open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ne Tzaput

**<big>Ne ikuyu tzaput ([[:en:Pouteria_sapota|Pouteria sapota]]) Imiekawan:sapotácea</big>**

*Ne ikuyu tzaput (castilla:zapote) , kojtik , chamawak,  tesu welnaj iwan wey pepeyuka ijiiswat.  Ne itukey tzaput witz ka Nawatl (Meshiku) *'Tzapotl** wan ina `tzupelek itakil`. Melka ka Kuskatan, tzaput, ne itukey pal ikuyu tzaput (Pouteria Sapota) itakil.'' 


***<big>¿ken itachishka ne tzaput?</big>***

''Ne iewayu tzaput wawasnaj, itashichka kupuknaj  wan ne inakayu yamanik, tzupelek, puputukatuk wan itashiska chiltik u achiuk u kuchiltik.'' 

''Ne tzaput kipia miak dajdakta yejka pal ne tuweyka , Se atiluni ka tatekti tzaput  (175g) kipia:[https://web.archive.org/web/20240916103234/https://www.health.com/sapote-benefits-8673881]'' 

* **Calories:** 217
* **Fat:** 0.81	g
* **Sodium:** 12.2	mg**Carbohydrates:** 56.2	g
* **Fiber:** 9.45	g
* **Protein:** 2.54	g
* **Vitamin	C:** 40.2	mg 
* **Vitamin	E:** 3.69	mg
* **Potassium:** 794	mg
* **Iron:** 1.36	mg
* **Copper** :0.373	mg 

Ne tzaput kipalewia pal tesu kukuya pal ne tuyulu. 

= <small>***¿*Tay kichiwa ne  Pouteria sapota pal tuweyka*?***</small> =
''Ne tajtatemuani kiajsit katka ne pouteria sapota ne pajti.''

''Ne ijiswat tesu yejka pal chichiwal u pal elpetz ``cancer``(células MCF-7 )[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405580817302649]''

''Ne itumajka tzputyulu yejka pal tutzunkal wan ne tuishtzujtzunyu wan tu ewayu.'' 
''<big>**¿ken itachishka ne ish tzaput ?**</big>  ''

''Ne ish tzaput tumawak, alawak, pepeyuka, iwan se iewayu tzijtzilintuk melka ne inakayu puputuka ajwiak, wan chawi wan chupi chichik. Ne ish tzaput itukey tzaputyulu (castilla : sapuyulo) wan kipia  miak dajdakta yejka pal ne tutzunkal wan ne tuewayu.''

''Tik ne Oaxaca takutun Meshiku, yejemet kichiwat se atzupelek iwan  yejemet kichiwat se atzupelek iwan  kakawat wan tamanti tawial wan kuyul wan tzupeleka,  itukey Tejate.**'.*

*Wan tik ne Puebla, takutun Meshiku ,  yejemet tamanat nusan ne nakatamal pal kanshultia* *(se tunal se, wan se tunal ume  , pal ne metzi majtakti se)* *itukey pixtamal*. Anka, Kanshultia  witz ka  Xantolo .[https://www.mexicodesconocido.com.mx/xantolo.html]  

*'Ipanpa uni**
<references />
**Ijilpika'''

https://en.wikipedia.org/wiki/Pouteria_sapota

https://es.wikipedia.org/wiki/Zapote_(fruta)

https://web.archive.org/web/20240916103234/https://www.health.com/sapote-benefits-8673881

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405580817302649

https://www.cronica.com.mx/cultura/2024/10/29/que-es-el-xantolo-la-fiesta-de-todas-las-animas-de-origen-prehispanico/#google_vignette

https://www.mexicodesconocido.com.mx/xantolo.html
Ne amachti na ne kojtan

## Ne amachti na ne kojtan

Ne amachti na ne kojtan, yaja kiputzuj cajcasoj. Ne achtu chikwey "comienza" kan ne chikitik numiakawa "pierde" nepijpipil ijtik ne kojtan na India kan ne matalua kan ne Shere Khan(tekwani) neneki nemiktia ne nepijpipil ajsi ne techan na ne tekwani(lobos) ká nepalewia na ne iitztit na Shere Khan. Raksha (ne itenan tekwani(loba)) yaja itukey > 'ne kalat'
Ne chiltik talsital (Ne talsital nawi)

Ne chiltik talsital, u ne talsital nawi, se talsital ka ne sental. Yaja ne nawi talsital unisan ne tunal. Itukey "ne chiltik talsital" ika ital sujsul tewtital wan itachishka achtiuk wan chiltik. Tik Kastiya, yaja itukey "Marte." Marte ne itukey ipal se Romachanej tiut wan ne itukey ipal ne tunal ume tik Kastiya, *martes*, wan ne yey metzti, *Marzo*. 
 

## Ken ijtuk
Ne chiltik talsital nemi unisan ne Taltikpak (140 millón km), wan iwejkatika ne tunal (228 millón km). Ne ume chikitik talsital ne sental. Yaja kipia ume mejmetzi, intukey Fobos wan Deimos. Muyawalua nejmach. Se tunal ipal ne chiltik talsital kenha 24.6 horaj ipal Taltikpak, ika se shiwit ipal ne chiltik talsital kenha 1.88 shiwit (687 tunal) ipal Taltikpak. Yaja sujsul pepeyuka ika kimaka panpa ne itawil ne tunal. Mars se sujsul pepeyuka ka ikajku tayua.

Yaja tesu se “talsital iejekayu” (talsital kichiwtiwit iwan gas), ika se “talsital takwawak” (talsital, ken Taltikpak, kichiwtiwit iwan tal). Ne tal ipal ne chiltik talsital kipia wey tewti iwan óxido de hierro. Uni tewti itachishka chiltituk, iwan achiuk, kupuknaj, wan tultik. Tajtasitalani wan tajtatemuani yultaketzat anka intunal ipal kwawital wan kojtan katka kinemit wan weyat ka ne chiltik talsital.

## Ne casoj iwan techan
Miak ijikman techan kishmatit ne chiltik talsital katka, ken ne Romachanej, Bablioniochanej, wan Chinachanej. Ika ne chiltik talsital sujsul pepeyuka, ijikman tajtasitalani welit sujsul kikmachtiat katka. Tik 1610, Galileo Galilei katka achtu kitachiat ne chiltik talsital iwan se iijishwejkatikalis. Tik ne 1960s, miak sitaltawikani kikmachtiat ne talsital. Miak ajastromovil kikmachtiat ne tal ipal ne talsital. Tik 2023, majtakti sijsitaltawikanki nemit ka ne chiltik talsital: chikwey ikajku wan ume ka ne tal. Tajtasitalani katka kikmachtiat ne sujsul ma kajaya talsital ka ne sental tenkál pal ne Taltikpak. Sejse tatemuani kikishkejketzat yawit né wan anka inchan nemit né.

Mars wey talsital ka anhan tejtechan. Tik ne kashtul nawi siglo, wey inijikniwan kimatit ne chiltik talsital kipia katka tunal kipia tatzuntalialis, u *extraterrestres*. Miak tajtakwikwiluani wan tatemuani kikishkejketzat u kitatemuliat tunal ka ne chiltik talsital. Ne chiltik talsital katka kinishpatat miak tajtakwikwiluani wan inkwijwikwil, ken ne amachti itukey The War of the Worlds ipal H.G. Wells wan ne takwikalis itukey Las planetas ipal Gustav Holst.

## Ipanpa ini


## Ijilpika

# Golombek, Matthew P. (27 de junio de 2003). «The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks». Science 300 (5628): 2043-2044. . doi:10.1126/science.1082927. 
# Méndez-Chazarra, Nahúm (Noviembre de 2014). «Marte como arte». *Principia*. ISSN 2386-5997
# Raeburn, Paul. (2003). *Marte: descubriendo los secretos del planeta rojo*. RBA Revistas. Barcelona, España. .
# Sersic, José Luis. (2002). La exploración a Marte. Colección Labor. Editorial Labor. Sardañola del Vallés, España. .
Ne ikuyu ne ichti

Ne ikuyu ne ichti

Ne ikuyu ne ichti ne intukey miak inkujkuyu tik kastiyaj intukey "maguey". Tajtamatinimet kintukeytijket "Agave" wan uksé itukey pal sejsé ikuyu. 

Ne ikuyu ne ichti chamawak wan ijiswayu tepuntik wan tzuntamej. Ka ijpak ne itajku ne ikuyu ne ichti mulini se kojtik akat kan siujsiujti mulini ne ishuchiyu yaja, wan uksiujsiujti mulinit ikujkuyuchichín ne ichti tejemet tiwelit tiktukat pal weyat yejemet.

Siujti tejemet tikishtiat ne itajku ne ikuyu ne ichti pal tikishtiliat ne iayu pal tikunit isel u pal tikajkawat ma muchiwa uksituk pal titawanat. 

Tejemet tiwelit tikishtiliat ne ichti ne ijiswayu ne ikuyu. Tejemet tikchiwat mekat iwan ne ichti.
Ne inkwajkwach ne najnantzitzin ijikman kitalijtuyat

## Ne inkwajkwach ne najnantzitzin ijikman kitalijtuyat

Ne inkwajkwach inpal najnantzitzi tik ne techan Itzshalku. Kipia yey takutun: ne kweyat, ne wipil wan ne inkwajtzin.  

Ne wipil kichiwa yey takutun, ne ka ajku takutun ipal ichichiwal, ne itzinkujku wan ne imejmey iwipil, ne wipil kipia chikwey shuchit ka kajku takutun ipal ichichiwal wan itajkwil itajtachishka. Kitalijtuyat se intajtajkwil ka ijpan intzujtzuntekun. 

Ne kweyat se takutun iwan miak itajtachishka, ne susul, ne shushuknaj wan tiltik. Ne kweyat  kinhilpiat iwan se ilpika inwan miak itajtachishka nusan, ne intukey pashaj wan inkwajtzin kipia miak itajtachiska, chiltik, tultik, shushuknaj, chiltiknaj wan ujukseuk. 

**<big>Ne ume kipiat ne inkwajkwach ne najnantzitzin tik ne techan Nawitzshalku.</big>** 

Kipia yey takutun: ne kweyat, ne wipil wan ne inkwajtzin.  Ne wipil kitachijchiwtuyat iwan se intajkwil itajtachishka o itachishka istak, tesu kitalijtuyat shujshuchi ka wipil ne kajku takutun ipal ichichiwal. Kikwituyat ne inkwajtzin, ne intajtajkwil wan ne inkwejkweyat; tesu kikwituyat inpashaj  

**<big>Ne yey kipiat ne inkwajkwach ne najnantzitzin tik ne techan Witzapan.</big>**

Uni inkwajkwach kipia yey takutun: ne wipil, ne inkwajtzin wan ne kweyat. Ne wipil kipia tijtilkwil ne shujshuchit, ne kweyat itachishka chiltik wan tesu nikwi inpashaj.  

Ne inkwajtzin ne sijsiwapil kikwit ka muchi itachishka, peroj keman najnantzin kipewat kikwit se inkwajtzin itachishka tiltik ka yawit kikwilt ne mortaja keman yawit kimikit. Kitalijtuyat nusan se intajtajkwil ka ijpan intzujtzuntekun.
Ne inkwajkwach ne tajtakamet ijikman kitalijtuyat

## Ne inkwajkwach ne tajtakamet ijikman kitalijtuyat

Achtu, ipanpa ne más ikman, ne istak inkwajkwach. Kipia ume takutun: ne ikoton wan ne isala. Ne inkwajkwach kitzunki iwan istak kwachti. 

Ne ikoton kichiwa iwan yey takutun, ne kajku takutun, ka ipan ielpetz; ne inkweyat ikoton wan ne imajmajkul ikoton. Yaja sujsul ombron, ne ikoton weyak tik ne tajkuimetzkuyu 

Ne isala, kipia imejmetzkuyu mejmelaktik, sujsul ombron, tesu kipia kujkushtalchin, muilpiat ne mekat tik ne intzinkujku, ne mekat nemia ka ijtik ne isala katka. Ne isala weyak tik ne ikshi

Nusan, tik ne techan Itzshalku wan ujukseyu tejtechan, ne istak inkwajkwach tesu kichijket muchi istak, ne inkoton kichijket wan kwachti itachishka chiltik, tultik, shushuknaj, susul wan ujukseyu 

Ne tajtakamet ijikman tesu kitalijtuyat inkajkat; peroj yejemet kitalijtuyat inshumpe mujmusta, yejemet kitajpiat ne intzuntekun pal itzujtzunyu ne tunal.

Ukseyu inkwajkwach ne tajtakamet kitalijtuyat. Yejemet kitalijtuyat ipan ne istak inkwajkwach. Nusan kipia ume takutun: ne ikoton wan ne isala. 

Ne ikoton kipia ikechkuyu, yawalchichin, se kustalchichin tik ne ielpetz, wan wejweyak imajmajkul. Ne ikoton kichijket wan kwachti istachiska shushukzin, achiuk, chiltiknaj, kuchiltil, wan ujukseyu. 

Ne isala kipia imejmetzkuyu itachishka itzun kamuj, kipia kujkushtalchin. Kilpiat tik ne intzinkujku iwan iilpia itachishka tiltik. Ne isala kitzunki iwan tilawak kwachti wan itachishka shushuknaj, sususl, neshnaj, kupuknaj, wan ujukseyu, peroj tesu itachishka tiltik, istak, chiltik ush tultik. 

Yejemet kitaliat inkajkat "burros", sujsul yek inpal intekiw tik ne mil. Nusan, yejemet kitaliat inshumpe, kitajpiat ne intzuntekun pal itzujtzunyu ne tunal. Ne tajtakamet nemit tik ne kojtan kitaliat ini inkwajkwach. 

Keman yejemet tekitket kiwikaket ne intakwal tik ne inkushtalchin wan ne at tik ne intekumat.
Ne ken se yawal ka tit (Nejapa)

## NESHAPAN (Nejapa)

Neshapan nemi Tik ne wey techan Kuskatan. Ne itukey witz ka tajtaketzalis nahuat: Ne: nesti wan apa: apan : neshti apan. 

Ka techan nemi Ne tepet itukey **“El playón”. ** Tik ne se shikipil chikwey tzunti ume pual kashtul yey, ne tepet **katka kinima neshti wan tit ken  se** yawal itachishka chiltik wetzit ka ijpak ne techan katka. Ne Neshapanchanejket kichiwa lilish tik ini tanestuk. 

## NE LILISH TIK NE TECHAN :

## KEN SE YAWAL IWAN TIT

Ne casoj tecilwia ka ne lilish kinhelnamiktilia ne tasumalis intzalan ne yek (Tiut) wan ne te yek (ne kujkul).

Ka se pual majtakti se ka ne metzi chiwey, kichiwa se lilish Kan ne tuijikniwan kisat ka ujti, iwan ne tukwajkwach iwan miak itajtachishka wan iwan tukwajkwachpala najnanatznaj, kichiwat ne ken se yawal, kiajwit iwan combustible, Mutaluat ka ujti, peroj tik se yek ambientej.

Miak ne tuijikniwan witzet pal ne lilish ika Nemit pajpakit tik ne techan.

## Ijilpika

https://www.elsalvador.com/entretenimiento/turismo/ambiente-de-tradicionales-bolas-fuego-nejapa-100-anos/992989/2022/

https://elsalvadorinfo.net/nejapa-el-salvador/
Ne kuneshnaj talsital (Ne achtu talsital)

Ne kuneshnaj talsital, u ne achtu talsital, se talsital ka ne sental. Ne kuneshnaj talsital ne achtu talsital wejka pial ne tunal. Itukey "ne kuneshnaj talsital" ika itachishka kuneshnaj wan neshnaj. Tik Kastiya, ne kuneshnaj talsital itukey “Mercurio.” Yaja ne itukey ipal se Romachanej tiut wan ne itukey ipal ne tunal yey tik Kastiya, *miercoles.* 

## Ken ijtuk
Ne kuneshnaj talsital nemi iwejkatika ne Taltikpak (77 millón km) wan 58 millón km wejka ipal ne tunal. Yaja te kipia se metzi. Ne achtu talsital ne sujsul chikitik talsital ka ne sental, iwan 4,880 km yawaltiklis.

Ne kuneshnaj talsital tesu se “talsital iejekayu” (talsital kichiwtiwit iwan gas); yaja se “talsital takwawak” (talsital, ken Taltikpak, kichiwtiwit iwan tal). Ne achtu talsital sujsul pepeyuka ika kimaka panpa ne itawil ne tunal. 

Ne kuneshnaj talsital ken ne metzi ipal Taltikpak. Ne ikajku ipal ne kuneshnaj talsital sujsul sesek (-170 C) su te ne tunal wan sujsul tutunik iwan iishtzujtuznyu ne tunal (420 C). Tajtasitalani yultaketzat anka at takwawak nemi ka ne kuneshnaj talsital. Muyawalua sujsul nejmach, ne sujsul nejmach talsital ka ne sental. Se tunal ipal ne kuneshnaj talsital kenha 176 tunal ipal Taltikpak, wan se shiwit ipal ne kuneshnaj talsital kenha 88 tunal ipal Taltikpak.

## Ne casoj iwan techan
Miak ijikman techan kishmatit ne kuneshnaj talsital katka, ken ne Mayametzalichanej, Greciachanej, wan Chinachanej. Tajtasitalani ka Assiryia katka kikitat ne kuneshnaj talsital tik ne majtakti nawi siglo BCE. Tik 1610, Galileo Galilei katka achtu kitachia ne kuneshnaj talsital iwan se iijishwejkatikalis. Sijsitaltawikani kikitat ne kuneshnaj talsital: ne sitaltawikani itukey Mariner 10 tik 1975-1976 wan ne sitaltawikani itukey BepiColombo tik 2018-2026.

Ne itukey ipal ne achtu talsital kimaka ne itukey ipal ne metal itukey "mercurio," ika mercurio kuneshnaj wan nejmach kenha ne kuneshnaj talsital.

## Ipanpa ini


## Ijilpika

# Davis, Phillips; Barnett, Amanda (February 15, 2021). "Mercury". *Solar System Exploration*. NASA Jet Propulsion Laboratory.
# Feinstein, A. Astronomía Fundamental, Editorial Kapelusz, 1982
# Williams, David R. (November 25, 2020). "Mercury Fact Sheet". NASA. Archived from the original on April 3, 2019.
Ne kwawit iwan Imejmey

## '''Ne kwawit iwan Imejmey'''[editar | editar código]
**Ne Tuijikniwan kitat katka takaktu wan ishpijpilti…**

**Yaja nejnemi katka ka  apan ne tuijikniwan kitat katka…**

#### Mas tiutak sejse imejmey Kaj yawit ka ipan yaja kitalijket

### se kwawit iwan imejmey ipal Cedroj sujsul inawak ne apan…

**kaj kitajpia ne tal yaja yajki kitemua**

**wan inawak ne apan kiajsi katka ne takat kaj tesu kineki,**

**wan ken ne ume ne kinekit katka nusan**

**yejemet musumat insel…**

**Chichiukchin Juan Antonio…Chichiukchin Inoyachin…**

**An tik ne kal tesu akaj  kichia:**

**ne  Inoyachin yajki iwan ne tiutak…**

**wan yaja kimaka katka kinajnawatiat  ken at pal Nuteku Tiut**

**An tik ne ujti kaj nemi isel wan patawak,**

**Panut ne horaj ipal ne shupan…**

**Wan kalyawaltia ne tayua iwan ne iekawyu pal muchi ne shijshiwit,**

**Ken se Pelu itachiskaTiltik ka ishpan ne kal**

## '''Ipanpa uni'''

### Mas Taketsalis:
**-Se kal wan se sital tumak (Un Rancho y un Lucero)**

**-Ne Imejmey ipal Nunan (Las Manos de mi Madre)**

## '''Referencias'''
[1]

[2]
Ne sesek talsital (Ne talsital chikume)

Ne sesek talsital, u ne talsital chikume, se talsital ka sental. Ne sesek talsital ne talsital chikume wejka pial ne tunal. Itukey "ne sesek  talsital" ika ne sujsul sesek talsital ka ne sental. Tik Kastiya, ne kuneshnaj talsital itukey “Urano.” Urano ne itukey ipal se Greciachanej tiut.

## Ken ijtuk
Ne kuneshnaj talsital nemi iwejkatika ne Taltikpak (2.96 mil millones km) wan 2.92 mil millones km wejka ipal ne tunal. Yaja kipia 28 mejmetzichin. Ne achtu talsital ne yey wey talsital ka ne sental, iwan 50,724 km yawaltiklis. Yaja kipia 13 kuskat nin iweyka. 

Ne sesek talsital tesu se "talsital iejekayu" (talsital kichiwtiwit iwan gas); yaja se "talsital takwawak" (talsital, ken Taltikpak, kichiwtiwit iwan tal). Ne "tal" ipal ne sesek talsital se at, amuniakoj, wan metanoj takwawak. Ne chikume talsital ne sujsul sesek talsital ka ne sental: -224 C.

## Ne casoj iwan techan
Tejemet tikitat Uranus ka ne ikajku ipal tayua iwan te iishwejkatikalis, peroj te ijikman techan kimatit yaja se talsital. Sejse ijikman techan katka kimatit Uranus se sital. Ne Greciachanej tasitalni Hipparchus, tik 128 BCE, kimatit Uranus se sital. Sejse ijikman techan katka kimatit Uranus se itzinweyaka ne sital. Tik 1781 wan iwan se iishwejkatikalis, William Herschel katka kita Uranus wan kimati yaja se talsital. Se sesek talsital kakta achtu talsital ka tajtasitalni kajsik iwan se iishwejkatikalis. Maya se sitaltawikani katka kikita ne sesek talsital: Voyager 2 tik 1986. Tajtasitalani kishkejketzat ukseujti kikikat Uranus iwan ne Uranus Orbiter and Probe tik ne 2030s.

Ne chiltik talsital katka kinishpatat sejse inkwijwikwil, ken ne takwikalis itukey Los planetas ipal Gustav Holst. Ne itukey ipal ne chikume talsital kimaka ne itukey ipal ne elementoj itukey "uranio." 

## Ipanpa ini


## Ijilpika
de Pater, Imke; Lissauer, Jack J. (2015). Planetary Sciences (2nd updated ed.). New York: Cambridge University Press. p. 250. . 

Miner, Ellis D. (1998). Uranus: The Planet, Rings and Satellites. New York: John Wiley and Sons. .

Munsell, Kirk (14 May 2007). "NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures". NASA.
Ne shushit tit

Ne kwakit tumak wan iijiswayu itachishka shushuknaj wan chikitikchin.  

shuchikisa keman ajsi ne Shupan  kema pejki ne metzti makwil 

Ne kwawit weya tik ne tal ajwituk wan waktuk    

itachishka chiltik ishuchiyu wan iyulu  achiuk 

Yaja muchiwa galanchin ka né melka nusan kituka yaja wejka kan maya iwan se kwawit  tejemet tiwelit tikitat ken galanchin 

**NE KWAKIT**
Ne siwanawal tik ne apan Kumalapan

Inat ka seujti sejsé tajtakamet yajket ka apan ka tayua pal kitzkiat michin kiwikaket takwal wan wey atutun pal te kuchit.

Keman katka ka tajkutayua kitaket wejka se akaj iwan itachishka ken se  siwat achka maltia wan nusan kiapakatuya ne ikwajkwach.

Tamutijket sujsul wan mutajtaniliat insel kaj uni siwat?

Se inpal yejemet inak: Te nikmati kaj yaja melka niu nikchiwa nusiwaw!

Kunij, uni siwat walaj talul ka inhishpan wan kimakak iwan ne imey tik ne itzinkamak wan nakak yek markado.

**Referencias bibliográficas**
Ne taiwan wan ne takwal pal Kuskatan

Ne taiwan wan ne takwal pal Kuskatan, ne taiwan wan ne takwal ipal kuskatanchanejket, yejemet kikwat ijiayu, kujkukumutzin, tajtamal, najnakatamal, ijitakil, tishti tzupelek wan asesek wan inakayu pulluj, turuj, michin, kwajakulut wan chakalin.

## Kia né titakwat ka peyna

Kukumutzin iwan tapitzakul wan iayu tumat wan atutun.
Kina ne titakwalt ka peyna.
Et tatzuyunti, pula, tishti puyek yankwik, tamal wan atutun.
Et tatzuyunti. teksisti tatzuyunti, tishti puyek, takwawash, tamal, wan atutun.
Et tatzuyunti wan shashakashnaj, tishti puyek, teksisti mumushu ajwiak pal ne at istak,tamal, atutun.
Nakatamal iwan tapitzakul, tishti sesek wan atutun.
Nakatamal, kukumutzin, tishti zupelek, wan atutun.
Tishti zupelek iwan atutun .

## Kia né titakwat ka tiutak

Iayu tijlan, tamal wan atzupelek.
Iayu puyuj, tamal wan atzupelek.
Inakayu, shashakashnaj,tatzuyunti, ensaladaj, tamal wan atzupelek.
Iayu et, shashakashnal, tishti puyek, ajwiak pal ne at istak, tamal wan atzupelek.
Inakayu tishkal, shashakashnaj,ensaladaj, tamal wan atzupelek.
Michin tatzuyunti shashakashnaj, ensaladaj, tamal wan atzupelek.
Iayu turuj, tamal wan atzupelek.
Puyuj tamanti .shsshakashnaj, tamal wan horchataj.
Iayu tekwisij,shashakashnaj,tamal wan atzupelek.

## Kia né titakwat ka tayua

Kukumutzin, iwan tapitzakul wan iayu tumat, wan atutun u chukulat. 
Elutamal, iwan ajwiak pal ne at istak. 
Nakatamal wan kilit,atutun. 
Atutun wan tishti zupelek. 
Ishuchiyu leken iwan ayujwash, tal wan atutun. 
Elutashkal, iwan at istak.
Ne takwikalis pal ne tutalyu Kuskatan

## '''Ne takwikalis pal ne tutalyu''' '''Kuskatan'''

##### '''(Himno Naciona''''''l de El Salvador)'''

##### '''https://es.wikipedia.org/wiki/Himno_Nacional_de_El_Salvador'''


Ne takwikalis pal ne tutalyu Kuskatan kichiwket ne takutiani Juan José Cañas wan ne yek tzutzunani Italiano Juan Aberle. Yejemet takwikaket achtu tik se ilwit kan yajket ne tajtatuktianimet ipal tutechan ne 15 septiembre 1879. Ne Asamblea Legislativa kitalij ken ne takwikalis pal ne tutechan Kuskatan ne tunal 13 noviembre 1953.

Ne tatuktiani ka Kuskatan tapajtiani Rafael Zaldívar, tik se shikipil chikwey tzunti yey pual kashtul nawi, kitajtan ma kitukeytikan ken ne takwikalis pal ne tutalyu Kuskatan. Ne tapajtiani Francisco Dueñas ne tatuktiani ka Kuskatan ipal se shikipil chikwey tzunti yey pual chikwasen yaja kichiwki ne achtu takwikalis pal ne tutalyu kuskatan, kunij, ne tapajtiani cubano Tomás M. Muñoz kiwawasuj ne tajtaketzalis wan ne yektzutzunani kuskatanchanej Rafael Orozco kichiwki ne son. Ne takwikalis ipal tutalyu kikwijket pal takuktilis ipal ejecutivo tik tunal chikwey, metzti majtakti tik ne shiwit se shipil chikwey tzunti yey pual chikwasen ka tunal yey, metzti chikwasen tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti se, kunij ne tatuktiani ipal Kuskatan katka Carlos Ezeta kikwij ne tatuktialis ipanpa se yankwik takwikalis pal netutalyu kuskatan, ini kishmatket ken "El Salvador libre", kiwawasujket pal ne tajpianimet kuskatanchanejket. Kitakwikalijket achtu ujti tik tunal ume, metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti se; pal ne takwikani italiano Césare Georgi Vélez.

Ne tatuktiani Ezeta kishtilijket itekiw ne tajpianimet, yaja katka kintuktijtuya tik se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti nawi wan ne takwikalis ipal tutechan ma kichiwjket Cañas wan Aberle tik se shikipil chikwey tzunti kitakwikalijket uksempa, melka tesu kanaj se wey amachti tajtaketza ipanpa uni. Ne tunal majtakti yey, metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti yey kishmatijket ken ne tatuktialis se shikipil ume tzunti se pual majtakti se, kiwawasujket tik ne diario oficial ume tzunti ume pual chikwasen, takutun se tzunti yey pual se, ipal tunal majtakti se, metzti majtakti umetik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual majtakti yey. Ne Academia Salvadoreña de la Historia kitajtanki ka Asamblea Legislativa tiu-tikishmatikan ken ne takwikalis pal ne tutalyu Kuskatan wan kichiwjket Cañas en Aberle; ne tuijikniwan kitakwikalijket achtu ujti ne tunal kashtul, metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual    kashtul nawi tik ne Palacio Nacional, ka ilwit tutechan yajket muchi tajtakamet wan sijsiwatket tekitijtuyat iwan ne Tatuktiani 

## '''IPANPA UNI'''

###### Tamachtiluyan ipal ne Kuskatan.Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti ume ne Tatuktianimet kitajtanimet katka ka Kuskatanchanejket kitakwalijket isel ne achtu takutun wan ne takutun ka itajkua ipal Ne takwikalis  pal ne Tutalyu kuskatan

## '''REFERENCIAS'''
**https://es.wikipedia.org/wiki/Himno_Nacional_de_El_Salvador**
Ne tamachtiluyan COED Cantón El Jícaro

## NE TAMACHTILUYAN COMPLEJO EDUCATIVO CANTÓN EL JÍCARO

Ne Tamachtiluyan nemi tik Takupan, nemi Tamachtiluyan chikitik wan ikman kaj kichiwket tik ne tepet Ilamatepet tik Takupan, wan nusan kipia majtakti kaltamachtiani, kipia nusan kan ne pijpil mawiltiat, kipia se kaltajtaketzalis (Radio) itukey Tepet. Se Tamachtiluyan ikman, ika kichiwket tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual Chiknawi. Achtu nesik tik se kal kichiwket iwan sukit wan akat, neman kipewket sejsé tajtamactianimet.

Tik ne shiwit ume shikipil majtakti ume nesik se kaltajtaketzalis. Ne Tamachtiluyan weya ika sejsé  tajtamachtianimet Kipalewijket.

Ne achtu itukey katka pal ne kaltajtaketzalis tik neTamachtiluyan katka: kaltajtaketzalis chikirin, tik ne shiwit ume shikipil se pual ume nesik iwan itukey “Esmiradio60084”. An itukey kaltajtaketzalis Tepet.

An tik tanestuk tekitit majtakti  tajtamachtianimet, ne tamachtiluyan kipia miak kwajkwawit nusan nemi intzajtzalan miak tejtepet.

Ne tamachtiluyan Complejo Educativo Cantón El Jicaro kipia ka ijtik :

Tamachtiluyan kan takwikat

tamachtiluyan kan mawiltiat

tamachtiluyan kan mijtutiat

tamachtiluyan kan  kikwikwiluat.

Ne tamachtiluyan  Complejo Educativo Cantón El Jicaro, nemi tik ne techan iwan se kalpuli Takupan wan takutun tutalyu Ajwechapan. Nemi ka ijpak tejtepet Ilamatepet.

## Tapalewiani
Ne tepet ka Ne Unión

## '''Ipanpa ne Tepet ka ne Unión.'''

**Tepet ka Conchagua.** 

**Ne  tepet  kalmima tit  ipal  Conchagua nemi  ka  [[:es:La_Unión_(El_Salvador)|La  Unión]]  itukey  witz**

** Lenca  "valle estrecho"** **  kipia   se   shikipil  ume tzunti  ume  pual  yey  ka** 

** ijpak  ne  wey   puyek  at, ne  tepet kipia  miak  kwawit.**

**Ne  tepet  Conchagua  tajkutechan  ka  nin  tiwelit  tikitat [[:es:Golfo_de_Fonseca|ne  Golfo  ka]]**

**[[:es:Golfo_de_Fonseca|Fonseca]]****,  Meanguera,   Meanguerita   wan  Amapala;  nusan  witzet  ka   pashaluat  ne  tuijikniwan,  yejemet** ** welit  kitat  miak  ijiswat  wan  tujtutut  ika  nemi sujsul  tutunik.**
## '''Ipanpa Uni.'''


## '''Ijilpika.'''
Golfo de Fonseca https://es.wikipedia.org/wiki/Golfo_de_Fonseca

Departamento de la Unión https://es.wikipedia.org/wiki/La_Uni%C3%B3n_(El_Salvador)
Ne tepet ka San Miguel

## '''Ipanpa ne Tepet ka San Miguel.'''

**<big>[[:es:Volcán_de_San_Miguel|Tepet  ka San Miguel]].</big>** 

**<big>Ne  tepet  kalmima tit  ka  San  Miguel  itukey Chaparrastique,  kia  né  kitukeytijket  ika  italyu  sujsul tutunik.  Nemi  ka  wey  techan  San Miguel;  nusan  nemi inawak  tejtepet  ka  Chinameca.</big>**  

**<big>Ne  yey  tepet kalmima  tit  wejwey ka  Kuskatan,</big>** **<big> iten  ne tepet  wey  nusan  wan  kipia  ujukseyu  iten  ne tepet chijchikitikchinchin  tik  yejemet  kishtijket  tzujiak  tit.</big>**  

**<big>Ne  tepet  kalmima tit  Chaparrastique  ka  San  Miguel isatuk;  kipiatuk  se  pual chikwasen  kalmimatuk  tit;  tik ne  shiwit  se  shikipil  chiknawi  tzunti  yey  pual  kashtul se  kiminki  tit  wan nusan  tik  ne  tanestuk  [[:es:Volcán_de_San_Miguel|se  pual chiknawi  ipal  metzti  majtakti  ume  ka  ume  shikipil  yey kiminki  sujsul  neshti.]]</big>** **<big> Ne  tuijikman  kiajkawket  inchan, te  akaj  mikik.</big>** 

## Ipanpa Uni.


## Ijilpika.

volcán de san miguel https://es.wikipedia.org/wiki/Volc%C3%A1n_de_San_Miguel

erupción del volcán de san miguel https://es.wikipedia.org/wiki/Volc%C3%A1n_de_San_Miguel
Ne tepet ka San Vicente

## '''Ipanpa ne Tepet ka San Vicente.'''

## [[:es:Volcán_de_San_Vicente|'''Tepet  ka San Vicente'''.]]

**Ne  tepet  kalmima  tit  ipal  San Vicente  itukey  Chinchontepec nemi  intzajtzalan  Guadalupe,** 

** Tepetitán,   ne   wey   techan   San  Vicente,  San   Juan   Nonualco,  Tzakatekulukan   ka   La   Paz;** 

** ne   ume   tepet   kalmima  tit  sujsul   wejwey   ka   Kuskatan.**  

**Ini   tepet   kinpia  itzunpan,   ka   ipan  nemi   ajapsul,   tuijikman   kishmatit   ken   infiernillos   ini   kishtiat  sujsul   pukti.**  

**Ka  ishpan  ne  tepet  nemi  [https://www.elsalvadormipais.com/valle-de-jiboa Valle  ipal  Jiboa],   ka   nin   ne   tal   yek   ika   ne  tajtakamet  wan  sijsiwatket  sujsul  tatukat.   An  te  akaj** 

** taketza   ipanpa   se   tit  ne  wey  tepet.**

## '''Ipanpa Uni.'''



## '''Ijilpika.'''

valle de Jiboa https://www.elsalvadormipais.com/valle-de-jiboa

volcán de san Vicente https://es.wikipedia.org/wiki/Volc%C3%A1n_de_San_Vicente
Ne tepet kalmima tit ipal wey kuskatan

Ipanpa ne tepet kalmima tit ipal wey Kuskatan

Ne tepet kalmima tit ipal Wey Kuskatan.

Ne tepet kalmima tit ipal wey Kuskatan nemi ka tajku Kuskatan. Nemi intzajtzalan Ketzaltepet, San Juan Opico, Colón, Pulamil wan Neshapan. Ne tepet kalmima tit itukey katka tik nawat Quetzaltepet, nemanha ne tajtatuktianimet kitukeytijket Boquerón u maya Tepet ipal Kuskatan.

Ne Boquerón kipiatuya se wey at tutunik, wakik pal pukti sujsul tutunik kiski ka ijtik. Ne ajamachti techilwiat tik se shikipil chiknawi tzunti kashtul ume kalminki tit. Tik ne shiwit ume shikipil chikwey ne tajtatuktianimet ka Kuskatan kitapujket ne tajkutepet Boquerón, ka né tuijikniwan welit pashaluat wan kitat ne kwawit.

Ne Boquerón kipia se wey kwawital ne sijsiwatket wan tajtakamet kitajpiat, nusan kintajpiat ne tutut wan ujukse tejtekwani.

## Ipanpa Uni.


## Ijilpika.
turismo volcán de san salvador https://elsalvador.travel/destination/parque-nacional-el-boqueron/
Ne tilkwil tamachiwalis

Iwan ne tilkwil niweli nimawiltia 
Iwan ne tilkwil niweli nitakwika 
Miak dajdatka niweli nikchiwa
Sujsul miak nipajpaki  niweli nikilwitia.
Tay tilkwil niweli nikchiwa iwan ne yawal ?
Tikitakan.

Ne tunal, se kwilinchin iwan miak itajtachishka .
Tay tilkwil niweli nikchiwa iwan miak yey  itech ?_
Tikitakan.
Se takutun ipal kutkut , se kwawit.
Tay tilkwil niweli nikchiwa iwan miak nawi itech  ?_
Tikitakan.
Se kal , se amachti .
Tay tilkwil niweli nikchiwa iwan itech weyak ?_
Tikitakan.
Se tzikuas , se panti .
Tay niweli nikchiwa iwan ne nawi tilkwil tamachiwalis?_
Tikitakan.
Nutechan , nutaltipak.
Ne ume Nujnunan

NE UME NUJNUNAN

**<big>Ne ume Nujnunan</big>**

Nikpia tik nuchan Nunan,

melka ume Nujnunan nikpia.

Ka ikajku nemi ne Tunantzin,  

wan yaja nusan ne inan Nuteku Tiut.

Ne ume nechnekit, 

ne ume nechmakat ne intasujtalis, 

ne ume nikintemua wan nikinnutza,

wan ne ume nikinneki.     
   

Keman niknutza Nunan, 

yaja witzaya nemanha. 

Nunan ka ikajku witz, 

su nikelnamiki niktajtani yaja.   
     

Mujmusta Nunan

nechmaka se tennamikilis keman nisa. 

Tik nutunal nikwika ini tennamikilis  

ipal ne Nunan ka ikajku.

<big>Ne ume Nujnunan</big>
Negra Álvarez

**Margarita Álvarez de Martínez** kaj tiktukeytiat Ne **Negrita Álvarez.**

## '''Negra Álvarez'''
Negra Álvarez nesik tik ne techan Santa Ana, Santa Ana takutun ipal tutakyu tik ne italyu Kuskatan. tik ne shiwit se shikipil chiknawi  tzunti ume pual chikwey. Yaja se wey takwikwilvani katka.

## '''¿Tay kichiwki?'''
Yaja kichiwki miak ikwijkwikil:

* la Bienal de Sao Paulo (1985)
* Escultura de las Américas hacia los Noventa, en el Museo de Arte de las Américas, Washington, D. C. (1990)
* Semana de la Cultura Centroamericana, en el Museo Botanique de Bruselas (1995)
* Dioses, espíritus y leyendas: arte de El Salvador del siglo XX, en el Museo del Barrio de Nueva York (1998).

## '''Ipanpa uni'''


## '''Ijilpika'''.
https://es.wikipedia.org/wiki/Negra_%C3%81lvarez

https://conchamayordomo.com/2018/08/13/negra-alvarez/
Neil Armstrong

**Tatzin Neil Armstrong** 

Tatzin Neil Armstrong, nesik tik ne techan Ohio Estados Unidos, ne tunal makwil Pal ne metzti chikwey tik ne se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti (5/08/1930) wan yaja se tamatiani tik ne se pual makwil ne metzti chikwey tik ne ume shikipil majtakti ume (25/08/2012).

Yaja achtu nejnemi katka ne metzti ne se pual ne metzti chikume tik ne se shikipil chiknawi tzunti yey pual chiknawi (20/07/1969) Yaja tilwia katka: "se chikitik  panu pal se tumak panu pal tumuchi"

Ipanpa uní

# Neil armstrong https://es.m.wikipedia.org/wiki/Neil_Armstrong
# Luna (metzti)
Nekti tikchiwat iwan wey, ne lilish ne Kuskatan

Ne nekti ne lilish ne Kuskatan sujsul ajwiak wan ne tuijiknuwan tik ne ujukseuk intajtalyu nikpiat miak taelnamikilis ne tzupelek ne l
Sejse nekti ne ilwit ne Kuskatan kia ne kuku tawawasua , nekti kuku, nekti ishkilinit, nekti nan, nekti matzaj, tzupelek nekti , nekti at istak, iayu ne itakil, at istak siwatashnuj , nekti kamuj, alboroto wan miak ujukseuk nejnekti.

Miak tuijikniwan ingustuj ne nekti pal ika kichiwat  sujsul ajwiak.

Tikishmati kichiwat se tradición miak tuijikniwan ishtaka.

Sejse tajtamatianimet inat ka ne nekti kia ne ijikman Roma.

Keman pejki katka tajpia ne itakil .
Ujukse kiishmati kia ne katka keman kiajsit katka ne nekti chumelu ne sental Cristo nusan tik ne Biblia wan ne Koran tajtaketza ne nekti wan nekti ne itajtakil wajwaktuk.

Ne wey pal tikchiwa nekti kia ne tzupelek.
Ne tzujzupelek tikchiwa…
1.Uat tzupelek.
2. At istak.
3. Itajtakil.
4. Nekti.
Tay tikchiwat.
Como se hacen.
Nekti iwan ishkilinit.
Nikneluat ne nekti iiwan ishkilinit , nikchiwa  ashta te kinemi tzitzinaka kiishtuka ne ish ne ishkilinit wan kiana.

Tzupelek kuku wawasujtuk.

Nikwawasua ne kuku kwetashtichin ,  se libraj ne nekti , se libraj ne kuku , se atulini  ne at.
Nikmulini , Tikmaka kitemuat ne tit , titalia ne iayu se shukuklala, nikmulini senpa kitalia ijpak se mesaj ijtzilikaltia pal timima ne nekti ne tikpia ijpak.
Garrapiñada.
Kiijseki ne  mani , tiktalia nekti wan se atulin iwan at ,tinemi tamanti tatemu ne tit wan tipewa nikmulini chupi más, nemanha titalia ajonjoli, titalia ijpak mesaj , kiishtilia iwan se trinche u kuchu pal te sasalik , nemanha kiana.

Nekti iwan at istak.

Kimana canela, pimienta gorda, se ish ne anis iwan se atulini ne at.
Ne sejse kumit , se litroj ne at istak , nekti , se chupi biicarbonato.
Nikmunelua katka tamanti ,nikmulini ashta tiikpiat itachishka nemanha nikmulini ashta takwawaya tinemi telzilnaj.
Titalia ijpak se mesaj , nikutuna ne itech nawi chikitikchin wan kianat.
MASAPANJ.
Shamantuk mani iwan chupichin at, kwashkishtia yek isentalia nekti glass, kwashkishtia uksenpa wan kimanak iwan chupichin ne tumajka iwan chupi tit , se chupichin istak , ne kipaluak, te tatawilua kitalia ijpak se mesaj , kutuna wan kichiwa kwetashtichin kisentaliak nekti glass wan kianat ne se kushtalchin.

CONSERVAJ IWAN KUKU. 

Kimana ne ume atulini ne at, se clavo ne puputuka , se chupichin canelaj , se pimienta gorda , se ish anis.
Nikmunelua ne nekti iwan kuku kitzuntisi katka iwan at wan muchi ne katka tamanti , kisentaliat iayu se shukuklala , keman kineki kimana , kitemua ne tit , uksenpa nikmulini.
Kiishtia ne kumit , kitalia ijpak se mesaj , patznaj wan kutuna , ne itech nawi wan kianak.
AYUT IWAN NEKTI.
Ne se kumit , kitalia ne ayut kutuna katka , ne itech nawi chikitikchin kisentalia nekti , canelaj wan chupichin ne at.
Kitalia kimana pal ume u yey horaj.
Wan miak ujukseuk nejnekti.
Neshapan

## '''Neshapan''' '''(tik Kajtiya Nejapa)'''
Neshapan (tik Kastiya Nejapa) se techan ipal ne takutun Kuskatan, italyu Kuskatan 

Neshapan   kinpia ( se pual kashtul shikipil chikwasen tzunti yey pual  majtakti yey) 35,673  techanchanejket.                                                                                                                                               Ne Tuijikniwan najnawamet  katka  tik Neshapan   

Ne taketzalis Neshapan witz ka nawataketzalis wan kineki ina tik kastiya: "donde abunda  la ceniza" wan  (neshti: ceniza  apan: abundancia ).

Kitukeytiat techan Neshapan tik ne tanestuk chikwasen pal ne metzti ume tik ne shiwit se shikipil Chikwey tzunti yey pual majtakti  chikwey (06/02/1878) katka.

Kitukeytiat  wey techan Neshapan tik ne tanestuk majtakti pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil Chiknawi tzunti  ume  pual  kashtul   nawi (10/11/1959) katka.

Ne ajapan tik ini techan intukey  ashelwate wan San Antonio Ne itejtepet intukey  Tutultepet,  ojos de agua, chapantepek wan quezaltepek.

## '''Ne ujukse techan nemit unisan:'''
Kan witz ne ejekat ( norte): iwan Quezaltepet, Siwatan

Kan nemi ne wey puyek at (sur) iwan Kuskatan(Centro), Pulamil

Kan kisa ne tunal(este) iwan  Washapan, Apukpan

Kan kalaki ne tunal (oeste) iwan Quezaltepet

Nemi 18.2 k (majtakti chikwey , ume Kan witz ne ejekat ) pal Kuskatan.

Tamachiwa 431 ha( nawi tzunti  se pual majtakti. se) , nemi ka ajku  450 m s. n. m. (nawi tzunti ume pual majtakti  ijpak ne wey puyek at).

Kipia makwil Intukey,ne  intukey pal Neshapan:  Ne Centro, Concepción, Ne Rosario, San Antonio, Aldea De Mercedes, Estacion wan Ne Calvario.

Tik ne kojtan kipin 8 (chikwey) kajtan techan:Ne Aldea De Mercedes, Bonete, Camotepet, conacaste, Ne Salitre, Galera da,San Jeronimo  Los Planes wan Tutultepet

Ini techan kichiwket ne tajtakamet iijikman nanajwamet.

Ne ahctu ilwit kilwitiat ipal 20 (se pual) ka 30 (se pual majtakti) metzti chikmawi (septiembre).

Ne wey ilwilt tik Neshapan kichiwat ne ilwit ipal 20 (se pual) ka 30( se pual majtakti) metzti chikmawi (septiembre).ipanpa ne Santuj Jeronimo Doctor.

## '''Wey ipiltzin''' '''Neshapan:'''
**1- Mercedes de Torre**:Yaja se tawawasuani katka

2-**Jose Maria Rivaas** yaja se palej katka.

## '''Ipanpa ini'''


## '''Ijilpika:'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Nejapa

https://www.google.com/search?q=bolas+de+fuego+nejapa&oq=volas+de+&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCwgCEAAYChgLGIAEMgYIABBFGDkyCwgBEC4YChgLGIAEMgsIAhAAGAoYCxiABDILCAMQABgKGAsYgAQyCwgEEAAYChgLGIAEMgsIBRAAGAoYCxiABDILCAYQABgKGAsYgAQyCwgHEAAYChgLGIAEMgsICBAAGAoYCxiABNIBCDU5MTJqMGo0qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Ne ken se yawal ka tit (Nejapa)

https://www.youtube.com/watch?v=1vKANkbHcoc
Nicaragua

**Nikanhanawak** se estadoj ipal ne Shiktal, Nikanhanawak kiyawaluat Honduras ka ajkuikpa wan Costa Rica ka tatzinu. Nikanhanawak ne estadoj mas wey tik ne Shiktal ika kipia 129,494 km² wan nemit achka 6 millon chanejket. Ne tatuktiani ipal Nikanhanawak itukay Daniel Ortega Saavedra wan ne weytechan itukay Managua. Ne tumin ipal Nicaragua itukay Cordoba, pero ne takamet wan siwatket nusan kikwit ne dolar.

Tik Nikanhanawak ne takamet wan ne siwatket taketzat kastiyaj. Tik Atlantico Norte (se taltakutun ipal Nicaragua) muchi taketzat Miskitu. Nusan, tik Atlántico Norte nemit seki takamet wan seki siwatket ne taketzat Ingles.

Tik Nikanhanawak nemit 18 taltakuntun (Atlántico Norte, Atlantico Sur, Boaco, Carazo, Chinandega, Chontales, Estelí, Granada, Jinotega, León, Madriz, Managua, Masaya,Matagalpa, Nueva Segovia, Río San Juan wan Rivas) Ne ume taltakutun mas wey Atlántico Norte wan Atlántico Sur. Yejemet mas wey que Kushkatan.

Tik Nikanhanawak nemit ume ajat, intukay Managua (Xolotan) wan Nikanhanawak ( o At ipal Granada).5* Ne at itukay Managua kipia 1.049 km² wan nemi itzalan ne tajtaltakutun intukay León wan Managua. Ne at itukay Nicaragua kipia 8.624 km², yey islaj wan ume tepet. Uni at nemi itzalan ne tajtaltakutun intukay Granada, Rivas, Río San Juan,Chontales wan Boaco. Nusan uni at ne mas wey ipal ne Shiktal.

## Sejseuk pal tikita tik ne Wikipediaj Tik Nawat
* Alemania
* Belice
* Canada
* Honduras
* Kuskatan (El Salvador)
* Kwajtemalan
* Meshijku
Niitsitapichanej

Ne niitsitapichanej tajtaketzat inwan yejemetsan ne tajtaketzalis niitsitapi. Nemit tuijikniwan ne Kainai wan Siksika wan Pikani wan Tsuuntina. Ne yey tuijikniwan musenputzuat pal kinpalewiat katka. Sejsika kipiat se tatuktian melka musenputzuat pal ne lijilish.

Kipiat tejtechan tik ne Alberta Canada wan ka Montana Estados Unidos. Kinmutzinkishtiat se techan ka ukseuk katka. Yejemet tajtasumanimet wan utapelewiat ne iinii Katka. Musenputzuat tik ne tunalku pal ne lilish mijtutiani pal tunal katka wan kimajmakat taiwan katka.

Ajsit ne Europeanochanej kinpuluat ne Niitsitapichanej intechan wan intaiwan katka. Miak ne Niitsitapichanej mikit pal kinmusumat wan kujkukulis katka. Kunij tekitit iwan ne wey kalpuli ipal Canada ipanpa nejmachemilis katka. Melka ne wey kalpuli ipal Canada kinshijshikut ne Niitsitapichanej wan kinmijkwanit ka tejtechanchichin katka. Nusan kintajmamakat ne Niitsitapichanej nawijchin taiwan katka. Melka nusan kikinishtiliat ne Niitsitapichanej inpilawan Wan inpijpipil wan kikinishtukat tik ne tajtamachtiluyan ipal ne tiupan kanka kipuluat intajtaketzalis wan miak mikit katka. Ini tajtamachtiluyan tami tik ne shiwit shikipil nawi tzunti nawi pual kashtul se. 

Kitzintiat tatuka wan kinsajsaka ne sijsiwaturuj. An ne niitsitapichanej inchan ka Alberta, Canada wan Montana Estados Unidos. Kipiat kintajtamachtiluyan kanka kimachtit intajtaketzalis wan intajtakwikalis.

## Ipanpa Uni


## Ijilpika
Niitsitapi https://en.wikipedia.org/wiki/Blackfoot_Confederacy

Siksika https://en.wikipedia.org/wiki/Siksika_Nation

Kainai https://en.wikipedia.org/wiki/Kainai_Nation

Pikani https://en.wikipedia.org/wiki/Piegan_Blackfeet

Tsuutina https://en.wikipedia.org/wiki/Tsuut%CA%BCina_Nation

Dempsey, Hugh A. "Blackfoot Confederacy". The Canadian Encyclopedia. Retrieved 22 July 2017.

McNeel, Jack (6 April 2017). "10 Things You Should Know about the Blackfeet Nation". Indian Country Media Network. Archived from the original on 5 February 2018. Retrieved 22 July 2017.

"Blackfoot History". Head Smashed In Buffalo Jump. Alberta Culture. 22 May 2012. Archived from the original on 3 September 2012. Retrieved 11 December 2012.

Annis May Timpson: First Nations, First Thoughts: The Impact of Indigenous Thought in Canada, University of British Columbia, 2010, 

"Nitawahsin-nanni- Our Land". Blackfootcrossing.ca. 29 January 2008. Archived from the original on 7 August 2013. Retrieved 16 December 2013.

Grinnel, George Bird (1892). "Early Blackfoot History". American Anthropologist. 5 (2). American Anthropological Association, Wiley: 153–164. JSTOR 658663. Retrieved 30 July 2020.
Nikolas Tesla

Yaja nesik tik ne techan Croacia, Imperio Austriaco pal ne tajtanestuk chiknawi wan majtakti pal ne metzti chikwasen pal ne shiwit se shikipil chikyey tzunti ume pual kashtul se (9-10 julioj 1856); wan yaja mikik tik ne techan Nueva York, Estados Unidos pal ne tanestuk chikume pal ne metzti se pal ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual yey (7 eneroj 1943). Yaja se Wey tamatini katka. Tiwelit tiktukeytiat ika yaja kichiwki muchi ne dajdatka kaj tatawiluat.

Yaja ingeniero electrico, tachiwani dajdatka wan mecanico katka.

Yaja kitasujta tujtutut, yaja kipia se tutut kaj  kitasujta sujsul, ika yaja te keman munamiktij katka.

## Ne casoj ipanpa Yaja nesik .
Tik ne tajkutayua, se tayua iwan wetzi at wan tikwini ne ka ijkajku. Ne tapalewiani kikwij ma ne wetzi at wan ne tikwini ne ka ijkajku "uni tesu yek" wan kikwij ma ne chulet yawi se ipiltzin pal ne kunyua . Peroj inan ne chulet , kikwij " te, yaja yawi se nupiltzin pal ne tatawilua".

## ¿Tay yaja Kichiwki?
Yaja kichiwki miak dajdatka, ken:

*Ne bobina tesla.
*Ne iluminación inalámbrica.
*Ne generador oscilador a vapor.
*Yaja mumachtiani ipanpa ne rayos X.
*Ne radiocontrol remoto.
*Ne transmisión de energía eléctrica sin cable.

## Ijilpika
Ninoy Aquino

= Ninoy Aquino =
Benigno Simeón Aquino y Aquino (1932-1983) kaj tiktukeytiat Benigno Aquino Jr. wan **Ninoy Aquino,** kutulinkwikwilchiwani wan tawawasuani Filipinaschanej katka.

## Ne itunal ichtaka
Ninoy Aquino nesik tik ne techan Tarlac tik Filipinas tik ne shiwit 1932. Imiekawan sujsul pujpudiente wan tetzijtzinal tik ne isla Luzón. Itejtekuwan Benigno S. Aquino, Sr. wan Aurora Aquino wan itatanoy Servillano Aquino katka. Servillano Aquino tasumani iwan tatuktiani tajtasumani Emilio Aguinaldo katka. Isiwaw itukey Corazón Aquino katka. Yaja kipiaj ume ipijpipil : Benigno Aquino III wan Kris Aquino.

## Ne itekiw
Keman kipiaj 17 shiwit, pewtuk itekiw tik ne Guerra de Corea wan kutulinkwikwilchiwani katka. Tatuktiani Elpidio Quirino kimakak Ninoy Aquino ne takulis filipinaschanej "Legión de Honor". Nemanha, muchiwa ken ne piltzín senador tik ne Filipinas. Tik ne shijshiwit yey pual, ministro katka. Aquino tesu kineki tatuktiani wan dictador Ferdinand Marcos katka. Ne shiwit 1972, Ferdinand Marcos iketztuk Ninoy Aquino. Nemanha, ne shiwit 1980, Aquino sujsul kukuya katka, wan tatuktiani Marcos kituktia Aquino wan imiekawan ka EEUU. Ika tuijikniwan Filipinas tesu yek katka wan kimunekit Ninoy Aquino, Aquino mukwepa ka Filipinas katka. Ne shiwit 1983, tik ne tepuspatani tik ne techan Manila, tajtamiktiani miktiajtuyat Ninoy Aquino.

## Ipanpa Uni

# https://es.wikipedia.org/wiki/Benigno_Aquino
# https://bantayogngmgabayani.org/bayani/ninoy-aquino/
# https://en.wikipedia.org/wiki/Ninoy_Aquino
Nitajtaketza ipanpa numiakawan

## '''Nitajtaketza ipanpa [https://historico.elsalvador.com/historico/603790/artesanias-tradicion-familiar-en-santo-domingo-de-guzman.html numiekawan]'''

Naja nutukey: Vicky Aracely 

Nutzuntukey: Sanchez García

Naja nikpiya se puwal majtakti nawi shiwit. (34)

Naja nikpiya se numiakawan tejemet chikume nuijikniwan 

Nawi sijsiwatket wan yey tajtakamet.

Nunan itukey Abelina itzuntukay García yaja kipiya ume puwal kashtil ume shiwit.

Tikpiyat se kal kan titekitit wan ne sukit, ne ashal wan ne tal istak nunan tekiti katka keman yaja siwapil.

Nuteku itukey Nicolas itzuntukay Sanchez yaja kipiya yeshpuwal se shiwit

Yaja tekiti tik ne kojtan ika yaja tatukani nusan yaja taketza wan takwika tik ne Nawat. 

Tikchiwat kumit, kumal, tayijtik wan atiluni nuiipan noya techmachtij. 

An tejemet katka yawi muchi titekiti ka ne ne sukit.

Nupipi itukey Reyna Evangelina itzuntukay Sanchez García

Yaja tekiti wan ne sukit.

Numanuj itukey Hugo Alfonso itzuntukay Sanchez García

Yaja tekiti wan ne sukit.

Naja nutukay Vicky Aracely nutzuntukey Sanchez García 

Naja nitekiti wan ne sukit wan nusan nimumachtia Nawat.

Nuikaw itukey Gerson Eli itzuntukey Sanchez García

Yaja se tatukani.

Nuikaw itukey Josue Benigno itzuntukay Sanchez Garcia 

Yaja se tajpiyani.

Nuikaw itukey Clara Lizeth itzuntukey Sanchez Garcia 

Yaja tekiti wan ne sukit. nusan yaja tapajtiani, kipajtia ne tesu yek tik itzuntekun. 

Nuikaw itukay Nery Mabel itzuntukey Sanchez Garcia 

Yaja tekiti wan ne sukit. Yaja nusan tapajtiani.
Nizar Qabbani

## Nizar Qabbani
Kaj tiktukeytiat **Nizar Tawfiq Qabbani** (tik árabe, نزار توفيق قباني), yaja nesik tik ne wey techan Damasco tik Siria se tunal se pual se pal ne metzti yey tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual yey (21/03/1923) wan mikik tik Londres tik Reino Unido se tunal se pual majtakti pal ne metzti nawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikwey (30/04/1998).

## Itekiw
Yaja tawawasuani, takwikaliswawasuani wan tatuktiani (diplomático) sirio katka. Miak tuijikniwan kishkejketzat ka yaja ne wey takwikaliswawasuani  tik Siria. Tik ne amachti iwan takwikalis yaja kiwawasua katka ka keman tuijikniwan senkuchit (eróticos). Wan nusan kinwawasua pal sijsiwatket wan inderechos katka, yajika, an tuijikniwan kishmatit ika achtu feminista witz Medio Oriente.

Yaja mumachtia leyes wan kiwawasua se achtu iamach keman mumachtiani katka. Nemanha, keman kiajshitilia itamachtilis katka, tekiti ken se tatuktiani (diplomático) ipal Siria tik miak wey tejtechan ken Beirut, Cairo, Estambul, Madrid wan Londres katka. Wan nusan tekiti tik China ken vice-secretario ipal República Árabe Unida.

## Itunal ichtaka
Iteku sirio wan inan turca katka. Iteku kichiwa wan kinamaka chukulat katka. Iteku nusan kinpalewia tuijikniwan ka kinseliat ne mandato francés inpampa Siria wan Líbano katka. Nizar Qabbani weya wan nusan kinselia katka tuijikniwan ka kipiajtuyat yultajtaketzalis colonialistas. Yaja mumaniktia katka, pero achtu isiwaw mikik. Senpa munamiktia katka wan senpa isiwaw mikik. Kinpia nawi iujukichpíltzin katka.
Noe Canjura

## '''Noe Canjura'''
**Nohemi Redemes Canjura Estrada** 
kaj tiktukeytiat **Noe Canjura**   nesik se tunal  **majtakti nawi**  pal ne metzti **chikwey  **tik ne shiwit  **se shikipil Chiknawi tzunti Se pual  ume**(14 /08/ 1922) tik ne techan  apukpan, Kuskatan takutun ipal tutakyu tik ne italyu  Kuskatan. Yaja se wey takwikwiluani katka.

## Ne itekiw: tay kichiwki?
Yaja kichiwki miak ikwijkwikil 

* "Las Margaritas"
* "Toile del puente de Rialto"
* "Escena Charmante"
* "Pareja con Ramo de Flores"
* "Vue de mon Jardin"
* "Lecciones"

## Ne ichtaka itunal:
Ne inan itukey katka  **Tomasa Estrada** yaja se Kuskatanchanej katka.

wan ne iteku itukey katka  J**uan Canjura  Arguello**. Yaja se Kuskatanchanej katka.

Ne isiwaw itukey katka **Madeleine Bachelet** Yaja se franciahanej katka.

Yaja kipia se isiwapíltzin katka.

Ne isiwapíltzin itukey **Leticia Canjura** katka

## kichiwki mumachtij
ka  Kuskatan:

Yaja mumachtij tik ne tamachtiluyan Valero Lecha ka Kuskatan, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual ume (1942) wan yaja tamik mumachtia tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual chikwasen (1946) 

**Ka Meshiku:**

Tik   ne  se shikipil chiknawi tzunti ume pual  chikwey(1948),Yajki  Ka Meshiku kan mumachtij nusan ,Yaja tesu kitashtawijtuya ika ne italyu Kuskatan kitashtawij ne tamachtiluyan pal yaja weli mumachtia

**Ka Francia:**

Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual chiknawi (1949)Yajki  Ka Francia kan mumachtij nusan ,Yaja tesu kitashtawijtuya ika ne italyu Kuskatan kitashtawij ne tamachtiluyan pal yaja weli mumachtia, yaja mumachtij nusan tik ne wey tamachtiluyan "École Nationale Supérieure des Beaux-Arts" ka Francia  

## Yaja mikik
Yaja mikik se tunal se pual chiknawi   metzti chiknawi  tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti  yey  pual   majtakti (29/09/1970),  tik ne techan morienval, francia takutun ipal tutalyu tik ne italyu  Franciachanej katka  .

## Ipanpa ini


## '''Ijilpika:'''
https://www.facebook.com/groups/777105656159171/posts/1528420727694323/

https://www.ecured.cu/No%C3%A9_Canjura

https://www.artistadelmes.com.sv/?page_id=197

https://en.wikipedia.org/wiki/Noe_Canjura