open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SHAFIK JORGE HANDAL HANDAL

**<u>Shafik Jorge Hándal Hándal,</u>** tikishmatit ken Shafik Hándal tikishmatit ken Comandante Simón tik ne makwil ume shiwit tik ne tasumalis ka Kuskatan, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul ume ka tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti  nawi pual ume. 

**Ipanpa Shafik Hándal.**

Nesik tik ne techan  Ajewchapan, Kuskatan.

Nesik se tunal majtakti yey pal ne metzi majtakti tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti.

**<u>Ne ImieKawan Shafik Handal.</u>**

Shafik Jorge Hándal ne iteku itukey Giries Abdallah Hándal wan yaja ne inan  itukey Giamile Hándal (Yejemet Mikiketa), yaja iteku wan inan witz ka Palestina katka, nesik tik ne techan Belén, tik ne extinto imperio Otomano, ne imiekawam ne itejtekuman pujpudiente katka tik Valle Nuevo, Ajewchapan.

Shafik Hándal ne achtu pal ne makwil iikawan, yejemet intukey katka: Bety, Miriam, Farid (yaja mikika), Jose Orlando wan Antonio (puliwtuk).

Isijsiwaw Shafik Handal.

● Ne achtu isiwaw Blanca Vega  _Yaja Mikika tik ne shiwit se shikipil chiknawi nawi pual_ wan yaja katka kipia ne ipíltzin Jorge Shafik wan ume isijsiwapíltzin: Anabella wan Erlinda.

● Ne isiwaw ume Tania BichKova wan yaja katka kipia ne isiwapíltzin:  Xenia. 

**<u>Ne Itekiw Shafik Hándal.</u>** 

Shafik Hándal yaja Políticoj wan yaja kipia ideologíaj comunistaj katka, Keman Yaja kipia kipia majtakti nawi shiwit, pejki ne Huelga General pal Brazos Caídos ka derrocój ka tatuktiani Maximilano Hernández Martínez tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual nawi. Yaja kalaki tik políticaj katka tik Kuskatan katka, muchikwa tik ne takat tatuktiani pal ne Frente Farabundo Martí pal ne Liberación Nacional -FMLN-. 

Shafik Hándal mumachtij Derecho tik ne Wejwey tajtamachtiluyan tik Kuskatan wan tik Chile wan yaja Itekiw ne exiliaron ka Chile wan Guatemala. Yaja se wey tapalewiani politicoj tik Kuskatan wan Internacional  katka. Ne Obispo católico auxiliar tik Kuskatan Monseñor Rosa Chávez inak """Shafik Hándal se wey ne políticoj wey tik Kuskatan tik ne shiwit ume shikipil wan pal principios tik ne shiwit ume shikipil se."""

**<u>Yaja Mikika Shafik Hándal.</u>**

Shafik Hándal yaja mikika kwa keman kiapiatuya yey pual kashtul shiwit, ka ne kasthul se horaj tik se tunal se pual nawi pal ne metzi se tik ne shiwit ume shikipil chikwasen, tik  infarto agudo pal miocardio, tik ne Aeropuerto Internacional tik Kuskatan “Oscar Arnulfo Romero”. Shafik Hándal kitalpachujket  tik ne Cementerio Ne Ilustres, Kuskatan.

**<u>Ijilpika.</u>**

1.Wikipedia. Enciclopedia Libre. 

2.http:/.www.fmln.org.sv.shafik Jorge Handal archive.marxists.org.

3.http:/www.perfilessalvadorenos.blogspot.com.

4.Demos, Desarrollo de MEDIOS, S.A. de C.V.

5.Thousands of Salvadoreans bid farewall to Shafik handal. Granma Digital, La Habana Cuba, 30 de enero de 2006.

6.?
SIWATAN

## CIHUATÁN
Ne Cihuatán se kan nemit tijtipan ijikman (Parque Arqueologico) ka Aguilares, ka Kuskatan. Tik ne chiknawi tzunti o chiknawi tzunti ume pual majtakti (900 o 950 d. C) wan kiajkawa ne shikipil ume tzunti (1200 d. C.) Yejemet kitatijket Ne kojkojtachanejket  .ka né Nawa (Tesu pipil). 

ne itukey Cihuatán witz ka Siwat wan Tan wan kineki ina: "Tal iwan Sijsiwatket" u "Kan nemi Sijsiwatket". 

Cihuatán kipia sujsul casoj  kia né: se yey tiut: Ejekat, Taluk wan Xipe Tótec. Senpa ne tamanalis kujkumit, tajtaijtik, tzitzinkas wan almenas. 

"Cihuatan ne wey pal ne Kuskatan" yultajtaketzalis ne Antonio Sol yaja se tatemuani ne ka kuskatan. Yaja tiishtemua ne Cihuatán se shikipil chiknawi tzunti se pual chiknawi (1929) wan ne Cihuatán iteku.

## Muchi ne tiupan ijikman
Cihuatán tik nemi se tzunti yey pual chikume (167) tiupan ijikman. Kia né:

* Ume awilti. 
* Yey ne tiupan ijikman pal tiut.
* Se tzunti ne tiupan ijikman.

## Tay iita

* Ne 9:00 am pal ne 4:00 pm.
* Ne ipatiw: Kuakatan: $1.00, ejkuni: $5.00 wan $3.00, pijpiltzitzin wan tajtatanoywan $0.00.
* Tejemet tiweli: nejnemi, ne tzutzupas ne takwikwilchiwalis wan tishmati ne casoj.
* Tejemet tesu tiweli: awil, tzuntawana wan ikwa (ne tiupan ijikman).

## Ipan uni


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/El_Salvador

https://es.wikipedia.org/wiki/Cihuat%C3%A1n

https://www.icanh.gov.co/areas-misionales/patrimonio/parques-asociados/parques-areas-arqueologicas-protegidas#:~:text=Los%20parques%20arqueol%C3%B3gicos%20son%20una,y%20disfrute%20del%20patrimonio%20arqueol%C3%B3gico.

https://es.wikipedia.org/wiki/Nahuas

https://drive.google.com/file/d/16TggnRdMGO69YXDqLPARM7uwSngCdVwx/view
Sakurai Masahiro

**[[:es:Masahiro_Sakurai|Sakurai Masahiro]]** (桜井 政博 – nesik  se tunal yey pal metzti chikwey se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti) Japonchanej tatuktiani wan takwikwiluani pal ulinkwikwil awilti. Yaja kishmatit ika kichiwa ne ulinkwikwil awilti Kirby wan Super Smash Bros. 

## '''Ipanpa ne itunal'''
Sakurai Masahiro nesik tik ne techan Musashimurayama, Tokyo, Japón, ne yey pal metzti chikwey se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti.

Yaja tekiti pal HAL Laboratory kwak yaja kipia kashtul nawi katka. Yaja kitajkwilua wan kituktia ne ulinkwikwil awilti Kirby’s Dream Land.

Nemanha yaja yawi katka Hal Laboratory ne makwil metzti chikwey ume shikipil yey. Kuni kwak metziti majtakti tik ne shiwit ume shikipil makmwil yaja kichiwa Sora Ltd.

Yaja kimawawasua pal ne amachti pichawak “Famitsu” ka ume shikipil pal ume shikipil se pual se.

Nusan tik ne ume shikipil se pual ume yaja kichiwa ne iuj Youtube “Masahiro Sakurai on Creating Games”.

## '''Yaja kichiwtuk ini ne ulinkwikwil awilti'''

* Kirby’s Dream Land (1992)
* Kirby’s Adventure (1993)
* Kirby Super Star (1996)
* Super Smash Bros. (1999)
* Super Smash Bros. Melee (2001)
* Kirby: Nightmare in Dream Land (2002)
* Kirby Air Ride (2003)
* Kirby & the Amazing Mirror (2004)
* Meteos (2005)
* Sodatete! Kouchuu Ouja Mushiking (2006)
* Super Smash Bros. Brawl (2008)
* Kid Icarus: Uprising (2012)
* Super Smash Bros. for Nintendo 3DS and Wii U (2014)
* Super Smash Bros. Ultimate (2018)

## '''Ijilpika'''

# Masahiro Sakurai: https://en.wikipedia.org/wiki/Masahiro_Sakurai
Salarrué

Luis Salvador Efraín Salazar Arrué kaj tikukeytiat Salarrué .

## Kaj yaja katka?

Yaja se tamawawasuani wan takwikwiluani Kuskatanchnej katka.

Yaja nesik se tunal se pual ume pal ne metzti majtakti tik ne shiwit tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual kashtul nawi (1899) tik ne techan Sentzunhat.

Ne inan itukey Maria Teresa Arrué katka wan ne iteku itukey Joaquin Salazar Angulo katka.

Ne ichan nemi tik ne techan Kuskatan.

Kwak yaja chikitik mumachtia tik ne tamachtiluyan "Liceo Salvadoreño" katka.

Nusan mumachtia tik ne wey tamachtiluyan Corcoran School Of Art tik Washington katka.

## Itekiw:
Yaja kichiwa miak amachti katka: 

"Cuentos de Barro"

"Eso y Más"

"Cuentos de Cipotes" 

"El Cristo Negro"

Yaja mikik se tunal se pual chikume pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul tik Kuskatan.

## Ijilpika
Salarrue: https://es.wikipedia.org/wiki/Salvador_Salazar_Arru%C3%A9 

Cuentos Barro: https://es.wikipedia.org/wiki/Cuentos_de_barro

## Ipanpa ini:
Sally Ride

Sally Kristen Ride nesik tik ne techan Los Angeles, California se takutun ipal Estados Unidos, se tunal se pual chikwasen pal ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chicknawi tzunti ume pual majtakti se (1951) wan mikik se tunal se pual yey pal ne metzti chikume tik ne shiwit ume shikipil majtakti ume (2012). 

Yaja se tatemuani pal kipia ne tamatilis ipanpa ken ne dajdatka kichiwat (physicist) wan sital pashaluani (astronauta).

## Ne Itunal ichtaka:

Ne inan itukey katka Carol Joyce Ride wan ne iteku itukey katka Dale Burdell. Sally kipiak se ikaw, yaja itukey Karen kaj kitukeytijket "Bear". Ne inan wan ne iteku tajtatukanimet katka tik ne Presbiteriana tiupan. Ne inan tapalewiani katka wan ne iteku tamachtiani katka. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual (1960) ne imiekawan wan yaja yajket pashaluat ka Europa, wan tik España, Sally mumachtij ken mawiltia tennis.
Salma Hayek

**Salma Valgarma Hayek Pinault** kaj tiktukeytiat **[[:en:Salma_Hayek|Salma Hayek]]**, nesik se tunal ume pal ne metzti chiknawi shiwit se shikipil chikwansen tzunti yey pual chikwasen tik ne techan Caotzacoalcos, Veracruz takutun ipal ne italyu Mexico. Yaja se wey ulinkwikwil katka. 

**Ne ichtaka itunal:**  

Ne inan itukey katka Diana Jiménez Medina yaja se Kuskatanchanej katka. wan ne iteku itukey katka Sami Hayek Domínguez. Yaja se Egiptochanej katka. Ne ishulejyu itukey katka François-Henri Pinault. Yaja se Kuskatanchanej katka. Yaja kipia se ikunew. Ne ikunew itukey Valentina Paloma Pinault katka. Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan tik Fransiya Wan mumachtij pal muchiwki se wey ulinkwikwil tik ne wey tamachtiluyan wan kiski tik ne shiwit ume shikipil ume tzunti se pula majtakti. 

Kimakaket miak tajtakulis ken: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_roles_and_awards_of_Salma_Hayek 

## '''Yaja kichiwki miak Weyak Ulinkwikwil'''
Salvador Antonio Mariona Rivera

## '''''Salvador Antonio Mariona Rivera'''''
Kaj tiktukeytiat **[[:es:Salvador_Mariona|''Salvador Mariona'']]**, yaja nesik se tunal se pual chikume pal ne metzi majtakti ume tik ne shiwit se skikipil chiknawi tzunti ume pual yey ka Santa Tecla (20/11/1943).

Yaja se mawiltiani tea mawiltia ipal ne Kushkatan.

Tik ne taltikpakat yaja mawiltij ipal italyu ne Kuskatan tik ne ajawilti wey taltikpakat ipal FIFA tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti ipal México (1970).

## '''''Itekiw:'''''

* Yaja mawiltij tik ne Mario Calvo pal ne yey tatzayanilis.
* Yaja mawiltij tik ne Atlante pal San Alejo.
* Yaja mawiltij ka Alianza.
* Yaja mawiltij ka Platense Municipal.
* Yaja se tamachitiani mawiltia iwan datka yawaltik pal ALIANZA tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual yey shiwit katka. (1983)
* Yaja se mawiltiani ipal italyu Kushkatan pal majtakti shiwit katka.
* Yaja se sujsul wey mawiltiani katka iwan ALIANZA tik ne shijshiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual makwil wan se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwasen shiwit. (1965 - 1966)
* Yaja se sujsul wey mawiltiani katka CONCACAF iwan ALIANZA tik ne shiwit se shikipil shiknawi tzunti yey pual chikume. (1967)

## '''''Itunal Ichtaka:'''''

* Isiwaw: Flor Idalma de Mariona
* Iujukichpiltizin: Rodrigo  wan Salvador
* Isiwapiltzin: Flor Idalma Mariona
* Ijishwiyuwan: Ignacio, Javier wan Alejandro

## '''''Ipanpa Ini:'''''


## '''''Ijilpika:'''''
https://es.wikipedia.org/wiki/Salvador_Mariona

https://es.wikipedia.org/wiki/Alianza_F%C3%BAtbol_Club_(El_Salvador)

https://es.wikipedia.org/wiki/Club_Deportivo_Platense
Sabilaj

Sabilaj

Ne ikuyu ne Sabilaj kitukeytijtuk ne tajtamatinimet ken **'Aloe Vera**' Yaja witz ka Africaj, melka an tikajsit ka nujme ne taltikpak.

Ne ikuyu ne Sabilaj chamawak. Ne iiswayu tepuntik wan shushuknaj.

Yaja iiswayu kachka se yey itecch.

Tejemet tikwat ne inakayu ne Sabilaj pal tipajtiat.

Tikshawaltiat inakayu tik tuishkalyu pal tiikishtiat ne datka sijsiwatket tiktaliat ka ijpak tuishkalyu pal timuitat mas galanchin.
]
Tejemet tiwelit nusan tikunit iayu ika ini iayu techpalewia tuijti.
Salvador Vega Hall

Salvador Vega Hall kaj tiktukeytiat Tío Periquito nesik se tunal ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul ume tik ne techan Kuskatan

Yaja se wey takwikani

Yaja mikik se tunal pal ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil chikume.

### Ne itekiw: tay kichiwki?

#### Yaja kichiwa miak tajtakwikalis:

* La tortuga
* La casita de cartón
* El pícaro ratón
* Sueño imposible
* Tic tac
* Santa Claus
* Señora Puerta
* Gatito Gurrumiao
* El carrito roto

#### Kimakaket miak tajtakulis ken:
Galardón por dedicar su vida al entretenimiento Infantil, Asamblea Legislativa del El Salvador, 1998.

Ciudadano notable del milenio pasado, Alcaldía de San Salvador.

### Ipanpa Ini


### Ijilpika
http://guanaxia.wikidot.com/wiki:tio-periquito

https://www.youtube.com/watch?v=tQU4VuA5ra0

https://www.youtube.com/watch?v=DpuT79X9Iak

https://www.youtube.com/watch?v=bXhuu1qzQbQ

https://www.youtube.com/watch?v=PCcMcw836Yc

https://www.youtube.com/watch?v=MuMLaSgcddU
Sammo Hung

= Sammo Hung =

**Samuel "Sammo" Hung Kam-bo** (洪金寶 *Hung<sup>4</sup> Gam<sup>1</sup>-bou<sup>2</sup>* tik ne tajtaketzalis Cantónchanej; 1952-) kaj tiktukeytiat **Sammo Hung** tapajtiani wan tasumani Chinachanej. 

## Itunal ichtaka
Sammo Hung nesik tik ne techan Hong Kong tik China keman kipiak Britániachanej.

Itejtekuwan tajtatzumani pal ne ujulinkwikwil katka. Inoya, Chin Tsi-ang, tasumani wan tapajtiani nusan katka. Mumachtij tik ne Tamachtiluyan *Escuela de Ópera de Beijing* inwan ichajchaku Jackie Chan, Yuen Wah wan Yuen Biao. 

Ikman isiwaw itukey Jo Eun-ok wan yaja Coreachanej. Isiwaw itukey Joyce Godenzi. Yaja kipia yey ipijpipil wan se isiwapíltzin. Ipíltzin itukey Timmy Hung tapajtiani nusan. 

## Itekiw
Pejtuk itekiw ken tapajtiani ne shiwit 1961 keman piltzín katka. Ne achtu ujulinkwikwil yek katka. Ne shiwit 1972, munamikik iwan Bruce Lee. Bruce Lee muchiwki tamachtiani wan ichaku Bolo, wan itajtanki pal tekiti tik ne sujsul wey ulinkwikwil *Operación Dragón* (Enter the Dragon tik ne tajtaketzalis Inglés) ken ne mumachtiani tasumalis Shaolin. Ne shiwit 1978, pejtuk kichiwa sujsul wey ujulinkwikwil tasumalis pero pal ejekapaki. 

### Ujulinkwikwil

## Ipanpa Uni

# https://es.wikipedia.org/wiki/Sammo_Hung
# https://www.imdb.com/name/nm0005033/?ref_=fn_all_nme_1
Samoyedo (Pelu)

Ne pelu Samoyedo se kalchanej sujsul ikman kan witz Rusia. 

Yaja Kipalewia ka kojtan wan tatapelia, Kitajpia wan kiwika tawikani 

## '''Ken itachishka'''
Ne siwat weya ume pual chikwasen - ume pual majtakti se cm wan ne ukich weya ume pual majtakti se - ume pual kashtul se cm  

tamachiwalis: ne siwat  entre kashtul se wan se pual kg y ne ukich  se pual  wan se pual majtakti kg 

**itzuntekun**

Yaja kipia itzunhumiyu patznaj wan tumak 

**iten**

Yaja kipia iten tilawak iwan se itensikaw tejtetzilnaj.

**ijish**

Yaja kipia ne ijishkukuchi wan ne itachishka tiltik o kupuknaj 

**Iyak**

Yaja Kipia iyak ne itachishka tiltik wan weli kiajnekua yey

**Inajnakas**

Yaja kipia ne inajnakas iwan iujmiyu  kenha se yey itech. Ne itachishka istak u kupuknajchin. 

**Itzinweyaka**

Yaja Kipia ne itzinweyaka Kwelnaj wan ajsi ka iteputzta iwan iujmiyu 

**iujmiyu**

Yaja Kipia tilawak iujmiyu wan alawak. Ne itachishka Istak

Tesu puputuka ken se pelu, wan Tesu weli  kichiwa ka tikukuyat wan weli weya kashtul cm            

Yaja weli yultuk intzajtzalan majtakti ume - majtakti yey shiwit melka weli yultuk ukchupi

## '''Ipanpa uni'''


## '''ijipika'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Samoyedo

https://www.expertoanimal.com/razas-de-perros/samoyedo.html
Samuel López

## Samuel Ernesto López López
kaj tiktukeytiat Samuel López, yaja nesik se tunal se pual chikwey pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwey (27/09/1968) tik Kuskatan wan an ne ichan nemi ka Tiohtià:ke (Montréal), Canadá. Yaja itukey Kwawitchin nusan

Yaja se tamachtiani pal ne tajtaketzalis inglestaketzalis, francestaketzalis, Kastiya wan nawat nusan melka nawat chupisan. Yaja weyak tik se imiekawan kitukeytik pal ne tiupan Bautista tik Kuskatan.

## itekiw
Tay kichiwtuk? Yaja mutekitilia tik ne tiupan Bautista Emmanuel ka San Jacinto katka pal kisa ne Kuskatan ipanpa ne tasumalis tik shiwit shikipil chiknawi tzunti nawi paul ume keman chuluj ka techan Meshiku. Yaja yajki ka Montreal u ne apan kipia ume ujti kan nemik yey shiwit wan neman tik Toronto.

Samuel ne ulinkwikwilchiwani. Yaja tikiti iwan ne takwikwilchiwalis. Samuel pejki iwan se ulinkwikwil “Samuel wan Samanta” tik shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume ipanpa se siwayulu mumachtiani tik Canada (1992), yaja nusan kipia:

Tuijishkalyu, tucajcasoj ( Nuestras Caras, Nuestras Historias) tik 2009
Ne uatal (El Cañaveral) tik 2013
Nejnemi tik uni ikajkak (Walking in these shoes) 2022. Ne tapual se tik ne lilish Sivar en Cortos tik  (Museo David J. Guzmán) Kuskatan 2023
Johnny shiwa tik nuteku tiut (Johnny vaya con Dios) 2022
Itunal ichtaka[edit | edit source]

Ne inan itukey Noemí López. Yaja se Kuskatanchanej wan yaja nemi tik Montréal an wan ne iteku itukey katka Raúl Pacheco. Yaja se Kuskatanchanej katka. Samuel taja kipia se isiwaw. Yaja tesu se kipia ipíltzin. López kipia se kikaw Moisés wan se kimanuj Mario, yaka mikika.

Samuel mumachtij tik ne tamachtiluyan Bautista ka wey Kuskatan. Yaja se patapani iwan tajtapalewiani pal pajpashaluani tik Canadaj.

## Ijilpika
https://www.ancestry.ca/family-tree/tree/199843942/family?cfpid=102602532905&fpid=102602532904&usePUBJs=true

https://filmfreeway.com/SamuelLopez

https://www.youtube.com/watch?v=vtlqoRk9dbQ

## Ipanpa ini
Samuel Polk

## Samuel Polk
Kaj tituykiat Sam Polk , tik ne techan Loss Angeles ,California. Yaja se wey tawawasuani wan CEO pal Restaurante EVERYTABLE . ( Cada Mesa).

## ITEKIW
Yaja kichiwa miak ajamachti : For the Love of Money ume shikipil kashtul se (2016) katka. Yaja nikeneki pal Bolsa de Valores , New York , Estados Unidos katka . Wan an niknekit pal tuijtikniwan ne takwal saludable pal chupi tumi. Yaja  mumachtij tik ne tamachtiluyan Columbia University

## Ichtaka Itunal
Ne siwaw itukey Kirsten Thompson. Yaja kipia yey ipilawn .

## Ipampa Ini


## Ijilpika
https://www.pbs.org/newshour/author/sam-polk#:~:text=Polk%20graduated%20from%20Columbia%20University,his%20wife%20and%20their%20daughter.

https://www.instagram.com/sampolk/
San Francisco

San Francisco se techan tik ajkuik pal ne wey techan pal California tik italyu Estados Unidos. Ne techan kipia 808,437 tuijikniwan tik shiwit 2022 katka.

Ne techan nesi tik ne shiwit 1776 keman ne Kastiyachanej ajsi wan kalchiwa ne teupan wan ne kal pal tasumalis tik ne tal inpal ne Yelamuchanejket katka. Tik ne shiwit 1849, miak tuijikniwan ejkut keman kiajsit tultik tet wan ne techan sujsul mutki katka. Ka shiwit 1906, San Francisco ijtzilika wan tata katka. Ini kikeluna sejseki kajkal katka. Nemanha ne Ume Wey Tasumalis ipal Taltikpak, miak tuijikniwan ejkut senpa keman wan kichiwa ne yultaketzalis pal hippie wan tesu musuma tik Vietnam katka. Ini kichiwa ne Tunalku pal Tasujtalis wan ne tapalewis inpal ne takayulu wan siwayulu katka.

San Francisco se techan itajku ne taltikpak pal kikwikwilt wan pal kitzuntaliat, wan ne temu pal tuman. Ne techan ne tajku pal tekiti pal tawawasua, iwan Facebook, X (Twitter), wan Google. Tik shiwit 2022, ne techan manamiki miak shikipil ejejkuni katka. Tejemet kiteshmatit ne techan ka inpal wey tejtepet, tajtanualis, wan mijmishti.

**San Franciscochanejket ka muchi kishmatit**

Levi Strauss, ne itekuyu pal ne susul isala, pewa ichawa ne isala tik San Francisco tik shiwit 1873 katka. Steve Jobs, ne itekuyu pal ne tanutzalis Apple iPhone, nesi tik San Francisco tik shiwit 1955 katka. Jobs kipewa tik shiwit 1976 iwan ne tawawasua Apple wan nemanha iwan ne tanutzalis IPhone katka. Carlos Santana, mekawewetani pal son pal rock, San Franciscochanej mijkwani pal Mexico ka San Francisco tik shiwit 1961 katka.
San Luis Potosí

**San Luis Potosí** se estadoj ipal Meshijku tik Ajkuik America. Ne taltakutun nemi tik ajkuikpa, inawak Coahuila wan Zacatecas. Kipia majtakti yey San Potosí techan.
San Martín, California

San Martín se kojtantechan chikitikchin nemi tik ne condado pal Santa Clara tik ne estado pal California tik ne Estados Unidos. San Martín nemi intzajtzalan ne tejtepet – nemi tik ne ne Valle de Santa Clara. Ka kan kalaki de tunal nemi ne tejtepet intukey Santa Cruz Mountians, wan ka kan kisa ne tunal nemi ne tejtepet intukey Diablo Range. San Martín nemi intzalan ne techan Morgan Hill wan ne techan Gilroy. Tikishmatit San Martín ika nemi tik ne kojtan. Tik San Martín nemi miak tapishkal, wan nusan tuijikniwan kinpishkat ne shujshukumekat pal kichiwat ne winoj. Wan nusan tik San Martín nemi miak wey kajkal wan ini kajkal sujsul ipatiw.

## Icasoj
Se takat itukey Martin Murphy Jr. kitukeytih ne kojtantechan “San Martín” ika kinekik kitakamati se santo itukey San Martín de Tours. San Martín de Tours ne santo patron pal ne Valle de Santa Clara. Ne tajtzin Martin Murphy Jr. se ipatiw takat pal icasoj ne kojtantechan San Martín ika yaja ajsik Califonia keman México itekuyu ne California kenhayuk. Wan nusan kikalchiwki ne achtu tiupan tik ne Valle de Santa Clara.

An tunal, tik ne shiwit ume shikipil nawi (2004) ne SanMartínchanejket kinekituyat San Martín ma nemi se techan, pero ika se kojtantechan sujsul chikitikchin anka ne SanMartínchanejket tesu weliskiat tashtawat pal ma kiketzakan ne kupajsul, ma kinhekchiwakan ne ujujti, ma kinchiwakan tajtamachtiluyan wan ma nemi at tik ne ikajkal tuijikniwan. Ne SanMartínchanejket nusan kishkejketzatiwit musenputzat iwan ne techan Morgan Hill.

## Ken nemi ka ikajku
San Martín nemi inawak ne wey puyek at Pácifico wan yajika ishtikaya tachia ne tunal. Ka tunalku, ne itutunka ne tunal sujsul galanchin wan kemanian kichiwa 32.3 °C, wan kajka tayua ne mishti ipal ne wey puyek at pashalua wan ajsik San Martín wan puliwi kajka peyna. Ka shupan chupi sesek, pero siujsiujti tachia ne tunal wan siujsiujti yuwaki, wan kemania kichiwa 0.9°C. Ka shupan wetzi at pero tesu miak, wan te keman wetzi ichkat.

## Ne tuijikniwan
Tik ne shiwit ume shikipil majtakti (2010) ne Estados Unidos kinpua katka ne tuijikniwan, wan tik San Martín nemituya chikume shikipil se pual chikume (7,027) SanMartpinchanejket. Yey pual se punto chikwase porciento (61.6%) istakchichin (pero tesu hispanochanejket u latinochanejket), ume pual chikwase punto ume porciento (46.2%) hispanochanejket u latinochanejtket, te datka punto nawi porciento (0.4%) tijtiltikchichin, se porciento (1%) ijikmanchanejket, chikwase punto chikume porciento Asiachanejket, te datka punto yey (0.3%) talchin tik ne wey puyek at Pacíficochanejket, se pual nawi punto chiknawi (24.9%) seyuk wan makwil punto se (5.1%) tuijikniwan kipiyat ume u más intalyu.

## Ken tuijikniwan tekitit
Tik San Martín nemi miak tapishkal wan sejse tuijikniwan kipishkat ne ajo, sejse kinpishkat ne kujkunanakat, was sejse kinpishkat ne shujshukumekat pal kichiwat ne winoj.

## Ken tinat tik Kastiya
San Juan Nunualku

**San Juan Nunualku** se techan tik El Salvador. Nemi tik departamento La Paz, ka itajku ne italy. Itukey Nunualku iwan Santiago Nunualku wan San Pedro Nunualku, melka San Pedro itukey Ustuma katka.

**Tekia Dajdatka**

Ne techan kipia ililish tik ne metzti makwil ipal Nuteku ka Techpalewia, ne lilish pal San Juan Bautista tik ne se pual nawi ipal metzti chikwasen wan ne lilish pal techkelnamiki ne Iteku Cosme Spessotto. Nusan, nemit ne ijilwit Ne Mijtutilis Ipal Ne Tekwani wan Ne Masat, Ne Tunal Ipal Ne Cruz, Ne Ijiyulkalyu, wan Ne Tujturuj Inpal Tunal Nawi Ipal Tejkultia.

Ne takwal ipal San Juan ne chanfaina, ne chilat, wan ne atul ish akashmut.

Ipal achtu teupan pal Dios itachishka barroco wan kitapana iwan ne tal ijtzilika tik shiwit 1633. An nemi ne teupan San Juan Bautista itachishka Romanica. Kichiwa intzalan shiwit 1960 wan 1985.

**Casoj Katka**

Katka ka Kastiyachanej walejku, San Juan wan Santiago kichiwat se techan itukey Nunualku iwan Nawatakat. Tesu tikmatit keman pewki ne techan melka tikmatit se shikipil shiwit. Tik Nawat, tikmatit ka taketzalis Nunualku “Tal ipal takat ka tesu ina u tesu ina yek”.

Neman ka Kastiyachanej ejku, tikputzua San Juan wan ne tejtechan Ustuma, Tzakatekulukan, Analku, wan Tekuluka, wan kitukeytijtuk Ne Nujnunualku. Ne Kastiya kichiwki ne Nawatakat tekiti ne kojtan iwan kakawat. Tik shiwit 1770, iteku Pedro Cortes y Larraz kimawawasua ka ne Nunualkuchanej taketzat Kastiya wan Nawat. Tik shiwit 1807, Antonio Gutierrez y Ulloa techilwia ka tukat elut, uat, wan nemit turuj.
San Juan Talpa

San Juan Talpa

San Juan Talpa se techan nemi ka tatajku tik kuskatan. Se chikitik techan ukchiupi pal 40 km2 (ume pual) wan itukay ikman witz ipal ne techan nawa.
Talpa kineki ina “lugar terroso” ika witz pal Tal tierra wan kineki ina kan nemi.

Kipia ne sechin kan titachiat ne sijsital, nusan se tiupan ikman ne yawi ka ipan achtu tiupan mas ikman tik kuskatan.

Ne ujukse techan nemit unisan: Cuyultitán, Olocuilta wan San Luis Talpa.

Nemi 33.5 k (se pual majtakti yey wan tajku) pal kuskatan. Tamachiwa 40.74 HA, nemi ka ajku 191 msnm (se tzunti nawi pual majtakti se ijpak ne lamal).

Nemit ipanpa Censo Nacional 2007 (ume shikipil chikume) 7.707 (chikume shikipil chikume tzunti chikume) chanejket. Kipia yey barrios.

Tik ne kojtan kipin 4 (nawi) kajtan techan: Comalapa, Los Huesos, Tobalón wan Veracruz. Kipia sejse apan intukay: Aguacula, Cacapa, Comalapa, Guasha, el Idolo wan atchin La sierpe.

Ini techan kichijket ne takamet ikman nawa pipilmet.
Ne tiupan ikman kichijket tik 1670 (se shikipil chiwasen tzunti yey pual majtakti) wan muita ne lamal.

Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 4 ka 18 metzti majtakti ume (diciembre).

**Referencia bibiliográfica**
San Vicente

San Vicente1. Ne techan ka itajku tik ne takutun pal tutalyu ne San Vicente ka Kuskatan. Nesik tik ne shiwit 1635 (se shikipil chikwasen tzunti se pual majtakti makwil). San Vicente kakta ne wey techan pal Kuskatan.

Kan ne colonización española katka kichiwa wey. 

Ne independencia ninesik se tunal kashtu pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chikumetzunti tzunti se pual ume kimawawasujket ne tamakishtij ume vicentinos: José Mariano Calderon y San Martín wan Manuel Antonio Molina. 

Kipia  ume pual majtakti yey shikipil ume tzunti majtakti yey (53,213) tuijikniwan. 

Ne lilwiw techan ka metzi majtakti wan majtakti se.

**Referencias**

# https://es.wikipedia.org/wiki/San_Vicente_(El_Salvador), consultado el 27 de mayo de 2023
Santiago Vásquez

**[https://www.periodicoequilibrium.com/santiago-vasquez-el-poeta-ahuachapaneco-que-representa-a-el-salvador/ SANTIAGO VÁSQUEZ]** yaja se tamawawasuani Kuskatanchanej Ne ichan nemi tik ne techan Ajwechapan

## IPANPA [https://www.facebook.com/Poeta.Santiago.Vasquez/ SANTIAGO VÁSQUEZ]

Santiago Vásquez nesik tik ne techan Ajwechapan se tunal sepual chikwéy pal ne metzi chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yeypual se, Ne inchan nemi tik Ajwechapan, takwikani, tawawasuani, tamachtiani ipan Taketzalis wan amachti, takwikani wan tapalewiani Culturaj

### ITEKIW

Nekilis Kojtan. takwikalis

“Desde Los Ausoles a la Patria Mía” Poesía.

“Rostros Bajo los Escombros”  Poesía.

“Versos para amar en silencio” Poesía.

“Amor Bajo la lluvia Y la tormenta” Poesía.

“Vigilante de tu Sombra” Poesía

“La hiel también empalaga” Poesía

“A Pie por la Quebrada” Cuento

“Bajo la sombra del Amate” Cuento.

“Mi escuelita y Yo” Poesía infantil.

“Jugando en clase” Poesía infantil.¨

“LA ÚLTIMA (es) CENA” (Han matado a un Santo) Novela.

“Soledad entre mis manos” poesía

"Patria ¡Aquí voy! Despierta", poesía.

“Campanas de Madera” Novela

## '''Tapalewiani'''
Se Taiwan Tzupelek

## '''Se Taiwan Tzupelek ([[:es:Cultura_de_El_Salvador|Manjares dulces]]'''''')'''

Ka Kuskatan  tikpiat miak taiwan sujsul ajwiak kichiwat katka iwan tzupelek

Sejsè ken: Tishti Tzupelek kichiwat katka iwan  inakayu pula wan At istak, Itewyu Tawial u et. Nusan tikpiat ne Canoa kichiwat iwan  pula tatzuyunti  Iwan AT istak wan Itewyu Tawial. Ne shashakachnaj iwan At Istak kichiwat iwan Shashakachnaj istak, At Istak iwan Canelaj.

Ka Kuskatan kichiwat Taiwan ajwiak iwan intajtakil iwan nekti ken:Ne ayut iwan Nekti,

Shukut iwan Nekti, Akashmut iwan Nekti. Ken intukey kiilwia uni intajtakil  kitzakwat iwan   nekti miak uni tajtaiwan ne tiwelit  tikejekwat tik ne ijilwit pal ne tejtechan wan Keman nemi mijmiak intajtakil

## '''Ipanpa Uni'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Cultura_de_El_Salvador
Sappho

Sappho Greciachanej katka. Tesu tikmati miak ipanpa yaja melka ne tajtaishmatianimet kimatit ka yaja nesik tik Eresos u Mytilene tik Lesbos, se talchin tik ne at. Yejemet kimatit ka yaja nesik intzalan ne shiwit chikwasen tzunti ume pual majtakti (650) u chikwasen tzunti se pual majtakti (630) wan ne shiwit makwil yey pual majtakti (570). 

Yaja tamawawasuj takwikalis. Ini takwikalis pal takwika iwan son. Sappho ne wey takwikani. 

## Ne itunal ichtaka:
Ne imiekawan pujpudiente katka. Tesu tikmatit ne itejtekuwan itukey. Ikman amat ina ka Sappho kipiak yey imajmanuwan. Yejemet intukey katka Charaxos, Larichos and Eurygios. Yaja anka kipiak se isiwakunew, yaja itukey katka Cleïs, ukse tajtaishmatianimet kimatik . Sappho tamawawasuj ne itukey tik ume takutun tik ne itakwikalis. Intzalan ne shijshiwit chikwasen tzunti makwil wan makwil tzunti nawi pual majtakti se (605- 591) ne tatuktiani kikutujtuk yaja yakika yaja yajki ka Sicilia. 

Tay an tikmatit witz ne itakwikani wan witz ne ukse ajamachti inat ipanpa yaja. Tik ne itakwikalis tikpiat maya se wan ne ukse takwikalis tikpiat maya takutun. Ne taishmatiani Mary Lefkowitz kilwia ka tesu tikmatik ipanpa se tamawawasuani iwan ne ini tekiti, u ne ini takwikalis
Sedum burrito

**Sedum burrito**
*Sedum burrito* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se kwawitchín iwan iiswayu tepuntik kaj witz ka Meshiku. Ne Tamatiani itukey Reid Morgan kiwawasuj ipanpa yaja tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul ume (1977). Tesu tikmatit kanka witz ne *Sedum burrito*, ika Reid Morgan kiajsik wan kikujki yaja tik se kan kitukat ne kwajkwawitchichín tik Coatepec, Veracruz, Meshiku.   Ne *Sedum burrito* kachka uksé kwawitchín itukey *Sedum morganianum*. Melka, ne achtu kipia iiswayu kachka teksistichín, wan ne uksé kachka pulachín. Ne ishuchiyu ne se kachka ne ishuchiyu ne uksé. 

**<big>Ne itachishka ne ''Sedum burrito''</big>**

Ne kwawitchín itukey *Sedum burrito* kipia miak ipiktuk iwan se istak u kuchiltik itzinu ka itajku sejsé. Ne iswayu yaja kachka kushushuknaj u kutultik teksistichín iwan kushushuknaj itewyu (tewti) ka tenkál. Ne ishuchiyu yaja kuchiltik, wan kipia sejsé makwil kuchiltik ishuchiiswayu, wan makwil shushuknaj ishuchiswayu. Ka ijtik sejsé ishuchiyu nemit miak tultik dajdatka kachka ichti. Ini kwawitchín kipia istak u kuchiltik itzinkutu. 

**<big>¿Ken tiwelit tikmutkitiliat ne ''Sedum burrito''?</big>**

Pal tikpiat uksé kwawitchín, tiwelit tiktekit se iswayu yaja, wan nemanha tiktekat ini ka ijpak tal tikajwilijket. Ini iswayu yaw-kipia ne itzinkutuchín wan ne iiswayuchín isel, wan se yankwik kwawitchín yaw-nemi. Tiwelit nusan tikutunat se ipiktuk ne kwawitchín wan tiktukat ini pal kipia itzinkutu isel. Tejemet tiwelit tikpiat ne Sedum burrito tik tal iwan iswat waktuk. Tiwelit tiktaliat ka tenkál keman wetzi at u tikajwiliat se tanestuk, nawi tajtanestuk tesu, wan senpa, wan uksenpa. Ne *Sedum burrito* weli nemi kan tachia chupi ne tunal u kan tesu tachia ne tunal ka tenkál. 

**<big>Ne ''Sedum burrito'' an</big>**

Ne *Sedum burrito* se sujsul galanchín kwawitchín. Miak tuijikniwan kipiat yaja ika tesu wey ipatiw wan tesu uej pal weya. Kishmatit yaja tik miak tejtechan tik Taltikpak. Yaja se wey takulis Meshiku kimakatuk muchi ne Taltikpak. 

**<big>Ijilpika:</big>**
Sedum clavatum

**Sedum clavatum** 

*Sedum clavatum* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se kwawitchín iwan iiswayu tepuntik kaj witz ka Meshiku. Yaja nemi tik ne ujustut unisan ne tepet itukey *Nevado de Toluca*. 

**<big>Ne itachishka ne ''Sedum clavatum''</big>**

Ini kwawitchín kipia miak "itzujtzuntekun", sejsé iwan miak ijiswayu kaj yawit kachka ne ijiswayu ne ikuyu ichti. Ne iiswayu yaja chikitik, tepuntik, wan kachka yawal patznaj wan kipia kuistak itewyu. Ne itzinu ini kwawitchín chamawak wan kipia wey at ka ijtik. Ne ishuchiyu yaja istak wan kipia sejsé makwil ishuchiiswayu wan makwil istak wan tultik ichti, yaja kachka se sital. Ne ishuchiyu nemi sejsé ka ijpak se "imajkul" ne kwawitchín kaj kipia miak ijiswayu ukchupi chijchikitikchichín. Ne itzinkutu ne kwawitchín kuchiltik keman yankwik wan istak nemanha.  

**<big>¿Ken tiwelit tikmutkitiliat ne ''Sedum clavatum''?</big>**

Pal tikpiat uksé kwawitchín, tiwelit tiktekit se iswayu yaja, wan nemanha tiktekat ka ijpak ne tal. Ini iswayu yaw-kipia ne itzinkutuchín wan ne iiswayuchín isel, wan se yankwik kwawitchín yaw-nemi. Tiwelit nusan tikutunat se "itzuntekun" ne kwawitchín wan tiktukat ini pal kipia itzinkutu isel. Tiwelit tiktaliat ini kwawitchín kan tachia ne tunal ka peyna. Nemi pal tikajwiliat se tanestuk wan tikchiat majtakti tanestuk u keman ne iiswayu ka tani waktuk pal tikajwiliat senpa. Su tikajkawat ma ne at wetzi ka ijpak yaja mujmusta ka shupan, yaja yaw-palani.   Nemi se papalut itukey *Callophrys xami* kaj tapishua ka ijpak ne iiswayu ne *Sedum clavatum* wan ka ijpak ne iiswayu ujuksé kwajkwawitchichín iwan tepuntik iiswayu, wan keman kisa ne kwilinchín kikwa ne kwawitchín.  

**<big>Ijilpika:</big>**
Selena Quintanilla

**[[:en:Selena|Selena Quintanila Perez]]** kaj tiktukeytiat Selena

## '''Ipanpa Selena Quintanilla Perez'''
Yaja itukey Selena wan itzuntukey Quintanilla Pérez  wan yaja takwikani wey siwat katka.  Selena nesik tik ne techan Texas, Estados Unidos katka.  
Yaja nesik tik se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti se katka. Ne teku yaja itukey Abraham wan itzuntukey Quintanilla wan inan yaja itukey Marcella wan itzuntukey Quintanilla katka. Yaja imanuj itukey Abraham yey wan yaja ipipi itukey Suzette katka. Abraham yey wan Suzette tajtatzutzunani wan Selena ne takwiktani wan yejemet intukey “Selena wan los Dinos” katka. 

Tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume tik metzti nawi, Selena wan Chris Perez muichtakanamiktijket katka. 

Tik ne peyna se pual majtakti se tik metzti yey tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul, Selena mikik katka. 

## '''¿Tay Kichiwki?'''
Tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume, Selena kipia se takwikalis itukey “ Kachka ne shuchit (Como la Flor)” muchi ne inikniwan sujsul gustuj katka. 

Tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti nawi, uksenpa takwikalis itukey “ tesu tasujtalis (Amor Prohibido)”  nusan muchi ne inhikniwan sujsul gustuj katka.  

Yaja kinchiwki ini takwakalis:

* "El Chico del apartamento 512"
* "Bidi Bidi Bom Bom"
* "La Carcacha"
* "Si Una Vez"
* "I Could Fall In Love With You"
* "No Me Queda Mas" 

File:Selena Signature.svg|Itukey Selena 


## '''Ipana uni'''


## '''Ijilpika'''
Como la Flor- https://en.wikipedia.org/wiki/Como_la_Flor

Amor Prohibido- https://en.wikipedia.org/wiki/Amor_Prohibido 

Selena- https://en.wikipedia.org/wiki/Selena

Abraham Quintanilla- https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Quintanilla

Selena y los Dinos- https://en.wikipedia.org/wiki/Selena_y_Los_Dinos

Chris Perez- https://en.wikipedia.org/wiki/Chris_P%C3%A9rez

A.B. Quintanilla- https://en.wikipedia.org/wiki/A.B._Quintanilla

Suzette- https://en.wikipedia.org/wiki/Selena_y_Los_Dinos#Band_members

El homicidio de Selena- https://en.wikipedia.org/wiki/Murder_of_Selena#:~:text=On%20the%20morning%20of%20March,Memorial%20Hospital%20at%20age%2023.
Senpual Shuchit

= Senpual =

Ne senpual u senpual shuchit, yaja itukey cempasúchil u flor de muerto tik castilla, se shuchit ka yaja weya tik ne Americas. Kanaj senpual tik Kuskatan, Meshuki, Kawawtemalan, Belize, Bolivia, Colombia, Costa Rica, Cuba, Ecuador, Guyana, Honduras, Jamaica, Nikanhanawak, Panama, Puerto Rico, wan Venezuela

Yaja itukey senpual ika ipia miak shujshuchit. Ne senpual nusan yaja itukey senpual shuchit u ishushiw mikini tik nawat. Tik ukse tajtaketzalis yaja itukey Tagetes erecta, Aztec marigold, Mexican marigold, big marigold, cempaxochitl, cempoal, u cempasúchil. Nusan yaja itukey African marigold melka yaja weya tik ne Americas.

Ne senpual yaja weya ka se pual u nawi pual makwil centimetros. Yaja weya seujti (se shiwit) wan miki, u yaja weya miak shijshiwit.

= Ken itachishka? =

Ne senpual kipia shujshuchit itachiska tultik u achiuk. Yaja itzinu yamanik u kujkuluchnaj. Yaja itzinweyaka chamawak. Ne senpual puputuka ajwiak keman ne tuijikniwan kipitziniat.

Tejemet tikishmatik ne senpual ika yaja senweya miak shujshuchit, keman se pual shujshuchit tik se shuchit. 

= Tay kichiwa? =
Ne ijikman yejemet kishpejpenatket ne senpual inpal yejement kipajtijket ne tuijikniwan, inpal inlijlilish, wan inpal ka yejement welit muejekchiwki inkal.

An tik Kuskatan wan uktajtalyu, tejemet tikishpejpenat ne senpual pal ne tanestuk pal ne mikini. Tejement tikanchulwia ne senpual inpal ne mijmikini.

## Inpanpa Uni


## Ijilpika
Targetes erecta: https://es.wikipedia.org/wiki/Tagetes_erecta

*Tagetes* *erecta:* https://www.rhs.org.uk/plants/151627/tagetes-erecta/details

Cempasúchitl Flowers for Day of the Dead: https://www.thoughtco.com/cempasuchil-flowers-for-day-of-dead-1588749

Dia de los Muertos / Day of the Dead: https://libguides.ollusa.edu/diadelosmuertos/marigolds
Sentzunhat

Ne techan nemi intzalan ne takutun pal tutalyu ne Sentzunhat wan Kuskatan. 

Yaja itukey katka kikwij ika kipia wey at: “Se + Tzun(ti) + apan”.

Kipia yey pupal majtakti ume shikipil se tzunti ume pual majtakti chikwey tuijikniwan.

Ne Semanaj Santa se wey lilish ka Sentzunhat.

### Casoj
Ne Manuka ne independencia ne se tunal kashtul pal metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chikumetzunti tzunti se pual ume, Sentzunhat katka ka ijtik ne Guatemala, an Sentzunhat ka ijtik ne Kuskatan.   

#### Referencias

# https://es.wikipedia.org/wiki/Sonsonate Consultado el 18 de octubre de 2023 
# https://es.wikipedia.org/wiki/Independencia_de_Centroamérica Consultado el 18 de octubre de 2023
Sequoyah

Sequoyah kaj tiktukeytiat George Gist. Yaja se taketzalismatiani, tawawasuani, tasumani, wan taijtikchiwani cheroquichanej katka.

## '''Kaj yaja katka?'''
Sequoyah nesik tik ne techan Tuskegee, Tennessee ne shiwit se shikipil chikume tzunti yey pual kashtul (1775).

Ne inan itukey katka Wuh-teh katka wan ne iteku itukey katka Nathaniel Gist. Ne isiwaw itukey katka Sally Benge. Ne isiwapiltzin itukey katka Ayokeh.

Sequoyah se tasumani pal Estados Unidos tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi (1809). Yaja kita tajtajpianimet pal ne kalpuli kimawawasuat ne amat katka. Yajika yaja kichiwa ne silabarioj cheroquij katka.

Yaja mikik tik ne San Fernando, Meshiku ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti ume pual yey (1843).

## '''Itekiw Silabarioj Cheroquij'''
Sequoyah kichiwa ne silbarioj cheroquij tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti se pual se (1821). Yaja kimachti achtu ne isiwapiltzin (Ayokeh). Sequoyah kituktia amat Ayokeh tik silabariojncheroquij wan maya yejemet kimatit katka.

Pejket tamawawasuat iwan uni silabarioj tik ne intalyu cheroqui tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti se pual makwil (1825). 

Sequoyah kimachtia tuijikniwan cheroquichanej ne silabarioj tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti se pual majtakti (1830).

## '''Ipanpa uni:'''


## '''Ijilpika:'''
Sequoyah: https://en.wikipedia.org/wiki/Sequoyah

Biografia: https://www.britannica.com/biography/Sequoyah
Shafik Jorge Hándal

## '''Schafik Jorge Hándal Hándal'''
(arabej: شفيق جورج حنضل; ) kaj tiktukeytiat Shafik Handal. yaja nesik se tunal  majtakti nawi pal ne metzti chikwey tik ne shiwit se shikpil chiknawi tzunti se pual majtakti tik Usulután wan mikik se tunal se pual nawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chikwasen tik ne kaltepuspatani ka Kumalapan, Kuskatan.  Yaja se wey tatuktiani kuskatanchianej katka wan inan wan iteku Palestinachianej pal Belén katka. 

## itekiw
Tay kichiwtuk? Yaja mutekitilia wan yaja ne tatuktiani katka iwan FMLN ishtikaya. Yaja pejki tik 1973 wan tamik itekiw tik 1994, yaka tawawasuani katka pal PCES. Yaja gustuj nejmachnemi katka wan kikajsik se tatuktiani tesu taksa italyu. Neman Handal kitak tay kishpata ne tatuktiani kajaya tesu kichia kia né iwan ne itapalewis. Tik 1970 wan 1980, yaja kimuchiwa wan kikalaki se yawal iwan 5 yultaketzalis pal pewa Frente Farabundo Marti para la Liberacion Nacional (FMLN)

## Itunal ichtaka
Ne inan wan iteku katka Palestinachej. Yejemet senhajsiket ka Kuskatan pal Belen. Shakif kipia se ikunew itukey Jorge Hándal

## Ipanpa ini
Kuskatan

## Ijilpika
https://www.all4palestine.org/ModelDetails.aspx?gid=13&mid=2607&lang=en

https://en.wikipedia.org/wiki/Schafik_H%C3%A1ndal

https://www.theguardian.com/news/2006/feb/17/guardianobituaries.world
Shakira

## Ipanpa Shakira
Shakira Isabel Mebarak Ripoll nesik tik ne techan Barranquilla, Colombia tik ume metzti ume se shikipil chiknawi tzunti Yey pual kashtul ume (1977)
Yaja sujsul igustuj ne son ne shijshiwit.
Yaja Takwika katka ka Festival de Viña del Mar.
Tik se shikipil chiknawi tzunti Ume pual kashtul Yekawi katka iCD Pies descalzos wan ¿Dónde están los ladrones?.

Nusan yaja kichiwki ne ikajkaki: Hips Don't Lie, Loba/She Wolf wan Sale el Sol.
Tik ume shikipil yaja kipia nawi Grammys Kiwawasuj iAlbumes Latinos.
Yaja Takwika katka ka Copa FIFA Alemania tik ume shikipil chikwasen. 
Tik ume shikipil se pual ume wan Tik ume shikipil se pual yey kichiwki ne ikajkaki  ipanpa ikman ishulejyu, Gerard Piqué, kishijshikuj: Te felicito, Monotonía; Bzrp Music Sessions, Vol. 53 y TQG.
Shalatenanku

**Shalatenanku**.
Se techan tay nemi kan witz ne ejekat ka Kuskatan.
Ku : lugar 
Tenan : rodeada
Shal : arena
At : agua.
Kineki nina : valle de agua y arena.
Kipia se chimal.
Se panti itachishka susul , istak wan shushuknaj.
Kipia se takwiwalis.
Kipia se pual majtakti yey municipios.
Kipia chikwasen kojtantechan : Las Minas , Chiapas , Guarjila , San Bartolo , San José , Upatoro wan se pual kashtul se kajkal.
Tejemet tiktukat : ne sinti , et , alboroto wan más.

Kipia ne  ish pipian wan kakawate itukey chiclej shalatenankuchanej.
Nemi nawi tzunti tamachiwalis ka ijpak ne wey puyek at.
Kipia yey apan: Sunpul , Lempa , Tamulasco.
Ne ilwit patronal ne tikchiwat ne San Juan Bautista, wetzti  chikwasen se pual nawi .
Tik ne kojtan nemit ikujkuyu manguj wan miak tepet.
Nutechan kipia majtakti se tamachtiluyan .
Nusan nemi se wey tepet itukey Ne Tapetet.
Kipia chicume tiupan , se wey , wan chikwasen chikitik.
Kipia se tiankis , se tajkutechan wan sujsul yek dajdatka.
Kipia tajtakamet wan sijsiwatket kaj tekitit iwan inyujyulu wan ne tasujtalis.
https://es.wikipedia.org/wiki/Chalatenango
Shalom Arush

Shalom Arush nesik se tunal kashtul, ne metzti nawi, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti ume (1952). Yaja nesik tik ne techan Beni Mellai, Marruecos. Yaja israelchanej wan marruecoschanej. Arush se rabbi (kaj tamachtiani). 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Shalom_Arush

https://en.wikipedia.org/wiki/Beni_Mellal

https://es.wikipedia.org/wiki/Rabino
Sheynnis Palacios

Sheynnis Alondra Palacios Cornejo nesik se tunal se pual majtakti, ne metzti makwil, tik ne shiwit ume shikipil. Palacios nesik tik ne wey techan Managua, tik ne italtyu Nikanhanawak. Yaja Miss Sental 2023 wan se siwaawil nikanhanawakchanej. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Sheynnis_Palacios

https://en.wikipedia.org/wiki/Managua

https://en.wikipedia.org/wiki/Nicaragua
Shiktal

Ne **Shiktal** (tik Kastillaː *Centroamérica*) ne taltakutun tatajku America ka nusan ne talpanuwas ne kinhilpia Ajkuik America wan Tatzinu America. Ne Shiktal piktuk inwan ne chikume estadoj inpal Kwajtemalan, Belice, Honduras, Kuskatan, Nikawak, Costa Rica wan Panamá. Ne wejweyat intukay Nejmachat wan Caribe, wan ne ejestadoj inpal Meshijku wan Colombia kiyawaluat. Ashkan, achka 42 millones ipal chanejket nemit tik ne Shiktal. Tik ne shijshiwit 1520, ne Españolujmet pejket kikwit muchi ne Shiktal asunte Belice, wan tik ne shiwit 1540, kitetzilnajtalilijket ne Capitania General ipal Kwajtemalan. Yaja muchayaj desde Chiapas, ka tatzinu ipal Meshijku, ashta Costa Rica (ajatzika muchi ne Shiktal), wan nentuk ashta ne shiwit 1821, kwak ne ejestadoj ipal ne Shiktal inat ka intea nakak ipal España. Ne ajkuik taltakutun ipal ne Shiktal nemi ijtik ne taltakutun cultural ipal Mesoamerica. Ikman ne culturaj Maya katka se ipal ne wejwey culturaj ipal ne Shiktal. Ne Canal ipal Panamá panu tik ne italtakutun ne Shiktal mas uchulnaj pal kinsalua ne Nejmachat wan ne Caribe, wan pal kipalewia ne tanamakalis wan takualis (comercioj) tik ne taltikpak.
Shikut

Ne **shikuj** weli se insectoj ipal ne orden itukay Heminópteraj ipal ne Clase itukay Insecta. Nusan weli ne insectoj pal ne géneroj Phyllophaga, wan tik El Salvador kitukaytiat chicote.

Tik kastiaj ken taketzat tik Kuskatan, ne shikuj itukay achka kenha: chicote. Ne shijshikuj nemit nujme ne taltikpak pak tal, tik kwawit, tik mil, tan tet, tik lagoj, tik apan wan nusan itech ne weyat.

Nemit mas shikuj que ukse takwalmet, nusan mas que ukse insectoj. Yajika, sejse entomologoj pajpakit ka ne Teut sujsul kinneki ne shijshikuj.  Semaya ne shikuj kipia iejtapal takwawak; ijkiuni tikmatit yaja shikuj. Sejse shikuj ne mas majwey insectoj ken se itachishka ken rinocerontej wan nusan ne mas chikitik, nanse milimetroj . Ika sujsul chikitik, weli nejnemi tik ne ejekat.
File:Scarabaeidae - Goliathus goliatus.JPG|Ne shikut goliat, yaja sujsul tumak wan weyak hastaj 110 mm ne ukich; muajsi ka tajku Afrikaj.
File:Ptenidium pusillum.jpg|Ne mas chikitik ne shikut maya 0.4 mm tik ne Familiaj Ptilinidae, nusan intukay shikut iujmiyu.

## Referencias
Shiluapanku

## Shilupanku (tik Kajtiya Ilopango)
Shiluapanku (tik Kastiya Ilopango) se techan ipal ne takutun Kuskatan, italyu Kuskatan

Shiluapanku   kinpia (nawi pual chikwey shikipil  chikwey  tzunti se pual  nawi)  88,824   techanchanejket.                                                                                                                                                                                                     

Ne Tuijikniwan najnawamet  katka  tik Shilupanku

Ne taketzalis Shilupanku witz ka nawataketzalis wan kineki ina: (lugar donde abunda los jilotes) wan  (shilut: jilote  apan: abundancia  ku: lugar ).

Kitukeytiat techan Shilupanku tik ne tanestuk yey pal ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti yey pual chikume (03/05/1967) katka.

Kitukeytiat  wey techan Shilupanku tik ne tanestuk se pual chiknawi pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti  yey  pual majtakti se(29/06/1971) katka.

Ne ajapan tik ini techan intukey las Cañas ,Chaguite, Cuaya wan Guilapa nusan Apanchin ka intukey  Ne Caracol, Arenal Seco,Shutia wan Ne Pavas, wan   wet at Apulu,  Ne itejtepet intukey  Amatitan, Quemados, Hundido u Caldera(shilutepet), Santa Magdalena, Buena Vista, Cuyultepet

## Ne ujukse techan nemit unisan:
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan Tunakatepet wan Pululapan 

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Santuj Tomas wan Santiago Teajkuanku

Kan kisa ne tunal(este) iwan  wey at Shiluapanku (Apulu)

Kan kalaki ne tunal (oeste) iwan Suyapanku                               

Nemi 13 k (majtakti yey Kan kisa ne tunal  ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 2,564.94 ha(ume shikipil makwil  tzunti  yey pual nawi. nawi pual majtakti nawi ) , nemi ka ajku  625 m s. n. m. (chikwasen  tzunti se  pual  makwil  ijpak ne wey puyek at).

tesu Kipia  Intukey Shilupanku.  

Tik ne kojtan kipin 4 ( nawi) kajtan techan: Dolores Apulo, San Bartolo, Shangallo  wan Santa Lucia

Ini techan kichijket ne takamet ikman nawa.

Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 1( se) ka 16(kashtul se ) metzti majtakti se (noviembre).

Ne wey ilwilt tik Shilupanku kichiwat Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 1( se) ka 16(kashtul se ) metzti majtakti se (noviembre).ipanpa ne Santuj Cristobal

## Wey ipiltzin Shilupanku:
tesu wey ipiltzin shilupanku

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Ilopango

https://www.familysearch.org/es/wiki/Ilopango,_San_Salvador,_El_Salvador_-_Genealog%C3%ADa

https://www.ecured.cu/Ilopango_(El_Salvador)

https://es.wikipedia.org/wiki/Lago_de_Ilopango

https://siempretur.com/directorio/ilopango

https://www.wikiwand.com/es/articles/Ilopango
Shipetz Tuteku

Yaja itukey Shipetz Tuteku (Xipe Tótec tik nahuatl), yaja kimaka ne itunal, yaja miki wan ne muishyulkwi tupanpa tik ne tejtechan nawachanejket. Yaja kichiwa kishpata wan ne shuchikisa ne kojtan wan ne kujkukulis. Yaja weli kichiwa ka weyat ne mijmil. Yaja kitalia ne inhewayu tajtakamet  ka ijpak. Yaja kachka se takat wan yaja kipia se Chicahuatztli pal kinutza ne tzalani wan wetzi at.

Ka Kuskatan kiajsiket ume Shipetz Tuteku ka techan Igualtepeque ka Morazán. Yejemet kitaliat ne lanwach inhewayu ka ijpak.
Shiwitzuli

## Shiwitzuli

Ne shiwitzuli (*Xiuhuitzolli* tik ikman nawataketzalis ipal Meshiku) se shumpe katka, ne maya ne tejtektimet kitaliat katka. Ne taketzalis shiwitzuli kichiwat ne tajtaketzalis:

* *Xihuitl* (shiwit): se yektzin kususul tet.
* *(Tla)huitzolli: s*e tajtatka iwan witzti.

Ne shiwitzuli se kupil yektzin, ne itech nemi yektzin kususul tet salijtuk. Ne tekti kitalia katka ijpak wan kilpia katka.
File:Príncipe Moctezuma el Joven llegando al rescate de los mercaderes sitiados en Ayotlan, en el folio 6r del libro IX.png
File:Temple of the Jaguar. -9. Upper. (8287896271).jpg|Anka kanka nesik ne shiwitzuli