open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taja Nugustuj (takwikalis)

***[[:es:Me_gustas_tú_(canción)|Taja Nugustuj]]*** ne ume takwikalis ipal Franciachanej wan españachanej José Manuel Arturo Tomás **Chao** Ortega kaj tiktukeytiat *[[:es:Me_gustas_tú_(canción)|Manu Chao]]* achtu yawal takwikalis "Nukupachua anka... Nikyulchia"  
"Taja nugustuj" tajkwilijtuk se tunal majtakti nawi pal ne metzti makwil tik ne shiwit ume shikipil se.

## <big>'''[https://www.musixmatch.com/lyrics/Manu-Chao/Me-gustas-tu/translation/english TIKTAKWIKAKAN]'''</big>
Tay horaj, Nuyulu?

Naja nimetzilwia nikilwij yek

Shinechkaki (x2)

Tajkutayua ka La Habana, Cuba

Majtakti horaj ka tayua ka kuskatan

Majtakti horaj ka tayua ka Managua, Nicaragua

Naja nugustuj ne tepuspatani, Taja nugustuj

Naja nugustuj nejnemi, Taja nugustuj

Naja nugustuj ka peyna, Taja nugustuj

Naja nugustuj ejekat, Taja nugustuj

Naja nugustuj niktemiki, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne wey puyet at, Taja nugustuj

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia san

Tay naja nikchiwa? Naja nipuliwi

Tay horaj, Nuyulu?

Naja nugustuj ne ume yawal tawikani, Taja nugustuj

Naja nugustuj nutalua, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne wetzi at, Taja nugustuj

Naja nugustuj shiwi, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne tzakat, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne siwat colombiachanej, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne tepet, Taja nugustuj

Naja nugustuj ka tayua, Taja nugustuj

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia san

Tay naja nikchiwa? Naja nipuliwi

Tay horaj, Nuyulu?

majtakti ume wan se minutoj

Naja nugustuj ne nutakwal, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne siwat kaj kipia ichan itech nukal, Taja nugustuj (tajtaketzalis horajpiani)

Naja nugustuj ken tamana, Taja nugustuj

Naja nugustuj ka nitzinkekesh, Taja nugustuj

Naja nugustuj mekawewet, Taja nugustuj

Naja nugustuj reggae, Taja nugustuj

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia san

Tay naja nikchiwa? Naja nipuliwi

Tay horaj, Nuyulu?

Naja nugustuj ne nutakwal, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne siwat nakastan chanej, Taja nugustuj (tajtaketzalis horajpiani)

Naja nugustuj ka titamanat ipal, Taja nugustuj

Naja nugustuj nutzinkekesh, Taja nugustuj

Naja nugustuj mekawewet, Taja nugustuj

Naja nugustuj reggae, Taja nugustuj

Naja nugustuj kanela, Taja nugustuj

Naja nugustuj chiltata, Taja nugustuj (tajtaketzalis horajpiani)

Naja nugustuj nukumini, Taja nugustuj

Naja nugustuj La Coruña, Taja nugustuj

Naja nugustuj Malasaña, Taja nugustuj

Naja nugustuj ne itakil castañaj, Taja nugustuj

Naja nugustuj kwajtemalan, Taja nugustuj

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia

Tay naja nikchiwa? Tesu numatia san

Tay naja nikchiwa? Naja nipuliwi

Tay horaj, Nuyulu?

(X3)

Tay horaj, Nuyulu? (X5)

Nawi ka tatwi

A la bin, a la ban, a la bin-bon-bam

A la bin, a la ban, a la bin-bon-bam

Obladí obladá obladí-da-da

A la bin, a la ban, a la bin-bon-bam

Tajtaketzalis horajpiani

Makwil ka tatwi

Tesu yek muchi tatawilua

ijkia Pajti chinoj  

## Ipanpa uni
Tajtaketzalis Pal Ne Panti Kuskatanchanej

Yaja kichiwki ne tapajtiani David J. Guzmán tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti kashtul se  (1,916).
Ne Asamblea Legislativa kitukeykiat namej "Símbolo Patrio" se pual ume tunal pal ne metzti ume tik ne shiwit ume shikipil se (22/02/2,001).

Tuteku Tiut metzpalewia tutalyu
tik mutal 

tinestiwit wan titatasujtiwit 
taja ne ejekat tijiumikit
ne tal techishwitia, ne tijmiewakan tikintasujtat
ne tamakishtilis techpalewia,  ne tiupan techpakitilia.

Taja tikpia tujtuchan tikinekit
yejyek kojkojtan tujtuman ajapan
tujtumak tejtepet,nejmach nemit ne wejwey ajat
kuchiltik wan tzitzinaka ka ikajku susul
ka kojtan ujulinit tujtultik itajtakil 
la né kan yekchiwat ne tajtawikani, tzajtzalanit ne tejtepusti
kisat ijishtemuyut pal ne yujyunke
kisat ne tutejtekiw gajgalanchichin.

Tutalyu tik mutajtaketzalis gajgalanchichin 
tiktajtanit Tiut ma metztapjpia
ma kitapu ne tutunal ka né
kan nemit ne itzujzunyu ne tunal
ma kitali tzupelek tasujsalis pal ne tamachtiani wan ne tamachtiluyan 
wan ma techilwiti ne yek tasujsalis mupal.

Tutalyu, ne tay patanuk,chimal, inpal ne wejwey tajtakamet yujyultiwit wan mikiketa
tiyultaketzat ipanpa tay tikpiat wan tiknekit
taja tik tajtakamati ne amat kan muchiwki ne tutalyu
wan tiktilwia ne ujti iwan shujshuchit ka né
kan kisa yek wan ne tamakishtilis techwikat iwan  Tuteku Tiut. 

Panti ipal tutalyu, taja sujsul wey pal Kuskatan 
metzpajpaluliat, ne yajyanwik tuijikniwan. 

Mupal, ne tunal yultuk wan tzitzinaka tupal
ne itajtawikalis ne tejtechan
ne inkwajkwawyu shujshuchit i  pal ne wejwey tajtakamet. 

Mupal ne intajtakamatilis ne tejtechan wan ne yawal
ipal ne tasujtalis, antiktemuat ka ikajku susul.

Ipanpa Ini

Ijilpika

https://Oración&#x20;a&#x20;la&#x20;Bandera&#x20;Salvadoreña
Talaputz

Ne Talaputz ne tutut pal Kuskatan kia né kitukeytijket tutut pal Kuskatan se pual se metzti majtakti , tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul nawi.

Ne talaputz kikwijket ika kipia galanchin iujmiyu, ika kipia itajtachishka gajgalanchichin tik ne  itzinweyaka.

Ne talaputz tesu welit tikinhnmikan , tesu welit tuwan, tesu tiwelit tikpiat ken se kalchanej wan yejemet tesu welit nemit tik se shulun.

Ne talaputz , kenha ne tumiekawan ika yejemet kitajpiat inpilawan. 

Ne talaputz igustuj  kikwa papalut, tzijtzikat, ayutzin, jaral, pa, kwilin, tukat, kakawani , yajika kipalewiat tik ne kojtan kan yejemet nemit , wan tesu kalwikat kukulis pal ne tuijikniwan.

Nusan kiwat itajtakil wan keshpalin .

Ne ichan nemi tik ne tal wan yaja mutajpia ika ne tuijikniwan ingustuj kitzkit.

Tay tikishmatit ipanpa ne talaputz:

1.Tesu welit nemit  shulun.

2.Ne ume itejtekuwan kitajpiat ne inpilawan.

3.Sujsul galanchin.

4.Ne ichan nemi tik  ne tal inawak ne apan , yajika nusan itukey nusan guardabarranco.

5.Yejemet kuchit ka tayua  .

6.Ka peyna nemit pajpakit wan takwikat .

7.Takwikat más  ka peyna. 

8.Ne igustuj nemi isel.

9 .Yejemet  nejmachnemit.

10.Ne ingustuj musenputsuat.

11.Tesu kisat wejka ipal ne ichan. 

12. Ne talaputz se tutut sujsul galanchin.

Melka sa´ nawijchin nemit , yawit tamit. 

Kenhauk tiwelit tikajsit tik tepet ipal Morazan, La Unión wan Shalatenanku. 

Shikintajpiakan wan shikpalewikan ne tal.
Takwikalis "Ne Nawat Shuchikisa "

Ini sujsul galanchin takwikalis kichiwki Nantzin Antonia Ramírez ka nesik tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual chiknawi (1,949) wan kimachtij nawat wan taketza ka muchi welit tajtaketzat nawat wan yultuk. 

Yaja mikik ne tunal majtakti se pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit ume shikipil se pual nawi (11/06/2,024)

Na' nina ka ne tajtakamet welit tajtaketzat nawat 
Na' nina ka ne tajtakamet welit tajtaketzat nawat 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 

Na' nina ka ne pijpipil welit tajtaketzat nawat 
Na' nina ka ne pijpipil welit tajtaketzat nawat 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 

Na' nina ka ne sijsiwatket welit tajtaketzat nawat 
Na' nina ka ne sijsiwatket welit tajtaketzat nawat 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat Shuchikisa 
Ne Nawat nemi yultuk

Ipanpa Ini:

Ijilpika:

https://www.facebook.com/share/v/1BqobNRhP8/

https://www.facebook.com/share/v/1BX6fhZw5S/
Taluk

Yaja takat ipal wetzi at tik Aztekat. Nusan se takat ipal tal, weli kipia ipilawan, at, ikman ijikman tatennamikit ken kimaka tuesyu (vida tik castillaj) wan ne takwal (sustento tik castillaj), tejemet kimatit ini pal sujsul kitakulialis (ofrendas wan tributos tik castillaj) , tik itukey Taluk (Tlaloc tik nahuatl). Katka temujmuti tuijikniwan, pero yaja tesu inteyek (malo tik castillaj), pal iweli inpampa sekpayawi, takipini, kwejekamil, wetzi at.  Taluk yawi iwan Shaput (Cueva tik castillaj), apunian (nacimiento tik castillaj), tejtepet, wan ichan tiut tepet. Tepet Taluk techpalewikan ken kitakulialis (ceremonia tik castillaj) ipanpa taluk. 

### Tik Witzapan
Taluk Nusan kiajsit tik ilwit ipal tunal teujteuchiwa (dia de la cruz tik castillaj), tejemet kitat iwan yultaketza ipal nawatajtaketzani, ika kimatit tik nawat aka (tiut) kimaka at, wetzi, melak tesu ina wan te aka nadie kielnamiki Taluk, tejemet kiajsit tesu itukeytia tik nawataketza ipal tutajtatanoywan. Ken ini tajtaketzalis:

#### An tea kimaka wey at maya shijshini que quiere decir hoy (él) ya no da agua, solo está pringando.

#### Tachia ne tunal wan kimaka at, anka munamiktia ne masat que quiere decir Alumbra el sol y (él) da agua, quizas se esta casando el venado.

Kinitat ini tajtaketzalis, ijkia (ciertamente) tutajtanoywan kichiwat kimatit Taluk, katka ikman Taluk takat kimaka wetzi at pal tajtakamet.
Tamal

Ne **tamal** se takwal ne mukwa nujme ne Shiktal. Muchiwa iwan tishti. Ikman ne siwatket tisit katka ne sinti mujmusta ijpak ne metat. Ashan tik ne tejtechan nemit mojmolinoj pal muchiwa tishti. Nusan weli mukua tik se tiendaj tishti waktuk tik tewti, itukay iharinaj sinti. Iwan ne tishti weli muchiwa tamal, nakatamal, pujpupusa wan sejseuk pal titakwat. Ne mas kanawak ne tamal. Kwak tikchiwat tamal, tinat ka **titashkaluat**. Mukwi se chiupi tishti tik ne tumey wan mupajpachua itzalan tumajmatashkal hasta ma mupachana wan ma naka yawalnaj, wan muteka tik se kumal ijpak tit; muajkawa pak ne kumal se iratoj wan muishkwepa hasta ma uksi. Miak kikwat tamal mujmusta iwan se taiwan, ken nakat, et, quesoj wan muchi tay weli.

Tik Honduras ne tajtamal muchiwat kenha melka chiupichin mas pajpatawak. Tik Meshijku nusan kikwat tajtamal; ka né kichiwat sea pijpitzawak, wan yejemet nusan kipiat tajtamal ipal trigoj. 

__NOTOC__
Talepat

Ne **Talepat** ken muchi ne insectoj ipal ne Tepewa Hemiptera kipiat se weyak iten ken wishaput. Iwan yaja, weli kitzupina ne plantaj u takwalmet pal kichijchichina ne iesyu. Ne talepat itukay nusan chinchi melka nemit miak chinchi wan sejse yejemet inte techtzupinat, semaya ne et ush ne mil. Nemit ume talepat ne techchijchichinat tuesyu nujme ne Tal. Tik Kuskatan wan nujme ne Taltutunik (Tropicoj) nemi ne talepat *Cimex hemipterus* wan tik ne Talsesek nemi ne *C. lectularius*. Sejseujti, weli muajsit ne ujume, wan melka ne ukich *C. hemipterus* weli muteleksa wan ne *C. lectularius*, ne intejteksis tesu punit. Pal muteleksat, ne ukich kitzupina ne iijti ne siwatalepat wan ne itepul, yajini kenha se itzinpala. Ijkiuni ne kishuta pal kishinachtia pero semaya kan nemi ne ujti kalijtik ne iijti. Ne talepat kikwa esti semaya kwak takumi wan weli kitzupina ukse takwalmet ken ne tijlan melka kineki mas ne tuesyu. Su tesu weli kikwa tatka, weli naka yultuk achka se shiwit wan tajku. Su muchi yek, yawi kikwa esti sejse tunal ne semanaj, tesu mujmusta, wan ne chikitik kikupina ne iewayu makwil wipta pal takati. Ne siwatalepat weli kipishua hasta makwil imey pual (500) teksisti tik ne yey ush nawi metzti nemi yultuk. Ne talepat tesu weli techmaka nian se kukulis, melka miak chanejket kipiat yuyumukalis kan kintzupinat; ujukse nian kimatit kintzupinat kwak kuchit. Wan sejse yawit majmawit sujsul wan teya welit kuchit. Ini tesajsay ika welit muchiwat tzunejekat. Kanka witz ne talepat? Inat ne tamatinimet entomologoj ka ikman ne chanejket nemituyat kalijtik ujustut. Ka né nemituyat nusan ne tzinakan ne kipiaya ne italepaw (*Cimex pilosellus*) ne tzinakatalepat. Yaja pejki kikwa ne chanejket wan kwak panuket mijmiak shiwit muchiwa ne talepat ne witz tuwan kwak tikisket ne ustut   


File:Traumatic insemination 1 edit1.jpg | Ne ukich kishuta ne siwatalepat pal kishinachtia
File:BedBugwithMeasure.jpg | Ne siwatalepat mutamachiwa 5-6 mm wan ne ukich chupiuk chikitik


## Referencias
Tarfaya

= Tarfaya =

Tarfaya se techan tik Marruecos (**طَرْفايَة** tik ne tajtaketzalis Árabe).

## Kan nemi Tarfaya?
Tarfaya nemi ka intzinu ne tejtechan Laayoune wan Boujdour wan Foum El Oued. Nemi ka ne itenpan ne wey puyek at Atlántico. 

## Ne casoj Tarfaya

Tarfaya se ikman techan. Ikman itukey *Cabo Juby* katka*.* Ne shiwit 1882, ne Britániachanej kikwit ne techan wan kichiwket ne *Casa del Mar,* se kal pal tiankis. Nemanha, ne Españachanej kikwiket ne techan Tarfaya. Ne shiwit 1927, ne *Aéropostale* Franciachanej pejtuk tekiti ka né, wan ne sujsul wey tamuwikani pal tepuspatani *Antoine de Saint-Exupéry* tekitki ka né. Ne shiwit 1958, Marruecos kilewki ne colonización Españachanej. 

## Tarfaya An
Tarfaya chikitik techan tik ne waktal Sahara Marroquí. Kipia 8027 tuijikniwan. Kanaj tuijikniwan kichiwat *Surfing* wan kiitzkiat mijmichin wan tachiat ne *Museo Antoine de Saint-Exupéry.* Tarfaya ka nin, kanaj miak kojkojtan pal ne ejekat. 

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Tarfaya
# https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%8A%D8%A9
Tarántula

Tarántula se tukat tumak inmiekawan Theraphosidae. Ka Europa kinhishmatit ken “tarántula” muchi tumak tukat Americachanej inmiekawan Theraphosidae wan Dipluridae. 

## '''Ipanapa ne itunal'''
Ne itukey nesi pal troyano “tarantola”. Yejemet witzet ne Tareto, Apulia, Italia, ka nikan nemi muchi tukat ‘’Lycosa tarántula’’.

## '''Tarantula Kalchanej'''
Ne tarántulas “terafósidas” wan “diplúridas” inhnamaka pal kalchanej. Yejemet kipiat inhujmiyu kimamiliat pal musumat. Yejemet kikwat ne tzinewilin, kalpatznaj wan kimichin ika kipiat wey proteínas pal inhewayu. Ne tarántulas welit tesu kikwat kwak makwil tanestuk. Yejemet kipatat inhujumiyu ka tenkál pal ne inweyka sejsika ume tik sejse shijshiwit.

## '''Ijilpika'''
Tarántula: https://es.wikipedia.org/wiki/Tar%C3%A1ntula
Tasmania

= Tasmania =

**Tasmania** se takutun ipal Australia. 

## Kan nemi Tasmania ?
Tasmania se tumak talchin tik ne at talchi Australia Continental. Intzalan Tasmania wan Australia Continental nemi ne ujti tzuyutztik tik ne wey puyek at Brass (Estrecho de Brass). Tasmania kipia 68 401 km² wan miak tejtepet, ajapan wan miak itenpan ne wey puyek at. Keman ne mejmetzti chikwasen, chikume wan chiwey, Tasmania sujsul sesek ika nemi sujsul inawak Antártida, yajika nemi ishtepajsu sesek. Tesu kanaj talchin tik ne at intzalan Tasmania wan Antártida. 

## Ne Casoj Tasmania
Nenki ijikman tuijikniwan ka 35 000 shijshiwit, pero an tesu kanaj ijikman tuijikniwan ika ne Ingleses miktijket ne Aborígenes. Truganini se ijikman tik Tasmaniachanej katka. 

Abel Tasman, se tatemuani Holandachanej, ejkuk ka Tasmania ne shiwit 1642. Nemanha, James Cook ejkuk ne shiwit 1777 ka Adventure Bay tik ne talchin tik ne at Bruny wan nemanha, Jean-Michel Huon de Kermadec ejkuk ne shiwit 1791. 

Ne shiwit 1803 ejkuk Ingleses nemanha James Cook wan kichiwket se tumak prisión tik ne techan Port Arthur ne shiwit 1830. Sujsul tuijikniwan Irlandachanej wan Ingleses ejkuket wan nenki tik ne prisión Port Arthur. 

## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/Tasmania

https://en.wikipedia.org/wiki/Tasmania

https://portarthur.org.au/history/#section-1

Truganini
Tariakuri

## Tariakuri

Yaja ne achtu *irecha* (tatuktiani tik ne purepecha taketzalis) ipal ne italyu *Iréchekua Ts'intsúntsani*, se wey tatuktialis ipal ne an tiktukaytiat *Michoakan*, tik Meshiku.

Nemi miak ne tesu tikmatit yek ipanpa Tariakuri. Seki inat yaja nesik tik *Jaracuaro*, ukse inat yaja nesik tik se itakutun techan *Patzcuaro*. Kia, tikmatit yaja ne itelpuch ne isiwapíltzin se michinhitzkiani. Tesu tikmatit yek kaj iteku katka. Anka ne ipíltzin ne ukse tatuktiani *Pauápame*, anka ne ipíltzin *Curátame*.
Ne imiekawan ne inan kinmiktijket itejtekuwan, yajika kiskalijket ne pajpalej palikman, ne kimachtiat muchi ne muneki pal tatuktia. Yaja mumachtij kiwika kwawit pal kiuntuwia ne itiw ne tejteut palikman. Kieskishtij inakas ishpan ne teupan. Yaja tesu tawana katka. Tesu igustuj. Kinmiktij ipijpiltzitzin ika yejemet tawantiwit.

Yaja munamiktijtuk iwan ume siwat. Ne achtu kimakak se ipíltzin, itukay katka *Curátame*, ne keman weyatuka kineki kimiktijki Tariakuri katka. 

Tariakuri kinekituya kinmiktia ne kinpulujket itejtekuwan. Uni kichiwki maya keman yaja shuleta. Kiuni pewa ne  *Iréchekua Ts'intsúntsani.*

## Ipanpa ini
Tatiana Huezo

## '''Tatiana Huezo.'''

**[[:es:Tatiana_Huezo|Tatiana Huezo Sánchez]] ** yaja nesik tik ne techan Kuskatan  ne  tunal chiknawi, pal ne metzti se  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti ume (1972) . Weyakulinkwikwilchiwani kuskatanchanej, yaja me ikal nemi ka Meshiku.

## '''Ne itunal ichtaka'''
Ne Inan Meshikuchanej katka wan ne iteku Kuskatanchanej katka. Tik 1976 yaja kipia ikal ka Meshiku. Yaja mumachtia ka Centro de Capacitación Cinematográfica tik ne Meshiku katka. 

## '''Tay Kichiwa'''
Iachtu weyak ulinkwikwil “El Lugar más pequeño” tik 2011. Ne ulinkwikwil taketza panpa ne Kuskatan wey tasumalis.             

Tik 2015 yaja kichiwa “Ausencias” se kutuulinkwkwil, Tatiana iulinkwikil taketza panpa tuijikniwan tik Kuskatan wan Meshiku 

## '''Ne Itekiw'''
-         Tiempo Cáustico (1997)

-         El ombligo del mundo (2001)

-         El lugar más pequeño (2011)

-         Ausencias (2015)

-         Tempestad (2016)

-         Noche de fuego (2021)

-         El Eco (2023)

## '''Wey Takulis'''

### '''Pal “El lugar más pequeño"'''

* Ópera Prima Documental (2009)
* Beca Gucci-Ambulante (2010)
* Premio al Mejor Largometraje del Festival Visions Du Réel en  Suiza (2012)
* Mención especial del XXVII *International Documentary Film Festival* de     Múnich (DOKFEST MUNICH),  Alemania (2012)

### '''Pal "''Tempestad"'''''

* Premio Fénix (2016)
* Ariel a mejor dirección (2016)

### '''Pal "''Noche de fuego"'''''

* Premio José María Forqué a la Mejor Película     Latinoamericana del año (2021).​
* Premio Un Certain Regard en el Festival de Cannes (2021).​
* Premio  Horizontes, Premio Otra Mirada y Premio Cooperación Española, en Festival     Internacional de Cine de San Sebastián (2021)​

## Ipanpa Uni:


## Ijilpika
Wikipedia: https://es.wikipedia.org/wiki/Tatiana_Huezo

Nota: https://diario.elmundo.sv/Escena/esta-es-la-primera-pelicula-de-una-salvadorena-que-se-transmitira-por-netflix

Nota 2: https://www.laprensagrafica.com/farandula/Cineasta-de-origen-salvadoreno-Tatiana-Huezo-es-aplaudida-por-pelicula-Tempestad-20160215-0054.html
Tatiana Nikoláyevna de Rusia

**Tatiana Nikoláyevna** **Romanova** (1897-1918) se isiwapíltzin ne tatuktiani Zar Nicolás II de Rusia.  

## '''''Itunal Ichtaka'''''
Nesik tik ne techan San Petersburgo, Rusia tik ne Palacio Peterhof. Inan Zarina Alejandra Fiódorovna (nesik ken Alix De Hesse-Darmstadt) wan Alemaniachanej katka wan iteku Tatuktiani Zar Nicolás II de Rusia. Tatiana kinpiak se ipipi, Olga Nikoláyevna (1895-1918) wan ume iikawan, María Nikoláyevna de Rusia (1899-1918) wan Anastasia Nikoláyevna (1901-1918). Tatiana kipij se iikaw, Alexis Nikoláyevich de Rusia (1904-1918).

Iipan inoya ne Tatuktiani Reína Victoria del Reino Unido (1819-1901) katka. Itajtatanoy ne Tajtatuktiani Zar Alejandro III de Rusia wan Luis IV de Hesse-Darmstadt katka. Inojnoywan Alicia del Reino Unido wan María Fiódorovna de Rusia (nesik Dagmar de Dinamarca) katka.

Tatiana taketzki ne tajtaketzalis Inglés wan Franciachanej sujsul wey. Yaja kipij se tamachtiani Suizachanej itukey wan itzuntukey Pierre Gilliard, wan kipij se tamachtiani Britaniachanej nusan, wan itukey Sydney Gibbes.

Tatiana weya tik ne Palacio Peterhof wan nemanha tik ne Palacio Alejandro tik ne techan Tsarskoye Selo katka. Yaja kipij se tapech iwan ipipi Olga, wan yejemet kitalijket kwachti. Yaja igustuj kitzuzuna ne piano wan tatzumalis katka.

Yaja kojtik katka, wan itzunkal sujsul kupuknaj  katka. Ijiish neshnaj katka.

Keman pejtuk ne Primera Guerra Mundial, Tatiana muchiwki ka se tapajtiani inwan inan wan ipipi Olga, pal ne kukuyani tajtasumani Rusiachanej tik ne kaltapajtiani tik ne techan Tsarskoye Selo.

Ne shiwit 1917, ne Revolución pejtuk wan iteku, Zar Nicolás II, te nenki ne Tatuktiani. Tatiana iwan imiekawan kikaltzajket tik ne Palacio Alejandro. Nemanha, nenket tik se kal tik ne techan Tobolsk, wan nemanha, tik se kal tik ne techan Ekaterimburgo.

## Ken mikik?
Ne Bolcheviques miktijket Tatiana wan muchi imiekawan tik ne shiwit 1918 tik ne techan Ekaterimburgo tik ne kal "Ipatiev". Nemanha, ne Bolcheviques kiitatijket wan kiishtijket ituweyka ka se kal apunian tik ne kwawital inawak ne techan Ekaterimburgo. Tik ne shiwit 1991, kiajsiket ne iweyka.

## '''''Icasoj an'''''
Tik ne shiwit 2000, Tatiana Nikoláyevna muchiwki ka Santa Tatiana tik ne tipuan Ortodoxa tik Rusia.

## '''Ipanpa uni'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Tatiana_Nikol%C3%A1yevna_de_Rusia
Tatjzin Blas

## TATJZIN BLAS LÓPEZ

Yaja itukey Blas itzuntukey Lopez yaja nesik tik ne shiwit  shikipil chiknawi shikipil yey pual yey tik witzapan ne yey pal ume metzti.

Yaja itukey Blas itzuntukey Lopez yaja nesik tik ne shiwit  shikipil chiknawi shikipil yey pual yey tik witzapan ne yey pal ume metzti.

Yaja nawataketza tamachtiani takwikani, tapajtiani wan tawa wasuani.

Ne inan itukey Marcelina, ipipi itukey katka Paula Lopez, ne isiwau itukey Santos, wan kipia yey ipilawan yaja kipia ikal tik se kojtan ipal Witzapan, kwak yaja chikitikchin mumachtij tekiti tik ne kojtan, tik ne kojtan yaja kichiwa mil nusan kipalewia ne kwajkwawit pal yejemet welit kimaka muchi ne tajtakil.

Nusan kipalewia muchi ne imajmanuwan keman yejemet nemit kukuyat yaja kimaka pajti ipal total pal yejemet nemit sujsul yek.

Nusan kipia sennemit ipal nee pijpipil ka ne yaja tailwitia yejemet yaja nusan takwika tik nawat iwan ne pijpipil wan kichiwa se amachti pal kipalewia ne tukniwan.

### Bibliografía.
https://www.youtube.com/watch?v=IsvJSpNIGRs

http://crespial.org/eligen-comite-de-salvaguardia-de-la-lengua-nahuat-en-santo-domingo-de-guzman-el-salvador/
Tauyalis

**Tauyalis**

Se tauyalis se dajdatka tachiwal wan ujulut tajtawipanti wan tajtailpil. Yaja techpalewia pal tikuyat ne sinti. Ne tuijikniwan ijikman pal Mesoaméricaj kipiatuyata tajtauyalis. 

Pal titauyat timutankwaketzat o tiwelit timutaliat pak se tzintalijka chikitik wan tiktasat ne tauyalis tech ne tzintalijka.

**<big>Ipanpa ini:</big>**

**<big>Ilpika:</big>**

# https://mna.inah.gob.mx/detalle_pieza_mes.php?id=294
Tawial

Ne tawial katka achtu takwal ne tuijikniwan katka ne takwal. 

Ne tawial tesu katka ken tikishmatit an.

Ne tajtakamet kitat katka ka tiwelit kichiwat sujsul yek iwan se jaral itukey Teosinte u sinti Tiut , wan kia né ,kichiwat katka.

Kitukat wan kikwat ne tawial  kia né muchi tejtechan ijikman tik Meshiku ashta Panama.

Ne sijsiwajket kaj mumachtiat insel kianat ne tawial.

Ne takwal  ne tawial tesu katka nusan keman walajket ne Espanachanejket ika kisentaliat katka at istak wan tzupeleka pal kichiwa atul wan uni tesu katka tupal. 

Ne wey amachti POPOL Vuh ipal ne majmayamet ina ka tejemet tiktukat ne tawial pal tikwat ika ne takat   kichiwtiwit iwan tawial.

Ipanpa ne tawial kimawawasujtiwit miak cajcasoj wan tajtakwikalis an tanestuk kichiwat lilish pal ne tawial.

Ne tawial nusan ne tumin katka pal tamanakat.

Ne tawial ne wey takwal ne Kuskatanchanejket.

Ne tawial tikwat sujsul ika ajwiak , ne tajtamal wan kujkukumutzin tajtanestuk .

Miak tuijikniwan kipishkat ne elut wan kikwat …..tishkal , tamanti ,atul ,elutamal, elutashkal, elut tzunhejekat .

Tik ne metzti majtakti ne sinti kitekit ne ikuyu kunij ne tawial tiknemi waktuk kitukat ne ijish wan kianat tik se tumak shulun.

Takwal tiwelit tikchiwat iwan ne tawial:

Tajtamal, kukumutzin , nakatamal, tishti tzupelek , atul , chilat , tishti puyek , atul chilat ,tishti puyek iwan itakil wan pulluj, inakayu, turuj wan kuyamet, atzupelek, ayujwash, wan miak dajdatka.
Tay tikajsit tik ne talchi

Jaral,tet,tal,iswat,kwawitchin,tzikalt,tzunpupu,kalat,talnakat,
Shujshuchit,ayutzin jaral,pajpalotchin,kupajsul,tewti,majtzal,itzinweyaka,piyal,pulul,chumelu, Tawana,
Akuat,ashal,mekat,tawantuk,kawash,mikini,tzuntekumat,tapech,kal,kuat,ewat,kajkal,tepet,ewat, takil,weyka,witzti,witztal,kwitat,etal,itakil,tit,chan,kwilin, kushun, mil,shuchital ,kwawit,wishtet, sinti, manguj, kojtan, ish, tal, tikwawit, akat,watal, wishaput, muyut, muyutzin, neshti, awil, pusul, shuchitej, shuti, taketzal, talajwi, talashal, talnesh, talpetat, talpushak, talsipakti, taltepet, tatukal, tekpin, tikunal, timil, tzijtzikatkal, tzilintuk, ujmiyu, ujti, tzikakuyut wan uksejsedajdatka.
Tay tiwelit tikajsik ne tamachtiluyan tik Kuskatan

Ka tamachtiluyan tejemet tiwelit tikajsit, miak dajdatka, ken:

# Ajamachti
# Wey amat
# Ikwikwil
# Amat chikitikchin iwan tajtaketzalis.
# Itujtukey
# Mawiluyan
# Miak tajkwilulchin
# Kwajwawit
# Ikujkuyu
# Yawaltajwikalis
# Itentzajka
# Piltzin
# Siwapiltzin
# Itajtachishka
# Itajtachishka iwan at
# Amat
# Kalamachti
# Itejtenkal
# Uchpanwas
# Kupalsani
# Tapech
# Tzintalijka
# Tajtawil
# Tilpatznaj
# Mujkwitayan
# At
# Kulal
# Tamanani
# Takwaluyan
# Tamachiwalis
# Mumachtianimet
# Ajamachti
# Shuchital
# Shapun
# Tewti shapun
# Tajtamachtiani
# Mumachtiani
# Kushtalchin
# Tisat
# Ajamachtzin
# Takutunaya
# Ajawil
# Patznaj
# Taijtik
# Miktan
# Kwelpaj
# Trinche
# Kuchu
# Atulini
# Wajkal
# Tepusamat
# Tzakwa
# Mashijshinilis
# Tepusilpikalis
# Horajpiani
# Mawiluyan
# Tanamakaluyan
# Kaltakwal
# Tanamakani
# Kutapanti
# Tepanti
# Tepushwikwilchiwalis
# Ulinwikwilchiwalis
# Atutunchiwalis
# Tawawanalis
# Amatachialuyan
# Kojtan ne awilti
# Tatisilis
# Shapun
# Tewtishapun
# Mujkwitayan
# Tanutzalis
# Muwatzalis
# Tepustzuntishyu.

## Ijilpika
Tamachtiluyan: https://es.wikipedia.org/wiki/Escuela
Teajkupanku

## Teajkupanku (tik Kajtiya Santiago Texacuango)
Teajkupanku (tik Kastiya Santiago Texacuango) se techan ipal ne takutun kuskatan, italyu Kuskatan .

Teajkupanku   kinpia se tzunti  se pual chiknawi shikipil nawi pual  yey (129,083) techanchanejket.
Teberinto

= ***Ne Teberinto (Moringa Oleifera)[https://en.wikipedia.org/wiki/Moringa_oleifera]*** =

= *Imiekawan Moringaceae* =

= *Ne ikuyu Teberinto (Moringa Oleifera) , se kojtik ikuyu (10-15 m) , tesu kwelnaj iwan chikitik ijiiswat.   Ne ikuyu Teberinto  weya talul. Ka se shikipil, ne ikuyu kimaka miak itakil.* =

= *Ne ikuyu Moringa Oleifera witz ka India* *. Ne itukey``Moringa`` witz ka   tajtaketzalis Tamil (India, kan nemi ne wey puyek at,  wan  Sri-Lanka**): MURUNGAI. OLEIFERA witz ka tajtaketzalis Latin OLEUM (tumajka).* =

= *Ne ikuyu Moringa kimaka ne tunal. Nemi yejka pal talashal iwan chupi at. Tik ne Asia , ne ikuyu Moringa Oleifera ne pajti wan ne taiwan.*  =

= ***¿Ken itachishka ne Moringa Oleifera?[https://www.britannica.com/plant/horseradish-tree]*** =

= *Ne ijiswat chikitik katchka iujmiyu* *(pal tutut), ne iweyka  chupi chamawak  wan tesu kwelnaj pando wan chupi wawasnaj  . Ne itakil katcka weyak wan chamawak eshut iwan ijiswat iwan yey itech. Ne sujsuchit aistak wan puputuka.* =

= ***¿Tay kichiwa ne  Moringa Oleifera pal tuijikniwan?[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213453016300362]*** =

= *Ne Moringa Oleifera pajti wan taiwan ka takwa. Nemi yejka keman tuijikniwan kulwisnaj.* =

= *Tejemet kichiwat itewyu Moringa.* =

= *Ne Moringa Oleifera kipupua ne at nusan (keman ne at puknaj, amulewi, tesu yejka). Ne sujsuchit sujsul yejka pal ne ijitakayu. Ne ijish kimakat tumajka yejka pal miak dajdatka ( ka takwa, pal tutzunkal wan ne tuewayu wan ``biofuel`` - combustible-).* =

= *Ne Moringa pajpati nusan pal ne kukulis ka  esti tzupelek wan miak kujkukulis.* =

= *Ipanpa Uni* =


= *Ijilpika* =
https://en.wikipedia.org/wiki/Moringa_oleifera

; https://www.britannica.com/plant/horseradish-tree
; https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213453016300362

;

= *The nutrient composition of leaves, leaf powder, seeds and pods* =

= *Table 1(per 100g of plant material)* =

;
Tekiti iwan sukit

## '''<big>[[:es:Alfarería|TEKITI IWAN SUKIT]]</big>'''

Iwan ne sukit welit kichiwat ne sukitekitini dajdatka sujsul gajgalanchichin ken ne kumit, kumit pal kiana at, kumal, kwelpaj, shulunwajkal, apasti, tzutzukul, kuskat, awil, ujukseuk. Kiwikat katka ne dajdatka pal tanamakat tik ne tiankis iwan Kakashti.

## '''<big>TIK KUSKATAN</big>'''

Ka ikuni ne Taltikpak Pejket tekiti iwan sukit se pual makwil shikipil Achtu ka Tiut. Tik Kuskatan ne Sukitekitini ikman tekiti iwan sukit achtu europechanejket walajket wan Pejket tekitit iwan sukit chikume shikipil makwil tzunti chikwey.

Kuskatan kipia miak ijikman tiujtiupan wan mujmuseoj iwan tekiti iwan sukit itukey:

- Museoj Nacional de antropologiaj

- Museoj Ruinas de San Andres

- Museoj arqueologicoj casa blanca

Shuluwaktuk, departamentoj de cabanas kiishamati tachiwani ijikman tik kuskatan. Nusan Witzapan miak kimati tekiti iwan chiltik sukit.

## '''IPANPA UNI'''
Tekulut

Ne **[[:es:Búho|tekulut]] se** tutut pal ne imiekawan Strigidae. Ne tekulut se kojtanchanej wan kikwa wan tatapewilia ka tayua.

## '''Ken itachishka'''
Ne tekulut itachishka kupuknajku, neshnajku wan istastuk. Nusan ne iweykan pichawak. Kipia iujmiyu alawak wan ume kachka inakas. Ne inakas ka inakastan ne iish wan ne iten chikitik wan takwawak.

Ne iish ken yawal, ombrón tultik wan achiuk. Ne tekulut itzuntekun muyawalua 270°.

Nemi ukchupi ume tzunti tekulut. Yaja ne ichan ka muchi nianka kishtilia Antártida.

## '''Taiwan'''
Ne tekulut kipia sujsul takakalis wan sujsul kikaki, yajika yaja kitapewilia ka tayua miak kojkojtanchanej: mijmichichin, kijkimichin, kajkakawani wan kachka kojkojtanchanej.

## '''Ipanpa uni'''


## '''Ijilpika'''
Tekulut: https://es.wikipedia.org/wiki/B%C3%BAho
Tekwani

Ne tekwani se kojtanchanej wan itukay weli ikwi pal muchi kojtanchanej ma ikwa tiujikniwan. Ini Tekwani nusan itukay "Jaguar" tik castellanoj. 

## Tekwani

### Kuskatan
Kuskatan tesu kinpiat tejtekwani pal kinmiktiat peroj katka kia. Tik Kuskatan kipia Tekwani yulpaki, jaguar sonriente tik castellanoj. Anka weli witz tik K'iche itukay Balam Quitze.

### Ken Itachishka
Uni itachishka kipia nawi iikshi wan se itzinweyaka, ume iish, iiten, wan ume inakas, achiujtuk wan tiltituk. Ne iujmiyu alawak wan ume tamiktialis kipia itan.
Teodora

Teodora Romachanej, yaja se wey tatuktiani wan mawiltiani inpanpa ne cajcasoj. Ne ichulejyu itukey katka Justiniano. Tesu tikmatit kan yaja nesik, ne tajtaishmatianimet kimatit yaja anka nesik tik Siria, Chipre, Paflagonia u Alexandria. Ne tajtaishmatianimet kimatit yaja nesik intzalan ne shijshiwit nawi tzunti nawi pual chiknawi wan makwil tzunti (489-500) wan yaja weyak tik Constantinopla.

## Ne itunal ichtaka:
Ne iteku itukey katka Acacius, yaja tekwani metzkujkutu tajpiani. Tesu tikmatit ne inan itukey, melka yaja mijtutiani wan mawiltiani. Teodora kipiak se ipipi wan se ikaw, yejemet intukey katka Comito wan Anastasia. Ne iteku mikik keman Teodora chikitik. 

Yaja mawiltiajtuya cajcasoj pal ne tuijikniwan. Tik uni shijshiwit ne tuijikniwan ka tekiti mawiltia ipanpa cajcasoj nemi pal mupetztilia wan kuchi iwan ne tuijikniwan ka kitat ne cajcasoj. Yaja muchiwki se wey mawiltiani inpanpa ne cajcaso "Leda wan ne patush kechweyak", keman yaja mawiltij ken Leda, yaja mupetztilij wan ne tuijiniwan tikmamilijtuya ijish wan ne wey tutut kikwaj ijpak Teodora iweyka. 

Keman Teodora mawiltij inpanpa ne cajcaso, yaja ishmatki Antonina. Ne ishulejyu Antonina itukey katka Belisario, yaja tasumani. Antonina wan Teodora muchiwket chajchaku, yejemet chajchaku pal muchi ne shijshiwit ka yejemet yultiwit. 

## Ijilpika:
https://en.wikipedia.org/wiki/Theodora_(wife_of_Justinian_I) 

https://es.wikipedia.org/wiki/Teodora
Tepemichin

Anka ne michin ne sea kielewiat wan kinekit ne taitzkianimet ne tepemichin. Tejemet teuk tikmatit muchi ipanpa ken ini talul michin muteleksa wan takati. 
Inat ka yaja tejku tik ne apan chipawak ashta ne itzunpan, ika yaja weli semaya tapishua itejteksis tik ne at ne kipia wey oxigenoj wan ne kan te kanaj tajsul. Melka, ne michin muita ka weli nemi tik susul at wan ashta iwan shapun! Pero, su nemi kiané, yaja inte weli muteleksa wan te keman yawi mumiakchiwa. Ini michin puliwijtuk tik achka muchi ne ajapan kan muajsituya. Né kan nemiuk, anka semaya ka né, tik ne itzunpan ipal ne cuencaj Barra de Santiago, kan nemi ne kojtan el Imposible, El Salto wan sejseuk chikitik kojtan nemitiwit. Inat ka kwak tapishujtuk ne tepemichin, itejteksis mutilanat iwan ne at ashta ne washtan, kan panu ne seuk taksalis ipal icicloj yulnemilis. 
Melka achka muchi ini mijmichin chijchikitik, welit weyat ashta 30 cm. wan ietekkayu achi se libraj. Inat ka inakayu ne sea yek weli tikitzkiat tik ne at.

Anka su tiajsit tikpalewiat ne chiujchiupi nemitiwit tik wan inawak El Imposible, tiwelisket tikwikat tik seuk ajapan tapalewijtuk. Tepemichin nusan ne itukay se techan tik ne taltakutun La Unión, wan se tepet tik San Miguel.
Tepewaj

Se **Tepewaj** (tik castillaj: *los dueños de los cerros* o en sentido metafórico *los esparcidores*), nusan itukey Managua u tik castiyaj: Arbolario u Huracanero; se piltzín u se siwapil kaj weli patani. Yejemet kikwit ne at tik ne ajapan, ka ijtik majmatat, wan kiwikat ini at ka ikajku pal, su Tajtzin «ne chulet ipal ne tepet» (Taluk, tik meshijkataketzalis *Tlaloc*) kiajkawa, kimimat ini at ka ijpak tutal; kiunij, wetzi at ka shupan. Yejemet nusan kichiwat tikwini wan kalwikat ejekat.

Yejemet nesket ka ijtik se wajkal ipal ne kuyu itukay ijkenisan, tay walaj tik ne tzuntekumat ipal ne innan; wan kinhiskalijket se lamajtzin. Ne mas chikitik wan kimati wey, itukay Nanawatzin, ishtituya ne sinti tik ne ijtik ipal se tepet.

Yejemet nusan kichiwat tesu yek datka. Siwat-Tepewaj kipustekit ne mil ika intzunkal mujilpia iwan ne mil; yajika kipustekit pal kishtiat. Ukich-Arbolariomet taichtekit. 

Pal tiwelit tikinhitzkiat, tiktaliat se kan tikitat tuishkalyu ka ijtik se wajkal pal yejemet tea welit tachia wan pal wetzit ka talchi.

## Kan inatiwit
Tepul

Ne tepul se organoj tay ne ukich kipia. Ne ukich kikwi ne itepul pal muteleksa wan ne siwatket. Nusan iwan, ne ukich weli kikishtia ishish tik iweyka.

## Itujtukay tik ne Nawat
Tik Nawat ini takutun pal tuweyka nusan weli munutza wilut, kulutzin, o tutut.

## Tay kichiwa
Kwak se takat mututunia, itepul muketza ika mutema wan esti. Sejseuk yulimet (animalmet) kiketzat intejtepul wan se umit tay kipiat ne itukay baculoj, pero ne takat te kipia uni umit. 

Nusan kwak tikishtamachiwat ne iweyka wan ne itepul ne takat tikittat ka mas weyak ne takatepul ke ne promedioj tik ne reinoj animal.
Terry Fox

Terrance Stanley Fox katka Canadachanej wan mutaluani, tapalewiani, wan tashimalis iwan tesajsay kukulis tekwisi. Yaja nesik tik se tunal se pual chikwey pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul yey. Yaja mikik se tunal se pual chikwey pal ne metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual se (1958 – 1981).
Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul ume (1977), ne tapajtiani kutun ne imaltapach imetzkuyu ka Fox ika yaja kipituya ne tesajsay kukulis tekwisi.  

Kwak Fox kipituya se pual se shiwit, yaja pejki “Marathon of Hope”. Yaja kinekituya mutalua muchi Canada (9,984,670 km) ika yaja kinekituya kiputzua ne tumin pal ne amachtilis tesajsay kukulis tekwisi.

## KWAK YAJA CHIKITIK KATKA
Fox nesik tik ne techan Winnipeg tik Canada.

Ne imiekawan:

* Rolland Fox (iuteku)
* Betty Fox (iunan)
* Fred Fox (imanuj)
* Darrell Fox (iikaw)
* Judith Fox (iikaw)

Ne iunoya katka “métis”.

Tik Canada, ne taketzalis “métis” kineki ina se canadachanej tajku ikman wan tajku europeochanej.

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwasen (1966), imiekawan yawit katka tik ne techan Surrey, nemanha tik ne techan Port Coquitlam tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwey.

Fox kinekyua kimawiltia ne basketball wan mutalua.

## NE TESAJSAY KUKULIS TEKWISI
Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul ume (1977), Fox kishpulultij imaltapach imetzkuyu ika kipiyua ne tesajsay kukulis tekwisi. 

Yey semanaj nemanha, ne tajtajpiani kimakak Fox se imetzkuyu tepusti ipal nejnemi.

## NE “MARATHON OF HOPE”
Fox kwalanituya ika ne tajtajpiani tesu kipituyat ne tumin ipal mumachtiat ipanpa ne tesajsay kukulis tekwisi.
Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual ne “Marathon of Hope” nesik pal iyulu Fox.
Fox pejki ne “Marathon of Hope” se tunal majtakti ume pal ne metzti nawi tik ne techan, St. John’s. Fox kishtuka katka imaltapach imetzkuyu tik ne weay puyak at itukey “Oceano Atlantico”. Nusan, Fox kitema katka ume shulun iwan wey puyak at. Se shulun ipal Fox wan ne ukse shulun ipal ne wey puyek at itukey “Oceano Pacifico”. Nemanha yaja pejki mutalua.  

## KEN MIKIK

Melka ne iijikniwan kimakak ne tumin, Fox te pejki mutalua muchi Canada (9,984,670 km) ika kimakak ukse ne tesajsay kukulis tekwisi keman Fox yawi katka ne techan Thunder Bay se tunal se pal ne metzti chiknawi. 

Fox mutaluj makwil shikipil yey tzunti yey pual kashtul yey km (5,373 km). 

Nemanha chiknawi metzti, Fox mikik se tunal se pual chikwey pal ne metzti chikume tik ne kaltapajtiani.

## KEN KIPUTZUAT NE TUMIN
Keman Fox mutaluj, ne iijikniwan kikimakak Fox $1,700,000 dolares (an $6,000,000 dolares).

Kwak yaya nemituya tik ne kaltapajtiani ne iijikniwan kikimakak Fox $$23,000,000 dolares (an $73,000,000).

## IPANPA UNI
The Little HODLer (Ne Taananichin)

The Little HODLer, tik Nawat, “Ne Taananichin” amachti pal Bitcoin. Katka itapalkiltiani, Lina Seiche tamawawasua tik ne shiwit ume shikipil se pual se. 

## AMACHTI
Ne ajamatachiani mumachtiat tik Bitcoin, wan yejemet ingustuj ikwikwil ipal Seiche.

Nusan, Seiche kinamaka ukichawil ka Little HODLer (Ne Taananichin).

Seiche kipia tajtakuani tik ume pual kashtul se tal.

Little HODLer ken iipan iteku pal Bitcoin.

## IPANPA UNI
Thom Yorke

**Thomas Edward York** kaj tiktukeytiat Thom Yorke. Yaja se wey sonchinawi, takwikalismawawasuani wan takwikani.

**Thom York** nesik se tunal chikume pal ne metzti majtakti tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwey (1968) tik ne techan Wellingborough, Northhamptonshire takutun ipal italyu Reino Unido.

## '''Ne itekiw: tay kichiwki?'''

### Yaja kichiwki miak yajyawaltakwikalis:

#### Iwan Radiohead:

* 1993 Se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey: *Pablo Honey* 
* 1995 Se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul: *The Bends*
* 1997 Se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul ume: *OK Computer*
* 2000 Ume shikipil: *Kid A*
* 2001 Ume shikipil se: *Amnesiac*
* 2003 Ume shikipil yey: *Hail to the Thief*
* 2007 Ume shikipil chikume: *In Rainbows*
* 2011 Ume shikipil majtakti se: *The King of Limbs*
* 2016 Ume shikipil kashtul se: *A Moon Shaped Pool*

#### Isel:

* 2006 Ume shikipil chikwasen: The Eraser
* 2008 Ume shikipil chikwey: The Eraser Rmxs
* 2014 Ume shikipil majtakti nawi: Tomorrow's Modern Boxes
* 2018 Ume shikipil kashtul yey: Suspiria
* 2019 Ume shikipil kashtul nawi: Anima

#### Yaja kichiwa miak tajtakwikalis:

* Hearing Damage
* The Eraser
* Suspirium
* I am a very rude person
* Unmade

#### Kimakaket miak tajtakulis ken:

* 2009 Ume shikipil chiknawi: Grammy Sujsul yek yawaltakwikalis
* 1998 Se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul yey: Grammy Sujsul kialwitia iwan ne son
* 2001 Ume shikipil se: Grammy Sujsul yek yawaltakwikalis
* 2002 Ume shikipil ume: Grammy Sujsul yek isonanalis

## '''Ne ichtaka itunal:'''

Ne inan itukey katka ***Barbara Yorke*** yaja se Inglaterrachanej katka. Wan ne iteku itukey katka ***Graham R.J Yorke***. Yaja se Inglaterrachanej katka.

Ne isiwaw itukey ***Dajana Roncione***. 

Yaja se Italiachanej katka.Yaja kipia ume ipijpipil. Ne ipilawan itukey ***Noah Yorke*** wan ***Agnes Yorke***.

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan *Abingdon* wan mumachtij pal muchiwki se tawuawuasuani tik ne wey tamachtiluyan *University of Exeter*.

Yaja munamiktij iwan ***Rachel Owen*** tik ne shiwit Ume shikipil yey 2003. Wan muajkaw iwan ne isiwaw tik ne shiwit ume shikipil kashtul se 2016.

## '''Ijilpika''':

#### Itunal: [[:es:Thom_Yorke#En_solitario|Thom Yorke - Wikipedia, la enciclopedia libre]]

#### Iyajyawaltakwikalis: [https://www.discogs.com/es/artist/4854-Thom-Yorke?superFilter=Releases&subFilter=Albums Thom Yorke Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs]

#### Itajtakulis: [https://www.imdb.com/es-es/name/nm0948810/awards/ Thom Yorke - Premios - IMDb]

## Ipanpa Uni
Thomas Sankara

Thomas Isidore Noël Sankara Kaj Titukeytiak Thomas Sankara yaja se Burkinabéchanej wan tatuktiani katka ipal Burkino Faso. Yaja nesik tik ne techan Yako se tekutun ipal French Upper Volta se tunal sepual se pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chiknawi katka. Wan mikik se tunal kashtul pal ne metzti majtakti tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikume katka.

Tik ne tamachtiluyan sujsul kitzuntalia katka. Ne itejtekuwan kinekit Thomas ma yawi yasneki muchiwa ken se palej katka. Melka yaja yawi yasneki muchiwa ken se tasuma katka. Nusan mumachtia ne tatuka. Pewa yaja kipia kashtul nawi shiwit tik ne Madagascar katka. Yaya mukwepa ka Upper Volta wan musuma katka melka yultaketza tesu yek katka.

## Ne Itunal Ichtaka
Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yeypual se yaja kikipalewia ne tatuktiani Saye Zerbo katka. Sankara nusan kikipalewia ne tajtawawasuani katka. Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yeypual yey ne wey kalpuli ipal French Upper Volta kipatat tatuktiani wan kitzinkiat Sankara kanka. 

Ukseuk kikinpatat tatuktiani til ne iwasan shiwit Sankara muchiwa ne tatuktiani katka. Yaja tekiti pal se wey kalpuli yek wan tatuka pal kojtan katka. Nusan kipata ne itukey pal French Upper Volta pal Burkina Faso katka.

Sankara pewa kikinmaka ne ikniwan ne taiwan wan inkal wan pajti katka. Nusan ichiwa ne miak ujujti wan tajtamachtiluyan katka. Wan kimaka miak sijsiwatket ne kitekiew.

## Ken miki
Se tunal kashtul pal ne mezti majtakti tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawipual chikume Blaise Compaoré kikmiktia Sankara wan majtakti ume ikujkumpawan.

## '''Ipanpa Uni'''


## '''Ijilpika'''
Thomas Sankara https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Sankara

Burkina Faso https://en.wikipedia.org/wiki/Burkina_Faso

Keita, Mohamed (June 2015). "Why Burkina Faso's late revolutionary leader Thomas Sankara still inspires young Africans". Quartz Africa. Retrieved 31 December 2020.

McGuffin, Sean. "Revolution in the Land of the Incorruptible: Burkina Faso in 1984" (PDF). Archived from the original (PDF) on 30 June 2023. Retrieved 6 January 2021.

Hubert, Jules Deschamps. "Burkina Faso". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Archived from the original on 9 April 2019. Retrieved 9 April 2019.

Molly, John. "What Do the Colors and Symbols of the Flag of Burkina Faso Mean?". World Atlas. Archived from the original on 17 May 2019. Retrieved 17 May 2019.
Tom Felton

Thomas Andrew Felton kaj tiktukeytiat Tom Felton.

Tom Felton nesik se tunal se pual ume pal ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikume tik ne techan Epson, Surrey takutun ipal tutakyu tik ne italyu Inglaterra.

Yaja tekiti tik ujulinkwikwil. Yaja se wey tayektzutzunani. 

Yaja tiktukeytiat Draco Malfoy tik ne ujulinkwikwil Harry Potter.

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey Sharon Anstey katka yaja se Inglaterrachanej katka.

wan ne iteku itukey Peter Felton katka. Yaja se Inglaterrachanej katka.

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan Howard of Effingham School.

Yaja tesu kipia isiwaw. Tesu kipia ipijpipil.

## Ne itekiw: tay kichiwki?
Yaja tekiti tik miak ujulinkwikwil wan series:

* 1997 The Borrowers 
* 1999 Second Sight
* 1999 Anna and the King 
* 2000 Second Sight 2: Hide and Seek
* 2001 Harry Potter y la piedra filosofal
* 2002 Harry Potter y la cámara secreta
* 2004 Harry Potter y el prisionero de Azkaban
* 2005 Harry Potter y el cáliz de fuego
* 2007 Harry Potter y la Orden del Fénix
* 2009 Harry Potter y el misterio del príncipe
* 2009 The Disappeared
* 2010 Harry Potter y las Reliquias de la Muerte: parte 1
* 2010 Get Him to the Greek
* 2010 13Hrs
* 2010 White Other
* 2011 Harry Potter y las Reliquias de la Muerte: parte 2
* 2011 Rise of the Planet of the Apes 
* 2012 The Apparition 
* 2013 In Secret 
* 2013 Belle 
* 2013 From the Rough 
* 2014 Against the Sun 
* 2014 How I Didn't Become a Piano Player
* 2016 Risen
* 2016 Message from the King 
* 2016 Feed 
* 2016 Ovejas y lobos 
* 2016 Megan Leavey 
* 2016 Un reino unido 
* 2017 Stratton 
* 2018 Ophelia
* 2020 Braking For Whales 
* 2020 La batalla olvidada
* 2021 Burial 
* 2021 Guía de una niñera para cazar monstruos
* 2024 Some Other Woman 

* 1998 Bugs (Episodio: "Pandora's Box")
* 2005 Home Farm Twins 
* 2012 Labyrinth
* 2013 Full Circle
* 2014-2016 Murder in the First
* 2016-2017 The Flash
* 2018 Origin
* 2022 Harry Potter 20th Anniversary: Regreso a Hogwarts

Yaja kichiwa miak tajtakwikalis: 

* Time Well Spent (2008)
* All I Need (2008)
* In Good Hands (2009)
* Hawaii (2011)
* YoOHoO (2021)
* ReD (2024)
* ORaNgE (2024)
* YelLoW (2024) 

* "Silhouettes in Sunsets" (2008)
* "Time Isn't Healing" (2008)
* "If You Could Be Anywhere" (2010)
* "Holding on" (2021)

Kimakaket miak tajtakulis ken: 

* 2001 Young Artist Award (Harry Potter and the Philosopher's Stone)
* 2009 MTV Movie Award wan Scream Award (Harry Potter and the Half-Blood Prince)
* 2010 MTV Movie Award wan Teen Choice Award (Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1)
* 2011 MTV Movie Award wan Scream Award (Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2)
* 2015 National Film Awards UK (Belle)

## IPANPA INI


## IJILPIKA:
https://es.wikipedia.org/wiki/Tom_Felton

https://es.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter_(serie_cinematogr%C3%A1fica)

https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Felton
Tom and Jerry

Tom and Jerry tiktukeytait Tom wan Jerry. 

## '''Inpanpa Tom wan Jerry'''
Ne ulinkwikwil itukey Tom wan Jerry katka. Ne mistun itukey Tom wan ne kimichin itukey Jerry katka. Tom kipia iujmiyu itachishka neshnaj wan ne iten wan ne iitztit itachishka istak katka. Jerry kipia iujmiyu itachishka kupuknaj.  

Tom igustuj kiitzkia Jerry wan Tom kineki itakwa ne kimichin katka. Ne kimichin mutzinwewepa wan chikitik kunij ne kimichin chulua katka. Tesu welit chukat katka. Jerry kikwalantia Tom ika Jerry chulua wan kitzuntalia wan ne kimichin nemi yek kiitzkia ne mistun katka. 

Tik se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kichiwat ne achtu ulinkwikwil Tom wan Jerry. Ne pijpipil tik wey techan E.U. sujsul ingustuj. 

An miak ujulinkwikwil Tom wan Jerry.

## '''Inpana uni'''

## '''Ijilpika'''
Tom and Jerry- https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_and_Jerry 

Tom ne mistun - https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Cat

Mistun- https://en.wikipedia.org/wiki/Moggy

Kimichin- https://en.wikipedia.org/wiki/House_mouse 

Ujulinkwikwi - https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_and_Jerry_filmography
Tonalpohualli

Ne **tonalpohualli** (nawat: tunalpuwal), yaja se calendarioj tay kipiyatuyat ne metzamet achtu ka walajket ne españoles. Tik nahuatl ini taketzalis muchiwa iwan ume takutun, tonalli (tunal) wan pohualli (puwal). Sejse tunal tik ini calendaroj itech puwi se glifoj. Ne calendarioj kipiya 260 tunal wan kipiya 20 trecenaj (trecenaj kineki ina se periodoj ka kipiya majtakti yey tunal).    

Ne palejmet kichiwket registar ne tunalpuwal tik ne amat ne itukay katka ne **Tunalamat**. Kichiwat katka ini tunalamat wan masaewat o iwan kwawewat. Itech ini amat ne palej ne tunalpuwa kittaskia su ne tunal yek o inte yek pal kimati tay nemi pal kichiwa tik uni tunal (tik Nahuatl ne palej kaj tunalpuwa itukay **tonalpouhqui**).                            

## '''Ne glifos ipal ne tunalpuwal'''

## '''ijilpika'''