open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chayanne

## CHAYANNE
Elmer Figueroa Arce , Kay tiktukeytiat Chayanne nesik se tunal se pual chikyey pal ne metzi chikwasen tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikyey (1968), tik ne techan Puerto Rico. Yaja se wey takwikani tik ne son Latino Pop.. Yaja se wey tawawasuani.
## NE ITEKIW
Yaja kichiwki miak yajyawaltakwikalis se pual se wan kashtul millones (15) vendidos pal ne se wey takwikani  latino de la música .Chayanne kichiwa casoj ne itukey Sombras del pasado wan Daniel Lugo wan Alba Nidia Días , wan Tormento wan Daniel Lugo wan Yazmin Pereira. Kimakaket miak tajtakulis ken : Lo nuestro Awards ne se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey (1993). Ne ume Grammy Awards.

## ITUNAL ICHTAKA
Yaja munamiktik wan Isabella Suri Duran Perez. Yejemet kitnekit se ipilawan se ipijpipil. Yejemet tik ne techan Miami Beach Florida takutun ipal tutakyu tik ne italyu Estados Unidos.

## IPANPA INI


## IJILPIKA
Chichigalpa

## Chichigalpa

**Chichigalpa** itukey Chichikalpon tik nawat. Se techan tik ne estadoj itukey Chinantekat ka ne tal Nikanhanawak.

### Historiaj

Ka katka keman ne ejejkunimet ejkuket tik ne techan kinamikitiwit toijikniwan tay walajket katka ka ne toltekat ka anhan intukey meshikuj kenha ne nawa ka kuskatan. 

Ne toijikniwan weliket nawat kenha ne kuskatekat wan kitukaket tik Chinampas yajika ne estadoj itukey Chinantan wan ne toijikniwan intukey Chinantekat.

Chichigalpa kitukatijket kia ne ika ne weyak tepet ka iitan ne techan itukey Chichiwaltepet. Toijikniwan kimatituyat ka Nantzin Chalchiwit Ikwey nemituya tik ne tepet... Chichiwaltepet. 

Ka an ne toijikniwan tes welit nawat melka naja nikneki nikinpalewia ka timumachtia nawat. Na' niamaita ipanpa ne chichiwalkwawko wan inmatilis nusan.
Chicontepec de Tejeda

Tiktukeytiat **Chicontepec de Tejeda** u san **Chikuntepet** (Chikometepek tik náhuatl) se techan ka nemi tik Veracruz tik Meshijku. Chicontepec ne tzuntechan pal ne municipio ipal Chicontepec tik Veracruz. Tik ne techan Chicontepec nemi ne kalpuli, ne tuminkal, se wey tiankis, wan miak datka. Ne yultaketzalis “Chicontepec” witz pal ume yultajtaketzalis tik ne náhuatl ka tuijikniwan taketzat tik ne Huaxtecatlalli tik Veracruz – “chicome” wan “tepetl ” u “chikume” wan “tepet” tik Nawat. Ne Chincontepecchanejket inat “Chicon” kan titaketzat ipal intechan.

## Ne tal
Tantoyuca, Ixcatepec, Benito Juárez, Ixhuatlan de Madero, Tepetzintla wan Temapache kiyawaltuliat Chicontepec. Ne techan Chicontepec nemi tik ne municipio ipal Chicontepec tik ne Huaxtecatlalli pachijtuk. Ne Huaxtecatlalli pal Veracruz tastuk tech ne estados pal Tamaulipas, San Luis Potosí, Hidalgo wan Puebla.

Tik ne techan Chicontepec nemi miak chikitikchichin ajapan ka witzet pal ne wey apan Tuxpan. Se chitikchin apan itukey Calabazo nesi ka ne tejtepet intukey Huayacocotla wan nemi intzalan Veracruz wan Hidalgo. Wan nusan nemi miak sujsul chikitikchichin ajapantzitzin ken Camaitlán, Ahuimol, La Antigua, Tlacolula wan Camotipan.

Ne municipio pal Chicontepec nemi tik ne tejtepet pal ne Huaxtecatlalli ipal Veracruz. Ini tejtepet intukey Sierra de Chicontepec wan ipilawan ne sujsul wey tejtepet Sierra Madre Oriental.

Ishtakaya tachia ne tunal wan kiwchiwa 22 - 26°C wan wetzi at tik ne tunalku. Nemi se wey kojtan wan miak kojtanchanej ken kujkuchantzitzin, majmapachichin, chujchupulul, tujtuchti, majmasat, tujtutuchichin, lajlanwach wan sajsayulin.

## Icasoj
Ne techan Chicontepec ijikman wan nianka nemituya keman ajsiket ne tuijikniwan ejkuni. Keman tamik ne shijshiwit mahtakti chikwase (XVI), pewket kichiwat ne kojtantechan Chicontepec. Tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti nawi pual ume (1592) kinchiwket nawi kojtantechan intukey Santa Catarina Chicontepec, San Juan Texcatepec, San Cristobal Ixhuatlán wan San Francisco Zontecomatlán Chicontepec. Tik ne kenha shiwit, ne Virrey kilwih Pedro Portes ma kichiwa se kojtantechan itukey Chicontepec. Tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti ume pual chikwase (1746), ne Alcaldía Mayor de Huayacocotla kipiatuya Chicontepec. Nemanha tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti nawi pual chikwase (1786) ne achtu Intendencia de Puebla kipiatuya Chicotepec. Tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti ume pual mahtakti yey (1853) kipanultijket Chicontepec ka Veracruz. Tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti yey pual kastul ume (1877) kipanultijket ne kalpuli pal Chicontepec ka Huayacocotla. Wan nemanha tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti mahtakti (1910) kilwijket Chicontepec kipata se techan, wan tik ne shiwit se shikipil chiwnawi tzunti yey pual kitukeytijket Chicontepec de Tejeda ika ne gobernador pal Veracruz ne General Adalberto Tejeda Olivares nesik unisan.

## Ipatiw tuijikniwan

* General Adalberto Tejeda Olivares – nemituya gobernador pal Veracruz
* Alfonso Medellín Zenil – mumachtijtuya ne ijikman
* Joanquin Solano Chagoya – nemituya ipan kawash

## Ken tinat tik Kastiya
Chikwasen shiwit tamachtiat ne nawat

Chikwasen shiwit tamachtiat nemit ne nawat
Seis años rescatando el autóctono náhuat

Tajtamachtiani yajket Ijtzalku pal mumachtiat ini taketzalis achtu tamachtiat inmujmuchachtiani.

Mujmumachtiani wan tamatchtianimet ipal tamachtiluyan Tamachtiani Alberto Varela tik San Juan Talpa tekitit nemit desde ne shiwit 2006 (ume shikipil chikwasen) tik mumachtiat tutaketzalis nawat, taketzalis metzali taketzatuyat ne tunoymet wan an puliwi nemi.

-	Ne wey tamachtiluyan Don Bosco Kipia ini tekitilis inak José Pleitez, tatuktiani ka ini tamachtiluyan.

-	Keman tikinmachtiat ne nawat pal kishmatikan ne innelwayu wan mumatit sujsul yek kuskatanchanej ket inak Edgardo Orellana.

María Guzmán, itamachtiani nawat techilwij ini taketzalis mijmiki chiujchiupi.
Julio Montes, imumachtiani ina: Padiush ne nawataketzalis tikishmatit ne tupal pal ne nawat tesu muelkawa.

Nemit 900 (chiknawi tzunti) mumachtiani ma mumachtikan mujmusta ne nawat desde ne mas chijchikitik ashta ne mas weymet.

**Referencia bibliográfica**
Chil

Itukey chil, itukey chilli tik meshijkataketzalis, itukey ají tik taíno Kan kalaki ne tunal tik America, itukey guindilla wan chile tik castilla wan itukey ucho tik quechua. Ini itakil generoj Capsicum imiekawan tik ne solanáceas,  nesik ka America,  wan kan witz ne ejekat, ka Talchi wan Kan kalaki ne tunal tik America 

Ne chil tekwa, tzupelek u chichik. Ne iewayu wan inakayu chil weliskia itachiska Chiltik, Tultik, Achiuk u shushuknaj,  kipia ijish itachiska istak wan ne ijish tik chil tekwa. 

Ne chil morrón itachiska tumak, ne chil jalapeño itachiska chikitik wan ne chil chiltekpik itachiska chikitikchin. Ne chil weliskia taiwan wan pajti. 

2014 (ume shikipil majtakti nawi) ne itapishkal ne chil ajsi ne 32 300 000 itojtonelada chil itachiska shushuknaj wan 3 800 00 itojtonelada  chil waktuk. 

Ne chil tikmaka ka chilayu wan itakil, shukut, talpashukut, mangu wan shikamaj. 

### Referencias

# https://es.wikipedia.org/wiki/Chile_(pimiento)
Cancer

Ne cancer kujkukulis tiweliskiat tikitat ka nujme tik iweyka tuknew. Rupert Allan Willis, se tapajtiani kipajtia tajtakutun ukchupi chikitik tik iweyak (celulas), kilwitia se neoplasia se tishti inakayu weya nemanha.

Ne cancer weliskia nesi tik se itakutun ne iweyka wan yawi ka miak tajtakutun tik iweyka. Ne kukulis tesu kiajsi nemanha ne yaja weliskia tesu ijiumiki.

Ne tajtapajtiani kimatit ukchupi ne se tzunti kujkukulis ka cancer. tiwelit tikitat ukchupi: tik iewayu, tik ejekateni ipajpaletia, tik ichichiwal wan tik itzupi.

Ne cancer weliskia yejka u tesu yejka, su yaja weya tik ne ukse itakutun ne iweyak wan kalaki  tik ne iesyumekayu.

Ne tumor yejka, tea weya senpa, tesu yawi ka ukse itakutun ne iweyak wan tea weya senpa . Ne tumor tesu yejka mutakwaltia iwan idajdatka itakutun ne iweyak. Ne cancer leucemia tesu kichiwa tumores.

Ipanpa ne cancer mikit miak tuijikniwan, uni ne ume ujti  ka Taltikpak . Ka witzet shijshiwit ne cancer weliskia ne se ujti ipanpa mikit. Ne 90-95%  kisat ipanpa kikwua chupi  itakil, chupi muujulintia wan wey kiuni at chichik wan ijiumiki tabaco

### '''Referencias'''

# https://es.wikipedia.org/wiki/Cáncer
Chinamit:Tepustekitilis

## Su tikpia se pal titechtajtanilia...
...shitajkwilu ka nikan, ken ini. -- 11:31, 27 August 2011 (UTC)
ken niktalia se nufotoj ipal ne tukat?
Chinampa

Ne chinampa ce metodoj ijikman ka kitukat ka tal. 

Kan kitukat shujshuchit, itakil, nusan kichiwat tumak tal. Ka ijpak ne at ka valle de meshiku, kichiwket Meshiku- Tenochtitan se wey tachan ijpak ne at.

Kichiwat sejse balsaj iwan kwawit, iwan akat, iwan iswat, iwan ewat, iwan itakil etc.

Ne chinampa kitukat "Ahuejotes" pal ka kielwat inzinweyaka tik ne at.

Se tecnica kichiwat katka, tik ne culturaj Teotihuacana, wan maximoj desarrollo inpal kipiat katka ne siglo XVI (kashtul se).

Keman walajket ne Españoles tik se shikipil makwil tzunti kashtul nawi (1519).

**ACTUALIDAD**

Ne xochimilco wan Tláhuac kipiat sa' nakat relictos ka tatuka ka chinampas; iwan más chiknawi tzunti shiwit ka ijikman, keman tajtakamet najnawa shuchikisa katka tik Meshiku.
Chiltukat

Ne **Chiltukat** se tukat ipal ne Generoj itukay “Latrodectus” ipal ne imiakawan itukay Theridiidae. Ne generoj “Latrodectus” kipia 31 clasej tekenhat tik ne Tal. Tik Castillaj ne chiltukat itukay casampulga ush tiltik viudaj, ika kwak Tami mutelektzat, ne siwatukat kimiktia wan kikwa ne ukichtukat.  Sejse chijchiltukat welit punit miak tejteksisti, achka 1000. Yaja kinkalaktia ne itejteksis ijtik ini kushtal pelutaj wan kintajpia asta ne shujshulet chijchiltukatzin kisat. Nemanha ne shujshulet tukat kichiwat se itzawal pal kinhitzkiat sennemit ne intajtakwal ken ne muyut u sejseuk ijinsectoj.  Ne chiltukat kipia benenoj pero tesu sujsul tesajsay ipal ne takamet wan siwatket tesu kukuyat, semaya pal shujshulut wan ne chuletket wan lamatket    


File:Latrodectus RUSVM egg sac.jpg | Chiltukat wan ne ikushtal tentuk ipal ne itejteksis
File:Brown widow spider Latrodectus geometricus underside.jpg|*Latrodectus geometricus* muajsi tik Kuskatan


## References
Cholq'ij

Witz tik taketzalis K'iche ipal Kwawtemalan. *Chol* (kektalia tik nahuat) wan *q'ij* (tunal tik nahuat) yaja tapual itukey tunalpual tik nahuat wan tonalpohualli tik nahuatl. Kipia ume tzunti yey pual (260 tunal/tanestuk). Achtu pewa se pual (20) tunal wan majtakti yey (13) muchiwat 260 tunal.   
   
### Nahual/Tunal
Chow Yun-fat

= Chow Yun-fat =

Chow Yun-fat (tik ne tajtaketzalis Chinachanej: 周潤發; 1955-) tapajtiani Chinachanej. 

## Itunal Ichtaka
Chow Yun-fat nesik tik ne techan Hong Kong, China, ne shiwit 1955. Imiekawan chichiuk katka. Itejtekuwan tekitket ka kojtan tik ne tumak talchin tik ne at Lamma Island. 

Tik ne shiwit 1987, munamiktij iwan Jasmine Tan. Yaja Singapurchanej. Yejemet kimakat ne iikniwan chichiuk sujsul tumin. 

## Itekiw
Chow pejtuk itekiw ken tapajtiani tik ne shiwit 1973 tik ne iuj tepustachialis TVB. Achtu sujsul wey ulinkwikwil serie katka *“The Bund"*  ne shiwit 1980, kan mawiltij ne gánster Hui Man-keung (许文强). Ne shijshiwit nawi pual, mawiltij tik ne miak sujsul wey ujulinkwikwil: A Better Tomorrow" (*英雄本色*, 1986), "A Better Tomorrow 2" (1987), "The Killer" (*喋血雙雄*, 1989), Comedia: "God of Gamblers" (*賭神*, 1989), "An Autumn's Tale" (*秋天的童話*, 1987) wan "City on Fire" (*龍虎風雲*, 1987). 

Tik ne shijshiwit nawi pual majtakti, mijkwanki tik Hollywood, kan mawiltij tik ne ujulinkwikwil "The Replacement Killers" (1998), "Anna and the King" (1999) wan "Bulletproof Monk" (2003). 

Mukwepa ka Asia tik ne shijshiwit 2000 wan pejtuk tik ne sujsul wey ujulinkwikwil "Crouching Tiger, Hidden Dragon" (*臥虎藏龍*, 2000) wan "Curse of the Golden Flower" (*滿城盡帶黃金甲*, 2006). 

## Ipanpa Uni

* https://en.wikipedia.org/wiki/Chow_Yun-fat
* https://es.wikipedia.org/wiki/Chow_Yun-Fat
* https://www.imdb.com/name/nm0000334/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_3_nm_5_in_0_q_chow%2520yun
Christy Turlington

**[[:en:Christy_Turlington|Christy Nicole Turlington Burns]]** nesik se tunal ume pal ne metzti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chiknawi. Yaja siwaawil wan tapalewiani.
Grace Coddington tekiti pal amachti Vogue, wan katka yaja ina Turlinton “sujsul galanchin siwat ka tal”.

## KWAK YAJA CHIKITIK KATKA
Turlington nesik tik techan Oakland, California. Inan itukey Maria Elizabeth Parker Infante wan yaja nesik tal Kuskatan. Inan katka tapalewiani tik ne tepuspatani. Iteku itukey Dwain Turlington, yaja katka tawikani ka ijkaku pal Pan Am. Turlington kipia se ipipi wan iikaw.

Turlington katka pewa siwaawil keman yaja katka kipia majtakti nawi shiwit. Turlington yajki ka wey techan Yankwik York keman katka yaja kashtul yey.

## NE ITEKIW KEN SIWAAWIL
Turlington katka kisa ka amajmachti ken:

* Vogue, Harper’s Bazaar, Elle, Marie Claire, L’Officiel, Tatler, Glamour, Cosmopolitan wan Allure.

Yaja kitakewket ken siwaawil:

* Maybelline, Calvin Klein, Chanel, Yves Saint Laurent, Marc Jacobs, Donna Karan, Prada, Valentino, Versace, Louis Vuitton, Bally, Jason Wu, MaxMara, Escada, wan Michael Kors.

## ULINKWIKWIL IWAN SOJSON
Turlington katka kisa ka ume ulinkwikwil iwan sojson:

* "Notorious" pal Duran Duran – Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual chikwasen
* "Freedom" pal George Michael – Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti

## WEYAK UJULINKWIKWIL WAN ULINKWIKWIL IWAN TAMACHTILIS

* Prêt-à-Porter – Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti nawi 
* Unzipped – Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul
* Catwalk – Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul
* No Woman, No Cry – Tik ne shiwit ume shikipil majtakti. Turlington katka kichiwa ne ulinkwikwil iwan tamachtilis
* The Super Models – Tik ne shiwit ume shikipil se pual yey

## TUNAL AMAT
Turlington katka kichiwa se tunal amat iwan ikwikwil ka tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul. Keman yaja kinamakak ne tunal amat kitakulij chupi tumin ka “Salvadoran American Health Foundation”.

Turlington katka kineki kilwitia ka Kuskatan galanchin katka ne tasumalis. Ne takwikwiluani itukey Mario Testino.

## NE ITEKIW KEN SE TAPALEWIANI
Turlington tekiti iwan CARE. Kinpalewij pal ne tujtunan nemi yek katka.

## IPANPA ITUNAL ICHTAKA

Turlington munamiktij iwan ne tailwiani, Edward Burns tik ne shiwit ume shikipil yey. Turlington kipia se isiwakunew. Yaja nesik tik ne shiwit ume shikipil yey. Turlington kipia se iukichkunew. Yaja nesik tik ne shiwit ume shikipil chikwasen.  

## IPANPA UNI


## IJILPIKA
Chonchito

## '''''Chonchito itachishka susul  (Clitoria Ternatea)[https://en.wikipedia.org/wiki/Clitoria_ternatea]'''''
***Imiekawan : fabacea***

***Ne ``chonchito``,  se mekat iwan miak suchit itacishka susul (u istak), sujsujsul galanchin.***

***Ne``chonchito`` iijitukey ``papalut et`` u ``tzilin et ``. Melka ne ìtukey Clitoria Ternatea kitukeytia katka ka ne suchit kachka ne isiwayu. Ne ``chonchito ``witz ka Ternate takutun Indonesia .***

= ***<small>¿Tay kichiwa ne  clitoria Ternatea  pal tuweyka?[https://www.healthbenefitstimes.com/science-backed-health-benefits-of-blue-pea-clitoria-ternatea/#google_vignette][https://www.nature.com/articles/s41598-022-19146-z]</small>*** =
***Ne Clitoria Ternatea  suchit se pajti pal tapajtia ne kukulis ken :kikukua  itzuntekun , kikukua ne iijish. Wan ne ``chonchito`` kipalewia keman tejemet sesetuk, kipalewia muyulsewia ne tutzuntishyu keman tisutawat wan tuyulu chuka.*** 

***Kia né , ne Clitoria Ternatea techkipalewia ka kukuchi, ka yultaketza,  keman ne tuyulu tesu pajpakti, keman yuyumuka tuyulu u tzikwini tuyulu.*** 

***¿Tajkia? Anka kia!. Tik ne India wan Asia, ne Clitoria Ternatea ne pajti ka miak shiwit (ume shikipil – 2000).***

***<big>¿Ken itachishka ne Clitoria Ternatea?[https://www.afjbs.com/uploads/paper/277eaae5a798b5fd25ac3999f5f6e615.pdf]</big>***

***Ne ``chonchito`` itzinu se mekat wan chikitik ijiswat itachishka shushujnaj, kipia miak itzun kulushuj (pal takitzkia) p-ara agarrarsee. Ne mekat kimaka eshut iwan chikitik ijiishet***  

***Tuijikniwan tikwat ne ``chonchito`` ejeshut.***

***Ne ``chonchito`` kimaka miak sujsuchit.*** 

***Ne suchit kimaka itachishka susul pal ne takwal u pal ne taiwan.***

***<big>¿Ken tikunit ne  Clitoria Ternatea  pal tuweyka?</big>***

***Tejemet tichiwat atutun iwan ne sujsuchit . Tikkwakwalatzat ne at wan tikpiat  ne sujsuchit. Ne atutun asesek.  Tiktalit talwentzin tekwa wan shukutlala tzakat.***

***Ne ``chonchito`` itzinweyaka shamantuk wan tatisti tiktaliat tik ne ush.***

***Pal ne ijish, tikapakat iwan ne ``chonchito``atutun (sesek).***

**<big>Ipanpa Uni</big>**

**<big>Ijilpika</big>**

https://en.wikipedia.org/wiki/Clitoria_ternatea

https://www.healthbenefitstimes.com/science-backed-health-benefits-of-blue-pea-clitoria-ternatea/#google_vignette

https://www.nature.com/articles/s41598-022-19146-z

https://www.afjbs.com/uploads/paper/277eaae5a798b5fd25ac3999f5f6e615.pdf
Chumelu (Melipona)

Ne chumelu se Melipona, pal ne generoj Himenopteros apocritos tik ne imiekawan Apidae, ne kipia umpual especiej. Yaja ichan nujme ne Americaj, pewa né ne tal Argentina wan ajsi Meshijku. Nusan nemi tik Bolivia, Brasil , Colombia, Cuba, Peru, Ecuador, Paraguay, Venezuela, wan nusan tik Kuskatan. 

## Taxonomiaj

##### Etimologiaj
Ne generoj Melipona: witz tik ne taketzalis griegoj meli: miel tik kastiyaj, nekit, wan ponos: tekiti. 

## Ijilpika


## Ipanpa uni
https://es.wikipedia.org/wiki/Venezuela

https://es.wikipedia.org/wiki/Paraguay

https://es.wikipedia.org/wiki/Ecuador

https://es.wikipedia.org/wiki/Per%C3%BA

https://es.wikipedia.org/wiki/Cuba

https://es.wikipedia.org/wiki/Colombia

https://es.wikipedia.org/wiki/Brasil

https://es.wikipedia.org/wiki/Bolivia

https://es.wikipedia.org/wiki/Argentina

https://es.wikipedia.org/wiki/G%C3%A9nero_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Orden_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Clase_(biolog%C3%ADa)

https://es.wikipedia.org/wiki/Filo

https://es.wikipedia.org/wiki/Reino_(biolog%C3%ADa)
Cillian Murphy

Cillian Murphy nesik se tunal se pual makwil ne metzti makwil, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual kashtul se (1976). Yaja mawiltiani Irlandachanej. Murphy kipia yey takulis: Se Academy Award, se BAFTA Award, wan se Golden Globe Award.      

## KWAK YAJA CHIKITIK KATKA
Murphy nesik tik ne techan Douglas, Cork, tik ne italyu Irlanda. Yaja inan se tamachtiani katka, wan mumachtituya ne tajtaketzalis francés. Ne iteku tekitki tik ne tamachtiluyan. Ne itatanoy wan imiekawan tajtamachtianimet katka. 

Murphy kipia se iikaw Páidi, wan ume iikawan intukey Sile wan Orla.

Yaja pejki kiwawasua tajtakwikalis keman Murphy kipituya majtakti shiwit. Yaja kinekituya se wey takwikani ka Rock.

Murphy wan iikaw Páidi sentakwituyat, wan kinekituyat Ne Beatles. Keman ne ume sentakwituyat, yejement intukey “The Sons of Mr. Green Genes” (tik Nawat, “Ne ijukichpíltzin ka Tajtzin Green Genes”).

## NE ITEKIW
Ne achtu itekiw namej tamawiltiani itukey Disco Pigs katka tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzuni nawi pual kashtul se (1996).

## NE IWEJWEYAKULINKWIKWIL

## NE ITEKIW TIK NE TEPUSTACHIALIS

 
## NE ULINKWIKWIL IWAN SOJSON

## NE ULINKWIKWIL AWILTI

Ne tuijikniwan welit kikakit ne iijiu ka Murphy tik ne ujulinkwikwil awilti.

## NE ITEKIW TIK NE MAWILTILUYAN

## NE ICHTAKA TUNAL
Murphy munamiktij iwan Yvonne McGuiness tik ne shiwit ume shikipil nawi (2004). 

Yaja kipia ume ijukichpíltzin. Ne achtu ipíltzin nesik tik ne shiwit ume shikipil makwil (2005), wan ne itzinpe ipíltzin nesik tik ne shiwit ume shikipil chikume (2007).

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Cillian_Murphy

https://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Awards

https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Globe_Awards

https://en.wikipedia.org/wiki/Douglas,_Cork

https://en.wikipedia.org/wiki/Republic_of_Ireland

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Beatles

https://en.wikipedia.org/wiki/Disco_Pigs

https://en.wikipedia.org/wiki/Rock_and_roll
Cindy Crawford

Cynthia Ann Crawford nesik se tunal se pual ne metzti ume, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chikwasen (1966). Yaja se wey siwaawil, wan se timawiltiani. Crawford nesik tik ne techan DeKalb, Illinois tik ne italyu Estados Unidos. Yaja estadosunidoschanej. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Cindy_Crawford

https://en.wikipedia.org/wiki/DeKalb,_Illinois

https://en.wikipedia.org/wiki/United_States
Clarice Lispector

Chaya Pinjasivna Lispector kaj tiktukeytiat Clarice Lispector nesik se tunal majtakti pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil tzunti chiknawi se pual (1920) tik ne techan Podolia, Chelchenik takutun ipal tutakyu tik ne italyu Ucrania, ne imiegawan shulech Brasil katka pal Primera Guerra Mundial tik 1922 shikipil tzunti chiknawi se pual ume. Yaja se wey Tawawasuani katka.

## Ne itekiw: tay kichiwki?
Yaja kichiwki miak ajamachti: Perto do Coração Selvagem tik shikipil tzunti chiknawi ume pual yey (1943), O Lustre tik se shikipil tzunti chiknawi ume pual chikwasen (1946), A Cidade Sitiada tik shikipil tzunti chiknawi ume pual chiknawi (1949), A Maçã no Escuro tik shikipil tzunti chiknawiyey pual se (1961), A Paixão Segundo G.H.  tik shikipil tzunti chiknawi chikwasen pual nawi (1964), Uma Aprendizagem ou O Livro dos Prazeres tik shikipil tzunti chiknawi yey pual chiknawi (1969), Água Viva tik shikipil tzunti chiknawi yey pual majtakti yey (1973), A Hora da Estrela tik shikipil tzunti chiknawi yey pual kastulume (1977). Kimakaket miak tajtakulis ken: Prêmio Graça Aranha tik shikipil tzunti chiknawi ume pual nawi (1944), Prêmio Jabuti tik shikipil tzunti chiknawi yey pual se (1961),  Prêmio Carmen Dolores Barbosa tik shikipil tzunti chiknawi yey pual ume (1962), Prêmio da Fundação Cultural do Distrito Federal tik shikipil tzunti chiknawi yey pual chikwasen 1976, Ordem do Mérito Cultural tik ume shikipil maktaktise (2011).

Yaja mumachtij tik ne tahtamachtiluyan Colégio Hebreu-Ídiche-Brasileiro wan Ginásio Pernambucano. Nemanha mumachtij pal muchiwki se Derecho tik ne wey tamachtiluyan Faculdade de Direito da Universidade do Brasil shikipil tzunti chiknawi se pual kastulyey (1938) (Universidade Federal do Rio de Janeiro - UFRJ) wan kiski tik ne shiwit se shikipil tzunti chiknawi ume pual yey (1943) katka.

Ne ichtaka itunal: 

Ne inan itukey katka Mania Lispector yaja se Ucraniachanej katka. Wan ne iteku itukey katka Pinkhas Lispector. Yaja se Ucraniachanej katka. Yejemet se miekawan judía.

Yaja munamiktij iwan diplomatico Maury Gurgel Valente tik ne shiwit shikipil tzunti chiknawi ume pual yey (1943). Yaja se Brasilchanej katka. Clarice kipia ume ipijpilawan katka, yejemet intukey katka Pedro Gurgel Valente wan Paulo Gurgel Valente. Wan yaja kisat Brasil tik shikipil tzunti chiknawi ume pual nawi 1944 wan witz ka Estados Unidos wan Europa. Yaja mukwepa Rio de Janeiro  katka tik shikipil tzunti chiknawi ume pual kashtulnawi (1959). Wan muajkaw iwan ne ishulejyu tik ne iwansan shiwit.
Claribel Alegría

**Clara Isabel Alegría Vides** kaj tiktukeytiat Claribel Alegría.

## '''Ipanpa Claribel Alegría'''

Katka yaja se tamawawasuani, tanawatiani Nicarachanej.

Claribel Alegría nesik tik ne techan Nicaragua ne tunal Majtakti ume pal ne metzti Makwil tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual kashtul nawi.

Ne itejtekuwan Daniel Alegría Rodriguez katka yaja tapajtiani Nicaraguachanej wan Ana María Vides kuskatanchanej. Yejemet Munamiktijket tik ne tiupan Siwatewakan ne tunal se pual chiknawi pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual yey.

Yaja kipia katka makwil ikawan; José Daniel (1925-2012), Ana María (1931-1995), Alejandro Ernesto (1936-1936), Rosa María (1937-2016) y Mauricio Alberto (1940-2017). 

Katka Ichan nemi tik ne takutun tatalyu Siwatewakan tik ne wey techan kuskatan.

Keman Claribel Alegria kipiaki chikyey shiwit yaja kita katka ne masacre takamet chantakaw nemhana yaja kiltia katka tik ne iamat neshti Itzshalku.

Yaja tamik tik ne wey tamachtiluyan George Washington tik ne techan Washington D. C tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul yey.

se tunal se pual chiknawi pal ne metzti majtakti ume Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual kashtul nawi yaja munamiktij  iwan ne  Darwin J. "Bud"  Flakoll tik ne tiupan San Mateo tik ne wey techan Washington D. C. Yejemet kipiaket katka nawi inpijpipil: Maya, Patricia, Karen wan Erik Daniel.

Yaja tawawasuj inwan ujukseuk tajtawawasuanimet ken: Manlio Argueta, Ítalo López Vallecillos, Roque Dalton inwan ujukseuk.

Wan yaja mikik tik ne techan Managua, Nicaragua se tunal se pual makwil pal ne metzti se tik ne shiwit ume shikipil kashtul yey.

Wan kitalpachujket kan nemit ne shajshaput tik ne Sierras, tik ne techan Managua.

## '''¿Tay kichiwki?'''
Yaja kinchiwki ini ajamachti:

* 1948: v.Anillo de silencio (poesía), Edit. Botas, México.
* 1951: Suite (poesía), Edit. Brigadas Líricas, Argentina.
* 1953: Vigilias (poesía), Edit. Poesía de América, México.
* 1993: v.Somoza, expediente cerrado.

## '''Universidad Ipanpa'''


## '''Ijilpika'''
https://es.wikipedia.org/wiki/Claribel_Alegr%C3%ADa

https://web.archive.org/web/20100929175203/http://www.leteoediciones.com/libros-ars.php

https://www.epdlp.com/escritor.php?id=2475
Claudia Lars

**Margarita del Carmen Brannon Vega** kaj tiktukeytiat Claudia Lars.

## '''Ipanpa Claudia Lars'''
Katka yaja se tamawawasuani kuskatanchanej.

Claudia Lars nesik tik ne techan Armenia se tunal se pual pal ne metzti majtakti ume tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual kashtul nawi.

Wan yaja mikik tik ne techan Kuskatan se tunal se pual ume pal ne metzti chikume tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti nawi.

Wan kitalpachujket kan nemit ne shajshaput tik ne Ilustres, tik ne techan Kuskatan.

## '''¿Tay kichiwki?'''
Yaja kinchiwki ini ajamachti:

* Ne nutalyu kwak naja nichikitik katka (Tierra de infancia)
* Tamachtiluyan pal ne tujtutut (Escuela de pájaros)

## '''Ipanpa uni'''


## '''Ijilpika'''
Cementerio los Ilustres: https://es.wikipedia.org/wiki/Cementerio_de_Los_Ilustres

Mis recueros Claudia Lars https://web.archive.org/web/20090327144147/http://www.elsalvador.com/hablemos/2006/220106/220106-7.htm
Claudia Schiffer

Claudia Maria Schiffer, Lady Drummond nesik se tunal se pual makwil, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti (1970). Yaja se wey siwaawil, wan se tamawiltiani. Schiffer nesik tik ne techan Rheinberg, Alemania Occidental. Yaja alemaniachanej. 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Claudia_Schiffer

https://en.wikipedia.org/wiki/Rheinberg

https://en.wikipedia.org/wiki/West_Germany
Cleopatra

## CLEOPATRA

Cleopatra VII Filopáptor, katka ne wey siwat tatuktiani Tik ne Egiptoj.
Ichan nemi katka Tik ne wey techan Alexandriaj, yaja nesik ka Egiptoj.
Yaja nesik tik shiwit yey Pual majtakti katka a.C (Achtu Cristo).

Yaja katka ne isiwapiltzin ka tatuktiani Ptolomeo XII Auletes.

Cleopatra numamiktij iwan imanuj Ptolomeo XIII peroj ne imanuj yaja mikik ne shiwit ume pual chikume a.C (Achtu Cristo). Namej ne imanij mikik, yaja muchiwa ne tatu
tiani katka.

Cleopatra Katka sujsul galanchin siwat nusan kitzuntalia: ne politicaj  tesu uej ipal yaja.
Yaja tajtaketza iwan seki tajtakutiakmet Sujsul wejwey ken Romachanejnket, namej Julio César wan Marco Antonio, pal ne yejka ka italyu.

Yaja Kipia nawi iukichkunew, ne wey ikunew Cesarion.

Cleopatra Mikik Keman yaja Kipia se pual kashtul nawi Ika kipuluj ne tasumalis iwan Accio tik ne shiwit se pual majtakti se a.C (Achtu Cristo) yaja nemi itech ishulejyu Marco Antonio katka (ne yey ishulejyu).

Ne casoj  techilwia ka Cleopatra kimumiktia iwan ne tamiktialis ipal se kuat. Ne italyu Egipto Katka wetzki tik ne imejmey ne Romachanejket.

## Ijilpika

https://www.nationalgeographic.fr/histoire/egypte-antique-qui-etait-vraiment-cleopatre
Club Atlético Chacarita Juniors

Ne Club Atlético Chacarita Juniors se senmajmawiltiani deportivoj, ka nemit tik ne wey techan Buenos Aires, Teodoro Garcia 3550, tik ne Barrioj ka Chacarita.

Tik se shikipil chiknawi tzunti ume pual makwil (1945).

Kan malwitiat yejemet nemit, villa maipu. Kan witz ne ejekat tik Buenos Aires.

Nesit yejemet: se pal ne metzi makwil tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti chikwase. 

Kichiwat fútbol profesional. Yejemet  mawiltiat ne "primera nacional", ne "ume división pal fútbol Argentinoj". 

Maximoj logroj yejemet, tesu kipulujket ne final a River Plate 4- 1  (nawi - se), tik se shikipil chiknawi tzunti yey pual chiknawi pal ne "torneo Metropolitnoj". (1969) 

mawiltiat tik se shikipil chiknawi tzunti yey pual majtakti se (1971). Ne Atiluni "Joan Gamper" tik ne mawiluyan "Camp Nou', tesu kipuluwket iwan ne "Bayer Munich" 2-0 (ume - tesu datka) wan nemanha kipuluwket ne final 1-0 (se- tesu datka) iwan ne "Barcelona".
Colson Whitehead

**Colson Whitehead**

Arch Colson Chipp Whitehead kaj tiktukeytiat Colson Whitehead se tawawasuani Estadunidensechanej katka.

Yaja nesik tik ne wey techan Nueva York, Estados Unidos se tunal chikwasen pal ne metzti majtakti se tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti yey pual chiknawi (1969). Yaja se tawawasuani. Yaja kimawawasua majtakti se ne amachti katka.

**Ne itunal ichtaka**

Ne inan itukey katka Mary Anne wan iteku itukey katka Arch Whitehead, yejemet Estadounidensechanejket. Yaja kipia yey imajmanujwan wan kipia se ikaw. Colson Whitehead wan Julie Barer munamiktit katka ka ne shiwit ume shikipil ume(2001).  Yaja isawaw ipia ume iujukichkunew. 

**Tay Kichiwi**

Yaja tamawawasua katka pal se amachti:

“The Intuitionist (1999)

John Henry and the Mississippi Flood (2002)

The Decline of Western Civilization (2004)

Sag Harbor (2005)

Zone One (2011)

The Underground Railroad (2016)

Harlem Shuffle (2021)

The Nickel Boys (2020)

The Mountain and the Sea (2024)”

**Ijilpika**

Colson Whitehead: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Colson_Whitehead

Biografia: https://www.neh.gov/award/colson-whitehead
Condalia velutina

**<big>Condalia velutina</big>**

*Condalia velutina* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se ikuyu kaj witz ka Meshiku. Yaja nemi tik talmet waktiwit kaj nemit chupi ka ikajku tik Michoacán, Guanajuato, Querétaro, San Luis Potosí, Jalisco, Estado de México, wan Hidalgo. Tik Michoacán tiknutzat ini ikuyu, tik kastiyataketzalis: *abrojo* u *granjeno*.    

**<big>Ne itachishka ne ''Condalia velutina''</big>**

Su tiktamachiwat ini ikuyu, yaja iweyaka makwil u chikume tajtamachiwalis. Ne itzinu yaja pichawak; ne imajmajkul pijpichawak nusan, wan kipiat inwijwitzyu. Ne itzuntekun ne ikuyu chamawak. Ne itzinweyaka miktan. Ne iiswayu yaja chikitikchín wan yawalnaj; tesu kipia itajtan. Ne ishuchiyu yaja sujsul chikitikchín wan aistak, iwan makwil ishuchiiswayu wan nawijchin ijichti; yaja kachka sitalchín pal ne wey puyek at. Ne ishushujchiyu senputzujtiwit. Ne itakil yaja chikitikchín, kachka yawalchín,  wan chiltik, kemanian tultik, wan kemanian kupuknaj; iwan maya se iish kupuknaj ka ijtik.      

**<big>¿Ken tiwelit tikmutkitiliat ne ''Condalia velutina''?</big>**   

Ne chumelu kipalewia ne ishuchiyu ini ikuyu muchiwa ne itakil. Pal tikpiat ujuksé ikujkuyu, tiwelit tiktukat ne iish yaja; melka anka nemi pal tikchiwat ujuksé dajdatka pal kipalewia mulini. Tiwelit tikwawanat chupichín ne iish, nemanha tiktaliat tik apsul se talulchín, wan tikishtiat neman, wan tiktukat tik at sesek muchi se tanestuk, nemanha tiktunalwiat uksé tanestuk; nemanha tiktukat tik ne tal, melka tesu tiktaliat sujsul miktan.        

**<big>¿Tay tiwelit tikchiwat iwan ini ikuyu?</big>**    

Tiwelit tikpiat ini ikuyu maya pal tikitat ika sujsul galanchín iwan ne itakil chiltik. Ne chumelu kiuni ne iayu ne ishuchiiyu ini ikuyu. Tiwelit tikchiwat dajdatka iwan ne kwawit ipal. Tiwelit nusan tikwat ne itakil tzupelek.      

**<big>Ijilpika:</big>**
Copaj pal ne Taltikpak

Ne **FIFA Copaj pal ne Taltikpak**, nusan itukay Copaj pal ne Taltikpak pal Ikshitachti, ne muishnamikilis pal muchi ne tajtal tik ikshitachti. Achtu itukay Campeonatoj pal ne Taltikpak pal Ikshitachti. Nusan nemit uksejse muishnamikilis wan cojcopaj pal ne taltikpak, ken ne Incopaj Siwatket pal ne Taltikpak pal Ikshitachti, ne Copaj pal ne Taltikpak pal Ikshitachti pal ne Teuk Kipiat 20 Shiwit wan ne Copaj pal ne Taltikpak pal Ikshitachti pal ne Teuk Kipiat 17 Shiwit. Muchi ini kiektalia ne FIFA.

Pejki muchiwa tik ne shiwit 1930 wan muchiwa muchi ne najnawi shiwit. Sema te muchiwki tik 1942 wan 1946 ipanpa ne Ukse Guerraj pal ne Taltikpak. Kipia ume wey taksalis: ne se kan musentepewat ajatzika 200 tepewa nacional, wan ne seuk kan muishnamikit ne 32 mas yejyek ijtik sanse tal. Ne tal kan muchiwa ne tipan taksalis pal ne Copaj mupata muchi ne najnawi shiwit.

## Tajtamakalis

**tte*: tik tiempoj extra
**p*: penalti

## Tejtepewa tay tikajsiket ne achtu nawi

:* = anfitrion*
:* = mupua itamakalis Kalakian Alemania ipal 1954 hasta 1990*
:* = tajtal ne mutakutuntijtiwit tik ume o mas techan*

## Kan inatiwit
* FIFA World Cup official site
* Previous FIFA World Cups
Copán

**Copán**, kitukeytijket ken Copanti tik Náhuatl. Tikishmati ken "Ne Tapanualis" Copán itukey katka; Uaxaclajuun Ub'aah K'awill".

Se takat itukey Katka Diego Garcia de  Palacio kineshtij Copan tik ne shiwit se shikipil makwil tzunti yey pual majtakti (1570). Ne ijikman tiujtiupan pal ne Majmayamet nakatiwituk tik Copán.

Copán nemi tik ne wey techan itukey Honduras, kan kalaki ne tunal. Yaja tesu nemi wejka pal ne wey techan Guatemala.

Miak tuijkniwan kishmatit ne tiujtiupan ijikman pal Copán, ika ka nujme tesu kanaj miak tiujtiupan kachka uni. Maya nemit seki ka Guatemala, la Belice  wan ka Honduras.

Ka Copán nemi se kan mawitiltiat katka iwan ne awil itukey "Pelotaj" Tik kastiyaj. Ka ne', ne majmayamet kichiwat katka se ilwit ipanpa ne miktiwit. Ini kan mawilitiat katka nemi mas kan nemi ne wey puyek at pal ne wey Tiujtiupan.

Ne 'Altar Q" se wey tiupan katka ka Copán. Yaja nemi intech ne wey tiujtiupan tik Copán.

Ke kan ne pijpipil welit kitat ikman dajdatka, wan tik kastiyaj itukey " Museo infantil Casa K'nich" ( "Knich" ne taketzalis tik mayatketzalis pal tinat "Tunal) Yaja nemi itech ne ujti patawak itukey "Mirador" tik ne techan Itukey "Fuerte Cabañas" ini techan nemi inmelajkan ne  tiujtiupan pal Copán.
Corgi galés de Pembroke (Pelu)

Ne pelu Corgi Galés de Pembroke se kalchanej sujsul ikman kan witz Gales,tik ne techan Gran Bretaña.

## '''Ken itachishka'''
Ne siwat weya se pual majtakti - se pual kashtul cm wan ne ukich weya se pual kashtul - ume pual cm

tamachiwalis: ne siwat  entre majtakti  wan majtakti se kg y ne ukich majtakti se wan majtakti ume kg

**itzuntekun**

Yaja kipia itzuntekun kukuyut 

**iten**

Yaja kipia iten chikitik

**ijish**

Yaja kipia ne ishtijtilitekwisij wan ne itachishka kupuknaj

**Iyak**

Yaja Kipia iyak ne itachishka tiltik 

**Inajnakas**

Yaja kipia ne inajnakas tumat iwan iujmiyu  kenha se yey itech. 

**Itzinweyaka**

Yaja Kipia ne itzinweyaka chikitik iwan iujmiyu

**iujmiyu**

Yaja Kipia tilawak iujmiyu wan alawak. Ne itachishka chiltik,tiltik,kupuknaj, istastuk,atiltik

Yaja weli yultuk intzajtzalan majtakti se - kashtul shiwit melka weli yultuk ukchup

## Ipanpa


## Ijilpika
https://es.wikipedia.org/wiki/Corgi_gal%C3%A9s_de_Pembroke

https://www.purina.es/encuentra-mascota/razas-de-perro/corgi-gales-de-pembroke
Coronavirus de 2019

Ne Kukulis Coronavirus pal ne 20191 nusan itukay COVID-19. Ken nesi ne kukulis tik tuweyka SARS-CoV-2 

Ken weli tipanut ne kukulis2

* Tutunik
* Tatasis
* Mialgia, keman techkukua tunakayu
* Tisujsutawat
* Disnea, keman uij tiijyutilanat
* Neumonía, keman kukuyat ne pojposh 

Ken tikpanut ne kukulis: keman titajtaketzat, tiajkwechiwit u titatasit, ne tuchijchal kalaki tik ne iijish, u ne iyak, u ne iten ujuksé, wan kienej panu ne virus. Ne kukulis nesi ume u majtakti-nawi tanestuk.   

**Referencias** 

# https://es.wikipedia.org/wiki/COVID-19 Consultado el 26 de mayo de 2023
# https://www.who.int/es/news-room/questions-and-answers/item/coronavirus-disease-covid-19 Organización Mundial de la Salud, consultado el 26 de mayo de 2023
Crataegus mexicana

**<big>Crataegus mexicana</big>**

*Crataegus mexicana* kitukeytijket ne Tajtamatianimet se ikuyu kaj witz ka Meshiku. Yaja nemi tik talmet chupi waktiwit. Ka nikan ka Meshiku tiknutzat *tejocote*. Tikajsit ini itakil maya keman yajtuka ne shupan wan san pewa uksenpa witz ne ejekat sesek wan tachia ne tunal.   

**<big>Ne itachishka ne ''Crataegus mexicana''</big>**

Ne itzinu ne *tejocote* pichawak; ne imajmajkul pijpichawak nusan. Ne itzinweyaka yaja sujsul miktan wan kachka kwawit waktuk. Ne iiswayu yaja yawalnaj wan chupi weyak, wan sejsé kipia itajtan. Ne ishuchiyu ne *tejocote* istak, wan sejsé kipia makwil ishuchiiswayu wan miak ijichti ijistak iwan ne itzunpan sejsé ichti itachishka tultik. Ne itakil ne *tejocote* kachka yawal chikitik, yaja shushuknaj keman selek, nemanha tultik; wan keman uksituka, yaja achiuk. Sejsé itakil kipia nawijchin ijiish kujkupuknaj.  

**<big>¿Ken tiwelit tikmutkitiliat ne ''Crataegus mexicana''?</big>** 

Tiwelit tiktukat ne iish ne *tejocote*, melka sujsul ishtuna mulini. Tiwelit nusan tikutunat se imajkul, wan tikajkawat ma waki se chupichín, wan nemanha tiktukat tik ne tal.  

**<big>¿Tay tiwelit tikchiwat iwan ne ''tejocote''?</big>**Tejemet, tik Meshiku, tikchiwat se nekti sasalik iwan *tejocote*, tik kastiyataketzalis ini nekti itukey *ate*. Pal tikchiwat ini nekti tikmanat ne *tejocote;* keman yamanika, tikishtiliat yaja ne iish; nemanha tikwechuat yaja tik se tatisilis; nemanha tikmanat senpa tik se kumit patznaj, iwan chupi tewti tzupelek u chupi nekti "ilpituk", wan chupi at; nemi pal tikneluat sujsul pal te musalua iwan ne itzinu ne kumit patznaj; keman yaja muchiwtuk sujsul tzukultik, tikishtiat tik ne kumit patznaj wan tiktaliat tik se shulun chupi sasalik (iwan chupichín "at pal titatzuyuniat"); ka né tikajkawat ma seseya wan ma takwawaya.     

Tiwelit nusan maya tikmanat ne *tejocote* iwan nekti.      

Tiwelit nusan tikneluat iayu lala iwan nawijchin *tejocote,* wan tiktisit pal tiktzukultiat ne iayu lala.      

Tiktaliat nusan *tejocote* tik se iayu itajtakil tajtamanti itukey *ponche.* Tikunit ne *ponche* tik ne *Posadas* wan tik Nesilis. Ne *ponche* kipia chalukut, *tejocote*, uat tzupelek, *manzana*, shukumekat waktuk, *ciruela* waktuk, ishuchiyu *jamaica*, ishkilinit, *canela,* wan nekti.     

Tiktaliat nusan *tejocote* tik ne Kanchul ne Tanestuk pal ne Mijmikini. Tejemet, tik Meshiku, tiktaliat miak ajachiuk dajdatka tik ne Kanchul, ken senpual shuchit, muyulala, *tejocote*, kamuj achiuk tamanti, ayuj tamanti, amat kukuyakatuk, wan tit.    
         

**<big>Ijilpika:</big>**
Cristina Esmeralda López

Cristina Esmeralda López kaj tiktukeytiat  Cristina López, yaja se mutaluani pal Kuskatan.

Yaja nesik tik ne techan Ozatlan tik Usulutan se takutun pal Kuskatan, se tunal kashtul nawi ne metzti chiknawi tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual ume (1982).

Tik ne itekiw, yaja nejnemini wan kimakaket se Kuskat iwan se tultik tet tik ne Juegos Panamericanos katka wan yaja isel ka Kuskatan tik ne uni itekiw.

## '''Nejnemini'''
Yaja kitzintia itekiw yankwik wan kipia ne achtu kuskat iwan se tultik tet wan kuskat iwan se istak tet tik ne techan Delgado tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul yey (1998). 

Keman yaja kipia ne kuskat iwan se tultik tet tik ne techan Río de Janeiro tik ne Juegos Panamericanos tik ne shiwit ume shikipil chikume (2007), yaja isiwakunew kukuya katka.

Yaja tamik itekiw tik ne shiwit ume shikipil majtakti nawi (2014).

## '''Ipanpa uni:'''


## '''Ijilpika:'''
Cristina Esmeralda López: https://es.wikipedia.org/wiki/Cristina_Esmeralda_L%C3%B3pez

Biografia: https://www.mediotiempo.com/otros-mundos/cristina-lopez-marchando-con-paso-firme
Crowfoot

= Crowfoot =
Issapóómahksika Kaj Titukeytiak Crowfoot (Pata de Cuervo), yaja se Niitsitapichanej. Yaja Nesik Tik ne Techan Kainai se tekutun ipal Alberta, Canada tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti sepual Majtakti. Wan mikik se tunal se pual majtakti pal ne mezti nawi tik ne shiwit se shikipil chikwey tzunti nawi pual majtakti. 

## Ne Itunal Ichtaka
Yaja sujsul tasuma ipal ne Siksika katka wan nusan sujsul tatuktiani yaja kimutekitilia ipanpa nejmachnemilis katka. Yaja titekiti inwan ne wey kalpuli ipal Canada yejemet kichiwat “Treaty 7” katka. 

## Ken miki
Yaja mikik ika tesu weli ijiumiki katka. Yaja kimiki ka Blackfoot Crossing kanka kiajsit chikwey tzunti Niitsitapichanej katka.

## Ipanpa Uni:


## Ijilpika
Crowfoot Https://en.wikipedia.org/wiki/Crowfoot

Niitsitapiichanej https://en.wikipedia.org/wiki/Blackfoot_Confederacy

Siksika https://en.wikipedia.org/wiki/Siksika_Nation

Treaty 7 https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_7

Blackfoot Crossing https://en.wikipedia.org/wiki/Blackfoot_Crossing

Biografia: Dempsey, Hugh A. (1972). *Crowfoot: Chief of the Blackfeet*. Norman: University of Oklahoma Press.
Consuelo Suncin Sandoval Zeceña de Saint –Exupéry

**Consuelo Suncin Sandoval Zeceña de Saint –Exupéry** nesik ne techan Armenia Sentzunhat,  tik ne tunal majtakti tik ne metzti nawi tik ne shiwit 1901 (se shikipil kashtul chiknawi tzunti se). Yaja katka tawawasuani wan takawikwiluani, 
Ne itejtekuwan pujpujpudiente katka. Itejtekuwan ne wey Tapajtiani Félix Suncin wan Ercilia Sandoval Zeceña.  Yejemet kipiaket yey insijsiwapíltzin Ana Dolores, Consuelo wan Amanda.
Yaya mumachtia katka tik ne ukse tal Estados Unidos, Meshiku wan Francia. Yaja mumachij tik ne tamachtiluyan ka monjas Ursulinas tik ne techan  San Francisco  keman yaja kipiak kashtul chiknawi shiwit  yaja kishmatki achtu Ishulejyu Ricardo Cárdenas. Yaja tanamakani katka. Yaja munamiktij tik ne tunal kashtul  tik ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil kashtul chiknawi tzunti  se pual ume. Nemahna yejemet muajkawket tik ne chupi metmetzti. Nemahna Ricardo Cárdenas mikik  ika ne tupuskwilin wetzki.
Yaja isel katka wan  kipiak se pual ume shiwit keman yaja yawi katka ka Meshico. Yaja pejki mumachtia kipalewia peroj yaja tesu tamik. Nemahna yaja mumachij tawawasua.
 
Yaja nemik ka Francia Consuelo munamiktij wan Enrique Gómez Carrillo tatuktiani tik Guatemala wan tawawasuani. Keman yejemet kipiaket majtakti se mejmetzti iwan matrimonioj Enrique Gómez Carrillo mikik ika kimaka se Derrame Cerebral tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual chikume. Consuelo  kipiak se pual makwil shiwit. Kunij  yaja nejnemi  ka Argentina. 

Ka Argentina Tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti se pual majtakti se yaja kishmatki ka  Antoine Saint –Exupéry pal inkumpa Benjamín  Crémieux.  Saint –Exupéry tawawasuani, piloto wan tatuktiani ka compañía aeropostal ka Argentina. Consuelo munamiktij wan Antoine Saint –Exupéry tik ne Francia. Ka matrimonioj  katka kashtul shiwit peroj Antoine kipiak  iijichtaka isijsiwaw Kunij Antoine mutekitilia katka ne rosa tik ne El Principito.
Consuelo mikik tik ne Grasse Francia ika kipia asmaj tik ne tunal  se pual chik yey tik ne metzti makwil tik ne shiwit se shikipil chiknawi  tzunti yey pual kashtul ume.

## Kan inatiwit
Cyndi Lauper

Cynthia Ann Stephanie Lauper nesik se tunal se pual ume, ne metzti chikwasen, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual majtakti yey (1953). Yaja nesik tik ne techan Queens, New York, tik ne italyu Estados Unidos. Lauper se takwikani, se takwikalis tawawasuani, wan se tamawiltiani. Yaja estadosunidoschanej.  

## IPANPA INI


## IJILPIKA
* https://en.wikipedia.org/wiki/United_States
* https://en.wikipedia.org/wiki/Queens
* https://en.wikipedia.org/wiki/Cyndi_Lauper
Cynthia Schloss

Cynthia Schloss nesik se tunal majtakti ume, ne metzti nawi, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti ume pual chikwey (1948). Yaja nesik tik ne techan Trench Town, tik ne talchin Jamaica. Schloss se takwikani jamaicachanej katka. Yaja mikik se tunal se pual makwil, ne metzti ume, tik ne shiwit se shikipil chiknawi tzunti nawi pual kashtul nawi (1999). 

## IPANPA INI


## IJILPIKA
https://en.wikipedia.org/wiki/Cynthia_Schloss

https://en.wikipedia.org/wiki/Trenchtown

https://en.wikipedia.org/wiki/Jamaica
Dakota Johnson

= Dakota Johnson =

Dakota Mayi Johnson (1989-) mawiltiani estadounidensechanej.

## Ne itunal ichtaka
Dakota Johnson nesik tik ne techan Austin tik ne EEUU. Imiekawan kipia miak tajtapajtiani : inan Melanie Griffith (wan Melanie Griffith isiwakunew tapajtiani Tippi Hedren) wan iteku Don Johnson wan iteteku Antonio Banderas. Dakota kipia ume chupi imajmanujwan : Alexander Bauer wan Jesse Johnson, wan kipia nawi chupi iikawan : Stella del Carmen Banderas-Griffith, Grace Atherton Johnson, Jasper wan Deacon Johnson. 

## Ne itekiw
Pejtuk itekiw ne shiwit 1999 ka ulinkwikwil Crazy in Alabama ("Tzunhejekat tik Alabama") iwan inan, tapajtiani Melanie Griffith. Nemanha, kipiaj chikitik itejtekiw tik ne miak ujulinkwikwil. Ne shiwit 2015, kipiaj sujsul yek itekiw ka ulinkwikwil 50 shades of Grey ("50 itajtachishka ka Grey") wan kichijki ume ukujulinkwikwil "50 itajtachishka".  

## Ujulinkwikwil

## Ipanpa Uni

# https://en.wikipedia.org/wiki/Dakota_Johnson
# https://es.wikipedia.org/wiki/Dakota_Johnson
# https://www.imdb.com/name/nm0424848/
Dasymutilla aureola

= **Dasymutilla Aureola** =
Ini se yamanik tzikat, yamanik tzikat ne kojanchanej. Yaja itukey chiltik yamanik tzikat wan itukey cientifico tik Latin Dasymutilla Aureola. Yaja itukey tzikat peroj yaja tesu tzikat. 

## '''Ken itachishka?'''
Yaja itachishka kachka se tzikat peroj yaja tzunpupu. Ne chiltik yamanik tzikat kipia pepeyuka itajtachishka tiltik wan chiltik. Yaja kipia chikwasen ikshi wan ume itzunmekayu. Ne ukich chiltik yamanik tzikat kipia iejejtapal wan siwat chiltik yamanik tzikat kipia itatzupinau wan yaja kitatzupina ne kajkaltapach, mujmuyut, tzijtzikat, ijitakayu wan tzujtzunpupu. Ne itatzupinayu itachishka tzuyntztik wan tamej. Yaja Kipia tamiktialis. Ne ukich chiltik yamanik tzikat yaja tesu kipia itatzunpinayu. 

## '''Ipanpa Uni:'''


## '''Ijilpika:'''

* **Dasymutilla Aureola Wiki Link (In English):** https://en.wikipedia.org/wiki/Dasymutilla_aureola
* **Red Velvet Ant (In English):** https://audubonnatureinstitute.org/red-velvet-ant
* **Cowkiller Velvet Ant (In English):** https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/cowkiller_velvet_ant
* **Species Dasymutilla aureola - Pacific Velvet Ant (In English): https://bugguide.net/node/view/41339/bgimage**
* **The California Velvet Ants of the Genus Dasymutilla Ashmead (In English): https://essig.berkeley.edu/documents/cis/cis01_4.pdf**