapalewani wan defensoraj de los derechos ipal ne sijsiwaket

## IPANPA SIMONE VEIL

Yaja nesik tik ne techan Niza, Francia,  pal ne tanestuk majtakti yey pal ne metzti chikume Tik ne shiwit se shikipil chik-nawi tzunti se cuál chikume (13 de julioj 1927); wan taja mikik tik ne techan Paris, Francia pal ne tanestuk se pual majtakti pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit ume shikipil kashtul ume (30 junioj 2017).https://journal.impact-european.eu/wp-content/uploads/2021/05/IMG_20210520_112742_resized_20210521_120331533.jpg

Keman katka yaja se siwapil , Katka yaja paki iwan imiekawan. Yaja kipia se ichan  iwan ne iteku takwikwilani,  ne inan wan yey imajmanujwan (ume ipipiwan wan se imanuj).  Muchi Nemi yek katka keman Pal ne metzi yey Tik ne shiwit se shikipil chik-nawi tzunti ume pual nawi( marzo 1944 ).

yaja wan imiekawan kikukujtukat ka italyu ka campoj de concentración Tik ne techan Auschwitz, Alemania.

Yaja wan ipipiwan nakak yultuk  wan Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual makwil,  kimukwepat ne italyu Franciaj.https://www.linternaute.fr/actualite/biographie/1776038-simone-veil-biographie-courte-dates-citations/

Simone Mumachtia pal ne tutekiw ne tapelewiani (derechoj) yaja tekiti sejse shiwit, Neman muchiwa se wey tatuktiani wan ne achtu siwat ka parlamento europeo https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/simone-veil_es namej tatuktiani (presidenta parlamentaria europea), yaja musuma inpanpa derechos ne sijsiwaket.

Yaja kichiwki ne ley al derecho al aborto https://www.linternaute.fr/actualite/biographie/1776038-simone-veil-biographie-courte-dates-citations/ tesu uej Pal ne sijsiwaket Tik ne shiwit  se shikipil chik-nawi tzunti yey Pual kashtul. Yaja kimakaket sejse tajtakulis. 

## IJILPIK

# Partida de nacimiento: https://journal.impact-european.eu/wp-content/uploads/2021/05/IMG_20210520_112742_resized_20210521_120331533.jpg
# Biografía, fechas claves y citaciones: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/simone-veil_es
# Sitio de la unión Europea: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/simone-veil_es
# Biografía, fechas claves y citaciones: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/simone-veil_es
Sinn Sisamouth

= Sinn Sisamouth =
Sinn Sisamouth (1932-1976) takwikani Camboyachanej katka. 

## Ne itunal ichtaka
Sinn Sisamouth nesik tik ne techan Stung Treng tik Camboya ne shiwit 1932. Iteku Sinn Leang wan inan Seb Bunlei katka. Yaja kipia se imanuj wan ume ieltiwan. Yaja kipij iijipan itajtatanoywan tik Laos, China wan Camboya. Iteku mikik keman Sisamouth piltzin katka. Ne shiwit 1939 (anka tik ne shiwit 1940), yaja yawi iwan imiekawan ka ne techan Battambang. Ka Battambang, mumachtij kitzutzuna ne mekawewet wan kimawawasua se tajtakwikalis. 

## Ne itekiw
Yaja pejki itekiw tik ne Radio Nacional de Camboya. Ne inan tatuktiani, Sisowath Kossamak, sujsul igustuj tajtakwikalis Sinn Sisamouth, wan kipalewki Sisamouth. Yaja kipia iijiu *crooner,* namej Frank Sinatra wan Nat King Cole. 

## Ken mikik ?
Anka yaja mikik tik ne shiwit 1976 keman ne shijshiwit iwan ne Jemeres Chiltik. Tesu akaj kimati keman wan kan wan ijtuk yaja mikik. Anka ne Jemeres Chiltik miktijket Sinn Sisamouth ne shiwit 1976 tik ne techan Prek Ta Duong.

## Ijilpika

* Don't Think I've Forgotten – A documentary about the Khmer rock and roll scene.
* Sinn Sisamouth Documentary
Sinti

Ne **sinti** (***Zea mays***) se kuyuchín gramínea. Tik ne Shiktal sujsul mutuka wan mukwa. Ne iish ne sinti itukay ne tawial, yaja ne takutun tay tikwat wan tiktukat. Ne tawial mutuka tik ne mil; nusan mutuka et wan ayuj itzalan ne tawial. Ne itakil ne sinti itukay ne elut. Welit tikwat ne elut, wan nusan welit tikuyat pal tikanat ne tawial. Kwak tiknekit tikwat, tikmanat wan tiktisit, wan iwan muchiwat ne tishti, ne tamal, ne atul wan sejseuk takwal. Nemit miak sijsinti; tik ne Shiktal ne sinti ne mukwa sujsul ne istak.

Ikman inat katka ka kwak pejki muchi, achtu muchijki ne tal, nemanha ne tajtakamet, wan tipan pejki tachia ne tunal; kwak tachishki ne tunal inat ka ne tajtakamet sujsul mumutijket ika kimatket ka ne tunal yawi inhipan pal kinhitzkia. Miak mikiket, wan ne chiujchiupi nakaket pejket tekitit kitukat sinti wan et. Ijkiuni tiwelit tikitat ka sujsul wey ipatiw ne sinti ipal ne Metzali.

Nusan techilwia ukse casoj pal ikman ken ne Nanawatzin wan ne iechkawan, ne Tepewa, techmakatiwit ne sinti: se tunal kitaket se tutut kikwa nemi ne sinti wan kipachiwijket pal kitat kan yawi kishtia. Kwak kitaket ka kishtia tik ne tepet, ne Tepewa kichijket mijmishti pal tikwini wan takipini, pal kishtiat ne sinti. Semaya ne Nanawatzin welik kalishtia. Tipan, ne iechkawan kikwajket; ne Nanawatzin te, yaja kitukak ne isin tik ne mil wan ijkiuni welik kipia senpa tawial pal kikwa, wan te muneki tapewia pal kipia takwal. Ne iechkawan te, wan kwak tamik ne sinti, yajket kichtekiliat ne isin ne Nanawatzin. Yaja kinhitzkij kwak techtekit nemit, kintakulij chiupi tawial wan kinmachtij ma tatukakan ken yaja pal kipiat senpa. Ini techilwitia ka sujsul ikman ne Metzali mumachtijket kitukat ne mil pal kipiat takwal, wan ijkiuni kichiwat katka kwak ajsiket ne Españolujmet wan kinhishtilijket ne tal.

Wan ukse casoj ina ka nemi pal tikpalewiat ne tukniwan kwak munekit, wan su te tikchiwat ijkiuni tiawit titashtawiat. Munamiktijket se takat wan se siwat wan kitukaket ne mil, wan kwak kitaket ajsi ka inchan se lamajtzin kitajtani takwal, kinashket wan inaket ka te kipiatuyat tatka pal kimakat, wan te kimakaket nian se chiupi tawial. Ne lamajtzin yajki. Kwak yajket kitentapuat kan kinashtuyat ne sinti, kumuni ne kalijtik, wan walkisket ne chapulintal wan kikwajket ne takat wan ne siwat. Uni pal techmachtia ka su tikpiat se chiupi sinti wan ajsi seuk ká te kipia tatka, nemi pal tikmakat chiupichin. Ijkiuni tikitat ka sujsul wey ipatiw ne sinti ipal ne Metzali pal ikman.

## References
Siwapil Ercilia Cruz López

'''<big>Siwapil Ercilia Cruz López</big>''' 

*Yaja itukey Ercilia, itzuntukey Cruz López.* 

*Yaja  nesik  se tunal kashtul pal ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti  yey pual majtakti nawi 1974. Ne itechan itukey Witzapan. Yaja ichan nemi tik ne kajkal itukey Barrio el Calvario.*

*Ne inan yaja itukey Elsa, itzuntukey García.Yaja tekiti ne sukit. Yaja se Nawatakeza.*

*Ne iteku yaja itukey Juan, itzuntukey Cruz Torres.* *Yaja tekiti tik kojtan. Yaja se* *Nawatakeza.* 

*Ne siwapil Ercilia keman kipiatuya kashtul yey shiwit, yaja mumachtij tatzuma, wan tekiti ne sukit, wan kichiwa kumal onbrón wan kumit chikitik wan onbrón.* *Yaja nusan kinamaka takwal, iayu tijlan wan iayu turuj.* 

*Yaja nusan tekiti tik kojtan. Yaja kituka mil, et, chil, ayuj, tumat, kilit, masakilit, jaral chichil, wan jaral puputuka.* 

*Tik ne shiwit ume shikipil se pual se (2021) kitukeytijket yaja ne Tatuktiani tik ne Asociación Witzapan Memoria Histórica de Santo Domingo de Guzmán.*
Siwatan

## Siwatan (tik Kajtiya Aguilares)
Siwatan (tik Kastiya Aguilares) se techan ipal ne takutun Kuskatan, italyu Kuskatan .

Siwatan  kinpia se pual se shikipil ume pual   majtakti se (21,051) techanchanejket.    

Ne Tuijikniwan  najnawamet  katka  tik Siwatan.   

Ne taketzalis Siwatan witz ka nawataketzalis wan kineki ina "Tierra de Mujeres" witz ka (Siwat: Mujer wan Tan tierra de: Tierra de mujeres)

Kitukeytiat techan Siwatan tik ne tanestuk se pual majtakti  pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti  ume pual chikwasen (30/09/1946) katka.

Kitukeytiat  wey techan Siwatan  tik ne tanestuk majtakti  pal ne metzti majtakti ume  tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti  yey  pual  majtakti se (10/012/1971) katka.

Ne apan tik ini techan intukey  ashelwate, Ne itejtepet intukey washapa wan Ne chino.

## Ne ujukse techan nemit unisan:
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan  Paisnal

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Neshapan wan washapan

Kan kisa ne tunal(este) iwan  Shuchitutuk wan Washapan

Kan kalaki ne tunal (oeste) Quezaltepet wan Neshapan

Nemi  32 k (se pual majtakti ume Kan witz ne ejekat ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 624.29 ha( yey tzunti  se pual chiknawi), nemi ka ikajku  299 m s. n. m. (se tzunti mawi pual majtakti chiknawi ka ijpak ne wey puyek at).

Wisatan   Kinpia ne: Barrio El Centro

Tik ne kojtan kipia 5 ( Makwil) kajtan techan:Ne Florida, Ne tunas, Ne Mangos, Pinalitos, Pishishapan

Ini techan kichiwket ne tajtakamet ijikman najnawamet.

Ne ahctu ilwit kichiwat tik ne 6(chikwasen) ka 15(kashtul) metzti  se (Enero).

Ne ahctu ilwit kichiwat tik ne 6(chikwasen) ka 15(kashtul) metzti  se (Enero) ipanpa ne Santuj  tajtzin pal ne Misericordia .

## Wey iujukichpiltzin Siwatan:
**1-** **Abraham de la Santisima Trinidad Barquet** : Yaja se sonchiwani katka

**2-** **Salvador Salazar Arrué** :Yaja se tawawasuani katka

3- Milena Mayorga: yaja se Tatuktiani. 

4- Judas: yaja se Tatzumani katka.

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://www.google.com/search?q=aguilares+con+qu%C3%A9+municipios+colinda+al+norte+al+sur+al+este+y+al+oeste&oq=aguila&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqBggDECMYJzIGCAAQRRg5Mg8IARAuGEMYsQMYgAQYigUyBggCECMYJzIGCAMQIxgnMg8IBBAuGEMYsQMYgAQYigUyBggFEEUYPDIGCAYQRRg8MgYIBxBFGDzSAQg5MTkzajBqN6gCCLACAfEF9UepGlSAq_8&sourceid=chrome&ie=UTF-8

https://es.wikipedia.org/wiki/Aguilares_(El_Salvador)

https://en.wikipedia.org/wiki/Aguilares,_El_Salvador

https://es.wikipedia.org/wiki/Cihuat%C3%A1n
Siwatewakan

**Siwatewakan** se taltakutun ipal Kuskatan tik Shiktal. Ne taltakutun nemi tik ajkuikpa, inawak Kwajtemalan wan Honduras. Kipia majtakti yey techan. Ne weytechan itukay Siwatewakan kenha ne taltakutun. Ikman kipiatuya metzali chajchaneket, yejemet katka  chortimet, pokomammet wan nawamet. Siwatewakan taltakutun, nemi ne ukse takutun ipal ne mas kipia tumin tik Kuskatan.

## Tejtepet
Ne taltakutun kipia yey cordilleraj, achtu itukay Alotepeque tik Metapan ne ukse itukay Apaneca wan Mita-comecayo.
tik ne cordilleraj Alotepeque nemi ne tepet Montecristo ini sejse ne sesek tepet tik Kuskatan wan kipia miak majmasat, cafe, shujshuchit wan miak kwajkwawit.
Apaneca kipia ne Ilamatepeque wan shushuknaj tepet (cerro verde) wan seuk Mita-cimecayo kipia Chingo tepet.

## Sejse ilpika tik ne Internet
* Ne kalpuli ipal Siwatewakan
* Siwatewakan historiaj
Siwatewakan techan

**Siwatewakan** (tik castillaj: Santa Ana) se techan tik Kuskatan (El Salvador), wey techan tik ne taltakutun Siwatewakan. Yaja ne ume techan ipal ne mas kipia tumin tik Kuskatan; wan kensan ne mas wey techan tik kan kalaki tunal ipal Kuskatan. Yaja nemi ka 64 km tik Kuskatan (San Salvador).

Ne techan kipia 264, 091 chanejket, tik ne shiwit 2013. Yaja kipia 34 kojtantechan(wan 312 kajkal) wan 12 barrioj.

Ne tajkutechan tik ne techan kipia sujsul yek senkat tay ita, ken: ne kalpiani, ne weytiupan, ne teatroj, ne kupalkel Libertad,  kupalkel Francisco Menéndez, wan ukseuk.

Ne ilwit patronal ne tikchiwat ne Nantzin Santa Ana, wetzti tik matajti chikume ka se pual chikwasen pal ne metzti chikume (tik castillaj wan Gregoriano tunalamat itukay julio).

Ne techan ijikman (tik ne epocaj precolombinaj) muchantij achtu ipal ne maya wan tamit ipal ne nawamet, tay yejemet intukaytijtiwit Siwatewakan wan ichiwatuya takutun tik Kuskatan (Señorío de Cuzcatlán). Neman tik ne ajsiket ne Españolujmet, yejemet intukaytijtiwit Santa Ana; wan ne techan ichiwatuya takutun tik *Alcaldía mayor de San Salvador*, *Intendencia de San Salvador*, *Provincia de San Salvador* , *Estado de El Salvador* (tik ne *República Federal de Centroamérica*) wan Kuskatan (*República de El Salvador*). Tik ne shiwit 1894, panuk ne *Revolución de los 44* wan ika né yaja kipia ne ijpak tukay "*la ciudad heroica*".

## Ipanpa uni



## Kan inatiwit

*[Siwatewakan tik Wikipedia en español](https://es.m.wikipedia.org/wiki/Santa_Ana_(El_Salvador))

## Ijilpika

* Ne kalpuli ipal Siwatewakan
Sipakti

Ne **sipakti ush lanwach** se tekwani ipal ne imiakawan itukay *Alligatoridae*.

## ¿Tay kikwa?
Ne lanwach kikwa michin, tujtutut, tujtukat, kajkakawani, shujshuti, tejtekwisij, kajkalat wan kajkawash wawasujtuk, ayutzin.

## References
Se kal wan se Sital Tumak

**Se kal wan se Sital Tumak** se itech ne takwikalis ipal Alfredo Espino, tik Kastiya ne takwikalis itukey: "Un Rancho y un Lucero", wan se ipal ne nawi pual Kashtul nawi takwikalis ipal iamaw: "Jicaras Tristes" ka tawawasuwa, katka, kitalij yek, keman yaja miktuka. 

**"Se kal wan se sital tumak"**                        

Se tunal, ¡Achtu Nuteku Tiut!

Tiu-tinechneki se chupichin

Niu-niketza se kalchin

Yawi Tusenpal

Tesu niweli niktajtani ukse dajdatka 

iwan mutasujtalis, nukal, se kwawit, se pelu

wan ka ishpan ne susul ka ikajku wan ne tepet 

wan ne ushtalchin shuchikisa

wan intzalan pujpuputuka inpal Sajsauco

se Apauyanu Yaw-takwika

wan se Atputzujtuk ka kichiwa senpa

tujtutuchin wan mejmekat

Tejemet Tichijchichiukchichin wan tiknekit

Tejemet Tichijchichiukchichin wan Titatasujtat 

Uni sujsul tiknekit

Ika uni  timunekit

Iwan maya uni, nutunal

Iwan maya uni 

Iwan Nutakwikalis. Iwan muchitu

Ne ukse yawi naka

IkaTesu nemi datka ukchupi yek!

ka se tepet, se Kal, se Sital Tumak,

Keman tikpia se “Nimetzneki”

Wan puputuka ka ujujti  iwan Shujshuchit                                                                           

## Ipanpa uni

Alfredo Espino

https://es.wikipedia.org/wiki/Alfredo_Espino
Stieg Larsson

Karl Stig-Erland “Stieg”  se tawawasuani katka Sueciachanej. Kimawawasua ne “Millennium” yey amachti kata. Ne amachti kisa nemanha Stieg mikik pewa tik ne shiwit ume shikipil makwil katka. Stieg tamik iijiu katka.

Yaja ne ume ukchupi yek ajamachti tanamakani tik ne taltikpak tik ne shiwit ume shikipil chikwey ika ne tapatalis  tik ingles pal ne amachti “The Girl with the Dragon Tattoo” katka. Ne wey amachti “The Girl Who Kicked the Hornets’ Nest” ne ukchupi amachti tik ne Estados Unidos tik ne shiwit ume shikipil majtakti (2010), inat Publishers Weekly katka. Itekiw kipata tik ume pual majtakti tajtaketzalis katka.

## Ne Itunal Ichtaka
Stieg Larsson nesik tik ne techan  Skelleftehamn, Västerbottens län, Suecia, tik se tunal kashtul pal ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual nawi. Iteku itukey katka Erland wan inan itukey katka Vivianne. Itajtatanoywan kiskaliat tik se chikitik kal kan ne kojtan unisan ne techan Bjursele katka. 

## Tay Kichiwa?
Larsson kineki kiwawasua majtakti amachti. Kitami ume wan pewa ne yey keman kishtemua iwan kaj kishtiat katka. Keman mikik, maya yekawi yey amachti melka nan se kisa katka. Kisa nemanha mikik ken ne “Millenium Series.”

Ne achtu amachti kisa tik Sueci ken Män som hatar kvinnor tik ne shiwit ume shikipil makwil katka. Kisa tik ingles “The Girl with the Dragon Tattoo” tik ne shiwit ume shikipil chiwey (2008) tik United Kingdom.

Ne ume amachti “Flickan som lekte med elden” (“The Girl Who Played with Fire “tik ingles) kimakat ne takulis “Best Swedish Crime Novel Award” tik ne shiwit ume shikipil chikwasen (2006) katka. Kisa tik United Kingdom tik ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil chiknawi (2009).

Ne yey amachti, Luftslottet som sprängdes (“The Girl Who Kicked the Hornets' Nest” tik ingles) kisa tik ne United Kingdown tik ne metzti majtakti tik ne shiwit ume shikipil chiknawi wan tik ne Estados Unidos tik ne shiwit ume shikipil majtakti katka.

## Ken Mikik?
Larsson mikik ika tamik iijiu tik se tunal chiknawi pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit ume shikipil nawi (2004) katka. Kipiat ume pual majtakti shiwit. Yaja kitalpachuat katka kan nemit ne shajshaput tik ne Högalid Church tik Sodermalm se takutun ipal Stockholm. 

## Ijilpika
Stieg Larsson: https://es.wikipedia.org/wiki/Stieg_Larsson

Ne ukchupi amachti tik ne Estados Unidos tik ne shiwit ume shikipil majtakti (2010): https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/publisher-news/article/46541-the-winning-game-2010-hardcovers-facts-figures-2011.html
Sushi

Sushi 

Tik Japon ne taiwan itukey sushi. Ne sushi kipia shashakachnaj wan michin shushuik. Ne michin tikimiluat iwan shashakachnaj wan tikimiluat wan iiswayu wey puyek at.  

Se takat itukey Yohei wan itzuntukey Hanaya kichiwa  neachtu sushi tik 1799. Hanaya nesik tik ne techan Reigenjima. 

Ne sushi itachishka ken se yawal wan ken se nawi itech. Ne iayu puyek itukey "soy sauce". Ne sushi kiishtukat tik ne iayu puyek. Nusan takwa sushi iwan tishti tekwa itachishka shushuknaj. Ne tishti tekwa itachishka shushuknaj itukey wasabi. 

Ne sushi sujsul ajwiak!

## '''Ipana uni'''


## '''Ijilpika'''
ne taiwan sushi- https://en.wikipedia.org/wiki/Sushi 

Yohei Hanaya - https://en.wikipedia.org/wiki/Hanaya_Yohei 

michin- https://en.wikipedia.org/wiki/Fish 

shashakachnaj- https://en.wikipedia.org/wiki/Rice 

Japon - https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Japan

iayu puyek - https://en.wikipedia.org/wiki/Soy_sauce 

Wasabi - https://en.wikipedia.org/wiki/Wasabi 

iiswayu wey puyek at - https://en.wikipedia.org/wiki/Seaweed
Susul ne Tutun

## Susul ne tutun

Susul ne tutun galanchin tejtekwanimet. Ukichtutut nemi susul wan ne kupuknaj ielpetz. Siwatutut itachiska neshnajtuk wan iejejtapal wan ne itzinweyaka itachiska susul. 

## Ken kipia ka tutenkal

Susul ne tutun ingustuj kikwat pijpiyal, kunij su tejemet tikpiat pijpiyal ka tutenkal ne susul tutun ejku ka tutenkal.

Su tejemet tiktaliat se shulun ijpak se kwawit ne susul tutun kichiwat ken chantutut.

## Ipanpa susul ne tutut

Ne ukichtutun kalkiwa kwawit wan tzakat pal ne chantutut wan muketza wan  mijjtutia ka chantutut pal kupachua ne siwat tutun. Ne siwat tutun kichiwa ne chantutut iwan ne kwawit want tzacat ne ukich tutun kiketza katka. Ne susul tutun kipiat shulut tutun ukchupi ukse ne shiwit. Ne tunalko ne piltzin tutun kisa neman, wan ka shupan ne piltzin tutun kisa kan tami ne shupan. Susul ne tujtutu kikwat pijpiyal, itajtaki, wan ijish wan kemanian susul ne tujtutu kikwat kuat, kakawani, kajkalat.

## Ipanpa uni


## Ijilpika
https://www.allaboutbirds.org/guide/Eastern_Bluebird/overview

https://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_bluebird
Suyapanku

## Suyapanku (tik Kajtiya Soyapango)
Suyapanku (tik Kastiya Soyapango) se techan ipal ne takutun Kuskatan, italyu Kuskatan 

Suyapanku   kinpia (ume tzunti  se pual majtakti shikipil ume  tzunti  ume  pual  kashtul) 230,255   techanchanejket.                                                                                                                                                        

 Ne Tuijikniwan  najnawamet  katka  tik Suyapanku 

Ne taketzalis Suyapanku witz ka nawataketzalis wan kineki ina: (Lugar donde abundan las  palmeras) wan  (Suyat  palmera apan: abundancia  ku: lugar).

Kitukeytiat techanchin  suyapanku tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti ume pual yey(1543) katka.

Kitukeytiat techan suyapanku  tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti chikume(1907) katka.

Kitukeytiat  wey techan Suyapanku  tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti yey pual chiknawi(1969) katka.

Ne ajapan tik ini techan intukey Acelhuate, las cañas,tapachula,chantecuan,Ne Sauce, Sumpa, chanquite wan nusan  ajapanchin  Ne Arenal wan Aposento  , Ne itejtepet intukey  Ne Mirador wan San Jacinto

## Ne ujukse techan nemit unisan:
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan Cuidad Delgado wasn Tunakatepet

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Santuj Tomas wan Kutakuskat
Kan kisa ne tunal(este) iwan Shiluapanku                                                            

Kan kalaki ne tunal (oeste) iwan Cuidad Delgado wan Kuskatan (Centro)

Nemi  7,5 k (chikume. makwil Kan kisa ne tunal ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 7,747.48 ha(chikume shikipil chikume tzunti  ume pual chikume . ume pual  chikwey ) , nemi ka ajku  648 m s. n. m. (chikwasen tzunti ume  pual chikwey ijpak ne wey puyek at).

Kipia 0 Intukey,ne  intukey pal Suyapanku: Centro

Tik ne kojtan kipin 8 ( chikwey) kajtan techan: Buena Vista, Ne Cacao, Ne Guaje, Ne Limon, Ne Matazano, Ne Transito, Venecia  wan Prusia 

Ini techan kichijket ne takamet ikman nawa.

Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 4( nawi) ka 12(majtakti ume ) metzti majtakti se (octubre).

Ne wey ilwilt tik  Suyapanku kichiwat Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 4( nawi) ka 12(majtakti ume ) metzti majtakti se (octubre).. ipanpa ne  Tunantzin  pal ne Rosario.

## Wey ipiltzin Suyapanku:
**1- Rene Francisco Driotes** Yaja se tawawasuani katka

**2- Circulo Literario (Violeta Lopez, Carlos Ochoa)** :Yaja se tawawasuani katka

3.**-Valentín Estrada** yaja se tetakatchiwani  katka

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Soyapango

https://www.ecured.cu/Soyapango_(El_Salvador)

https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Soyapango-el-renacer-una-ciudad-que-abraza-la-prosperidad-FOTOSVIDEO-20250929-0016.html
Sylvia McAdam Saysewahum

## Ne Itunal Ichtaka

Sylvia McAdams Saysewahum ne Creechanej ne tamachtiani wan tawawasuani wan tapalewiani ipal ijikman wan kojtan tik ne Canada. Nusan pejki Idle No More. Yaja nesik tik ne techan Treaty 6 se tekutun ipal Canada. Kipia chikwase ipilawan.

## Tay kichiwa?
Yaja mumachtiki tik ne tamachtiluyan ipal Regina wan ne tamachtiluyan ipal Saskatchewan. Tekitki kipalewiki ne tuijikniwan wan titsewiani.

Yaja tekitia pal ne wey kalpuli ipal Canada tesu kinwikat ne pijpiltzitzin ijikman**.** Yaja tapelwiani ne ijikman wan ne kojtan. Pejki keman mukwepki ka ikojtan iteku wan kitak ne ajapanchichin muwatzket wan intechan ijikman kan mutapewiliat kintzakwa wan kwajkwawit tesu kitajtanit. Saysewahum kinekik te ma kintzinnewekan kwajkwawit melka kichiwket ukseuk. Yaja amatachiki ne amachti Bill C-45 wan kitak ne kojtan sajsayti. Ika mumachtiki yaja kimatik ne tuijikniwan nejmachnemit ne wey kalpuli kiwelit kichiwat kinekit.

Saysewahum kitaketzaki iwan Nina Wilson wan Jessica Gordon pal ne amachti Bill C-45 wan ne yey pejki Idle No More. Ne amachti Bill C-45 kinhishtilia ne intajtapiani kojkojtan wan wejwey at wan ajapan. Ne wey kalpui ipal Canada kichiwki ini tesu kitaketzaki iwan ne ijikman. Idle No More musumak ini iwan mutuskapelua wan tamachtia katka. Nemanha pejki ne ijikman ipal ka Estados Unidos wan ka Australia wan ka Nueva Zelanda.

Saysewahum tekiti pal kiajsi kajkal ipal ijikman.

## Ne Itekiw
Yaja kinwawasuak ume amachti.

* **First Nations Protocols and Methodologies 2009:** Incajcasoj ne tajtajtzintzin ijikman ka Saskatchewan
* **Nationhood Interrupted: Revitalizing Nehiyaw Legal Systems 2015**

## Kimakaket se Takulis

* The Carole Geller Human Rights Award
* Foreign Policy's Top 100 Global Thinkers Award
* Social Justice Award
* 2014 Global Citizen Award
* 2013 Social Courage Award

## Ipanpa Uni


## Ijilpika

* 
* Caven, Febna. "BEING IDLE NO MORE: THE WOMEN BEHIND THE MOVEMENT". *Cultural Survival*.
* Macpherson, Colleen. "Passionate Indigenous Voice". *University of Saskatchewan*.
* van Gelder, Sarah (21 February 2013). "Speaking With the Founders of Idle No More". *Huffington Post*.
* "THE CAROLE GELLER AWARD". *Canadian Human Rights Reporter*.
* Sinclair, Niigaan. "Idle No More: Where is the movement 2 years later?". *CBC News*.
* "Idle No More co-founder launches First Nations housing campaign". *CBC News*.
* Lett, Doug. "Book sheds light on unwritten indigenous laws". *Global News*.
Steven F Adams

Yaja itzuntukey Adams. Adams mawiltiani balocesta inwan senmawiltiamet intukey Oklahoma Weyak Techan Tanshijhipe (OKC).
TAJTZIN INOCENTE GARCIA LOPEZ

Tajtzin Inocente García López  

Yaja itukey katka Inocente. Itzuntukey katka García López. Yaja nesik se tunal se pual chikwey pal ne metzti majtakti tik ne shiwit se shikipíl chiknawi tzunti se pual kashtul se (1936). Ne itechan itukey Witzapan. Yaja ichan nemi tik ne kajkal itukey “El Calvario”. Yaja se Nawataketza.

Ne inan yaja itukey katka Agustina, itzuntukey katka García. Yaja tekiti katka ne sukit, yaja kichwa katka kumal. Yaja se Nawataketza katka.

Ne iteku yaja itukey katka Marcelo, itzuntukey katka López. Yaja tekiti katka tik ne kojtan. Yaja se Nawataketza katka. 

Yaja kipia chikume ipijpipil:  

* Ne achtu itukey Candelaria, itzuntukey Jiménez. Yaja tekiti ne sukit, yaja kichwa kumal, wan nusan yaja kukumutzinchiwani. 
* Ne uksé itukey katka Alonso, itzuntukey katka García Jiménez. Yaja tekiti katka tik ne kojtan. Yaja se Nawataketza katka.
* Ne ukseuk itukey katka Yolanda, itzuntukey katka García Jiménez. Yaja tekiti katka ne sukit, yaja kichwa katka kumal wan kumit. Yaja se Nawataketza katka.
* Ne ukseuk itukey katka Ismael, itzuntukey katka García Jiménez. Yaja tekiti katka tik kojtan. Yaja se Nawataketza katka. 
* Ne ukseuk itukey katka Emma, itzuntukey katka García Jimémez. Yaja tekiti katka ne sukit. 
* Ne tzinpe itukey Agustina, itzuntukey katka García. Yaja kichwa tishti tzupelek. 
* Yejemet kimiktijket Tajtzin Inocente García tik ne shiwit se shikipíl chiknawi tzunti nawi pual (1980)
*
TAJTZIN JUAN TORREZ CRUZ

**[https://www.bing.com/images/search?view=detailV2&ccid=NT6cWB%2fY&id=7F3282B4DAFA49532870CF82A69515C7D17D7344&thid=OIP.NT6cWB_Y8xYwrtKzAxJzBAHaJm&mediaurl=https%3a%2f%2famatzin.hypotheses.org%2ffiles%2f2021%2f01%2fCapture-decran-2138.png&cdnurl=https%3a%2f%2fth.bing.com%2fth%2fid%2fR.353e9c581fd8f31630aed2b303127304%3frik%3dRHN90ccVlaaCzw%26pid%3dImgRaw%26r%3d0&exph=1026&expw=792&q=libro+de+nawat+hablando+a+trav%c3%a9s+del+tiempo&simid=608044988887170084&FORM=IRPRST&ck=295B43493A73BFD24CC15CCC11839FE1&selectedIndex=0 Tajtzin Juan Torres Cruz]**  

Yaja itukey Juan, itzuntukey Torres Cruz. Yaja nesik se tunal chikwey, pal ne metzti yey, tik ne shiwit: se shikipil chiknawi tzunti ume pual chiknawi (1949). Ne itechan itukey Witzapan. Yaja ichan nemi tik ne kajkal itukey El Rosario. Yaja se Nawataketza. 

Ne inan yaja itukey katka Luisa, itzuntukey katka Cruz. Yaja tekiti katka iwan ne sukit wan kichiwa katka kumit. Yaja se Nawataketza katka. 

Ne iteku yaja itukey katka José, itzuntukey katka Torres. Yaja tekiti katka tik ne kojtan, kituka katka mil.

Ne isiwaw ne Tajtzin Juan itukey Elsa, itzuntukey Garcia López. Yaja tekiti iwan ne sukit wan kichiwa chijchikitik wan ojonbrón kujkumal. Yaja se Nawataketza. Yaja kipia chikwasen ipilawan. 

Tajtzin Juan tekiti katka keman yaja se takapíltzin. Yaja kituka katka mil, alborotaj, shashakachnaj, et, chil, ayuj, tumat, akulash, wan ne ayuj itukey tik kastiyaj: ‘pipián’. Yaja pejki tekiti kia né tik ne shiwit se shikipíl chiknawi tzunti nawi pual, wan ne itejtekiw temuket tik ne shiwit ume shikipíl yey shiwit. 

Yaja tekitki iwan Ne Declaración pal ne Naciones Unidas pal ne Derechos pal ne Tejtechan Ijikman, tik ne shiwit ume shikipíl majtakti se (2011). Yaja pejki tekiti, ka né, se tunal kashtul ume, pal ne metzti makwil, wan tamik tekiti, ka né, se tunal se pual, pal ne metzti majtakti se. 

Yaja itekiw katka kipata ajamat tik ne shiwit ume shikipil kashtul se (2016). 

Yaja an maya kituka chupichín mil, et, wan alborotaj.
Tacopan

Tacopan se techan itukey Tacopankaj kineki ina ne ikuyu puputuka nemi tik ne techan Atempan, kuetashkuapan, Tacopan kipia makwil shikipil ume tsonti ume pual majtakti se tuijikniwan (5,251). Nemi ajku ume shikipil ume pual chikwasen (2,046) ne wey puyek at. Ini altepet kipia miak tuijikniwan nawatajtaketzani, mimijtutiani, miak tapajtiani. tikchiwat ne lilish pal ne techan Virgen de Guadalupe ne tunal majtakti ume, ne metzti majtakti ume.

Nemi mijmijtutiani ketzal ken se tutut patani yejemet sujsul galanchin inkwajkwach.  Santiagos musenmijtutiat muchi, Toreadores yejemet kipia ne turuj iwan mijtutia. Tacopan tesu kipia tuminkal, kipia se tiupan, miak tamachtiluyan, se kaltapajtiani. 

Ka né kichiwat tamal, shulkuch, ijtikukuk, nakatamal, atul, atul shukuk, tishatul, atul ne chukulapinul, atul ne chalukut, ne nektik ayuj, ne nektik tataknak, ne nektik kapulin, ne nektik kamuj chiltik, ne chukulapinul, ne nektik kamuj. Keman an kichiwa tapayawit kupini ne nanakat, kupini ne ikwitarbolario. 

Mutuka et, tawial, ayuj, tumat, chil Itachishka atultik, sinhet, taweltzin, taweltzin itachishka chiltik, witzayuj, ne ikuyu awakat, ne ikuyu atzaput, ne ikuyu lala, ne ikuyu kapulin, ne ikuyu shukuk, ne ikuyu tzaput Itachishka istak, ne ikuyu tataknak, ne ikuyu chalukut.

Tacopan, ne ital tatzayanalis ka Huexoteno iwan tajtzin Ejekat, uitztampa iwan Atzalan, ne taukopa iwan Cala Sur, ne siuatampa ejekat iwan Las Delicias.  ne tal kipia ume tzunti nawi pual majtakti (290 se takutun), yajini altepet wey. Ne ikalpuli nitukey Atempan, kuetashkuapan.

kipia   se shikipil se pual majtakti (1,030 kajkaltzitzin). Nemi chikweyi pual eyi (163) tuijikniwan itech ne tal, miak kipia se pual se xiwit wan makwil xiwit mumachtia katka tamachtiluyan. Ne tumin samawak katka, an kipia chikwey pual tanamakani.

Ne kwajkwach nantzin ne huipil, ne kwey, ne kwajtzin, ne tajkwil, ne pashaj, kajkak, sejsekisan kwajkwach ne atzunti. Ne kwajkwach tajtzin ne shumpe, ne koton, ne tajkuilpika, ne sala, kajkak. Nikasan timumachtia nahuat tuijikniwan.

Ijilpika

Tacopan (Puebla) Atempan, dónde queda ciudad México

Tacopan - Mapa - Pueblo - Municipio de Atempan, Estado de Puebla, México

Colonia Tacopan, Atempan, en Puebla
Taishpitzalis

Iwan ne taishpitzalis tikchiwat takwikalis wan ne taishpitzalis kichiwtiwit iwan akat, sukit, shulun ipal itakil (Gourd tik Ingles). Yaja weli kipia se ashta majtakti yey ishmiktan yajika kichiwat takwikalis. Weli kichiwat itachishka tultik, istak, achiuk wan yaja ajkatek wan alawak. Taishpitzalis tik Nahuatl (Tlapitzalli) iwan ne taishpitzalis kichiwat miak mijtutilis (Mihtotih tik Nahuatl) wan ukseuk dajdatka. 

### Panchimalku
Ne takat itukey Roberto Wilfredo Perez, “El Chac,” kichiwa se taishpitzalis “Tototcuic”, tutut wan takwikalis. Uni weli kichiwa miak takwikalis inpal tujtutut ken tujti, Apauyani, chogui, chiltota.

### Taishpitzalis ipal Mikilis

Uni Taishpitzalis iwan se ishmiktan yawi ka Meshiku. Yaja kipia takwikalis ipal mikilis ka metzmutia.
Tajtaketzalis pal ne panti kuskatanchanej

Ne tajtaketzalis pal ne panti kuskatanchanej kichiwik ne tapajtiani David Joaquín Guzmán tik ne se shikipil chiknawi tzunti kashtul se. Se  tajtaketzalis pal ne panti kuskatanchanej tupal tik Kuskatan. 

Ne asambleaj Legislativaj kitalij ken ne tajtaketzalis pal ne panti Kuskatanchanej se tunal se pual ume pal ne metzti ume tik ne shiwit ume shikipil se.

*Tuteku Tiut metzpalewia tutalyu, tik mutal tinestiwit wan titatasujtiwit;*

*Taja tiejekat tijiumikit, ne tal techishwitia,*

*Ne tumiekawan tikintasujtat, ne tamakishtilis techpalewia,*

*Ne tiupan techpakitilia.*

*Taja tikpia tujtuchan tikinnekit, yejyek kojkojtan,*

*Tujtumak ajapan, tujtumak tejtepet, nejmachnemit ne wejwey ajat,*

*Kuchiltik wan tzitzinaka ka ikajku susul.*

*Ka kojtan ujulinit tujtultik itajtakil,*

*Ka né kan yekchiwat ne tajtawikani, tzajtzalanit ne tejtepusti,*

*Kisat ijishtemuyut pal ne tejtepusti. Kisat ne tutejtekiw gajgalanchichin.*

*Tutalyu, tik mutajtaketzalis gajgalanchichin tiktajtanit Tiut ma metztajpia,*

*Ma kitapu ne tutunal ka né kan nemit ne itzujtzunyu ne tunal,*

*Ma kitali tzupelek tasujtalis pal ne tamachtiani wan ne tamachtiluyan*

*Wan ma techilwiti ne yek tasujtalis mupal.*

*Tutalyu, ne tay panutuk, chimal inpal ne wejwey tajtakamet yujyultiwit wan*

*mikiketa,*

*Tiyultaketzat ipanpa tay tikpiat wan tiknekit.*

*Taja tiktajtakamati ne amat kan muchiwki ne tutalyu*

*Wan tiktilwia ne ujti iwan shujshuchit ka né kan kisa yek wan ne*

*tamakishtilis techwikat iwan Tuteku Tiut.*

*Panti ipal tutalyu, taja sujsul wey pal Kuskatan, metztajpaluliat ne*

*yajyankwik tuijikniwan.*

*Mupal, ne tunal yultuk wan tzitzinaka tupal, ne itajtakwikalis ne tejtechan, ne*

*inkwajkwawyu shujshuchit inpal ne wejwey tajtakamet.*

*Mupal, ne intajtakamatilis ne tejtechan wan ne yawal ipal ne tasujtalis, an*

*tiktemuat ka ikajku susul.*

## '''Ijilpika'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Oraci%C3%B3n_a_la_Bandera_Salvadore%C3%B1a
Tajtal wan ajat tajpishtuk

Tik Kuskatan nemit yey pual majtakti (70) **Tajtal wan ajat tajpishtuk**. Ka ne, ne chanejket tesu welit  kinhitzkiat ne takwalmet ken ne masat, kinmiktiat ne kuat, pajwil, tapishkat ne shujshumpe, u kutunat ne kwawit. Sejse yejemet nemit inawak ne weyat pal kitajpia ne seuk takwalmet ken ne tushti ipal ne weyat. Ina ne itakutun ipal ne Kalpuli ipal ne Tal ka nemiuk 113 seuk tajtal wan ajat yu-muchiwat tajpishtuk. Ashan, semaya nemi tajpishtuk 1% ipal ne tal ipal Kuskatan.  Itan tikpiat sejse yejemet ne mas wey tajtal wan ajat tajpishtuk ipal Kuskatan: 
*Bosque Conchagua
*Cerro Verde
*El Boquerón
*El Imposible
*Montecristo 
*Xirihualtique 

 

## References
Takupan

Takupan se techan iwan se kalpuli ipal techan Ajwechapan, Kuskatan, kipia tuijikniwan 31209  Tik ne shiwit 2013

## Ini panutuk
Se techan ijikman precolombino nawa tik 1549, kan ne colonización española Nemituya iwan Kwawtemalan, Katka kipia 500 tuijikniwan, tik 1770 katka kujtu Ajwechapan wan kipia “996 Tuijikniwan ijikman kimakat tik 351 miekawan. Katka ina Pedro Cortés y larraz. Pal 1773 itiupan wetzki ka Talchi ika ijtzilika ne tal tik Santa Marta.

Katka Takupan kipanultijket ka Sentzunhat., Tik se amat kitalijket 12 ipal metzti majtakti 1854 ne tatuktiani Tomas Medina katka kita “ ne ujujti 

Tik ne shiwit 1867, ne tajtatukani ipal se techan iwan se kalpuli katka Tapishkat 300 quintales ne atutun 75 quintales ipal mascabado wan 50 arrobas ipal Tzupeleka

Tik 1869 Takupan muputzua iwan Ajwechapan. Wan Tik 1932, ne tuijikniwan ijikman mikiket

Se tunal yey pal ne metzti majtakti tik ne shiwit 2018 ipanpa ne tajtatuktianimet Damian Alegria, Anaa Marina Alvarenga Barahona y Yohalmo Edmundo Cabrera Chacón Kitalijket ne techan ken se kalpuli Takupan Ne techan inpal ne tuijikniwan ijikman

## Ipanpa uni
Takwal wan taiwan pal Kuskatan

Ne takwal wan taiwan pal ne Kuskatan ipanpa ne itunal kipiat taiwan nawa, española wan ejkuni. 

Ne takwal wan taiwan pal ne Kuskatan kipiat tawial, et, inakayu tijlan, inakayu siwaturu, inakayu kuyamet, atchanej, kojtanchanej, taiwan pal at istak wan miak itakil. Nusan ka Kuskatan kipiat yejka tal, yajika kipiat: ush, sinti, trigo, shashakachnaj wan nekti.

Ne wey takwal wan wey taiwan pal ne Kuskatan: ne kukumutzin, shulkuch, iayu pal pata, kamuj tatzuyunti, elut tzunhejekat, iayu tijlan, tishti asesek pal tijlan, iayu et, atul pal elut, atul piñuela, atul shukuk, horchata, cebada,ishkilinit, shukut, chan wan ne ush.

### '''Takwal wan taiwan'''
Ka Kuskatan ne taiwan wey yejka. Nemanha ne trigo, tumat, chil, at istak, tishti puyek, inakayu tijlan, inakayu siwaturu, kakawat, pastas wan itakil.

## '''Ne takwal tupal tatzinu pal taiwan wan kamuj'''

* Shulkuch.
* Nakatamal.
* Tapik.
* Ijtikukuk.
* Atul shukuk.
* Atul tawial shajshama.
* Atul elut.
* Kukumutzin.
* Elutashkal.
* Enchiladas: tamal pichawak pal tawial tatzuyunti.
* Pacaya.
* Kamuj tatzuyunti.
* Tijlan tamanti.
* Michin tentuk.
* Iayu puyuj.
* Quesadillas.
* Semita.
* Peperechas.
* Nuégados.

## '''Ne takwal tupal iayu wan iayu pal at istak'''

* Iayu inakayu turuj.
* Ukichpuyuj pal chichi (at tzupelek).
* Iayu pata.
* Iayu tijlan.
* Iayu michin.
* Iayu kilit.
* Iayu Marinera.
* Iayu keshpu.
* Iayu pal at istak tekwisij.
* Iayu pal at istak chakalin.
* Iayu pal at istak kashtul “Ume wey puyek at”

## '''Ne takwal tupal inakayu'''

* Inakayu tamanti.
* Wey puyek at wan tal.
* Tijlan Cordón.
* Kuskatan churrasco.
* Inakayu kuyamet.
* Puyuj thishkal.
* Inakayu turuj tishkal.

## '''Ne takwal tupal atchanej'''

* Imana atchanej Kuskatan.
* Inakayu michin wan chakalin.
* Ceviche: michin, chakalin, atukat, at shuti.
* Shashakachnaj wan chakalin.
* Shashakachnaj Marinera.
* Iayu pal at istak atchanej

## '''Ne takwal tupal tishti asesek'''

* Tishti asesek tentuk.
* Tishti asesek wan kwajakulut.
* Empanada.
* Choripan.
* Tishti asesek.

## '''Ne takwal tupal nekti'''

* Shashakachnaj wan at istak.
* Tishti nekti tepuntik.
* At istak nekti.
* Semita.
* Atul elut.
* Atul matzaj.
* Nekti at istak.
* Nekti sesek wan itakil.
* Nekti kutultik.
* Yey at istak.

## '''Ne uktakwal tupal'''

* Inakayu turuj kwalutuk.
* Curtido.
* At tumat.
* Kwalutuk tumat.
* Shashakachnaj wan et.

## '''Ne takwal tupal taunilis wan at'''

### <big>Taunilis sesek</big>

* At ishkilinit.
* At arrayán.
* At chan.
* At chilshukut.
* Horchata pal morro.
* At shukut.
* At mango.
* At melumekat.
* At tushijtza.
* At kutkut.
* At kalawa.
* At iswat chichik.
* At akashmut.
* At miak itajtakil.

### <big>Taunilis tutunik</big>

* Chukulat
* Atutun.
* Atul elut.
* Atul pal ish akashmut.
* Atul shukuk.
* Atul kinia.
* Atul kakawete.

## '''Ipanpa uni'''


## '''Ijilpika'''
Gastronomía de El Salvador: https://es.wikipedia.org/wiki/Gastronom%C3%ADa_de_El_Salvador
Takwatzin

Ne **Takwatzin** se kojtanchanej ipal ne infraorden itukay Marsupialia ipal ne familiaj itukay Didelphidae. Kenha ne imiakwan  kajkanguroj marsupial tik Australia, ne siwatakwatzin kipia se ikushtal ipak ne ielishku pal kinwika ne itajtakwatzinchin. Ijtik ne ikushtal yaja kipia ne ichijchiwal pal kintakwaltia ne itajtakwatzinchin. Nusan, ne orden itukay Didelphimorphia ika ne siwatakwatzin kipia ume ujujti ijtik ne itili. Ijkiuni, ne ukichtakwatzin nusan kipia ume itzun tik ne itepul pal weli mutelekza wan ne siwatakwatzin.   

### Kan muajsi
Tik Meshijku nemi se clasej itukay *Tlacuatzin canescens* pero tik  Kuskatan nemit sejseuk ken ne tiltik takwatzin (*Didelphis marsupialis*) wan ne istak takwatzin (*Didelphis virginiana*). Nujme tik ne Americas, ipal Canada asta Argentina, nemit 103 clasej tekenhat tajtakwatzin; sejse yejemet sujsul chikitik ken ne kimichin wan sejseuk mas wey ken ne mistun. Ne takwatzin kikwa muchi: kineki sujsul ne manguj itakil, awakat, ijinsectoj, nusan ne kupajsul. Ne takwatzin weli kikwa nusan ne kwechwaj kuat, ne kipia sujsul tesajsay benenoj tupal, ika ne takwatzin te miki - ne venenoj tesu tesajsay ipal! Yaja nusan kimiktia wan kikwa ne tijlan wan  ne itejteksis. Ne takwatzin, kan nemi ukse animal ken ne itzkwinti  u takat ka weli kikwa, kunij yaja mawiltia miktuk asta nawi oraj (shikita ne fotoj itan) wan muchiwa ijyak ashish itech ne itzupi.  

### Weli mukwa
Melka uni, ne takwatzin nemi sujsul ajwiak pal tikwat wan miak chanejket nujme tik ne Shiktal wan ne Antillas kitzkiat wan kimanat kenha ne tijlan u tuchti. Tik Trinidad wan Tobagoj ne takwatzin itukay "manicou" wan kitzkiat sujsul pal tikwat, yajika nemi pal sejse leyes pal kitajpiat ne takwatzin. Tik Meshijku ne chanejket kinekit kikwat ne takwatzin ikwitapil pal ma kipiat miak ipilawan. 



File:Opossum2.jpg|Ne takwatzin mawiltia miktuk su majmawi

|Ne tajtakwatzinchin ijtik ne inan ikushtal

File:Rabipelao2.jpg|Se takwatzin tik se tet



## Referencias